Flugo de strigoj

**Strigoj** aŭ Strigoformaj birdoj estas birdoj tre konataj ĉiukontinente kaj en kiuj la flugmaniero kaŭzis ilian sukceson.

Al la granda sukceso dum la ĉasado de strigoj grave kontribuas ankaŭ ilia sensona flugado, kiu fenomeno jam ofte timigis homojn, kiuj nokte renkontis strigojn. Ili aperas kiel fantomoj kaj ankaŭ sensone kiel fantomoj malaperas. Dumnokte aktivaj roduloj estas preskaŭ blindaj, sed iliaj oreloj estas des pli bonaj. Do, se strigoj flugus kun tiom da susurado kiel aliaj birdoj, ilia kaptosukceso estus konsiderinde malpli bona. Eĉ gufo, kiu havas enverguron de 1,5 m kaj pezas 2,5 kg, kio estas sufiĉe multe por flugkapabla birdo, flugas sensone.

Du faktoroj kaŭzas la sensonan flugadon de strigoj: t.e. la strukturo de la plumoj kaj la fakto, ke la **flugiloj estas tre grandaj kompare kun la korpomaso**. Ekzemple, turstrigo, pezanta 500 g, havas flugilareon de proksimume 1680 cm². Tio signifas, ke ĉiu gramo de la korpo estas portata de 3,4 cm² de la flugilo, dum ĉiu gramo de la korpo de korvo estas portata de proksimume 2,4 cm². Ju pli granda estas la korpomaso kompare kun la flugilareo, des pli peze la flugiloj devas labori por porti la korpon. Eble vi foje eĉ aŭdis la grandan bruon faratan de ekfluganta fazano, por eĉ ne paroli pri tiu de ekfluganta cigno, kiu birdo cetere estas majstra kaj gracia fluganto. Kiel dirite, ankaŭ la strukturo de la plumoj grave kontribuas al la sensona flugado. Ĉe ordinaraj tagaj birdoj la grandaj flugilplumoj estas sufiĉe rigidaj kaj elastaj. Ili per granda forto batas la aeron. Male, la grandaj flugilplumoj de la strigoj ĉe la randoj portas fajnan franĝon kaj estas kovritaj de velura lanugo. Tiuj strigospecioj, kiuj ordinare ĉasas dumtage, havas pli malmolan plumaron kaj produktas pli da bruo dum la flugado.

## Flugado de strigoj
Iu fama brita ornitologo, A. Oeming, foje observis laponan strigon (*Strix nebulosa*) penetri en dikan neĝtavolon kaj elporti inter siaj ungegoj lemingon. En la surfaco de la neĝo vidiĝis neniaj spuroj de tunelreto aŭ de movo, kiuj estus malkovrintaj la lokiĝon de la ronĝulo, tamen la strigo senerare faliĝis sur ĝin. Io direktis la birdon en la kaptakiro de la predo.

Aŭdante pri strigoj, oni plejparte pripensas la noktan vivmanieron, la lamplumon de sciencistoj, la prudenton (oni konsideris la noktuon ŝatata birdo de Palasa Ateneo). Aron da tiaj aferoj, en kiuj grave rolas la okulo. Kaj vere, la strigoj havas bonegan vidkapablon.

Sed en la naturo ofte malsufiĉas la lumo al ili por ekvidi siajn predojn, la etajn ronĝulojn. Aldone, en la ĉasado pri bestetoj, sin movantaj en kavernoj, sub sekfoliaro, iliaj okuloj ne helpas sufiĉe al ili: ili bezonas aliajn ilojn. Kvankam oni konas la eĥo-lokalizan kapablon de la sudamerika kaprimulgo kaj la sudorientazia salangano, en la kazo de la strigoj ties aplikado estas certe ekskludebla kiel tio, ke ĉeloj senskapablaj pri infraruĝaj radioj estus en ilia retino konsistanta plejparte el bastonetoj. Baze de esploradoj ni devas neglekti ankaŭ la eblon, ke la strigoj sin orientus per flarado. Ŝajnis multe pli verŝajna tio, ke al la lapona strigo helpis en la ĉasado ĝia aŭdkapablo: nome, ĝi ekaŭdis el sub la neĝo la rongadon de la lemingo. Inter la strigoj, nome, troviĝas pluraj, kiuj konfidas sin preskaŭ eksklude al siaj oreloj en la predokaptado. Tiun ĉi hipotezon pruvis la prikonduta ekzamenado de la turstrigo, la arbara orelstrigo, la amerika kaverna strigo -parenco de la noktuo- kaj multe da strigoj el la genro *Strix*.

