open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blua damalisko

La **blua damalisko** (*Damaliscus lunatus*) estas antilopo de la familio Alcelafenoj kaj genro Damalisko trovebla de suda Afriko.

Ilia dieto konsistas ĉefe da herboj.

## Vidu ankaŭ 
* Angolaj mjombaroj
* Zambezaj inunditaj herbejoj

Kategorio:Alcelafenoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Damalisko

genro : Damalisko - *Damaliscus
:specio : † damalisko mallarĝmuzela - *Damaliscus angustirostris
:specio : damalisko blua - *Damaliscus lunatus
:: subspecio : damalisko blua ĉesebo - *Damaliscus lunatus lunatus
:: subspecio : damalisko blua topio - *Damaliscus lunatus topi
:: subspecio : damalisko blua jimelo - *Damaliscus lunatus jimela
:: subspecio : damalisko blua tiango - *Damaliscus lunatus tiang
:: subspecio : damalisko blua korigumo - *Damaliscus lunatus corrigum
:specio : damalisko hirolo - *Damaliscus hunteri
:specio : damalisko bunta - *Damaliscus dorcas
:: subspecio : damalisko bunta blankpuga - *Damaliscus dorcas dorcas
:: subspecio : damalisko bunta blankfrunta - *Damaliscus dorcas phillipsi

Kategorio:Alcelafenoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Impalo

La **impalo** (*Aepyceros melampus*) estas antilopo vivanta en orienta kaj suda Afriko. Ĝi estas trovebla en Ugando, Kenjo, Tanzanio, Mozambiko, Zimbabvo, Bocvano kaj Sud-Afriko.

Ili atingas ŝultran alton de 90 ĝis 95&nbsp;cm; femaloj pezas ĝis 40&nbsp;kg, maskloj ĝis 65. La vosto longas ĝis 30&nbsp;cm. La kornoj de la maskloj rekurbiĝas internen kaj longas ĝis 50&nbsp;cm.

Dosiero:Impala.JPG|Grupo da Impaloj en Sud-Afriko
Dosiero:Aepyceros_melampus.jpg|Impaloj en Zambio
Dosiero:Aepyceros melampus petersi.jpg|Nigranazaj impaloj en Namibio

## Vidu ankaŭ 
* Angolaj mopanearoj
* Etoŝa-salebenaĵaj halofitaroj
* Kaoko-Dezerto
* Nacia Parko Sumbuo
* 1320 Impalo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ecotravel.co.za/Guides/Wildlife/Vertebrates/Mammals/Large/Impala.htm
* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Aepyceros_melampus.html
* http://www.zimbabwe-online.com/faune/impala.htm 
* http://membres.lycos.fr/netfrog/iantilope.htm 

Kategorio:Bovedoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Stepa alcelafo

**Stepa alcelafo** (*Alcelaphus buselaphus*)

## Bildaro 

Dosiero:Kongoni.jpg
Dosiero:Red Hartebeest (Alcelaphus buselaphus) (6568403931).jpg
Dosiero:Lelwel Hartebeests (Alcelaphus lelwel) (18231655755).jpg
Dosiero:Coke's hartebeest in Tanzania 2629 cropped Nevit.jpg
Dosiero:Red Hartebeests (Alcelaphus buselaphus) (6600926987).jpg

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.redlist.org/search/search.php?freetext=Alcelaphus&modifier=phrase&criteria=wholedb&taxa_species=1&Submit.x=102&Submit.y=11&redlistCategory%5B%5D=all&redlistAssessyear%5B%5D=all&country%5B%5D=all&aquatic%5B%5D=all&regions%5B%5D=all&habitats%5B%5D=all&threats%5B%5D=all

Kategorio:Alcelafenoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Gubernio Jamagata

La **gubernio Jamagata** ( ; Hepburn/Kunrei:Yamagata-), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio de Japanio, kiu situas en la regiono Tohoku. 

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administra centro de la gubernio estas la urbo Jamagata.

## Industrio 
* Ĉerizo
* Piro
* Orfiŝo
* Ŝogio-ludoj (produktataj en la urbo Tendo)

## Geografio 
La gubernia pejzaĝo estas preskaŭ montejo. Meze fluas la rivero Mogami. Multaj gubernianoj loĝas proksime de la rivero.

### Urboj 
### Urbetoj kaj vilaĝoj 
## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  () 
* Jamagata Esperanto-Klubo

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Antilopo

[eta|Antilopo (Antilopina) en [Kunstformen der Natur de Ernst Haeckel, 1904]]
eta|Kapoj de diversaj specioj
**Antilopo** estas membro de polifilia grupo de herbovoraj afrikaj kaj aziaj bestoj de la boveda familio kun paro de kavaj kornoj surkape. Ĉi tiuj bestoj estas pli-malpli egale disvastigitaj inter la diversaj bovedaj subfamilioj; iuj antilopoj estas pli parencaj al bovoj aŭ kaproj ol al aliaj antilopoj. Estas multaj diversaj antilopo-specioj, kiuj diferencas en grandeco de la etaj reĝaj antilopoj ĝis la giganta elando. Ili kutime havas malpezan, elegantan strukturon, malgrandajn parhufojn kaj mallongan voston. Antilopoj havas fortajn postaĵmuskolojn kaj surprizite ili kuras kun ŝaltaj kurpaŝoj kiuj ŝajnigas kvazaŭ ili saltus laŭ la tereno kiel kuniklegoj. Iuj antilopo-specioj povas kuri tre rapide, ĝis 100 kilometrojn hore, kaj tiel estas inter la plej rapidaj bestoj.

## Taksonoj
* Sabrokorna rektkornulo
* Oriks-antilopo

## Vidu ankaŭ 
* Centra-kongaj malaltaĵaj arbaroj
* Centra-zambezaj mjombaroj
* Etiopaj kserofitaj herbejoj kaj arbustaroj 
* Saharaj inunditaj herbejoj
* Sahar-dezerta ekoregiono
* Zambezaj inunditaj herbejoj

## Bildaro 

Dosiero:Oryx gazella 1.jpg
Dosiero:Elenantilope-painting.jpg
Dosiero:Impala.JPG

Kategorio:Bovedoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Loĝantaro

eta|Procento de monda loĝantaro laŭ lando
**Loĝantaro** estas la sumo de la homoj, kiuj loĝas en difinita areo (ekzemple urbo, lando aŭ la tuta mondo). Ĝi daŭre ŝanĝiĝas per kreskoj (naskoj kaj enmigrado) kaj perdoj (mortoj kaj elmigrado).

Kiel ĉiun biologian populacion ankaŭ la homan limigas la provizo de nutraĵoj, la efiko de malsanoj kaj aliaj faktoroj de la medio. La evoluon de la loĝantaro influas krome sociaj kutimoj kaj tradicioj kaj la evoluo de scienco kaj tekniko (ekzemple la medicino reduktis la mortokvanton kaj plilongigis la vivodaŭron).

La scienco, kiu studas la evoluon de la loĝantaro nomiĝas demografio. La statistiko kolektas datenojn (= donitaĵojn) pri la loĝantaro kaj analizas ilin.

