Mediteraneo

eta|300px|La limoj de Mediteraneo.
La **Mediteraneo** aŭ pli longe **Mediteranea maro** estas maro inter Eŭropo, Azio kaj Afriko. Fakte sude de suda Eŭropo, norde de Nordafriko kaj okcidente de Okcidenta Azio (Levantenio). En la okcidento, la Ĝibraltara Markolo konektas ĝin kun Atlantiko, precize inter suda Hispanio kaj norda Maroko. Tiele la maro estas foje konsiderata parto de la Atlantika Oceano, kvankam ĝi estas kutime identigita kiel komplete separata akvejo. Ĝi estas preskaŭ ĉirkaŭita de tero, nome la Mediteranea regiono. Ekde 1869, la Sueza Kanalo interkonektas Mediteraneon kun la Ruĝa Maro sudoriente. Simile nordoriente tra Bosporo oni aliras al konektita sed aparte Nigra Maro.

Ĝi etendas sur 2.966.000&nbsp;km² aŭ pli ĝenerale du kaj duono da milionoj da km² depende de la mezuroj, kaj ĝia plej granda profundo estas 5.267 (36°34' N, 21°08' O) metroj (apud la peloponeza duoninsulo en la nomita Kalipsa Fosaĵo en la Iona maro), dum la averaĝa profundo estas 1,500 m. Ties konekto al la Atlantiko (nome la Ĝibraltara Markolo) estas nur 14&nbsp;km larĝa. La Ĝibraltara Markolo estas mallarĝa markolo kiu konektas la Atlantikan Oceanon al la Mediteranea Maro kaj separas Ĝibraltaron kaj Hispanion en Eŭropo el Maroko en Afriko. En oceanografio, ĝi estas foje nomita la Eŭrafrika Mediteranea Maro aŭ Eŭropa Mediteranea Maro por distingi ĝin el aliaj mediteraneaj maroj.

Antikve la romianoj nomis ĝin la "ter-meza" maro (la latina *mediterraneus*, kun signifo de "mediteranea", el *medius*, "mezo" kaj *terra*, "tero") aŭ *Mare Nostrum* ("Maro Nia"), dum la helenoj nomis ĝin la "Interna Maro". Ĝi nomiĝas ankaŭ "Blanka Maro". Ĉirkaŭ ĝi aperis civilizoj (egipta, hebrea, helena, romia, kristana, islama, renesanca) kiuj influis la tutan mondon. Tiele oni ofte parolas pri la mediteraneaj regionoj. Ĝi estis grava vojo por komercistoj kaj veturantoj de antikvaj epokoj kiuj permesis komercon kaj kulturan interŝanĝon inter plej fruaj popoloj de la regiono. La historio de la Mediteranea regiono ludis gravan rolon por kompreni la originojn kaj disvolvigon de multaj modernaj socioj.

Biogeografie, Mediteraneo estas unu el la maraj provincoj laŭ la Monda Natur-Fonduso (*WWF*) kaj la organizaĵo *Nature Conservancy*. Mediteraneo estas ankaŭ en la listo de la tutmondaj 200 pro sia graveco pri la naturprotekto. Tutĉirkaŭ tiu maro regas iom simila klimato (mildaj kun pluvegaj vintroj kaj varmaj kaj sekaj someroj), kaj grandioza propraj kaj apartaj faŭno, flaŭro, kaj tipaj pejzaĝoj, kies limo (ĉefe ties norda limo) estas ofte nete difinebla.

## Nomoj 
La esprimo Mediteraneo venas de la latina *mediterraneus*, signifas "en la mezo de tero" aŭ "inter teroj" (*medi*-; adj. *medius*, -um -a, "mezo, inter" + terra f., "tero"): ĉar ĝi estas inter la kontinentoj Afriko, Azio kaj Eŭropo. La greka nomo *Mesogeios* (μεσόγειος), estas simile, nome deriva de μέσο, "meza" + γη, "tero").

Mediteranea Maro historie havis plurajn nomojn. Ekzemple la romianoj ofte nomis ĝin *Mare Nostrum* (en latina, "nia maro"), kaj foje *Mare Internum* (Salustio, Jug. 17).

