open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grasacido

eta|Kelkaj grasacidoj kaj siaj strukturoj
**Grasacidoj** estas saturitaj aŭ nesaturitaj multkarbonaj karbonacidoj, formitaj baze de triglicerido. Liberforme ili troviĝas nur en malgranda kvanto en la vivuloj, sed kiel esteroj kaj amidoj aperas en kelkaj grupoj de lipidoj (fosfolipidoj, sfingolipidoj, neŭraj grasoj). Preskaŭ ĉiu naturdevena grasacido estas necikla, ne disbranĉiĝanta, monokarbonacido kun para karbonnombro.

Saturitaj grasacidoj havas nur unuopaj ligojn inter siaj karbon-atomoj. Nesaturitaj grasacidoj havas almenaŭ unu duoblan ligon inter du najbaraj karbon-atomoj; laŭ sia resuma formulo ili do enhavas malpli da hidrogenaj atomoj, ne estas "saturitaj" per hidrogeno.

## Ekzemploj 
### Saturitaj grasacidoj 
* butanata acido CH3(CH2)2COOH
* valerata acido CH3(CH3)10COOH
* kaprilata acido CH3(CH2)8COOH
* laŭrata acido CH3(CH2)10COOH
* miristata acido CH3(CH2)12COOH
* palmitata acido CH3(CH2)14COOH
* stearata acido CH3(CH2)16COOH

### Nesaturitaj grasacidoj 
* mononesaturitaj (unuloke nesaturitaj) grasacidoj:
** oleata acido
* polinesaturitaj (plurloke nesaturitaj) grasacidoj:
** linoleata acido
** alfa-linolenata acido

## Bildaro 

Dosiero:Fettsäuren-beispiel.svg|Saturita (supre) kaj nesaturita (malsupre) grasacidoj kun po 14 karbon-atomoj
Dosiero:Fettsyror 6 olika.png|Struktur-formuloj de ses grasacidoj kun po 18 karbon-atomoj, maldekstre steara acido
Dosiero:Stearinsyra 57-11-4 num gr.png|Struktur-formulo de steara acido

## Terminologio 
La ĉi-supre uzata signifo de "saturi" ne troviĝas en NPIV (2002) sub "saturi", sed ja la ekzemplo "saturita acido".

## Vidu ankaŭ 
* Arganio

## Eksteraj ligiloj 
* Kutimuzaj nomoj de grasaj acidoj  artikolo de Anthony Lucas en *Scienca Revuo* 2 (2013), 77-87.
* http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-3102000,00.html 
* http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?Name=Arachidonic+Acid&Units=SI  
* http://www.durhamtrial.org Raporto pri influo de grasacidoj al lernado 
* http://www.scientificpsychic.com/fitness/fattyacids.html 


Kategorio:Nutrado
Karpelaro

[eta|[Floro#Floreroj|Floreroj: 1. stiluso, 2. ovolujo, 3. florbazo, 4. stameno, 5. petalo, 6. stigmo, **7. karpelaro**, 8. sepalo, 9. flortigo]].

**Karpelaro** (aŭ **pistilo**, aŭ **gineceo** el la grekaj γυνή, virino, kaj οἶκος, domo) estas ĉiuj la karpeloj, inaj organoj de floro. Ĝi estas la plej centra florero. Kompare, la vira florparto estas stamenaro. Estas du malsamaj specoj de karpelaroj, laŭ se la karpeloj estas apartaj aŭ kuniĝaj. Plejofte, estas pluraj karpeloj, sed kelkfoje estas nur unu karpelo (10% el la florplantoj).

* Karpelaro aparta: la karpeloj estas liberaj kaj apartaj unu la aliaj, spirale aŭ cirkle (10% el la florplantoj).
* Karpelaro kuniĝa: la karpeloj estas algluitaj. Ŝajnaj tiam esti nur unu organo (80% el la florplantoj). Tiel, oni distingas:
** plurkava: estas tiom da kavoj (ovolujoj) kiom da karpeloj;
** unukava: estas nur unu kavo kun ĉiuj ovoloj kune, kiel se estus unu karpelo, ĉar la vandoj inter karpeloj estas malaperitaj.

[eta|Karpelaro, meze de la [stamenaro, ĉe *Tulipa*.]]
La kuniĝo povas temi pri la tuta karpelo, aŭ nur la ovolujo, kaj tiel la stilusoj restas liberaj.

La simbolo de karpelaro en floroformulo estas **G**.

Kategorio:Plantomorfologio
Burĝono

**Burĝono** estas nedisvolvita ŝoso aŭ folio; ŝvela volvaĵo el kiu elvolviĝas floroj, folioj, branĉetoj.

[eta|dekstre|200px|Evoluo de flora burĝono de [pirarbo]]
Tipoj de burĝono
* el **flora burĝono** evoluas nur floroj
* el **folia burĝono** evoluas folioj, branĉetoj
* el **komuna (miksa) burĝono** evoluas folioj, floroj (vegetativaj kaj generativaj partoj)

Dosiero:Acer-pseudoplatanus-terminal-bud.JPG|Folia burĝono de acero
Dosiero:Fraxinus excelsior sl2.jpg |Foliaj burĝonoj de frakseno
Dosiero:Malva_April_2010-2.jpg|En tiu ĉi malvo videblas burĝonoj kaj foliaj kaj floraj
Dosiero:Corneliancherry_Dogwood_Cornus_mas_Buds_2748px.jpg|Floraj burĝonoj de kornuso
Dosiero:Fagus sylvatica bud.jpg|La longa vintra folia burĝono de fago
Dosiero:

Kategorio:Plantomorfologio
Thabo Mbeki

**Thabo Mvuyelwa MBEKI** (naskiĝis la 18-an de junio 1942) estis la prezidanto de la Sud-Afrika Respubliko.

Li naskiĝis en Transkei-a regiono de Sud-Afriko, estis filo de Govan Mbeki (1910–2001), forta apoganto de la Afrika Nacia Kongreso (mallongigo ANC laŭ la angla) kaj de la Sud-Afrika Komunista Partio. Mbeki havas la gradon de magistro pri ekonomio ĉe la Universitato de Sussex.

