open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paŭlo la 6-a

Papo **Paŭlo la 6-a**, civile **Giovanni Battista Montini**, naskiĝis la 26-an de septembro 1897 en Concesio kaj mortis la 6-an de aŭgusto 1978 en la papa rezidejo en Castel Gandolfo.
Li papiĝis la 21-an de junio 1963 ĝis sia morto. Li estis beatigita la 19-an de oktobro 2014 kaj poste kanonizita la 14-an de oktobro 2018; lia festotago estas la 26-a de septembro.

Enciklikoj (interalie):
* *Mysterium Fidei* (la mistero de la fido, 1965)
* *Populorum progressio* (la progreso de la popoloj 1967)
* *Humanae vitae* (transdono de la homa vivo, pri naskolimigo, 1968)

## Paŭlo la 6-a kaj Esperanto 
La unua eldiro de papo pri Esperanto, kiu estas dokumentita de la vatikana gazeto "L'Osservatore Romano", venas de Paŭlo la 6-a. En la sankta jaro 1975 okazis en Romo la 36-a IKUE-Kongreso. Kadre de ĝenerala aŭdienco sur la Placo de Sankta Petro la 13-an de aŭgusto 1975 Paŭlo la 6-a prezentis la ĉeestantajn grupojn: *"Alia internacia grupo, kiun mi prezentos baldaŭ per aparta parolo, estas tiu de la partoprenantoj en la internacia kongreso de la katolikaj esperantistoj. Vidu, ili havas la verdan flagon, kiu estas simbolo de espero, ili estas la esperantistoj."*

Kaj li alparolis la kongresanojn en itala lingvo per la sekvaj vortoj:

:*"Ni ne volas fini tiun ĉi parton de la aŭdienco sen adresi nian saluton kaj nian bonedeziron al la partoprenantoj en la 36a internacia kongreso de la katolikaj esperantistoj. Al viaj apartaj kulturaj celoj vi volis aldoni noton delikatege religian eniĝante en la spiriton de la jubileo kiu al ĉiuj bonavolaj homoj parolas pri renoviĝo, pri konvertiĝo, pri retrovita kontakto kun Dio, kiu amas kaj pardonas. Ĉi tiu spirito gvidu vin en la instigo al frateco kaj interkompreniĝo inter la diversaj popoloj en malsamaj lingvoj, kiujn vi klopodas favori laŭ la programo, kiu vin distingas. Tio estas nia sincera bondeziro, kiun ni plivalorigas per nia apostola beno, favoranta la donacojn de la Sinjoro*.

Dosiero:Pope Paul VI. 1967.jpg|
Dosiero:Paul_6_coa.svg|

## Vidu ankaŭ 
* Kurio
* Roma kurio
* Teologio pri liberigo
* *Nostra Aetate*

Kategorio:Papoj
Kategorio:Ĉefepiskopoj de Milano
La rajto je pigro

**La rajto je pigro** (france, ***Le droit à la paresse***) estas broŝuro verkita de franca marksismano *Paul Lafargue* en prizono en 1883. Lafargue kontraŭas la "rajton je laboro" kaj proponas, per teĥnikaj kaj socirevoluciaj metodoj uzi la plusvaloron, por ke ĉiuj homoj laboru multe malpli (ĝis po 3 horojn tage) kaj ĝuu la vivajn plezurojn.

## Perspektivigo
Kiam Robert Owen petis komence de la 19-a jarcento, ke oni limigu la tagan deĵortempon je ... 12 horoj, li estis kulpigita esti utopiulo, kaj la superaj klasoj kaj oficiala tiama scienco kvalifikis tiun proponon kiel "ateisma(n) krimo(n) kontraŭ la sankta valoro de l'laboro".
Nun en Eŭropo la deĵortempo semajna estas inter 35 kaj 40 horoj, sed spertuloj kalkulis, ke konsiderante la altiĝon de produktiveco, se estus organizita ties partigo, la labortempo povus estis por ĉiu po 2 horoj tage (Lafargue revis pri 3).

## Enhavo
En la eldono de MAS (vidu sube) oni indikas jenon:
* Antaŭparolo
* 1.- Ruiniga dogmo
* 2. Benoj al laboro
* 3.- Kio sekvas la superproduktadon
* 4.- Por nova ario, nova kanzono
* Aldonaĵo

Kaj sekvas Redaktaj notoj pri Lafargo mem, pri la reeldono, pri la literumaj ŝanĝoj faritaj al la dekomenca eldono de 1994 (kvin paĝoj), kaj pri diversaj teknikaj klarigoj. Sekvas 22 paĝa katalogo de la eldonoj de MAS: 251 verkoj el kiuj *La rajto je pigro* estas lalasta, nome 251a.

## Bibliografio 
* *Rajto je pigro*. Paul Lafargue. Kribo. Broŝurservo de SAT, 1994. 35 paĝoj
* *La rajto je pigro*. Paŭlo Lafargo (Paul Lafergue). Monda Asembleo Socia (MAS) kaj SAT, 2020, 92 pp., inkludante katalogon de MAS. ISBN = 978-2-36960-238-5

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.marxists.org/archive/lafargue/works/lazy 
* http://incipitblog.free.fr/index.php/2005/03/03/paul-lafargue-le-droit-a-la-paresse 
* Tuta teksto franclingva
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience

Kategorio:Komunismo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Pio la 11-a

**Pio la 11-a**, naskita kiel *Achille Ratti*  la 31-an de majo 1857 en *Desio* (provinco Milano), mortinta la 10-an de februaro 1939 en Romo, estis papo de la 6-a de februaro 1922 ĝis sia morto. Li estis elektita papo en la plej longdaŭra voĉdono de la 20a jarcento, kiu inkluzivis 14 voĉdonadojn.

Post lia elekto, Pio la 11-a renovigis la praktikon de publika preĝo de la vatikana balkono, kiu ĉesis kun la fino de la papa ŝtato en 1870. Pio la 11-a ne vidis sin engaĝita al iu regadosistemo, argumentante ke la eklezio konsentis pri iu sistemo kiu permesus konsciencliberecon al kristanoj. Li subtenis katolikan misian agadon en Afriko kaj Azio.

En la nomo de Pio la 11-a, la Lateranaj Traktatoj kun Italio estis subskribitaj, kiuj establis la Vatikanurban ŝtaton, establis katolikan kristanismon kiel la oficialan religion de Italio, kaj donis al la eklezio la mandaton pri la edziĝo en Italio. Konkordato kun Nazia Germanio agnoskis la statuson de la eklezio kaj ĝian aŭtonomion, dum kiuj la papo devigis la germanan katolikan partion malfondiĝi.

*Mit brennender Sorge* (Kun brula zorgo) estas encikliko de papo Pio la 11-a pri la situacio de la Katolika Eklezio en la Nazia Germanio, publikigita la 14an de marto 1937.

## En Esperanto Aperis
*UNIVERSALA REĜECO DE JESUO-KRISTO. — Enciklika Letero de Lia Papa Moŝto Pio la 11-a. El Latina lingvo tradukis Pastro Jos. Schmidt. Eld. Espero Katolika, Parizo, 1927(?)

Kategorio:Papoj
Kategorio:Ĉefepiskopoj de Milano
Furiera analitiko

La **Furiera analitiko** estas metodo, malkovrita de Jean-Baptiste Joseph Fourier, kiu
:  f(x)= \sum_{n=0}^\infty \left[ a_n \cos \left( \frac{2 \pi n x}{T} \right) + b_n \sin \left( \frac{2 \pi r x}{T} \right) \right]

la terminoj a_n kaj b_n nomiĝas furieraj koeficientoj kaj kalkulendas tiel:
:  a_n = \frac{2}{T} \int_0^T f(x) \cos \left( \frac{2 \pi n x}{T} \right) dx 
:  b_n = \frac{2}{T} \int_0^T f(x) \sin \left( \frac{2 \pi n x}{T} \right) dx
Kvar-kvadrat-ludo

350px|dekstra|Komenco de kvar-kvadrat-ludo
Almenaŭ en Usono, oni ludas la **kvar-kvradat-ludon** (angle *four square*). La ludo plej bone ludeblas kun almenaŭ kvin ludantoj. La ludejon de kvar-kvadrat-ludo komponas kvar kvadratoj en unu granda kvadrato. Onu uzas resalteman pilkon.

