Detektiva fikcio

[dekstra|eta|Statuo de [Ŝerloko Holmso]] [eta|Konsultista detektivo [Ŝerloko Holmso ekzamenas la botojn de suspektato en ilustraĵo por la rakonto de 1891 La Mistero de la Valo Boscombe ]]
**Detektiva fikcio** (aŭ **literaturo**) estas literatura ĝenro, kiu disvolviĝis ekde la mezo de la 19-a jarcento kaj atingis sian pinton en la unuaj jardekoj de la 20-a jarcento. Ĉi tiu ĝenro de literaturo priskribas krimrakontojn - ĉefe murdojn - en la formo de mistero, kiun detektivo (polica detektivo, privata detektivo aŭ memdungita detektivo), la ĉefrolulo de la verko, solvas direkte al la fino de la verko uzante sian akran logikon kaj baziĝante sur indicoj kaj sugestoj teksitaj tra la verko. Kelkaj detektivverkoj unue aperis kiel libroserioj kaj prezentas regulan rolulon, detektivon, kiu solvas malsaman misteron en ĉiu verko.

detektivliteraturo kreskis paralele kun la akcelita urbigo de la homa socio kaj la apero de la klerismo, kiu asertis, ke la homo povus, per la povo de sia menso sole, deĉifri la mondon ĉirkaŭ li kaj solvi siajn problemojn.

Ĉi tiu literatura ĝenro estas proksima al spionromanoj, batalrakontoj, kaj iagrade horora fikcio. Kelkaj el ĉi tiuj verkoj estis filmitaj.

En okcidenta kulturo ekzistas fruaj ekzemploj de rakontoj kun detektivaj trajtoj, kiel ekzemple la teatraĵo Reĝo Edipo de Sofoklo, la Juĝo de Salomono, la rakonto pri Ŝoŝana en la Aldonaĵoj al la Libro de Daniel, kaj la rakonto pri la Tri Pomoj en la Mil kaj unu noktoj. Kontraste al ĉi tiuj maloftaj okazoj en la Okcidento, riĉa detektiva ĝenro disvolviĝis en Ĉinio, komence de la 14-a jarcento.

## Subĝenroj 
Preter la norma ŝablono de detektiva heroo kaj verko rondiranta ĉirkaŭ la solvo de krimmistero, ekzistas kelkaj subĝenroj kiuj disbranĉiĝas de detektiva fikcio:

* **Kiu-fikcio** (, d:Q1494434) en kiu limigita nombro da protagonistoj troviĝas en izolita loko, ĉiu el kiuj havas motivojn (d:Q644302) kaj ŝancon fari murdon. La aŭtorino Agatha Christie specialiĝis pri ĉi tiu ĝenro, kiu aperas, ekzemple, en ŝia verko Murdo en la Orient-Ekspreso.
* La **malhela detektivo**, kiu specialiĝas pri portretado de roluloj de privata detektivo, agante en la griza areo de la leĝo, gvidata de sia propra morala kodo. La 1940-aj jaroj en Usono alportis ĉi tiun subĝenron al ĝia kulmino. La aktoro Humphrey Bogart sukcesegis en portretado de ĉi tiuj roluloj en filmo.
* La **jura detektivo**, kiu traktas solvadon de mistero samtempe priskribante kortumajn procedojn (tio kontrastas al verkoj kiel la verkoj de John Grisham, kiuj traktas priskribon de la jura procezo, kaj malpli solvadon de detektiva mistero, kaj konsistigas ĝenron en si mem). Ekzemplo de tio estas la serio *Perry Mason* de Erle Stanley Gardner.
* **Historia detektivo**, kiu priskribas detektivan misteron kontraŭ historia fono. Ĉi tiu ĝenro inkluzivas la verkon La nomo de la rozo (*Il nome della rosa*) de Umberto Eco, kiu priskribas detektivan misteron en mezepoka monaĥejo, kvankam la verko ankaŭ enhavas multajn religiajn kaj filozofiajn ideojn, kiuj okupis ĝian aŭtoron, Umberto Eco, same kiel la serion La skatolo de Pandorin de Boris Akunin.
* La **suspensromano**, kiu troviĝas ĉe la limo inter hororo kaj krimfikcio, kombinas krimfikcian suspensrakonton kun supernaturaj aŭ sciencfikciaj elementoj, kiel ekzemple la verkoj de Ira Levin, aŭtoro de Rosemary's Baby kaj The Boys from Brazil (d:Q464111).
* La **Detektiva Knabo** - ĝenro por infanoj kaj junuloj, prezentanta infanon aŭ grupon da infanoj solvantajn detektivajn misterojn. Iafoje temas pri infanecaj misteroj kaj iafoje pri veraj krimmisteroj.
* La **Ŝlosita Ĉambro**, en kiu la detektivo solvas ŝajne neeblajn murdmisterojn, en kiuj ŝajnas esti neniu maniero por la murdinto eniri aŭ forlasi la krimlokon. John Dickson Carr estas konsiderata unu el la plej grandaj verkistoj de ĉi tiu stilo.
* La **Inversa Detektiva Rakonto** - Rakonto en kiu la identeco de la krimulo estas konata al la leganto de la komenco kaj la ĉefa streĉo kaj intereso en la rakonto estas la demando pri kiel la detektivo povos malkovri sian identecon kaj pruvi ĝin. La televida serio *Columbo* estas eble la plej fama reprezentanto de ĉi tiu ĝenro.