* Mbeki aliĝis al la ANC en aĝo 14, kaj estis ties reprezentanto ekde 1967.
* 1984: elektita estro de la informsekcio de ANC
* 1989: elektita estro de la internacia sekcio de ANC
* 1994: majo: 1996 komisiita prezidanto de Sud-Afriko
* 1997 decembro: li posteulis Nelson Mandela kiel ANC-prezidanto
* 1999 juno: li posteulis Nelson Mandela kiel prezidanto de la Respubliko
* 2004 aprilo: li reelektiĝis Prezidanto de la Sud-Afrika Respubliko

Oni kritikas Mbekin pro lia aidosa politiko, precipe lia defendo (aprilo de 2000) de malgranda grupo de disidentaj sciencistoj kiuj asertas, ke HIV ne estas la kaŭzo de aidoso. (Vidu aidoso-retaksado.) Kvankam aidoso-aktivuloj aplaŭdis lian registaron pro sukcesa leĝa defendo (aprilo de 2001) de pli malmultekostaj aidoso-drogoj kontraŭ proceso de transnaciaj drogkompanioj, tamen oni akuzas lian registaron pro nesufiĉa respondo al la epidemio, kiu nun tuŝas dekonon de la sud-afrika popolo. Nun Sud-Afriko havas pli kompletan ortodoksan planon batali HIV kaj aidoson. La sanplano kreiĝis de doktoro Manto Tshabalala-Msimang, kiu servas kiel ministro pri sano ekde decembro de 2000.

Kategorio:Sudafrikaj politikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1942
Murakami Haruki

**MURAKAMI Haruki** (, en okcidentaj landoj konata kiel Haruki Murakami; nask. je la 12-a de januaro 1949) estas japana verkisto kaj tradukisto. Liaj libroj estis tradukitaj en pli ol kvindek lingvojn kaj fariĝis furorlibroj en Japanio kaj ĉirkaŭ la mondo. Lia verko gajnis tutmondan aklamon en la formo de internaciaj literaturaj premioj kiel la Monda Premio pri Fantazio

Murakami estas konsiderata unu el la plej popularaj kaj respektataj japanaj verkistoj, kaj estas ĉefa kandidato por gajni la Nobel-premion pri literaturo post kelkaj jaroj.

Murakami estis inspirita de la verkoj de diversaj okcidentaj verkistoj, de Chandler kaj Kurt Vonnegut ĝis Brautigan kaj Franz Kafka, kaj lia stilo ligas al postmoderna literaturo. Liaj rakontoj estis aprezitaj pro sia formo devenanta de la Mirinda realismo kaj kombinas elementojn de Pikareska romano, kune kun romantikaj kaj superrealaj trajtoj.

Influita de antikvhelenaj tragedioj, rokmuziko, absurda teatro, ktp, lia verkado estas kaŝe lirika kaj karakterizitas per subtila humuro, malgraŭ la melankolia dimensio de iuj de liaj romanoj, kiuj prezentas ekzistadismajn motivojn kiel soleco, fremdiĝo, apatio kaj malligo ene de la postmodernismo de kapitalisma socio. 

## Verkoj 
* "La serĉo al la sovaĝa ŝafo" () (Hitsuji wo meguru bōken) 1982
* "Kronikoj de la risortbirdo" () (Nejimaki tori kuronikuru) 1995
* "Marborda Kafka" () (Umibe no kafuka) 2002

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hanamiweb.com/murakami_haruki.html Hanami Web - Haruki Murakami
* http://archive.salon.com/books/int/1997/12/cov_si_16int.html 
* http://www.murakami.ch  
* http://www.murakami.ch ]
* http://www.chinmusicpress.com/books/kuhaku/literature/contents/index.html#father 

## Referencoj 
Murakami, Haruki
Listo de judaj esperantistoj

Ekde la komenco de la movado, **hebreoj** aŭ **judoj** estis nombraj inter esperantistoj, pro ilia internaciemo kaj ofta multlingveco.

* Jakob David Applebaum
* Jakob A. Bemŝaĥar 
* Boris M. Breslaŭ
* Isaj Dratwer
* Leopold Dreher
* Paro Fels
* Harry Fineman
* Ota Ginz
* Boris Kolker
* Boris Kotzin
* Pinĥas Laĥovicki
* Izrael Lejzerovicz
* Ida Lisiĉnik
* Isĥak Muĉnik
* Aleksandro Silbernik
* Jakobo Ŝapiro
* Samuil Ŝatunovskij
* Tivadar Soros
* Semjon Vajnblat
* L. L. Zamenhof
* Lidja Zamenhof

## Vidu ankaŭ 
* Listo de israelaj esperantistoj
* Hebrea Esperanto-Asocio

!
Hebreaj
Hebreaj
Morso

**Morso** havas diversajn signifojn:

*Morso (trinkaĵo) (ruse: морс) estas rusa dolĉa refreŝiga nealkohola trinkaĵo, farata el freŝaj aŭ sukerigitaj beroj.
*Morsa kodo

## Vidu ankaŭ
*Morsoklavo
*Samuel Morse, inventisto de la morsa kodo
Morsa kodo

eta|dekstra|Morsa transsendo per lumsignaloj sur ŝipo
eta|dekstra|morsa klavo
**Morsa kodo** estas sistemo de kodoprezento por sendi literojn, ciferojn, kaj simile per "longoj", "kurtoj" ("mallongoj") kaj "paŭzoj". La sistemo de malnova/usona morso estis inventita de Alfred Vail kaj Samuel Morse en 1835. La unua mesaĝo estis sendita la 24-an de majo 1844 inter Baltimore kaj Vaŝingtono. La morsa kodo nun internacie uzata estas versio plibonigita de Friedrich Clemens Gerke.

Dum normo ITU-T F.1 difinas la kernon de internacia morso, alilingvuloj mem kreis multajn morsunuojn por aliaj literoj el Unikodo. Post pluraj jardekoj da senŝanĝo, nova simbolo **@ = AC = .--.-.** aperis en 2004 en oficiala internacia kodo.