En la Biblio, ĝi estis ĉefe konata kiel , signifante la "Granda Maro", (Nom. 34:6,7; Jos. 1:4, 9:1, 15:47; Jeĥ. 47:10,15,20), aŭ simple "La Maro" (1 Reĝoj 5:9; komp. 1 Mak. 14:34, 15:11); tamen, ĝi ankaŭ estis nomita la "Bara Maro", pro ĝia loko sur la okcidenta marbordo de la Sankta Lando, kaj tial malantaŭ persono turniĝanta al la oriento, foje tradukita kiel "Okcidenta MAro", (Rea. 11:24; Joel 2:20). Alia nomo estis la "Maro de la Filiŝtoj" (Eliro. 23:31), nome de la homoj okupantaj grandan parton de ĝiaj marbordoj proksime de la hebreoj.

En moderna hebrea, ĝi estis nomita , signifante "la Meza Maro", reflektante la nomon de la Maro en malnovgreka ), , , kaj modernaj lingvoj en kaj Eŭropo kaj la Proksima Oriento (Mediteranea, ktp.). Simile, en moderna araba, ĝi estas konata kiel , "la [blanka] Meza Maro", dum en islama kaj pli malnova arablingva literaturo, ĝi estis referencita kiel ), aŭ "la romia/ bizanca maro aŭ pordo". En turka, ĝi estas konata kiel *Akdeniz*, nome "Blanka Maro" ĉar inter turkoj la blanka koloro (ak) reprezentas la okcidenton.

## Historio 
[eta|dekstra|Grekaj kaj Feniciaj [kolonioj en antikveco.]]
[eta|La *[Batalo de Lepanto*, 1571, finis en venko por la Sankta Ligo estrita de Venecio kontraŭ la Otomanaj Turkoj]]
eta|La Bombardado de Alĝero (1816) fare de la angla-nederlanda ŝiparo, por liberigo de eŭropaj sklavoj, Aŭgusto de 1816
Pluraj pratempaj kulturoj situiĝis ĉirkaŭ ĝiaj marbordoj; tiel ĝi havis gravan influon sur tiuj kulturoj. Ĝi disponigis itinerojn por komerco, koloniigo kaj milito, kaj disponigis manĝaĵon (de fiŝkaptado kaj el la rikolto de aliaj marmanĝaĵoj) por multaj komunumoj laŭlonge de la epokoj. La dividado de simila klimato, geologio kaj aliro al ofta maro kondukis al multaj historiaj kaj kulturaj ligoj inter la maljunegaj kaj modernaj socioj ĉirkaŭ Mediteranea Maro.

Du el la plej famaj mediteraneaj civilizoj en grek-romia antikvo estis la grekaj urboŝtatoj kaj la fenicoj. Kiam Aŭgusto Cezaro fondis la Romian Imperion, la Mediteranea Maro komencis esti nomita Mare Nostrum (latine: "nia maro") fare de la romianoj.

Dario la 1-a, kiu konkeris antikvan Egiption, konstruis kanalon ligantan Mediteranean Maron al Ruĝa Maro. La kanalo de Dario estis sufiĉe larĝa por ke du triremuloj pasus unu ĉe la alia per remiloj etenditaj, kaj postulis kvar tagojn por esti laŭirita. La okcidenta romia imperio kolapsis ĉirkaŭ la jaro 476. Provizore la oriento denove estis domina kiel la Orientromia imperio formita de la orienta duono de la romia imperio. Alia potenco baldaŭ ekestis en la oriento: Islamo. Ĉe ĝia plej granda amplekso, la Araba Imperio kontrolis 75% de la mediteranea regiono.

Eŭropo revivigis, aliflanke, ĉar pli fakorganizitaj kaj alcentrigitaj ŝtatoj komencis formiĝi en la pli posta Mezepoko post la frua Renesanco de la 12-a jarcento. Otomana potenco daŭre kreskis, kaj en 1453, la Orientromia imperio estis ekstingita pro la Konkero de Konstantinopolo. Otomanoj akiris kontrolon de granda parto de la maro en la 16-a jarcento kaj konservis marameajn bazojn en suda Francio, Alĝerio kaj Tunizio. Barbarossa, la fama otomana kapitano estas simbolo de tiu dominado kun la venko de la Batalo de Preveza. La Batalo de Ĝerbao markis la apekson de otomana maramea dominado en Mediteranea Maro. Tamen, ĉar maramea lerteco de la eŭropaj potencoj kreskis, ili alfrontis otomanan etendon en la regiono kiam la Batalo de Lepanto kontrol-bremsis la potencon de la Otomana Mararmeo. Tio estis la lasta marbatalo kontraŭbatalita ĉefe inter galeroj.

