open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Citrongorĝa barbulo

La **Citrongorĝa barbulo** (***Eubucco richardsoni***) estas specio de birdoj de la familio de Kapitonedoj, aŭ Sudamerikaj barbuloj.

La plej rimarkinda karaktero de la specio estas la **flavaj gorĝo kaj supra ŝultro** (kio nomigas la specion) kio nuancas al bruna kaj ruĝa pli sube (mentono estas bruneca). La ventro estas verdeca. La **kapo estas nigra** kun malhelaj grenatkoloraj nuancoj aŭ eĉ al ruĝo. La nuko montras horizontale bluan larĝan strion. La dorso estas grizverdeca, plej hela supre kaj malhela sube. La beko estas flava sufiĉe kontrasta kun la najbaraj ĉu ruĝecaj ĉu malhelaj partoj.

Tiu ĉi specio montras ekzemplon de seksa duformismo, nome la ino estas pli senkolora, ja kun flava supra brusto, sed sen tiom markitaj malsupra brusto, kapo aŭ nuko.

Ĝi troviĝas en Bolivio, Brazilo, Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj kaj subtropikaj aŭ tropikaj marĉoj ĝis 900 m de altitudo super marnivelo.

Li estas ĉirkaŭ 15&nbsp;cm longa kaj ĉirkaŭ 31 g peza.

Li manĝas ĉefe artropodojn (insektojn, araneojn kaj aliajn senvertebrulojn). Tiu ĉi specio serĉas siajn predojn inter la seka foliaro restanta en la branĉaro.

Oni agnoskas ĝis 4 subspeciojn:
* *Eubucco richardsoni richardsoni* (J. R. Gray, 1846) - nomiga subspecio,
* *Eubucco richardsoni nigriceps* Chapman, 1928,
* *Eubucco richardsoni aurantiicollis* P. L. Sclater, 1858,
* *Eubucco richardsoni purusianus* Gyldenstolpe, 1951.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Eubucco richardsoni. BirdLife International 2004.
* 2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. 27a Julio 2007.

Kategorio:Pegoformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Kolombio
Kategorio:Birdoj de Ekvadoro
Kategorio:Birdoj de Peruo
Universitato de Gießen

La universitato de la germana urbo Gießen dum la jaro 1607 fondiĝis de la landgrafo *Ludoviko la 5-a* de Hesio-Darmstadt. Ĝis la jaro 1945 ĝi nomiĝis laŭ la fondinto germane **Ludwigsuniversität** aŭ latine **Ludoviciana**. Kadre de la universitata restarigo post la Dua Mondmilito ĝi ricevis la nomon de sia plej fama sciencisto Justus Liebig, kaj ekde la jaro 1957 formale germane nomiĝas **Justus-Liebig-Universität Gießen**, mallongigite *JLU*. La universitato estas la dua plej granda altlernejo de la nuna federacia lando Hesio.

Ĝian ekeston ĝi ŝuldas al la perturboj de la reformacio kaj kontraŭreformacio: Post kiam la jam dum 1527 fondita universitato de la najbara urbo Marburg post la divido de la lando Hesio dum 1695 iĝis kalvinisma, la protestantaj teologio de la marburga universitato, kiuj ne konvertiĝis al la kalvinismo, estis malpostenigitaj. Ili translokiĝis al la najbara urbo Gießen, kaj ankoraŭ dum la sama jaro 1605, la landgrafo Ludoviko la 5-a fondis "elitan gimnazion" kun ligita "pedagogiejo" tie – atendante la permeson de la germana imperiestro Rudolfo la 2-a nomi la novan institucion "universitato". La permeso venis la 19-an de majo 1607. Dum oktobro 1607, komence de la vintra semestro 1607/1608, komenciĝis regulaj universitataj prelegoj.

## Fakultatoj 
eta|fonda dokumento de la universitato de la jaro 1607
eta|skulptaĵo "henanta virĉevalo" de *Gerhard Marcks* (antaŭ filozofia prelegejo)

La Justus-Liebig-Universitato post sia novstrukturigo de la jaro 1999 havas 11 fakultatojn:
# Juro
# Ekonomiko
# Sociaj- kaj kulturaj sciencoj
# Historio kaj kulturaj sciencoj
# Lingvo, literaturo kaj kulturo
# Psikologio kaj sporto
# Matematiko kaj informadiko, fiziko kaj geografio
# Biologio kaj ĥemio
# agrikulturo, ekotrofologio kaj ekologio
# veterinara medicino
# medicino

La universitato establigis plurajn fokusajn centrojn, en kiuj kunlaboras sciencistoj de diversaj fakultatoj. La "centro por filozofio kaj sciencaj fundamentoj" fondita de *Odo Marquard* jam ekzistas ekde la 1960-aj jaroj. "Centro por internacia evoluo- kaj medio-esploro" fondiĝis dum 1998. "Interfakultata esplorcentro por biosciencaj bazoj de medioprotekto eklaboris dum la jaro 2000. La "Centro por amaskomunikiloj kaj interaktiveco* ekzistas ekde 2000, kaj la *doktoriĝantoj-centro kulturaj sciencoj'' ekde 2001. Plej nova kunlaborejo ekde la jaro 2006 estas universitata Centro Orienta Eŭropo".

## Elektitaj studentoj 
* Lion Ullmann, orientalisto kaj rabeno
* Sámuel Krausz

## Partneraj universitatoj 
* 20ra la Kansasa Ŝtata Universitato en Manhattan/Kansaso (Usono)
* 20ra la Universitato de Lodzo (Pollando)
* 20ra la Universitato de Viskonsino en Madison/Viskonsino (Usono)
* 20ra la Ŝtata Universitato de Kazano en Kazano/Tatario (Rusio)

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de la universitato
* digitaligitaj verkoj pri la universitata

Giessen
Ruĝkapa barbulo

**Ruĝkapa barbulo** (*Eubucco bourcierii*) estas specio de birdoj de la familio de Sudamerikaj barbuloj (*Capitonidae*). Ĝi renkonteblas en Kostariko, Gujano, Panamo, Venezuelo, Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.

## Taksonomio 
Laŭ Internacia Ornitologia Komitato la ruĝkapa barbulo havas ses subspeciojn:

## Distribuo kaj habitato 
La specio troviĝas en Kolombio, Kostariko, Ekvadoro, Panamo, Peruo kaj Venezuelo. Ĝia natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj montararbaroj kaj tre degraditaj eksarbaroj. Ĝi preferas praarbarojn kaj apudajn  sur altecoj de 400 ĝis 2400&nbsp;m super marnivelo, kaj la preferataj altecoj ege varias de regiono al regiono. 
Iuj vokoj similas al "gruntoj kaj ronkoj".

## Konserva statuso 
Kvankam onikrede la populacioj de ruĝkapaj barbuloj malkreskas, la rapido de malkresko ankoraŭ estas ne tia ke ĝi kaŭzu zorgon.
Por nun IUCN listas la specion malplej zorgiga.

## Bildaro 

File:Male Red-headed Barbet in Ecuador (14619063547).jpg|Iĉo de *E. b. aequatorialis* en Ekvadoro
File:Female Red-headed Barbet in Ecuador (14799181451).jpg|Ino de *E. b. aequatorialis* en Ekvadoro
File:Red-headed barbet (Eubucco bourcierii occidentalis) female Las Tangaras.jpg|Ino de *E. b. occidentalis* en Ĉokoo, Kolombio
File:Eubucco bourcieri (Torito cabecirrojo) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|Ino apud Armenia, Kolombio
File:Eubucco bourcierii DT -P Los Bancos- (1) (20670615519).jpg|Iĉo manĝas bananon ĉe birdomanĝejo
File:Eubucco bourcierii Torito cabecirrojo Red-headed Barbet (female) (7370362550).jpg|Ino en Antjokio, Kolombio
File:Eubucco bourcierii Torito cabecirrojo Red-headed Barbet (male) (11894542203).jpg|Iĉo en Risaraldo, Kolombio
File:Surely Not!!! (23825101311).jpg|Ino en Ekvadoro

## Referencoj
Kategorio:Birdoj de Panamo
Kategorio:Birdoj de Kostariko
Ruĝkapuĉa barbulo

La **Ruĝkapuĉa barbulo** (***Eubucco tucinkae***) estas specio de birdoj de la familio de Kapitonedoj, aŭ Sudamerikaj barbuloj.

