Antikva Grekio

[eta|300ra|Grekio estas ofte menciata kiel *lulilo de la [okcidenta civilizacio*, kaj la antikva Ateno estis konsiderata ties centro. La Partenono de Ateno estas la porĉiama simbolo de la greka kulturo.]]
[eta|dekstra|Ruinoj de *Agora*, fama komerca centro en la antikva [Ateno. Ĉi tiu urbo estis la spirita koro de Antikva Grekio.]]
**Antikva Grekio**, aŭ **Antikva Grekujo**, estas la termino uzata por priskribi la greklingvan mondon dum la antikva epoko. Ĝi ampleksis pli malpli la teritorion de la nuna greka ŝtato, kaj ankaŭ la koloniajn landojn de la antikvaj grekoj: Cipron, la marbordon de la Egea Maro de la nuna Turkio (tiutempe konata kiel Ionio), Sicilion kaj sudan Italion (tiutempe nomataj "nova aŭ granda Grekio"), kaj multajn koloniojn en areoj nune konataj kiel Albanio, Bulgario, Egiptio, Francio, Libio, Rumanio, Hispanio kaj Ukrainio, respektive Rusio.

Laŭtradicie, la antikv-greka periodo komenciĝas per la dato de la unuaj Olimpiaj Ludoj en 776 a.K., sed multaj historiistoj nun etendas la daton al 1000 a.K.. La tradicia dato por la fino de la periodo estas la morto de Aleksandro la Granda en 323 a.K., alternative la integrado de Grekio en la romian imperion en 146 a.K.. La tempo inter tiuj datoj estas nomata la Helenisma periodo.

Tiuj ĉi datoj estas historiaj konvencioj. Iuj aŭtoroj traktas la Civilizacion de Antikva Grekio kiel kontinuan ĝis la apero de la kristana religio en la 3-a jarcento p.K.

Antikva Grekio estas taksata de la plejparto de la historiistoj kiel la fundamento de la Okcidenta Kulturo. La grekia kulturo estis forta influo en la Romia imperio, kiu portis version de si al multaj partoj de Eŭropo. La civilizacio de Antikva Grekio estis ege influa pri la lingvo, politiko, edukadaj sistemoj, filozofio, arto kaj arkitekturo de la moderna mondo, ĉefe dum la Renesanco de Okcidenta Eŭropo kaj denove dum variaj novklasikaj repopularigadoj en la 18-a kaj 19-a jarcentoj en Eŭropo kaj Ameriko.

## Geografio 
eta|Kontinenta eŭropa Grekio, nome origina deventero, laŭ minimuma etendo.
eta|300ra|La greka mondo meze de la 6a jarcento a.K., laŭ preskaŭ maksimuma etendo (mankas Mezoriento).
La koncepto de «Antikva Grekio» enhavas, ekde geografia vidpunkto, aron de diversaj teritorioj unuigitaj de sama historia procezo kun bazo sur la forta ligo kiun ties popoloj kunhavis kaj la komunaj trajtoj kiujn same ili kunhavis. Ties loĝantoj aludis al tiu aro kiel *Helado*, kaj estis la romianoj kiuj poste atribuis la nomon *Grekio*.

La *Helado* havis bazon en tri grandaj regionoj, el kiuj du kontinentaj kaj, tria, insula. La kontinentaj regionoj enhavis Balkanion kaj la marbordajn terojn de Malgranda Azio (aktuala Turkio); la insula, aliflanke, inkludis la aron de insuloj de la Egea Maro (Kreto, la Dodekanezo, la Cikladoj kaj la teroj ĉe la azia marbordo).
La regiono Atiko ĝuis el minoj de arĝento; Lakonio, Beotio kaj Eŭbeo posedis feron; tiu lasta, same, disponis el kupro, sed bezonis stanon ― por la alojo de bronzo ― el eksterlando. La regiono Makedonio, siaparte, estis riĉa en oro.

