Santiago de Cali

[eta|600px|centre|Panoramo de Cali, fone estas videbla la [Altaĵo de Kristo Reĝo kaj la Klifoj de Cali.]]

**Cali**, oficiala nomo **Santiago de Cali** (esperantigita kiel ***Kalio*** aŭ *Kaliurbo*) estas la ĉefurbo de la departemento de Valo de Kaŭko kaj la tria plej granda urbo de Kolombio, post Bogoto kaj Medeĝino.

Kiel departementa ĉefurbo ĝi loĝigas la sidejojn de la Gubernio de la Valo de Kaŭko, de la Departementa Asembleo, de la Departementa Tribunalo, de la Ĝenerala Prokurorejo kaj de aliaj ŝtataj institucioj. Ankaŭ ĝi estas sidejo de oficialaj kompanioj kiel la municipa EMCALI.

Kalio estis fondata en 1536 kaj kvankam ĝi estas unu el la plej antikvaj urboj el Ameriko, nur ĝis la jardeko de 1930 akceliĝis ĝia disvolvo ĝis fariĝi unu el la plej gravaj ekonomiaj kaj industriaj ĉefurboj el Kolombio kaj la ĉefa urba centro, kultura, ekonomia, industria kaj agrara el la sud-okcidenta parto el Kolombio.

## Toponimio 
Hispanlingve, la urbo havas kunmetitan nomon laŭ la kutimo de preskaŭ ĉiuj hispane fonditaj urboj en Ameriko. **Santiago** (unu el la plej disvastigitaj nomoj en la kontinento danke al Santiago de Compostela en Hispanujo), omaĝe al Jakobo la pli aĝa (*hispane, Santiago el Mayor*). Kalio fondiĝis la 25-a de julio, la tago en kiu oni festas la daton de la Apostolo Jakobo, la ĉefa patrono de Eŭropo, tial lian nomon portas la urbo.

La hispanlingva nomo *Cali* havas diversajn devenojn. Eble ĝi povas deveni de la paeza lingvo (*Nasa yuwe*), el la vorto "Caly" (*Teksado sen krudiloj*) aŭ ĝi povas esti aludo al indiĝena kulturo kiu loĝis tie aŭ al la malnova nomo kiun oni donis al la regiono kaj al rivero en la suda parto de la urbo, *Lili* (paeze, *malseka aŭ humida*) precipe se oni sekvas la antikvan vortaron de Eugenio del Castillo y Orozco.

## Historio 
maldekstra|eta|Ĉefaj arĥeologiaj kulturoj el la Valo de Kaŭko al la alveno de la hispanoj.
Kalio estas unu el la plej antikvaj urboj en Kolombio kaj en la Amerika kontinento. Ĝia fondiĝo okazis en la jaro 1536 fare de la konkeranto Sebastián de Belalcázar nur tri jarojn post la fondiĝo de Kartageno (1533), du jarojn antaŭ la fondiĝo de Bogoto (1538) kaj 26 jarojn poste de la unua hispana loĝloko en la kontinento: Sankta Maria la Antigva el la Darieno (1510), malaperinta.

### Antaŭ-Kolumba epoko 
Kalio kaj ĝenerale la interanda regiono kaj la marbordo de la Pacifika Oceano de la departemento de la Valo de Kaŭko estas interesa regiono por arĥeologio de la antaŭ-kolumba epoko. Multaj popoloj de la regiono havas rektan rilaton kun la Kariboj. Oni ankaŭ esploras la eblecon de antikvaj rilatoj kun Mezameriko. Apud Kalio oni trovas arĥeologiajn vestiĝiojn el la Kalima kulturo apartenanta al la lingvistika familio karibo.

[eta|Pektoralo el Ĵotoka kulturo, arĥeologika regiono de la Calima kulturo, tekniko: oro martele-frapita. [Metropolita Muzeo de Arto, Novjorko, Usono.]]
Je la alveno de la hispanoj, la indiĝenoj *Gorrones* (*goronoj*) loĝadis inter la nuntempaj municipoj de *Roldanillo* (roldaniĝo) kaj Cali, la plej granda *gorrona* vilaĝo estis lokata sur la rivero *Pescador* (rivero fiŝanto), proksime al la nuntempaj vilaĝoj de Zarzal (rubusejo) kaj Bugalagrande (Bugao la granda). La *Gorronoj* interŝanĝis aĵojn kun la *Quimbayas* (Kimbaĝaj popoloj), kiuj loĝadis en la norda parto de la nuntempaj departementoj de Valo de Kaŭko kaj la Kafa akso.

### Konkero 
En 1534 Sebastián de Belalcázar fondis Kiton en ekspedicio sendita de Francisco Pizarro. Poste, serĉante Eldoradon li eniras al la nuntempa teritorio de Kolombio kaj fondis la urbon de Popayan (*Popajano*). Se la regado de la Inkaa imperio ne estis malfacila, la falo de la indianaj vilaĝoj ankaŭ ne estus tiel, pro ilia politika organizo de konfederacio de triboj. En ilia vojo al Valo de Kaŭko la hispanoj transiris la regionon el *Los Timbas* (Timbaj popoloj), kiuj forkuris, lasante malantaŭe sian vilaĝon kaj havaĵojn, tio estis facila milit-akiro por la eŭropanoj. En ilia trairado norden, la konkerantoj eniris la teritorion de la kaciko *Jamundí* (*Ĥamundio*) kies popolo regis la regionon inter la riveroj *Panco* kaj *Ĥamundio*. La ĥamundia popolo forte rezistis la invadintojn, batalante per ĵetlancoj kaj venenaj sagoj kontraŭ la arkebuzoj kaj glavoj de la hispanoj.

Post la malvenko kaj la kaptado de la ĥamundia popolo, la hispanoj akiris oron, kio intensigis evidente ilian ambicion kaj bravecon por antaŭeniri norde. La lasta ĉefa ĉenero de la regiono estis la milit-hardita sperta kaciko *Petekujo* kaj lia popolo. Ties loko troviĝis inter la rivero *Lili* kaj la okcidenta montoĉeno Andoj. Petekujo alfrontis la invadantojn per granda armeo formita de konfederacio de triboj. La definitiva batalo en kiu unu el la antikvaj suverenoj el la Amerikoj falis antaŭ la eŭropa povo, okazis je Sankta Mardo de la jaro 1536.

maldekstra|eta|220ra|maldekstre|Preĝejo *La Merced*, ejo kie oni festis la mison de la fondaĵo de Cali en 1536.

La guberniestro de Popajano, Miguel Tacón y Rosique, aranĝis armeon por kontroli la leviĝojn. La kaliaj patriotoj faris helpvokojn al la Supera Konsilio de Bogoto, kiu sendis kontingenton por subteni la sendependiĝan kaŭzon sur la komando de la koronelo Antonio Baraya. Je la 28-a de marto de 1811 en la *Batalla del Bajo Palacé* (Batalo de la Malalta Palace'), la armeo de Baraja kun la helpo de Atanasio Girardot venkis la reĝajn trupojn. La teritorio de Kalio kaj ĝenerale la Respubliko de Nova Granado, sendependiĝis dum la nomita *Patria Boba* (Stulta patrujo). Dum 1815 la reĝo Fernando la 7-a de Hispanujo sendis grandan armeon sub la komando de la *Paciganto* Pablo Morillo kiu redonis la povon al la hispana krono.