Por ŝpari tempon telegrafistoj kaj radioamatoroj uzas mallongajn literokodojn anstataŭ kompletaj vortoj aŭ frazoj, ekzemple QRV = mi estas preta por ricevado, vidu Q-kodo.

Post katastrofo de ŝipego Titanic SOS estis fiksita kiel internacia simbolo de urĝa helpo. Nuntempe ekzistas populara voksono por poŝtelefono, kiu morse signas "SMS" kaj estas uzata por signali ricevon de mallonga teksta mesaĝo.

## Ĉapelitaj literoj 
Por la ĉapelitaj Esperanto-literoj specialaj signoj estis proponitaj, vidu en la sekvanta listo, sed Esperanto-Radioamatoroj ofte ne uzas ilin, sed transskribas laŭ la Zamenhofa metodo *sh* por *ŝ*, *ch* por *ĉ*, ktp.

## Vidu ankaŭ 
* Amatora radio
* Askio
* Baudot-kodo
* Binara kodo
* Telegrafo
* Q-kodo

## Monda kultura heredaĵo 
La germana nacia amatora klubo DARC en 2011 iniciatis aktivecon listigi la morsadon kiel monda kultura heredaĵo. IARU akceptis tion en sia kunsido en 2011 unuanime kaj proponis tion al UNESCO en 2014.

En tiu kunteksto ĵurnaloj skribis, ke la morsado estas preskaŭ mortanta kaj tial devas esti protektata. Tio nur parte estas vera. En multaj areoj, ekzemple komunikado inter ŝipoj, morsado estas anstataŭigita per aliaj pli komfortaj metodoj. En amatora radio la aŭtoritatoj ne plu postulas kapablon morsi kiel parto de la radioamatora licenco. Sed inter radioamatoroj la morsado estas ankoraŭ tre populara. Tri kaŭzoj estas
* morsado bezonas malpli komplikajn aparatojn. Dum katastrofoj radioamatoroj povas tial starigi stacion por morsado pli facile
* morsado atingas pli bonajn konektojn ankaŭ ĉe malbonaj kondiĉoj
* morsado havas atraktivecon kiel sporto

## Propono de morso-kodo kiel universala skribo 
La svisa originalulo Parzival' proponadas la uzadon de Esperanto-morso-kodo kiel universala alfabeto por Esperanto, tiel emancipante Esperanton de ĝiaj eŭropaj radikoj.

## El la vikipedia komunejo 
En la morsa kodo jen la signoj ĉ , ĝ , ĥ , ĵ , ŝ  kaj ŭ .

## Eksteraj ligiloj 
* Morso en diversaj lingvoj, arkivigite laŭ stato de oktobro 2009 ()
* Morso en Esperanto En tiu ligilo tiu kodo estas nomita "oficiala". Tiu statuso estas dubinda. ILERA favoras la Zamenhofan metodon, do uzi ch, sh, ktp.

Kategorio:Alfabeto
Kategorio:Amatora radio
Kategorio:Komunikado
La perdita honoro de iu Katarino Blum'

***La perdita honoro de iu Katarino Blum*** (originale: *Die verlorene Ehre der Katharina Blum*) estas rakonto de la germana verkisto Heinrich Böll, aperinta en 1974. La aŭtoro kritikas per ĝi la agmanierojn de la gazetaro.

## Enhavo 
La 27-jara protagonistino Katarino BLUM dum la Karnavalo konatiĝas kun Ludwig GÖTTEN kaj pasigas la nokton kun li. Sekvamatene la polico rompeniras la loĝejon de Katarino, por aresti la viron, kiu estis urĝe serĉata krimulo. Tiu tamen jam estas for: Katarino ebligis al li la fuĝon.

Poste la verko precipe temas pri policaj intervjuoj kun Katarino kaj personoj el ŝia ĉirkaŭaĵo. Gravan rolon ludas la ĵurnalistaro, kiu trafosas la privatan vivon de la virino kaj miksas en siaj raportoj faktojn kun inventitaj mensogoj. La protagonistino fine ne plu vidas elirvojon el sia situacio: Per armilo de konato ŝi mortpafas la ĵurnaliston Werner TÖTGES. Fine oni arestas ŝin.

## La Esperanta eldono 
La verko en 1978 aperis ankaŭ en Esperanto. Ĝin tradukis Rikardo Ŝulco.
### Recenzoj
### Bibliografiaj indikoj 
*La perdita honoro de iu Katarino Blum* aŭ *kiel potenco povas estiĝi kaj kien ĝi povas konduki*: rakonto / Heinrich Böll. [El la germana trad.
Rikardo Ŝulco]. - [Gerlingen-Stuttgart]: Bleicher, [1978]. – 154 p. +
korektoj
ISBN 3-88350-500-5

## Filmigo 
La rakonto en la jaro 1975 aperis kiel filmo. Reĝisoro estis Volker Schlöndorff. En la ĉefroloj estas videblaj : Angela Winkler (Katarino Blum), Mario Adorf (policano), Dieter Laser (Werner Tötges) kaj Jürgen Prochnow (Ludwig Götten).

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto

Kategorio:Verkoj el la esperantigita germanlingva literaturo
Blum
Kategorio:Germanio en fikcio
Kategorio:Germanaj filmoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 1975
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de la FEL-biblioteko
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Grupo de la perioda tabelo

**Grupo de la perioda tabelo** estas ĉiu kolumno de la perioda tabelo. Ĉiu elemento de unu grupo havas la samnombran valentelektronon kaj pro tio ili havas similajn proprecojn. Ekzistas 18 grupoj, el kiu 8 (grupoj 1, 2 kaj 13-18) estas ĉefgrupoj kaj 10 (grupoj 3-12) estas kromgrupoj. En la kromgrupoj troviĝas i.a. la transiraj metaloj. La atommaso, de la elementoj kreskas en unu grupo desupre al subo. La elektronegativeco de la elementoj malkreskas, la metaleco kreskas en unu grupo suben. Kelkaj grupoj estas kuntiritaj al blokoj.