La barbareskaj piratoj de Nordafriko atakis ŝipojn de kristanoj en la okcidenta Mediteraneo. Laŭ Robert Davis, de la 16-a ĝis la 19-a jarcento, piratoj kaptis 1 milionon al 1.25 milionoj da eŭropanoj kiel sklavoj.

La evoluo de oceana kargado komenciĝis influi la tutan Mediterranean. Siatempe, ĉiu komerco de la oriento pasis tra la regiono, sed nun la ĉirkaŭnavigado de Afriko permesis al spicoj kaj al aliaj varoj esti importitaj tra la atlantikaj havenoj de okcidenta Eŭropo.

La prezidanto de Malto priskribis la mediteranean maron kiel "tombejo" pro la grandaj kvantoj de migrantoj kiuj dronas tie. Post la 2013-datita migrantovrako ĉe Lampedusa, la itala registaro decidis fortigi la nacian sistemon por la patrolado de Mediteranea Maro aprobante "Mare Nostrum", nome armea kaj humanitara misio por savi la migrantojn kaj aresti la ŝakristojn de enmigrintoj.

## Konceptaj dividoj 
Estas multaj manieroj koncepti tiun internan maron: nome el geografia, historia, kultura, politika vidpunktoj ktp. El geografia vidpunkto pro influo de la abunde montritaj mapoj estas evidenta la konsidero inter la norda bordo sudeŭropa kaj la suda bordo nordafrika, kun pli ne tiom ampleksa mondoregiono oriente, nome la okcidentazia marbordo. Tiu rigardo ne temas nur pri geografio, sed ankaŭ montras klarajn nuancojn en historio, politiko, ktp.: sudeŭropaj landoj de kristana kulturo, nordafrikaj landoj de islamaraba kulturo.

Alia pli nur geografia ofta konsidero estas la divido de la maro kaj ties bordoj en du duonoj laŭ vertikala akso inter okcidento kaj oriento, kiu pli malpli koincidos kun la linio el Italio al Tunizio.

* Orienta Mediteraneo estas geografia koncepto kun historiaj kaj geopolitikaj nuancoj. Ĝi referencas al la orienta duono de la Mediteraneo, same kiel al la orienta duono de la Mediteranea baseno. La dividejo kun la Okcidenta Mediteraneo estas la areo de la markoloj kiuj apartigas la Sudan Eŭropon je la alteco de la Itala duoninsulo, la insuloj de Sicilio kaj Malto kaj la nordo de Afriko je la alteco de Tunizio. La landoj kaj teritorioj de la Orienta Mediteraneo estas Kipro, Grekio, Albanio, Libano, Sirio, Israelo, Jordanio, Turkio, Egiptio, kaj Israelo. La landoj sub la termino *Nordorienta Mediteraneo* povus foje esti Bosnio kaj Hercegovino, Bulgario, Kroatio, Grekio (kutime inkluditaj ene de Orienta Mediteraneo) Slovenio, Norda Makedonio, Serbio, Montenegro, Rumanio, kaj Ukrainio.

* Okcidenta Mediteraneo estas geografia koncepto kun historiaj kaj geopolitikaj nuancoj. Ĝi referencas al la okcidenta duono de la Mediteraneo, same kiel al la okcidenta duono de la Mediteranea baseno. La dividejo kun la Orienta Mediteraneo estas la areo de la markoloj kiuj separas la sudan Eŭropon je la nivelo de la Itala duoninsulo, la insuloj Sicilio kaj Malto disde Nordafriko je la nivelo Tunizio. Landoj marbordaj ekde tie laŭ horloĝmontila movado estus Tunizio, Alĝerio, Maroko, Hispanio, Francio, Italio kaj Malto.