### La Kampanjo de Bolivaro kaj la Granda Kolombio 
eta|220ra|ĈI TIE GASTIĜIS LA LIBERIGANTO - De la 1-a de ĝis la 23-a de januaro de 1822. Decembro 17-a de 1930.
En 1819 post la venko de la Liberiganto Simón Bolívar kontraŭ la ĉefa hispana arme-korpo en la Batalo de Bojakao, novaj leviĝoj okazis en la Valo de Kaŭko kaj la kreoloj prenis la kontrolon de la regiono finfine. Kalio havis la honoron akcepti al la Liberiganto de Ameriko, en 1822 Simón Bolívar transpasis Kalion ricevante honorojn. Kun Bolivar okupita en la milito, Francisco de Paula Santander prenis la rimenojn el la leviĝanta Grandkolombia Registaro. La progresema pensmaniero de Santander esprimita en la malkunigo de la Ŝtato kun la Romkatolika Eklezio alportis avantaĝojn al Kalio, kiel la kreado de la *Lernejo Sankta Librada* en la posedaĵoj de la monaĥoj de Sankta Aŭgusteno. Post la dua vojaĝo al Peruo, Bolívar revenis kaj transpasis Kalion en 1829, kie estis akceptata per brua ĝojego.

### Respubliko de Nova Granado 
La ekonomio de la Valo de Kaŭko estis bazita en la rura proprieto. En la centroj urbaj kiel Kalio la ekonomio ne havis ĝian apogeon. En 1830 Kalio estis formata por la kvartaloj: *Sankta Antonio*,'' La Merced' *, *Santa Rosa*, *Sankta Nikolao* kaj *Sankta Librada*.

En 1832 Santander estis elektata prezidanto de la Respubliko de Nova Granado, nova konstitucio donis aŭtonomion al la provincoj kaj Santander atingis sukcesan mandaton en politiko kaj ekonomio. En 1835 la Provinco de Popajano dividiĝis en la provincoj de *Buenaventuro* (Bona-sorto), *Cauca* (Kaŭko) kaj Popajano; oni asignis Kalion al la provinco de Buenaventura. Ĉi tiu jaro komenciĝis la laboroj de la *Puente Ortiz* (Ortiz Ponto), kiu unuigis la urbon kaj estuis utila por disvolvigi la nordon de la urbo.

eta|Kapelo de Sankta Antonio.

Kiel sekvanto de Santander la kongreso elektis al José Ignacio de Márquez, kiu alfrontis ribelojn en la suda parto de la lando gvidantaj por José María Obando. En 1841 Obando incitis la ribelon de sklavoj en la sudo de la Valo de Kaŭko, kaj li formis gerilan armeon kiun fine prenis Kalion, semante la timon en la teritorioj inter Kalio kaj Popajano. Proksime 1843, antaŭ la nestabileco kiun alportis la geriloj de Obando, la Centra Registaro donis al generalo Eusebio Borrero la taskon regi la insurgentojn, tasko en kiu ĉimilitisto ne sukcesis. La ĉeso de la milito en la regiono estis aprobita por Pedro Alcántara Herrán, posteulo de José Ignacio de Márquez.

Post la *Guerra de los Supremos* (Milito de la Plejuloj) oni kreis la partiojn, José Hilario estas elektita kiel posteulo de Mosquera en 1849, kiu spite la nefavoraj cirkonstancoj atingis gravajn sukcesojn kiel la tutan abolicion de la sklaveco, kion signifis la fino de la ranĉoj en la Valo de Kaŭko. La delikata mano de López permesis la formadon de grupoj de banditoj kiuj alportis nestabilecon kaj ĥaoson, malhelpante la reelstarigon de la ekonomia agado.

Dum 1850 komenciĝis la konstruado de la vojo inter Kalio kaj Buenaventuro, grava neceso por tre izolita regiono kiel Kalio.

Post periodo de politika nestabileco, en 1855 la kaliano Manuel María Mallarino, kiel vicprezidento, anstataŭis al José María Obando pro lia elpostenigo fare de la Senato. kun Mallarino alvenis periodon de relativa kalmo kaj apogeo de la ekonomio en la Valo de Kaŭko pro altigo de la eksportoj de tabako, kinino, oro kaj kafo.

Pri la Granada Konfederacio oni povas diri ke la civila milito lasis la urbon en profunda ekonomika krizo, kvankam en 1860 la sukerindustrio *La Manuelita* estis modernigata, gvidante la postan disvolvon de la sukera industrio de la Valo de Kaŭko.

eta|350ra|maldekstre|La Ponto Ortiz kaj la Ermito.

### Unuiĝintaj Ŝtatoj de Kolombio 
La problemoj de la Registaro dum la komenco de la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Kolombio (1866) alprenis negativajn konsekvencojn al Kalio kaj al la Valo. La ŝtat-renverso de Santos Acosta eltenis la interrompon por kelkaj jaroj de la laboroj en la vojo Cali-Buenaventura, tio signifis la malfruiĝon de la ekonomika disvolvo de la urbo kaj la regiono.

Pri infrastrukturo, en 1869, post kvar jaroj de planado oni komencis la laborojn de la vojo inter Cali kaj Palmira. La paso super la Kaŭko rivero estis farita per kabla boato. En 1870 oni planis la konstruaĵon de la municipa akvodukto de Cali, laboroj kiuj finiĝis 30 jaroj poste. Kun Manuel Murillo Toro en la prezidanco, en 1872 oni subskribis kun la *Compañía Minera y Constructora del Valle del Cauca *(Mina kaj konstrua entrepreno de la Valo de Kaŭko) la kontrakto por la konstruaĵo de la *Ferrocarril del Pacífico* (Pacifika Fervojo). Ankaŭ en la mandato de Murillo Toro alvenis la telegrafon al Cali je februaro de 1873. La ekonomio de la regiono komencis prosperi.

Dum la Registaro de Aquileo Parra, en 1875 la ekonomia falo kaj la civila milito, kaŭzis detruojn en la ekonomio de la Valo de Kaŭko. Je la 24-a de decembro de 1876 Kalio estis okupata kaj disrabita pro grupo de banditoj konformita ĉefe por afrikamerikanoj, poste, plago malutilis la kulturadojn kaj sekeca periodo sekvita de intensa pluvsezono, malutilis la agrokulturon de la regiono alportanta malsategon. La periodo de aŭtoritato de Parra estas finita por la generalo Sergio Camargo. Por la regiono Valokaŭka oni donis la subskribon de kontrakto kun la kuba inĝeniero Francisco J. Cisneros por la konstruaĵo de la Pacifika Fervojo.

### Kalio dum la naskiĝanta Respubliko de Kolombio 
eta|maldekstre|Fronto de la Preĝejo de Sankta Francisko.

La civila milito eksplodis per granda intenso en 1885, sub la prezidanteco de Rafael Núñez, la urboj de Kalio kaj Buenaventuro falis sur la ribelantaj manoj kaj estis reakiritaj de la generalo Juan Eleuterio Ulloa. Post la malvenko de la ribelantoj, Núñez dekretis la *Constitución de Colombia de 1886*-on (la Kolombia konstitucio de 1886).

En 1887 oni komencas la navigadon en boatoj antaŭenpelitaj per vaporo en la Kaŭka rivero, ideo kiu komencis esti pensitan antaŭ 15 jaroj. Proksime je la jarcentfino, la urbo fine havis akvodukton post 30 jaroj de la komenco de ĝia planado.