La ludo neniam finiĝas. En Kvar-kvadrat-ludo, oni celas atingi la kvaran kvadraton, kaj resti tie.

Kategorio:Ludoj
Karolo la 7-a

**Karlo** aŭ **Karolo la 7-a** estas la nomo de pluraj eŭropaj monarkoj:
*Karlo la 7-a (Francio)
*Karolo la 7-a (Sankta Romia Imperio)
*Karlo la 7-a (Napolo)
*Karolo la 7-a (Svedio)
*Don Carlos María de Borbón, pretendanto kun la nomo *Karlo la 7-a* al la trono de Hispanio (vidu Karlismon).
Fiŝoj (konstelacio)

**Fiŝoj** latine *Pisces* estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako.

## Astrologio 
Laŭ Okcidenta astrologio, Fiŝoj estas zodiaka signo por naskitoj inter la 19-a de februaro kaj la 20-a de marto. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 12-a de marto kaj la 18-a de aprilo.

## Referencoj 

Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Zanzibaro

**Zanzibaro** estas insularo antaŭ la orientafrika marbordo apartenanta al Tanzanio. Ĝi enhavas du insulojn: La ĉefinsulo Unguĵo ( [unGUĝa], foje nomata Zanzibaro), kaj norde de ĝi la insulo Pembo. Estas aliaj insuloj kiel Tumbatu.

La termino *Zanzibar* originas de la persa *zangbâr* (زنگبار [zæŋbɒːɾ]), t.e. el *Zang* (زنگ [zæŋ], "nigra") + *bâr* (بار [bɒːɾ], "marbordo"), (sama etimilogio pri la maro de Zanj).

La ĉefurbo kaj ekonomika centro estas **Ŝtonurbo** ( [steŭn taŭn],  [mĝi mKOngŭe], kiu signifas *antikva urbo*). Ĝi situas en la ĉefinsulo Zanzibaro. La Markolo de Zanzibaro estas markolo, kiu apartigas la insulon Unguĵo el ĉeftera Tanzanio. 

La ĉefaj industrioj de Zanzibaro estas spicoj (i.a. muskato, cinamo kaj pipro, sed precipe kariofilo) kaj turismo.

Tie naskiĝis Freddie Mercury.

centra|450ra|eta|Mapo

## Zanzibaro en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 45an ĉapitron "Fabelo el Zanzibaro" al komentoj pri la insulo; poste ŝi rakontas fabelon pri leono, hieno kaj kuniklo.

## Vidu ankaŭ 
* Sultanlando Zanzibaro
* Angla-zanzibara milito
* Zanzibara Revolucio
* Orientafrikaj marbordaj arbaroj
* Revolucia registaro de Zanzibaro
* Svahila lingvo
* Ŝirazoj
* Tanzanio
* Siti binti Saad
* Freddie Mercury
* Africa addio
* John Okello

## Notoj 

Kategorio:Insuloj alfabete ordigataj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1964
Kategorio:Aŭtonomaj distriktoj
Ĉefministro de Japanio

La **ĉefministro de Japanio** () estas la registarestro de Japanio. Simple, la posteno japane skribiĝas 総理大臣, 総理 aŭ 首相 [ŝu-ŝoŭ].

La ĉefministro estas ministro, ĉefo de ministraro kaj la kabineta oficejo (laŭ la japana konstitucio, 66-a artikolo, 1-a alineo). El parlamentano li estas nomumata de parlamenta rezolucio fare de la japana parlamento Kokkai, investata de la imperiestro. Rutine, ĝi estas nomumata el deputito.

Kiam la ĉefministro demisias, la ministraro devas demisii, kaj ĝi daŭrigas ofici ĝis kiam la venonta ĉefministro estas nomumata.

## Aŭtoritatoj de la ĉefministro 
* Investi aliajn ministrojn (laŭ japana konstitucio, 68-a artikolo).
* Konsenti aldonitan proceson por ministro (75-a)
* Prezenti diskutprojekton al parlamento reprezentante ministraro (72-a)
* Raporti ŝtatajn aferojn kaj eksterajn aferojn al parlamento reprezentante ministraro (72-a)
* Komandi ekzekutivon reprezentante ministraro (72-a)
* Signaturi leĝon kaj ekzekutivan ordonon kun ĉefa ministro (74-a). Ĝi estas ambaŭ aŭtoritato kaj devo.
* Prezidi kabinetan konsilion (laŭ kabineta leĝo, 4-a artikolo, 2-a alineo)
* Elekti anstataŭanton de Ĉefministro kaj ministro (laŭ kabineta leĝo, 9-a kaj 10-a artikolo)

## Vidu ankaŭ 
* Listo de ĉefministroj de Japanio
* Ĉefministro

Kategorio:Politiko de Japanio
Koizumi Ĝuniĉiro

**KOIZUMI Ĝuniĉiro** (Hepburne ''Jun'ichirō Koizumi*), (Japane: 小泉 純一郎 [ko-izumi ĵun-iĉi-rō]; Esperante: *'KOIZUMI Ĝun'iĉirō**; Kunrei: **KOIZUMI Zyun'itirō'''), (n. la 8-an de januaro 1942) estas japana politikisto, kaj estis la 87a kaj 88a ĉefministro de Japanio.

Li naskiĝis en la prefektujo Kanagaŭa, en urbo Jokosuka.
Lia avo KOIZUMI Matajirō kaj lia patro KOIZUMI Jun'ya estis parlamentanoj. Jun'ya estis ĝenerala direktoro de Memdefenda ministrejo.
Li studis ĉe Yokosuka altlernejo, kaj studis ekonomion ĉe Keio Universitato. Li nelonge estis ĉe Universitato de Londono ĝis kiam lia patro mortis en decembro 1969.

Post kiam li malplenumis esti elektata, li laboris kiel sekretario de Fukuda Takeo. Kaj li deputitiĝis de la 11-a elektodistrikto de Kanagawa prefektujo en decembro 1972. Li estis membro de la Liberala Demokrata Partio(LDP) kaj aldoniĝis al Fukuda koterio (Li poste transkoteriiĝis, Fukuda koterio >> Abe >> Mitsuzuka >> Mori >> nekoterie). Li estis reelektata dekfoje.

1978 li edziĝis al Miyamoto Kayoko.1983 li eksedziĝis, nun estas senedzeco.

Li estis investata al Ministro de Hospitalo kaj Bonfaro sub la ministraro de Takeshita Noboru(1988 - 1989),Uno Sosuke(1989), kaj al Ministro de Poŝto kaj Telekomunikado sub la ministraro de Miyazawa Kiichi (1992 - 1993), kaj reinvestata al Ministro de Hospitalo kaj Bonfaro sub la ministraro de Hashimoto Ryutaro(1996 - 1998).

Li konkurencis por la prezidanteco de LDP en septembro 1995 kaj julio 1999, sed malvenkis kontraŭ Hashimoto Ryutaro kaj Obuchi Keizo. En aprilo 2000, Mori Yoshiro anstataŭiĝis al Obuchi, sed li ofte fiaskis ĉe siaj paroladoj. 24-a de aprilo 2001, Koizumi venkis elekton por la prezidenteco de LDP, 26-a de aprilo 2001 li estis elektita al 87-a Ĉefministro.

13-a de aŭgusto 2001, Li vizitis al Yasukuni-Sanktejo. Lia vizito estis riproĉegata kaj protestegata de ĉefe Ĉinio kaj Norda kaj Suda Koreio, kaj japana kontraŭmilitistaro kaj maldekstrularo. Poste Koizumi revizitis tien ĉiujare po 1 fojo, (21-a de aprilo 2002, 14-a de januaro 2003 kaj 1-a de januaro 2004).

