Krime-tataroj

**Krime-tataroj** (, singulare *qırımtatar*; nomataj ankaŭ *krimcoj* aŭ simple *krimeanoj*: , singulare *qırım*) estas tjurk-devena popolo, loĝanta ĉefe en Krimeo (Ukrainio), parolanta la krime-tataran lingvon. Krom en Krimeo la krime-tataroj loĝas ankaŭ en Bulgario, Rumanio, Uzbekio, Rusio; granda kvanto de krime-tataroj loĝas ankaŭ en Turkio. La absoluta plimulto de krime-tataroj estas islamanoj-sunaistoj.

## La historio 
### Etnogenezo 
La krime-tatara popolo formiĝis en Krimeo kaj estas posteulo de multaj popoloj, kiuj diverstempe loĝis ĉi tie. La ĉefaj etnoj, kiuj partoprenis la formiĝon de la krimea tatara popolo estas taŭridanoj, skitoj, sarmatoj, alanoj, helenoj, gotoj, romianoj, ĥazaroj, peĉenegoj, italoj, turkoj, mongoloj. La ege gravan rolon havis la polovcoj (la okcidentaj kipĉakoj, konataj en Okcidenta Eŭropo ankaŭ kiel kumanoj). La unuiĝo de tiuj diversaj popoloj okazis dum jarcentoj; la ĉefaj unuiĝ-faktoroj estis la komuna teritorio, la komuna lingvo (la lingvo de tjurkoj-kipĉakoj) kaj la islama religio.

Ekzamenado de la mitakondria DNA de la krimeaj tataroj montris ke proksimume 50% de ilia genprovizo konsistas el sudaj (E1b1b1-M35; G1-M285; G2a-P15; I2a-P37.2; J1-M267; J2-M172) haplogrupoj kaj nur eta parto apartenas al tiuj orientaj (С3-М217, О3-М122; Q-М242). Malpli ol 30% apartenas al tuteŭrazia haplogrupo R1a-М198 kaj parenca al ĝi R1b-M343, la resto apartenas al kelkaj minoritataj variaĵoj. Do la krimeaj tataroj formiĝis ĉefe surbaze de mediteraneaj kaj okcidentaziaj genetikaj linioj kun eta (ĉirkaŭ 10%) kontribuo de orientaj (ĉefe centraziaj) haplogrupoj.

Supozeble la suda komponanto estis alportita al Krimeo de Orienta Mediteraneo en antikva epoko kaj mezepoko dum la orienta komponanto venis kun nomadoj el stepoj de Eŭrazio. Ĝis la mezo de la 20-a jarcento la krimeaj tataroj estis dividitaj je la stepa, monta kaj sudborda grupoj, klare distingeblaj je genetika nivelo. La plej grandan orientan komponanton havas krimeaj tataroj de la plej norda, stepa grupo dum ĉe la monta kaj sudborda grupoj dominas la suda komponanto.

### La Krimea Ĥanlando 
La procezo de la popol-formiĝo finiĝis ĉefe dum la periodo de la Krimea Ĥanlando.
La ŝtato de la krime-tataroj ekzistis inter 1441 kaj 1783. Dum la pli
granda parto de sia ekzisto ĝi estis en vasala dependeco de la Otomana Imperio.
La reganta dinastio en Krimeo estis la familio Geray (*Geraj*), kies fondinto estis la
unua ĥano I Hacı Geray (*Haĝi Geraj la Unua*). La epoko de la Krimea Ĥanlando estas periodo
de la kulmino de la krime-tatara kulturo, arto kaj literaturo.

La Krimea Ĥanlando konstante militis kontraŭ la Moskva Ŝtato kaj
Pola-Litova Unio. Multaj kaptitoj estis poste sklav-vendataj en la sklav-bazaroj (la
plej granda troviĝis en *Kefe* (moderna Teodozio). En la jaro 1571
40-milkapa krimea armeo atingis eĉ Moskvon mem. Tamen jam sekvajare
la krime-tatara armeo estis venkita kaj la Krimea Ĥanlando iom moderigis siajn
politikajn ambiciojn. Tamen malgrandaj krime-tataraj taĉmentoj daŭre
atakadis la najbarajn rusiajn kaj ukrainiajn teritoriojn. Tiuj militiroj
helpis la formiĝon de la kozakaro, kiu plenumis gard-funkciojn ĉe
la sudaj limoj de Rusio kaj Pola-Litova Unio.