La *Guerra de los Mil Días* (La Miltaga Milito) estis kontraŭefika por la disvolvo de la urbo kiel por la cetero de la lando kaj alportis ekonomian recesion kaj paraliziĝon de la laboroj de disvolvo.

Sekvanta la kursadon de la Kaŭko, 11&nbsp;km poste de la enfluejo de la *Canal Colector Sur*, oni trovas la trinkebligejon de *Puerto Mallarino*, kie estas prenita la 80% de la akvo kiu estas trinkita en la urbo. La rivero ricevas malpeziĝon, 3,4&nbsp;km poste, en la centralo de traktado de kloakaj akvoj de *Cañaveralejo* (PTAR-C). Fine, post 40&nbsp;km, la rivero eliras de Cali por eniri la industrian centron de Yumbo, kie atendas pli poluon al ĝi.

Kelkaj riveroj malsupreniras de la Okcidenta Montoĉeno tra la Metropola Areo de Cali, ili markas la limojn inter la *Corregimientos*-oj kaj enfluas en la Kaŭko. Norde de la municipo naskiĝas la *Quebrada el Chocho* kaj la rivero *Aguacatal*. La Quebrada el Chocho empieza en la *corregimiento* de *La Paz* , malsupreniras en senco nordo-sudo markanta la orientan limon de la *corregimiento* de la *La Castilla* kaj finas en la rivero Aguacatal al nord-okcidento de la urbo. Samtempe, la rivero Aguacatal naskiĝas en la *corregimiento* de la Elvira, sia akvokvanto markas la okcidentan limon de la *corregimientos* La Castilla enfluas en la Cali Rivero.

En la okcidento de la municipo naskiĝas la Rivero Cali, inter la *corregimientos* de *Felidia* kaj la *Leonera*, eniras al la urba areo inter la altaĵoj de *Cristo Rey* kaj la *Tres Cruces* kaj fine donas ĝiajn akvojn al Kaŭko en la norda parto de la urbo. Pli al okcidento de la municipo naskiĝas la rivero *Pichindé*, kiu markas la limon inter la *corregimiento* *Pichindé* kaj la *corregimiento* *Los Andes*, kaj finas en la Rivero Cali ĉirkaŭ al la corregimiento de *El Saladito*. La riveroj *Cañaveralejo*, *Melendez* kaj *Lilí* naskiĝas en la mezo de la municipo kaj finas en la *Canal Intersector CVC Sur*, kiu verŝas siajn akvojn en la Kaŭko en la suda parto de la urbo. En la *corregimiento* de *Pance*, naskiĝas la samnoma rivero kiu donas siajn akvojn en la rivero Jamundí, Ĉi rivero samtempe enfluas en la Kaŭkon al Sud-Okcidento de la municipo.

### Klimato 
La klimato estas tropika savano. La Okcidenta Montoĉeno blokas la frontojn de humidaj aeroj devenintaj de la Pacifika Oceano kvankam estas notinda kio la mara brizo atingas la urbon. La Okcidenta Montoĉeno havas 2.000 m de averaĝa altaĵo en la norda parto de la urbo kaj atingas la 4.000 m sude, Tio faras ke en la urbo la Sud-Okcidenta regiono estas pli pluvema ol la Nord-Okcidenta. En averaĝo la jara precipitaĵo estas de 900 mm en la sekaj zonoj ĝis 1800&nbsp;mm en la zonoj pli pluvemaj, kun 1.000&nbsp;mm averaĝa sur la granda parto de la Metropola Areo de Cali. La averaĝa temperaturo estas de 23 [[]] (74,4 [[Grado farenhejta|]]) kun malmaksimuma averaĝo de  () kaj maksimuma averaĝo de  (). La sekaj sezonoj estas de decembro ĝis marto kaj de julio ĝis aŭgusto, kaj la sezono de pluvoj estas de aprilo ĝis junio.

### Naturaj Resursoj 
La loko ene la Valo de Kaŭko, la klimato kaj la reliefo, agas de la urbo spaco de granda natura riĉeco. La kunfluejo de riveroj kaj aliaj akvaj fontoj agas ke la regiono estas natura potenco por kultivadoj kiel sukerkano kaj la brutobredo.

Pri mineraloj, Kvankam la Valo de Kaŭko estas ne regiono de metaloj, en la municipo de Cali estas kelkaj minoj min-karbo en la nomitaj formacioj *Guachinté* kaj *Ferreira*, lokitaj sude kaj norde de la urba areo en la centra franĝo de la municipo. En la norda parto de la urba areo, disvastigante al Yumbo estas minoj sur la ĉielo de materialoj por la konstruaĵo.

eta|Antikvaj Krucoj sur la Cerro de las Tres Cruces.

### Media Poluado 
La raportoj de la *Departamento Administrativo de Gestión del Medio Ambiente* (Administra Departemento de Elpaŝo de la Medio), DAGMA, montras plibonigo pri la kvalito de la aero el la urbod. Ĝis finoj de 2004 la norda zono, decida ĉar la proksimaĵo al la industria centro de Yumbo, enhavis pli ol 50 μg/m³ el partikloj de polvo (la maksimuma normo internacia); por la unua jarkvarono de 2006 la atmosfera poluado de la nordo oni estis reduktita ĝis 40 μg/m³. La averaĝa koncentrado de partikloj en la aero de la urbo (33,90 μg/m³) estas sub la maksimuma permesita, sed povas konsiderarĝi alta pro la geografiaj naturoj de la urba zono lokita en valo de pli ol 30&nbsp;km de laŭlarĝa, kvankam estas malalta ol aliaj kolombiaj urboj kiel Medellín kaj Bogotá kie la averaĝo estas super la 60 μg/m³. La poluado en la aero estas en granda parto kaŭze la granda kvanto de aŭtomobiloj, sia malrapida movebleco, kaj la malalta kvanto de benzino uzita (kun 5.000 partoj per milionoj de sulfuro).

Laŭ la *Consultoría para los Derechos Humanos* (Konsilio por la Homaj rajtoj), Codhes, en la periodo 1999-2005 alvenis al Cali pli ol 55.000 personoj rezulto de ena delokado, el kiuj preskaŭ 20.000 alvenis nure en 2005. Kio faras de Cali unu el la latinamerikaj urbegoj kun pli popolado de nigra razo. La influo afro-kolombia en la Cali-a kulturo estas evidenta en la muzikaj aspektoj, ekzemple, la urbo estas rekonita por la grupos de salsa muziko.

### Naskiĝokvanto kaj mortado 
Laŭ la jaraj statistikoj de la *Secretaria de Salud Pública Municipal* (Sekretario de Publika Municipa Sano) de 2005 la naskiĝ-indico de la urbo estas 20,2 ĵusnaskito pro ĉiu  loĝantoj, iomete pli malgranda ol la indico de la lando (22,0) kaj la monda averaĝo (21,0). Pri statistikoj pro virinoj, la fekundeco-indico estas 1,9 gefiloj pro virino, je kio estas malalta komparita kun la averaĝo de la lando (2,6). la fekundeco-indico estas tre sentema al socio-ekonomika strato de la patrino: en la malalta socia strato onis donas la averaĝan valoron (2,1), en la meza strato estas 1,9 kaj la alta strato estas apenaŭ 1,2. Pri la civila stato de la Cali-aj patrinoj: 58% vivas en libera amo kun sia paro, 23% estas geedzigitaj kaj 17% estas needziniĝintaj patrinoj.