## Nomoj de la grupoj 
Nomumo de la grupoj okazas per arabaj ciferoj (1..18) kaj tiel sekvas la nun validan IPUAC-konvencion, kio devas anstataŭigi la malnovajn IPUAC kaj CAS-konvenciojn.

Ĉar la unuopaj elementoj de la sama grupo montras similajn kemiajn proprecojn, kelkaj gruppoj havas ankaŭ specialan nomon. Inter la krampoj (IA,IA) aperas unua la malnova IUPAC-numero kaj poste la CAS-numero (tiuj rilatas al la t.n. kurtperioda tabelo, la IUPAC-numeroj al la longperioda tabelo). La malnova IUPAC-sistemo estis disvastiĝinta en Usono, la CAS-sistemo en Eŭropo. En la CAS-sistemo uzatas la litero **A** por la ĉefgrupoj kaj **B** por la kromgrupoj. En la malnova IUPAC-sistemo staris **A** sur la maldekstra kaj B sur la dekstra flanko de la perioda tabelo.
* Grupo 1 : Alkala metalo: (ĉefgrupo) - (IA,IA)
* Grupo 2: Teralkala metalo (ĉefgrupo) - (IIA,IIA)
* Grupo 3: Skandigrupo? (kromgrupo) - (IIIA,IIIB)
* Grupo 4: Titangrupo (kromgrupo) - (IVA,IVAB)
* Grupo 5: Vanadigrupo (kromgrupo) - (VA,VB)
* Grupo 6: Kromgrupo (kromgrupo) - (VIA,VIB)
* Grupo 7: Mangangrupo (kromgrupo) - (VIIA,VIIB)
* Grupo 8: Fergrupo (kromgrupo) - (VIIIA,VIIIB)
* Grupo 9: Kobaltgrupo (kromgrupo) - (VIIIA,VIIIB)
* Grupo 10: Nikelgrupo (kromgrupo) - (VIIIA,VIIIB)
* Grupo 11: Kuprogrupo (kromgrupo) - (IB,IB)
* Grupo 12: Zinkgrupo (kromgrupo) - (IIB,IIB)
* Grupo 13: Termetalo / Borgrupo (ĉefgrupo) - (IIIB,IIIA)
* Grupo 14: Karbon-Silicio-grupo (ĉefgrupo) - (IVB,IVA)
* Grupo 15: Nitrogen-Fosfor-grupo (ĉefgrupo) - (VB,VA)
* Grupo 16: Kalkogeno / Oksigengrupo (ĉefgrupo) - (VIB,VIA)
* Grupo 17: Halogeno / Fluorgrupo (ĉefgrupo) - (VIIB,VIIA)
* Grupo 18: Nobla gaso/ Heligrupo (ĉefgrupo) - (VIIIB,VIIIA)

Kelkfoje oni rigardas – pro la similaj kemiaj proprecoj – ankaŭ la seriojn de lantanoidoj kaj aktinoidoj kiel grupo. Ĉe tiuj estas peligita iom post iom la f-orbitalo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://nl.wikipedia.org/wiki/Chemische_groep
* http://www.webelements.com/webelements/properties/text/definitions/group-number.html
Umeo

eta|Umea floroj
eta|Umea floroj
eta|maldekstra|Umea frukto
eta|Umea floroj
[eta|maldekstra|Sekco de ume-arbo (umeujo) — [Muzeo de Tuluzo]]
[eta|Umeujoj kun floroj ruĝaj kaj blankaj, en la Botanika Ĝardeno en [Kioto]]
**Umeo** aŭ **mumeo** (japane: 梅 [ume], ) estas japana specio de prunuso. Ĝi estis transigita el Ĉinio en la antikva epoko. Oni nomas ĝin ankaŭ **japana pruno** aŭ **japana abrikoto**.

## Uzoj 
* Peklita umeo (梅干 [ume-boŝi])
* Umea likvoro (梅酒 [ume-ŝu]) — alkoholaĵo el umeo.

## Referencoj 
Kategorio:Fruktoj
Anserenoj

* Cignoj genroj *Cygnus, kaj Coscoroba (Sudameriko), nome:
* Muta cigno *Cygnus olor *
* *Cygnus atratus *
* *Cygnus melanocorypha *
* *Cygnus bucinator *
* Kantocigno *Cygnus cygnus*
* Malgranda cigno *Cygnus columbianus *
* *Coscoroba coscoroba *
* Cigna ansero *Anser cygnoides *
* Fabansero *Anser fabalis *
* Mallongbeka ansero *Anser brachyrhynchus *
* Blankfrunta ansero *Anser albifrons *
* Malgranda ansero *Anser erythropus *
* Griza ansero *Anser anser *
* Hinda ansero *Anser indicus *
* Neĝansero *Anser caerulescens *
* *Anser rosii *
* *Anser canagicus *
* Havaja ansero *Branta sandvicensis *
* Kanada ansero *Branta canadensis *
* Blankvanga ansero *Branta leucopsis *
* Berniklo *Branta bernicla*
* Ruĝkola ansero *Branta ruficollis *
* Gruntansero *Cereopsis novaehollandiae *
* Lentuganaso *Stictonetta naevosa''

Dosiero:Gans zoo 2004.jpg|
Dosiero:Greylag Goose (Anser anser).jpg|
Dosiero:Husa velká.jpg|
Dosiero:Wildgans-schwarzer-kopf-fuerth.jpg|

Kategorio:Birdoj
Kategorio:Anserenoj
Peklita umeo

[eta|dekstra|Peklita [umeo]]
**Peklita umeo** estas peklaĵo de umea frukto (la japana pruno).

## Japanio 
***Umeboshi*** (japane 梅干し aŭ 梅干, elparolata kiel *umeboŝi* aŭ *m-meboŝi*, laŭvorte »prunseko«) ofte koloratas per folio de ruĝa *shiso* (*Perilla frutscens*) de menta familio. Tio ofte estas uzata en *onigiri* (rizbulo) kaj *bentō* (portomanĝaĵo, aparte ĝi nomiĝas *hinomaru bentō* kun nur blanka rizo kaj peklita umeo, aspektanta kiel hinomaru aŭ japana flago). Konata produktejo de peklitaj umeoj estas la Gubernio Vakajamo en Japanio. *Umeboshi-babā* ("peklitumea maljunulino") en la japana signifas faltoplena maljunulino. Neseka peklita umeo estas nomata "*umezuke*".