Tiu ĉi specio estas tre simila al la samgenrano Ruĝkapa barbulo, sed la ruĝa kapo estas eĉ pli ampleksa en la supra brusto kaj en tiuj flankoj (ŝultroj) estas grizaj makuloj. Ankaŭ ne estas la blanka nuka strio de la alia specio. La aliaj karakteroj similas, tio estas flavaj beko (kun nigra barbobrido) kaj ventro, verdeca dorso kaj malhelaj grenatkoloraj okulirisoj.

Ĝi troviĝas en Bolivio, Brazilo kaj Peruo. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj kaj tre degraditaj eksarbaroj.

## Fontoj
* BirdLife International 2004.  Eubucco tucinkae.   2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. 27a Julio 2007.
Foira komunumo

Foira komunumo estas en Aŭstrio, Sudtirolo kai Bavario la leĝa denominacio por komunumo kun historia aŭ de la federacia lando koncesiita rajto okazigi foirojn. La citado de "foirejo" (germane "Markt") en la nomo de la komunumo (ekz. "Markt Allhau") ne estas necesa.

En Aŭstrio la nomo "foirejo" aŭ "foira komunumo" ekde reformo pri komunumoj en 1849 ne plu havas konsekvencojn. Nur temas pri noma aldonaĵo (kiel *Bad*, "banloko", en Bad Ischl). La rajto okazigi foirojn estas temo de aliaj leĝoj kaj kondiĉoj. La nom-aldonaĵon "foira komunumo" nun laŭleĝe ricevas komunumoj ekzemple kun aparta graveco pro ilia geografia situo aŭ ekonomia valoro. Pri la donado decidas la respektiva landa registaro surbaze de la rilata leĝo.

Apud la foiraj komunumoj kaj simplaj komunumoj ekzistas urboj kaj statutaj urboj (eksterdistriktaj urboj). 

## Vidu ankaŭ 
* Administrada divido de Aŭstrio
* Bazarurbo

Kategorio:Aŭstrio
Kategorio:Geografio de Aŭstrio
Kategorio:Bavario
Kategorio:Sudtirolo
Plurkolora barbulo

La **Plurkolora barbulo** (***Eubucco versicolor***) estas specio de birdoj de la familio de Kapitonedoj, aŭ Sudamerikaj barbuloj.

Kongrue kun sia nomo, tiu ĉi specio estas **vere multkolora**, nome montras ĉirkaŭ **dektri tre diferenckolorajn areojn** en la plumaro. Ili havas **ruĝan kapon** kiel la Ruĝkapa barbulo kaj la Ruĝkapuĉa barbulo, sed ne tiom ampleksa kiel ĉe tiu lasta. Same kiel ĉe ili ĉirkaŭ la bekobazo estas nigreca barbobrideto. Same kiel la Citrongorĝa barbulo, havas **bluan horizontalan nukareon**, sed unike en la genro havas samkolore **helbluan subvizaĝon**, tio estas la areo el la bekobazo suben al la supra brusto, tio estas ambaŭflanke, dum la centra gorĝo estas ruĝa, kiel la cetero de la kapo. La beko estas flaveca, sed pli verdeca aŭ blueca ĉebaze. La okulirisoj estas grenatkoloraj. Do, nur en kapo oni povas kalkuli ok tre klare markite diferenckolorajn areojn.

La dorso estas verdeca, sed tre klare en nuko kaj pli malhelece en flugiloj. La supra brusto estas flava kaj la suba brusto ruĝa; la ventro estas verdeca kaj iome striita vertikale.

Ĝi troviĝas en Bolivio kaj Peruo. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj montararbaroj.

## Fonto
* BirdLife International 2004.  Eubucco versicolor.   2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. 27a Julio 2007.
Liziantio

La **liziantio** () estas genro el la familio gencianacoj (*Gentianaceae*) de florplantoj kun ĉirkaŭ 117 specoj. 

## Kelkaj specioj 
**Lisianthius acuminatus*
**Lisianthius acutangulus*
**Lisianthius acutilobus*
**Lisianthius adamsii*
**Lisianthius alatus*
**Lisianthius albus*
**Lisianthius russellianus*

## Samsignifaj nomoj 
***Lisianthus** [P. Browne]
***Leianthus** [Griseb.]

## Eksteraj ligiloj 
*http://biopl-a-181.plantbio.cornell.edu/
* http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/ Oficiala paĝaro
* http://www.ppp-index.de/
* Botánica sistemática
*http://www.ipni.org/index.html

## Referencoj 
Kategorio:Gencianacoj
Nuevo Parangaricutiro

**Nuevo Parangaricutiro** estas komunumo en la meksika subŝtato Michoacán. La ĉefurbo de la komunumo estas Nuevo San Parangaricutiro.
La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 16 058.

## Geografio 
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 16028 loĝantojn. El tiuj estas 7604 viroj kaj 8424 virinoj. La komunumo havas surfacon de 430.66 kvadratkilometroj.

## Sociogeografio 
En la jaro 2000 (INEGI) en la komunumo vivis 13155 personoj, kiuj aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj 496 personoj parolis indiĝenan lingvon. Tio egalas al 3.77 % de la loĝantoj.

Entute 9 116 personoj (en 2000) aĝis pli ol 15 jaroj. El tiuj personoj 8 041 estis alfabetoj kaj 1 067 analfabetoj. Tio signifas ke 11.70 % de la loĝantaro de la jaro 2000 estis analfabetoj.

Fontoj: Statistikoj de la INEGI

## Eksteraj ligiloj 
http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/michoacan/mpios/16058a.htm

Kategorio:Komunumoj de Meksiko
Kategorio:Komunumoj de Michoacán
Abdelaziz Belkhadem

**Abdelaziz BELKHADEM** ( **ʿAbd al-ʿAzīz Bilĥādim**; naskiĝis la 8-an de novembro 1945 en Aflou, Alĝerio) estas alĝeria politikisto de la partio FLN, Front de Libération Nationale, Fronto por la Nacia Liberigo.

Inter aŭgusto 2000 kaj majo 2005 Belkhadem estis Ministro pri eksteraj aferoj. Inter majo 2006 kaj junio 2008 li estis ĉefministro de Alĝerio. Post junio 2008 Ahmed Ouyahia transprenis tiun taskon. Ouyahia jam antaŭ la periodo de Belkhadem estis ĉefministro.

Kategorio:Ĉefministroj de Alĝerio
Kategorio:Alĝeriaj politikistoj
Ahmed Ouyahia

eta|dekstra|200px|Ahmed Ouyahia
**Ahmed OUYAHIA** ( **Aḥmad Ūjaḥjā**; naskiĝis la 2-an de julio 1952) estas alĝeria politikisto. Kvar fojojn li estis ĉefministro de Alĝerio. 
Ouyahia studis en Alĝero politiksciencon. Inter 1992 kaj 1993 li estis ambasadoro de Alĝerio en Malio.

Kategorio:Alĝeriaj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Alĝerio
Tófalu

**Tófalu** (tOfalu) estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Hungario**, en departemento Heves, en subregiono de Füzesabony. La vilaĝonomo signifas: lago-vilaĝo.