### Konsiste de la Rusia Imperio 
En la jaro 1783 Krimeo estis "oficiale" aneksita fare de Rusio. Tiel komenciĝis la epoko, kiun la krime-tataroj mem nomas "Nigra jarcento".

La opresoj de la rusia administracio kaj forpreno de la ter-pecoj for de la krime-tataraj kamparanoj kaŭzis amasan formigron de la krime-tataroj en la Otomanan Imperion. La du ĉefaj pintoj de formigrado okazis en la 1790-aj kaj 1850-aj jaroj. Laŭ diversaj pritaksoj Krimeon sume forlasis ĝis 4/5 de la tuta krime-tatara loĝantaro. Tio kaŭzis malprogreson de la agrikulturo kaj preskaŭ plenan senhomiĝon de la stepa parto de Krimeo. Samtempe Krimeo estis koloniata de transloĝiĝantoj el la kontinenta parto de la Rusia Imperio. Fine de la 19a jarcento en Krimeo restis ĉirkaŭ 200 mil krime-tataroj, kiuj tiam konsistigis ĉirkaŭ kvaronon de la tuta loĝantaro (por komparo, dum la kulmino de la Krimea Ĥanlando en Krimeo loĝis, laŭ kelkaj pritaksoj, ĝis 1,5 milionoj da krime-tataroj).

[eta|150px|[İsmail Gaspıralı]]
La renesanco de la krime-tatara kulturo estas intime ligita al la nomo de granda kleriganto İsmail Gaspıralı (la rusigita formo — Ismail Gasprinskij). Li estas fakte la kreinto de la nova literatura krime-tatara lingvo. Li komencis la eldonadon de la unua krime-tatara ĵurnalo "Terciman" ("La tradukisto") kaj ellaboris la novan metodon de la lerneja edukado, kio kaŭzis la aperon de la nova krime-tatara inteligencio.

### La Interna Milito kaj la Krimea Aŭtonoma Respubliko 
La pritaksoj de la kvanto de la krime-tataroj en Krimeo antaŭ la Interna milito (1918-1922)
estas kontraŭdiraj. Laŭ la oficialaj rezultoj de la censo de la jaro 1917 en
Krimeo loĝis ĉirkaŭ 200 mil krime-tataroj (26,8% de la tuta loĝantaro), tamen certaj
pritaksoj ebligas paroli pri preskaŭ duoble pli granda kvanto.

La Februara Revolucio aktivigis la penojn de la krime-tatara popolo aliĝi
al la ŝtat-administrado, tamen tio ne estis subtenita fare de la lokaj
potenculoj. Rezulte la reprezentantoj de la krime-tatara popolo decidis
agi memstare, kaj la 25an de marto 1917 en Simferopolo estis organizita
kongreso de la krime-tatara popolo (*Qurultay*), kiun partoprenis pli ol 2 mil delegitoj.
La kongreso elektis la Provizoran Krime-Muzulmanan Plenum-komitaton, kiu
estis agnoskita fare de la Provizora Registaro. En la kongreso estis ankaŭ proklamita
la ideo pri kreo de multnacia socio en Krimeo.

Tamen tiujn planojn malhelpis la Interna milito. La milito mem kaj la malfacilaj kondiĉoj dum kaj post la milito mortigis ĉirkaŭ 15 procentojn de la krime-tatara loĝantaro.

En la jaro 1921 estis kreita la Krimea Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko.
Dum iom da tempo la kondiĉoj por la evoluo de la krime-tatara kulturo estis
ekstreme bonaj (tio respondis al la politiko de la t.n. "radikigo", kiun la centra
registaro efektivigis en multaj periferiaj partoj de la ĵus kreita USSR).
Tiutempe la krime-tatara lingvo kune kun la rusa estis oficialigita, pli
multaj membroj de la centraj gvidorganoj estis krime-tataroj. Tamen la mallongan
kreskon de la nacia vivo (apero de la krime-tataraj naciaj lernejoj, teatro, ĵurnaloj)
sekvis la stalinaj reprezalioj de la jaro 1937. La pli granda parto
de la krime-tatara inteligencio estis enprizonigita kaj mortigita.

Laŭ la rezultoj de la censo de la jaro 1939 en Krimeo loĝis 218179 krime-tataroj
(19,4% de la tuta loĝantaro).