Pri infana mortado, la urbo havas infana-mortado-indico, 12 mortas po ĉiuj 1.000 vivonaskaj infanoj, multe malalta ol la averaĝo de la lando (26) kaj ankaŭ pli malalta ol la monda averaĝo (54). La indico estis malsupreniranta de la jardeko de 1970 kiam estis de 50 mortoj pro 1.000 naskiĝoj.

La Cali-anoj havas vivdaŭron de 71,9 jaroj al naskiĝi, tre simila al nacia averaĝo (72,0) kaj 5 jaroj plu ol la monda averaĝo. La mortado-indico estas 6,5 muertos pro  loĝantoj, pli alta ol la lando (5,0), kaj montras kreskadon en pli ol punkto komparita kun la jardeko de 1980. La 20% de ĉi mortoj estas violentaj: murdoj, sinmortigoj kaj akcidentoj pro motoraj veturiloj.

### Civila sekureco 
En la kvarjariĝo 2000-2004 la urbo prezentadis grandegan nombron de murdoj de 90 pro ĉiu 100.000. alta komparita kun Bogoto (18,8) kaj Medeĝino (28). Inter la tri ĉefaj urboj el la lando, Cali havas la plej grandan investadon en sekureco. Je 2006 la buĝeto en sekureco de Medeĝino estis kvaroble pli granda ol Cali, nuntempe Bogoto estis (kun 3,5 pli loĝantoj) sepoble pli ol Cali. kaj dum 2009 okazis 1.775 murdoj en Cali

## Politika-administra strukturo 
Santiago de Cali estas regita por demokratia sistemo bazita en la procesoj de administra malcentralizado devenintaj komence la Konstitucio de Kolombia de 1991. Urbestro regas la urbon (Plenuma povo) kaj Municipa Konsilio (Leĝdona povo).

240ra|maldekstre|eta|Municipa Administra Centro, CAM, sidejo de la urbestra ofico.

La Urbestro de Cali estas la ĉefo de registaro kaj de la municipa administro, reprezentanta leĝa, ĵura, kaj ektraĵura al la municipo. Estas posteno elektita pro popola voĉdono por periodo de kvar jaroj, kiu nuntempe (2011) estas plenumita por Jorge Iván Ospina. Inter siaj ĉefaj funkcioj estas la administrado de la propran resurcoj el la municipo, zorgi pri la bonstato kaj la interesoj de siaj samcivitanoj kaj reprezenti ilin antaŭ la Nacia Registaro, aldone de impulsi lokajn politikojn por plibonigi la vivkvaliton, tiuj kiuj programoj de sano, loĝejo, edukado , voja infrastrukturo kaj konservi la publika ordo.

La Municipa Konsilio de Cali estas korporacio administra de popola elekto, komponita pro 19 magistratanoj (*ediles*) de malsamaj politikaj tendencoj, demokratie elektitaj por periodo de kvar jaroj, Malalta-Malalta 20,20%, Malalta 31,92%, Meza-Malalta 32,45%, Meza 6,72%, Meza-alta 7,61% kaj alta 1,10%.

La kampara zono oni dividas en 15 *corregimientos* (Koreĥimientoj), ĉi tiuj ankaŭ oni dividas en *veredas* (padoj). La kampara zono oni disvastigas 43.717,75 ha kaj en ĝi loĝas 48.368 personoj laŭ la projectitaj popoladoj el Administra Departemento de Municipa Planado (DAPM).

Dum la periodo 1910-1930 la ekonomio de la urbo ĉesis koncentriĝi en la agrokultura modelo por iĝi en komerca punkto en nacia nivelo, dankon al disvolvo de baza infrastrukturo kiel la konstruo de la fervojo al Buenaventura kaj la kreado de la departemento de la Valo de Kaŭko kun Cali elektita kiel ĉefurbo.

Kvankam la Cali-a kaj Valokaŭkana industria konstrucio ne komencis ĝis la tria jardeko de la 20-jarcento, kelkaj kompanioj jam estis komencita cementi la industrian disvolvon de la regiono, kiel la kompanio de grafikaj artoj "*Carvajal y Cia* (kiu komencis laborojn en 1904). Dum 1929 oni donas la kreadon de *Jabones Varela Hermanos*, en la jardeko de 1930 aliaj kompanioj komencas kreski en granda skalo kiel la kompanioj de senalkoholaĵoj kaj biero, la eldonejo kaj la cigaredoj. Malofte aperas ankaŭ kompaniojn de tekstila industrio, Kemiaj produktaĵoj, ĉokoladoj, konstrumaterialo, artikoloj de ledo kaj mebloj.

En la jardeko de 1940 Cali jam lasis esti simpla punkto de ekonomia interŝanĝo kaj sia ekonomio estis centrita en la industrio. Kelkaj jaroj antaŭ ol komenci la jardekon oni komencis granda investado de eksterlanda kapitalo per la starigo de multaj kompanioj kaj entreprenoj, kiel "*Croydon*" en 1937, "*Cementos del Valle*" en 1939, "*Cartón Colombia*" en 1941, Goodyear kaj Colgate-Palmolive en 1941. Poste estis la starigo de aliaj entreprenoj kiel *CEAT General (Centelsa)* en 1955, kaj la farmaciaj laboratorioj kiuj faris sidejojn en la Valo de Kaŭko inter 1940 kaj 1960, kiel *Tecnoquímicas* kaj *Baxter*.

eta|400ra|dekstra|Centro el Cali, kie estas la granda parto de la financa sektoro.

La industria florado de la urbo altiris enmigrado en la jardekoj de 1950 kaj 1960. En ĉi tiuj jardekoj oni okazis gravaj aliancoj inter la publika kaj privata sektor, kiel la apogo de la produktiva sektoro al la programoj de administrado de kompanioj en la Universitato de la Valo. La kreskado de la Universitato formanta profesiuloj kaj teknikuloj, tiel la kreado de la infrastrukturo, estis decidaj por la posta disvolvo de la industrio kaj la komerco en la Valo de Kaŭko. Ĉi tendenco kontinuiĝis en la jardeko 1970 kaj la unuaj jaroj de la sekva jardeko, la publika investado en infrastrukturo atingis gravaj niveloj favoranta ne nure al la produktiva sektoro, sed ankaŭ al la kreskanta popolado, ĉi tio faris de Cali kaj la Valo de Kaŭko modeloj de disvolvo por sekvi en la tuta lando sed signife pli malgranda ol Bogoto (23,1%, 2005), kiu havas trioble pli loĝantoj.

Laŭ statistoj el DANE, je 1995 la jara kreskado de la MEP el la valokaŭkana regiono estis preskaŭ duoble ol la sama indico en la nacia nivelo. Por 1997 la valokaŭkana MEP altigis aprenaŭ, eĉ ne 1%. Je 1999 la ekonomia recesio el la lando sentiĝis kun depresion kiu faris ke la ekonomio reduktiĝis montrantan kreskadon de la MEP en -4%. De tiam la MEP el Valo de Kaŭko kreskis per soroj kaj soboj, tamen ĝia procenta partopreno al nacia nivelo venis falantan ĝis 1955 kiel povas vidiĝi en la grafiko.

[eta|maldekstra|210ra|Partopreno (%) [Malneta enlanda produkto|MEP Valo de Kaŭko (1990-2005) en la nacia nivelo. konstantaj kaj ordinaraj prezoj.]]