## Mediteraneaj maroj 
eta|200px|La Egea Maro
Mediteranea maro konsistas el pliaj pli malgrandaj internaj maroj:
* Azova maro
* Nigra maro
* Marmora maro
* Egea maro
* Kreta maro
* Ionia maro
* Adriatika maro
* Tirena maro

## Mediteraneaj insuloj 
dekstre|eta|300px|Mapo de la Insuloj Balearoj.
De okcidento al oriento indas mencii:
* Balearoj (Hispanio)
** Majorko (3640&nbsp;km²)
** Minorko (702&nbsp;km²)
** Ibizo (573&nbsp;km²)
** Formentero
* Korsiko (Francio) (8681&nbsp;km²)
* Sardinio (Italio) (23813&nbsp;km²)
** kun etaj proksimaj insuloj, el kiuj la plej granda estas Sant'Antioco (109&nbsp;km²)
* Sicilio (Italio) (25460&nbsp;km²) - la plej granda insulo en la Mediteraneo
* Insuloj en la Tirena maro (Italio)
** Toskana insularo, kun Elbo (224&nbsp;km²) kaj aliaj malpli grandaj insuloj
** Iskio kaj aliaj malpli grandaj insuloj apud Napolo
** Liparaj insuloj, el kiuj la plej granda estas Lipari
* Insuloj okcidente kaj sude de Sicilio (Italio)
** Egadaj insuloj, okcidente de Sicilio
** Pantelerio (83&nbsp;km²), sude de Sicilio
** Lampedusa (20&nbsp;km²) kaj proksimaj insuletoj, sude de Sicilio
* Malta Insularo (Malto)
** Malto (246&nbsp;km²)
** Gozo
** Comino
* Ĝerbao (Tunizio (523&nbsp;km²) kaj apudaj malpli grandaj insuloj
* Insuloj en la Adriatika Maro
dekstre|eta|330px|Situo de la ioniaj insuloj (jen intense blue markitaj) en Grekio.
* Insuloj en la oriento de Ionia Maro, nome Ioniaj insuloj
** Kefalonio (781&nbsp;km²)
** Korfuo (592&nbsp;km²)
** Zakinto
** kaj aliaj pli malgrandaj
* Insuloj en la Egea Maro (Grekio)
** Kreto (8312&nbsp;km²)
** Cikladoj
** Dodekaneso, inter kiuj Rodoso (1398&nbsp;km²)
** Sporadoj
** aliaj, inter kiuj Lesbo aŭ Mitileno (1630&nbsp;km²)
* Insuloj en la Egea Maro (Turkio)
** inter kiuj Gökçeada aŭ Imbro (279&nbsp;km²)
* Kipro (Kipro) (9251&nbsp;km²)

## Regnoj en Mediteraneo 
[eta|200px|dekstre|Elkosma bildo de [Kipro.]]
* Kipro
* Malto

## Regnoj ĉe Mediteraneo 
[eta|300px|Topografia mapo; el iama [Jugoslavio kvar landoj akiris aliron al Mediteraneo (nome Slovenio, Kroatio, Bosnio kaj Hercegovino kaj Montenegro), sed ne Serbio.]]
* Hispanio
* Francio
* Monako
* Italio
* Slovenio
* Kroatio
* Bosnio kaj Hercegovino
* Montenegro
* Albanio
* Grekio
* Turkio
* Sirio
* Libano
* Israelo
* Egiptio
* Libio
* Tunizio
* Alĝerio
* Maroko

## Riveroj enfluantaj Mediteraneon 
[maldekstra|eta|250px|La Nila [Delto kun la ĉefaj tieaj urboj de Antikva Egiptio. Tiu rivero estas la plej grava el tiuj kiuj elfluas al Mediteraneo.]]
Listo de riveroj enfluantaj Mediteraneon pli longaj ol 400&nbsp;km:
* Nilo (6671&nbsp;km)
* Ebro (910&nbsp;km)
* Rodano (812&nbsp;km)
* Pado (652&nbsp;km)
* Orontes (571&nbsp;km)
* Seyhan (560&nbsp;km)
* Meandro (550&nbsp;km)
* Muluja (ĉ. 550&nbsp;km)
* Ceyhan (509&nbsp;km)
* Júcar (498&nbsp;km)
* Adiĝo (410&nbsp;km)
* Tibero (405&nbsp;km)
* Gediz (401&nbsp;km)