## Nombro de la loĝantoj de kelkaj ŝtatoj 

Dosiero:Population_density.png|Mapo de loĝdenso en la mondo
Dosiero:Takeshita street view.jpg|Homamasita strato en Japanio. Japanio enhavas altan loĝdenson
Dosiero:Worldpopulationgrowth-billions.jpg|Loĝantaro-kresko montrante projektevoluon. Por kresko de 1 miliardo, en 1927 necesis pli ol cent jaroj, necesos nur 15 jaroj en 2040
Dosiero:Growthbydevelopedvslessdeveloped.jpg|Loĝantaro-kresko estas pli alta en malpli ellaboritaj landoj (ruĝa) ol ellaboritaj landoj (blua)

## Vidu ankaŭ 
* Listo de landoj laŭ loĝantaro
* Loĝantarpiramido
* Monda loĝantaro

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.destatis.de/themen/d/thm_bevoelk.php 
* http://www.destatis.de/gv/suche_gv2000.htm 
* http://www.statistik.at/blickgem/index.jsp 

Kategorio:Homa geografio
Granda kuduo

La **granda kuduo** (*Tragelaphus strepsiceros*) estas mamulo el la familio de bovedoj. Ĝia korpo similas al tiu de la cervo, sed estas pli granda. La virkuduo havas du 90–105&nbsp;cm longajn, torditajn kornojn. La bazkoloro estas brune ruĝ-griza, ĉe la dorsa flanko de la trunko kaj kolo antaŭe blankgriza. La koloeĝo estas brunnigra, la vosto supre malhelbruna, sube blanka, la kvasto estas nigra. La korpotrunkon ornamas 7–9 blankaj strioj.

Ĝi vivas en plimulto de Afriko, la maskloj vivas solaj, la femaloj en 4-6-anaj grupoj.

Oni ĉasas ĝin pro la bongusta viando kaj valora felo.

## Vidu ankaŭ
*Angolaj mopanearoj
*Etoŝa-salebenaĵaj halofitaroj
*Kaoko-Dezerto

Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Socia grupo

**Socia grupo** estas organiziĝo de homoj dum ties interagadoj. La interagado aperas ne nepre kiel rekta fizika kontakto - eĉ en Interreto povas formiĝi grupoj.

La grupo havas karakterizan strukturon, ĝenerale kun du gvidantoj, el kiuj unu gvidas la komunan laboron, alia zorgas pri „sentoj”. La anoj agadas por komuna celo, akceptita de la grupanoj. (La komunan celon oni ne ĉiam deklaras - ekz. familio)

La grupo estas ĉiam pli ol aro de individuoj, la grupa aparteno iugrade difinas la konduton, eĉ se oni ne estas kune.

La kuntena forto de la grupo dependas de la simpatio inter la grupanoj kaj de la malfacileco de la aniĝo. Gravas ankaŭ, kiugrade la grupo helpas la unuopulojn.

## Vidu ankaŭ 
* Gregemo
* Malplimulto
* Regularo de Jante
* Socia stigmato

Kategorio:Sociaj grupoj
Aimé Michel

**Aimé MICHEL** (naskiĝis 1919 en montara vilaĝo de Provencaj alpoj de familio de kamparanoj, mortis en 1992) estis franca filozofo. Atako de poliomjelito malhelpis lin sekvi la vojon de siaj prapatroj kaj igis lin studi; licencita pri filozofio, li enigis en 1943 en la francan radion per konkurso pri son-inĝeniero. Li poste laboris en ties esplora sekcio, ĝis sia emeritiĝo en 1974.

Li verkis malmultajn librojn, kaj li precipe konatiĝis pere de artikoloj en diversaj revuoj.

Li interesiĝis pri nekutimaj kapabloj de la homa menso ĉe kelkaj, ankaŭ ĉe bestoj, pri neklarigitaj fenomenoj, pri Nifoj (Neidentigitaj Flugantaj Objektoj), pri la problemo de vivo sur aliaj planedoj en la kosmo, kaj ties teoriaj konsekvencoj, pri kio povus esti la estonto de disfaldiĝo de la menso. Li havis pri tio tre originalajn kaj transirantajn ideojn.

Citaĵo: "Pri la homo kion kapablus diri la heliko?"
:kaj: « La unua mistero estas: kial estas io, anstataŭ nenio? Kaj la dua, tiel granda kiel la unua : kial mi estas ĉi tie pensanta? Kompatindaj estas tiuj, kies menson tiuj demandoj ne travizitas almenaŭ po unufoje tagon, ĉar al ili ne utilas esti homoj. Estado de laktuko taŭgus al ili egale bone."

## Eksteraj ligiloj 
* teksto lia "la banaleco-principo" 
* esperantigita paĝo el li
* artikolo lia pri Nifoj (france) 
* intervjuo kun li (france)
* televidelsendo pri li 
* lia genio, vidita de iu, kiu konis lin (france)

Kategorio:Francaj filozofoj
Agostinho da Silva

**Agostinho da SILVA** (1906-1996) estis portugala filozofo kaj filologo, kies verkojn en kajeroj aperigis Portugala Eldona Rondo, nome:

* 1942: **Lasta vojaĝo de Scott** Trad.: M. F.
* 1943: **La kastoroj** Trad.: M. F.
* 1943: **Piccard en la stratosfero** Trad.: J. B. A.
* 1943: **Vivo kaj morto de Sokrato** Trad.: M. F.
* 1944: **La Araneoj** Trad.: M. S.
* 1946: '''La vivo de l' eskimoj** Trad. M. F.
* 1946: **La vivo de Zola** Trad.: Manuel de Freitas
* 1947: **Historio de Usono** Trad.: Manuel de Freitas.
* 1947: **La budhismo** Trad.: José de Freitas Martins.
* 1947: **La prahistoria arto** Trad.: José de Freitas Martins.
* 1947: **Unua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo** Trad.: J. J. Rodrigues.
* 1947: **Vivo kaj arto de Goya** Trad.: Vergílio Mendes.
* 1948: **Historio de Nederlando** Trad.: José de Freitas Martins.
* 1948: **La portugala literaturo** Trad.: Manuel de Freitas.
* 1948: **Pro tri pingvenaj ovoj** Trad.: Manuel de Freitas.
* 1948: **Vivo de Nansen** Trad. Eduardo da Mota Padrão.
* 1981: **Vivo de Alexandre Herculano** Trad. Manuel de Freitas
* 1981: **Vivo de Edison** Trad. José de Freitas Martins
* 1982: **La islamismo** Trad.: Manuel de Freitas
* 1982: **La kristanismo; Kristana doktrino.** Trad. de Eduardo Padrão.
* 1982: **La penso de Epikuro** Trad.: J. J. Rodrigues.
* 1982: **Vivo kaj arto de Van Gogh** Trad.: Manuel de Freitas.
* 1982: **La vojaĝoj de Kolumbo** Trad. Manuel de Freitas
* 1982: **Vivo kaj arto de Ticiano** Trad. Manuel de Freitas
* 1982: **Vivo de Pierre Curie** Trad. Manuel de Freitas
* 1982: **Vivo de Lesseps** Trad. José de Freitas Martins
* 1982: **La lernejoj de Winnetka** Trad. José de Freitas Martins
* 1982: **La lumgaso** Trad. José de Freitas Martins
* 1982: **Surgrimpo en Himalajo** Trad. Manuel de Freitas
* 1982: **La stoikismo** Trad. Manuel de Freitas
* 1982: **Skiza historio pri la lino** Trad. Vergilio Mendes
* 1982: **La Petrolo'* Trad. José de Freitas Martins
## Recenzoj
Pri  *La prahistoria arto*

----
Pri *Vivo kaj arto de Goya*

----
Pri *La vivo de Zola*

----
Pri *La vivo de l' eskimoj*

----
Pri *Vivo de Nansen*

----
Pri *La portugala literaturo''

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.instituto-camoes.pt/cvc/filosofia/1910h.html 

Kategorio:Portugalaj filozofoj
Kategorio:Portugalaj eseistoj
Kategorio:Portugalaj verkistoj
Frago

**Frago** (latine: *Fragaria*) estas relative dolĉa frukto de la fragujo kiu estas el la familio Rozacoj. Ĝi estas verd-blanka ĝis ĝi estas matura, tiam ĝi estas brile ruĝa.

## Uzoj de frago 
Fragoj estas ofte uzataj por gustigi aliajn manĝaĵojn, kiel glaciaĵo. Ĝi estas bona frukto por konfitaĵo.

Fraga aromo, uzata en multaj manĝaĵoj, kutime estas produktita ne el fragoj, sed el malpli kosta plantmaterialo, ekzemple lignorestaĵoj.