### "Supre" kaj "sube"
Kion do aŭdas la strigoj? Tiujn bruojn, kiuj estiĝas dum la rongado de grajnetoj. Tiuj bruoj estas riĉaj en altfrekvencaj vibroj, kaj oni konstatis ankaŭ, ke la oreloj de la pliparto da strigoj estas eksterordinare sensivaj pri tiaj vibroj. La aŭdospektro de la strigoj situas inter la vibroj 100 Hz kaj 15 000 Hz, sed en la orientado ili povas plej bone priuzi la sonojn de 3000-9000 Hz. Sed ne sufiĉas por la strigo nur ekaŭdi la bruetojn de bestoj sin kaŝantaj, nevideblaj sub la neĝtavolo, la strigo devas space precize lokigi sian predon nur pere de la sonondoj. La demandon Kiel tio eblas, respondas eksperimentoj plenumitaj en laboratorioj.

Ni spursekvu la vojon de la sono eligita de la lemingo, ĝis la oreloj de la strigo. Se la lemingo -t.e. la sonfonto- lokiĝas ĝuste fronte al la strigo, la elirantaj sonondoj devas trapasi egalajn distancojn ĝis la dekstra kaj maldekstra oreloj de la strigo, tiel ambaŭ oreloj sensas samfortan (samintensan) sonon. Se la **sonfonto** (aŭ ĝia aŭdanto) sin demovas, nome, se la lemingo situas jam ne vidalvide al la strigo, la sonondoj trapasas malsimilajn distancojn ĝis la du aŭdaperturoj. La vojdiferenco plej grandas, kiam la sono alvenas ĝuste el la flanko dekstra aŭ maldekstra. Ĉar la sonintenso inverse proporcias kun la kvadrato de la trapasita vojlongo, ankaŭ vojlongeto faras gravan diferencon en la sonintensoj sensitaj de la du oreloj. Al kiu orelo la sonfonto pli proksime situas, en tiu estiĝas la ekscito signanta la plifortan sonon. Tiamaniere la besto povas percepti el kiu flanko la sono alvenas, kaj ankaŭ en kiu angulo al la horizontala ebeno situas la sonfonto. Sed tiel ĝi ne ricevas informojn pri la enspaca lokiĝo de la sonfonto: ĝi ne povas konstati, ĉu "de supre", ĉu "de sube" la sono alvenis.

### "Unuebena orientiĝo"
En naturaj kondiĉoj, ekzemple la strigoj devas lokalizi la predon de sur pli-malpli altaj branĉoj de arboj, kaj difini la klinon de la falflugo, al ili estas neneglekteble grava la sensado pri "supro" kaj "subo". Sed per la demoviĝo en vertikala direkto ne ŝanĝiĝas la vojdiferenco de la sonoj alvenantaj ĝis la du oreloj, ĉar ili alprenas ĉiam la valoron direkte proporcian kun la horizontala projekcio de la sonfonto. Pro tio la aŭdkapablo de la homo kaj pliparto da vertebruloj povas difini la precizan direkton de la sonfonto nur en unu ebeno. La sinorientadon en sonspaco la homo kaj pliparto da animaloj devas ellerni dum sia individua evoluado. Dum la lernado elformiĝas, asociiĝante kun la videkscitoj, la "altosenso" estas la kapablo sin akustike orienti en vertikala direkto. Grava grupo da strigoj, estantaj noktaj ĉasistoj, ne povas kalkuli pri videblaj ekscitiloj, manke de tiuj la dirita lernoprocezo ne povas estiĝi ĉe ili.

### Plumsulkoj, haŭtloboj
Konantoj de la strig-organismo ekatentis jam antaŭlonge pri tio, ke al kelke da strigedoj la orelaperturoj situas nesimetrie, kaj la haŭtformaĵoj, konsistigantaj la eksterajn orelojn, estas malsimilaj en la du flankoj, eĉ, nesimetria estas ankaŭ la kranio de la strigoj klasitaj en la genron Aegolius. Enpensiga estas eĉ tio, ke la kokleo estas pli-malplimezure ruliĝinta al tiuj ĉi specioj, kaj ĝia baza histo, sur kiu viciĝas la harĉeloj sensantaj la sonalton kaj sonintenson, per sia longo konkuras kun tiu de la kantobirdoj. Ĉar la longo de la kokleo estas direkte proporcia kun la aŭdosensivo, estis supozeble, ke la strigoj havas specialan aŭdkapablon.
Tiuj ĉi anatomiaj propraĵoj igis plurajn esploristojn serĉi interrilaton inter la evoluinteco de la aŭdorgano kaj la enspaca orientiĝo de la strigoj. Eric Knudsen kaj liaj kunlaborantoj faris la eksperimentojn pri la "duon-koro". La anguloj inter la beko-akso kaj la oreloj dekstra, resp. maldekstra ne estas egalaj. Nesimetriaj estas ankaŭ la plumhavaj haŭtoj kovrantaj la orelaperturojn, kiuj cetere respondas al la orelkonkoj de la homo. Unu el ili situas iom pli alte, la alia iom pli sube. Ilia rolo estas funelforme kolekti kaj filtrante amplifi sonondojn alvenantajn el unu direkto el la alia.

