Hovhannes Tumanjan

**Hovhannes Tumanjan** (; naskiĝis la , mortis la ). Li estis poeto kaj verkisto en armena lingvo ĉefe pri tragedioj, ofte pri la malfacilaj vivkondiĉoj de la armenaj loĝantoj de la regiono kie li naskiĝis, Lori.

Tumanjan naskiĝis en la vilaĝo Dsegh en Lori, Armenio. Lia patro Ter-Tadevos estis la vilaĝa paroĥestro, devenanto el aristokrata armena familio de Tumanian, branĉo de la Mamikonjan-oj, kaj lia patrino estis rakontistino tre interesita en la fabeloj, el kiuj Hovhannes inspiriĝis por sia verkartemo.

Kiam la Katolikoso de la Armena Apostola Eklezio ordonis al la rifuĝintoj de la okcidento ne eniri en la preĝejon kaj en la domon per la fundamento ke li mem ordonis tion kiel la *Katolikoso de ĉiuj armenoj*, Tumanjan respondis ke la rifuĝintoj povas serĉi helpon en la dormoĉambro de la Katolikoso mem sub ordono de la *poeto de ĉiuj armenoj*, titolo per kiu li estas populare konata.

## Biografio 
eta|maldekstre|Gepatroj de Tumanjan
eta|maldekstre|La familio Tumanjan
maldekstre|eta|La domo kie Tumanjan vivis en Tbiliso
Lia patro estis Ter Matheos, nome pastro de la Armena Apostola Eklezio, kiu kantis kaj liturgiajn kantojn, kaj epikajn poemojn, akompane de ĉonguro, nome popola plukinstrumento. La patrino devenis el montara etoso..

De 1877–1879, Tumanjan frekventis la parokan lernejon de Dsegh. De 1879–1883 ​​li iris al lernejo en Ĝalaloghli.  Tumanjan estis sendita al Tbiliso en 1883, kie li studis en la lernejo Nersisjan de 1883-1877. Tumanjan skribis sian unuan poemon en la aĝo de 12, studante en la lernejo Ĝalalogli. Li loĝis ĉe la instruista domo dum kelka tempo kaj ekamis la filinon de la instruisto Vergine. Ekde 1893, Tumanjan laboris por periodaĵo *Aghbjur*, *Murĝ*, *Hasker* kaj *Horizon* kaj ankaŭ okupiĝis pri publika aktivismo.

En 1899, Tumanyan ekhavis ideon organizi kunvenojn de tiamaj armenaj intelektuloj hejme sur la strato Bebutov 44 en Tbiliso (nuna Amaghleba 18, en Sololaki). Baldaŭ ĝi fariĝis influa literatura grupo, kiu ofte kolektiĝis en la mansardo de la domo de Tumanjan. *Vernatun* signifas mansardon en la armena, kiu estis la nomo al kiu la grupo estis referita. Elstaraj membroj de la kolektivo estis Avetik Isahakjan, Derenik Demirĝjan, Levon Ŝant, Ghazaros Aghajan, Perĝ Proŝjan, Nikol Aghbaljan, Aleksandr Ŝirvanzade, Nar-Dos, Vrtanes Papazjan, Vahan Terjan, Arakel Babaĥanjan, Stepan Lisicjan, Mariam Tumanjan, Gevorg Baŝinĝagjan kaj multaj aliaj signifaj armenaj figuroj de frua 20-a jarcento. Kun kelkaj paŭzoj, ĝi ekzistis ĝis 1908.

En 1912 Tumanjan estis elektita prezidanto de la Kompanio de Kaŭkazaj Armenaj Verkistoj

En la aŭtuno de 1921, Tumanjan iris al Konstantinopolo por trovi subtenon de armenaj rifuĝintoj. Post monatoj pasigitaj tie, li revenis malsana. Post kirurgio en 1922, li komencis pliboniĝi. Sed en septembro, la malsano de Tumanjan denove progresis. Li estis translokigita al hospitalo en Moskvo, kie li mortis la 23-an de marto 1923.

### Karierpinto 
H. Tumanjan atingis karierpinton de rakonta poezio, ĉefe per *Anuŝ* kaj *La kapto de la fortikaĵo Tmuk*. *Anuŝ* enhavas ses kantojn, krom enkondukon. Tiu tragedia amhistorio iĝis inspiro de inter aliaj Armen Tigranjan por fama opero..

## Politika kaj publika aktivismo 
Dum la registar-provokitaj armenaj-tataraj masakroj de 1905-1907, Tumanjan prenis la rolon de pacigisto, pro kiu li estis arestita dufoje. Tumanjan ankaŭ profunde kritikis la kartvelan-armenan militon de 1918. Tumanjan ankaŭ aktive okupiĝis pri predikado de la Evangelio. Dum li enmetis unu el siaj versoj "Estas nur unu vojo de savo; per Jesuo Kristo restanta en ĉiu el ni".
En oktobro 1914 Tumanjan aliĝis al la "Komitato por Subteno de Militaj Viktimoj", kiu poste helpis rifuĝintojn de Armena Genocido ekloĝi en Eĉmiadzin.