La greka mitologio konsistas eksplicite en vasta sortimento da rakontoj kaj implicite en figuraj artoj, kiel la pentrita ceramiko kaj votaj oferaĵoj. La helena mitaro klarigis la originon de la mondo kaj detalis la travivaĵojn de bunta aro da dioj, herooj kaj aliaj mitologiaj estaĵoj. Tiuj rakontoj estis disvastigitaj per parola poezia tradicio, sed ĝi supervivis ĝis nun danke ĉefe al la greka literaturo.

### Literaturo 
La plej konataj beletraj fontoj, la epopeaj poemoj Iliado kaj Odiseado, baziĝas sur la okazintaĵoj de la Troja milito. Du poemoj de la samtempulo de Homero, nome Heziodo, la *Teogonio* kaj *Laboroj kaj tagoj*, klarigas per riĉa rakontaro la originon de la mondo, la sekvadon de diaj regantoj kaj homaj epokoj, kaj la kialojn de la homaj tragedioj kaj oferaj kutimoj. Ankaŭ enhavas mitojn la *Homeraj himnoj*, kelkaj fragmentoj de epopeaj poemoj pri la Troja ciklo kaj de lirika poezio, la verkoj de damistoj de la 5-a jarcento a.K., kaj studoj de esploristoj kaj poetoj de la helena kaj romia tempoj, kiel Plutarĥo kaj Paŭzanio.

La greka tragedio estas teatra ĝenro devena el la Antikva Grekio. Inspirata en la ritoj kaj religiaj ludoj faritaj kaj en Grekio kaj en Anatolio, ĝi atingis hegemonian pinton en Ateno en la 5-a jarcento a.K. La plej gravaj kaj rekonataj aŭtoroj de tragedio estis Eskilo, Sofoklo kaj Eŭripido kiu, en diversaj historiaj epokoj, pritraktis kortuŝajn temojn.

La komedioj estis ludataj je la kosto de la ŝtato kaj estis eroj de konkurenco. Ili estis agnoskitaj de la ŝtato post la tragedioj, kiuj dekomence estis ludataj de la aktoroj je propra kosto. La plej gravaj kaj rekonataj aŭtoroj de komedio estis Aristofano kaj Menandro.

### Filozofio 
Antaŭsokrataj filozofoj estas la filozofoj kiuj vivis antaŭ Sokrato. Ili loĝis en Antikva Grekio. Ili inkluzivas ĉefajn figurojn kiaj Taleso, Alkmeono, Hipokrato, Empedoklo, kaj Demokrito.

#### La epoko antaŭ Sokrato 
[eta|120ra|dekstra|[Taleso]]
Filozofio de la antikva Grekio estas la unua filozofio en historio de la Grekio. Elementoj de filozofio oni rigardas ĉe poemoj de Homero kaj Heziodo. La unua konata filozofo estis tamen **Taleso** de Mileto kiu laŭ multaj informoj fondis en Mileto skolon filozofan. Li opiniis, ke ĉio estas konstruita per la akvo kaj ĉio ĝin konsistas. Li tiel komencis filozofion de la naturo. Liaj lernuloj- **Anaksimandro kaj Anaksimeno** disvolvis ĝin al nivelo similantan ontologion (precipe kreado de la nocio *arĥe* kaj *senfineco*). Poste Heraklito priskribis ĉiaman ŝanĝadon formigante nocion de *movo*. Lia kontraŭulo- Parmenido el Elajo, kreinto de la ontologio, opiniis ke la movo ne ekzistas, ke **ekzistas nur unua esto** - la mondo- **kaj malesto ne ekzistas**. Li kreis do la unuan kriterion de estado de esto- kriterio de la sameco, kiu agnoskas, ke esto ne estas sama kun malesto kaj ĉio kio estas malesto simple ne ekzistas. Lia lernulo- Zenono el Elajo kreis ankaŭ unuajn paradoksojn per kiuj pruvas ke movo ne ekzistas. Grava filozofo estis ankaŭ alia filozofo de la naturo, adepto de Heraklito- Empedoklo, kiu opiniis, ke mondo estis formigita de la kvar elementoj (fajro, akvo, aero, tero) kaj **evoluigas per evolucio**. Adepto de Parmenido kaj Zenono, monistoj - **Leŭkipo** - opiniis, ke ekzistas nedividebla, konstruanta mondon parteto nomata **atomo**. Demokrito disvolvis tiun agnoskon kaj opiniis, ke mondon oni povas koni nur per mema racio (raciismo), en ontologio formigis la nocion de vakuo kaj disvolvis nocion de harmonio kaj kredeble kreis estetikon. Grava filozofo estis ankaŭ Anaksagoro kiu estas opiniita kiel la unua ateisto. Neniu scias kion precize opiniis pitagorismanoj sed laŭ legendo ili opiniis, ke mondo oni povas priskribi kaj koni per matematiko kaj ke ekzistas reenkarniĝo.