La departemento kontribuas gravmaniere al la nacia ekonomio. Laŭ statistikoj je 2005 ,

### Tergaso 
La urbo havas reton de distribuo kun du ĉefaj aksoj: Sud-Nordo sur la ferkoridoro kaj Oriento-Okcidento sub la Sud-Orienta Aŭtoŝoseo. Kun kapacito de 130 milionoj da tagaj kubpiedoj oni garantias la servo de tergaso en la 22 komunumoj el la urbo. Ĉi reto estas nutrita per gasodukto kiu alvenas de Yumbo ĝis la norda parto el la urbo.

## Transportado 
La Sekretario de Municipa Cirkulado kaj Transporto (*Secretaria de Tránsito y Transporte Municipal, STTM*) estas la responsulo de registri la vehikloj de la urbo. Laŭ datumoj de ĉi tiu ento, en 2004 sur la stratoj de Cali estis 357.927 vehikloj. Kiel estas kutime en evoluantaj landoj, la motorciklo estas populara transporto kaj en la urbo estas preskaŭ 70 000. Pri partikularaj vehikloj, estas pli ol 240.000.

[maldekstra|eta|Kompositado de la aŭtomotora parko de Cali 1997-2004. tra la urbo iras tage 3 800 vehikloj de publika servo, distribuitaj en: 40,43% mikrobusoj, 25,10% busetoj kaj 34,47% busoj.

Ĉi tiuj vehikloj movas aproksime 300 milionoj da uzantoj jare, distribuitaj en: 40% en mikrobusoj, 30% en busoj kaj 30% en busetoj. Miksanta datumoj el STTM kun la datumoj el DANE, devu esti 10 taksioj pro ĉiu aŭtomotoro de simila al busoj.

[Dosiero:City of Cali 2.jpg|eta|Panorama vido nokte.

La kompanioj de publika transportado estas de privata kapitalo. Kiel en Bogoto aŭ en aliaj urboj el la lando, la taksioj estas flavkolore, la minimuma tarifo estas 4200 COP dum la tago kaj 5000 COP de 8 pm ĝis 5 am. Kiel loka karakteristiko la kompanioj de urbaj busoj havas nomoj de koloroj: *Blanco y Negro* (Blanka kaj Nigra), *Azul Plateada* (Arĝenta Blua), *Rojo Griz*, (Ruĝa Griza), *Papagayo*, ktp); aliaj nomoj estas Alameda kaj *Coomoepal*. Alia alterna urba servo estas la mikrobusoj kun kapacito de inter 10 kaj 20 personoj.

eta|220ra|MIO, *Masivo Integrado de Occidente* (integrata masivo el Okcidento).

Kiel en ĉiu la ĉefaj urbaj centroj el la lando, La urba servo estas rilata al "guerra del centavo" (Milito de la centimo): La ŝoforoj estas pagataj pro la nombro de uzantoj transportitaj dum la tago, kaj kelkaj kompanioj faras la samajn vojojn, Ĉi tio originas ekscesoj de rapidoj kaj rompo de la transportaj reguloj. Ajn komunuma problemo de la kolombia urboj estas la granda nombro de aŭtomobiloj de publika transporto, ĉefe taksioj kaj busjoj kiuj blokas la ĉefaj avenuoj el la urbo en kritikaj horoj, tio estis parte solvita per la plenumo de la *Pico y Placa*, skemo de limigo en la movilo tra la stratoj laŭ la lasta cifero de la numer-plato.

Per la uzo de bioetanolo en la benzilo, oni reduktis parte la problemo de la media poluado. La bioetanolo estas produktita en la sukerfabrikoj de sukerkano.

La registaro de Álvaro Uribe Vélez impulsis la kreado de la Masiva Integrigita de Okcidento, sistemo de transporto bazita en busoj, simila al TransMilenio el Bogoto, al sistemo el Kuritibo, Brazilo aŭ al Metrovía en Guajakilo, Ekvadoro. Post multaj malfruoj en la laboroj , la sistemo komencis funkcii en la jaro 2009 kaj oni esperas ke solvu grandan parton de la problemo de la movilo en la urbo.

240ra|maldekstra|eta|Direktaj internaciaj flugoj de kaj al Cali.

Cali havas unu el la ĉefaj flughavenoj el Kolombio, la Internacia Flughaveno Alfonso Bonilla Aragón (*Aeropuerto Internacional Alfonso Bonilla Aragón*), CLO, lokita en la municipo de Palmira, 15 minutoj al nordo de la urbo. La Flughaveno Bonilla Aragón konektas Cali kun Kolombio kaj la mondo per kelkaj naciaj kaj internaciaj aer-linioj. Inter la naciaj celoj estas la precipaj urboj de la lando kun servo de Aires, Copa Airlines Colombia, Avianca, Viva Colombia, Satena kaj TAC. Internacie estas vojoj inter Cali kaj Miamio (American Airlines), Guajakilo (TACA Perú), Miami, New York y Madrido (Avianca), Panamurbo (Copa Airlines Colombia), Smeraldoj (TAME) kaj Kito (LAN Perú) .

La grandego de la pisto el flughaveno Bonilla Aragón, 3 000 m longe por 45 m larĝe, permesas la surteriĝo de aviadiloj de maksimuma kapacito. Jare ĝi movas pli ol 3 milionoj da uzantoj kaj 36932 tunoj da ŝarĝo en preskaŭ 55000 flugoj (2006). Nordeste la urbo estas lokita la Base Aérea Marco Fidel Suárez (Aera Bazo Marco Fidel Suárez), apartenanta al Kolombia Aerarmeo.

## Edukado 
### Eduka nivelo de la loĝantaroj 
La takso de analfabeteco totala de Cali estas 6%, kiu estas alta komparata kun la averaĝo de la ĉefaj urboj el la lando (4,9%). Ĉi tio indikas ke grava parto de la knaboj ne ricevas antaŭlerneja edukado aŭ ĝi komencas malfrue. Pri lerneja dizerto ,3,34% de la lernantoj (2007) ne finas siajn studojn, en la filio de Cali 20 800 estas studentoj de *pregrado* kaj 2 380 de *postgrado* kaj doktoreco. Ĝi estas la ĉefa akademia kaj reserĉa centro de la sur-okcidenta kolombia parto. Ĝi havas la plej granda biblioteko el la regiono kun 628 569 ekzempleroj (307 514 libroj). Ĝia biblioteko havas pli ol 30 000 volumoj
* **Pontifika Universitato Javeriana**. La Pontifika Universitato Javeriana (Ĥaverjana) filio Cali estis fondita en 1970, ĝi estas privata institucio kun pli ol 5 200 alumnoj studentoj de *pregrado* kaj pli ol 450 de *postgrado*. Ĝi havas kvar fakultatoj: Fakultato de Inĝenieriarto, de Ekonomiaj kaj Administraj Sciencoj,de Humanecoj kaj Sociaj Sciencoj kaj la ĵus kreita fakultato de Sciencoj el la Sano. Bibliotekon havas ĝi kun pli ol 36 000 volumoj impresitaj.
* **Universitato de Sankta Buenaventuro**. La filio en Cali estis fondita en , estas ĝi privata institucio kun 5 000 studentoj de *pregrado* kaj 350 de *postgrado*, specialigoj kaj majstrokursoj. Havas ĝia biblioteko pli ol 42 000 ekzempleroj el kiuj pli ol 34 000 estas libroj.
* **Aŭtonoma Universitato de Okcidento**. fondita en 1970, ĉi institucio privata servas al pli ol 7 800 studentoj de *pregrado* kaj pli ol 250 de *postgrado*, inkluzive de specialigoj kaj majstrokursoj. Ĝia biblioteko entenas pli ol 20 000 libroj impresitaj kaj pli ol 50 00 en cifereca formato