## Bazaj informoj 
* Areo: 15 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.7757/20.2388
* Loĝantaro: 640
* Poŝtkodo: 3354
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Tófalu situas sur ebenaĵo, laŭ rojo nomata Tarna, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Kál-Bátonyterenye. Eger troviĝas 21, Heves (urbo) 24, Gyöngyös 28 km-ojn.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1352 en formo *Tóthfalu* (= slovaka aŭ slava vilaĝo). La turkoj faris senhoma la vilaĝon. Post liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a precipe hungaroj, sed ankaŭ germanoj kaj slavoj refondis la vilaĝon. En la 2-a mondmilito la germanoj eksplodis la preĝejon. La vinvilaĝo apartenas al vinregiono de Eger.

## Vidindaĵo 
* romkatolika preĝejo omaĝe al Sankta Triunuo de 1950

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Brunbrusta kapito

La **Brunbrusta kapito** (***Capito brunneipectus***), estas specio de birdoj de la familio de Kapitonedoj, aŭ Sudamerikaj barbuloj.

Ĝi estas Endemismo en Brazilo nome en la centrosuda Amazonio.

Tiu ĉi birdospecio montras ekzemplon de seksa dimorfismo (inoj kun nigraj punktoj en la blankeca gorĝo); ĝi estas mezgranda, bruneca, kun tre nigra vizaĝa masko centrita ĉe la okuloj kiu sekvas al la nigraj ŝultroj; ĝi havas flavecan kronon, fortikan bekon kaj **cinamonkoloran makulon en supra brusto** tre kontrasta kun la flaveca malsupra brusto, kio nomigas la specion kaj en la scienca nomo kaj en diversaj lingvoj.

## Distribuado
La Brunbrusta kapito teritorias en centra Amazonio, orienta brazila ŝtato de Amazonio, okcidenta Parao, Norda Regiono, Brazilo, kuŝas inter du riversistemoj oriente kaj okcidente, kun Amazono norde. La teritorio iras el la malsupraj 600 km de la rivero Tapajozo kaj ties konfluo en Amazono oriente, okcidenten je 300 km el malsupra rivero Madeira ĝuste sude de la amazona konfluo. La teritorio estas preskaŭ rektangule 400 km larĝa kaj 950 km longa, kaj estas limigita en la tri flankoj de tiuj riversistemoj.

## Referencoj
* BirdLife International 2004.  Capito brunneipectus.   2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. 27a Julio 2007.

## Eksteraj ligiloj 
*Foto; arthurgrosset Fotaro kaj resumo
Enns (apartigilo)

**Enns** povas signifi:
* Enns, urbo en la federacia lando Supra Aŭstrio en Aŭstrio 
* Enns (rivero), rivero, suda alfluo de la Danubo en Aŭstrio
Enns (rivero)

[eta|dekstra|250px|La rivero Enns inter [Stainach kaj Liezen.]]
La rivero **Enns** (*ens*) estas dekstra alfluo de la Danubo en Aŭstrio. Ĝi estas 254&nbsp;km longa (laŭ pli malnovaj fontoj 320&nbsp;km) kaj en ĝia malsupra parto markas la limon inter la federaciaj landoj Supra kaj Malsupra Aŭstrio. Ĝia averaĝa forfluo tie estas 201&nbsp;m³/s. Jam en la frua 20-a jarcento oni konstruis kelkajn hidroelektrajn centralojn ĉe la bordoj de la Enns.

En la supra parto la Enns formas unu el la grandaj valoj de la orientaj Alpoj, vd. ankaŭ
Salzach kaj Inn.

## Historio 
De la sesa jarcento ĝis la ekesto de la "Lando supre de la Enns" („Land ob der Enns“, t.e. Supra Aŭstrio) la malsupra fluo de la Enns estis la orienta limo de la iama duklando Bavario.

## Pli grandaj urboj laŭlonge de la rivero 
### En Salcburgio 
* Radstadt

### En Stirio 
* Admont
* Gröbming
* Liezen
* Schladming
* Haus im Ennstal
* Selzthal

### En Supra Aŭstrio 
* Enns
* Garsten
* Großraming
* Steyr
* Ternberg
* Weyer

Kategorio:Riveroj en Aŭstrio
Ischl

La **Ischl** (*iŝl*) estas mallonga rivero en Aŭstrio. 

maldekstre|eta|Ischl
Ĝi estas la defluo de la lago Wolfgangsee apud la urbeto Strobl en la federacia lando Salcburgio. Post ĉ.&nbsp;1&nbsp;km ĝi fluas al Supra Aŭstrio kaj en la banloko Bad Ischl en la riveron Traun (Traŭno).

La subĉiela naĝejo de Bad Ischl prenas sian banakvon el la Ischl.

Kategorio:Riveroj en Aŭstrio
Aldebrő

**Aldebrő** (aldebrO) estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Hungario**, en departemento Heves, en subregiono de Füzesabony. Al signifas: suba, debrő estas jam forgesita vorto, iam signifis: vasta valo.

## Bazaj informoj 
* Areo: 22 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.7909/20.2303
* Loĝantaro: 800
* Poŝtkodo: 3353
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
La vilaĝo situas sur ebenaĵo kaj sur mildaj deklivoj, laŭ rojo nomata Tarna, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Kál-Bátonyterenye. Füzesabony troviĝas 20, Eger 26, Gyöngyös 32 km-ojn.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata jam dum la kuprepoko kaj bronzepoko. En la mezepoko estis nur *Debrő* havanta fortikaĵon. La kampoj apartenis komence al familio Aba. En 1743 sub a ruina fortikaĵo precipe germanoj fondis "Al Döbrõ". La vinvilaĝo apartenas al vinregiono de Eger. Vino kaj vinbero portas la nomon "Debrői Hárslevelű", tie produktita.

Vilaĝservo estas kulturdomo.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo de 1762, trakonstruita en la 19-a jarcento
* monumento pri falintoj dum la mondomilitoj
* statuoj pri Johano Nepomuka, Sankta Vendelo, Maria, Sankta Antonio de Padovo, Sankta Donato

## Ĝemelkomunumo 
 Nagykend, Rumanio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Feldebrő

**Feldebrő** (feldebrO) estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Hungario**, en departemento Heves, en subregiono de Eger. Fel signifas: supren, debrő estas forgesita vorto, iam havanta sencon vasta valo.

## Bazaj informoj 
* Areo: 27 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.8145/20.2355
* Loĝantaro: 1150
* Poŝtkodo: 3352
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, ĉe piedo de Mátra, laŭ rojo nomata Tarna, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Kál-Bátonyterenye. Eger troviĝas 17, Füzesabony 19, Parád 24, Gyöngyös 28 km-ojn.

## Historio 
Komence la kampoj apartenis al familio Aba. La vinvilaĝo apartenas al vinregiono de Eger. Vino kaj vinbero portas la nomon "Debrői Hárslevelű", tie produktita.

## Vidindaĵoj 
* romanika Preĝejo de Marteno de Tours (Feldebrő) el la 11-a jarcento, post jarcento pligrandigita
* kapelo, ankaŭ pilgrimloko
* ruinoj de fortikaĵo
* statuo de Stefano la 1-a (Hungario)

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Georges-Louis Leclerc de Buffon

**Georges Louis Marie LECLERC, Comte de Buffon** (naskiĝis la  en Montbard, mortis la  en Parizo) estis granda franca sciencisto kaj esploristo. Li multe kontribuis al botaniko kaj mikologio sub la oficiala mallongigo „Buffon“, kaj al grandiĝo de la Reĝa Ĝardeno.