#### La epoko klasika 
[eta|250ra|Alegorio de la filozofio kun [Sokrato kaj Platono.]]
La epoko klasika estas la epoko de unuaj sofistoj kiu disvolvadis filozofion de la naturo en etiko, politiko, ontologio kaj sciteorio. La unuaj sofistoj estis Protagoro kaj Gorgio. Protagoro estis kreinto de relativismo. Li mem estis ankaŭ la unua agnostikisto kaj disvolvadis scipovon de eristiko - la scipovo de sukcesa diskutado. Gorgio opiniis, ke nenio ekzistas kaj ĉion oni povas envive atingi per simpla retoriko. Li estas ofte kunigata kun Friedrich Nietzsche laŭ sia filozofio similanta la nihilismon. Laŭ sofistoj ne ekzistas la vero, kion ili pruvis en paradokso de la Epimenido. Paradokso estis dissolvita per moderna filozofio analiza (Alfred Tarski). La idealo de la filozofo estiĝis tamen **Sokrato**. Tiu filozofo estas en ĉiuj skribaĵoj pri li priskribata kiel homo kiu demandis filozofie hazardajn Atenanojn. Oni ne povas scii kion li enfine opiniis ĉar lia lernulo, **Platono** priskribante lin aldonis siajn opiniojn pri mondo al Sokrato. Ofte ĉia saĝo de la Sokrato estas memorigata en pensoj *mi scias, ke mi nenion scias* kaj *la vera saĝulo estas tiu, kiu scias kion ne scias*. Tamen al Platono estas atribuata filozofio pri la metafiziko. Inter multaj opinioj pri la mondo (multuloj opinias, ke Platono kreis unuan sistemon konsistantan ĉian penson en ĉia scienco kaj kulturo; tial laŭ fama frazo: *ĉia filozofio estas piednoto al Platono*) Platono kreis teorion de la metafiziko kie li interpretas agadon de ĉia sento kaj senco. Laŭ li Dio estas nur unua movulo (demiurgo) kiu kreas mondon per ideoj. Li kreis ankaŭ skolon filozofian nomatan *Akademio*. Lia lernulo, Aristotelo, kreis logikon (bedaŭrinde kun influo de la psikologismo) kaj sur ĝi li konstruis sian filozofion. Unue li okupiĝis pri sciteorio kaj eraro de la homa menso, ke trairi al teorio de la esto. Laŭ li la esto oni povas koni per kategorioj. Tiu konkretigo estas konado eston per abstrakto. Konstruata filozofio estis nekontraŭebla ĝis Koperniko. Li fondis ankaŭ sian skolon, konkurencan al Akademio, nomatan *Likejono*. Akademio estas hodiaŭ nomo de la universitato, Likejono estas nomo de liceo.