## Bildgalerio 

Dosiero:Garden strawberry (Fragaria × ananassa) single.jpg|Frago
Dosiero:Garden strawberry (Fragaria × ananassa) close-up.jpg|
Dosiero:Strawberry flower.jpg|
Dosiero:Chandler strawberries.jpg|
Dosiero:Garden strawberry (Fragaria × ananassa).jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Manĝebla frukto
* Ŝajnfrukto
* Fragaria vesca
* 1105 Fragaria

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.nalusda.gov/pgdic/Strawberry/darpubs.htm  
* http://www.ars-grin.gov/cor/fragaria/frainfo.html  
* http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/tax_search.pl?Fragaria  
* http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Fragraria_vesca 

Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Beroj
Gazetoteko

**Gazetoteko** estas loko, kie troviĝas multo da gazetoj, magazinoj aŭ revuoj. Gazetoteko povas esti interreta retpaĝaro.

## Esperantlingvaj gazetotekoj 
* http://www.gazetoteko.com **Gazetoteko Lanti**
* http://www.gazetejo.org/ **La Esperanta Gazetejo**
* BitoTeko
* BitArkivo

## Vidu ankaŭ 
*  Esperanto-arkivo

Kategorio:Gazetoj
Kategorio:Retejoj
Kategorio:Bibliotekoj
Adalberto

**Adalberto** estas vira persona nomo.

## Origino kaj signifo de la nomo 
La nomo *Adalbert* origine venas el malnova germana vorto *adal* "nobla sento" kaj *bert* "brila, fama". La mallonga formo estas Alberto.

Ĝi egalas al la malnov-angla *Æþelbeorht*, *Æþelbriht*, el kiu la angla formo *Albright* evoluis.

## Nomtago 
26-a de februaro, 23-a de aprilo, 20-a de junio, 26-a de novembro

## alilingvaj formoj 
* germane **Adalbert**
* pole **Adalbert**
* hungare **Béla** ankaŭ **Adalbert**
* portugale **Adalberto**

## Konataj nomportantoj 
* Béla Bartók, hungara komponisto
* Béla Markó, hungara politikisto en Transilvanio
* Béla Kun, hungara komunisto, gvidanto de la hungara Sovetrespubliko
* Adalbert Matkowsky, aktoro
* Adalbert Stifter, poeto
* Adalbert von Bremen, politikisto, ĉefepiskopo kaj misiisto el Thüringen
* Adalbert von Chamisso
* Adalbert von Prag
* Adalberto Huleŝ (HULES Béla) esperantisto
* Sankta Adalberto

### Reĝoj 
* Béla la 1-a (Hungario)
* Béla la 2-a (Hungario)
* Béla la 3-a (Hungario)
* Adalberto la 4-a, Hungario, 13-a jarcento

## Vidu ankaŭ 
* Esperantaj personaj nomoj

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Vanado

**Vanado**, aŭ **vanadio**, estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **V** kaj la atomnumero 23. Ĝi estas malofta, mola, kaj dratigebla transirmetalo. Oni povas trovi vanadon kunigitan en iuj mineraloj, kaj ĝi estas ĉefe uzata por fari iajn alojojn.

## Karakterizaĵoj 
Vanadio estas mezmalmola, muldebla, ŝtalblua metalo. Vanadio estas kutime priskribita kiel "mola", ĉar ĝi estas muldebla, modlebla, kaj ne fragila. Vanadio estas pli malmola ol plej multaj metaloj kaj ŝtaloj. Ĝi havas bonan reziston al korodo kaj ĝi estas stabila kontraŭ alkaloj kaj sulfataj kaj kloridaj acidoj. Ĝi estas oksidigita en aero je ĉirkaŭ 933 K (660 °C, 1220 °F), kvankam oksida pasiviga tavolo formiĝas eĉ je ĉambra temperaturo. Ĝi ankaŭ reagas kun hidrogena peroksido.

## Trovejoj kaj trovaĵoj 
Vanado nature troviĝas nur ligita. Nune konataj estas ĉirkaŭ 65 mineraloj, kiuj enhavas vanadon.
* *patronito* VS4
* *vanadinito* Pb5(VO4)3Cl
* *karnotito* K2(UO2)2(VO4)2.3H2O
* kiel malpurigaĵo en *magnetito*, feroerco, kiu povas konsisti el ĝis 1–2 % da vanadio.

Same baŭksito kaj fosiliaj energiportantoj kiel nafto (kruda petrolo), karbo, petrolskisto kaj gudrosablo enhavas konsiderindajn kvantojn da vanado. Spektroanalize la ekzisto de vanadio estas pruvebla en lumo de suno kaj en kelkaj aliaj steloj.

Iom gravaj trovejoj situas en Sud-Afriko, Rusio, Aŭstralio, Usono kaj Finnlando.

## Komponaĵoj 
* Natria orto-vanadato

## Aplikoj 
### Alojoj 
Ĉirkaŭ 85% de vanado estas uzata kiel ferovanadaj aŭ ŝtalaj aldonaĵoj. Komence de la 20-a jarcento, oni malkovris, ke aldoni malgrandajn kvantojn de vanado al ŝtalo povus signife pliigi ĝian forton. Vanado formas stabilajn nitridojn kaj karbidojn, kiuj signife pliigas la forton de ŝtalo. De tiam, vanadaj ŝtaloj estas uzataj en aksoj, biciklaj kadroj, krankoŝaftoj, dentradoj kaj aliaj kritikaj komponantoj. Vanado estas miksita kun aluminio por fari titanajn alojojn uzatajn en jetmotoroj, altrapidaj aviadilskeletoj kaj dentaj enplantaĵoj.

### Kataliziloj 
Vanadaj kombinaĵoj estas vaste uzataj kiel kataliziloj. Vanado estas grava komponanto de miksitaj metaloksidaj kataliziloj uzataj en la oksidado de propano kaj propileno al akroleino kaj akrila acido, aŭ la amoksidado de propileno al akrilonitrilo.

### Aliaj uzoj 
Vanadio-fluobaterio estas tipo de fluobaterio, kiu konsistas el akva solvaĵo de vanadio-jonoj en malsamaj oksidiĝaj statoj. Ĉi tiu tipo de baterio unue estis proponita en la 1930-aj jaroj kaj komerca disvolviĝo komenciĝis en la 1980-aj jaroj. La baterio uzas jonojn en la +5 kaj +2 oksidiĝaj statoj.

## Bildaro 

Dosiero:Vanadium 1.jpg|Elementa vanado
Dosiero:Vanadium(V)oxide.png|Vanado(V)-oksido

## Referencoj 
Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Metaloj
Glicino

**Glicino**, ankaŭ nomata glikokolo aŭ aminoacetato (simbolo **Gly** aŭ **G**), estas blanka solidaĵo. Ĝi apartenas al en la naturo troviĝantaj aminoacidoj kaj tiel ĝi estas bazmaterialo de proteinoj de la vivantaj organismoj, inkluzive la homojn kaj bestojn.

Glicino estas la plej simpla kaj malpeza aminoacido (ĝi ne havas flankan karbonatomon). Ĝi estas la sola natura aminoacido, kiu ne estas ĥirala kaj tiel ne montras optikan aktivecon. Ĝia radiuso de van der Waals estas 48 Å.

## Troviĝas 
## Sintezo 
vidu genetika kodo

## Funkcio 
Ĉar glicino ne havas flankĉenojn, ĝi trovas lokon eĉ tie, kie aliaj aminoacidoj ne havas lokon (ekz. en kolagenhelico).

Glicino tre bone solviĝas en akvo. La fandopunkto estas tre alta – male al aminoj kaj karbonacidoj - (super , kie ĝi disfalas).