17-a de septembro 2002, Koizumi vizitis Nordan Koreion por konferenco kun Kim Jong-il. KIM Jong-il konfesis, ke spionoj de Norda Koreio forkaptis japanajn civilulojn, kaj Koizumi kaj Kim Jong-il subskribis Deklaro de Pjongjango inter Japanio kaj Demokratia Popola Respubliko de Koreio. Je 15-a de oktobro, 5 forkaptitoj revenis en Japanion.

Januaro 2004, Koizumi decidis sendi membrojn de Japana Memdefenda Trupo al Irako, en Samawah.

Je la 26-a de septembro 2006, li ĉesis esti ĉefministro. Lia posteulo estis Abe Shinzo.

Kategorio:Ĉefministroj de Japanio
Listo de ĉefministroj de Japanio

[eta|emblemo de la [ĉefministro de Japanio]]
Tiu ĉi paĝo estas listo de ĉefministroj de Japanio:

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Japanio
* Japanio

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo de la ĉefministroj de Japanio kaj lia ministraro, jen en versio anglalingva

Kategorio:Politiko de Japanio

Japanio
Karol Kuzmány

**Karol KUZMÁNY** (1806 – 1866)

Kuzmány estis eminenta persono en la slovaka kultura vivo.
Kiel gvidanto de la generacio inter klasikismo kaj nov-romantikismo, li famiĝis pro sia riĉa agado literatura kaj organiza.
Li verkadis kaj eldonadis librojn kaj periodaĵojn.

Li naskiĝis en Brezno, studis teologion en evangelia liceo en Bratislava, en universitato en Jena, kie li vizitadis ankaŭ prelegojn pri filozofio, historio kaj estetiko.
Li estis profesoro de evangelia liceo en Kežmarok kaj poste evangelia pastro en Banská Bystrica kaj Martin.
En 1849 li fariĝis profesoro de praktika teologio de universitato en Vieno.
Li mortis en Turčianské Teplice kaj estas entombigita en Nacia tombejo en Martin.

Sub la influo de lia verko kaj liaj estetikaj ideoj, kiujn li formuladis en la literatura periodaĵo Hronka (1836-8), kreis sian artan kaj idean programon la nova, ĝuste formiĝanta generacio de ŝturanoj. Kvankam unue li estis fervora adepto de la tutslavaj ideoj de Kollár, li rekonis la pravecon de la lingva apartiĝo de slovakoj.

La populara literatura folkloro alkondukis lin al romantikismo.
En la historia rakonto *La Nikso* de Lučatín li ne nur uzis la rimedojn de la nova poetiko, sed ankaŭ instigadis al nacia aktiveco.
En la filozofia romano *Ladislav* (1838), li meditas pri nacio kaj ĝia kulturo eĉ pri kontaktoj kun eŭropa kulturo.
Ekde 1840 li verkis precipe religian poezion.
La ekbrilon de ebla nacia libereco li bonvenigis komence de 1848 per la himneca kanto *Kies Koro Ardas Sankte por la Ver´* (skribita en la nova literatura lingvo), kiu rapide fariĝis propraĵo de la tuta nacio.

Li estas kunfondinto kaj en 1863-66 vicprezidanto de Matica slovenská (kultura instituto).

:*Kies Koro Ardas Sankte por la Ver´*

Kies koro ardas
sankte por la ver´,
por homaro pretas
al la viv-ofer´,
kiu pro maljusto
al la suferant´
ploras, tiun glore
laŭdos mia kant´.

Kiu iri pretas
sankta al batal´
por la libereco
en kanon-ĥoral´,
kontraŭ l´drak´ de morto
estos defendant´,
tiun ĉiam glore 
laŭdos mia kant´.

Kiu honestecon,
malgraŭ fi-minac´,
konsideros la plej
inda Di-minac´,
kiu de l´ firmeco
estas defendant´,
tiun ĉiam glore 
laŭdos mia kant´.

Noblaj en ĉielon
post la viv´ sur ter´,
male, la fiuloj 
iros al infer´;
kiu de l´ Di-leĝoj
estas respektant´,
tiun ĉiam glore
laŭdos mia kant´.

Tradukis E.V.T.
Korseto

**Korseto** estas laĉebla subvesto, garnita per bartoj, kiun portis la virinoj por subteni la buston kaj la lumbon. Gainkorseto estas elasta senbarta korseto, metata rekte sur la haŭto.

Ironcorset.png|16-a jarcenta ferkorseto
Stay.png|160px|18-a jarcenta korseto
Corset_1830.png|1830-a korseto
Corset1878taille46_300gram.png|1880-a korseto
USpatent1232282 1917.gif|1916-a korseto
USpatent3314433 1965.gif|1965-a korseto
Taylor St. Clair.jpg|Taylor St. Clair portas korseton kiu akcentas la bruston.
Bianca Beauchamp.jpg|Bianca Beauchamp portas korseton el laktosuko.

## Vidu ankaŭ
* Coco Chanel
* Mamzono

Kategorio:Subvestoj
Froko

[eta|185px|[Sankta Antonio la Granda]]
**Froko** estas larĝa longa kapuĉa survesto kun larĝaj maniko. Pliofte ĝi estas ĝispiede longa. Ĝi estis moda en frumezepoka Eŭropo kaj iĝis poste tipa monaĥa robo.

Senfrokigo estas puno por monaĥoj, kiuj malrespektas siajn inicopromesojn.

[eta|center|185px|Froko de la [Aŭgustenanoj]]

## Vidu ankaŭ 
*Kapuĉmantelo
*Kitelo
*Frako

Kategorio:Religiaj vestoj
Kategorio:Tradiciaj vestoj
Bijsk

**Bijsk** (ruse Бийск) estas urbo en Siberio (Rusio) kaj administracia centro de la Bijska distrikto en Altaja Regiono troviĝanta sur la rivero *Bija* (Бия). 35 kilometrojn for la urbo situas vilaĝo *Srostki*, kie la fama rusa verkisto Vasilij Ŝukŝin naskiĝis.

La urbo estis fondita en la jaro 1709 kiel Bijska fortikaĵo. La statuso de urbo estas akirita jare 1782. En *samoda*(?) lingvo "bi" signifas "akvo", "rivero". La ekonomiko de la urbo baziĝas sur ĥemia, kudra kaj nutra industrioj.

La kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 01405. La interurba telefona kodo estas 3854, la enurbaj telefonnumeroj estas sesciferaj (en jaro 2005).

En la urbo estas fervoja stacio.

## Vidu ankaŭ 
* Tramtransporto en Bijsk

Kategorio:Urboj de Altaja regiono
Kategorio:Sciencaj urboj
Fanagalo

**Fanagalo** aŭ **Fanakalo** (*fana ga lo* ’tiel’, *kuluma fana ga lo* ’parolu tiel’) estas piĝina lingvo de suda Afriko. Ĝi baziĝas ĉefe sur la proksime parencaj nguni-lingvoj (zulua, kosa, norda kaj suda ndebela kaj aliaj) kun vortaraj elementoj ankaŭ el la angla kaj la afrikansa. La lingvo estis unue uzata inter blankuloj kaj ties nigrulaj servistoj. Dum la 20-a jarcento, ĝi estis vaste uzata en la minejoj de Sud-Afriko kaj ankaŭ en najbaraj landoj, kiel Namibio kaj Zimbabvo. Por la uzado en minejoj, ĝi estis iagrade normigita. Post la falo de la apartisma reĝimo, la populareco de la lingvo malkreskis.

Plej multaj piĝinaj lingvoj estiĝis dum la kolonia epoko pro la komunikbezono inter koloniigantoj kaj lokaj popoloj aŭ sklavoj. Tiel ankaŭ estis en la kazo de fanagalo. En plej multaj kazoj, la vortprovizo de piĝina lingvo devenas de la pli altprestiĝa lingvo de la koloniigantoj. La gramatiko tipe estas rudimenta aŭ novkreita. En la kazo de fanagalo tamen la vortprovizo grandparte devenas de lokaj lingvoj, kaj la gramatiko estas nur simpligita, iom simile al tiu de esperanto kompare kun ties fontlingvoj.