## Aliaj landoj 
* Ô mai - Vjetnama
* Li hing mui - Ĉina

## Referencoj 
Kategorio:Manĝaĵoj
Kategorio:Japana kuirarto
Kvadrata kilometro

[eta|Unu kvadrata kilometro enhavas 100 [Hektaro|hektaroj.]]
**Kvadrata kilometro** (simbolo **km²**) estas SI-unuo de areo. Ĝi estas derivita unuo.

1 km² egalas al:
* la areo de kvadrato havanta unu-kilometrajn flankojn
* 100 hektaroj
* 1&nbsp;000&nbsp;000 kvadrataj metroj (m²)
* 0,386&nbsp;102 kvadrataj mejloj
* 247,105&nbsp;381 akreoj

Inverse
* 1 m² = 0,000&nbsp;001 km²
* 1 hektaro = 0,01 km²
* 1 kvadrata mejlo = 2,589&nbsp;988 km²
* 1 akreo = 0,004&nbsp;047 km²

Kategorio:Mezurunuoj de areo
Hektaro

**Hektaro** (simbolo **ha**) estas metra unuo de areo. Ĝi egalas al 100 aroj. (la nomo estas la kunligo de SI-prefikso *hekto* + *aro*). Tio estas ne SI-unuo, sed akceptebla kun SI.

Unu hektaro egalas al:
* 100 aroj
* 10 000 kvadrataj metroj
* 0,01 kvadrataj kilometroj
* 2,471 053 8 internaciaj akreoj
* 1,737 727 7 hungaraj akreoj
* 2,471 043 9 usonaj mezuraj akreoj [eta|Unu [kvadrata kilometro enhavas 100 hektarojn.]]
* 1,738 arpentoj

male:
* 100 hektaroj egalas al unu kvadrata kilometro.
* 0.404 685 64 hektaroj egalas al unu internacia akreo

## Vidu ankaŭ 
* Akreo (mezurunuo)
* Aro (mezurunuo)

Kategorio:Mezurunuoj de areo
Angela Winkler

**Angela WINKLER** [angela vinkle] (naskiĝis la 22-an de januaro, 1944) estas germana aktorino.

Angela Winkler naskiĝis en Templin. En Stutgarto ŝi fariĝis medicin-teknika asistantino, kaj la aktoradon ŝi lernis en Munkeno. Ŝi laboris en malgrandaj teatroj, kaj en la jaro 1969 ŝi ricevis unuan filmrolon. Poste ŝi dum ses jaroj agadis en la Berlina teatro "Berliner Schaubühne".

La ĉefrolo en la filmo Die verlorene Ehre der Katharina Blum (1975) fine famigis ŝin. Plian sukceson ŝi gajnis en 1979, per rolo en *Die Blechtrommel*, filmigita laŭ romano de Günter Grass.

Dum la pasintaj jaroj Angela Winkler koncentriĝis ĉefe al la teatra laboro.

## Listo de filmoj 
* *Jagdszenen aus Niederbayern* (1969)
* *Die verlorene Ehre der Katharina Blum* (1975)
* *Die linkshändige Frau* (1978)
* *Messer im Kopf* (1978)
* *Deutschland im Herbst* (1978)
* *Die Blechtrommel* (1979)
* *Danton* (1983)
* *Ediths Tagebuch* (1984)
* *Bronsteins Kinder* (1991)
* *Der Kopf des Mohren* (1995)
* *Die Bubi-Scholz-Story* (1997)
* Dark (televida serio) (2019) kvin epizodoj

Kategorio:Germanaj aktoroj
Kvadrata metro

eta|Kvadrata metro
Mezurunua simbolo: m²
Formula signo de surfaco: A

**Kvadrata metro** aŭ **kvadratmetro** estas mezurunuo de areo de la internacia sistemo de unuoj (SI), 1 m2 estas difinata kiel la areo (aŭ surfaco) de kvadrato kun unumetraj flankoj. Estas la baza mezurunuo por surfacoj de la SI.

## Ekvivalentoj de la SI 
*Unu kvadratmetro* estas egala al:

* 1.000.000 mm²
* 10.000 cm²
* 100 dm²
* 1 centiaro 
* 0.01 aroj
* 0,0001 hektaroj aŭ hm2
* 0,000001 km²

## Ekvivalentoj en aliaj mezurunuoj sistemoj 
* 0,00024710538146717 akreoj (ac)
* 1,1959900463011 Kvadrataj jardoj (yd²)
* 10,76391041671 Kvadrataj futoj (ft²)
* 1.550,0031000062 Kvadrataj coloj (in²)
* 0,278036432 hungara kvadrata klafto

Kategorio:Surfacoj
Kategorio:Simboloj
Kategorio:Mezurunuoj de areo
Sönke Wortmann

**Sönke WORTMANN** (naskiĝis la 25-an de aŭgusto 1959 en Marl, Nordrejn-Vestfalio) estas germana reĝisoro.

Sönke Wortmann estis la filo de ministo. Post la abiturienta ekzameno li dum tri jaroj vivtenis sin kiel futbalisto, sed li ĉesigis tiun ĉi karieron, ĉar li ne sentis sin sufiĉe talenta por tio.

Dum unu semestro li studis sociologion, ĝis kiam li en la jaro 1984 ekstudis reĝisoradon en Munkeno. Pasiginte ankaŭ ioman tempon en la Londona Royal College of Art, li en 1989 sukcese finis la studadon.

Post kelkaj kurtfilmoj kaj televidproduktaĵoj Sönke Wortmann en 1991 faris sian unuan kino-filmon *Allein unter Frauen*. Grandan sukceson li gajnis en 1994, per la filmo *Der bewegte Mann*. Lia plej granda sukceso – laŭ li – estas *Das Wunder von Bern* (2003), kies centra temo estas futbalo.