Lia ĉefverko estas *„Histoire naturelle, générale et particulière“* (Ĝenerala kaj speciala naturhistorio).
eta|maldekstra|Statuo de Buffon en Parizo.
eta|maldekstra|Statuo de Buffon antaŭ stacidomo ''*
eta|maldekstra|230px|*La rinocero*, bildo verkita de Buffon, 1767

## Literaturo 
* Jacques Roger: *Buffon. Un philosophe au Jardin du Roi'' (Filozofo en la ĝardeno de la reĝo). Paris, 1989, ISBN 2-213-02265-8

## Vidu ankaǔ 
*7420 Buffon

## Eksteraj ligiloj 
* 

* www.buffon.cnrs.fr  &nbsp; Tekstoj el sciencaj verkoj (france)
* Skanita „Histoire naturelle …“ (1785-1791, Sanson & Compagnie) 
* Collection des animaux quadrupèdes (1754)  &nbsp; Kvarpieduloj: 362 kolorigitaj bildoj

* Histoire naturelle des oiseaux (1770)  &nbsp; Birdoj: 505 kolorigitaj bildoj

Kategorio:Francaj sciencistoj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Francaj esploristoj
Kategorio:Francaj enciklopediistoj
Kategorio:Botanikistoj
Kategorio:Evoluistoj
Kategorio:Pra-evoluistoj
Kategorio:Membroj de la Franca Akademio
Tarnaszentmária

**Tarnaszentmária** [tarnasentmAria] estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Eger. Ĝis 1903 la loknomo estis nur *Szentmária* (= Sankta Maria).
eta|maldekstre|Aerfoto pri Tarnaszentmária
eta|Romkatolika preĝejo de Tarnaszentmária

## Bazaj informoj 
* Areo: 11 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.8783/20.2058
* Alto super marnivelo: 260 m
* Loĝantaro: 290
* Poŝtkodo: 3331
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Tarnaszentmária situas sur deklivoj de Mátra, laŭ rojo nomata Tarna, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Kál-Bátonyterenye. Eger kaj Parád troviĝas po 17, Gyöngyös kaj Bélapátfalva po 28 km-ojn.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1325 en formo *Torna*, en 1339 *Szentmária*. En 1552 la turkoj detruis la vilaĝon. En la 18-a jarcento precipe slovakoj refondis la vilaĝon. La vinvilaĝo apartenas al vinregiono de Eger.

En Tarnaszentmária migra poŝto servas.

## Vidindaĵo 
* romkatolika Preĝejo Vizito de Maria (Tarnaszentmária) (la plej malnova kaj plej malgranda hungara preĝejo)

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Anna Letenská

**Anna Letenská**, naskiĝinta la 29-an de aŭgusto 1904 (en kelkaj fontoj estas indikata erara jaro 1909) en Nýřany apud Plzeň kiel Anna Svobodová, mortigita la 24-an de oktobro 1942
en la koncentrejo Mauthausen-Gusen, estis ĉeĥa aktorino.

Ŝi devenis el migranta teatra familio. Ŝiaj gepatroj estis aktoroj Marie Svobodová (1871 - 1960) kaj Oldřich Svoboda. Ankaŭ ŝia fratino Růžena Svobodová (1899 - 1984) dediĉis sin al aktora laboro.
Anna Letenská estis karakteriza kaj forta komikulino. Ŝi brile kreis, danke al sia kamparana aspekto, energiajn, temperamentajn kaj plensangajn knabinojn kaj virinojn. Ŝi estis daŭriganto de aktorado de Marie Hübnerová.

eta|maldekstra
Lastaj kvin filmoj ŝi filmis en la plej malpeza periodo de sia vivo. Marie Letenská nome helpis kun sia dua edzo familion de doktoro, kiu flegis unu el paraŝutistoj farintaj atencon kontraŭ Heydrich. Dum tiel nomata "periodo de heydrich" ŝia edzo estis arestita kaj malliberigata fare de gestapo.

Eĉ Letenská mem devis esti arestita, gestapanoj ankoraŭ lasis fini ŝin ŝian lastan filmon nomita *Přijdu hned* (sed en la filmo ŝi lasis nenion koni je si kaj brile ŝi rolis komedian rolon, eĉ kiam ŝi devis suferi). Otakar Vávra, la reĝisoro de tiu ĉi filmo, pli poste rememoris, ke ĉiam, kiam ili finis filmeron, Letenská iris en angulon por sidiĝi, ŝi metis la kapon en la manplatojn kaj tiel ŝi "atendis", kiam ili ekzekutos ŝian edzon kaj kiam ili venos por ŝi. Tuj kiam ŝi finis la filmon, ŝi forveturis en la malliberejon kun pakumeto por la edzo, sed ŝi estis fare de gestapo arestita, malliberigata kaj enketata.

Ŝi estis transveturigita tra Terezín ĝis Mauthausen. Eĉ ĉi tie ŝi klopodis esti gaja kaj plena de optimismo. Laŭ mortoatesto trovita en arkivo ŝi estis en Mauthausen pafmortigita la 24-an de oktobro 1942 je la 10:56 en bunkro per ekpafo en la nukon. Ŝia edzo estis mortigita pli poste, la 26-an de januaro 1943 je la 16:45. Nur du monatoj post ŝia ekzekuto, la 25-an de decembro 1942 estis unuafoje prezentita en kinejoj la komedio **Přijdu hned** (*Mi venos tuj*).

Kategorio:Ĉeĥaj filmaj aktoroj
Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj
Kategorio:Unuarespublikaj aktoroj de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Mortintoj en Mauthausen-Gusen
Sirok

**Sirok** [ŝirok] estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Pétervására. La slava nomo „široký” signifas: vasta.
eta|maldekstre|Fortikaĵo de Sirok
eta|Fortikaĵo de Sirok en sistemo 3D

## Bazaj informoj 
* Areo: 63 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.9315/20.1973
* Loĝantaro: 2100
* Poŝtkodo: 3332
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Sirok situas en orienta flanko de Mátra en valo, laŭ ĉefvojo Eger-Gyöngyös, fervojo Kál-Bátonyterenye preteriras. Pétervására kaj Parád troviĝas po 15, Eger 17, Bélapátfalva 22 km-ojn.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1302. Oni konstruis fortikaĵon sur pinto de 296 m-ojn alta monto komence de la 13-a jarcento, sed pli frue estis tie terfortikaĵo. En 1596 la turkoj senbatale okupis la fortikaĵon kaj ili daŭre havis 90 jarojn. Poste ĝi estis forlasita kaj ruiniĝis.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo el la 18-a jarcento
* kapelo
* ruinoj de fortikaĵo
* lago nomata Nyírjes [njIrjeŝ]
* kavernodomoj

## Famuloj 
En Sirok naskiĝis skulptisto Pál Borics.

## Famaj nomportantoj 
* Zoltán Siroki
eta|maldekstra|Fortikaĵo de Sirok

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Mátraderecske

**Mátraderecske** (mAtradereĉke) estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Pétervására.
[eta|maldekstre|Preĝejo en Mátraderecske, fone [Kékes]]

## Bazaj informoj 
* Areo: 14 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.9498/20.0868
* Loĝantaro: 2270
* Poŝtkodo: 3246
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Mátraderecske situas en norda piedo de Mátra, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Kál-Bátonyterenye. La lasta troviĝas 24, Parád 6, Bélapátfalva, Gyöngyös kaj Eger po 27 km-ojn.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1332. Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, biblioteko, sportejo, gastejoj, restoracio.
eta|Restaĵo de fortikaĵo en Mátraderecske