## Kelkaj trajtoj 
La vokaloj de fanagalo estas la samaj kiel en esperanto, kaj la vortakcento estas same sur la antaŭlasta silabo.
Vortkomence, la nazaloj [m] kaj [n] formas propran silabon en pozicio antaŭ konsonanto.

Inter la konsonantoj troviĝas kelkaj, kiuj estas fremdaj al esperanto. Tiuj estas la laterala frikativo, skribita "hl" kaj la tri klaketoj: dentala, palatala kaj laterala, skribitaj "c", "q", kaj "x".

Ekzistas difina artikolo *lo*. Mankas nedifina artikolo.
Pluralo formiĝas per prefikso *ma-*, sed ekzistas kelkaj neregulaj formoj.

La personaj pronomoj estas la jenaj:

*mina* 'mi', *wena* 'vi', *yena* 'li/ŝi',
*tina* 'ni', *wenazonke* 'vi (pluraj)', *yenazonke* 'ili'.

Posedaj pronomoj formiĝas per prefikso *ga-*

Nepersona 'ĝi' esprimiĝas kiel *lo into* ('la aĵo') aŭ simile.

Verbformoj (same por ĉiuj verboj)

*-a* '-as'
*-ile* '-is'
*-iwa* '-iĝas'
*-iwe* '-iĝis'
*-isa* '-igas'
*-isele* '-igis'

Futuro indikiĝas per antaŭmetita partikulo *zo*.

### La preĝo ”Patro nia” 
Baba gatina, Wena kona pezulu,
Tina bonga lo Gama gawena;
Tina vuma lo mtetu gawena
Lapa mhlaba, fana na pezulu.
Niga tina namuhla lo zinkwa yena izwasisa;
Futi, yeka masono gatina,
Loskati tina yekelela masono ga lomunye.
Hayi letisa tina lapa lo cala;
Kodwa, sindisa tina ku lo bubi,
Ndaba wena kona lo-mteto, lo mandla, na lo dumela,
Zonkeskat. Amen.

## Literaturo 
* Adendorff, R. *Fanakalo — a pidgin in South Africa* // *Language in South Africa*. Cambridge: CUP, 2002
* Bold, J. D. *Fanagalo: phrase-book — Grammar — Dictionary*. Pretoria: J. L. Van Schaik, 1990
* Heine, Bernd *Pidgin-Sprachen im Bantu-Bereich*. Habil. Schr., Universität zu Köln, 1971

Kategorio:Piĝinoj
Kategorio:Piĝinoj surbaze Zulua
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Ito Hirobumi

|}
maldekstra|150px|Ito Hirobumi
**ITO Hirobumi** (japane 伊藤博文; naskiĝis la  en Choshu klano (nuna Yamaguchi prefektujo); mortis la ; ankaŭ nomiĝis **Hirofumi/Hakubun**) estis japana politikisto, gravulo de Meiji renovigo kaj 1-a, 5-a, 7-a kaj 10-a ĉefministro de Japanio.

Kun Takasugi Shinsaku li partoprenis al movado por reversi registaron de Tokugawa. La  li fariĝis la 1-a Ĉefministro de Japanio. Kaj poste li refariĝis trifoje.
Li klopodis pri konstitui la Konstitucion de Granda Japana Imperio.

La  li fariĝis la ĝenerala inspektisto de Koreio. La  li estis murdata de korea naciisto An Jung-geun ĉe la Harbin stacio, Manĉurio (nuna nord-orienta Ĉinio) .

Lia portreto estis uzata por mil ena papermono.(1963 - 1984)

## Vidu ankaŭ 
* Ĉefministroj de Japanio
* Listo de Ĉefministroj de Japanio
* Historio de Japanio

## Eksteraj ligiloj 
* http://ddb.libnet.kulib.kyoto-u.ac.jp/exhibit/ishin/jinmei/Ito.html  
* http://www.ndl.go.jp/portrait/datas/12.html?c=2 
* http://www.boj.or.jp/money/basic/now/sen.htm  
* http://www.hakaishi.jp/tomb/05-31.html  

Kategorio:Ĉefministroj de Japanio
Kategorio:Naskiĝintoj en 1841
Kategorio:Mortintoj en 1909
Esperanta regno

La ideo venis de Gustave Roy, instruisto pri germana kaj hispana lingvoj ĉe la kolegio en Saint-Girons (subprefekta urbeto de departemento Ariège, suda Francio), verŝajne en 1906, kiu verkis du broŝurojn pri la temo, unu en la franca kaj unu en Esperanto.

La "ŝtateto" Amikejo estis fondata en aŭgusto 1908 (la 13-an ?), en ĉeesto de almenaŭ Moresnetaj, belgaj, germanaj, nederlandaj, anglaj kaj francaj samideanoj. Ŝajnas ke almenaŭ 135 moresnetanoj eklernis Esperanton: la plej granda proporcio de la loĝantoj de lando en la tuta mondo (ĉar estis nur ĉirkaŭ 4.000 neŭtralmoresnetanoj).

Alia festo ĉirkaŭ Kristnasko 1908 kunvenigis ĉirkaŭ 150 E-partoprenantojn. Kaj estis projekto fondi tie centron de la juna UEA: Gustave Roy ĉeestis la UK-on en Dresdeno kaj protokolo de unu el la kunvenoj raportas pri lia pledo.

La afero definitive finiĝis pro la unua mondmilito: germanoj invadis la teritorion, kaj poste la teritorio fariĝis belga komunumo.

## Vidu ankaŭ
* "Hejmoj : La bulteno pri esperantaj komunumoj", en kies ĝisnunaj 16 numeroj aperis pluraj artikoloj pri Moresneto.)
* Kelmis - la nuntempa Belga komunumo kie lokiĝis Neŭtrala Moresneto.

Kategorio:Esperanto-movado
La Maraude

maldekstra|180px
maldekstra|180px
***La Maraude*** ([la marOd']) estas staĝejo situanta en la vilaĝo Arrout de la franca departemento Ariège en suda Francio. En la staĝejo dum ferioj kaj en lernejtempo akceptiĝas infanoj kaj adoleskantoj por "verdaj klasoj", t.e. ekkonigo de la naturo kaj de la kampara vivo. La gegvidantoj de la staĝejo ankaŭ ofte akceptas lingvo-staĝojn pri Esperanto. Sunkompanio estas la nomo de la esperanto-grupo kiu gvidas tiujn kursarojn.

## Eksteraj ligiloj 
* staĝeja retejo (france)
* artikolo franclingva de aprilo 2011 pri Esperanto-kurso en La Maraude, en la gazeto *La Dépêche du Midi*
* La Maraude, feri- kaj lern-gastejo por infanoj kaj adoleskantoj *(franclingve)*
* fotaj impresoj pri iuj Esperanto-semajnfinoj en la Maraude
* Vojaĝraporto pri Sunkompanio en Togolando

Maraude
Kategorio:Esperanto-movado en Francio
Listo de arsakidaj reĝoj

Jen listo de la dinastio de **Arsakidoj** aŭ de **Arŝakidoj**:
----

* Arsako la 1-a/Arŝako la 1-a -246 (aŭ jam en -247??) ĝis -211 a.K.
* Artabano la 1-a -211 - -191 a.K.
* Friapatio -191 - -176 a.K.
* Fraato la 1-a -176 - -171 a.K.
* Mitridato la 1-a -171 - -138 a.K.
* Fraato la 2-a -138 - -128 a.K.
* Artabano la 2-a -128 - -124 a.K.
* Mitridato la 2-a -124 - -87 a.K.
* Gotarzo la 1-a -91 - -78 a.K.
* Orodo la 1-a -78 a.K.
* Sanatruco -77 - -70 a.K.
* Fraato la 3-a -70 - -58 a.K.
* Mitridato la 3-a -58 - -57 a.K.
* Orodo la 2-a 57-37 a.K.
* Fraato la 4-a -37 - -30 a.K.
* Tiridato la 2-a -30 - -29 a.K.
* Fraato la 4-a (restarigita) -29 - -28 a.K.
* Tiridato la 2-a (restarigita) -28 - -26 a.K.
* Fraato la 4-a (restarigita) -26- -2 a.K.
* Fraataco -2 a.K. - 4 p.K.
* Orodo la 3-a 4-7 p.K.
* Vonono la 1-a 7-11 p.K.
* Artabano la 3-a 11-38 p.K.
* Gotarzo la 2-a 38-51 p.K.
* Vardano 39-47 p.K.
* Vonono la 2-a 51 p.K.
* Vologaso la 1-a 51-78 p.K.
* Pakoro la 2-a 78-79 p.K.
* Artabano la 4-a 79-81 p.K.
* Pakoro la 2-a (restarigita) 81-115 p.K.
* Vologaso la 2-a 106 p.K.
* Ĥosroo 109 p.K.
* Partamaspato 116 p.K.
* Ĥosroo (restarigita) 117-128 p.K.
* Mitridato la 4-a 128-147 p.K.
* Vologaso la 3-a 148-192 p.K.
* Vologaso la 4-a 191 p.K.
* vaka 192-207 (?) p.K.
* Vologaso la 5-a 207-213 p.K.
* Artabano la 5-a 213-226 p.K.
* Artavasdo 226-227 p.K.