## Literaturo 
## ligiloj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99992558
* http://www.pdrhealth.com/drug_info/nmdrugprofiles/nutsupdrugs/gly_0127.shtml 
* http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Glycine  
* http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/enzyme/reaction/AminoAcid/GlyCleave.html 

## Referencoj 
Kategorio:Aminoacidoj
Kategorio:Nervotransigiloj
Cr

La literkombino **CR** havas plurajn signifojn:

* **Cr** estas simbolo por kromo je kemio.
* **cr** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la kria lingvo.
* **CR** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Kostariko.
* **.cr** estas nacia domajno de la alta nivelo de Kostariko.
* **CR** estas kodo de provinco Cremona de Italio.
* **CR** estas Askia kodo por la reg-signo "ĉaretrevenigo".
Kromio

**Kromio** (aŭ **ĥromo**, laŭ la greka χρῶμα, aŭ **kromo**) estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **Cr** kaj la atomnumero 24. Ĝi estas brila transirmetalo kun alta frostopunkto, utila en alojoj. Kromo havas nek odoron nek guston, kaj ĝi estas fleksiĝema. Ĝi estas la unika elemento de la perioda tabelo, kiu estas antiferomagneta ĉe la media temperaturo.

* **Simbolo:** **Cr**
* **Atomnumero:** 24
* **Molmaso:** 51.9961(6) g·mol−1
* **Kemia Serio:** transirmetalo
* **Denseco:** 7.19 g·cm−3
* **Frostopunkto:** 2180 K (, )
* **Bolpunkto:** 2944 K (, )
* **Eltrovintoj:** Louis-Nicolas Vauquelin kaj Johann Gottlob Lehmann

## Historio 
[maldekstra|eta|altdekstre|200ra|*Crocoite* (PbCrO4) de [Tasmanio]]
La 26-an de julio 1761, Johann Gottlob Lehmann trovis oranĝkolora-ruĝan mineralon en Uralo, kiun li nomis Siberia ruĝa plumbo. Li pensis, ke tiu mineralo estis plumba kombinaĵo kun seleno kaj fero, sed ĝi estis plumba kromiato (PbCrO4), kiu nun nomiĝas *krokoit* (angle *crocoite*). En 1770, Peter Simon Pallas vizitis la saman ejon, kaj trovis tiun saman ruĝan "plumban" mineralon. Ĉi tiu mineralo estis tre utila kiel pigmento, do ĝia uzado kiel farbo populariĝis. Ankaŭ, flava koloro kreita de krokoito populariĝis kiel moda koloro.

En 1797, Louis Nicolas Vauquelin ricevis krokoiton. Li produktis kromian oksidon (CrO3) per miksado de *crocoite* kaj klorida acido (HCl). En 1798, Vauquelin produktis metalan kromon per lignokarba forno. Li trovis kromon en gemoj kiel rubeno kaj smeraldo. Li sukcesis izoli puran kromon.

Dum la 1800-oj, kromo estis uzata kiel farbo kaj tanada salo. Nun ĝia uzado estas primare (85%) en metalaj alojoj, aparte en rustorezista ŝtalo . Ĝi estas ankaŭ uzata en la kemiaj kaj metalaj industrioj.

Kromo nomiĝis pro la greka vorto "Chrôma" (kiu signifas *koloro*), ĉar estas multe da koloraj kombinaĵoj kun kromo.

Trivalenta kromo (Cr(III)) nature troviĝas en multaj nutraĵoj kaj estas vendita kiel nutra suplemento, kvankam ne estas sufiĉaj pruvoj, ke nutra kromo provizas nutrajn avantaĝojn al homoj. En 2014, la Eŭropa Aŭtoritato pri Nutraĵsekureco konkludis, ke esplorado pri nutra kromo ne pravigis ĝian agnoskon kiel esenca nutraĵo.

Dum kroma metalo kaj Cr(III)-jonoj estas konsiderataj netoksaj, kromato kaj ĝiaj derivaĵoj, ofte nomataj "heksavalenta kromo", estas toksaj kaj kancerigaj. Laŭ la Eŭropa Agentejo pri Kemiaĵoj (ECHA), kroma trioksido, kiu estas uzata en industriaj galvanizaj procezoj, estas "substanco de tre alta zorgo" (SVHC).

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kromiato (kromia acido)
* Kromito (erco)
* Kalia dukromiato
* Natria dukromiato


Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Metaloj
Biocenozo

**Biocenozo** en ekologio estas la aro de la specioj, interrilatitaj, kiuj vivas en komuna kaj aparta biotopo, kaj tiel konsistigas ekosistemon.

Biocenozo estas ankaŭ priskribita kiel komunumo de plantoj kaj de bestoj el difinita biotopo, konstituante biologian sistemon regita de rilatoj de interdependeco. Tiu ĉi fonto aldonas : Oni apartigas fitocenozon por komunumo de plantoj, kaj zoocenozon por komunumo de bestoj. La tutaĵo de biocenozo kaj de sia biotopo estas ekosistemo ( ankaŭ nomita : biogeocenozo aŭ geobiocenozo en la germana kaj slava scienca literaturo ).

Biocenozo de makroekosistemo ankaŭ estas nomata biomo. 

La biocenologio  estas la scienco kiu studas la biocenozojn.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
*Fitosociologio
*Sintaksonomio
*Sistemo
*Planta komunumo

Kategorio:Ekologio
Komondoro

**Komondoro** estas unu el la praaj hungaraj ŝafhundoj. Ĝi estas grandkorpa, muskola, forta kaj kuraĝa hundo. Ĝian tutan korpon kovras longa, hirta, mola, feltema, lanosimila hararo. Ĝia koloro estas blanka, okuloj estas migdalsimilaj, malhelaj. Elstara ŝafhundo (gard-, pelhundo)

## Vidu ankaŭ 
* Hungara ŝafhundo
* Kanisedoj

## Eksteraj ligiloj 
* 
* angle
* hungare 
* komondor en Franca
* Komondor-bildoj en guglo

Kategorio:Hundorasoj
Kategorio:Hungaraj bestoj
Kategorio:Ŝafhundoj
Beringa Markolo

[eta|dekstra|240ra|[Marmapo de la Beringa Markolo]]
La **Beringa Markolo** aŭ **Beringa Strato** estas markolo inter la plej orienta punkto de la azia kaj la plej okcidenta de la amerika kontinento, vasta ĉirkaŭ 85 km, kaj profunda 30-50 m.

Ĉi markolo interkonektas la Ĉukĉan Maron (parton de la Nordpolusa Maro) en la nordo kaj la Beringan Maron (parto de la Norda Pacifiko) en la sudo. Ĝi estas nomata laŭ Vitus Bering, dana eksploristo, kiu travojaĝis la markolon en 1728.

La Diomedo-insuloj troviĝas rekte en la mezo de la Beringa Strato.

Oni proponis konstruadon de ponto trans la Beringa Strato inter Alasko kaj Siberio (laŭ iuj nomata *Interkontinenta Paca Ponto*), kaj, alternative, de tunelo sub la markolo.

Dum la glaciaj epokoj, la areo de la markolo estis terponto konata kiel *Beringa Tera Ponto* aŭ Beringio.

## Beringio en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma la ĉiĉerono kiu vidigas la historicivilizan gravon de Beringio:

## Referencoj
Ichetucknee (rivero)

La rivero **Iĉituknio** (en Angla lingvo *"Ichetucknee"* estas la plejkonserviĝa rivero en Florido. Ĝi estas konata ĉar ĝi havas klaregajn kaj malstreĉiĝajn akvojn. Multaj personoj vizitas la riveron kaj la fonton. Troviĝante en nordocentro Florido, ĝia nomo tradukas "kastorlageto".

Kategorio:Riveroj en Florido
Kuvaso

eta
La **kuvaso** (hungare *kuvasz* [kuvas]) estas ŝafhundo, kiu originis el Hungario.