* **Kooperativa Universitato de Kolombio** La filio de Cali estis fondita en la jardeko de 1970, Ĝi estas institucio de supera edukado, de socia havaĵo, ke pro sia deveno apartenas al sektoro de la Solidara Ekonomio. Ĝi ofertas ok programoj de *pregrado* matene kaj nokte. Laŭ siaj informoj, al la dua duonjaro de 2006 ĝi havis 2 437 studentojn.

eta|maldekstre|220ra|Universitato Icesi, al fundo oni povas vidi la Klifoj el Cali

* **Universitato Santiago de Cali**. Fondita en 1958, ĝi estas privata institucio kiu ofertas programoj de *pregrado*, licencoj, teĥnologioj, specialigoj kaj majstrokursoj. Ĝi elstariĝas en la instruo de juro. Ĝi havas du filiojn: Cali kaj Palmira.
* **Universitato Antonio Nariño**. La Universitato Antonio Nariño (UAN) estis fonfita je la 7-a de marto de 1976 en la antikvaj instalaĵoj de la Lernejo de Medicino de la Universitato Ĥaverjano.
* **Libera Universitato**. Institucio privata, sia filio en la urbo estis fondita en 1973. Ĝi havas fakultatojn kiel Inĝenieriarto, Jurom Politikaj kaj Sociaj Sciencoj, Sciencoj de la Sano, Ekonomiaj Sciencoj, ktp.
* **Universitata Fondaĵo San Martín**. En 1981, naskiĝas la Universitata Fondaĵo San Martín. Ĝi komencis kun la Fakultato de Odontologio, hodiaŭ ĝi havas 13 fakultatoj de malsamaj disciplinoj.

eta|230ra|Laboratorio ĉe la Universitato de la Valo.

* **Departementa Instituto de Belaj Artoj**. Institucio universitata publika, ĝi oferas profesia programas en artoj Aldone ĝi estas sidejo de la **Departementa Bando** kaj de la fama aŭditorio **Sala Beethoven**.
* **Servo Nacia de Lernado** (SENA). Teĥnologia institucio publika. La SENA estas grava parto de la nacia kaj regiona instruanta al teĥnikistoj kaj teĥnologoj bezonataj por la industrio..
* **Nacia Lernejo de Sporto** fondita en 1984, ĝi estas universitata institucio kiu ofertas profesia studoj, de *postgrado* kaj teĥnologiaj en la areoj de la sporto kaj sporta agado: fizikoterapio, sporta administrado.
* **Universitata Institucio Kolegioj el Kolombio UNICOC** antaŭe nomita Kolegio Odontologiko Kolombiana, estas institucio de supera edukado fondita en 1975.
* **Universitata Institucio Antonio Jose Camacho IUAJC** La institucio estis fondita pro Tulio Ramírez, kiu estis ankaŭ institutestro de la Teĥnika Industria Instituto Antonio José Camacho, kreita en 1933.
* **Universitata Katolika Fondaĵo Lumen Gentium** Fondita en 1970 dankal la ordo el la papo Paŭlo la 6-a.

### Esplorado 
La urbo havas gravecon en la nombro de sciencaj eldonaĵoj kiu produktas la Kolombiajn akademiajn kaj reserĉajn entoj. Laŭ la datenbazo de la Instituto de Scienca Informado, inter 1990-2005 la Cali-aj institucioj publikigis 2 154 artikolojn, estinta Cali post Bogoto (3 489 publicaciones) la dua centro de scienca produktado por nombro en la lando.

La Universitato de la Valo estas la ĉefa scienca kaj teĥnologia reserĉisto de la sur-okcidenta parto de Kolombio kaj unu el la ĉefaj al nacia nivelo. Ĉe la universitato oni reserĉas pri gravaj aferoj de la regiono, en grupoj kaj sekcioj kiel la *CINARA* en akvaj resursoj kaj la *OSSO* pri sismologio de la sur-okcidenta parto de Kolombio. Estas ankaŭ reserĉado en imunologio, novaj materialoj, maldikaj kutikloj, kaj sintezo de ĥemiaj komponaĵoj inter alie. Al agronomia nivelo, en la vojo al Palmira estas la Internacia Centro de Tropika Agrokulturo (CIAT), unu el la plej produktivaj kaj ĉefaj centroj de esplorado el la lando.

## Arkitekturo 
La Valo de Kaŭko estis historie zono dediĉita al brutaro, paŝtistado kaj agrokulturado. Tial, en la regiono ne okazis arkitektura disvolvo tiel bela, arta kaj de Eŭropa influo kiel en la urbo Popayán, kaj anstataŭ tio la arkitekturo estis pli simpla, aŭtenta kaj popola.

[eta|maldekstre|Katedralo de [Sankta Petro.]]

### 16-a jarcento 
La nestabileco pro la kutimaj indiĝenaj luktoj malhelpis ke starigo de grandaj vilaĝoj, tiel do malfruigis la arkitektan disvolvon de la regiono. La plej parto el la konstruaĵoj en la 16-a jarcento estis provizoraj, escepte de la Ĉefa Preĝejo de Sankta Petro kiu havis fundamentojn el masonaĵo kaj la arko el briko (De ĉi tiu preĝejo oni nur havas historiaj referencoj). Aliaj konstruaĵo el la epoko estas la La Merced preĝejo, kie oni festis la unua miso el la naskiĝinta urbo en 1541 pro la fondiĝo.

La konstruaĵo Otero estis alia el la reprezentaj konstruaĵoj de komencoj de la jardeko (inaŭgurita je 1926) kaj deklarita nacia monumento je 1977. la Turo estas la plej granda konstruaĵo el la urbo, kaj la tria en Kolombio laŭ la *terasa alteco* kaj la unua laŭ la *antena alteco*.

Je 1990, la filio de la Respublika Banko aldoniĝis kiel moderna elemento al la historia centro de la urbo. Samjare brika kolora elemento aldoniĝis al la centro de Cali per la konstruo de la *Centro Cultural de Cali* (Kultura Centro de Cali), Rogelio Salmona estis unu el la arkitektoj el ĉi tiu verko kiu gajnis la Nacian Premion de Arkitekturo.
* **Festival de Rock Alternativo CALIBRE**. (Festivalo de Alternativa Rokmuziko) Festita de 2006, prezentas grupoj de alternativa rokmuziko ĉe la Parko de la Muziko.
* **Festival Mundial de Salsa**. (Tutmonda Festivalo de Salso).
* **Festival de Jazz Fusión y Experimental AJAZZGO**. (Festivalo de Ĵazfuzio kaj Eksperimenta AJAZZGO)
* **Festival Internacional de Ballet**. (Internacia Festivalo de Baleto) Festita jare en la monato de junio.
* **Festival Internacional de Cine de Cali**. (Internacia Kinofestivalo de Cali) Dum oktobro kaj novembro

### Centroj kulturaj 
maldekstra|eta|Kultura Centro de Cali.

* **Casa Cultural Proartes**. De 1871 la Casa Proartes (Domo por la artoj) havis grandan influon en la kultura vivo de Cali. La konstruaĵo estis restaŭrita je 1991 kaj en ĝi estas salonoj de elmontrado, scenejoj kaj kinejoj.
* **Centro Cultural de Cali**. (Kultura Centro de Cali). De 1997 estas la kultura centro de la urbo kaj sidejo de la Municipaj Sekretariejoj de Kulturo kaj Turismo.
* **Centro Cultural Comfandi Santa Rosa**. (Kultura Centro Comfandi Sankta Rozo) lokata sur la centro de la urbo. Ĝi havas infanan kaj junulan bibliotekon, adoltan bibliotekon, du salonojn de artaj elmontradoj, diversaj salonoj de eventoj kaj aŭditorio.

