open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Zoffmann

**Peter ZOFFMANN** estis dana esperantista pioniro kaj socialdemokrato, urba ĉefkasisto en Koldingo (de 1902 ĝis 1920 instruisto). Naskiĝis la 25-an de januaro 1877 en Haderslevo. Prezidanto de la centra biblioteko en Koldingo. Kunlaboranto de verko pri Karl Marx. Pergazeta propagandisto, aŭtoro de lernolibro kaj Esperanto-Dana kaj Dana-Esperanto Vortaroj.

En 1902 Zoffmann komencis lerni Esperanton. Oni raj­tas supozi, ke neniu ankoraŭ aktiva esperantisto komencis tiel frue en Danio. La komenco estis malfacila, ĉar li sciis pri neniu lernolibro en la dana lingvo kaj tial devis havigi al si svedlingvan, kaj fakte daŭris ĝis 1910, antaŭ ol li atingis rezulton. En tiu jaro li komencis korespondi kun ekster­landanoj, kaj per vizito de ĉeha instruisto li akiris parolan rutinon. Poste, kiam li en 1912 ricevis sti­pendion por vojaĝo kiel desegna instruisto en Bohemio, li ricevis la plej fortan instigon. Per la delegito-sistemo de la Esperanto-movado li, kiu ne sciis la ĉehan lingvon, povis aranĝi la vojaĝon tiel, ke li parolis nur Esperanton. Sian entuziasmon pri Esperanto Zoffmann konkretigis per eldonado de lernolibro (1918) kaj vortaro (1922).

La 22-an de novembro 1952 la Esperanto-Klubo de Kolding aranĝis festeton okaze de unika jubileo de la honora membro de la klubo, eksa urbkasi­sto P. Zoffmann. Li mortis en 1971.

## Verkoj
* **1918**: Esperanto: Lærebog for Begyndere  / af P. Zoffmann. Kolding: Hansen 1918, 62 p.

* **1922**: Esperanto-Dansk og Dansk-Esperanto Ordbog. Kolding: Chr. Hansen, 1922, 160&nbsp;p. 20x13&nbsp;cm 

Kategorio:Danaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Gaspard Monge

**Gasparo Monĵeo**, naskita en 1746 en Bono kaj mortinta en 1818 en Parizo estis franca matematikisto kiu multe kontribuis al la pura geometrio. Li partoprenis en la starigo de la metra sistemo. Li rolis grave kiel politikisto dum la francaj revolucioj kal la 1-a imperio.

[eta|maldekstra|180px|La busto de Monge en la [Tombejo Père-Lachaise en Parizo.]]
eta|maldekstra|180px|Gaspard Monge

## Eksteraj ligiloj 
* http://agutie.homestead.com/files/JavaCaR/Monge_1.htm 
* http://agutie.homestead.com/files/JavaCaR/Monge_2.htm 
* http://www.matematikci.org/unlu/gmonge.htm 
* http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Monge.html  
* http://cartelfr.louvre.fr/pub/fr/image/2629_s0002348.001.jpg 

Kategorio:Francaj matematikistoj
Kategorio:Entombigitoj en la Panteono de Parizo
Kokakolao

eta|300ra|Emblemo de kokakolao.
eta|La unua versio de la fama botelo produktiĝis en 1916
eta|altdekstre|220ra|Nuntempa botelo de kokakolao
[eta|Muzeo pri kokakolao en [Las Vegas]]
[eta|300ra|maldekstra|Enboteligita fabriko de Coca-Cola Kanado Ltd Januaro 8, 1941 [Montrealo, Kanado.]]
**Kokakolao** () estas popularega karbonata trinkaĵo, speco de kolao vendata ĉe restoracioj, vendejoj kaj vendmaŝinoj tutmonde. Ĝi estas produktata de *The Coca-Cola Company* (La Kokakolaa Firmao). Kokakolao estas unu el la plej vaste konataj kaj vendataj komerc-produktoj. Originale ĝi estis vendita kiel kuracilo por multaj malsanoj en la malfrua 19-a jarcento. Kokakolao estas nigra trinkaĵo, enhavanta multe da sukero kaj kafeino.

La ĉefa usona konkurencanto de la firmao Coca-Cola estas Pepsi.

En Francio, elparolu klare mendante ĝin, por ne ricevi anstataŭe la similsonan Cacolac .

Kokakolao estas vendita en ĉiuj landoj en la mondo, krom Kubo kaj Nord-Koreio, kaj pli lastatempe en Rusio, kiel protesto kontraŭ la rusa-ukrainia milito.

## Kritikoj 
La firmao Coca-Cola estas kritikata pro supozeble malbonaj efikoj de sia ĉefa produktaĵo. Tamen, kutima kritiko al Coca-Cola, baziĝinta sur supozitaj toksikaj acidec-niveloj, demonstriĝis senbaza al la plejmulto de la esploristoj; pro tio, procesoj baziĝintaj sur tiu kritiko estis malakceptitaj en pluraj usonaj kortumoj.

La plejmultaj nutradistoj avertas, ke kokakolao kaj aliaj gastrinkaĵoj povas esti malutilaj se konsumataj malmodere, speciale al junaj infanoj, kies gastrinkaĵoj disputas kun ekvilibra dieto, anstataŭ ĝin kompletigi. Esploroj montris, ke kutima trinko de gastrinkaĵoj kaŭzas malgrandan kalci-sorbadon (kio povas kontribui por ostoporozo), magnezio, askorbata acido, vitaminoj A kaj B2. La trinkaĵo ankaŭ suferis kritikojn pro ĝia enhavo de kafeino, kio estas dependiga substanco.

Kiel la plejmultaj aliaj kolaoj, kokakolao enhavas H3PO4. Esplorstudo montris, ke tio akceligas ostoperdon, kontribue al malsanoj kiel ostoporeco.

Ekzistas ankaŭ zorgo pri la uzo de multfruktoza maiza siropo en la produktado de kokakolao. Ekde la malfruaj jaroj de la 1980aj jaroj en Usono, kokakolao estas farata per multfruktoza maiza siropo, anstataŭ per sukera glukozo aŭ fruktozo, por malpliigi kostojn. Tio fariĝis kritikata pro zorgoj pri tio, ke la maizo uzata por produkti maizan siropon povas veni de gen-ŝanĝitaj vegetaĵoj. Kelkaj nutrosciencistoj ankaŭ avertas kontraŭ konsumado de multfruktoza maiza siropo pro eblaj ligoj kun trodikeco kaj diabeto.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala internacia retejo de kokakolao.
* Oficiala retejo de la firmao, *The Coca-Cola Company* (angle).

Kategorio:Kolaoj
Kategorio:Varmarkoj
Oranĝo

**Oranĝo** povas signifi:

* **Oranĝo (frukto)** – la frukto de la oranĝarbo (Citrus sinensis)
** ** Amara oranĝo** - frukto de Citrus aurantium
* **Oranĝo (koloro)** – koloro ruĝe flava
* **Oranĝo (Francio)** - Provenca urbo
* **Oranĝo-Nasaŭo**, la reganta reĝa familio de Nederlando
* **Oranĝo (rivero)** - rivero en Sud-Afriko
* **Oranĝa Liberŝtato** (*ankaŭ* **Oranĝio**) eksa provinco en Sud-Afriko
* **Oranĝa Revolucio** - la ukrainia revolucio pri la elekto de 2004
Brita pundo

dekstra|eta|150px|Simbolo por la brita pundo.

La **Brita pundo** estas la monunuo de Britio.

La brita pundo, ankaŭ nomita la **sterlinga pundo** (angle: *Pound sterling* [paŭnd STERling]), laŭ la normo ISO 4217 havas la valuto-kodon **GBP**. Ĝia simbolo estas **£** (kodo deksesuma A3 en unikodo), malofte ankaŭ **L**, aŭ **Ł**). La **£** simbolo preskaŭ ĉiam antaŭas la nombron, ekz. **£&nbsp;5.00** (kvin pundoj). La simbolo devenas el la latina vorto *libra*, en Esperanto "pundo".