## Vidindaĵoj 
* ruinoj de fortikaĵo nomata Kanázs (kanAĵ) sur montopinto 260 m-ojn alta, koordinatoj: 47.9401/20.0906
* katolika preĝejo omaĝe al Dolora Dipatrino de 1804, koordinatoj: 47.9486/20.086
* gasobanejo karbondioksida, unika en Hungario

## Homoj 
En Mátraderecske naskiĝis Lajos Faluvégi (ministro).

## Fontoj 
* WikiTrans

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Dentorela fervojo

eta|dekstra|250ra|Dentrada fervojo
eta|dekstra|250ra|Dentrada fervojo de Budapeŝto, la loĝantoj simple nomas ĝin "dentrada"
[eta|dekstra|[Trakforko sur dentrada fervojo (Štrbské Pleso, Slovakio)]]
[dekstra|eta|[Trajneto de La Rhune (Nord-Eŭskio)]]
**Dentorela fervojo** – ankaŭ **dentrela** aŭ **dentrada fervojo** – estas rel-ligita transportilo kun dentrada trakciilo - antaŭenpuŝita per unu aŭ pluraj dentradoj por supreniri krutajn deklivojn. Dentradoj moviĝas en dentorelo fiksita meze de la fervojaj reloj kaj tiel ebligas la transmision de la motora energio al la reloj sen glito.

La adhero inter rado kaj reloj limigas la uzon de normalaj fervojoj al kliniteco de 16&nbsp;% ĉe sekaj reloj, 14&nbsp;% ĉe malsekaj. Por garantii sekuran servon fervojoj kutime evitas klinitecon pli grandan ol 4&nbsp;% (ekzistaj kelkaj esceptoj kiel ekzemple la tramo de Lisbono kun kliniteco ĝis maksimumo de 13,5&nbsp;%).

Dentorelaj fervojoj superas klinitecon ĝis 48 % (Pilato (monto)) **Pilato-fervojo** en Svislando) kaj izolitaj lokomotivoj ĝis 50 % (Panama kanalo).

## Sistemoj 
La kvar plej konataj sistemoj de dentorelaj fervojoj estas inventitaj de svisaj inĝenieroj kaj nomitaj laŭ ili:

* sistemo Riggenbach
* sistemo Strub
* sistemo Abt
* sistemo Locher

Krom laŭ la dentorela sistemo oni povas klasifi dentorelajn fervojojn kiel ĉiujn fervojojn laŭ ŝpuro (normala ŝpuro, etŝpuro) kaj trakcio (vapora, dizela, elektra).

## Ekzemploj 
La unua montara fervojo de la mondo kun dentrada propulso estis konstruita en 1866 de Sylvester Marsh. Ĝi grimpas sur la Vaŝinton-Monton (Mount Washington), New Hampshire, Usono kaj estis inaŭgurita en 1869.

La unua dentorela fervojo en Eŭropo estas la Vitznau-Rigi-fervojo, konstruita de Niklaus Riggenbach laŭ sia franca patento n-ro 59625 de 1863 kaj inaŭgurita en 1871. Ĝi grimpas de la urbo Vitznau sur la monton Rigi proksime de Lucerno en Svislando.

La dentorela fervojo en Budapeŝto (vd. apudan foton) estas la tria plej aĝa de la mondo, ektrafikinte en 1874. Ĝi havas ŝpuron de  (normala ŝpuro), estas elektrizita de 1929 kaj veturas 2,9&nbsp;km de la urbo-centro al la Ŝvaba Monto (*Svábhegy*, 420&nbsp;m).

De 1984 ekzistas ankaŭ dentorela metroo en Liono - ĝi kaj la metroo de Ĥajfo ĝis nun estas la solaj dentorele teknikaj metrooj en la mondo.

## Vidu ankaŭ 
* Tramvojo de Monto Blanka
* Trajneto de La Rhune

## Eksteraj ligiloj 
* Dentradaj fervojoj en Germanio (en la germana)
* Filmo: Veturo per dentrada fervojo sur la monton Pilato ĉe Lucerno 

Kategorio:Fervojo
Trakomponita formo

**Trakomponitaj** estas muzikaj formoj, kiuj konsistas ne el sin ripetaj strofoj aŭ partoj („numeroj“), sed pasas kontinue kaj „traira“.

* Je lido aŭ ĥorlido *trakomponita* tio signifas, ke la muzikigo ne ripetas strofojn senŝanĝe, sed ke ĉiu tekstostrofo ricevas sian propran muzikan version.
* En la opero trakomponitaj formoj havas male al la numeropero kontinuan iron, kiun do ne interrompas parolataj dialogo aŭ recitativoj. Ĉi tio tamen ankaŭ inkludas la enigon de malgrandaj formoj (ekz. kantajn aŭ ariajn formojn) ene de muzika pasaĝo. Ekde la verkoj de Wagner kaj de la malfrua Verdi oni uzas en la opero ankaŭ la nociojn *trakomponita simfonia* aŭ * trakomponita muzikdrama grandformo*.

Kategorio:Muzika teorio
Kategorio:Muzikaj formoj
Niklaus Riggenbach

**Niklaus RIGGENBACH** (naskiĝis la 21-an de majo de 1817 en Gebweiler en Alzaco; kaj mortis la 25-an de julio de 1899 en Olten; estis civitano de Rünenberg en Kantono Bazelo Kampara) estis svisa inĝeniero kaj la inventinto de la sistemo Riggenbach por dentorelaj fervojoj kaj de la kontraŭprema bremso.

La familio de Riggenbach origine devenis de Rünenberg (kantono Bazelo Kampara, Svislando). Post la frua morto de la patro la patrino translokiĝis kun siaj ok neplenkreskaj infanoj al Bazelo. 16-jaraĝa Riggenbach komencis eklerni la metion de mekanikisto kaj elmigris ricevinte la diplomon. De Liono li venis en 1837 al Parizo, kie li eklaboris. Paralele li studis matematikon kaj fizikon en vesperaj kursoj. En 1839 li ĉeestis la inaŭguron de la fervoja linio Parizo – Saint-Germain-en-Laye kaj decidis estonte konstrui lokomotivojn.

En junio 1840 li translokiĝis al Karlsruhe (Germanio) kaj eklaboris en la "maŝin-fabriko Emil Keßler" (''Keßler'sche Maschinenfabrik*), kie li baldaŭ avancis al fabrikestro kaj afergvidanto. En tiu pozicio li kunlaboris pri la konstruo de ĉ. 150 lokomotivoj.

Kiam en 1853 oni ekkonstruis la fervojan linion Bazelo–Olten, la direktorio de la iama *Schweizerische Centralbahn Gesellschaft* (SCG - Svisa Centra Fervojo) elektis lin ĉefo de la maŝin-riparejo. Por SCG li vojaĝis al Anglio kaj Aŭstrio kaj analizis multajn vaporlokomotivojn. Diversaj teknikaj plibonigoj de la fervoja fako estas nomitaj laŭ li. En 1856 li fariĝis maŝinestro kaj ĉefo de la nova centra riparejo kaj produktejo de SCG en la urbo Olten. Sub lia gvido ĝi fariĝis unu el la grandaj maŝinfabrikoj de Svislando, kie oni produktis lokomotivojn, vagonojn kaj ponto-elementojn.

La malforta adhero de la unuaj lokomotivoj sur la kruta fervoja linio inter Bazelo kaj Olten (la t.n. Hauenstein-linio) instigis lin okupiĝi pri solvo. Riggenbach tiel inventis dentrelan fervojon por krutaj linioj en la montaro. Je 12-a de aŭgusto 1863 Francio patentigis lian inventon (patent-numero 59625). De 1869 ĝis 1871 li konstruis kun aliaj inĝenieroj (Ferdinand Adolf Naeff kaj Olivier Zschokke) la fervojon de Vitznau al la monto Rigi kun sia dentrela sistemo Riggenbach. Ĝi estis la unua dentrada fervojo en Eŭropo.