### Muzeoj 
* **Museo Arqueológico La Merced**: (Arĥeologia Muzeo La Merced) Centro de la urbo. Elmontroj de antaŭhispana ceramikaĵoj de la societoj kiu loĝis la Kolombia sud-okcidento.
* **Museo Religioso y Colonial de San Francisco**: (Religia kaj Kolonia Muzeo de Sankta Francisko), ekde 1940.
* **Museo de Oro Calima**: (Muzeo de oro Kalima Sidejo de la Respublika Banko. En ĝi oni elmontras oraĵoj, ceramikaĵoj, kaj arto de la Kalima kulturo.

eta|Muzeo de Moderna Arto La Tertulia.

* **Museo de Arte Moderno La Tertulia**: (Muzeo de Moderna Arto La Tertulia) Fondita por Maritza Uribe de Urdinola y reinaŭgurita en la nuna konstruaĵo je 1962. Ĝi havas pli ol 300 verkoj de naciaj kaj internaciaj artistoj.
* **Museo Arqueológico de la Universidad del Valle**: (Arĥeologia Muzeo de la Universitato de la Valo) Montras arĥeologiaj artefaktoj de la antaŭhispana epoko inter la jarcentoj 16-a kaj 17-a antaŭ Kristo.
* **Museo de la Caña**: (Museo de la Kano) Fondita je 1990, ĝi havas informadon pro la kano kultivo kaj la procesoj por produkti sukeron.
* **Museo Departamental de Ciencias Naturales Federico Carlos Lehmann Valencia**: (Departementa Muzeo de Naturaj Sciencoj Federiko Karlo Lehman Valencia) Fondita je 1963. Scienca kaj zoologia muzeo.

### Teatroj 
* **Teatro Municipal Enrique Buenaventura** (Municipa teatro "*Enrique Buenaventura*"), estas nuntempe, la plej grava kultura loko de la urbo. Inaŭgurita en 1927, la loko havas spacon por 1200 spektantoj, la stilo de la teatro estas francia novklasika arkitekturo.

maldekstra|eta|Municipa teatro.

* **Teatro Jorge Isaacs** (Teatro "*Jorge Isaacs*"), estas unu el la tradiciaj lokoj de la urbo, ĝi havas spacon por 1.187 spektantoj. Estis konstruita en 1931 por Hernan Bohmer, en omaĝo a Jorge Isaacs. Sia arkitecturo estas influita por la itala romantikismo. Freŝdate la teatro estis restaŭrita. Ĝi estis deklarita nacia monumento en 1984 kaj havas unu el la plej bonaj akustikoj de la lando.
* ** Teatro al aire libre Los Cristales** (Teatro sub la libera ĉielo La Kristaloj), ĉi tiu teatro havas areon de 3.920 m2 kaj havas spacon por 15 000 personoj.

### Bibliotekoj 
Aldone de la *Red de Bibliotecas Públicas Comunitarias de Cali* (Reto de Komunumaj Publikaj Bibliotekoj), ekzistas grupo de elstarigitaj bibliotekoj:

eta|Biblioteca Departamental Jorge Garcés Borrero.

* **Biblioteca Centenario** (Biblioteko Jarcento). Inaŭgurita je la 20-a de julio de 1910, ĝi estas la plej antikva el la publikaj bibliotekoj de la urbo. Ĝi lokiĝas proksimume al la Muzeo la Tertulia kaj ĝi havas 15 200 volumojn.
* **Departementa Biblioteko** (Departementa Biblioteko Jorge Garcés Borrero). Origine ĝi estis la privata biblioteko el la entreprenisto Jorge Garcés Borrero, malfermita al publiko je 1953 sur la Avenida Colombia (Avenuo Kolombio). En 1954 ĝi fariĝis publika biblioteko. Sia nuna loko estas proksimume al la Stadio.
* **Biblioteca Mario Carvajal** (Biblioteko Mario Carvajal). Ĝi estas la ĉefa biblioteko de la Universitato de la Valo en la sidejo Melendez. Ĝi estas la plej granda biblioteko el la kolombia sur-okcidento kun 628 569 ekzempleroj en sia kolekto (307 514 libroj).

### Amaskomunikiloj 
Cali havas kelkajn televidkanalojn de malfermita signalo, en la teritorio kolombia estas kvin signaloj naciaj: 2 privataj Caracol (Heliko) kaj RCN, kaj 3 publikaj Canal Uno, Señal Institucional (Institucia Signalo) kaj Señal Colombia (Signalo Kolombio). La regiona kanalo Telepacífico telesendas de 1986. La entreprenoj de televido por abono ofertas proprajn kanalojn aldone de internaciaj signaloj.

Pri radio, hay múltiples emisoras de AM kaj FM. La plej parto el la radiostacioj estas kontrolataj pro Caracol Radio o RCN Radio.

En Cali kaj Valo de Kaŭko cirkulas tage la ĵurnalo El País (La Lando) impresita. Estas aliaj malgrandaj ĵurnaloj kiel El Caleño (La Kaliano) kaj de nacia nivelo kiel *El Tiempo* (La Tempo). La Diario Occidente (Okcidenta Ĵurnalo) ĉesis impresi siajn eldonojn kaj de kelkaj jaroj faras ĵurnalismon en sia retejo.

## Turismo kaj amuziĝo 
maldekstre|eta|Avenuo Kolombio kaj la Rivero Cali.
[eta|[Turo de Cali, la plej alta konstruaĵo de la urbo.]]

Santiago de Cali havas gravan turisman oferton, por la vizitantoj kaj por la loĝantoj. La centro konservas multe da la originaj konstruaĵoj el la fondiĝo, kaj estas ejo de muzeoj kaj teatroj por la kultura riĉiĝo. La kvartaloj Sankta Antonio kaj *Granada* prezentas turisma allogo pro sia arkitekturo, geografio kaj kuirarta oferto. Proksimume al centro estas la Cali Rivero kaj la Avenuo Kolombio, kiuj ofertas tre agrablan vojon por promeni, kun haltejoj en la bestoĝardeno, la Muzeo la Tertulia, la fonto kaj la parko *El Peñon*, la Ponto Ortiz, la Teatro Jorge Isaacs, la Preĝejo la Ermita kaj la Turo de Cali, interalie.

En la okcidenta parto de la urbo estas la Cerro de las Tres Cruces (Altaĵo de la Tri Krucoj), ĝi havas 400 metrojn de alteco kaj ofertas neegaleblan vidon el la urbo kaj ĝi estas kutima loko de sportistoj kaj pilgrimadoj en Sankta semajno. Alia loko kiu ofertas panoraman viston el la urbo estas la Cerro de Cristo Rey (Altaĵo de Kristo Reĝo), kiu havas en sia pinto figuron 26-metrajn kun la brakoj malfermitaj simila al Korkovado de Rio-de-Ĵanejro (Brazilo).