Unu pundo egalas al 100 pencoj, kies mallongigo estas (minuskla) **p**. (Angle: *penny* [PENi], pluralo *pence* [pens *aŭ* penc]). En la kimra lingvo la mallongigo estas (minuskla) **c** (kimre *ceiniog*).

## Monbiletoj 
Monbiletoj ekzistas en valoro de **£&nbsp;5**, **£&nbsp;10**, **£&nbsp;20** kaj **£&nbsp;50**. La naciaj bankoj de Skotlando kaj Nord-Irlando eldonas siajn proprajn bankbiletojn, sed ili teorie ne estas .

## Moneroj 
Moneroj ekzistas en valoro de **1&nbsp;p**, **2&nbsp;p**, **5&nbsp;p**, **10&nbsp;p**, **20&nbsp;p**, **50&nbsp;p**, **£&nbsp;1** kaj **£&nbsp;2**. Ankaŭ moneroj de **25&nbsp;p** kaj **£&nbsp;5** stampiĝas, ĉefe okaze de memorfestaĵoj, kaj ili estas laŭleĝaj pagiloj. La moneroj de **20&nbsp;p** kaj la **50&nbsp;p** estas rimarkindaj, havantaj 7 kurbajn flankojn.
dekstra|eta|Orsuvereno de 1842.

## Vidu ankaŭ 
* Orsuvereno

## Eksteraj ligiloj 
* (angle) Bildoj de preskaŭ ĉiuj britaj moneroj.
* () () 
* () () 
* () () 

Kategorio:Monunuoj
Kategorio:Ekonomio de Britio
Rupio

**Rupio** estas monunuo en diversaj aziaj landoj:

* Barata rupio (INR)
* Indonezia rupio (IDR)
* Maŭricia rupio (MUR)
* Nepala rupio (NPR)
* Pakistana rupio (PKR)
* Sejŝela rupio (SCR)
* Srilanka rupio (LKR)

## Vidu ankaŭ 
* **Rupio** ankaŭ estas fikcia monunuo en la ludo The Legend of Zelda
Tony Blair

**Anthony Charles Lynton** "**Tony**" **BLAIR**  (naskiĝis la 6-an de majo 1953 en Edinburgh) estas brita politikisto. Ekde 1997 ĝis 2007 li estis la ĉefministro de Britio. Li estis la unua laborista ĉefministro estrante Brition tiom longe.

## Vivo 
Tony Blair naskiĝis en Edinburgo en Skotio, sed vivis dum sia juneco ĉefe en la nordangla Durham. Lia patro, Leo Blair, advokato, estis membro de la Konservativa Partio de Britio. Leo Blair celis kandidati por membreco en la nacia parlamento, sed suferis koratakon kiam Tony estis dekunujara.

Tony Blair edziĝis al Cherie Booth la 29-an de marto 1980. Ili havas kvar infanojn:
* Euan Anthony Blair (naskiĝis la 19-an de januaro 1984)
* Nicholas John Blair (Nicky) (naskiĝis la 6-an de decembro 1985)
* Kathryn Hazel Blair (naskiĝis la 2-an de marto 1988)
* Leo George Blair (naskiĝis la 20-an de majo 2000)

Li konvertiĝis al la katolika kredo (oficiale) la 21-an de decembro 2007.

## Politiko 
Post ricevo de sia advokata diplomo en 1975 Tony Blair anis la Britan Laboristan Partion. Li malsukcesis dum la parlamentaj balotoj de 1982 gajninte nur 10% de la voĉoj. Tamen li impresas la partiestron Michael Foot.

En 1983 li sukcesis gajni seĝon de la balotujo Sedgefield, apud Durham, kie li grandiĝis. Li estas unu el la reformantoj de la partio.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala biografio de Tony Blair  
* Terry Jones, Dio: Mi ne plu fidas je Blair („The Guardian“, 08.03.2006 – *Satira komento de la pro* Monty Python *famiĝinta brita filmisto kaj aktoro, pro ripeta alvoko de Dio far Blair dum liaj politikaj agadoj*)

Kategorio:Ĉefministroj de Britio
Kategorio:Britaj politikistoj
Kategorio:Karolpremiitoj
Kategorio:Membroj de la brita parlamento
Kategorio:Konvertitoj al katolikismo
Viktoria (Britio)

eta|200ra|Reĝino Viktoria en 1887.
[eta|maldekstre|200ra|**Reĝino Viktoria** sur [poŝtmarko de la Niĝerborda Protektorato de 1894.]]
[eta|250ra|Politika karikaturo de 1876 montranta [Benjamin Disraeli kronantan la reĝinon **Viktoria** kiel Imperiestrino de Hindio.]]
**Viktoria** (laŭ PIV2, ***Viktorino***; ; naskiĝis la 24-an de majo 1819, mortis la 22-an de januaro 1901) estis brita reĝino, kiu regis de la 20-a de junio 1837 ĝis sia morto.

Tiom longe ŝi regis, ke en Britujo oni laŭ ŝi nomis historian periodon Viktorina Epoko. Dum ŝia regado okazis la momento de plej ekspansio de la Brita imperio. Krom monarko de la Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando, ŝi krome portis la titolon de "Imperiestrino de Hindio" (kiu inkludis la nunajn teritoriojn de Barato, Bangladeŝo, Pakistano, ktp.).

Dum tiu epoko kulminis la industria revolucio, kiu portis gravajn sociajn kaj ekonomiajn ŝanĝojn al la lando.

Viktoria estis la lasta reĝo el la Hanovra dinastio; ŝia posteulo apartenis al la dinastio de Saksio-Koburgo kaj Gotao. Ŝi testamentis, ke ŝi restu la sola brita reĝino kun la nomo Viktoria, kio ĝis nun estis respektata (rim. pri la viktorina moralo). Pro multe da nepoj, ankaŭ reĝoj, ŝia epiteto estas: "Avino de Eŭropo".

Ŝia portreto aperis sur la unua poŝtmarko de la mondo.

Ŝia regado de pli ol 63 jaroj estas rimarkinde longa - ĝi validis kiel la plej longa de ĉiuj britaj monarkoj, ĝis la , kiam Elizabeto la 2-a preterpasis ŝian rekordon kaj fariĝis la plej longe tronanta monarĥo en la historio de Britio kaj Anglio.

Ŝia kolego Francisko Jozefo la 1-a de Aŭstrio regis proksimume samtempe, de 1848 ĝis 1916.

Kategorio:Britaj reĝoj
Kategorio:Imperiestroj de Hindio
Kategorio:Imperiestrinoj
Kategorio:Hanovra dinastio
⚭Viktoria
Rusia revolucio

**Rusiaj revolucioj** estas la revolucioj kiuj okazis en Rusio.
Plejparte kiam oni diras "Rusia revolucio" (aŭ "Rusa revolucio"), oni subkomprenas la Rusian oktobran revolucion de 1917.

*Rusia revolucio de 1905
* Rusia revolucio de 1917
** Rusia revolucio de februaro 1917
** Rusia revolucio de oktobro 1917

Kategorio:Historio de Rusio
Malluma Epoko

Historiaj skoloj nomas **Malluma Epoko** la periodon de eŭropa historio post la falo de Okcidenta Romia Imperio ĝis la eko de Renesanco, pli-malpli de la 6-a ĝis la 10-a jarcentoj.

La malhavo de historiaj registroj kaj la malapero de la kompleksa romia ŝtatostrukturo kaŭzis la taksan nomon.