Ĝi verŝajne alvenis kun la hungaraj triboj al la Karpat-baseno. Ĝi ĝenerale aspektas kiel komondoro (alia hungara ŝafhundo), sed la haroj estas paltaj, mallongaj sur la kapo kaj kruroj, sed ili flirtas en la malantaŭa parto de kruroj. La haroj estas longaj kaj ondaj alikorpe. Kapo estas longeca, kun delikata kliniĝi ĉevanga. Ĝiaj okuloj estas mezgrandaj, brunaj, fidelaj. Ĝia orelo estas V-forma, suben-kliniĝanta. La vosto de kuvaso estas delikata suben-direktita kun kliniĝo, ties haroj staras abunde, flirte. Blankkolora, tre bonega gard-hundo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Informoj pri la hundo en la hungara lingvo 

Kategorio:Hundorasoj
Kategorio:Ŝafhundoj
Kategorio:Hungaraj bestoj
Juglando

**Juglando** estas:

* La genro juglando (*Juglans*) de arboj

* Nukso de juglandarbo aŭ juglandujo de la specioj Reĝa juglando (*Juglans regia*) aŭ Nigra juglando (*Juglans nigra*)
Akvobubalo

La **akvobubalo** (*Bubalus bubalis*) estas orientalisa specio. Ĝi vivas sovaĝe en Hindio, Nepalo, Butano kaj Tajlando, endomigita en Azio, Sudameriko, Nord-Afriko kaj Eŭropo.

La klasifikado de akvobubalo estas debutita. Kelkaj aŭtoroj priskribas unu specion Bubalus arnee kun du subspecioj, la rivera (B. arnee bubalis) kaj la marĉa (B. arnee carabanesis) akvobubalo; multaj taksas ilin proksimaj parencaj, sed diversaj specioj.

La lakto de akvobubalo servas por la vera mocarelo.

Jen listo de la subspecioj:
specio : akvobubalo - *Bubalus (Bubalus) arnee
: Azia bubalo aŭ natura akvobubalo (*Bubalus arnee*), nomata ankaŭ kiel *Azia akvobubalo*
: subspecio : bubalo (bubalo) arnio hindia - *Bubalus (Bubalus) arnee arnee -
: subspecio : bubalo (bubalo) arnio cejlona - *Bubalus (Bubalus) arnee migona
: subspecio : bubalo (bubalo) arnio asama - *Bubalus (Bubalus) arnee fulvus
: subspecio : bubalo (bubalo) arnio bornea - *Bubalus (Bubalus) arnee hosei
: subspecio : bubalo (bubalo) arnio mindora - *Bubalus (Bubalus) arnee mindorensis

## Bildogalerio 

Water buffalo bathing.jpg
Philippine Carabao.jpg|*Philippine Carabao*
BUFFALO159.JPG
BinhQuoiWaterBuffalo Jun2005.jpg
Kis-Balaton Büffel.JPG
Water buffalo at Rinca.jpg
Cambodia buffaloes in paddy fields.jpg
Bubalus bubalis (water buffalo) calf, looking at the viewer, the feet in a pond, in Laos.jpg
Water Buffalo, Phayao Lake.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Centra-hindoĉinaj sekaj arbaroj
* Kvazaŭĉiamverdaj arbaroj de la bramaputra valo
* Rizkampo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.animalinfo.org/species/artiperi/bubaarne.htm 
* http://www.animalinfo.org 
* http://www.animalinfo.org]
* http://www.abc.net.au/creaturefeatures/facts/buffalo.htm 

## Aliaj projektoj 
Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kategorio:Orientalisa faŭno
Parazitologio

eta|dekstra|282px|

**Parazitologio** estas scienco pri la animalaj kaj vegetalaj organismoj (parazitoj). Tio ekzamenas la aspekton, evoluon, pliiĝon de parazitoj; la kaŭzitan damaĝon kaj ellaboras la protektajn metodojn.

* planta (vegetala) parazitologio esploras insektojn parazitantaj aŭ mortigantaj la damaĝbestojn. Ĝia tasko estas ekkono de la parazita faŭno kaj vivo de parazitoj; ellaboro kondiĉoj kaj metodoj de eble nenatura pliigo. Ekzameno de alilokaj (alilandaj) parazitaj kaj voraj insektoj kun eblo de ties alhejmigo.
* besta (animala) parazitologio.

## Famaj parazitologoj 
* Stanislaus von Prowazek
Reĝa juglando

**Reĝa juglando** (*Juglans regia*) estas fruktarbo multe kultivata pro la valora nukso (juglando), kies manĝebla kerno konsistas ĉefe el du grandaj karakterize falditaj kotiledonoj. Ankaŭ ĝia ligno estas tre aprezata pro siaj karakterizaj 'desegnoj', kiuj valorigas ĝin en luksa meblofarado. Ĝi devenas el Malgrand-Azio.

maldekstre|220ra|eta|*Juglans regia*

Amentoj: Folio:

150ra|maldekstre|eta|juglando

eta|fruktoj
eta

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://walnoten.nl 
* http://members.lycos.nl/DKG/vakartikels/1999/juglans_planten.htm 
* http://www2.dmu.dk/1_viden/2_Publikationer/3_temarapporter/rapporter/87-7772-430-5.pdf 
* http://ljohans.com/planteleksikon/frb16.html 

Kategorio:Juglandacoj
Judaj terminoj

**Judaj terminoj** estas esprimoj speciale uzataj en la juda religio. 

* Barmicvo
* Batmicvo
* Brit mila
* Eseno
* Fariseo
* Hagado
* Halaĥa'
* Ĥanuko
* Ĥasidismo
* Ĥedero
* Jom Kipur'
* Kabalo
* Koheno
* Koŝera
* Levido
* Levirato
* Mezuzo
* Midraŝ'
* Pasko
* Pentateŭko
* Pesaĥo
* Pidjon ha-ben
* Rabeno
* Roŝ Haŝana
* Sabato
* Sadukeo
* Sinagogo
* Ŝabat'
* Ŝofar'
* Talmud'
* Tanaĥo
* Targum
* Tora'

Kategorio:Judismo
Judismo
*
Árpád Göncz

**GÖNCZ Árpád** (naskiĝis , mortis  en Budapeŝto) estis hungara politikisto kaj la unua demokratie elektita Prezidento de Hungario (enposteniĝis inter la jaroj 1990 ĝis 2000)

## Vivo 
dekstra|180ra
Li diplomiĝis en 1944 en la jura fako Scienca Universitato Pázmány Péter; samtempe li laboris ankaŭ en la Tutlanda Terkredit-Instituo ekde 1939. En 1944 li soldatiĝis, sed poste rifuĝis, kiam la taĉmento ekmarŝos al Germanio. Li partoprenis en la kontraŭstara movado, multfoje venis en sovetan kaptitecon, sed li ĉiam sukcesis eskapi.

En 1945 li aniĝis en la Sendependaj Etbienuloj, kie li elektiĝis prezidanto de la junulara sekcio, poste redaktoro de la gazeto *Nemzedék* (Generacio). Ĝis malfondigo de la partio li laboris kiel parlamenta sekretario, poste ĝenerala sekretario de la partio; poste li devis labori kiel help-laboristo, veldisto, tuboseruristo.

Ekde 1952 4 jarojn li studis en la Agrarscienca Universitato de Gödöllő.

Li laboris dum la hungara revolucio de 1956 en la Hungara Kamparana Asocio, post la malvenko de la revolucio (4-a de novembro li partoprenis en pretigo de memorandoj de Hungara Demokrata Sendependeca Movado. Li helpis venigi eksterlanden en 1957 la manuskripton de Imre Nagy, titolita „Defende de la hungara popolo". Li estis arestita maje kaj estis juĝita je ĝisviva karcero la 2-an de aŭgusto en 1958, sen donanta la eblecon por apelacio. Li partoprenis en marto 1960 en la malsat-striko de la Vác-a karcero. Li liberiĝis en 1963 per amnestio.

Liberiĝinte li estis faktradukisto de la Vesprema Pezkemia Esplorinstituto, poste laboris ĉe la Agropliboniga Entrepreno. Li sensukcese provis finstudi en Gödöllő, oni ekskludis lin. Ekde 1965 li estis liberprofesia (ne dependis de la ŝtato) verkisto, beletra tradukisto.