Kategorio:Parta imperio
Arsakida
Ferenc Mádl

**MÁDL Ferenc** (nask. 29-an de januaro 1931 - mortis la 29-an de majo 2011) estis prezidento de Hungario, ekde la 10-a de aŭgusto 2000 ĝis aŭgusto de 2005. Li estas membro de Academia Europaea.

Li naskiĝis en la vilaĝo de Bánd, en departemento de Veszprém. Li diplomiĝis en ELTE pri juro en la jaro 1955. Ĝi studlaboris inter 1961-1963 en la internacia kompara jura fako de la Strasburga Universitato.
Li laboris ĝis 1973 en ŝtata instanco (Ŝtata kaj Jura Instituto de la Hungara Scienca Akademio), poste iĝis universitata instruisto. Li estis ekde 1978 direktoro de fako pri civilistikaj esploroj ĉe la jura fako de ELTE. Li estis ekde 1985 gvidanto de la Internacia Privatjura Katedro de ELTE.

Li akiris la kandidatan gradon de la ŝtat- kaj jurscienco en 1964, la doktoran gradon en 1974. Li estas ano de la Hungara Scienca Akademio ekde 1987 kiel korespondanta ano, ekde 1993 kiel ordinara ano.

Li okupiĝis kiel juristo-akademiisto pri la civila, kompara juro, komerca juro, internacia privatjuro, juraj problemoj de la internaciaj ekonomiaj rilatoj.
Li estas ano de la Internacia Komercjura Akademio, li instruis eksterlande kiel gastprofesoro. Li verkis multajn librojn.

Li laboris en la dekstra registaro de József Antall ekde la 23-a de majo 1990 ĝis la 22-a de februaro 1993 kiel ministro sen portfolio. Li superrigardis la Hungaran Sciencan Akademion kaj lia tasko estis la reprezentado de la registaro en internaciaj organizaĵoj. Li estis prezidanto en multaj ŝtataj organizaĵoj.
Li laboris ekde la 22-a de februaro 1993 ĝis la 15-a de julio 1994 kiel Eduka kaj Kleriga Ministro.
En 1995 li estis komuna kandidato por la ŝtatprezidenteco fare de la dekstraj partioj (MDF, KDNP kaj Fidesz). Li estas ekde 1996 la prezidanto de la asocio Hungara Civila Kunlaboro. Li estis ekde 1999 ano de la registara scienca konsilentaro.

Li ricevis la 15-an de marto 1999 la ordenon de Széchenyi pro sia internacia scienca, jura laboro. Li estis ordinara membro de Hungara Scienca Akademio.

## Familio 
Lia edzino estis Dalma Némethy [ne:meti]. Ili havis unu filon kaj tri nepojn. Lia duagrada kuzo estas Antal Mádl, historiisto pri literaturo, universitata instruisto.

## Elektitaj publikaĵoj 
* *Nemzetközi magánjog és a nemzetközi gazdasági kapcsolatok joga* (kun Lajos Vékás (juristo), 1985)

## Elektitaj disĉiploj 
* Barnabás Lenkovics

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.embajada-hungria.org/s/hun_pol_cv_madl.htm
* http://www.weforum.org/site/knowledgenavigator.nsf/Content/_n9mg68r108pin4pbecc_

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Prezidantoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Péter Medgyessy

**MEDGYESSY Péter** (pron. Medjeŝi Pe’ter) (nask. la 19-an de oktobro, 1942) estis la Ĉefministro de Hungario de la 27-a de majo 2002 ĝis la 26-a de septembro 2004.

## Biografio 
eta|200ra|dekstra|MEDGYESSY Péter
Li naskiĝis en Budapeŝto, studis tie teorian ekonomion ĉe la Ekonomia Universitato Karl Marks (hodiaŭ Budapeŝta Ekonomia Universitato). Li diplomiĝis en 1966, poste restis tie por doktoriĝi. Li flue parolas la francan kaj la rumanan lingvojn, kaj bone regas la anglan kaj la rusan.

Inter 1966 kaj 1982 li posteniĝis en la Financa Ministerio en diversaj pozicioj. En la jaro 1982, elektiĝis financa vicministro kaj en 1987 li iĝis financa ministro.

Inter 1988 kaj 1990, Medgyessy estis vic-ĉefministro de la ekonomiaj aferoj, kaj inter 1990 kaj 1996 li estis prezidanto ĉe diversaj bankoj. En la jaro 1996 li iĝis denove financa ministro en la maldekstra registaro de Gyula Horn. Inter 1998 kaj 2001 li estis prezidanto de la direktoraro de la *Inter-Europa Bank* kaj la vicprezidanto de la *Atlasz Asekura Kompanio*.
Kvankam li ne estis membro de la Hungara Socialista Partio (hungara mallongigo MSZP), la partio proponis ĝin kiel ĉefministro. La MSZP venkis en la parlamenta balotado de 2002 kaj la 27-an de majo, 2002, la hungara Parlamento elektis Medgyessy Ĉefministro.

Li deklaris sian abdikon la 19-an de aŭgusto 2004, por la difektiĝo de la konfido al li de la flanko de la koalicia partio SZDSZ. La abdiko realiĝis la 25-an de aŭgusto 2004, sed li restos aferdirekta ĉefministro dum pli 30 tagoj, dum kiu tempo lia posteulo, Ferenc Gyurcsány regas.

## Ceteraj informoj 
Li ricevis la mezkrucon de la meritordo de la hungara respubliko en 1998 kaj la plej grandan ŝtatan francan honorinsignon, la kavaliran gradon de la Honorlegio en 2000.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de hungaraj ĉefministroj

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Budapeŝtanoj
Kategorio:Hungaraj negocistoj
Ŝafo (konstelacio)

**Ŝafo** (latine: ***Aries***) estas konstelacio de la tera ĉielo de la zodiako.

## Steloj 
La steloj de Aries estas malfortaj. La chefaj estas α Ari (Hamal) kaj β Ari (Sharatan).

## Mitologio 
[maldekstra|180ra|eta|Virŝafo, [1782]]
Laŭ la helena mitologio Posejdono ŝanĝis la princinon Teofanon en ŝafinon. Teofano naskis ŝafidon, kiu kreskis, kaj iĝis granda flugilhava virŝafo. Ĝi nomiĝis Arieso.

Zeŭso deziris savi la du infanojn de la reĝo Atamo, kiujn la bopatrino Ino decidis mortigi. Li petis de Hermeso, ke li voku Arieson. La infanoj, kiuj nomiĝis Phrixos kaj Hellé, grimpis sur ĝian dorson, kaj forflugis. Hellé falis en la maron kaj dronis. Phrixos surteriĝis en Kolĥidon. Tuj li oferis Arieson al la dioj kaj donacis la oran ŝaffelon al la tiea reĝo. La felo pendis en arbo, gardita de drako, kiu neniam dormis.
Jazono kaj la Argonaŭtoj poste iris serĉi tiun felon.