Kategorio:Historio de Eŭropo
Subŝtato

**Subŝtato**, aŭ **federaciero** aŭ **landero** (aŭ simple **ŝtato**) estas membra ŝtato en federacia ŝtato. Ekzemploj de unuaranga subŝtata unuo de sendependa ŝtato estas Usono, Meksiko kaj Brazilo. Tamen oni uzas aliajn vortojn por la unuarangaj subŝtataj unuoj de kelkaj ŝtatoj, ekzemple:

* 
** Provincoj (*provincia*)
* 
** Subŝtatoj (*state*) kaj teritorioj (*territory*)
* 
** Federaciaj landoj (*Bundesland, Land*)
* 
** Subŝtatoj (*state*) kaj teritorioj (*territory*)
* 
** Regionoj (*gewest, région, Region*)
* 
** Federacio (*federacija*) kaj respubliko (*republika*)
* 
** Subŝtatoj (*estado*)
* 
** Federacia lando (*Bundesland, Land*)
* 
** Provincoj (*province*) kaj teritorioj (*territory*)
* 
** Subŝtatoj (*negeri*) kaj teritorioj (*wilayah persekutuan*)
* 
** Federaciaj subŝtatoj (*estado*)
* 
** Subŝtatoj (*state*)
* 
** Regionoj (*okrug*)
** historie en Sovetunio respektive en RSFSR: Respublikoj (*respublika*) (1922 – 1991)
* 
** Kantonoj (*Kanton/Stand, canton, cantono, chantun*)
* 
** Emirlandoj (*amīr*)
* 
** Subŝtatoj (*state*)
** Konfederaciitaj ŝtatoj (*state*) (1861 – 1865)
* 
** Subŝtatoj (*estado*)

## Vidu ankaŭ 
* Administra divido
* Departemento (*département*, *megye*)
* Graflando (*Grafschaft*, *county*)
* Gubernio (*gubérniâ*, *todōfuken*)
* Oblasto (*oblast’*)
* Prefektlando (*prefecture*, *kômanda-kôta*)
* Provinco (*provincia*, *shěng*, *do*, *tỉnh*)
* Vojevodio (*województwo*)

## Referencoj 
Kategorio:Subŝtatoj
Kategorio:Federaciismo
Kategorio:Administraj unuoj laŭ klasnomoj
Seksismo

eta|dekstra|250ra|Lokalo de la stabejo de la Nacia Asocio Kontraŭ la Virina Balotrajto. Viroj apudas dum virino rigardas defore.
eta|dekstra|250ra|
[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri seksismo]]
**Seksismo** estas diskriminacio de la homo pro ties sekso.

Simplan rimarkon de malsamoj inter seksoj oni ne povas vidi kiel seksismon, seksismo okazas kiam oni pretekstas tiujn malsamojn kiel motivo por subpremo de alia sekso. Ekzemple, se oni rimarkas ke plejparto da virinoj estas fizike malpli forta ol mezuma viro, tio ne estas en si mem seksismo, sed se oni diras ke, ĉar virinoj estas fizike pli malfortaj, ili ne rajtas praktiki sporton, ekzemple, tio ja estas seksismo.

Okazas ke, en multaj socioj, kiel en okcidenta socio, rajtoj estas ligitaj al funkcioj, sekve, oni pensas ke homo por akiri samajn rajton devas akiri samajn funkciojn. Ekzemple, oni pensas, post Industria revolucio, ke por havi la rajton je posedo de mono, oni devas labori en nefamilia medio, sekve, se virinoj ne laboras ekster la familio, ili ne rajtus posedi monon. Sekve, oni stimulis virinojn akiri la samajn funkciojn kiel viroj por akiri la samajn rajtojn. En aliaj socioj, eĉ en mezepoka Eŭropo, funkcioj kaj rajtoj ne estas rekte ligitaj, do, individuoj kiuj havas malsamajn funkciojn povas havi samajn rajtojn kaj individuoj kiuj havas samajn funkciojn povas havi malsamajn rajtojn. En tiuj kazoj, eĉ se virinoj akiras samajn funkciojn kiel viroj, ili povas daŭre resti malegalrajtaj. Tiel, ofte, oni kredas la renton aŭ la laborrangon de virinoj en ne-Eŭropaj landoj kiel montrilon de egaleco, sed la situacio de laboristino en islamana aŭ sudamerika lando ne estas aŭtomate la sama kiel tiu de eŭropanino kun simila rango aŭ rento, ĉar en tiuj socioj, funkcioj ne estas ligitaj al rajtoj kiel estas en Eŭropo aŭ Usono.

En Esperanto-medio oni foje diskutas pri "seksismo de lingvo".

## Vidu ankaŭ 
* Feminismo
* Genra rolo
* Hiismo, iĉismo, riismo
* Maĉismo
* Rasismo
* Seksa esencismo
* Seksatenco
* Socia malegaleco
* Virismo

## Eksteraj ligiloj 
* Kurso en Esperanto pri seksa egaleco , Monda.eu,
* http://www.bezuprzedzen.org 
* http://www.un.org/News/fr-press/docs/2004/CS8230.doc.htm 
* La Akademio de Esperanto distancigas de Seksismo

Kategorio:Ismoj
Kategorio:Socio
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Feminismo
Kategorio:Kulturo
Kategorio:Sociaj problemoj
Ruĝa Krescento

La **Ruĝa Krescento** (lunarko) estas versio de la Ruĝa Kruco en islamaj landoj.

Ĝi estis uzata ek de 1876 de la osmanida imperio, de 1929 ankaŭ de aliaj islamaj landoj. La simbolo kun leono kaj suno estis proponita de Irano. Ekde 2005 validas por ne kristanaj landoj kaj ne islamaj landoj la simbolo de la Ruĝa Kristalo.

## Bildgalerio 

Dosiero:Red Lion with Sun.svg
Dosiero:Flag of the Red Crescent.svg|Ruĝa Krescento
Dosiero:Flag of the Red Crystal.svg|Ruĝa Kristalo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.redcross.int  
* http://www.icrc.org 
* http://www.ifrc.org 
* http://www.croix-rouge.be

Kategorio:Nobel-premiitoj pri paco
Kategorio:Ne-registaraj organizaĵoj
Muzika instrumento

[eta|Ilustraĵo de pluraj muzikiloj el la [baroko]]
eta|Ĉina muzikilo
**Muzika instrumento** (aŭ **muzikinstrumento** aŭ pli simple, **muzikilo**) estas ilo fabrikita por fari muzikon.

Kompreneble, iu ajn objekto povanta produkti sonon povas esti uzita kiel muzikilo, sed iĝas vera musik-instrumento, nur se oni sufiĉe ofte uzas ĝin tiel. Ekzemplo sufiĉe fama estas la kuleroj

Oni kutime kategoriigas muzikilojn tiel:
* **Blovinstrumentoj**, kiuj produktas sonon per *blovado*;
** Latunaj blovinstrumentoj
** Lignaj blovinstrumentoj
* **Elektronikaj muzikiloj**, kiuj *elektronike* produktas sonon;
* **Frapinstrumentoj**, kiuj produktas sonon per *frapado*;
* **Klavarinstrumentoj**, kiuj ludiĝis per premado de *klavojn*;
* **Kordinstrumentoj**, kiuj produktas sonon per vibrado de sia(j) *kordo(j)*

## Vidu ankaŭ 
* Orkestro
* Idiofono
* Listo de muzikaj instrumentoj
* Multinstrumentisto

Kategorio:Iloj
Ĵetpluredro

**Ĵetpluredro**, **ludkubo**, **ĵetkubo** aŭ nur **kubo** estas pluredro kiun oni ĵetas en ludoj. Ĝi uziĝas por hazarde elekti numeron inter tiuj kiuj estas skribitaj sur ĝiaj edroj.

eta|20-edra ĵetpluredro

[eta|Antikvaj ĵetkuboj el [Azio]]

La esprimo "kubo" foje estas uzata por similaj objektoj, kiuj havas alian formon kaj alian nombron da edroj, por hazarde decidi inter alia nombro de ebloj ol 6. Por tio plej taŭgas la regulaj pluredroj (kvaredro, okedro, dekduedro, dudekedro), sed ĉar regula kvaredro havas tre akrajn angulojn, ĝi malbone ruliĝas. Tial por distingi inter kvar ebloj oni uzas okedron kaj metas al po du edroj la saman simbolon.

eta|174ra|Pluredroj taŭgaj kiel ĵetaĵoj
Ne ekzistas regula korpo kun 10 edroj. Por decidi inter 10 ebloj oni povas uzi dudekedron, sed eblas kunigi du 5-flankajn piramidojn tiel, ke neniu el la 10 edroj distingiĝas de la aliaj. La ofte uzata formo por ĉi tio estas kvinlatera kajtopluredro. Tio funkcias por ĉiu para nombro de edroj.