1871 Riggenbach demisiis de la posteno de fabrikestro en Olten por gvidi novan fabrikon por la konstruo de montaraj fervojoj en Aarau. De 1883 li laboris kiel sendependa inĝeniero. De lia oficejo en Olten li planis diversajn montarajn fervojojn en pluraj kontinentoj.

Je la 25-a de julio 1899 Niklaus Riggenbach mortis en aĝo de 82 jaroj kiel honora civitano de la komunumoj de Olten, Aarau kaj Trimbach.

## Literaturo (aŭtobiografio) 
Niklaus Riggenbach: *Erinnerungen eines alten Mechanikers.'' [Memoroj de maljuna mekanikisto] 5.&nbsp;eld. Rigibahn-Gesellschaft, Vitznau 1967. (1. eld.: Olten 1886) (en la germana)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Leksikono pri personoj de la Kantono Bazelo Kampara: Riggenbach Niklaus (en la germana)

Kategorio:Svisaj inĝenieroj
Kategorio:Fervojaj inĝenieroj
Buffon

.

**Buffon** estas franca komunumo situanta en la departemento de Côte-d'Or en regiono Burgonjo-Franĉkonteo.

## Geografio 
eta|maldekstra|Limoj de la komunumo

La komunumo etendiĝas sur  kaj havis &#160;loĝantojn laŭ la lasta oficiala nombro de , tiel ke la loka loĝdenso estas po  homoj kilometre alt du.

Ĝiaj najbaraj komunumoj estas .

## Historio kaj vidindaĵo 
eta|maldekstra|Granda forĝejo: la Altforno
La granda forĝejo estis fondita en 1768 de Georges-Louis Leclerc de Buffon.

## Referenco 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Côte-d'Or

## Eksteraj ligiloj 
* Paĝaro de écho des communes

Kategorio:Komunumoj de Côte-d'Or
Balaton (vilaĝo)

:*Tiu ĉi artikolo temas pri vilaĝo. Pri lago temas artikolo Balatono.*

**Balaton** estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en Distrikto Bélapátfalva. La slava loknomo signifas: marĉa, kana.

## Bazaj informoj 
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 48.0934/20.3079

## Situo 
La vilaĝo situas en valo de rojo nomata Eger, laŭ traira flankovojo. Bélapátfalva troviĝas 7, Ózd 18, Pétervására 21, Eger 27 km-ojn.

## Historio 
En 1552 la turkoj detruis la vilaĝon, ekde 1596 la vilaĝo apartenis al Turka Imperio. Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, lernejo, infanĝardeno, poŝto.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo omaĝe al Sankta Marteno, koordinatoj: 48.0926/20.3043
* sablominejo, koordinatoj: 48.09/20.3029

## Fontoj 
* WikiTrans

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Malnova Urbo (Bakuo)

**Malnova Urbo en Bakuo** () estas historia kerno de Bakuo, la ĉefurbo de Azerbajĝano.

**İçəri Şəhər** (legu *Iĉeri ŝeher*) laŭvorte signifas Centron de urbo kaj tio estas historia kerno de la urbo. La vizitantoj markas tiun ĉi urboparton kiel la malnova, ĉar temas pri la plej malnova parto de Bakuo. Multaj azeroj kredas, ke la urbocentro estis same kiel la Turo de la Pucelino konstruita en la 12-a jarcento. Laŭ kelkaj fontoj ĝi estis konstruita jam en la 7-a jarcento.

Komune kun Palaco de Ŝirvanŝahoj kaj la Turo de la Pucelino ĝi estis enskribita en la jaro 2000 kiel Monda heredaĵo de Unesko. 

## Fotogalerio 

Image:Azerbaigian-baku.jpg|Malnova urbo (en fono modernaj alteckonstruaĵoj)
Image:Gosha gapi.jpg|Gosha gapi
Image:QizQalasi.JPG|Virgulina turo estas parto de Malnova urbo
Image:Maiden_tower_Baku_20060624.jpg|Virgulina turo nokte
Image:Iceri seher.jpg|Vido al Malnova urbo el Virgulina turo
Image:View_of_Baku,_2004_(2).jpg|Parto de Malnova urbo estas ankaŭ moskeo kun minaretoj
Image:Inner City Baku2.JPG|Ĉefa enveturejo en Malnovan urbon
Image:Inner city Baku1.JPG|Unu el pordegoj en Malnovan urbon
Image:Inner city Baku.jpg|Unu el pordegoj en Malnovan urbon
Image:Icheri sheher.jpg|Unu el pordegoj en Malnovan urbon
Image:Azerbaigian-baku3.jpg|Palaco de Ŝirvanŝahoj
Image:Image Sirvansah.jpg|Palaco de Ŝirvanŝahoj sur malnovepoka bildo

## Rilataj temoj 
* Monda heredaĵo en Azerbajĝano
* Palaco de Ŝirvanŝahoj
* Turo de la Pucelino
* Bakuo
* Azerbajĝano

Kategorio:Konstruaĵoj en Bakuo
Kategorio:Azera arkitekturo
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Azerbajĝano
Kategorio:Fortikaĵoj en Azerbajĝano
Kategorio:Vizitindaĵoj en Bakuo
Kategorio:Aperis en la 7-a jarcento en Azerbajĝano
Palaco de Ŝirvanŝahoj

**Palaco de Ŝirvanŝahoj** () estas plej granda monumento de Ŝirvan-Abŝerona branĉo de azerbajĝana arkitekturo.

La palaco situas en la centro de Bakuo mem en Malnova urbo. La komplekso enhavas ĉefan konstruaĵoj de la palaco, pavilonon de Divanhane, kriptojn, moskeon de ŝaho kun minareto, maŭzoleo de ŝaho Seyid Yahy Bakuv, pordegon oriente - pordegon de Murad kaj restaĵojn de malnova banloko.

La palacon komencis konstrui en la jaro 1411 ŝaho Ŝirvanŝaho Ŝeik Ibrahim la 1-a.

Ekde la jaro 2000 ĝi estas enskribita komune kun Virgulina turo en liston de ŝirmitaj memorigaĵoj de Unesko.

## Vidu ankaŭ 
* Monda heredaĵo en Azerbajĝano

Kategorio:Palacoj en Azerbajĝano
Kategorio:Reĝaj rezidejoj en Azerbajĝano
Kategorio:Muzeoj en Bakuo
Kategorio:Konstruaĵoj en Bakuo
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Azerbajĝano
Kategorio:Azera arkitekturo
Kategorio:Vizitindaĵoj en Bakuo
Gobustanaj rokmemorindaĵoj

Rokarto kaj memorindaĵoj al fora loĝigo en azerbajĝana Gobustano estas malnovaj preskaŭ 4000 jaroj. La rokoj ĉi tie kaŝas kolekton de preskaŭ ses mil rokaj pentraĵoj. Troviĝas ĉi tie ankaŭ restoj de loĝigo kaj sepultejoj de malnovaj loĝantoj de glaciepoko ĝis mezepoko.

Ekde la jaro 2007 ili estas en listo de monda heredaĵo de Unesko.

## PLuaj fotoj 

Image:Qobustan Petroglyphs.jpg|Rokgravuraĵoj
Image:More Qobustan Petroglyphs2.jpg|Rokgravuraĵoj

## Rilataj temoj 
* Gobustana Rokarto
* Monda heredaĵo en Azerbajĝano

## Eksteraj ligiloj 
* Qobustan petroglyphs
* Museum under open sky

Kategorio:Prahistoriaj lokoj en Azerbajĝano
Kloroformo

**Kloroformo** (sistema nomo **triklormetano**) laŭ PIV estas "senkolora likvaĵo, uzata por anestezo"; ĝi havas la kemian formulon CHCl3.