## Listo de filmoj 
**Reĝisorado**
* *Nachtfahrer* (kurtfilmo, 1981)
* *Anderthalb* (kurtfilmo, 1984)
* *Fotofinish* (kurtfilmo, 1986)
* *Hochzeit des Figaro* (kurtfilmo, 1988)
* *Drei D* (kurtfilmo, 1990)
* *Eine Wahnsinnsehe* (televidproduktaĵo, 1990)
* *Allein unter Frauen* (1991)
* *Kleine Haie* (1992)
* *Mr. Bluesman* (1993)
* *Der bewegte Mann* (1994)
* *Das Superweib* (1996)
* *Charleys Tante* (televidproduktaĵo, 1997)
* *Der Campus* (1998)
* *St. Pauli Nacht* (1999)
* *Lammbock – Alles in Handarbeit* (2000)
* *Der Himmel von Hollywood* (2001)
* *Das Wunder von Bern* (2003)
* *Freunde für immer – Das Leben ist rund* (televida serio, 2006)
* *Deutschland. Ein Sommermärchen* (dokumenta filmo, 2006)
* *Die Päpstin* (2009)
* *Das Hochzeitsvideo* (2012)

**Produktado**
* *Lammbock – Alles in Handarbeit* (2001)
* *Arnies Welt* (2005)
* *Hardcover* (2008)
* *Hangtime – Kein leichtes Spiel* (2009)
* *Eine Insel namens Udo* (2011)
* *Ruhm* (2012)

Kategorio:Germanaj reĝisoroj
Annaberg-Buchholz

**Annaberg-Buchholz** estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Ercmontaro de la federacia lando Saksio, estas la plej granda urbo de la distrikto kaj ties administra centro. Fine de  la urba komunumo havis  loĝantojn sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

eta|maldekstra|300ra|

## Elstaruloj
* Christian Felix Weiße (1726-1804), verkisto (el Annaberg)
* Julia Taubitz (n. 1996), sledistino

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Sankta Ana (Annaberg-Buchholz)

## Eksteraj ligiloj 
*  

Kategorio:Distrikto Ercmontaro
Kategorio:Urboj de Saksio
Kategorio:Minada regiono Ercmontaro
Kategorio:Setlejoj en Ercmontaro en Germanio
Mocarelo

**Mocarelo** estas itala specialaĵo de fromaĝo, kiu havas sian originon en la regiono de Napolo aŭ Aversa (CE), kie ĝi estas nomata *Mozzarella di bufala*.

Vera, origina mocarelo konsistas el bubalina lakto. En grandaj foirejoj oni pli ofte ofertas ĝin el bovina lakto aŭ el miksaĵo de bovina kaj bubalina laktoj: la gusto de tiu produkto ne estas tiel forta kiel tiu de la originalaĵo.

Mocarelo estas tipa ero de la itala kuirarto. Oni uzas ĝin ekz. por pico, sed ankaŭ por salatoj kun tomatoj kaj bazilio.

La fromaĝo estas farata el lakto acidigita per bakterioj el la familio de laktobacilaloj, kaj al la gusto aparte kontribuas enterokokoj.

## Eksteraj ligiloj 
* - La Fattoria Gaia - Mocarelo de Bufalo DOP 

Dosiero:Mozzarella di bufala3.jpg|Mocarelo el origina, bubala lakto
Dosiero:Mozarella.jpg|Mocarelo el bovina lakto

Kategorio:Fromaĝoj
La Verda Stelulo

**La Verda Stelulo** estas sciencfikcia filmo. Reĝisoris Francisko Randin. Dialogoj de Johán Valano; kun Rolfo, Georges Lagrange, Lucienne Dovat. Scenaro de Dan Nir. Lausanne, 1996. Eksterteranoj lernas Esperanton por komuniki kun homoj. 30 min. PAL, NTSC.

## Teĥnikaĵoj 
* Scenaro: Dan Nir
* Dialogoj: Johán Valano
* Kamerao: Olivier Eliasz
* Sono: Pascal Gander
* Teknika asistado: Pierre-André Delisle
* Kostuma prizorgado: Sylvette Randin
* Fotado: Barry Rouch
* Lingva konsilado: Claude Piron
* Realiga asistado: Bernard Novet
* Realigado: Francisko Randin

## Rolularo 
* Rolfo: Ulo
* Delphine Randin: Ulino
* Samuel Bezencon: Ulido
* Emilie Bezencon: Ulidino
* David Pochanke: Ulestro
* Barry Rouch: Ulego
* Claudia Gessler: Uleto
* Jacques Duvat: La promenanto
* Georges Lagrange: Oscar
* Lucienne Duvat: Louise
* Marguerite Jaccard: La amikino
* Sylvette Randin: La najbarino
* Christophe Bezencon: La knabo
* Claude Piron: La prezidanto
* François Randin: La sekretario

## Vidu ankaŭ 
* Nandir

## Eksteraj ligiloj 
* La Verda Stelulo, spektebla en la reto

Kategorio:Sciencfikciaj filmoj
Kategorio:Fikciaj esperantistoj
Kategorio:Eksterteranoj en fikcio
Loiret

**Loiret** [] (esperante **Luareto**) estas unu el la ses departementoj de la franca regiono Centro-Valo de Luaro. Ĝia areo estas  kaj ĝi havis  loĝantojn en la jaro 2013. La ĉefurbo estas Orléans. 

Ĝia nomo venas de la rivero Loiret.

La departemento enhavas 327 komunumojn.