## Vidu ankaŭ 
* Zokiedro
* Ĵetkuboj de Sicherman

Kategorio:Ludpecoj
Kategorio:Pluredroj
Fajfilo

eta|Fajfiloj de usonaj policistoj
[eta|Fajfilo de [Boatestro]]
**Fajfilo** estas iom mallaŭta blovinstrumento kiu faras sonon pro enfluo de aero. Ĝenerale la fajfilo ludas nur unu tonikon. Multaj specoj ekzistas: malgrandaj signalfajfiloj estas uzataj de policanoj kaj sportjuĝistoj; tiuj plejofte estas **trilofajfiloj**. Ŝipoj kaj trajnoj tamen ofte havas grandajn fajfilojn kiel signalilojn. Ekzistas ankaŭ fajfiloj de alta frekvenco, ne aŭdeblaj de homoj, sed ja de aliaj bestoj kiel ekzemple hundoj.

Malgraŭ tiuj ĉi profanaj funkcioj signalaj ili ankaŭ povas esti muzikinstrumentoj: orgenoj havas depende de sia grandeco ofte plurajn milojn da fajfiloj, ĉar ĉiu manuala registro devas havis almenaŭ 50 fajfilojn. Malgranda orgeno havas proksimume registrojn, dum kiam granda orgeno havas eble 50, 70 aŭ eĉ pli registrojn kaj do fajfilonombron konforman al tio. Alia uzo muzika ekzistas en brazila sambomuziko, kie ĝi estas konsiderata kiel perkutinstrumento, markanta la ritmon. Tiu ĉi trilofajfilo povas eligi tri malsamajn tonojn; ĝi nomiĝas en la brazila portugala lingvo *apito* kaj estas ankaŭ konata kiel sambofajfilo.

## Vidu ankaŭ
* Boatestrofajfilo
Vagino

**Vagino** estas parto de ina seksaj organoj ĉe placentuloj kaj marsupiuloj. Tio estas dukto kondukanta de utero al la surfaco de la korpo de la ino.

Ties ĉefaj funkcioj plenumas dum koito, menstruo kaj nasko.

## Virina vagino 
eta|250ra|Seksorganoj de virino de antaŭe
La vagino estas dukta elasta kanalo el muskoloj, longa proksimume 10&nbsp;cm kaj larĝa proksimume 2,5&nbsp;cm. Ĝi kunigas vulvon ekstere kun utera cerviko interne. Ĝi finas per utera volbo. La utera cerviko elstaras en la vaginon de supre. Kiam la virino staras rekte, la vagino celas supren malantaŭen. Kun la utero ĝi havas angulon proksimume 45°. La uter-enirejo estas en malantaŭa ekstremaĵo de la vulvo, malantaŭ elfluejo de la uretro. Super la vagino estas monteto de Venuso. La interno de la vagino estas kutime rozkolora kiel ĉiuj mukozaĵoj de mamuloj.

Nocion *vagino* oni ofte uzas por *vulvo*, sed tiu ĉi nomo estas neĝusta, ĉar la vagino nur komenciĝas en la vulvo. Tio estas simila interrilato kvazaŭ *buŝon* oni nomus *gorĝo*.

La longeco, la larĝeco kaj la formo de la vagino povas tre ŝanĝiĝi. Normale la vagino estas malfermita, ĝiaj muroj tuŝas unu la alian. Dum koito ĝi kapablas plilongiĝi kaj plilarĝiĝi, nome dufoje aŭ trifoje. Plej multe ĝi plilarĝiĝos dum nasko, nome tiel, por ke povu trairi tra ĝi la kapeto de novnaskito.

Lubrikadon (ŝmiradon) certigas glandoj proksime de la vagina aperturo kaj la utera cerviko. La muroj de la vagino mem ne enhavas glandojn, sed mukozaĵo penetras tra ili. La mukozaĵo povas esti blanka aŭ flava, maldensa aŭ densa.

Antaŭ la unua seksa kuniĝo la vagino de virgulino estas ŝirmata per himeno.

En la vagino de plenkreska virino estas acida medio, kiu ŝirmas ŝin antaŭ kontaĝo.

## Funkcio de vagino 
* dum seksa kuniĝo ĝi akceptas virseksan penison;
* oni naskas tra ĝi infanon;
* ĝi havas kanalon por forfluo de menstrua sango.
* En tempo de seksardo ĝi produktas sekreciojn por altiri masklojn

## Seksa kuniĝo 
250ra|eta|Bildigo de vagina enirejo
La vagino servas dum seksa kuniĝo kiel aldona organo al virseksa peniso. La peniso enpenetras en ĝin.

La vagino en la proksimeco de la vagina aperturo enhavas grandan kvanton de nervaj finaĵoj. Dank‘ al ili la virino koitante sentas sin agrable. Kelkaj virinoj havas en la vagino tre senteman erotogenan zonon, kiu nomiĝas G punkto. Ties iritado povas gvidi al tre intensiva orgasmo.

## Nasko 
Dum la nasko eliĝas tra la vagino en la mondon la feto. Ĉar la kapeto de la feto estas dum la nasko jam tre granda, la nasko prezentas por la vagino eksterordinaran streson. Sed la vagino de plimulto da virinoj „trasuferos“ la naskon sen pli granda difektiĝo kaj la vagino revenos en preskaŭ originan staton.

## Menstruo 
Dum la menstruo foriras tra la vagino la menstrua sango. Por ke la sango ne elfluu el la vulvo de virino, kelkaj virinoj enmetas en la tempo de menstruo en la vaginon tamponon.

## Vidu ankaŭ 
* Artefarita vagino
* Vagina dentata
* Vagina Muzeo

Kategorio:Anatomio
Kategorio:Ginekologio kaj akuŝologio
Kategorio:Seksologio
Baleno

:*Ĉi tiu artikolo temas pri marbesto. Pri aliaj signifo de "baleno" vidu baleno (apartigilo).*

**Baleno** estas komuna nomo por ĉiuj grandaj cetacoj, do ĉiuj cetacoj krom delfenoj kaj similgrandaj bestoj (porkocetoj, fundocetoj). Foje ĝia signifo estas plue limigata al tiu de lamencetacoj. La granda orcino kaj nigra globicefalo, anoj de la familio de delfenoj (*Delphinidae*), estas ofte (ne ĉiam) taksataj balenoj pro sia grando (science, en tiaj okazoj pli taŭgas uzi la nomojn de la familioj).

Inter la balenoj troviĝas la plej granda bestospeco de la tero, la blua baleno.

Cetacologio (el la antikva greka κῆτος kētos, 'baleno', 'marmonstro', + λογία -logio) estas la scienco, kiu traktas la proksimume 90 speciojn de balenoj en la ordo Cetacoj. 

## Anatomio 
# - balenlamenoj, bartoj
# - rostro
# - orificprotekto
# - du orificoj
# - dorsa naĝilo
# - dorsa kresto
# - vosto 
# - vosta naĝilo
# - mezo de la vosta naĝilo
# - anuso
# - fendo urina seksa
# - cicoj
# - umbiliko
# - naĝiloj
# - antaŭbrako
# - sulkoj

## Vidu ankaŭ 
* Cetacoj
* Balenlameno
* Balenbuĉado
* *Moby-Dick*

## Bildaro 

Dosiero:Baleine à bosse et son baleineau 2.jpg|
Dosiero:Baleen.jpg|
Dosiero:Bluewhale877.jpg|
Dosiero:Southern right whale.jpg|
Dosiero:Baleine de Luc.JPG|Skeleto de baleno en Luc-sur-Mer

775ra
Rapido

La **rapido** estas la ŝanĝo de loko en difinita tempo. Matematike ĝi estas la unua derivaĵo de la koordinato laŭ la tempo. Vektora rapido estas simila, sed ĝi ankaŭ priskribas la direkton de la movo. Fiziko mezuras rapidon laŭ la SI-sistemo en metroj en sekundo (m/s).
Alia mezuro ofte uzata estas "kilometroj en horo" (km/h = 0,2778 m/s), en Usono ankaŭ "mejloj en horo" (mi/h = 0,447 m/s).
Laŭ la teorio de la relativeco la plej granda ebla rapido de mashava objekto estas la rapido de lumo (en vakuo). 