Ankaŭ li tradukis la libron de ''J.R.R. Tolkien: La Mastro de l' Ringoj* (eldonita en Hungario en 1985) (sed la unuajn 11 ĉapitrojn tradukis Ádám Réz).

Li estis kunfondinto en majo 1988 de la Reto de Liberaj Iniciatoj, poste de la Asocio de Liberaj Demokratoj (ALD). Li estis ekde 1988 afergvidanto ALD, poste ekde 1989 membro de la Tutlanda Konsilo de ALD. Li estis kunfondinto de Historia Justiga Komisiono, poste ties vicprezidanto. Ekde 1989 estis prezidanto de la budapeŝta sekcio de la *Ligo de Homaj Rajtoj''. Li estis inter 1989 kaj 1990 prezidanto de la Hungara Asocio de Verkistoj, poste ties honora prezidanto. Ekde majo 1990 li parlamentaniĝis. Inter majo kaj aŭgusto 1990 li estis prezidanto de parlamento, inter 2-a de majo kaj 3-a de aŭgusto provizora respublika prezidento. Li estis inter 3-a de aŭgusto 1990 kaj 3-a de aŭgusto 2000 prezidento de la Hungara Respubliko.

Lia filino Kinga Göncz ankaŭ aktivas en politiko (Ministrino pri Egalŝanco ekde 2004-06-14).

## Referenco 
## Eksteraj ligiloj 
* mencio en la retejo de la Hungaria Asocio de Verkistoj 
* biografio en la retejo de la oficejo de la Prezidento de Hungario

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Prezidantoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj parlamentestroj
Kategorio:Hungaraj tradukistoj
Kategorio:Hungaraj skoltoj
Felto

eta|Diverskoloraj feltŝtofoj
Felto estas neteksita ŝtofo, farita el kungluitaj kaj kunpremitaj haroj aŭ laneroj. Oni opinias, ke ĝi estas la plej unua teksaĵo de homaro, inventita de antikvaj tempoj en Centra Azio, Turkio, ĉar la plej malnova restaĵo trovita datiĝas de 6 500 jaroj a.K..

## Vidu ankaŭ 
* Ĉapelo
* Feltaĵo
* Jurto
* Tekstilo
* Drapo

Kategorio:Aplikataj artoj
Kategorio:Materialoj
Kategorio:Ŝatokupoj
Santiago

**Santiago** (aŭ portugale *São Tiago*) estas la hispana nomo de la Sankta Jakobo, kaj mem estas nomo de viro en la hispana lingvo.

## Urbo kaj provinco 
### Eŭropo 
* Santiago-de-Kompostelo, la ĉefurbo de Galegio, Hispanio
* Santiago de Riba-Ul (stacidomo), fervoja haltejo en Distrikto Aveiro, Portugalio
* Santiago-Pontones

### Ameriko 
* Santiago de Cali - Kalio, Kolombio
* Santiago de Ĉilio, la ĉefurbo de Ĉilio
* Santiago de Kubo, urbo en Kubo
* Provinco Santiago del Estero, en Argentino
* Santiago del Estero (urbo), urbo en Argentino
* Santiago de los Caballeros, urbo en Dominika Respubliko
* Santiago (Nuevo León), komunumo kaj urbo en la subŝtato Querétaro de Meksiko
* Santiago de Querétaro, la ĉefurbo de subŝtato Querétaro de Meksiko
* Santiago, municipo en Brazila, subŝtato Suda Rio-Grando
* Santiago do Sul, municipo en Brazilo, subŝtato Sankta Katarino

## Persono 
* Santiago Ramón y Cajal
* Santiago de Liniers

## Cetere 
* Santiago aŭ São Tiago, insulo en Kabo-Verda Respubliko
* La Jakoba Vojo, galege *Camiño de Santiago*
Juglando (genro)

alternative=Közönséges dió (J. regia)|eta|Közönséges dió (J. regia)
**Juglando**, juglandarbo, juglandujo (science: *Juglans*) estas genro de falfolia, unuseksa arbo kun grandaj, pinataj duope kontraŭesidantaj, tre aromaj folioj. La stamenaj floroj staras en amento, la ina floro en fasko. La frukto evoluas el sube staranta ovario, kiu estas drupo kun ekstere verda, karneca, tavolo defalanta je maturiĝo. La verda kovraĵo evoluas ankaŭ el perigonio kaj hipsofolioj (folioj kreskantaj super la foliaro). Tiu arbo devenas el Malgrand-Azio.

La vorto juglando devenas el la latina *Jovis glans*, «jupitera glano».

* nigra juglando (*Juglans nigra*) estas arbo el Nordameriko kun plaĉa malhela trunkoŝelo kaj ligno uzata por meblofabrikado, kultivata en parkoj.
* reĝa juglando (*Juglans regia*) estas fruktoarbo multe kultivata pro la valora nukso, kies manĝebla kerno konsistas ĉefe el du grandaj karakterize falditaj kotiledonoj.

## Referencoj 
Kategorio:Juglandacoj
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Krajono

eta|352x352ra
**Krajono** estas skribilo konsistanta el grafita ingoto tenita ene de tubeto el ligno. Estas ankaŭ kolorkrajonoj faritaj el aliaj materialoj. Oni ĉiam povas forviŝi krajonajn skribitaĵojn aŭ desegnitaĵojn pere de skrapogumo, tio estas laŭokaze samtempe la ĉefa avantaĝo, aŭ la ĉefa malavantaĝo de krajono kompare al aliaj skribiloj.

Laŭ Francisko Azorín **Krajono** estas *Desegnilo konsistanta el koloriga cilindreto en ligna cilindro aŭ prismo, foje en speciala ujo. Malforta mineralo kapabla kolorigi paperon per streko.* Li indikas etimologion el la franca *craie* (kreto). Kaj li aldonas la tipojn nigra, ruĝa, blua, litografa, paŝtela, karbokrajono, krajonakrigilo kaj plumbokrajono, kaj terminon *krajonaĵo* por "desegno farita per krajono".

## Historio 
La hodiaŭa historio komenciĝas en 1564, kiam oni trovis uran grafiton en Borrowdale, Anglio. Tion uzis la ŝafistoj por marki la ŝafojn.

Unuafoje memoris pri krajonsimila ilo la svisa naturesploristo Conrad Gesner, kiu skribis en 1565 pri skribilo konsistanta el grafito prenita en ligno ujo. Oni rigardis tiutempe la grafiton speco de plumbo, Gesner estis la unua, kiu priskribis ĝin kiel mineralon.

La moderna krajono datiĝas de ĉ. 1790 kiam Conté en Francio kaj Hardtmuth en Germanio komencis produkti krajonojn pere de miksaĵo el grafito kaj argilo. Antaŭe ili estis faritaj el plumbo. (Ankaŭ uzatas de la artistoj bastonetoj de karbonigita evonimoligno.)

## Kodigo 
Simboloj informas pri la "moleco" (aŭ "graseco") aŭ malmoleco (aŭ "malgraseco") de la krajono. Ne nur pri simpla moleco aŭ malmoleco temas, la molaj krajonoj eligas pli larĝajn kaj pli nigrajn strekojn, la malmolaj pli malfacile skribas pli mallarĝajn kaj pli brile nigrajn, aspektantajn grizece, strekojn.

La moleco-malmoleco dependas de proporcio de argilo, temperatura traktado.

Oni produktas ekde 1874 la t.n. inkokrajonon, kiu kontraŭstaras al la humideco.