Nuntempe la ŝafo brilas en la nokta ĉielo inter la Fiŝoj kaj la Taŭro.

## Astrologio 
Laŭ Okcidenta astrologio, Ŝafo estas zodiaka signo por naskitoj inter la 21-a de marto kaj la 19-a de aprilo. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 19-a de aprilo kaj la 13-a de majo.

## Referencoj 

Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Kaprikorno (konstelacio)

**Kaprikorno** aŭ **Kaprokorno** latine *Capricornus* estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako.

Dosiero:Capricornus.gif

## Astrologio 
Laŭ Okcidenta astrologio, Kaprikorno estas zodiaka signo por naskitoj inter la 22-a de decembro kaj la 19-a de januaro. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 19-a de januaro kaj la 15-a de februaro.

## Referencoj 

Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Sagitario

**Sagitario** aŭ **Pafisto** (latine *Sagittarius*) estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako.

## Astrologio 
eta|maldekstra|60ra|Signo de la konstelacio Sagitario
Laŭ Okcidenta astrologio, Sagitario estas zodiaka signo por naskitoj inter la 22-a de novembro kaj la 21-a de decembro. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 18-a de decembro kaj la 18-a de januaro.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://deepsky.astroinfo.org/Sgr
* http://www.flandrau.org/astronomy/skywatchers/picupclose.php?picid=89 
* http://borghetto.astrofili.org/costellazioni/sagittarius.JPG
* http://www.allthesky.com/constellations/sagittarius 


Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Skorpio (konstelacio)

**Skorpio** (latine *Scorpius*) estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako.

## Astrologio 
Laŭ Okcidenta astrologio, Skorpio estas zodiaka signo por naskitoj inter la 23-a de oktobro kaj la 21-a de novembro. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 23-a de novembro kaj la 29-a de novembro.

## Referencoj 

Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Akvisto

[eta|maldekstra|180ra|Bildo de konstelacio Akvisto, [1782]]
**Akvisto**, **Verŝisto** aŭ **Amforo** () estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako.

## Steloj 
* , tradicie konata kiel Sadalmelik, estas la alfa stelo de la konstelacio, sur la dekstra ŝultro de la Akvisto.
* , aŭ Sadalsuuk, estas la plej hela stelo en la konstelacio Akvisto.
* La kvar malgrandaj steloj , ,  kaj  konsistigas la stelaron Akvobokalo.

## Mitologio 
maldekstra|120ra|eta|forrabo de GanimedoGanimedo estis la filo de la reĝo Tros de Trojo. Li estis fama pro sia beleco, kaj pro tio, Zeŭso enamiĝis en lin. Li decidis forrabi la junulon. Dum Ganimedo paŝtis la brutojn en la ebenaĵo, Zeŭso sendis sian aglon. La birdo prenis Ganimedon per siaj ungegoj kaj alportis lin en Olimpon. Tie li anstataŭis Hebon kiel vinverŝisto.

Nuntempe Ganimedo ankoraŭ verŝas akvon aŭ vinon el sia pokalo en la nokta ĉielo. Sed oni nomis lin la Akvisto aŭ Amforo. En la latina lingvo, li nomiĝas Aquarius,i. Eble danke al la akvo elverŝita de Ganimedo, fluas la rivero Eridano. La Delfeno naĝas dekstre, kaj la Fiŝoj maldekstre. Sub la Fiŝoj, minacas la Baleno. Sub la Akvisto, brilas la kapro de la maro, kiun oni momas la Kaprikornon. Tiu parto de la ĉielo nomiĝas la Maro.

## Astrologio 
eta|maldekstra|60ra|Signo de konstelacio Akvisto
Laŭ Okcidenta astrologio, Akvisto estas zodiaka signo por naskitoj inter la 20-a de januaro kaj la 18-a de februaro. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 16-a de februaro kaj la 11-a de marto.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://archive.ast.cam.ac.uk/hipp/hipparcos.html 
* http://www.allthesky.com/constellations/aquarius 
* http://www.nightskyinfo.com/constellations/aquarius 
* http://astrology.yahoo.com/astrology/general/dailyoverview/aquarius 


Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Ĝemeloj (konstelacio)

**Ĝemeloj** (latine *Gemini*) estas konstelacio de la zodiako de la tera ĉielo.

## Astronomio 
**Ĉefaj steloj kaj ĉielaj objektoj:**
* α geminorum estas stelo *Castor* distanca 45 l.j.
* β geminorum estas stelo *pollux* distanca 35 l.j.
(Vidu la helenan legendon kaj simbolan uzon de Kastoro kaj Polukso)

## Astrologio 
Laŭ Okcidenta astrologio, Ĝemeloj estas zodiaka signo por naskitoj inter la 21-a de majo kaj la 20-a de junio. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 20-a de junio kaj la 20-a de julio.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĝemelidoj


Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Exeter

La urbo **Exeter** [ˈɛksɪtər] estas urbo kaj la provinca ĉefurbo de Devon.

Ĝi situas ĉe 50° 43′ 25″ N 3° 31′ 39″ U.

En 2001 oni kalkulis 111 066 loĝantojn, en 2021 estis 129 307.

## Vidindaĵoj 
* Katedralo de Sankta Petro de Exeter

## Servoj 
* Universitato de Exeter

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

eta|maldekstra|330ra|


Kategorio:Devon
Kojnoskribo

eta|Ekzemplero de Kojnaĵo.
**Kojnoskribo** estas skriboformo elpensita en Sumero ĉirkaŭ 3500 a. K. Ĝi estis skribita premante per eltranĉita kano (*kalamo*) sur mola argila tabuleto, kiun poste oni bakis, kaj kiu iĝis tiel preskaŭ nedetruebla kiel ŝtono (tial multaj skribaj dokumentoj estis poste retrovitaj de arkeologoj).

La sistemo estis komence bildsimbola kaj ideograma, sed estinte poste uzita de la aliaj, tute malsimilaj, lingvoj de la regiono — akada lingvo, persa lingvo, urarta lingvo — ĝi fariĝis pli fonetika (silaba aŭ eĉ fonema).

## Vidu ankaŭ 
* Sumera lingvo
* Kodekso de Hamurabi
* Cilindrosigelo
* Urarta lingvo


Kategorio:Skribo
Kategorio:Sumero
Balenlameno

**Balenlameno** (aŭ **balenosto** aŭ **barto**) estas ĉiu el la elastaj lamenoj pendantaj grandnombre sub la palato de la bartocetacoj. Ili estis uzataj por firmigi korsetojn kaj ombrelojn, sed nuntempe ne plu estas uzataj tiucele.
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Zoologio
Amano

**Amano** (arabe: **عمان** [amAn]) estas milionurbo, la ĉefurbo de Jordanio ekde 1921 kaj kun preskaŭ 1 500 mil da loĝantoj (2003) kaj ĝi estas la plej granda kaj grava urbo de Jordanio.

## Geografio 
Amano situas sur altebenaĵo, sur 19 malgrandaj montetoj en la nord-okcidenta parto de la lando. Jordan troviĝas 38 km-ojn.

## Historio 
La unua mencio okazis 1200-n antaŭ Kristo, kiel *Rabbath-Ammon* en la Biblio. Ĝi nomiĝis *Philadelphia* dum la romia epoko, kaj ĝia glora epoko okazis dum la regado de Traianus, tiam ĝi estis provinca ĉefurbo. Ekde la 8-a jarcento ĝi apartenis al kalifejo de Bagdado.

## Klimato 
En Amano dum somero oni mezuras 28--ojn. Dum vintro la temperaturo estas proksimume frostopunkto, tiam foje neĝas. Jare pluvas nur po 268 mm.

## Esperanto en  
En aprilo 2008 okazis la 1-a Mezorienta Esperanto-Kunveno en la urbo. Kadre de ĝi okazis ankaŭ la jara kunveno de la Komisiono pri Meza Oriento kaj Norda Afriko de UEA (komisiono MONA) de Universala Esperanto-Asocio.