Bazaj formuloj de rapido:

momenta rapido laŭ x-akso v_x=dx/dt = x'

meza rapido \overline{v} = s/t kie *s* estas distanco de movo, kaj *t* estas la tempointervalo dum kiu la movo ekzistis.

La radiusa rapido estas la rapido de objekto mezurita laŭ la direkto de la vidlinio kiu ligas tiun objekton al la observanto. Ĝi havas negativan valoron kiam la objekto alproksimiĝas. Ĝi havas pozitivan valoron kiam la objekto foriras.

-----

**Rapido** estas ankaŭ nomo de stenografia sistemo adaptita el la germana al esperanta uzo en frua 20-a jarcento de Karl Wallon.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (21, kaj 3 pri malrapido) proverboj pri rapido en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* 
* 

* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Matematiko
Kategorio:Fiziko
Petrolo

**Petrolo** estas ĉiu el la diverskonsistantaj kaj diversuzaj materialoj, ekstraktataj el la nafto.

La kruda petrolo nomiĝas nafto, la aviada petrolo keroseno.

Specoj de petrolo estas benzino, dizeloleo, mazuto, asfalto.

## Vidu ankaŭ 
* Nacia Muzeo pri Petrolo (Rumanio)
* Petrolindustrio
* YPF

Kategorio:Brulaĵoj
Kategorio:Fosiliaj brulaĵoj
Kvadrato

**Kvadrato** povas esti:

## Matematiko 
***Kvadrato (geometrio)** estas geometria figuro kun 4 egalaj lateroj kaj 4 egalaj anguloj.
***Kvadrato (algebro)** estas la rezulto de multiplikado de nombro per si mem.

## Persono 
* Kvadrato el Ateno (latine *Quadratus*, antikvgreke *Κοδράτος*)
Fratoj Wright

eta|200px|maldekstra|Orville Wright
eta|200px|dekstra|Wilbur Wright
[eta|200px|dekstra|La unua flugo la [17-an de decembro 1903]]

La fratoj Wright, **Orville Wright** (Naskiĝis la 19-an de aŭgusto 1871, mortis la 30-an de januaro 1948) kaj **Wilbur Wright** (naskiĝis la 16-an de aprilo 1867, mortis la 30-an de majo 1912) estis usonaj pioniroj de aviado. Ili konstruis aviadilon, kiu estis praktike flugkapabla kaj pli peza ol aero. Ĝi nomiĝis *Flyer I*. Iliaj provoj okazis apud Kitty Hawk en Norda Karolino. Ilia unua flugo okazis je la 17-a de decembro 1903.

## Vidu ankaŭ 
* Flyer 1

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.thewrightbrothers.org/fivefirstflights.html  
* http://www.flyingmachines.org 
* http://www.outerbanks.com/wrightbrothers/wrightlc.htm 
* http://www.idsia.ch/~juergen/planetruth.html 

Kategorio:Usonanoj
Kategorio:Flugpioniroj
Wright
Tygelsjö

**Tygelsjo** estas vilaĝo en Svedio ĉe la 55-a norda latitudo, kun ĉirkaŭ 1873 loĝantoj (2000). Laŭ Enciklopedio de Esperanto, ĝi estis naskiĝloko de Anders Rosenberg.

Kategorio:Geografio de Svedio
Kategorio:Vilaĝoj
Kalkoŝtono

[300ra|eta|Kalkoŝtonaj terasoj en [Pamukkale, Turkio]]
**Kalkoŝtono** estas blanka sedimenta ŝtonaĵo, kiu konsistas plejparte el kalcia karbonato en ties ambaŭ mineralformoj kalkospato kaj aragonito (ambaŭ CaCO_3) kaj el dolomito (CaMg(CO_3)_2).

Ĝi estas en pura stato blanka, sed la fremdaj materialoj kolorigas ĝin flava, bruna aŭ ruĝa.

Plimulto de la kalkoŝtonoj havas grajneran strukturon. La grajneroj grandas de 0,001&nbsp;mm ĝis okulvideblaj grajnoj, estas ofte etetaj restaĵoj de fosiliaj ŝeloj de kalkoskeletaj bestoj.

La kalkoŝtono estiĝas plej ofte en maroj per kemia sekreciado en la akvo.

La kalkoŝtono riĉas je fosiliaj restaĵoj kaj tiel gravas por la geohistoriistoj. Ĝi ankaŭ gravas por la industrio por produkti sterkon (tipo kiu riĉas je fosforo).

Se oni varmigas je temperaturo de 900– la kalkoŝtonon, la kalcia karbonato disiĝas je karbona dioksido kaj kalko.

Kalkoŝtono povas esti detruata per acida pluvo.

Jerusalema ŝtono (hebree אבן ירושלמית; arabe حجر القدس) estas nomo aplikata al diversaj specoj de pala kalkoŝtono kaj dolomita kalkoŝtono, ofta en kaj ĉirkaŭ Jerusalemo kiu estis uzata en konstruado ekde antikvaj tempoj.

## Formoj 
* kretoŝtono
* koralrifo
* stalaktito/stalagmito
* marmoro

## Bildoj 

Dosiero:Limestone in Tyniec (Krakow, Poland).jpg|
Dosiero:Limestoneshale7342.jpg|
Dosiero:LimestoneWithFossilUSGOV.jpg|
Dosiero:Litography press with map of Moosburg 01.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Karsto
-610

En la jaro **610 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

eta|maldekstra|180ra|
## Eventoj 
* Nekao la 2-a sukcedas la reĝon Psametiĥo la 1-a kiel faraono de antikva Egiptio.
* Fondo de la urbo *Naŭkratis* en la Nila Delto de antikva Egiptio.

## Naskiĝoj 
* Anaksimandro (-610 ĝis -546), greka filozofo.

## Mortoj 
* Psametiĥo la 1-a, faraono de antikva Egiptio, mortas en la antikva urbo Tahpanhes.
Funkciismo

**Funkciismo** estas ĝenerala nocio por maniero kompreni, formi aŭ plani ion orientiĝante laŭ la funkcio

Ĝi estas arta aŭ teoria doktrino, kiu atentas precipe la efektivan kaj efikan kunfunkciadon de aĵoj.

## En arkitekturo kaj arto 
La formo obeu al la funkcio. Estetiko ne estas primara formprincipo. Funkcikonvenaj formoj estas belaj.
## En filozofio 
La penso (aŭ animo) estas funkcio de la cerbo, aŭ "cerbo estigas menson". Tio signifas ke oni povus anstataŭi la cerbon per alia substrato, ĉar la cerbo mem ne donas esencon al la menso, laŭ la teorio. La menso nur konsistus el la kaŭzaj rilatoj inter menso-statoj, perceptoj kaj konduto.

## En sociologio 
Sociaj fenomenoj klarigeblas per iliaj funkcioj en la socia sistemo.

## En psikologio 
En psikologio, funkciismo estas skolo kiu rilatas al la menso kaj konduto laŭ la aktiva adaptado de persono al sia medio.

Kategorio:Artoj
Kategorio:Arkitekturo
Ekspedicio

[eta|La tri ekspedicioj de [James Cook]]
**Ekspedicio** estas esplorvojaĝo. La ĉefa celo de ekspedicio estas havigi informojn pri ne aŭ malmulte konataj regionoj de la mondo. La preparo por ekspedicio ĝenerale ampleksas jenajn taskojn:

* kolekti la jamajn konojn
* lerni regionajn lingvojn ( aŭ /plus komunan lingvon se la ekspedicianoj estas diversetnaj)
* arigi kaj paki materialon kaj necesajn ilojn
* formi teamon de ekspedicianoj kapablaj laŭ karaktero, konoj, trejniteco ...
* plani la vojaĝtempon kaj -vojon
Vojvodino

**Vojvodino** - *Vojvodina* [VOJvodina] (serba-cirila: Војводина; ) - estas aŭtonoma regiono en la nordo de Serbio. Ĝi ampleksas 21506 km² kaj havas limojn kun Hungario (norde), kun Kroatio (okcidente), kun Rumanio (oriente) kaj kun Bosnio kaj Hercegovino en sudokcidento. La tereno de la regiono estas grandparte ebena. Vojvodinon trairas la riveroj Danubo, Tiso kaj Sava.