## Historio 
eta|maldekstra|la efiko de kloroformo al la angla ginekologo James Young Simpson kaj amikoj
[eta|maldekstra|thumbtime=7|*The Discovery of Chloroform*, [signolingvo, 1913]]
Kloroformo dum la jaro 1831 sendepende unu de la alia unuafoje produktiĝis de la kemiistoj Justus von Liebig en la Universitato de Gießen (Germanio) kaj Eugène Soubeiran (1797-1859) en Francio. Post kiam la narkotiga efiko de la substanco jam estis trovata de la franca fiziologo Marie-Jean-Pierre Flourens (1794-1867) kaj la angla ginekologo *James Young Simpson (1811-1870)*, estis la merito de James Simpson dum la sekva jaro enkonduki kloroformon kiel anestezilo en la kuracistan praktikan aplikon, kaj sekve forpreni de sennombraj patientoj operaciajn dolorojn. Pro la tiutempaj operaciaj teknikoj la uzo de la anestezilo havis grandan signifon por la kirurgia praktikado entute. Interalie la pacientoj jam longe antaŭ la operacioj timis la antaŭvideblajn dolorojn kaj ofte jam venis timidaj kaj malfortigitaj al la operacio, antaŭ ol ĝi eĉ komenciĝis. En la operaciejo ili estis laŭ por ĉiu operacio aparte difinitaj metodoj fiksigitaj, por ne kaŭzi danĝerajn movojn pro doloroj dum la operacia procezo. Dum la operacio pro la fortaj doloroj la plej grava merito de la kirurgo estis labori rapide, sed pro la troa hasto ofte suferis ekzakteco kaj higieno. Pro la ekapliko de kloroformo ne nur la plej fortaj kaj komplikaj operacioj povis esti plenumaraj sendolore, sed entute eblis labori multe pli zorgeme, ekzakteme kaj higiene.

## Produktado 
Industrie produktita kloroformo ekestas pro varmegigo de kloro kun metano aŭ kun klormetano ĝis temperaturo de 400–. Ĉe tiu alta temperaturo en pluraj paŝoj de *radikala substituigo* ekestas *kvarklormetano* ("tetraklormetano"):

:\mathrm{CH_4 + Cl_2 \longrightarrow CH_3Cl + HCl}
:\mathrm{CH_3Cl + Cl_2 \longrightarrow CH_2Cl_2 + HCl}
:\mathrm{CH_2Cl_2 + Cl_2 \longrightarrow CHCl_3 + HCl}
:\mathrm{CHCl_3 + Cl_2 \longrightarrow CCl_4 + HCl}

En tiu poceso metano kun kloro sub kreo de klorkarbono unue iĝas *klormetano*, poste *duklormetano*, tiam *triklormetano* kaj fine *kvarklormetano*. La rezulto do estas miksaĵo de la kvar specoj de klormetanoj, kiuj per distilo povas esti disdividitaj.

## Reakcioj 
### Reakcio 1 
* Kloroformo estas ĉefe uzata en la produktado de Fluorokarbono 22 (aŭ klorodufluorometano) per reakcio kun HF:

## Vidu ankaŭ 
* Bromoformo
* Fluoroformo
* Jodoformo

## Referencoj 
Kategorio:Kloralkanoj
Kategorio:Ĝeneralaj anesteziloj
Kategorio:Solviloj
Kategorio:Halometanoj
Kategorio:Danĝeraj aerpoluiloj
Kategorio:Kancerigiloj
Kategorio:Hepatotoksinoj
Kategorio:Dolĉodoraj kemiaĵoj
Kategorio:Triklormetilaj kombinaĵoj
Kategorio:Receptoraj agonistoj
Kavalira ordeno de krucanoj kun ruĝa stelo

**Kavalira ordeno de krucanoj kun ruĝa stelo** (ankaŭ **Krucanoj kun ruĝa stelo**, , mallongigite **OCr.**, **O. Crucig.**) estas ununura kavalira ordeno fondita en Ĉeĥaj landoj. Ĝi evoluis el laika hospitala frataro, fondita de Agnes de Bohemio en la jaro 1233 dum preĝejo de sankta Hastalo en Prago. Al la ordeno avancis la frataron papo Gregorio la 9-a en 1237, poste ĝi komencis disvastiĝi en ĉirkaŭaj landoj, precipe en Pollando kaj Hungario. Nuntempe ĝi signife agadas en Ĉeĥio kaj Aŭstrio.

## Vidu ankaŭ
* Tursko - municipo, kie estis centro de la ordeno

## Vestoj

Image:Mantle_red_star.png‎|Ordena vesto
Image:Habit_red_star.png‎|Ordena vesto

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo
* Facebook
* Instagram

Kategorio:Kavalirordenoj
Kauraka Kauraka

**Kauraka Kauraka** (n. en 1951 - m. en 1997) estis kukinsula verkisto. Li naskiĝis en Rarotonga, la ĉefa kukinsulo. Kauraka studadis en Nov-Zelando, Fiĝioj kaj aliaj landoj. Li publikigis ses poemarojn en la angla kaj rarotonga lingvoj. Li ankaŭ estis fotisto, antropologo, muzikisto, ktp... Kiam Kauraka mortis en 1997, li estis entombigita sur la insuleto Manihiki, en la norda parto de la insularo.

## Verkaro 
* *Taku Akatauira : my drawning Star*, IPS, USP, Suva, 1999.
* *Manakonako : reflections*, IPS, USP, 1992.
* ''E au tuatua Ta'ito no Manihiki*, IPS, USP, Suva, 1987.
* *Dreams of the Rainbow : Moemoea a te Anuanua*, Mana Publications, Suva, 1987.
* *Return to Hawaiki*, IPS, USP, Suva, 1985

## Eksteraj ligiloj 
* *Rainbow Women'', in "Voyagers : A selection from Whetu Moana: Contemporary Polynesian Poems in English" (Auckland UP, 2003). Eldonita de Robert Sullivan, Albert Wendt and Reina Whaitiri http://www.nzepc.auckland.ac.nz/features/whetu_moana/kauraka.asp

Kategorio:Kukinsulaj verkistoj
Albert Salvadó

**Albert SALVADÓ** (n. la 1-a de februaro 1951 en Andoro Malnova mortis la 3-a de decembro 2020) estis andora verkisto en la kataluna kaj hispana lingvoj.

Li studis civilan inĝenieradon, kaj sekve verkis porinfanajn rakontojn, eseojn kaj romanojn, precipe historiajn romanojn. Salvadó en siaj libroj sukcese miksas realecon, fikcion kaj misteron. Ili estis tradukitaj al pluraj lingvoj, kaj Salvadó gajnis plurajn literaturajn premiojn.

## Verkaro 
* ''L'enigma de Constantí el Gran*,
* *El mestre de Kheops*,
* *L'anell d'Àtila*
* *El rapte, el mort i el Marsellès*
* *Jaume I el Conqueridor* (*El punyal del sarraí*, *La reina hongaresa*, *Parleu o mateu-me*)
* *L'ull del diable*
* *El relat de Gunter Psarris*
* *Un vot per l'esperança*
* *Els ulls d'Anníbal*
* *L’ombra d’Ali Bei* (*Maleït català!,* *Maleït musulmà!,* *Maleït cristià!)*
* *La gran concubina d'Amon*
* *L'informe Phaeton*
* *Una vida en joc*
* *Obre els ulls i desperta* (Meteora)
* *Vols viure?''