En 1921 en Tbiliso li fondis la Domon de Armena Arto.

## Literatura verkado 
[eta|Hovhannes Tumanjan, [Erevana Ŝtata Universitato.]]
La laboro de Tumanjan estas simpla, natura kaj poezie inspirita samtempe. Ne hazarde dekoj da frazoj kaj esprimoj de la verkoj de Tumanjan fariĝis natura parto de la ĉiutaga lingvo de homoj, iliaj diroj, eldiroj kaj maksimumoj.

Tumanjan estas kutime rigardata en armenaj rondoj kiel "Poeto de ĉiuj armenoj". Li gajnis ĉi tiun titolon kiam la Katolikoso de Armenio ordonis, ke armenaj rifuĝintoj el la okcidento ne eniru iujn areojn de lia preĝejo kaj domo, ĉar li estas konsiderata kiel "La Katolikoso de ĉiuj Armenoj". Tumanjan responde bedaŭris tiun decidon asertante ke la rifuĝintoj povus serĉi helpon en la loĝejo de Katolikoso laŭ ordo de "La Poeto de ĉiuj Armenoj".

Li kreis tekstojn, fablojn, epopeojn kaj tradukojn al la armena de Byron, Goethe kaj Puŝkin.

La plej famaj verkoj de Tumanjan inkluzivas:

* *La Hundo kaj la Kato* (1886)
* *Maro* (1887)
* *Aĥtamar* (1891)
* *Davido de Sasuno* (1902)
* *La Kapto de Fortikaĵo Tmuk* (1902)
* *Guto da Mielo* (1909)
* *La fino de la malbono* (1908)
* *La Ŝaho kaj la Kolportisto* (1917)

## Heredaĵo 
[eta|200px|Tombŝtono de Tumanjan en la [armena panteono de Tbiliso.]]
eta|200px|Dommuzeo de Tumanjan en Dsegh
La verkoj de Tumanjan estis tradukitaj de Valerij Brjusov, Konstantin Balmont, Iosif Brodskij, Samuil Marŝak, Bella Aĥmadulina kaj aliaj.

La sekvaj lokoj ricevis la nomon de Tumanjan:

### En Armenio 
* La naskiĝvilaĝo de Tumanjan, Dsegh, estis renomita Tumanjan en lia honoro de 1938-1969.
* En 1951 la vilaĝo Dzagidzor de la provinco Lori renomiĝis Tumanjan
* Pedagogia Universitato de Vanadzor
* Armena Ŝtata Pupteatro en Erevano
* Strato Tumanjan en centra Erevano
* Parko Tumanjan en la distrikto Aĝapnjak de Erevano

### Ekster Armenio 
* *Placo* Tumanjan (Площадь Туманяна) - en Norda administra arondismento de Moskvo, Rusio.
* Stratoj Tumanjan en Kievo, Donecko, Soĉi, ĥutoro Ŝaumjanovskij en Rostova provinco.

Estas 2 muzeoj de Tumanjan en Armenio, unu en lia naskiĝloko Dsegh kaj alia en Erevano. La muzeo de Tumanjan en Erevano estis malfermita en 1953 Tumanyan's museum in Yerevan was opened in 1953..

En aŭtuno de 2011 la registaro de Armenio aĉetis la domon de Tumanjan en Tbiliso de sia kartvela posedanto kaj ĝiaj ŝlosiloj estas nuntempe konservitaj ĉe la Verkista Unio de Armenio. La domo supozeble staros kiel muzeo.

## Stampiloj, biletoj kaj moneroj 

File:The Soviet Union 1969 CPA 3787 stamp (Hovhannes Tumanyan).jpg|Soveta stampilo, 1969
File:Tumanyan coin.jpg|Tumanjan memora monero, 1994
File:5,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|Bileto de 5,000 dramoj, 1998
File:Hovhannes Tumanyan 2003 Abkhazia stamp.jpg|Stampilo de Abĥazio, 2003
File:Tumnanyan armenian stamp.jpg|Armena-rusa stampilo, 2011
File:Tumanyan russian stamp.jpg|Armena-rusa stampilo, 2011
File:Hovhannes Tumanyan 2019 stampsheet of Armenia.jpg|Armena stampilo 2019
File:Hovhannes Tumanyan 2019 stamp of Artsakh.jpg|Stampilo de Arcaĥa Respubliko, 2019

## Vidu ankaŭ 
* Armenoj en Tbiliso
* Armenoj en Kartvelio
* Armena literaturo.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Vivo de Hovhannes Tumanjan, *Armenian House* 
* Hovhannes Tumanyan, *Granda Soveta Enciklopedio* (ruse)
* Tumanjan la pacisto , *South Caucasus Integration* (ruse)
* Hovhannes Tumanyan, *Armeniapedia* 
* Muzeo Tumanjan
* Poemoj de Hovhannes Tumanjan
*  Pluraj el liaj verkoj 
* Tradukitaj verkoj (angle)
* Verkoj de Hovhannes Tumanjan ĉe la armena Vikifontaro

Kategorio:Literaturo de Armenio
Kategorio:Armena arto