Laŭ la stato de  en la regiono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La ĉefurbo de Vojvodino estas Novi Sad.

## Lingvo kaj kulturo 
La etna konsisto el tiu regiono estas komplika kaj riĉega. Estas 6 oficialaj lingvoj (la serba, la hungara, la slovaka, la kroata, la rumana, la rusina) kaj ĝis 26 etnaj grupoj, el kiuj la hungaroj kun ĉirkaŭ 14 % estas la plej granda minoritato.

## Historio 
Tiu regiono dum la mezepoko apartenis al Hungara reĝlando, poste al Osmana Imperio, baldaŭe al Habsburga Imperio. Kiel provinco, ĝi funkciis inter 1849-1860, ĉar la Habsburgoj per tio dankis por la serboj la batalojn kontraŭ la hungaroj. Post la 1-a mondmilito Vojvodino apartenas al la estonta Jugoslavio. Post la 2-a mondmilito 100000 da germanoj estis aŭ deportitaj aŭ forpelitaj aŭ murditaj, la saman sorton havis ankaŭ la hungaroj.

## Setlejo 
* Gospođinci

## Vidu ankaŭ 
* Strukturo de Vojvodino
* Vojvodina Esperanto-Ligo
* Vojvodo


Kategorio:Historio de Hungario
Kategorio:Aŭtonomaj regionoj
Akonkagvo

**Akonkagvo** () estas la plej alta monto sur Tero ekster Azio (nome ekster Karakorumo kaj Himalajo). Ĝi havas altecon de 6.962 metroj kaj apartenas al la Andoj. Akonkagvo estas de vulkana deveno, situas en Argentino proksime al la limo al Ĉilio kaj apartenas al la montaro Andoj.

Kiel partoprenanto de ekspedicio de Edward Fitzgerald la 14-an de januaro 1897 Matthias Zurbriggen (Svislando) estis la unua homo, kiu surgrimpis tiun ĉi monton.

## Esperanto-Movado 
Tibor Sekelj atingis ĝian pinton en la jaro 1944 kun la ekspedicio de Johann Georg Link (en hispanlingvaj fontoj ankaŭ *Juan Jorge Link*). Priskribon de la surgrimpo Sekelj donas en sia libro *Tempesto sur Akonkagvo*.

## Bildaro 

Dosiero:Aconcagua.jpg|Akonkagvo
Dosiero:AconcaUnten.JPG|Rigardo de sudo proksime de la limpasejo "Cristo Redentor" al la monto
Dosiero:1959 Tempesto super Akonkagvo.jpg|*Tempesto sur Akonkagvo*, 1959

## Vidu ankaŭ 
* Ojos del Salado

## Eksteraj ligiloj 
* "oficialaj" paĝoj pri la monto
* paĝoj pri ekspedicioj sur la monton Akonkagvo hispane angle germane kaj france

Kategorio:Montoj en Sudameriko
Kategorio:Montoj en Argentino
Kategorio:Plej altaj punktoj
Kategorio:Montoj kun alteco inter 6000 kaj 6999 m
Danilo Kiš

eta|200px|Busto de Danilo Kiš
**Danilo Kiš** (naskiĝis la 22-an de februaro 1935 en Subotica, Vojvodino, Serbio kaj mortis la 15-an de oktobro 1989 en Parizo, Francio) estis verkisto.

## Vivo 
...

## Verkaro 
1962 Mansarda, Psalam 44. Beograd: Kosmos.

1965 Basta, pepeo: romano, Beograd: Prosveta.

1968 Noc i magla: igra u jednom cinu. en: Pozorisni Zivot, 1968, br. 31-32.. Knj. II, S. 44-52. (kaj en: Antologija TV drame. - Beograd: RT Beograd, 1969, S.155-188.)

1969 Rani jadi: za decu i osetljive. Beograd: Nolit.

1972 Pescanik: romano, Beograd: Prosveta.

1972 Po-etika. Beograd: Nolit.

1974 Po-etika: knjiga druga. Beograd: Savez studenata Jugoslavije.

1976 Grobnica za Borisa Davidovica: sedam poglavlja jedne zajednicke povesti. Beograd: Beogradski izdavacko-graficki zavod (=BIGZ) /Zagreb: Liber.

1978 Cas anatomije. Beograd: Nolit.

1983 Enciklopedija mrtvih. Beograd: Prosveta.

1983 Djela Danila Kisa. Zagreb: Globus, Beograd: Prosveta. (= Gesamtausgabe in zehn Bänden: I Mansarda: satiricna poema, II Psalam 44, III Rani jadi, IV Basta, pepeo, V Pescanik, VI Noc i magla, VII Grobnica za Borisa Davidovica, VIII Cas anatomije, IX Homo poeticus, X Enciklopedija mrtvih)

1985 "Censorship - self-censorship" en: Report on the Cultural symposium, Budapest, October 1985. Vienna: International Helsinki Federation for Human Rights, S. 55-61.; das. 1986 "Cenzura. autocenzura: Kritika kritike - obrana kritike" in: Republika (Zagreb), XLII, 7-8. Zagrebacki knjizevni razgovori 86, S. 688-690.

1987 Izabrana dela Danila Kisa. Beograd: BIGZ/Prosveta. (= sesvoluma elektita verkaro: I Mansarda: satiricna poema, II Rani jadi, III Basta, pepeo, IV Pescanik, V Grobnica za Borisa Davidovica: sedam poglavlja jedne zajednicke povesti, VI Enciklopedija mrtvih)

1990 Gorki talog iskustva. (eldonis kaj postparolis Mirjana Miocinovic). Beograd: BIGZ, Srpska knjizevna zadruga, Narodna knjiga.

1990 Zivot, literatura. (eldonis kaj postparolis Mirjana Miocinovic) Sarajevo: Svjetlost.

1990 Homo poeticus. (eldonis kaj postparolis Mirjana Miocinovic) Sarajevo: Svjetlost.

1992 Elektra: po Euripidu. Cacak: Gradac.

1992 Pesme i prepevi. (eldonis Predrag Cudic, elektis Oto Tolnai) Predrag Cudic, Radivoje Konstantinovic, Illustrationen von Leonid Sejka u. a., Beograd: Prosveta.

1994 Lauta i oziljci. eldonis Mirjana Miocinovic. Split: Feral Tribune, 1994. (das. 1994 Beograd: BIGZ.)

1995 Skladiste. eldonis Mirjana Miocinovic. Beograd: BIGZ.

1995 SABRANA DELA DANILA KISA, je la 60-a naskiĝtago (eldonis kaj postparolis Mirjana Miocinovic). Beograd: BIGZ. Pogovor . Kun bibliografio de Milena Markovic. (= kompleta eldo en 14 volumoj: I Mansarda, II Psalam 44, III Rani jadi, IV Basta, pepeo, V Pescanik, VI Noc i magla, VII Grobnica za Borisa Davidovica, VIII Cas anatomije, IX Homo Poeticus, X Enciklopedija mrtvih, XI Pesme, Elektra, XII Varia, XIII Skladiste, XIV Zivot, literatura)

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo pri Danilo Kiš
* www.danilokis.org

Kategorio:Serbaj verkistoj
Kategorio:Montenegraj verkistoj
Kategorio:Jugoslavaj verkistoj
Kategorio:Serbaj dramistoj
Ĉimborazo

**Ĉimborazo** (*Chimborazo*) estas la plej alta pinto de Ekvadoro.

Ĉar la Tero ne estas vera sfero, la pinto de tiu monto estas la plej malproksima punkto el la tercentro, preskaŭ du kilometroj pli malproksima ol la pinto de Everesto.

