Semantikaj roloj

**Semantika rolo** estas la subkuŝanta rilato kiun partoprenanto havas kun la ĉefa verbo en propozicio.
La entoj, kiuj partoprenas en diversaj okazoj kaj situacioj, ludas apartajn rolojn. Tiuj roloj estas parto de la enhavo de lingva komunikado. Oni priskribas ilin prototipe, kaj la etikedoj donitaj al ili estas konvenaj proksimumaĵoj.

Ne ekzistas ĝenerala interkonsento inter fakuloj pri kiuj semantikaj roloj estas bezonataj. Norma listo ne ekzistas.

Du ekstremaj ekzemploj estas la lokisma teorio de Anderson (1971), Bedaŭrinde, en tiu lasta teorio, perdiĝas la avantaĝoj de la ĝeneralaj principoj de semantikaj roloj.

Alia problemo, pri listoj de roloj, estas kiel fajne dividi la diversajn rolojn. Jackendoff (1973) dividis la rolon AGANTO en du: AGANTO kaj AKTORO sed aliaj proponis ĝis 14 subtipojn. Ofte ne ekzistas klara limo inter la roloj. Ekzemple, en *la martelo rompis la fenestron*, la vorto *martelo* eble estas la AGANTO, ILO, FORTO, aŭ KAŬZO. Tamen, iuj semantikaj rilatoj estas pli kredeblaj ol aliaj.

La ideo pri semantikaj roloj estas tre malnova. Ĝi ŝajne venas de la skribaĵoj de Panini, en la kvara jarcento a.K.E., pri la sanskrita lingvo. En la moderna epoko Gruber (1965) kaj Fillmore (1966) instigis evoluigon pri la teorio.

## Tipaj semantikaj roloj 
Jen iuj semantikaj roloj, kiujn oni trovas ĉe pluraj referencoj. Plejmultaj ekzemploj estas el CorpusEye

## Semantika analizado
En la Komputa lingvoscienco, etikedi semantikajn rolojn estas la procedo, atribui etikedojn al vortoj aŭ vortgrupoj en frazo, por indiki ilian semantikan rolon en la frazo, ekzemple AGANTO, CELO, REZULTO.
En tiu procedo, oni trovas la semantikajn argumentojn rilatajn al la predikato aŭ verbo de la frazo kaj klasifikas ilin en specifajn rolojn. Ekzemple, pri la frazo  *Alico vendis la libron al Johano*, la tasko estas, rekoni la vorton *vendi* kiel predikaton, kaj doni al la vortoj *Alico*, *libron*, *Johano* la respektivan etikedon AGANTO, TEMO, RICEVANTO. Tio estas utila paŝo por kompreni la frazon. Tia semantika analizo havas pli malaltan nivelon de abstrakteco ol sintaksa arbo, t.e. ĝi havas pliajn kategoriojn, do ĝi grupigas malpliajn propoziciojn en ĉiu kategorio. Ekzemple, *la libro apartenas al mi* bezonas du etikedojn, por posedanto kaj posedato, dum *la libro estas vendita al Johano* bezonas du aliajn etikedojn, CELO (aŭ TEMO) kaj RICEVANTO, kvankam la du frazoj similas laŭ subjekto kaj objekto.