## Klimato 
[eta|769x769ra|Mapo de klimatzonoj en la lokoj ĉirkaŭantaj Mediteranean Maron, laŭ la [Köppen klimato-klasifika sistemo|Köppen-klimatklasifiko]]

Granda parto de la mediteranea marbordo ĝuas varma-someran mediteranean klimaton. Tamen, la plej granda parto de ĝia sudorienta marbordo havas varman dezertklimaton, kaj multe de la orienta (mediteranea) marbordo de Hispanio havas malvarman duon-aridan klimaton. Kvankam ili estas raraj,  foje formiĝas en Mediteranea Maro, tipe en septembro-novembro.

## Geologio 
[eta|Legendo: 1 - [:en:Calypso Deep|Kalipso profundaĵo; 2 - Ĝibraltara Markolo; 3 - Markolo de Sicilio; 4 - oriente de la mediteranea kresto; 5 - Egea Maro; 6 - la Tirena Maro; 7 - La levantina plato; 8 - La arabia plato; 9 - La afrika plato; 10 - Eŭrazia plato; 11 - Anatolia plato. Punktoj: Blankaj - Vulkana Arko de la Suda Egea Maro; Flavaj - arko de insuloj en https://en.wikipedia.org/wiki/Mediterranean_Ridge.]]
La geologia historio de Mediteranea Maro estas kompleksa. Proksime de oceankrusto, la marbaseno iam laŭsupoze estis tektona resto de la maljunega Tetiso; ĝi estas nun konate strukture kiel pli juna baseno, nomita la Neotethys, kiu unue estis formita per la konverĝo de la afrikaj kaj eŭraziaj platoj dum la Malfrua triasa kaj Liaso. Ĉar ĝi estas preskaŭ-senelira akvoareo en normale seka klimato, Mediteranea Maro estas kondiĉigita de intensa vaporiĝo kaj la precipitaĵo de vaporiĝaj sedimentoj. La Mesiniana saleckrizo komenciĝis antaŭ proksimume ses milionoj da jaroj (Mya) kiam Mediteranea Maro iĝis senelira, kaj tiam esence sekiĝis. Ekzistas saladsorboj akumulitaj sur la fundo de la baseno de pli ol miliono da kubaj kilometroj - en kelkaj lokoj pli ol tri kilometrojn dikaj.

[eta|dekstra|Rigardo tra la [Ĝibraltara Markolo el la montetoj de Tarifa, Hispanio.]]
Sciencistoj taksas, ke la maro laste estis plenigita antaŭ proksimume 5.3 milionoj da jaroj (Mya) en malpli ol du jaroj per la Zanklean-inundo. Akvo fluis enen de Atlantiko tra lastatempe rompita enirejo nun nomita la Ĝibraltara Markolo kun laŭtaksa rapideco de proksimume tri grandecoj pli granda ol la aktuala fluo de la rivero Amazono.

Mediteranea Maro havas mezan profundon de 1,500&nbsp;m (4,900&nbsp;ft) kaj la plej profunda registrita punkto estas 5,267&nbsp;m (17,280&nbsp;ft) en la Kalipsa Profundo en la Ionia Maro. La marbordo etendas por 46,000&nbsp;km (29,000 mejl.). Malprofunda submara kresto (la Markolo de Sicilio) inter la insulo Sicilio kaj la marbordo de Tunizio disigas la maron en du ĉefaj subregionoj: la okcidenta Mediterraneo, kun areo de proksimume 850 mil km² (330 mil mi²); kaj la orienta Mediteraneo, de proksimume 1.65 milionoj da km² (640 mil mi²). Karakterizaĵo de la marborda Mediteraneo estas submaraj reelfluejoj aŭ *vrulja*, kiuj eligas premitan grundakvon en la marbordan marakvon de malsupre la surfacon; la kloakaĵo estas kutime freŝa, kaj foje povas esti termika.