Ĝis la komenco de la 19-a jarcento, oni pensis ke Ĉimborazo estis la plej alta monto en la Tero, mezurite super marnivelo kaj tial ekzistis multaj provoj ĝin surgrimpi. Tion provis en 1802 la esploristo barono Alexander von Humboldt, sed li devis rezigni je alteco de 5.875 metroj pro la altmalsano ('‘soroĉo’’). Fine, tion sukcesis fari la grimpisto Edward Whymper kun la fratoj Carrel en 1880. Ĉar multaj ne kredis lian version, la sekvan jaron li denove atingis la pinton per alia malsama vojo.

Ĉimborazo estas ankaŭ provinco de Ekvadoro.
eta|Vulkano Chimborazo vidata aviadile
eta|Vulkano Chimborazo vidata aviadile

## Vidu ankaŭ 
* Listo de la plej altaj montoj de ĉiu lando

## Eksteraj ligiloj 
* Monto Chimborazo 

Kategorio:Montoj en Ekvadoro
Kategorio:Plej altaj punktoj
Yes

**Yes** (angle, "Jes") estas angla muzika grupo de progresiva roko, kiu komponis siajn unuajn kantojn en 1969. Kvankam la anoj de la grupo estas ofte ŝanĝitaj tra la jaroj, la fondintaj anoj Jon Anderson kaj Chris Squire estas la kerno de la grupo.

## Anoj de la grupoj 
* Jon Anderson - voĉo
* Chris Squire - basgitaro kaj voĉo
* Tony Kaye - klavarinstrumentoj
* Peter Banks - gitaro
* Bill Bruford - drumo
* Steve Howe - gitaro kaj voĉo
* Rick Wakeman - klavarinstrumentoj
* Alan White - drumo
* Patrick Moraz - klavarinstrumentoj
* Geoff Downes - klavarinstrumentoj
* Trevor Horn - voĉo kaj basgitaro
* Trevor Rabin - gitaro kaj voĉo
* Billy Sherwood - gitaro
* Igor Khoroshev - klavarinstrumentoj

Kategorio:Anglaj muzikaj grupoj
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1960-1969
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1970-1979
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1980-1989
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1990-1999
Kategorio:Muzikaj grupoj en 2000-2009
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1968
Antonimo

**Antonimo** (de Helena *antonymos* "kontraŭnoma") aŭ **"mal-vorto"** estas semantika inverso aŭ "mal-senco" de alia vorto: *nigra* - *blanka*, *ega* - *eta*, *tago* - *nokto*.

Esperanto havas propran sufikson *mal-* por esprimi antonimojn: *granda* - *malgranda*. Kio estas malo, kelkfoje estas filozofia demando. La vorto *malŝtono* por plejmultaj homoj ne havus sencon, sed eble bone kongruas kun ia filozofia mondokoncepto.

## Listo 
Kelkaj homoj malŝatas la prefikson *mal-*, kaj provas forigi ĝin uzante neologismojn. Pri tiu temo vidu de Claude Piron: *La Bona Lingvo*.
Jen listeto de tiaj anstataŭigantaj vortoj. Notu ke la du kolonoj ne cent-elcente sinonimas:

:malabsoluta - **relativa**
:malaktiva - **pasiva**
:**malalta** - basa
:**malami**, **malamegi** klarigas kiel li uzis interretajn rimedojn, precipe  serĉilojn kaj la disponeblon de la Tekstaro de Esperanto (versioj kaj de antaŭ kaj de malantaŭ 1940) por studi kiuj vortoj, kombinoj kaj gramatikaj formoj estas uzataj, kaj laŭ kiu ofteco. La eseisto komparas la rezultojn de serĉiloj en 2002 kaj 2004. Antaŭ ĉio la aŭtoro avertas pri dek limigoj kiuj relativigas la trovitajn rezultojn, inter kiuj neceso trovi verajn esperantlingvajn tekstojn, nombro de retejoj anstataŭ veraj aperintaj vortoj, konsisto de interretanoj kiel aparta homgrupo, malatento pri sencoj, malatentindaj kvantoj de mencioj neindaj, konfuzoj pri supersignitaj literoj. Krom precizaj ekzemploj, li dediĉas partan atenton al klasikaj diskutoj. Ekzemple pri la nomitaj mal-vortoj, li konkludas ke inter "venkintaj" kazoj estus *humida* kontraŭ malseketa, *stulta* kontraŭ malsaĝa kaj ĉefa malsprita, *kvereli* kontraŭ malpaci, *strikta* kontraŭ malvasta, dum inter nesukcesintaj estus *povra* super kiu ankoraŭ hegemonias malriĉa aŭ eĉ kompatinda, *leĝera* super kiu ankoraŭ hegemonias malpeza, *frida* super kiu ankoraŭ hegemonias malvarma, aŭ *olda* super kiu ankoraŭ hegemonias maljuna kaj malnova.

## Vidu ankaŭ 
* Antinomio
* Homonimo
* Paronimo
* Sinonimo
*  ĉe Vikivortaro

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://gl.wikibooks.org/wiki/Exercicios_de_l%C3%A9xico_en_lingua_galega/Ant%C3%B3nimos_1 
* http://www.vhled.cz/Casopis_Vhled(cislo2 
* http://www.thesaurus.com

Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Vortoj
Anagramo

eta|Animation of the Esperanto anagram: Esperanto = Personate
**Anagramo** estas vorto(j) farita(j) de alia(j) vorto(j) per reordigo de ties literoj: 
*ido* > *do i* > *dio* > *odi* 
*esperanto* > *personate* > *per sateno* > *persa etno* > *Nero petas* > *se ne patro* > *repo en S.A.T.* > *sapo teren* > *a-serpento* ktp.

Ofte, anagramojn uzas verkistoj kiel pseŭdonimon.

## Vidu ankaŭ 
* Palindromo
* Ĉiuliteraĵo
* Logogrifo
* Tabulludo
* Anagramoj
* Fonemo
* Permutaĵo
* Izogramo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wordsmith.org/anagram/index.html 
* http://www.fourmilab.ch/anagram 
* http://www.arrak.fi/ag/index_en.html  
* http://www.sibiller.de/anagramme/ (germanlingvaj anagramoj)

Kategorio:Enigmoj
Kategorio:Vortoj
Palindromo

eta|dekstra|
[eta|dekstra|180px|Solvita palindromo de la [Kvadrato de Sator.]]
**Palindromo** estas vorto aŭ frazo kiu sencohave legeblas ambaŭdirekte (aŭ, pli precize, ambaŭsence).

## Tipoj 
Ekzistas du tipoj de palindromoj:

1. Unusignifa palindromo:
:*oro*
:*Saĝa nomo naĝas.*
:*Ne mateno, bone tamen.*
:''La vedo celas: ne malsatas lam' en saleco de val'.*

2. Dusignifa palindromo:
:*aroma* (amora)
:*apud Olga'' (aglo dupa)

Plej multaj aŭtoroj kaj vortaroj rigardas valida nur la unuan tipon. Tial normale per 'palindromo' oni komprenas tiun, kiu havas la saman signifon se oni legas ĝin en ambaŭ (direkto)sencoj.

Por multaj homoj estas defio krei la laŭeble plej longajn palindromojn.

## Ekzemploj 
### Vortoj 
:*ala*
:*atakata*
:*jaraj*
:*jotavatoj*
:*mem*
:*naŭan*
:*nin*
:*nomon*
:*nun*
:*oro*
:*ovo*
:*salas*

### Frazoj 
:*Ne bruu ribele, nun el eb’ iru urben.* (eb' estas mallongigo de ebeno)
:''Memoru ne matene juĝi, ne cedigi. Raru bele, ine. Neniel ebura rigidec' eniĝu. Jen eta menuro mem.*
:*Ora trovo: vortaro.*
:*Nu, nur bele celebru nun.*
:*Amis korpo proksima.''

## Famaj palindromistoj 
* Juan Filloy

## Vidu ankaŭ 
* Ambigramo
* Anagramo
* Izogramo
* Ĉiuliteraĵo
* Logogrifo
* Palindroma primo

Kategorio:Vortaj ludoj
Logogrifo

**Logogrifo** estas enigmo, ĉe kiu oni devas laŭ proponitaj difinoj diveni je pluraj vortoj prezentantaj samajn literojn en diversaj aranĝoj (ekzemple *kelo*, *kleo*, *leko*), aŭ interdiferencantaj per po unu aldonita letero (*no*, *eno*, *Leno*, *pleno*, *spleno*, *aspleno*, *taspleno*).