### Eŭropa sistemo 
 9H
 8H ege malmola
 7H ege malmola
 6H tre malmola
 5H tre malmola
 4H malmola
 3H malmola
 2H sufiĉe malmola
 H  sufiĉe malmola
 F
 HB la ordinara speco, meza
 B  sufiĉe mola
 2B sufiĉe mola
 3B mola
 4B mola
 5B tre mola
 6B tre mola
 7B ege mola
 8B ege mola
 9B

### Usona kodigo 
Usona kodigo uzas numeron.

 Usono       Eŭropo
 #1     =     B
 #2     =    HB   (plej komuna)
 #2 1/2 =     F   (ankaŭ uzata 2 4/8, 2.5, 2 5/10, pro patento)
 #3     =     H
 #4     =    2H

### Japana kodigo 
Japana kodigo estas laŭ Japana Industria Normo (JISS6006). Tamen ekde 1998 krajonoproduktantoj ne uzas JIS-markon kvankam ili produktas laŭ JIS. La kodigo diferencas al eŭropa kodigo.

 9H
 8H
 7H
 6H
 5H
 4H
 3H
 2H
 H
 F
 HB
 B
 2B
 3B
 4B
 5B
 6B

## Plua legaĵo 
Gabriela Hrochová, Kolekti krajonojn, Monato, 9-a de majo 2017.

## Vidu ankaŭ 
* Globkrajono
* Grifelo
* Kolorkrajono
* Krajono de IKEA

## Notoj 
Kategorio:Skribiloj
Lautaro

**Lautaro** (1535 - 1557) estis mapuĉia militistestro dum la Araŭko-milito. Lia nomo en la mapuĉa lingvo estas **Leftraru**.

Je 1546 li estis kaptita de la militistoj de Pedro de Valdivia kaj restis malliberiginta de la hispanoj dum 6 jaroj. Oni nomigis lin Felipe Lautaro. Post lerni ĉion pri la hispanaj militaj stretegioj. Lautaro eskapis surĉevale kaj revenis al sia popolo. Lautaro instruis al la mapuĉoj pri ĉevalrajdado, kaj ankaŭ elpensis aron da novaj militist-teknikoj, speciale adaptitaj al la arbara tereno, kie troviĝas la hejmo de la mapuĉoj. Tiele li estris grandan militan ribelon kontraŭ la hispanoj, kiuj ĝis tiam, ĉiam venkis ĉie inter la riveroj Mapocho kaj Biobío. Je 1553, en la Tucapel Fortifikaĵo, Lautaro embuskis al Pedro de Valdivia, lin kaptis, kaj lin mortigis post tri tagoj je aĉegaj torturoj.

Poste li ekdetruis la hispanajn urbojn. Li dufoje brulis kaj ŝtelis el la urbo Concepción, tiame la plej grava urbo el la hispana sudĉilia urbaro. La hispana gubernatoro Francisco de Villagra kreis armeon por kontraŭbatali Lautaron, kaj venkis.

Post kelkaj jaroj, Lautaro rimarkis ke se la hispanoj apud Santiago sin montras fortaj, ili certe kapablus sendi novan armeon por batali la mapuĉojn, taj tiele, la mapuĉa popolo neniam havos pacon. Do, Lautaro komencis krei grandan armeon por detrui Santiagon kaj finfine forpeli la hispanojn el Ĉilio. La aliaj mapuĉaj ĉefoj, tamen, neis la subtenadon al Lautaro, ĉar milito tiel granda, ne enireblas en ilia komprenkapablo. Kiam la batalo jam komencis kaj Lautaro sukcese trairas norden detruante hispanajn urbojn, mapuĉa perfidulo helpas la hispanojn embuski Lautaron, proksime al Peteroa, nur 200 kilometroj sude al Santiago, Lautaro estis mortigita kune al siaj samlandanoj (1557).

Kvankam Lautaro malsukcesis en sia forpelado de la hispanoj. La Hispanoj post lia morto, ekantaŭzorgis je la fondado de novaj urboj kaj je la trairado tra la lando mapuĉia.

Kategorio:Militoj
Kvadoj

:*vidu ankaŭ kvado*
La **kvadoj**, germane *Quaden*, estas sueba popoltribo el la ĝermanoj. Unuaj spuroj de ili aperis en la 21-a jarcento a.K. ĉe la rivero March. Ilia setlejo etendiĝis pli poste super la nuntempa okcidenta Slovakio. En tempo de imperiestro Antonino Pia, la romianoj enoficigas kvadan reĝon (monera surskribo *rex Quadis datus*) kaj uzas tiel sian influon al la tuta popolo. En la markomanaj militoj (166-180) ili estis gravaj aliancanoj de la markomanoj. En la 4-a jarcento oni mencias la kvadojn kun la sarmatoj; ilin venkas multfoje Romio. En la 6-a jarcento ili malaperas; supozeble ili asimiliĝis al lombardoj. Princo frua estis Agilulf.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.aeiou.at/aeiou.encyclop.q/q071428.htm
Vandaloj

[eta|250ra|Vandaloj prirabas Romon, [Heinrich Leutemann (1824-1904)]]
**Vandaloj** estis ĝermana popolo, kiu eble devenis de Vendsyssel en Norda Jutlando. Laŭ la unuaj mencioj ili vivis iam preter Odro kaj en la 2-a jarcento atakis kun aliaj ĝermanaj triboj Romion. La romianoj setligis ilin fine de la 2-a jarcento en Dakio. En la 4-a jarcento ili translokiĝis al Panonio. Ili fuĝis for de la hunaj atakoj al Gaŭlio, ĉirkaŭ 409 plu al Hispanio. La okcidentaj gotoj trudis al ili setladon en sudo de Hispanio; de tie, kun la alanoj, ili transmigris al Nord-Afriko (tra Ĝibraltaro) al areo de la nuntempaj Alĝerio kaj Tunizio. Tie ili venkadis Romion kun helpo de sklavoj kaj koloniistoj. Ili kreis en la konkerita teritorio sian ŝtaton kaj sub gvido de sia reĝo Gaisariks militmarŝis kontraŭ partoj de la Roma Imperio, ili en 455 prirabis Romon. Post morto de Gaisariks, ilia ŝtato malfortiĝis kaj en 534 la Bizanca militestro Belizar detruis ĝin. La vandaloj poste asimiliĝis al la loka popolo.

Asdingoj kaj silingoj estis parto de la ĝermana etno de vandaloj, kiuj vivis en teritorio kiu nun apartenas respektive al Rumanio kaj Hungario la unuaj kaj al Silezio la duaj.

Oni nomas vandalismo la sensencan detruadon de artverkoj kaj aliaj aĵoj. Tion disvastigis malamikoj de la vandaloj, la romianoj. Fakte, la vandaloj kunportis la artverkaĵojn kaj aliajn valoraĵojn kaj detruis nur minimume.

## Vidu ankaŭ 
* Vandala Regno
* Vandalismo

Kategorio:Antikvaj etnoj
Markomanoj

**Markomanoj** (latine *marcomanni*) estis anoj de ĝermana tribo, kiu vivis inter la riveroj Elbo kaj Odro. Post la venko de Julis Ceasar super la markomanoj en 58 antaŭ nia erao, ili setlis en la areo de la nuntempa Ĉeĥio. Ili alianciĝis kun jasigoj kaj kvadoj kaj atakadis la limojn de Romio. Ili malaperis en la 4-a jarcento, verŝajne asimiliĝintaj al la bavaroj.

eta|maldekstre|250ra|

Kategorio:Ĝermanoj
Kategorio:Triboj
Gubernio Yamaguchi

La gubernio **Yamaguchi** (; en Kunrei *Yamaguti*), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio. Ĝi situas en la regiono Ĉugokuo de Japanio, kaj konsistigas la plej okcidentan parton de la insulo Honŝuo, la plej granda japania insulo. 

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La ĉefurbo de la gubernio nomiĝas Yamaguchi.