## Famaj verkistoj 
### Klasikaj 
* Edgar Allan Poe, la fama usona poeto kaj verkisto, estas konsiderata antaŭulo de ĉi tiu speco de literaturo.
* Erle Stanley Gardner, kreinto de la rolulo Detektivo Perry Mason.
* Arthur Conan Doyle, kreinto de la detektiva rolulo Sherlock Holmes.
* Dashiell Hammett, kreinto de Sam Spade.
* Agatha Christie, kreinto de Hercule Poirot kaj Fraŭlino Marple.
* Georges Simenon, kreinto de Inspektoro Magre.
* Raymond Chandler, kreinto de Philip Marlowe.
* G. K. Chesterton, kreinto de Patro Brown.
* Ellery Quine (plumnomo de du aŭtoroj, kiuj verkis kune kaj kies heroo ankaŭ nomiĝas Ellery Quine).
* Rex Stout, kreinto de Nero Wolfe, estas orkideamanto.
* John Dickson Carr, kreinto de D-ro Fell kaj Siro Henry Merrivale.

### Nuntempaj 
* Ruth Rendell, kreinto de Inspektoro Wexford
* Scott Toro kaj Steve Martini, usonaj kreintoj de leĝaj detektivoj.
* P.D. James, kreinto de Inspektoro Adam Dalglish.
* Mickey Spillane, kreinto de Detektivo Mike Hammer.
* Janwillem van de Wetering, kreinto de Chrypstra kaj De Heer.
* Lee Child, kreinto de Jack Reacher.
* Robert B. Parker, la kreinto de Spencer.
* Harlan Coben, kreinto de Myron Bolitar.
* James Ellroy, kreinto de la LA Kvarteto.
* Dan Brown, kreinto de la simbologisto Profesoro Robert Langdon
* Henning Mankell, kreinto de Kurt kaj Lander.
* Boris Akunin, kreinto de la serio La skatolo de Pandorin.
* Alexander McCall Smith, kreinto de Ma Ramotswa.
* Michael Connelly, kreinto de Harry Bush.
* Jeffrey Archer, kreinto de *Born to Be a Prisoner*, *Cain and Abel*, kaj *Honor Among Thieves*.
* John Grisham, kreinto de La Reprezentantoj, Ĵuria Ludo, La Alvoko, kaj La Peranto.
* John Verdon, kreinto de Pensu pri Nombro, Okuloj Malfermitaj, Let the Devil Sleep kaj Peter Pan Must Die.
* Lawrence Sanders, kreinto de Edward X. Delaney.
* Clive Cussler, kreinto de Derek Pitt.
* Stieg Larsson, kreinto de la Jarmilo-Trilogio.
* Jo Nesbø, kreinto de Harry Hula.
* Daniel Silva, kreinto de Gabriel Alon.
* Peter James, kreinto de Inspektoro Roy Grace.
* Natsuo Kirino, kreinto de Fuĝo, Disfalo.
* Batja Gur, kreinto de Michael Ohayon.
* Faye Kellerman, kreinto de Peter Decker.
* Franklin Dixon, kreinto de la Detektivoj de la Hardy Boys.
* Astrid Lindgren, kreinto de la infandetektivo Kalla Blomkvist.
* Leonie Swann kreas detektivajn misterojn, kiuj estas solvitaj per bestoj.

### Kanonikaj 
Kvankam ĉi tiu literaturo ne estas konsiderata kanonika literaturo, ekzistas kanonikaj kaj respektataj aŭtoroj, kiuj provis verki detektivromanojn. La antaŭulo de la ĝenro, Edgar Allan Poe, estas, kiel menciite, fama kreinto ankaŭ en la kampoj de poezio kaj prozo, kaj alia bona ekzemplo estas la svisa dramisto Friedrich Dürrenmatt, kiu verkis unu el la plej bonaj verkoj en la ĝenro - La Promeso.

## En Esperanto aperis 
* Gates, Ronald Cecil: *Murdo en la teatro* (2017)
* Gates, Ronald Cecil: *Briĝo kun veneno* (2014)
* Gates, Ronald Cecil: *Mortiga ekskurso* (2006)
* Gates, Ronald Cecil: *La vidvino kaj la profesoro* (1997)
* Gates, Ronald Cecil: *Refoje krimnoveloj sep* (1994)
* Gates, Ronald Cecil: *Morto de sciencisto* (1994)
* Gates, Ronald Cecil: *Sep krimnoveloj* (1993)
* Gates, Ronald Cecil: *Kolera afero* (1993)
* Gates, Ronald Cecil: *La septaga murdenigmo* (1993)
* Grobe, Edwin: *Murdo en la preĝejo* (1995)
* Johansson, Sten: *Falĉita kiel fojno* (1997)
* Johansson, Sten: *Trans maro kaj morto* (1999)
* Johansson, Sten: *Neĝo kaŝas nur...* (2001)
* Johansson, Sten: ''Memor' mortiga* (2003)
* Modest, Julian: *Averto pri murdo* (2018)
* Modest, Julian: *Murdo en la parko* (2018)
* Modest, Julian: *Serenaj matenoj* (2018)
* Moirand, Daniel: *Murdo en Esperantujo* (1988)
* Nemere, István: *Nesto de viperoj* (1994)

* Van de Velde, Lode: *Aspiroj'' (2020)
* Albert Cornelis Baantjer: De Cock kaj la morto en preĝo, libere elŝutebla bitlibro (2023).

Iuj esperantistoj studis Interlingvistikon en Adam-Mickiewicz-Universitato kaj diplomiĝis en esperanta literaturo pri detektiv-fikcio, ekzemple Anina Stecay.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Trilero
* Krimliteraturo

## Eksteraj ligiloj 
* Ekspozicio de krimfikcio;, Biblioteko de Universitato Monash

!

Kategorio:Krimromanoj
Kategorio:Krimfikcio
Kategorio:Literaturaj ĝenroj
Kategorio:Filmĝenroj