Logogrifo ankaŭ povas esti nekomprenebla frazo.

## Vidu ankaŭ
*Anagramo 
*Palindromo 
*Ĉiuliteraĵo

Kategorio:Enigmoj
Kategorio:Vortaj ludoj
Aĥemenida dinastio

[300px|eta|la Aĥemenida Imperio ĉirkaŭ la jaro [-500|500 a.K..]]
eta|386x386ra|La sinsekvo de reĝnestroj laŭ jaroj de regado
La **aĥemenida dinastio** estas la dinastio de persdevenaj regantoj, la aĥemenidoj, kiuj konstruigis la plej vastan imperion ĝis tiam estintan sur la tero: la Persan Imperion. La dinastion finis atakoj de la armeo de Aleksandro la Granda, kiu inter la jaroj 336 kaj 330 konkeris la imperion kaj en 330 okupis Babilonon.

* Kambizo la 1-a, filo de Ciro la 1-a.
* Arsamo de Persio, filo de Ariaramnes kaj kunreganto de Kambizo la 1-a (la malfalsa ekzisto de tiu-ĉi estas dubinda, multaj sciencistoj opinias, ke la personaĵo estas inventita de Dario la 1-a)
* Ciro la 2-a "la Granda", filo de Kambizo la 1-a, regis inter -550 kaj -530.
[eta|140px|maldekstra|Persa taŭro el la 5-a antaŭkrista jarcento, nun en la Orienta instituto de [Ĉikago]]
* Kambizo la 2-a, lia filo, regis inter -530 kaj julio -522.
* Smerdio, lia pli juna frato, regis en -522, 
* Dario la 1-a, lia bofrato kaj nepo de Arsames, regis inter -522 kaj -486
* Kserkso la 1-a, lia filo, regis inter -486 kaj -465
* Artakserkso (Artakserkso la 1-a), lia filo, regis -464 – -424.
* Kserkso la 2-a, lia filo, regis -424 – -423.
* Sogdiano, lia duon-frato kaj konkurinto, regis -424 – -423.
* Dario la 2-a, lia duon-frato kaj konkurinto, regis -424 – -404.
* Artakserkso la 2-a, lia filo, regis -404 – -358 (vidu ankaŭ sub Ksenofono).
[eta|140px|140px|[sfinkso el la palaco de Dario la Granda en Suzo, nun en la muzeo Luvro de Parizo]]
* Artakserkso la 3-a, lia filo, regis -358 – -338
* Artakserkso la 4-a, lia filo, regis -338 – -336
* Dario la 3-a Kodomano, pranepo de Dario la 2-a, regis -336 – -330
* Artakserkso la 5-a

## Vidu ankaŭ 
* Faraono
* Persa Imperio
* Ŝahanŝaho
* Aĥemenida Imperio

## Eksteraj ligiloj 

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Dinastioj
-525

◄ 
8-a jarcento a.K. 
7-a jarcento a.K. 
**6-a jarcento a.K.**  
5-a jarcento a.K.  
4-a jarcento a.K.  
►

En la jaro **525 antaŭ nia erao** okazis, inter alie:

## Eventoj 
* Persio gvidataj de la Aĥemenida dinastio konkeris antikvan Egiption; fino de la 26-a dinastio de Egiptio: Sekve, la persa reĝo Kambizo la 2-a portigis la egiptan faraonon Psametiĥo la 3-a enĉenigita al Suzo kie li poste en la sama jaro kondamniĝis je mortpuno kaj estis mortigita.

eta|maldekstra|400ra|

## Naskiĝoj 
* Esĥilo, teatra verkisto de Antikva Grekio, la plej maljuna el la famega triopo: Sofoklo estis generacieton pli juna, Eŭripido ankoraŭ pli juna. Esĥilo estas konsiderata la fondinto de tragedioj
* Temistoklo, atena politikisto kaj granda generalo

Aeschylusathens.jpg|
Temistoklo fokuse.png|

## Mortoj 
* Psametiĥo la 3-a (vidu supre)

Kategorio:Jaroj de la 6-a jarcento a.K.
-456

En la jaro **456 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* M. Valerius M. f. Maximus Lactuca kaj Sp. Verginius A.f. Tricostus Caeliomontanus iĝis konsuloj;

## Naskiĝoj 
## Mortoj
* Esĥilo - teatra verkisto.
Viktoro Kolĉinskij

**Viktoro KOLĈINSKIJ** (naskiĝis en 1904 en Mikolajivo, Ukrainio, mortis la ) estis esperantlingva verkisto, aktiva en la Sennacieca Asocio Tutmonda kaj en la laborista movado.

## Biografio 
Kolĉinskij aktivis en la Sennacieca Asocio Tutmonda, sub la plumnomo V. Elsudo, kaj poste agadis ankaŭ en IAREV. Li ankaŭ estis sekretario de Tutukrainia komitato de esperantistoj.

Li estis arestita la  en Ĥarkivo, kaj akuzita pri kontraŭsoveta agado, li neniam konfesis sian kulpon kaj estis mortpafita la .

## Verkoj
### Originalaj
* *ABC de Sennaciismo, SAT, 1924
* Granda rusa-esperanta vortaro (Большой русско-эсперантистский словарь) kun Elio Izgur, Moskvo 1933

### Tradukoj
* *Karl Marx. Lia vivo kaj lia verko, SAT, 1926
* *Sendiuloj ŝturmas Dnepron*, EKRELO

## Eksteraj ligiloj 
### Rete legeblaj verkoj 
*''ABC de Sennaciismo

Kategorio:Ukrainaj esperantistoj
Kategorio:Membroj de SAT
Kategorio:Viktimoj de Stalinismo
Kategorio:Sovetiaj esperantistoj
Kategorio:Murditaj esperantistoj
Mons

**Mons** (franca prononco [mɔ̃s]) esta vorto, kiu laŭ la latina lingvo repondas al la esperanta «monto». Estas toponimo, kiu trovigas aparte en la sekvaj komunumoj :

## Belgio 
* **Mons**, municipo en la provinco Henegovio, sude de Belgio.

## Francio 
* **Mons**, komunumo] de la departemento Charente ;
* **Mons**, komunumo de la departemento Charente-Maritime ;
* **Mons**, komunumo] de la departemento Gard ;
* **Mons**, komunumo] de la departemento Haute-Garonne ;
* **Mons**, [[komunumo (Francio)|komunumo]o]] de la departemento Hérault ;
* **Mons**, komunumo] de la departemento Puy-de-Dôme ;
* **Mons**, komunumo] de la departemento Var ;
* **Mons**, komunumo] de la departemento Hérault ;
* Mons. malnova komunumo de la departement Dordogne, hodiaǔ integrita al Saint-Germains-et-Mons ;
* Mons. malnova komunumo de la departement Essonne, hodiaǔ integrita al Athis-Mons ;
* Mons. malnova komunumo de la departement Caen, hodiaǔ integrita al Crastes ;
* **Mons-Bourbet**, komunumo] de la departemento Somme ;
* **Mons-en-Barœul**, komunumo de la departemento Nord ;
* **Mons-en-Laonnois**, komunumo] de la departemento Aisne ;
* **Mons-en-Montois**, komunumo] de la departemento Seine-et-Marne ;
* **Mons-en-Pévèle**, komunumo] de la departemento Nord .
Ameca

**Ameca** estas urbo en la federacia subŝtato Jalisco de Meksiko. Ĝi havis 56 681 loĝantojn en 2000 kaj  en  inkluzivante la ĉirkaŭan komunumon, kiu havas la saman nomon.

La nomo *Ameca* devenas la naŭatla lingvo kiu signifas "rivero". La urbo situas laŭ la rivero Ameca ().

## Notindaj loĝintoj 
* Ameca estas la naskiĝloko de Jesús Amaya Topete.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/jalisco/mpios/14006a.htm 
* http://www.inegi.gob.mx 
* http://www.ameca.com.mx

Kategorio:Urboj de Meksiko