## Vidindaĵoj 
* diversaj ruinoj de romia epoko
* Abdounponto
* Citadelo de Amano
* Moskeo de reĝo Abdulaho la 1-a
* Moskeo Reĝo Husejno
* Muzeo Jordanio
* Romia Teatro

## Servoj 
* Internacia Flughaveno Reĝino Alia
* Universitato de Jordanio

## Ĝemelurboj 
*  Maskato, Omano (1986)
*  Bakuo, Azerbajĝano
*  Ĝido, Sauda Arabio (1988)
*  Kairo, Egipto (1988)
*  Rabato, Maroko (1988)
*  Sanao, Jemeno (1989)
*  Islamabado, Pakistano (1989)
*  Pekino, Ĉinio (1990)
*  Ankaro, Turkio (1992)
*  Kartumo, Sudano (1993)
*  Miami, Usono (1995)
*  Doho, Kataro (1995)
*  Istanbulo, Turkio (1997)
*  São Paulo, Brazilo, (1997)
*  Alĝero, Alĝerio (1998)
*  Bukaresto, Rumanio (1999)
*  Nouakchott, Maŭritanio (1999)
*  Tunizo, Tunizio (1999)
*  Sofio, Bulgario (2000)
*  Bejruto, Libano (2000)
*  Pretorio, Sud-Afriko (2002)
*  Tegucigalpa, Honduro (2002)
*  Chicago, Usono (2004)
*  Genève, Svislando (2005)
*  Milano, Italio (2005)
*  Calabria, Italio (2005)
*  Sarajevo, Bosnio kaj Hercegovino (2005)
*  Moskvo, Rusio (2005)
*  Biŝkek, Kirgizio (2006)
*  San Francisco, Usono (2010)

## Bildaro 

Dosiero:Amman.jpg|eta| Orienta Amano
Dosiero:Roman theater of Amman 01.jpg|eta|200px|maldekstra|La romia teatro en Amano
Dosiero:Amman Odeon 04.jpg|eta|200px|maldekstra|La Amman Odeon (2-a jarcento a.K.)
Dosiero:Amman BW 2.JPG|eta|250px|maldekstra|Templo de Herkulo, romiaj korintaj kolonoj ĉe Citadelo de Amano
Dosiero:Amman BW 29.JPG|eta|250px|maldekstra|Moskeo de la reĝo Abdullaho la 1-a

## Vidu ankaŭ 
* Listo de milionurboj

## Eksteraj ligiloj 
* oficialaj paĝoj de la urbo, kun historiaj informoj kaj bildoj 
* bildoj pri la Reĝlando Jordanio
* Mapo de Amano 
* "planedo Jordanio"

Kategorio:Urboj de Jordanio
Kategorio:Ĉefurboj de Azio
Kategorio:Milionurboj
Canterbury

**Canterbury**  estas urbo en la angla provinco Kent en sud-orienta Britio. Tie troviĝas la Katedralo de Canterbury kaj ĝi estas la loko de la Ĉefepiskopo de Canterbury, la ĉefloko de la Eklezio de Anglio.dekstra|eta| Loko de Canterbury en BritioEn la literaturo la nomo famas pro Geoffrey Chaucer de Londono, kiu estas la ĉefa poeto de la meza angla lingvo (1100-1450). Lia majstra verko estas *The Canterbury Tales* ("La Rakontoj de Canterbury").

## Servoj 
* Universitato de Kent
[eta|maldekstra|La tombo de pola verkisto [Joseph Conrad / Józef Korzeniowski en Canterbury (Britio)]]


Kategorio:Urboj de Kent
Kategorio:Urboj de Sud-orienta Anglio
Digo

[eta|Digo en Ainaži ([Latvio).]]
**Digo** estas tera altaĵo aŭ murego por defendi lokojn kontraŭ la inundo de rivero, maro aŭ por krei artefaritan lagon, kanalon. Laŭ Francisko Azorín **digo** estas *baraĵo el tero aŭ ŝtonoj, ĉe maro aŭ rivero.* Kaj li indikas etimologion el la nederlanda *dijk*. Li aldonas teknikajn terminojn kiel digi, bari akvofluon per digo; terdigo, flanka digo, riverdigo.

Digo povas esti simpla konstruaĵo kiel muro de grundo aŭ sablosakoj metataj laŭ akvobordo en inunda krizo. Ĝi povas esti ankaŭ kompleksa kaj daŭra konstruaĵo kiel muro kun sistemo de pumpiloj.

## Vidu ankaŭ 
* Akvobaraĵo
* Digvojo
* Ĝeto
* Moleo
* Piero
* Seka digo
* Varfo

## Notoj 
Kategorio:Akvaj konstruaĵoj
Kvalitsensilo

**Kvalitsensilo** mezuras la kvalitojn de materio, kiel koncentrato de difinitaj jonoj, koncentrato de difinitaj molekuloj, denso, kondukteco ktp.

## pH-mezurado 
Tre grava mezurado en multaj fluidaj kemiaj procesoj estas tiu de pH: la mezurado de koncentrato de hidrogenaj jonoj en fluida solvaĵo. Solvaĵo kun malalta pH-valoro estas nomita acida kaj solvaĵo de alta pH-valoro estas nomita baza. La ofte uzata pH-skalo komencas de 0 (forta acida) ĝis 14 (forta baza), meze de skalo estas 7 reprezentita pura akvo.

Dosiero:Ph-skalo.jpg

pH estas difinita jene: la litero p signifas la negativa logaritmo (surbaze dek) kaj la litero H estas la elemento hidrogeno, do, la pH estas la logaritma mezurado de la kvanto de hidrogenaj jonoj (en Mol) po litro de solvaĵo. Cetere, la p estas ankaŭ uzata por ceteraj mezuradoj kiuj bezonas logaritma
skalo kiel, pCO2 kaj pO2 ktp.

La logaritma pH skalo laboras tiamaniere: solvaĵo kun 10−12 Mol da hidrogenaj jonoj havas pH-on de 12; solvaĵo kun 10−3 da hidrogenaj jonoj havas pH-on 3 ktp.

Estas eble mezuri la pH-on uzi ŝanĝo de koloro de difinitaj kemiaj pulvoroj (ekz. lakmusa talono), sed
kontinua mezurado kaj kontrolado bezonas aliajn metodojn. La plej ofte uzata metodo estas aplikado de
speciala preparita elektrodo kiu tralasas hidrogenajn jonojn en la solvaĵo tra selektiva bariero dum produkti mezureblan potencialan diferencon en proporcio kun la pH de la solvaĵo.

Kategorio:Kvalito
Kategorio:Mezuriloj
Listo de regantoj de Hungario

La prezidanto de la hungara respubliko estas la ĉefo de la ŝtato.

## Aŭtoritatoj 
Laŭleĝe, la prezidanto devas kaj rajtas:

* Reprezentas la hungaran ŝtaton,
* Eniras internaciajn interkonsentojn nome de Hungario,
* Konfidas kaj ricevas ambasadorojn kaj ambasadostabojn,
* Starigas la balotadojn
* Povas verki proponon al la parlamento por agado,
* Povas iniciati referendumon,
* Povas donaci honortitolojn,
* Ekzercas la rajton de amnestio (individua pardono),
* Decidas pri civitanecaj aferoj,
* Estas la ĉefkomandanto de la armitaj fortoj,
* Estas la Prezidanto de la Asembleo pri Sankta Krono
* Nomumas la estrojn de diversaj ŝtatentreprenoj
* Povas resendi leĝojn al parlamento por rentraktado

## Listo de postenantoj 
La sekvonta tabelo enhavas ĉiun estron (reĝojn, ŝtatestrojn) de Hungario ekde Árpád.

## Hungara reĝlando (1000–1918) 
Ĝis jaro 1000: Grandprinco, tribestro

Ekde jaro 1001: **"Apostola reĝo"** de Hungario. (Ekde 1102 aldone ankaŭ: Reĝo de Kroatio.)