## Geografio 
### Urboj 
* Hagi
* Hikari
* Hofu
* Ivakuni
* Kudamacu
* Mine
* Nagato
* Sanjo-onoda
* Ŝimonoseki
* Ŝunan
* Ube (Jamaguĉi)
* Jamaguĉi (gubernia ĉefurbo)
* Janai

### Urbetoj kaj vilaĝoj 
* distrikto Abu
** Abu
* distrikto Kuga
** Ŭaki
* distrikto Kumage
** Hirao
** distrikto Kaminoseki
** Tabuse
* distrikto Oŝima
** Suo-oŝima

[maldekstra|eta|300px|urbocentra panoramo de la gubernia ĉefurbo [Yamaguchi]]

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Klorofilo

100px|eta|struktura formulo de klorofilo-a
**Klorofilo** aŭ **Ĥlorofilo** estas la ĉefa pigmento de la fotosintezantaj plantoj. Ĝi konsistas precipe el klorofilo-a, etparte el klorofilo-b (en la 2-a fotosistemo) dum ekzistas ankaŭ aliajn tipojn: klorofilo-c,  klorofilo-d kaj  klorofilo-f. 

## Etimologio 
La nomo "klorofilo" originas de la malnova greka lingvo kaj signifas laŭvorte "verdan folion". Estas la kunaĵo de du vortoj: *"ĥloros" (χλωρός)*, t.e. "hela verdo", kaj *"phyllon" (φύλλον)*, t.e. "folio".

La baza konsistaĵo de la molekulo estas la pirolringoj, el kiuj 4 formas porfirinan strukturon, kiun interligas magnezia atomo (tiel parencas al hemoglobino, ĉe kiu anstataŭ Mg interligas feratomo.) Tiu estas la hidrofila parto de la klorofila molekulo, al kiu ligiĝas la fitol-alkoholo (tiu ĉi estas la hidrofoba parto). Ĝi bone solviĝas en alkoholo, acetono, etero, benzolo. La solvaĵon de la klorofilo karakterizas fluoreskado je viola radiado. 

La sorba maksimumo de klorofilo-a troviĝas ĉe 430, 663&nbsp;nm, la fluoreska maksimumo ĉe 668 kaj 723. La sorba maksimumo de klorofilo-b troviĝas ĉe 455, 644&nbsp;nm, la fluoreska maksimumo ĉe 649.

[eta|200ra|dekstra| Klorofila spektro, kiu klarigas kial la verda lumo [reflekto|reflektitas:klorofilo-a: verda kurbo,klorofilo-b: ruĝa kurbo.]]

Ĉe brunalgoj kaj silikataj algoj (*Bacillariophycae*) troviĝas eĉ klorofilo-c.

Ilin malkombinas la klorofilazoj (enzimoj), sed ili (kaj la akompanaj pigmentoj) estas eltireblaj el verda folio per aceton-eter-miksaĵo.
Ilia E-numero estas E140.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Fluoresko
* Reflekto
* Bakterioklorofilo
* Cianobakterio
* Kloroplasto
* Planktono
* Verdaj plantoj

Kategorio:Tetrapiroloj
Kategorio:Fotosintezaj pigmentoj
Kategorio:Kolorigiloj
Kategorio:E-numeraj aldonaĵoj
Co

La literkombino **Co** aŭ **CO** havas plurajn signifojn:

* **Co** estas simbolo por kobalto je kemio.
* **CO** estas karbona monoksido je kemio.
* **Co** estas nomo de litero "C" en Esperanto.
* **co** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la korsika lingvo.
* **CO** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Kolombio.
* **.co** estas nacia domajno de la alta nivelo de Kolombio.
* **CO** estas Koloradio - usona ŝtato.
* **CO**: Centra Oficejo, v. Esperantista Centra Oficejo.
* **CO**: Centra Oficejo de UEA en Roterdamo
* **CO** estas kodo de provinco Como de Italio.
* En geometrio, **Co** estas simbolo de Bowers de kubokedro.
Gargojlo

[eta|250ra|Gargojlo sur katedralo [Baziliko de la Sankta Koro (Parizo)|Sacre Coeur, Parizo (akvo-kanalo bone videbla)]]

**Gargojloj** (laŭ la franca lingvo; vd. malsupren) aŭ **akvosputiloj** (laŭ la germana *Wasserspeier*) estas finaĵoj de akvo-defluilo, kondukantaj akvon foren de la tegmentaj defluiloj, ofte timige skulptitaj por forpeli la demonojn for de preĝejoj. Trans ĝia simbola signifo, ĝi estas nun aparte ŝatita kiel arkitektura kuriozaĵo.

## Priskribo 
[eta|Gargojloj de la [Katedralo de Sieno.]]
La funkcio de gargojlo estas forkonduki pluvakvon laŭeble for de la konstruaĵa fundamento. Laŭ PIV *gargojlo* estas *Elstaranta kanaleto, ofte skulptita en formo de vomanta besto aŭ homo, el kiu la akvo de tegmentoj falas eksteren, distance de la muroj*. Kaj de tie oni markas sinonimojn defluilo, vomtubo.

La nomo devenas la franca *gargouille*, origine signifanta gorĝo, komparu la latinajn *gurgulio*, *gula*, kaj similaj vortoj derivataj de la radiko *gar* = gluti, reprezenti la sonon de akvo. Laŭ Francisko Azorín *gargojlo* aŭ *gargolo* (!) estas *Elstaranta tegmenta kanaleto.* Li indikas etimologion el latina *gargula* (gorĝo).

Plej ofte, Gargojloj estas figuraĵoj groteskaj. Sanktan Romanon ("Romain") (631-641), la eksan kancelieron de Clotaire la 2-a, oni igis episkopo de Rouen. Malnova legendo de tie rakontas pri kiel li liberigis la regionon ĉirkaŭ Rouen de monstro nomata *Gargouille*.

La esprimo *Gargojlo* pli precipe aplikatas pri mezepokaj verkaĵoj, sed similaj troviĝas en ĉiuj epokoj. En Egiptio estas gargojloj por elĵeti la akvon uzatan dum la lavo de sanktaj kruĉoj; en helenaj temploj, la akvo de la tegmento fluis tra la buŝoj de leonoj. En Pompejo, granda kvanto da gargojloj terakotaj estis trovataj, formitaj laŭ la formo de diversaj bestoj.

## Ĥimeroj 
[eta|maldekstra|250ra|*[Notre Dame*, Parizo: *Galerie des Chimières* (ne gargojlo)]]

Gargojloj sen akvoforgvidaĵo - do, pli ĝuste ĥimeroj - estis uzataj kiel dekoraĵoj en konstruaĵoj de la 19-a kaj 20-a jarcentoj en urboj kiel Novjorko (kie famas la aluminaj gargojloj sur la Chrysler Building), Ĉikago ktp. La ĥimero de Notre Dame **ne** estas gargojlo, nur imagu kiel ĝi kapablu forfluigi akvon. La misuzo de la vorto (anstataŭ ĥimero, monstro, drako) estas anglismo.

## Bildogalerio 

Dosiero:Himeji Castle gargoyle.jpg|Himeji Castle, Japanio
Dosiero:Mausoleum(05).jpg|Oostende, Belgio
Dosiero:Gargoyle Świerklaniec.JPG|Świerklaniec, Pollando
File:Wrocław Cathedral - gargoyle.jpg|Vroclavo, Pollando
File:Constance cathedral gargoyle.jpg|Konstanz, Germanio
File:Nevers Cathedrale Gargoyles.jpg|Nevers, Francio
File:Monastery of Alcobaça gargoyle.jpg|Alcobaça, Portugalio
File:- Acid rain damaged gargoyle -.jpg|Italio

## Vidu ankaŭ 
* Arkitekturo
* Mezepoko
* Ĥimero
* Ĥimero (arkitekturo)

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Multaj bildoj de monstroj, inter ili ankaŭ veraj gargojloj 
* en:Randall's Lost New York City  
* http://www.gargoyle.de
* El ŝtontajlora metiejo

Kategorio:Arkitekturo
Kategorio:Skulptado
Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Mitologiaj kreitaĵoj