## Semantikaj roloj kaj sintaksa valenteco
García-Miguel kaj Albertuz (2005) priskribis la projekton ADESSE , kiu celis mane kompili difinojn kaj informojn pri semantikaj roloj kaj semantikaj klasoj por ĉiuj verboj en sintaksa datumbazo de preskaŭ 160.000 propozicioj en hispanlingva korpuso de 1,5 milionoj da vortoj.
Ili observis ke ĉiu verbo elvokas abstraktan scenaron, kiun oni povas priskribi per aro de eblaj argumentoj, kun kiuj tiu verbo povas kombiniĝi. Ekzemple, oni povas priskribi la hispanan verbon *escribir* (skribi) utiligante kvar semantikajn rolojn: 0-skribanto, 1-teksto, 2-ricevanto, 3-temo. Kvankam iam eblas esprimi la tutan aron de semantikaj argumentoj, kiel en (a), sintaksaj konstruaĵoj kutime elektas subaron, karakterizante ilin diversmaniere kaj lasante la restajn neesprimitaj, kiel en (b) aŭ (c):
    (a) Juan [0] le escribió una carta [1] a su madre [2] sobre sus recuerdos de infancia [3] ‘John wrote a letter to his mother about his childhood [memories]’ 
    (b) Juan [0] escribió una carta [1] ‘John wrote a letter’ 
    (c) Juan [0] le escribió a su madre[2] ‘John wrote to his mother’
En Esperanto:
    (a) [Johano]AGANTO skribis [leteron]SUFERANTO [al sia patrino]KUNAGANTO [pri siaj infanaĝaj memoraĵoj]TEMO
    (b) [Johano]AGANTO skribis leteronSUFERANTO
    (c) [Johano]AGANTO skribis [al sia patrino]KUNAGANTO 
La valentecon de verbo oni ĝenerale difinas kiel la maksimuman nombron da argumentoj, kiujn tiu verbo povas havi. Tiam oni emas diskuti verbojn (sintakse) kiel nulvalentaj, unuvalentaj, duvalentaj, kaj trivalentaj, ktp. Tamen, almenaŭ en Esperanto, multaj verboj uziĝas kun diversajn valentoj. Oni povas nomi tion *verba alternado* (angle *diathesis alternation*).(Jurafsky kaj Martin) Ekzemple:
    • [Karlo]AGANTO rompis [la fenestron]SUFERANTO
    • [Karlo]AGANTO rompis [la fenestron]SUFERANTO [per ŝtono]ILO
    • [La ŝtono]ILO rompis [la fenestron]SUFERANTO
    • [La fenestro]SUFERANTO rompiĝis
    • [La fenestro]SUFERANTO estis rompita [de Karlo]AGANTO
Tiuj ekzemploj sugestas ke *rompi* havas almenaŭ la semantikajn rolojn AGANTON, SUFERANTON, ILON. Ni rimarkas ke la sintaksa valenteco de la verbo en ĉi tiuj frazoj varias inter 1 kaj 3. Ni povas ĝeneraligi tiun rimarkon: la sintaksa valenteco de donita verbo povas varii inter unu kaj la nombro da semantikaj roloj kiujn tiu verbo havas. Ekzistas verboj en Esperanto kun ĝis kvin semantikaj roloj.
En Esperanto plurvalenteco estas normala. La escepto estas tiuj unurolaj verboj kiuj ne estas uzeblaj nulvalente (*ekzisti, gusti, necesi*, k.a.). Ili ĉiam uziĝas unuvalente. La nombro da semantikaj roloj de diversaj verboj estas inter unu kaj (almenaŭ) kvin. La verbo *pagi* havas kvin semantikajn rolojn (PMEG), sed kvin- kaj kvar-valentaj ekzemploj de *pagi* estas raraj. Laŭ la ekzemploj en Tekstaro, 
    • ...kiu en sia nealirebla kaŝejo dormis, banis sin kaj **oleis, manĝis kaj trinkis**...

### Nulvalentaj verboj
Allerton (2006) klarigis la aferon jene: En diversaj lingvoj, specifaj verboj pri la vetero havas specialan konduton. Ekzemple, en la angla *it was raining*, [en la germana *es regnete*], en la franca *il pleuvait*, en la hispana *llovı ́a*. En la hispana estas neeble, ke tia verbo havu subjekton en la normala uzado, kaj oni diras ke la verbo *llover* estas nulvalenta. En la angla kaj la franca, la vortoj *it* kaj *il* respektive plenumas la bezonojn de supraĵa subjekto; sed tia subjekto ne havas klaran semantikan rolon, do ĝi ŝajnas esti parto de la surfaca strukturo sen rilato al vera semantika rolo. 
En la germana la situacio estas diferenca, ĉar frazoj sen (nominativa) subjekto ja okazas. Ekzemple, *Mich friert ‘Min fridas = Al mi estas fride,’ Mir ist kalt ‘Al mi estas malvarme,’ Mir wurde geholfen ‘Al mi estis helpite’ *. 
(Notu: la komenca pronomo en ĉi tiuj frazoj estas la TEMO sed ne la subjekto.) Tial oni povas argumenti ke, ĉar tiu vaka germana *es* ne estas bezonata—en tiuj temperaturo-sentaj esprimoj—pro iu ĝenerala regulo pri fraza strukturo, sed ja estas bezonata de tiaj veteraj verboj, ĝi estas, ĉe ili, bezonata (kvankam vaka) *ellaboranto*. Allerton uzas la vorton *elaborator* (ellaboranto) por la subjektoj kaj objektoj kaj *free modifier* (libera modifanto) por adjektoj. Ekzemploj de lingvoj kun nulvalentaj verboj: *pluvis* (Esperanto), *llover* (hispana), *padało* (pola), *i ua* (maoria).

Jenson (2013) diris pri ''it's raining*: Ĉar mankas argumento, tial mankas roloj atribuotaj, kiam oni traktas ĉi tiun klason de verboj, t.e. la formala subjekto *it* ne plenumas semantikan rolon; nur referantaj esprimoj povas plenumi semantikan rolon. Jenson ne klare distingis inter la semantiko kaj la sintakso.

En Esperanto, verboj kiel *pluvi* ofte uziĝas nulvalente ĉar ili estas uzeblaj sen subjekto – tio estas la sintakso. La signifo de la propozicio *pluvas* estas *falas pluvo* (PIV), do la implicita (sed ŝajne vaka) TEMO estas *pluvo*. Tio estas la semantiko. En la duvorta, unuvalenta propozicio *hajlas kugloj*, la TEMO estas *kugloj*, dum en la unuvorta, nulvalenta propozicio *hajlas* la TEMO estas *hajlo*. La nulvalentaj verboj implice enhavas defaŭltan TEMON, kiu ĝenerale estas la samradika substantivo. En la propozicio *tagiĝas*, la TEMO estas *tago*. Do ĉiu nulvalenta verbo (almenaŭ en Esperanto) havas unu semantikan rolon, tipe TEMON.