## Geografio 
Loiret havas landlimojn kun la departementoj Essonne, Seine-et-Marne, Yonne, Nièvre, Cher, Loir-et-Cher kaj Eure-et-Loir.

eta|centra|180px|Mapo de Loiret

## Arondismentoj 
La teritorio administre dividiĝas je tri arondismentoj:
* arondismento Montargis
* arondismento Orléans
* arondismento Pithiviers

## Naturaj regionoj 
* Beauce
* Gâtinais
* Sologne

## Ĉefaj urboj 
* Montargis
* Orléans
* Ormes

## Notoj kaj fontoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Loiret

## Eksteraj ligiloj 
* Prefektejo 
* Departementa Konsilio 


Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790
Kategorio:Departementoj de Francio
Ormes (Loiret)

**Ormes** estas urbeto en franca departemento Loiret, lime de la grenkreska ebenaĵa regiono Beauce.
Ĝi estas banala enkampa urbeto, sed tenas unu apartan gravecon: enkadre de la KAP-sistemo de Eŭropa Unio, kiu aranĝis sistemon cele helpi kaj protekti merkatajn prezojn, estas difinitaj du apartaj punktoj : tiu kie la merkato pri grenoj estas la plej superprodukta - tiu ĉi estas Ormes - kaj alia, kiu estas la plej malsuper-produkta (tiu ĉi estas la riverhaveno de Duisburg).

foto de la grenejoj en Ormes:

## Esperanto en Ormes
En Ormes troviĝas la sidejo de la departementa asocio, Esperanto-Loiret

Adreso:
Place Clément Marot 
45140 Ormes
ties ret-ejo 

Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 37 voĉojn (4,36% de voĉoj) en 2004, 19 voĉojn (1,93% de voĉoj) en 2009 kaj 25 voĉojn (2,35% de voĉoj) en 2014.

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Loiret

Kategorio:Komunumoj de Loiret
Bian Zhilin

**Bian Zhilin** (pr:bjan ĝilin, en la wade-Giles romanizado-sistemo: Pien Chih-lin, naskiĝis je la 8-a de decembro 1910 en Hai-men, provinco Kiangsu) estas ĉina moderna poeto.

Li konatiĝis kun du ĉinaj poetoj edukitaj en okcidento: Hsü Chih-mo kaj Wen I-to, li mem iĝis aprezanto de la angla poeto T.S. Eliot kaj la francaj poetoj de la Simbolismo (literatura skolo).

Kategorio:Ĉinaj poetoj
Bloko de la perioda tabelo

etaLa kemiaj elementoj estas klasifikitaj laŭ **blokoj de perioda tabelo**, kies nomoj rilatas al la plej energioriĉa orbitalo de iliaj elektronkovraĵojn. Unu bloko inkludas plurajn grupojn de la perioda tabelo.

Oni diferencigas la sekvajn blokojn:

* s-bloko: kompare al la antaŭstaranta elemento, aldoniĝas unu elektrono al la s-orbitalo. Al tiu ĉi bloko apartenas la elementoj de la 1 kaj 2 grupo (alkala metalo, teralkala metalo).
* p-bloko: kompare al la antaŭstaranta elemento, aldoniĝas unu elektrono al la p-orbitalo. Al tiu ĉi bloko apartenas la elementoj de la grupoj 13-18 kiel metaloido, karbongrupo, nitrogengrupo, kalkogeno (ĥalkogeno), halogeno kaj nobla gaso.
* d-bloko: kompare al la antaŭstaranta elemento, aldoniĝas unu elektrono al la d-orbitalo. La elektronoj de tiu d-orbitalo troviĝas ne en la ekstera tavolo, sed sub tiu ĉi. Pro tio, ke tiaj elementoj posedas 1 aŭ (plej ofte) 2 eksterajn elektronojn, montras ili similajn kemiajn kondutojn. Al tiu ĉi grupo apartenas ĉiuj transirmetaloj (grupoj 3-12).
* f-bloko: kompare al la antaŭstaranta elemento, aldoniĝas unu elektrono al la f-orbitalo. Ankaŭ la elektronoj de tiu f-orbitalo troviĝas ne en la ekstera tavolo, sed en la dua sube. La kemia simileco estas pli forte esprimita en tiu grupo ol en la d-bloko. Al la f-bloko apartenas la lantanoidoj kaj la aktinoidoj.

Kategorio:Kemio
Kategorio:Kemiaj elementoj
Cao Zhi

**Cao Zhi** (pr. Cao Ĝi), ĉine: 曹植, 192-232, estis tria filo de la fama historia persono (kaj mem poeto) Cao Cao. Ankaŭ li estis poeto kaj ŝtatulo kaj longe batalis kontraŭ lia frato Cao Pi, batalado iĝinta beletre fama per romano: *Romanco de la Tri Reĝlandoj*.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉinaj poetoj

Kategorio:Ĉinaj poetoj
Listo de ĉinaj poetoj

Literaturo > Ĉinlingva literaturo > Ĉinaj poetoj < Ĉina lingvo
----
## Antaŭ ol la Dinastio Han 
* Shujing (= libro de poezio) 
* Hulujin (huljuĝin)
* Qu Yuan (ĉju jŭan)
* Sima Qian (sima ĉjan)
* Song Zihou (Song Zihoŭ)
* Tao Qian (taŭ ĉjan)

## Dinastio Han 
* Cao Cao
* Qin Jia (ĉjin ĝjia)
* Sima Xiangru (Sima Ŝjangĵu)
* Su Wu
* Imperiestro Wu Di

## Tri Regnoj 
* Cao Pi (caŭ pi) (ankaŭ nomata Wei Wendi (Ŭej Ŭendi))
* Cao Zhi (caŭ ĝi)
* Fu Xuan (fu ŝjŭen)
* Ji Kang (ĝji kang)

## Tang dinastio 
* Bai Juyi (baj ĝuji)
* Bai Xingjian (baj ŝjingĝjan)
* Cui Hu
* Du Fu 
* Du Mu
* Gao Shi (gaŭ ŝi)
* Guanxiu (gŭan ŝju)
* Han Yu (han ju)
* He Zhingzhang (He ĝingĝang)
* Jia Dao (ĝja daŭ)
* Jin Changxu (ĝin ĉangŝju) 
* Li Bai (li baj)
* Li He
* Li Shangyin (li ŝangjin)
* Li Shen (li ŝen)
* Li Yi (li ji)
* Li Yu (li ju)
* Linghu Chu
* Liu Yuxi (lju juŝji)
* Liu Deren (lju deĵen)
* Liu Zongyuan (lju zongjŭan)
* Meng Haoran (meng haŭjang)
* Meng jiao (meng ĝjaŭ) 
* Qian Qi (ĉjan ĉji) 
* Wang Han (ŭang han) 
* Wang Jian (ŭang ĝjan)
* Wang Wei (ŭang ŭej)
* Wei Zhuang (ŭej ĝŭang)
* Wen Tingyun (ŭen tingjun)
* Xu Hun (ŝu hun)
* Yao He (jaŭ he)
* Yong Tao (jong taŭ) 
* Yuan Zhen (jŭan ĝen)
* Zhang Hu (ĝang hu)
* Zhang Ji (ĝang ĝji) 
* Zhang Juiling (ĝang ĝiuling)
* Zhu Qingyu (ĝu ĉjingju)