### La Dua Mondmilito 
Inter novembro 1941 kaj 12a de majo 1944 Krimeo estis okupita de
la naziaj militfortoj. Inter krime-tataroj, same kiel inter la reprezentantoj
de la aliaj nacioj, troviĝis kaj malamikoj de la nazia reĝimo kaj ankaŭ la
subtenantoj kaj helpantoj de la okupantoj.

La subtenantoj esperis krei en Krimeo nacian krime-tataran ŝtaton, tial aktive kunlaboris kun la germanoj (i.a., estis kreitaj la t.n. "islamaj tataraj komitatoj", kiuj helpis al la germanoj administri la okupitan teritorion; iuj krime-tataroj membris ankaŭ en kelkaj rotoj, kies tasko estis kontraŭbatali la partizanan movadon en Krimeo).

La malamikoj de la nazia reĝimo aktive partoprenis la partizanan movadon,
konsistigante ĉirkaŭ sesonon de la tuta partizanaro en Krimeo. La procentaĵo
de krime-tataroj inter la partizanaj komandantoj estis eĉ pli alta (preskaŭ
duono). Multaj krime-tataroj batalis kontraŭ la nazioj ekster Krimeo.
5 krime-tataroj (Petay Abilov, Teyfuq Abdul, Üzeir Abduramanov, Abdureim Reşidov
kaj Seyitnafe Seyitveliyev) estis honoritaj per la titolo "Heroo de Soveta Unio".
Unu krime-tataro (Amethan Sultan) iĝis Heroo de Soveta Unio dufoje.

### La deportado 
Malgraŭ tio, ke multaj reprezentantoj de la krime-tatara popolo inde batalis
en la Ruĝa Armeo, la unuopaj faktoj de kunlaborado de krime-tataroj kun la
okupantoj kaŭzis la ĉefan tragedion en la historio de la krime-tatara popolo.
La  laŭ la ordono de I. Stalin komenciĝis la deportado de la krime-tataroj ĉefe en Uzbekion, sed ankaŭ en
Kazaĥion, Taĝikion kaj kelkajn regionojn de Rusio. Pli ol 200 000 homoj entute estis deportitaj kaj tiuj kiuj malakceptis estis mortpafitaj.

La oficiala preteksto por la deportado estis la amasa dizertado de krime-tataroj
el la Ruĝa Armeo (oni menciis la kvanton de 20 mil homoj), aktiva partopreno
de la krime-tataroj en la aktivadoj de la germanaj taĉmentoj, polico, administra
aparato de prizonoj kaj koncentrejoj. Tamen la deportado preskaŭ ne tuŝis
la kunlaborantojn de la germana reĝimo (kiuj estis evakuitaj fare de la germanoj kaj
en 1945 kapitulacis al la okcidentaj aliancanoj de USSR) — oni deportis
ĉefe la senkulpajn virinojn, infanojn kaj maljunulojn. Ankaŭ la krime-tataroj,
militantaj kontraŭ la germanaj milit-trupoj, estis kondamnitaj al la deportado
eĉ sen reveni Krimeon.

Dum la deportado multaj krime-tataroj pereis pro malsato kaj malsanoj. La pritaksoj
de la kvanto de la mortintoj estas ege diversaj: la sovetiaj oficialaj organoj
mencias 15-25%, dum la krime-tataraj aktivuloj parolas pri ĝis 46% de pereintoj.

### Reveno en Krimeon 
Diference de la aliaj deportitaj popoloj, kiuj post la morto de I. Stalin
ricevis la rajton reveni en siajn loĝ-lokojn en la jaro 1956, la krime-tataroj
ne havis tiun rajton ĝis la jaro 1989, malgraŭ la multnombraj apelacioj de la
krime-tataraj aktivuloj al la sovetiaj gvidantoj. Ekde la 1960-aj jaroj en
Uzbekio aperis kaj ĉiam plifortiĝis la movado por reveno en Krimeon.

La reveno mem komenciĝis en 1989, sed daŭras ĝis nun. Laŭ la tutukrainia
censo de la jaro 2001 en Krimeo loĝis 243 433 krime-tataroj. En la lokoj de la
deportado ĝis nun restas ĉirkaŭ 150 mil krime-tataroj.

En la jaro 1991 estis organizita la Dua Qurultay kaj kreita la sistemo de la
nacia memregado. Ĉiun kvinan jaron krime-tataroj elektas la nacian parlamenton,
kiu formas la ekzekutivan organon — *Meclis* (legu *Meĝlis* — kvazaŭ nacia registaro). Ekde
la jaro 1991 la senĉesa prezidanto de *Meclis* kaj la neformala gvidanto
de la krime-tatara popolo estas Mustafa Cemilev ().