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.albertsalvado.com(http://www.albertsalvado.com/inici.php?recordID=4) 
* Pliaj informoj 

Kategorio:Andoraj verkistoj
Kategorio:Hispanlingvaj verkistoj
Kategorio:Katalunlingvaj verkistoj
Jim Morahan

**Jim Morahan** (n. la 26-an de decembro 1902 en Londono - m. 1976 en Sudbury, Suffolk, Britio) estis brita artdirektoro. Li komencis sian karieron en 1936. Inter la 40aj kaj 50aj jaroj li kunlaboris en multaj konataj britaj filmoj.

## Filmografio 
* 1968 - Witchfinder General
* 1967 - Battle Beneath the Earth
* 1961 - A Prize of Arms
* 1958 - Dunkirk
* 1955 - The Ladykillers
* 1955 - The Night My Number Came Up
* 1954 - Lease of Life
* 1953 - The 'Maggie'
* 1952 - The Gentle Gunman
* 1952 - Mandy
* 1952 - The Cruel Sea
* 1951 - The Man in the White Suit
* 1950 - Pool of London
* 1949 - The Blue Lamp
* 1949 - Whisky Galore!
* 1949 - Train of Events
* 1945 - Painted Boats

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.imdb.com/name/nm0602456/

Kategorio:Artdirektoroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1902
Kategorio:Mortintoj en 1976
Thomas Mofolo

**Thomas Mokopu MOFOLO** (n. la 22-an de decembro 1876 - m. la 8-an de septembro 1948) restas rigardita ĝis hodiaŭ kiel la plej grava verkisto de Lesoto. Li verkis ĉefe en la sota lingvo, sed lia plej populara libro, *Chaka*, estis tradukita al la angla kaj aliaj lingvoj.

## Verkaro 
Laŭ la kolekto de la Kongresa Biblioteko de Vaŝingtono :

* *Chaka* (1939)
* *Chaka, a historical romance* kun enkonduko de Sir Henry Newbolt ... tradukita el la originala sota de F.H.Dutton. (1931)
* *Chaka* 2nd enlarged edition. (2000) ISBN 9991128107
* *Chaka* New English translation by Daniel P. Kunene. (1981) ISBN 0435902296
* *Chaka, une épopée bantoue* franca traduko. (1940)
* *Chaka Zulu: Roman* germana traduko kaj notoj de Peter Sulzer. (1988) ISBN 3717517481
* *Tjhaka* Afrikansa traduko de Chris Swanepoel. (1974) ISBN 0624005968
* *Moeti oa Bochabela* (1942)
* *Pitseng* (1942, 1968)

Kategorio:Lesotaj verkistoj
Kategorio:Sotlingvaj verkistoj
Hans Henrik Løyche

**Hans Henrik LØYCHE** estas dana sciencfikcia verkisto. Li naskiĝis en Kopenhago en 1964. Li studadis en arta akademio antaŭ ol vojaĝi tra Azio, Afriko kaj diversaj mediteraneaj landoj. Lia unua verko estis la romano *Støj*, eldonita en 1996. Løyche estis nomumita kiel la plej bona sciencfikcia verkisto de Eŭropo por la jaro 2007, kaj estis invitito de la sciencfikcia festivalo Eurocon de 2007.

## Fontoj 
*  Eurocon 2007 sci-fi convention

Kategorio:Danaj verkistoj
Kategorio:Sciencfikciaj verkistoj
Tukanbarbuloj

La **tukanbarbuloj** estas la malgranda genro de birdoj ***Semnornis***. Tiuj estis ofte inkluditaj en la parafiletika grupo de Sudamerikaj barbuloj sed ĵus kutime ekkonsiderataj kiel diferenca familio **Semnornitedoj** (*Semnornithides*); alternative, ĉiuj barbuloj povus esti ŝanĝitaj al la familio de tukanoj aŭ Ramfastedoj. La genro enhavas nur 2 speciojn kiuj troviĝas en tropika Sudameriko:

*Unukolora tukanbarbulo, *Semnornis frantzii*
*Tukanbarbulo, *Semnornis ramphastinus*

Estas ege kurioze, ke ambaŭ specioj evoluis laŭ plumarkoloro tiom distinge, ĉar dum la Tukanbarbulo estas ege multkolora la Dentobeka tukanbarbulo estas preskaŭ unukolora nur kun kelkaj nuancoj en kelkaj korpopartoj.

## Referencoj 
**Edinburgh new philosophical journal, (New series)* 2 no.2 p.404

## Eksteraj ligiloj 
*Filmoj de Barbuloj ĉe Interreta Birdokolekto
*Don Roberson.- Birdofamilioj tutmondaj 

Kategorio:Pegoformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Turo de la Pucelo

**Turo de la Pucelo** (, ; malnova nomo: *Göz Qalası - "Okula turo"*) estas historia turo en Malnova Urbo en Bakuo, Azerbajĝano.

Devene ĝi staris rekte sur bordo de Kaspia Maro. Sed dum asanado komence de la 20-a jarcento ĝi estis apartigita de la maro per ĉefa trafika vojo kaj urbaj parkoj.

## Konstruevoluo 
Ĝi estis konstruita verŝajne en la 12-a jarcento, eble pli baldaŭ (7-a jarcento). Ties arkitektura stilo kaj konstruprogreso estas ĝis nun nekonata, oni taksas, ke ĝi estis konstruita de la arkitekto Masud Ibn Davud, kiu estis verŝajne patro de la arkitekto kiu kreis Mardakan Round Tower staranta sur Apŝerona duoninsulo nordoriente de Bakuo.

## Signifo de la konstruaĵo 
La Turo de la Pucelo estas signifa memorindaĵo kaj unu el la plej azeraj naciaj simboloj, ĝi estas bildigita sur azerbajĝana mono kaj kvanto de oficialaj dokumentoj. Ĝi estas sidejo de historia muzeo kiu prezentas la historian evoluon de la urbo Bakuo, oni vendas tie memoraĵojn, tradiciajn tolojn kaj ceramikajn varojn. Sub la turo estas konservitaj elfositaĵoj kaj vendejetoj kun veraj permane teksitaj tapiŝoj. Rekte sub la turo troviĝas minaretoj de la malnova urbo, la ĉemara nacia parko Maritime, domo de De Gaulle kaj estas de ĉi tie belega elrigardo al golfo de Bakuo. Vespere ĝi estadas lumigita per diversaj koloroj, precipe poste dum festotagoj de printempo (Novruz bayram).

## Mitoj 
La Turo de la Pucelo estas ŝpinita per kvanto de mitoj.

La plej populara estas mito pri juna knabino - reĝa filino, kun kiu volis edziĝi ŝia propra patro. Ŝi klopodis lin malkonsili, sed li estis necedema. Tial ŝi taskigis lin konstrui por ŝi tiun ĉi turon promesante, ke kiam ĝi estos finkonstruita, ŝi edziniĝos al li. La reĝo do komencis konstrui la altan turon kaj la knabino esperis, ke li eble ŝanĝos sian opinion dum tiu ĉi tempo. Kiam la turo estis finkonstruita, la reĝo senĉese persistis je la sia, kaj lia filino do saltis de sur la turo rekte en la maron kaj pereis.

eta|400 px|Turo de la Pucelo en Bakuo - nokta lumigo

## Interesaĵoj 
Interesaĵo estas, ke ĝi estis neniam perforte konkerita, tial ĝi konserviĝis en la devena aspekto. Ekde la jaro 2000 ĝi estas enskribita en listo de Unesko.

## Rilataj temoj 
* Monda heredaĵo en Azerbajĝano

Kategorio:Muzeoj en Bakuo
Kategorio:Historiaj muzeoj en Azerbajĝano
Kategorio:Konstruaĵoj en Bakuo
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Azerbajĝano
Kategorio:Azera arkitekturo