En la norda zono estas la Sesa Avenuo (Avenida Sexta), fama inter la cali-anoj pro siaj noktaj kluboj kaj dancejoj, ankaŭ estas nenombreblaj komercaj centroj inter ili elstariĝas *Chipichape* (Ĉipiĉape). Estas multaj parkoj kiel *Parque del Perro* (Parko de la Hundo), kaj multaj komercaj centroj.

En la suda kampara zono estas la *corregimiento* de Pance, kiu ofertas haltejojn tra la rivero de la sama nomo. Ankaŭ tie estas la Nacia Natura Parko Klifoj el Cali (*Parque Nacional Natural de los Farallones de Cali*) kun vojoj por la ekoturismo, montistoj, ktp. La plej popolaj celoj estas la kampadejo *El Topacio* kaj *Pico de Loro* (Papagbeko) kiu kun 2 800 metroj de alteco estas defio al siaj vizitantoj.

La *Jardín Botánico de Cali* (Botanika ĝardeno) lokata sur la okcidenta parto de la urbo, en la baseno de la Cali Rivero. Inaŭgurita je februaro de 2005, la botanika ĝardeno havas 10 temajn staciojn tra vojo de 800 metroj kiu montras malsamajn ekosistemojn.

maldekstre|eta|300ra|Surmura pentraĵo pri Kalio, en la bildo aperas: La Turo de Kalio, la Preĝejo la Ermito, la Ponto Ortiz, la Tri Krucoj, Kristo Reĝo, la Rivero Kalio kaj la Kato el Rivero.

la Zoológico de Cali (Bestĝardeno de Cali) estas unu el la plej bonaj de la lando, ĝi lokiĝas sur la okcidenta parto de la urbo kaj ĝi havas 10 ha. La bestĝardeno havas vivejojn kiu gastigas pli ol  bestojn de  malsamaj specoj (80% Kolombiaj), aldone de akvarioj kaj papiliejo.

Nordokcidente, en plej alta punto de la vojo al la maro sur la Okcidenta Montoĉeno oni trovas la *Kilómetro 18*, loko de freŝa kaj nuba vetero kiu estas vizitata kutime pro siaj restoracioj kiu ofertas manĝaĵojn kaj drinkaĵojn tradiciajn kiel: varman ĉokoladon kun fromaĝo, arepojn el maizoj, sankoĉojn el kokino kaj valekaŭkajn tamalojn interalie.

La **Feria de Cali** (Foiro de Cali) estas la evento kiu plej altiras vizitantojn kaj turistojn al la urbo. De 1957 oni festu ĝin inter la 25-a kaj 30-a de decembro en diversaj eventoj tra la tuta urbo, inter ili elstaras la *Superconcierto* (Superakoncerto). Proksimume al Cali, trans la rivero nordoriente, oni trovas la *Rumbeadero de Juanchito* (Ĥuanĉito-a Dancejo) en la municipo de *Candelaria* (Kandelario), kie la salsa muziko kaj la amuziĝo estas la komuna lingvo.

Pri eventoj kaj konvencioj, Cali havas la *Centro de Eventos Valle del Pacífico*-n(Centro de Eventoj Valo de la Pacifiko) en la sektoro de *Arroyohondo* (Profundarivereto) inter Cali kaj Yumbo. Ĉi centro havas spacon por pli ol 11 000 personoj en diversaj aŭditorioj, kaj de ĝia inaŭguracio estas unu el la zonoj de disvolviĝo de la regiono altiranta negocojn, investadojn kaj turismo.

### Parkoj kaj verdaj zonoj 
La verdaj zonoj de la urbo sumigas  m². Kio estas averaĝe po 5,33 m² je loĝanto. La urbo ankaŭ havas teamon de mikrofutbalo profesia, kiu partoprenas en la Profesia Ina Pokalo de Mikrofutbalo. De 2011 la urbo havas profesian teamon de Salona Futbalo, kiu estis la ĉampiono de la unua versio de la *Liga Argos de Futsal 2011* permesata por la Kolombia Federacio de Turbalo kaj la FIFA.

### Sporta infrastrukturo 
La Sekretariejo de la Sporto kaj Rekreado (*Secretaría del Deporte y Recreación'') kontrolas 39 popolaj centroj de rekreado distribuitaj en la 22 komunumoj de la urbo. Pri atlrendimenta sporto, Cali havas tri sportaj centroj en la suda parto de la urbo.
*  Gvadalaharo, Meksiko
*  Kito, Ekvadoro
*  Miamo, Usono
*  Brajtono, Unuiĝinta Reĝlando
*  Ateno, Grekio,
*  Novjorko, Usono
*  Limo, Peruo
*  Karakaso, Venezuelo
*  Orlando, Usono
*  Montevideo, Urugvajo

## Esperanto 
En la urbo ekzistas esperanta grupo filia de la Kolombia Esperanto-Ligo (KEL), nomata KEL-Kalio, la grupo kunvenas ĉiu-sabate en la Liceo Departamental (Departementa Liceo). Unu el la plej elstarataj membroj estas la S-ro Libardo Mejía, li estas honora membro de Kolombia Esperanto-Ligo.

## Referencoj 
### Bibliografio 
* Gómez, A (1985). Historia de Cali. Cali: Ediciones Andinas.
* Rodríguez, Carlos Armando (1992). Instituto Vallecaucana de investigaciones científicas INCIVA, Fundación hispanoamericana de Cali, Embajada de España en Colombia. ed. Tras las huellas del hombre prehispánico y su cultura en el valle del Cauca. Cali.
* Santiago, Sebastián (1965). Arquitectura Colonial en Popayán y el Valle del Cauca. Cali: Universidad del Valle.
* Slocum, Marianna C. (1983). Diccionario: Páez-Español / Español-Páez. Bogotá: ILV.
* Castillo y Orozco, Eugenio (1877). Vocabulario Páez-Castellano. París: Ezequiel Uricoechea ed. Maisonneuve y Cia. Libreros Editores

## Eksteraj ligiloj 
;Registaro kaj publikaj institucioj
* Urbestreco de Cali
* Loka Sistemo de Informado 
* Konsilio de Cali
* Provincestro 
* Sistema de Masiva Transporto MIO 
* Municipaj Entreprenoj de Cali 

;Televido
* Telepacifico, El canal del Sol
* Universitata Kanalo
* Canal 4, Universidad Autónoma de Occidente
* Canal 14

;Ĵurnaloj
* Periódico El País
* Diario Occidente 

;Edukado
* Fundación Universitaria San Martín - Cali
* Universidad del Valle - Cali
* Universidad Libre - Cali 
* Pontificia Universidad Javeriana - Cali
* Universidad Santiago de Cali 
* Universidad Autónoma de Occidente - Cali 
* Universidad de San Buenaventura - Cali
* Universidad ICESI - Cali
* Universidad Antonio Jose Camacho-Cali

;Kulturo
* Centro Virtual Isaacs, portal cultural de la región, con sede en Cali.
* Teatro Municipal Enrique Buenaventura 
* Feria de Cali
* Centro Cultural Colombo Americano
* Centro/ Cultural Comfandi

;Esperanto
* La blogo de la grupo de Esperanto de la urbo.

## Fonto 
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Urboj de Kolombio