La reveno kaj reintegrado de la krime-tataroj en la Krimean socion ne estis
senproblema. La ĉefaj problemoj de la revenantaj krime-tataroj estis la
senlaboreco kaj manko de loĝejoj. En la unua duono de la 1990aj jaroj en Krimeo
ekzistis serioza minaco de interpopolaj konfliktoj; lokaj intergentaj konfliktetoj
sporade okazas ĝis nun. La ĉefa problemo ĝis nun restas la akiro de la
ter-pecoj por la krime-tataroj. Dum multaj sukcesis kontraŭleĝe akiri
multajn pecojn kaj eĉ riĉiĝi per tio, multaj krime-tataroj daŭre restas
sen la tero. La senordeco de la leĝoj, kiuj reguligas la procesojn de
la ter-akiro kaŭzis la fenomenon de la "memokupoj", kiam bone organizitaj
(foje armitaj) grupoj de la krime-tataroj memstare okupas la teron kaj sen
ajnaj permesoj konstruas tie domojn; kelkaj tiaj memokupitaj ter-pecoj poste estas
leĝigataj, sed la plimulto nur kaŭzas plian malkontenton de la slava
loĝantaro de Krimeo.

Inter 1991 kaj 1998 (kiam estis akceptita nova konstitucio de Aŭtonoma Respubliko Krimeo)
la krime-tatara lingvo estis en Krimeo oficiala (kune kun la rusa kaj
la ukraina). Nun ĝi ne havas tiun statuson, tamen la kondiĉoj
por kresko kaj evoluo de la krime-tatara lingvo iom post iom iĝas pli favoraj. En
Krimeo (ĉefe en la stepa parto) ekzistas mez-lernejoj kun la krime-tatara kiel
la lingvo de la instruado, en Simferopolo aktivas krime-tatara teatro, ekzistas
krime-tatara FM-radiostacio, la regiona Krimea televid-kanalo produktas multajn
programerojn en la krime-tatara lingvo.

## La lingvo 
: *La ĉefa artikolo por tiu subtemo estas la krime-tatara lingvo.*

La propra lingvo de la krime-tatara popolo estas la krime-tatara lingvo (kiu
apartenas al la tjurka lingvaro kaj havas 3 ĉefajn dialektojn, respondajn
al la 3 subetnoj de la krime-tatara popolo). Krome, ĉiuj krime-tataroj
posedas la rusan lingvon kiel la plej uzatan lingvon en Krimeo.

## La religio 
La plejparto de la krime-tataroj estas islamanoj-sunaistoj (aŭ almenaŭ
deklaras sin tiaj). Nuntempe en Krimeo estas ĉirkaŭ 300 islamaj komunumoj, kiuj
plejparte apartenas al la Eklezia Administrejo de la Krimeaj Islamanoj.

## La subetnoj 
La krime-tatara popolo historie konsistis el la 3 subetnaj grupoj: *stepanoj*
aŭ *nogajioj* (krime-tatare *çöllüler*, *noğaylar*; oni ne miksu la nomon
kun la nord-kaŭkaza popolo nogajoj), *montanoj* aŭ *tatoj* (krime-tatare *tatlar*,
oni ne miksu la nomon kun la kaŭkaza popolo tatoj) kaj *sudbordanoj* aŭ
*jalibojaj krime-tataroj* (krime-tatare *yalıboylular*).

Antaŭ la jaro 1944 la menciitaj subetnaj grupoj preskaŭ ne miksiĝis, sed la
deportado ruinigis la tradiciajn areojn de la loĝado, kaj dum la lastaj 60 jaroj
la 3 grupoj daŭre unuiĝis en la unusolan. Ankaŭ post la reveno multaj krime-tataroj
ne povas ekloĝi tie, kie ili loĝis antaŭe, do la proceso de la miskiĝo daŭras.
Laŭ la ege proksimumaj pritaksoj inter la krime-tataroj, kiuj nun loĝas en
Krimeo, ĉirkaŭ 30% estas la sudbordanoj, ĉirkaŭ 20% — la stepanoj kaj ĉirkaŭ 50% — la
montanoj.