### Liberaj modifantoj
Semantikaj roloj kiuj ne estas parto de la kadro (ŝablono) de la evento, ne estas ellaborantoj, ili estas liberaj modifantoj. Ekzemploj estas: TEMPO, MANIERO, MOTIVO, CELO, LOKO. Iafoje LOKO aŭ CELO troviĝas en la kadro de la evento, sed pli ofte ĝi estas libera modifanto. Ĉiuj verboj povas havi liberajn modifantojn. Ekzemple:
    • Sufiĉe pluvis [je la komenco de la printempo]TEMPO

### Okazaj ellaborantoj
Plejmultaj AGANTOJ estas unuopaj kaj plejmultaj ekzemploj de verboj bezonas nur unu AGANTON. Iuj verboj havas en sia kadro AGANTON kaj KUNAGANTON, ekzemple:
    • [ili]AGANTO **babilis** [kun la vizitantoj]KUNAGANTO
Malofte oni etendas rolon al du (aŭ pli). Tiam la nombro da semantikaj roloj pliiĝas. Ekzemple: la verbo beki kutime havas du rolojn (AGANTON kaj SUFERANTON); ĉi tie tri:
    • [ili]AGANTO **beku** [grajnojn]SUFERANTO [kune kun ni]KUNAGANTO
Same povas okazi pri KUNSUFERANTO kaj KUNTEMO.
    • [ili]AGANTO **trovis** [la bovidon]TEMO [kun la bovino]KUNTEMO
Alia afero estas ke unu rolo povas etendiĝi al du roloj, ekzemple
    • **Frapi** [sian vangon]SUFERANTO → **Frapi** [al si]SUFERANTO [la vangon]LOKO

## Korpusoj de semantikaj roloj
Ekzistas diversaj datumbazoj de semantikaj roloj en diversaj lingvoj.

La projekto FrameNet produktis la unuan gravan komputilan leksikon kiu sisteme priskribis multajn predikatojn kaj iliajn rilatajn rolojn. Tiu projekto komenciĝis en 1997.

PropBank estas korpuso de propozicioj kaj iliaj prinotitaj argumentoj – propozicia banko. Ĝi havas sekciojn por la lingvoj angla, araba, ĉina, eŭska, finna, hinda, portugala, turka.

VerbNet havas la lingvojn: angla, araba, eŭska, franca.

La retejo Unified Verb Index estas sistemo kiu kunigas ligilojn kaj retpaĝojn el kvar naturlingvaj projektoj: VerbNet, PropBank, FrameNet kaj OntoNotes.

### Esperanta Arbobanko
Eckhard Bick evoluigis Arbobankon, kiu estas programo por analizi esperantan tekston kaj eligi hierarĥian formaton per Kuntekstlimiga gramatiko (angle *Constraint Grammar*). Li mane enmetis korektojn kaj plibonigojn al la analizilo, kiu atingis sintaksan ekzaktecon meze 96,5% por ne-interpunkciaj etikedoj. La unua esploro rilatas al korpuso de 50.000-vorta teksto el la revuo Monato. La esplorado konfirmis, ke Esperanto, almenaŭ en la korpuso uzita, estas precipe SVO kaj ADJ-N lingvo, kun signifa vortorda variado.

Por la semantikaj roloj, li uzis semantikajn klasojn el Framenet, bazitajn sur tiuj, kiujn li antaŭe uzis por la dana lingvo. Li planas pluan laboron kun pli ampleksa korpuso.

Ekzemplo de la verbaj klasoj en Arbobanko:

   (a) 
   (b) 
   

kie la Framenet-klaso *eat* (manĝi) (a) atribuas la semantikan rolon AGANTO (§AG) al la subjekto (S), se ĝi estas homa (H) aŭ  vivanta (A), kaj la rolon PACIENTO (§PAT) al objektoj (O), se ili kongruas kun la semantika klaso manĝaĵo . Sintakse, ĝi subtenas pli ol unu strukturon. Do, la klaso *teach* (instrui) (b) povas atribui la rolon GAJNANTO (§BEN) sur aŭ la rektan objekton (O) aŭ sur PP (prepozician komplementon) kun la prepozicio 'al' (P-al). Ĝi atribuas la rolon TEMO (§TP) al PP (P-pri) en la unua okazo, kaj al la rekta objekto en la dua.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Semantiko
* Semantika Reto
* *Skizoj pri Teorio de Esperanto* de Ernest Drezen

Roloj
Kategorio:Gramatiko de Esperanto
Kategorio:Sintakso