### Tektoniko kaj paleomedia analizo 
[eta|maldekstre|240px|En [Triaso Mediteraneo, kiel angulo de Tetiso jam apartigis Laŭrazion kaj Gondvanon.]]
La mediteranea baseno kaj marsistemo estis establitaj per la praa afrik-araba kontinento kolizianta kun la eŭrazia kontinento. Ĉar Afrik-Arabio drivis norden, ĝi fermiĝis super la maljunega Tetiso kiu pli frue apartigis la du superkontinentajn Laŭrazion kaj Gondvanon. Ĉe koncerne tiun tempon en la meza ĵurasa epoko multe pli malgranda marbaseno, sinkronigis la Neotethys, estis formita baldaŭ antaŭ ol la Tetiso fermiĝis ĉe sia okcidenta (araba) fino. La larĝa vico de kolizioj puŝis supren tre longan sistemon de montoj Pireneoj en Hispanio ĝis la Zagros-montaro en Irano en epizodo de mont-konstrua tektoniko konata kiel la Alpa orogenio. La Neotethys kreskis pli granda dum la epizodoj de kolizioj (kaj rilataj faldiĝadoj kaj subdukcioj) kiuj okazis dum la Oligoceno- kaj Mioceno (34 ĝis 5,33 Mya). Sekve, la mediteranea baseno konsistas el pluraj kontinentplatoj el subdukcio kiuj estas la fundamento de la orienta parto de Mediteranea Maro. Diversaj zonoj de subdukcio enhavas kaj formas la plej profundajn kaj la plej multajn majestajn oceanajn krestojn, oriente de la Ionia Maro kaj sude de la Egeo. La Centra Hinda Kresto estas oriente de la Mediteranea Sud-Orienta trans interne de Afriko kaj Arabio en la Hindan Oceanon. Tamen, dum homfarita geopolitika maltrankvilo regis la marbordojn de multaj diversaj mediteraneaj nacioj dum la kursoj de maljunega, moderna, nuntempa - kaj antaŭvidebla historio, la Platotektonan statuson de nacioj limantaj Mediteranean Maron eblos dividi la samajn geologiajn rezultojn kaj sorton.

### Mesiniana saleckrizo 
[eta|upright=1.2|Mesiniana saleckrizo antaŭ la [Zankleano|Zankleana inundo.]]
Dum mezozoikaj kaj kenozoikaj tempoj, ĉar la nordorienta angulo de Afriko konverĝis al Iberio, ĝi levis la Betik-Rifajn montzonojn trans suda Iberio kaj nordokcidenta Afriko. Tien la evoluo de la intramontaj Betikaj kaj Rif-montaraj basenoj kondukis al kreado de du malglate-paralelaj maraj enirejoj inter Atlantiko kaj Mediteranea Maro. Sinkronigis la Betikan kaj Rifan koridorojn, ili laŭstadie fermiĝis dum mezaj kaj malfruaj Mioceno-tempoj; eble plurajn fojojn. Dum malfrua Mioceno tempigas la finon de la Betika Koridoro ekigis la tielnomitan Mesinianan saleckrizon (MSC), kiam Mediteranea Maro preskaŭ tute sekiĝis. La tempo de komenco de la MSC ĵus estis taksita astronome je 5.96 Mya, kaj ĝi daŭris por proksimume 630 000 jarojn ĝis proksimume 5.3 Mya.

Post la komenca malaltiĝo kaj re-inundado tie sekvis pli da epizodoj - la tutsumo estas diskutita - de marmalaltiĝoj kaj re-inundadoj por la tempodaŭro de la MSC. Ĝi kiam finiĝis Atlantiko laste re-inundita la baseno - kreante la Ĝibraltaran Markolon kaj kaŭzante la Zanklean-inundon - ĉe la fino de la Mioceno (5.33 Mya). Iu esplorado indikis ke elsekiĝ-inundad-elsekiĝa ciklo eble ripetiĝis plurajn fojojn, kio povis klarigi plurajn okazaĵojn de grandaj kvantoj de saldemetado. Lastatempaj studoj, aliflanke, montras ke ripeta elsekiĝo kaj re-inundado estas neverŝajnaj de geomovforta perspektivo.