### La sud-bordanoj 
Antaŭ la deportado la krime-tataroj de tiu grupo loĝis en la
Suda Bordo de Krimeo (). En la etnogenezo de
tiu grupo aktive partoprenis helenoj, gotoj, malgrandaziaj turkoj kaj ĉerkesoj,
parte eĉ italoj (ĝenovanoj). Antaŭ la deportado la krime-tataroj de tiu
grupo konservis multajn kristanajn elementojn en siaj ritoj (oni heredis ilin
de la helenoj). Rase la sudbordanoj ĉefe apartenas al la sudeŭropa (mediteranea)
raso kaj aspekte tre similas turkojn, grekojn, italojn. Iuj reprezentantoj
de tiu grupo pli similas al la reprezentantoj de la mezeŭropa raso (havas
helajn haŭton, okulojn, harojn). La sudborda dialekto de la krime-tatara lingvo
apartenas al la oguza grupo de la tjurkaj lingvoj kaj tre similas la
turkan lingvon; krome, ĝi havas relative grandan procentaĵon
de grekaj kaj italaj pruntaĵoj. La malnova literatura krime-tatara lingvo,
kreita de İsmail Gaspıralı, estis bazita ĝuste sur tiu ĉi dialekto.

### La stepanoj — nogajioj 
La stepanoj loĝis en la stepa parto de Krimeo, norde de la imagata
linio, kiu pasas tra la loĝlokoj Nikolajevko -
Gvardejsko — Teodozio. Tiu
etna grupo estis ĉefe formita de la okcidentaj kaj orientaj kipĉakoj kaj
nogajoj (ĝuste ili donis la nomon al la grupo). Rase la stepanoj estas
eŭropoidoj kun elementoj de mongoloideco (~10 %). La dialekto de la
stepanoj apartenas al la kipĉaka grupo de la tjurkaj lingvoj, havante
la trajtojn de la kipĉak-oguzaj lingvoj (ekz. karaĉaja-balkara, kumika) kaj
de la kipĉak-nogajaj lingvoj (nogaja, kazaĥa).

### La montanoj 
Antaŭ la deportado la montanoj loĝis en la Krimea montaro kaj en la
antaŭmontaro. La etnogenezo de la montanoj estas tre komplika kaj ĝis nun ne
bone studita procezo. Tiun grupon formis preskaŭ ĉiuj popoloj kaj gentoj, iam
loĝintaj en Krimeo. Aparte grava ŝajnas la rolo de gotoj, helenoj kaj
kipĉakoj: de la kipĉakoj la montanoj heredis la lingvon, de la helenoj kaj
gotoj — la materian kulturon. Rase la montanoj apartenas al la mez-eŭropa raso
(do, aspekte similas al la reprezentantoj de la popoloj el Centra kaj Orienta
Eŭropo - rusoj, ukrainoj, poloj, germanoj ktp). La dialekto de la montanoj
havas kaj la kipĉakajn, kaj la oguzajn trajtojn kaj estas iusence meza formo
inter la dialektoj de la stepanoj kaj sudbordanoj. Ĝuste tiu ĉi dialekto
estas la bazo por la moderna literatura krime-tatara lingvo.

## La nomo "tataro" kaj la krime-tatara popolo 
Malgraŭ tio, ke en la komunuza nomo de la krime-tataroj (en multaj lingvoj) enestas
la vorto "tataroj", la krime-tataroj tute ne estas iu subetna grupo de la
tataroj; ankaŭ la krime-tatara lingvo ne estas iu dialekto de la tatara lingvo.

La nomo "krime-tataroj" venas el la rusa lingvo, en kiu antaŭe la vorto
"tataro" estis uzata por nomi ajnan tjurk-lingvan homon de la Rusia Imperio.
La krime-tataroj mem uzas la du nomojn: *qırımtatarlar* (laŭvorve — "krime-tataroj")
kaj *qırımlar* (laŭvorte — "krimeanoj").

## Vidu ankaŭ 
* Krime-tatara lingvo
* Nacia flago de la krime-tataroj
* Mustafa Ĝemilev
* Krimeo
* Krimea Ĥanlando (historia ŝtato de krime-tataroj)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝaro de Meĝlis de krima-tatara popolo (angle, ruse, ukraine, krime-tatare)
* Katalogo de ligoj al la krime-tataraj ret-paĝoj 
* Paĝaro de la organizo "Bizim Kirim" ("Nia Krimeo) 
* Paĝaro de la krime-tatara junularo 
* Krime-tatara portalo QIRIMTATAR.org
* Paĝaro de la krime-tatara diasporo de Turkio
* La arto de la krime-tataroj 

## Referencoj 
Kategorio:Krimeo

Kategorio:Tjurklingvaj etnoj