#### La epoko helena 
[dekstra|eta|250ra|[Diogeno la Cinika|Diogeno.]]
La epoko helena komencas ankoraŭ dum vivo de Aristotelo. Ĝi estas epoko de stoikoj, cinikoj, cineraikoj, epikuranoj kaj skeptikoj. Stoikismo estis kompleta sistemo filozofia kiun adeptis kaj disvolvadis Marko Aŭrelio, Zenono el Kitono, Cicerono, Seneko kaj Krizipo. Pejorative stoika homo estas tiu, kiu trankvile vivas en konscio, ke ĉio finiĝos bone. Cinikismo estas la unua filozofio nearistokrata. La plej fama fondinto, Antisteno en ontologio kreis reismon (nocio poste formigita per Tadeusz Kotarbiński). Lia plej fama lernulo- Diogeno - opiniis, ke homo vivus per pleneco de la vivo nur kiam li vivus per tio, kio estas bezonata al vivo minimale. Cinikistoj disvolvadis senkonscie socialismon kaj ofte kunigantaj estas kun filozofio de Karlo Markso. Homo cinika pejorative estas tiu, kiu ne estimas plej fundamentajn valorojn. Cineraikistoj kaj epikurikoj opiniis, ke homo vivus per pleneco de la vivo nur strebante kaj atingante agrablon (hedonismo). Dum baroko kaj klasikismo novhedonistoj francaj nomiĝis libertinistoj (fama libertinisto estis Don Juan aŭ Tartufo). Skeptikistoj opiniis, ke nenio estas certa kaj homo povas atingi ĉioscion, klerecon nur demandante (Seksto). Finfine Plotino revenigis metafizikon de Platono en novplatonismo. En ontologio li kreis nocion de unuaĵo al kiu ĉia esto venas. Konforme kun pitagoranoj li renovigis nocion de dualismo ontologia - ekzistis laŭ li mondo spirita kaj materia. Laŭ li, homo povas koni ĉion per metafiziko.

### Socio 
[eta|altdekstre|Negra sklavo kun ligitaj manoj, [Ptolemeo la 1-a|Ptolemea Dinastio, Luvro.]]
Nur la nature indiĝenaj liberaj viroj terposedantoj rajtis esti civitanoj, kaj ĝui la tutan juran protekton en urboŝtatoj (sed poste Periklo enkondukis esceptojn al la limigo por nur indiĝenoj). En plej el la urboŝtatoj, la homoj de socia gravo ne ĝuis specialajn rajtojn, diference disde Romio. Por ekzemplo, naskiĝis el certa familio kutime ne havigis specialajn privilegiojn. Foje kelkaj familioj kontrolis kelkajn publikajn religiajn funkciojn, sed tio ne havigis ajnan povon plian en la regosistemno. En Ateno, la loĝantaro dividiĝis en kvar sociaj klasoj laŭ la riĉo. La homoj povis ŝanĝi el klaso se enspezis plian monon. En Sparto, ĉiuj viroj estis egalaj civitanoj se fini edukadon. Tamen, la spartaj reĝoj, kiuj servis kiel militaj kaj religiaj estroj en la urboŝtato, venis nur el du familioj.

La sklavoj havis nek povon nek statuson. Ili havis rajton fari familion kaj esti posedantoj, sed ili ne havis politikajn rajtojn. Ĉirkaŭ la 600 a.K. la sklaveco komerca estis disvastigita en Grekio. Ĉirkaŭ la 3a jarcento a.K. la sklavoj estis triono de la totala loĝantaro en kelkaj urboŝtatoj. La sklavoj ekster Sparto preskaŭ neniam ribeliĝis ĉar ili devenis el diversaj naciecoj kaj estis tro disaj kaj ili ne kapablis organiziĝi.

La plej parto el familioj havis sklavojn kiel hejmaj servistoj uax laboristoj, kaj eĉ kelkaj malriĉaj familioj povis havi kelkajn sklavojn. Ne estis rajto bati aŭ mortigi sklavojn. La posedantoj ofte promesis al siaj sklavoj liberigon future por kuraĝigi ilin al forta laboro. Diference el Romo, la ekssklavoj (nome liberigitaj sklavoj) ne iĝis civitanoj. Male ili miksiĝis al la aro de la *metekoj*, kiuj estis la eksterlandanoj aŭ de aliaj urboŝtatoj kiuj rajtis oficiale loĝis en la ŝtato.