### Elsekiĝo kaj interŝanĝoj de flaŭro kaj faŭno 
[eta|maldekstra|Iam simioj trairis la limon inter Afriko kaj Eŭropo. Nun nur [magotoj vivas nature kaj en Nordorienta Afriko kaj en Ĝibraltaro. Tie sur la ŝultro de turisto.]]
La aktuala atlantika enirejo, t.e. la Ĝibraltara Markolo, originiĝis de la frua Plioceno per la Zanklea Inundo. Kiel menciite, du aliaj enirejoj iris antaŭ Ĝibraltaro: la Betika Koridoro trans suda Hispanio kaj la Rifa Koridoro trans norda Maroko. La antaŭa enirejo fermiĝis proksimume ses Myan, kaŭzante la Mesinianan saleckrizon (MSC); ĉi-lasta aŭ eventuale ambaŭ enirejoj fermiĝis dum la pli fruaj Tortonianaj tempoj, kaŭzantaj Tortonianan saleckrizon (de 11.6 ĝis 7.2 Mya), kiu okazis bone antaŭ la MSC kaj daŭris multe pli longe. Ambaŭ "krizoj" rezultigis larĝajn ligojn de la kontinentoj de Afriko kaj Eŭropo, kiuj tiel normaligis migradojn de flaŭro kaj faŭno - aparte grandaj mamuloj inkluzive de primatoj - inter la du kontinentoj. La Valesiana krizo indikas tipan formorton kaj anstataŭigon de mamulspecioj en Eŭropo dum Tortonianaj tempoj sekvigis klimatan renversiĝon kaj transterajn migradojn de novaj specioj.

La preskaŭ-tute enfermita konfiguracio de la mediteranea baseno ebligis la oceanajn enirejojn domini marakvocirkuladon kaj la median evoluon de la maro kaj baseno. Cirkuladaj modeloj ankaŭ estas trafitaj per pluraj aliaj faktoroj - inkluzive de klimato, batimetrio, kaj akvokemio kaj temperaturo - kiuj estas interagantaj kaj povas indukti precipitaĵon de vaporiĝsedimentoj. Demetaĵoj de vaporiĝsedimentoj pli frue akumuliĝis en la proksima karpata antaŭprofundo dum la Meza Mioceno, kaj la apuda Baseno de la Ruĝa Maro (dum la Malfrua Mioceno), kaj en la tuta mediteranea baseno (dum la MSC kaj la Mesiniana aĝo). Diatomitoj estas regule trovitaj sub la vaporiĝsedimentenpagoj, sugestante ligon inter siaj genezoj.

Hodiaŭ, vaporiĝo de surfacmarakvo (produktaĵo) estas pli ol la liverado (enigaĵo) de dolĉakvo de precipitaĵo kaj marbordaj senakvigsistemoj, igante la salecon de Mediteranea Maro esti multe pli alta ol tiu de Atlantiko - tiel multe kiel la ENG pli salaj mediteraneaj akvoj sinkas sub la akvojn inkomeantajn de Atlantiko, kaŭzante du-tavolan fluon trans la Ĝibraltara markolo: t.e., elflua submarfluo de varma saloza mediteranea akvo, kontraŭpezita per enflua surfacfluo de malpli saloza malvarma oceana akvo de Atlantiko. La Atlantropa projektpropono de Herman Sörgel en la 1920-aj jaroj proponis konstrui akvoenergian centralon tra la Ĝibraltara Markolo, uzante la enfluon por disponigi grandan kvanton de hidroelektra energio. La subesta energireto estis ankaŭ intencita por apogi politikan union inter Eŭropo kaj, minimume, la Magrebo de Afriko (komparu Eŭrafrikon por la pli posta efiko kaj dezertecon por pli posta projekto kun kelkaj paraleloj en la laŭplana krado).
## En Esperanto aperis 
**Mediteranea breviero** de Predrag Matvejević, tradukis el la kroata Tomasz Chmielik. – Bydgoszcz: Skonpres; Svidniko: Libro-Mondo, 2007, 231 paĝoj.