Turstrigo en la stanforda universitato. Al tiu ĉi strigo kruciras la kapon en korformo ok paralelaj plumvicoj plejparte kun malhela pinto. Ĝian vizaĝon kovras eksterorde kompakte adaptiĝantaj plumoj, kiuj kurbiĝas preskaŭ formante parabolan muron. Tiamaniere ili taŭgas por kolekti la altfrekvencajn sonojn kaj direkti ilin al la orelaperturoj situantaj en la fokusoj.

La diferencigon pliefikigas tio, ke la dekstra haŭto kuniĝas al supro, kaj la maldekstra al subo. La varieco de la eksteraj ekranantaj elementoj fine rezultas ke la dekstra orelo estas pli sensiva al la altaj ricevitaj de supre, kaj la maldekstra al tiuj de sube, kvankam la strukturo kaj la funkcio de la mezaj kaj internaj oreloj estas tute simetriaj.

### Amplifado laŭ direkto
Kial ĝuste la altaj sonoj havas distingitan signifon por la strigoj? Ĉiu sono -depende de sia ondlongo- povas duspece konduti alvenante objektojn en sia vojo. Se la ondlongo de la sono estas pli granda ol la objekto, la ondoj parte trapasas ĝin, parte ili disipiĝas per ĝi. Sed se la ondlongo estas sufiĉe malgranda rilate al la objektodimensioj, la ondlongo refraktiĝas, ĝuste al tiu direkto, el kiu ĝi venis. En la kazo de la turstrigo tio signifas, ke alta sono kun vibronombro **8000 Hz**, kies ondlongo estas ĉ. 42 mm (se la sono propagiĝas kun la rapido 34 m/s), alveninte laŭ certaj anguloj, refraktiĝas de la haŭtloboj kovrantaj la orelaperturojn de la turstrigo, kaj ĝi ne penetras en la internajn orelojn. Tiu ĉi refraktiĝo grave pliigas la sensivon laŭdirektan de la orelo. La sonondojn atingintajn la orelaperturojn, sekve de la tunelforma funkciado de la haŭtloboj, depende de ilia direkto, la strigoj aŭdas diversmaniere. Se la sonfonto (aŭ la strigo rilate al ĝi) demoviĝas en vertikala direkto, pro tio mem ŝanĝiĝas la intenso de la sono alveninta ĝiajn orelojn. Se la strigo sin movas supren, tiam en ĝia dekstra, se suben, en ĝia maldekstra oreloj amplifiĝas la sensita sono.

### Orelo sensas la fazoprokraston
La orelo do funkcias kvazaŭ **amplifilo**: la eta enalta demoviĝo de la sonfonto kaŭzas grandan ŝanĝiĝon en la intensoj de la sonoj aŭditaj de la du oreloj. Sed tiu amplifilo estas sensiva nur pri la altaj sonoj, ĉar la malpli altaj sonoj pli kaj pli malbone refraktiĝas de la ekranelementoj. Pro tio malboniĝas la direktosensivo kaj malpliiĝas la intensodiferenco de la sonoj sensitaj de la du oreloj. Ekzemple, la fonton de sono kun la vibronombro 3000 Hz (kies ondlongo estas ĉ. 110 mm) la strigoj jam ne kapablas lokalizi en vertikala direkto.

La oreloj de la turstrigo estas la plej sensiva pri la loko de la sonfonto en la spektro de 3000-9000 Hz. Sian predon ĝi povas kapti des pli precize, ju pli da altfrekvencaj komponantoj enhavas ĝia bruo. Helpe de esploradoj faritaj en laboratorioj oni konstatis, ke la striga orelo -simile al la homa- kapablas sensi la sonondojn ne nur laŭ ilia intenso, sed ankaŭ laŭ ilia fazo. Nome, certa ondofronto de la sonvibro atingas ne samtempe ambaŭ orelojn: la sonondo, alvenanta la dekstran kaj maldekstran orelojn, ĉiumomente estas en aliaj fazoj. La mezuro de la fazoprokrastiĝo informas la strigon pri la horizontala lokiĝo de la predo. Escepte, se la ondlongo de la sono ĝuste samas la distancon inter la du oreloj (ĉe strigoj tio estas ĉ. 50 mm). En tiaj kazoj, nome, la du orelojn atingas du samfazaj sonoj, kaj tiutempe la sonfonto situas ĝuste vidalvide al la strigo, aŭ dekstre, resp. maldekstre, en ĝia vizaĝ-ebeno. "Feliĉe" al la turstrigo, tia malprecizeco povas okazi nur sub laboratoriaj kondiĉoj. La naturaj sonoj nome konsistiĝas el multaj divers-longondaj komponantoj, kiuj ebligas en ĉiu cirkonstanco unusencan direktodifinon.

Kategorio:Strigedoj