## Unua respubliko (1918-1919) 
## Hungara Sovetrespubliko (1919) 
## Hungara reĝlando (1920-1946) 
## Dua Hungara Respubliko (1946-1949) 
## Hungara Popolrespubliko (1949–1989) 
## Tria Hungara Respubliko (1989–nun) 
## Ĝenerala Sekretario de la Hungara Komunista (Laborista ks.) Partio, 1945-1989 
* Mátyás Rákosi: Februaro 1945 - 18-a de julio 1956
* Ernő Gerő: 21-a de julio - 25-a de oktobro 1956
* János Kádár: 25-a de oktobro 1956 - 22-a de majo 1988
* Károly Grósz: 22-a de majo 1988 - 7-a de oktobro 1989

## Vidu ankaŭ 
* Listo de hungaraj ĉefministroj
* Béla Kun 1919
* Listo de regantoj de Ĉeĥio




Kategorio:Historio de Hungario
Hungario
Reĝoj, hungaraj
Harold Shipman

Dr. **Harold Frederick SHIPMAN**  (naskiĝis la 14-an de januaro 1946, mortis la 13-an de januaro 2004) estis brita internisto, kiun oni povas nomi la plej sukcesa seria murdisto de la historio.

Raporto (julio 2002) pri la aktiveco de Shipman konkludis, ke li murdis minimume 215 el siaj pacientoj inter 1975 kaj 1998, dum li praktikis en Todmorden, West Yorkshire (1974-1975) kaj Hyde, Greater Manchester (1977-1998). Dame Janet Smith fakspertulo - kiu menciis la raporton -, agnoskis ke multaj aliaj suspektindaj mortoj ne estas kalkuleblaj tutcerte je lia konto.

Tutsume verŝajne mortis 459 homoj pro injektado lia. Multaj kazoj kaŝiĝas en la malcerteco, ĉar ofte Shipman estis la sola persono, kiu verigis la morton. La plej multaj viktimoj estis maljunaj virinoj en bona sanstato.

Shipman senvualiĝis, post ke li provis neniigi la pruvon (kadavron) de unu sia viktimo, kies eltombigita korpo enhavis kvanteton de diamorfino (tio estas la farmacia nomo de la heroino, kiu estas laŭleĝe uzebla en Britio por doloro). Li estis en preventa aresto ĉe la polico, sed ili ne kapablis trovi iun ajn konkretan pruvon kontraŭ li. La gvidado de la proceso estis tiutempe vaste kritikata.

Jam komence de 1998 onin rimarkis mortostatistikon pli altan ĉe Shipman ol ĉe aliaj kuracistoj en la regiono. La polico esploretis, sed trovis nenion eksterordinaran. Kiam li tamen falsis testamenton de unu el siaj viktimoj, filino de la mortinto suspektis trompon kaj avertis la policon.

Shipman estis kondamnita en januaro 2000 pro la murdado de 15 pacientoj per mortiga injekto de diamorfino. Oni diris al li ke li neniam forlasos la prizonon.

Oni trovis lin pendigite en lia ĉelo ĉe la Wakefield Prizono, West Yorkshire, je la 6:20 matene la 13-an de januaro, 2004 kaj lia morto estis konstatita je la 8:10 matene. La deklaro de la Prizona Servo indikis, ke Shipman memmortigis sin, uzante littukon por pendigi sin sur ferstango de la karcero.

Shipman obstine neis la krimagojn kaj neniam donis deklaron pri siaj agadoj, tiel restas liaj motivoj en nebulo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/manchester/4731119.stm
* http://www.the-shipman-inquiry.org.uk/secondreport.asp 
en la angla
* Shipman Inquiry 
* BBC - The Shipman Murders

## Vidu ankaŭ 
* Dr John Bodkin Adams

## Referencoj 
Kategorio:Internistoj
Kategorio:Britaj seriaj murdistoj
Kategorio:Britaj kuracistoj
Ŭaskar

**Ŭaskar** (, ) estis reĝo (inkao) de la Inkaa imperio en Peruo, dum la hispana konkero. Li estis mortigita de sia duonfrato Ataw wallpa.

Ĉe la morto de lia patro Ŭajna Kapak, la imperio estis dividita inter Atahualpa kaj Huaskar. Huaskar regis en la sudo inter la jaroj 1525 kaj 1532. eta|Ŭaskar.Vidu ankaŭ Kuzko

Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Kategorio:Mortintoj en 1532
Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Paĉakuti

**Paĉakuti** aŭ **Pacha Kutiq** (paĉa'kuteĥ) (keĉue: *la reformanto de la tero*; ) (ĉ. 1400 en Kusko – 1471) estis la naŭa reganto de la inkaoj kaj la unua imperiestro kaj praktika fondinto de la inkaa imperio, inter la jaroj 1438 kaj 1471.

Li estis filo de la inkao Virakoĉa kaj Mama Runtu. Lia nomo estis komence, *Kusi Jupanki* (gaja princo). Lia juneco disvolviĝis en epoko tre tumulta. La ĉankaoj estis komencintaj atakojn al la ĉefurbo Kusko, kaj en 1435, la maljuna patro Virakoĉa Inka kaj Urku (Urqu), la frato de Kusi Jupanki devis forlasi la urbon por trovi helpon.

Kusi Jupanki organizis la armeon kaj venkis la ĉankaojn en 1438 dum la batalo de *Yawarpampa* (sangopampo). La lando de la ĉankaoj iĝis tiel parto de la inkaa imperio. Tiu evento reprezentis novan epokon (pachakuti) en la inkaa tradicio. La venkinta generalo iĝis reĝo de la inkaoj kaj ricevis la nomon de *reformanto de la tero*, **Paĉkutek Jupanki**.

De tiam Paĉakutek komencis ekspansiajn kampanjojn. En la nordo li konkeris la reĝujojn ĉimuan kaj de Kito. En la sudo li alvenis al Nazko (*Nazca*).

Li ankaŭ organizis la ŝtaton, kaj kreis la administradon de la posta imperio.

En la lastaj jaroj de sia vivo, li lasis la regadon al sia filo Túpac, dum li organizis la konstruadon de kelkaj el la plej gravaj monumentoj de la inkaa kulturo, kiel la Templo de la Suno, en Kuzko, la citadelo de Sacsayhuamán, proksime al la ĉefurbo, kaj Machu Picchu, la fortresurbo situanta en la valo de la rivero Urubamba.

Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1400
Kategorio:Mortintoj en 1471
Manku Kapak

**Manku Kapak** (, ) estis laŭlegende la unua reĝo (Sinĉi) de la Inkaa imperio en Peruo, ĉirkaŭ la dekdua jarcento. Li estis filo de la sundio Inti, kiu kreis lin el ŝaŭmo de la lago Titikako. Poste Inti sendis lin kune kun lia fratino Mama Ocllo surteren por plibonigi la mondon. Inti donis al ili oran bastonon (Tupayawri), kiu devis enteriĝi je fekundeca loko kie ili fondu urbon. Ili atingis teron sur la suninsulo en lago Titikako kaj post iom da serĉado la bastono malaperis en la grundon. Tie ili fondis la urbon *Qusqu* (Kusko) kaj la inkaan imperion. Poste Manko Kapak instruis agrikulturon al la loĝantoj.eta|dekstre|180px|Manko KapakLa miton oni trovas inter aliaj en la *komentoj pri la inkaa imperio* de la peru-hispana kronikisto Inkao Garcilaso de la Vega (1539-1616).

Tiu mito estas unu el pluraj kreadomitoj de la inkaoj kaj samtempe la plej juna, kiu gajnis specifan influon dum la 15-a jarcento. Erojn de tiu mito (Fondado de la urbo Qusqu per ora bastono) oni ankoraŭ nun rakontas en suda Peruo kiel parto de la Inkarrí-mito.

Laŭ la mito Manko Kapak estis patro de la dua inkao Sinĉi Ruka.

Li regis la reĝlandon de Kusko dum kelkaj kvardek jaroj, kaj mortis ĉirkaŭ 1107.

Kategorio:Fajrodioj
Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Kategorio:Mitaj reĝoj
Kategorio:Mortintoj en 1107
Kategorio:Inkaaj dioj
Kategorio:Inkaaj imperiestroj