## Bildaro 

Dosiero:Mediterranean Relief.jpg|
Dosiero:Mediterranean Sea 16.61811E 38.99124N.jpg|
Dosiero:Strasse von Gibraltar2004.jpg|
Dosiero:Calanques.jpg|

## Notoj 
## Bibliografio 
* David Abulafia: Das Mittelmeer: eine Biographie. (Originaltitel: The Great Sea, übersetzt von Michael Bischoff). Fischer, Frankfurt am Main 2013, ISBN 978-3-10-000904-3 (Rezension)
* Andreas Bärtels: Pflanzen des Mittelmeerraumes. Ulmer, 2003, ISBN 3-8001-3287-7.
* Matthias Bergbauer, Bernd Humberg: Was lebt im Mittelmeer? Franckh-Kosmos, Stuttgart 1999, ISBN 3-440-07733-0.
* Fernand Braudel, La Méditerranée et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II, 1a eldono, Paris : Armand Colin, 1949.
* Fernand Braudel: Das Mittelmeer und die mediterrane Welt in der Epoche Philipps II. (Originala titolo: La méditerranée et le monde méditerranéen à l'époque de Philippe II. übersetzt von Günter Seib). 3 Bände, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-518-58056-6. (als Taschenbuch: Suhrkamp-Taschenbuch Wissenschaft ; 1354, Frankfurt am Main 2001, ISBN 3-518-28954-3)
* Christian Bromberger: L’anthropologie de la Méditerranée. Maisonneuve et Larose; Aix-en-Provence, Maison méditerranéenne des sciences de l’homme, Paris 2001.
* Robert Hofrichter: Das Mittelmeer, Bd. 1: Allgemeiner Teil. Spektrum Akademischer Verlag, 2002, ISBN 3-8274-1050-9.
* Robert Hofrichter: Das Mittelmeer, Bd. 2/2: Bestimmungsführer. Spektrum Akademischer Verlag, März 2006, ISBN 3-8274-1170-X.
* Manfred Leier: Weltatlas der Ozeane – mit den Tiefenkarten der Weltmeere. Frederking und Thaler, München 2001, ISBN 3-89405-441-7, S. 226–241.
* Horst-Günter Wagner: Mittelmeerraum. Geographie, Geschichte, Wirtschaft, Politik. 2. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2011, ISBN 978-3-534-23179-9.
* Alain Blondy, Bibliographie du monde méditerranéen. Relations et échanges (1453-1835), Paris, Presses de l’université de Paris-Sorbonne, 2003, 301 p. (ISBN 2-84050-272-0)
* Bouchra Benhida kaj Younes Slaoui, Géopolitique de la Méditerranée, PUF, 2013
* Yves Lacoste, Géopolitique de la Méditerranée, Armand Colin, 2006
* Gérard Claude, La Méditerranée. Géopolitique et relations internationales, Ellipses, 2006
* Germaine Tillion, Le Harem et les cousins, Paris : éditions du Seuil, 1966.
* Christian Bromberger et al., L'Anthropologie de la Méditerranée, Paris : Maisonneuve et Larose ; Aix-en-Provence : Maison méditerranéenne des sciences de l'homme, 2001.
* Fabio Maniscalco, Mediterraneum. Protection, conservation and valorization of cultural and environmental patrimony, Naples : Université L'Orientale, collection monographique 2002.
* Dominique Borne kaj J. Scheibling (dir.), La Méditerranée, Paris, Carré-Géographie, 2002
* Jacques Bethemont, Géographie de la Méditerranée
* Béatrice Patrie kaj Emmanuel Espanol, Méditerranée… sur les tensions en Orient, Actes-sud/Sindbad, 2008 (ISBN 978-2-7427-7366-4)
* Paulet Jean Pierre, 2007, Les Villes et la mer, Ellipses.

## Vidu ankaŭ 
* Barcelona Konvencio
* SOS Méditerranée

## Eksteraj ligiloj 
*  Geologia historio de Mediteraneo
*  Daŭripovo en Mediteraneo 
*  Internacia Hidrografia Organizaĵo ( IHO ) 
*  Sankta Isidoro : *De mundo et partibus*
*  Mediteraneo (WWF) 

Kategorio:Maroj
Kategorio:Maraj ekoregionoj

Kategorio:Global 200