#### Antikvaj Olimpikaj Ludoj 
La **Olimpikaj Ludoj** aŭ **Olimpiaj Ludoj** ( *Olimpia*, "nome Olimpikoj" ankaŭ  kaj "Olimpiado") estis serio de atletikaj konkurencoj inter reprezentantoj de urboŝtatoj kaj unu el la Tuthelenaj Ludoj de Antikva Grekio. Ili estis okazigitaj por honoro de Zeŭso, kaj la grekoj donis al ili mitologian originon. La unuaj Olimpikoj estis tradicie datitaj por la 776 a.K. Ili plue okazis kiam Grekio venis sub la romia regado, ĝis la imperiestro Teodozo la 1-a nuligis ilin en 393 a.K: kiel parto de la kampanjo por trudi kristanismon kiel la ŝtata religio de Romio. La ludoj okazis ĉiun kvaran jaron, aŭ laŭ *olimpiado*, kio iĝis tempunuo en historiaj kronologioj.

### Nutrado 
Nutrado en antikva Grekujo karakteriziĝas per simpleco, sobreco kaj spegulas la malfacilajn kondiĉojn de la agrokulturo en la tiama Grekujo. Ĝi baziĝas sur la *"mediteranea triopo"*: tritiko, olivoleo kaj vino.

### Sciaro 
* Antikvgrekia medicino

## Referencoj 
## Literaturo 
[eta|Busto de [Herodoto el la romia epoko (Muzeo de la antikva Agoro de Ateno).]]
* (Klasikaj historiistoj)
* Herodoto, *Historioj* (Godley traduko, 1920)
** Komentario: 
* Tucidido, *Historio de la Peloponeza Milito*
* Ksenofono, *Anabasis*, *Hellenica*
* Plutarĥo, *Paralelaj vivoj*; Temistoklo, Aristido, Periklo, Cimono
* Diodoro Sicilia, *Historia biblioteko*
* (Pri filozofio)
* Florencio Benítez González. *Historia de la filosofía*, Ediciones Quinto Sol, Textos Universitarios. Méxco, D.F., 2003.
* Knight, Kelvin. *Aristotelian Philosophy: Ethics and Politics from Aristotle to MacIntyre*. ISBN 978-0-7456-1977-4
* (Pri manĝo)
* Marie-Claire Amouretti, ''Le Pain et l'huile dans la Grèce antique. De l'araire au moulin*, Belles Lettres, Paris, 1989.
* Andrew Dalby, *Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece*, Routledge, 1996 ISBN 0-415-15657-2.
* Armand Delatte, *Le Cycéon, breuvage rituel des mystères d'Éleusis*, Belles Lettres, Paris, 1955.
* Marcel Détienne et Jean-Louis Vernant, *La Cuisine du sacrifice en pays grec*, Gallimard, coll. « Bibliothèque des histoires », Paris, 1979.
* Robert Flacelière, *La Vie quotidienne en Grèce au temps de Périclès*, Hachette, 1988 (1-a eldono 1959) ISBN 2-01-005966-2.
* Léopold Migeotte, *L'Économie des cités grecques'', Ellipses, coll. « Antiquité : une histoire », 2002 ISBN 2-7298-0849-3, p.&nbsp;62-63.

## Vidu ankaŭ 
* Atena demokratio
* Ciklada kulturo
* Grek-romia antikvo
* Grek-romia mondo
* Greka arkitekturo
* Greka filozofio
* Helena mitologio
* Helenigo
* Heroinoj de la Grekaj tragedioj
* Historio de Grekio
* Klasika literaturo
* Klasikaj arto kaj kulturo
* Klasikaj studoj
* Kulturo de Grekujo
* Nutrado en antikva Grekio
* Pederastio en Antikva Grekio
* Poliso (urboŝtato)

## Eksteraj ligiloj 
* el:Thomas Martin "The Peloponnesian War and Athenian Life" at Perseus
* el:Πελοποννησιακός πόλεμος στο Ι.Μ.Ε.
* http://www.perseus.tufts.edu
* Onomata Kechiasmena - Onomata Kechiasmena, gazeto de krucvortenigmoj grekantikve.

Kategorio:Historio