## Song-Dinastio
*Li Qingzhao (li ĉjingĝaŭ)
* Lu Zhen (lu ĝen)
*Mei Yaochen (mej jaoĉen)
*Mi Fu
*Ou-Yang Xiu (oŭjang ŝju)
*Su Ŝi
*Wang Anshi (ŭang anŝi)
*Zhu Xi (ĝu ŝji)

## Ming-Dinastio
* Jang Ŝen
* Tang Yin (tang jin)

## Qing-Dinastio
* Zha Shenxing (ĝa ŝenŝjing)

## 20-a jarcento 
* Bian Zhilin
* Dai Wangshu 
* Guo Moruo (gŭo moĵŭo) 
* He Qifang (heĉjifang) 
* Li Guangtian 
* Liu Yanling  
* Shi Tao (ŝi tao)
* Wen Yiduo
* Xu Zhimo (ŝju ĝimo)
* Yu Xiuhua (ju ŝjuhŭa)
* Zang Kejia  

## Eksteraj ligiloj 
*TTT-ejo (france) pri poetoj de Tang kun tradukoj 

Kategorio:Ĉinaj poetoj
Du Mu

**Du Mu** (pr:Tu Mu), ĉine 杜牧, pinyin: Dù Mù, estis ĉina poeto, (803-852). Li estis la ĉefa realisma poeto dum la Tang dinastio.

## rete legebla en Esperanto 
* la Klarhela festo
* al juĝisto Hanĉuo en Jangĵu

Kategorio:Ĉinaj poetoj
Kategorio:Ĉinlingva literaturo
Wang Wei

Ĉinlingva literaturo > Ĉinaj poetoj
----
**WANG Wei** (pr. Ŭang Ŭej), ĉine 王維, (698 - 759), estis ĉina poeto, muzikisto, pentristo kaj ŝtatulo. El socie alta familio, li havis prosperan ŝtatkarieron kaj poste retiris sin en budhisman monaĥejon.

*"En Weiĉeng matenpluvo saturetis la stratpolvon,
*Kaj ĉe la'gastejo freŝe verdaj staras la salikoj.
*Ankoraŭ unu glason malplenigu, mi vin petas,
*Trans Jangguan okcidente ne troviĝos jam amikoj!"

Kategorio:Ĉinaj poetoj
Du Fu

**Du Fu** (pr. Tu Fu), Pin Jin: Dù Fǔ , ĉine: 杜甫, Wade-Giles literumado: Tu Fu, ankaŭ foje konata kiel Dù Shàolíng (杜少陵) aŭ Dù Gōngbù (杜工部) (712 - 770) estis ĉina poeto de la Tang dinastio. Li kaj lia amiko Li Bai estas la plej famaj el ĉiuj ĉinaj poetoj.

Lia poezio ofte esprimas lian kompaton kontraŭ la suferoj de la popolo en la malordaj tempoj, kiujn li spertis, sed ankaŭ tradicia lirikeco, kiel en lia fama kaj ofte tradukita poemo "Sur altano".

## En Esperanto 
*Poemoj de Du Fu* elĉinigis Shi Chengtai kaj aliaj (Gerrit Berveling, Hu Guozhu, Kris Long, Laŭlum, Ossaka Kenĵi, Vejdo, Xie Yuming kaj S.J.Zee), aperinta ĉe *Libraro de Verda Stepo*, Esperanto-Asocio de Aŭtonoma Regiono de Interna Mongolio, Ĉinio, 2006, 188 paĝoj.

La 17-an de oktobro 2021 okazis en la ĉina urbo Shenyang la dua Liaoning-recitalo de esperantaj kaj ĉinaj poemoj organizita de la Liaoning-Esperanto-kultura klubo. Dum la unua recitalo refiefigis preskaŭ sole poemojn de forpasintaj Esperanto-poetoj, sed en la dua recitalo oni aŭskultis la Esperanto-versiojn de ĉinaj poemoj en diversaj historiaj periodoj interalie la poemon *Ĝojiga pluvo en printempa nokto* de Du Fu.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* TTT-paĝo (Esperante) pri li: *(foto) Du Fu kaj Dufu-Caotang Muzeo* (ligilo ne funkcias) - [kopio en Interreta Arkivo(https://eo.wikipedia.org/wiki/Interreta_Arkivo) (tamen la foto mankas)]
* la plena verkaro esperantigita elŝutebla kaj presebla 
* TTT-paĝo (france) pri li kun tradukoj (ligilo ne funkcias) - [kopio en Interreta Arkivo(https://eo.wikipedia.org/wiki/Interreta_Arkivo) ]

Kategorio:Ĉinaj poetoj
Kategorio:Ĉinlingva literaturo
Jenő Rejtő

**REJTŐ Jenő** (naskiĝis kiel *Jenő REICH* la 29-an de marto 1905, en Budapeŝto; mortis la 1-an de januaro 1943 en Jevdokovo, punlaborejo) estis hungara, juddevena populara verkisto kun aventura vivo: Li vagadis en Eŭropo kaj Nord-Afriko multajn jarojn. Li skribis multajn humurajn romanojn, ankaŭ sub la pseŭdonimo *P. Howard*.

La plej popularaj verkoj de li estas:
* *Fred la Malpura, la kapitano*
* *La nevidebla legio*
* *La antaŭenŝovita garnizono*
* *La skeleta brigado*

Ĉi tiuj estas legeblaj ankaŭ Esperante, kun pli ol 20 aliaj romanoj:
* Retpaĝo de László Balázs, tradukinto de Rejtő

Rejto, Jeno
Pál Gulyás

**GULYÁS Pál** (29-a de oktobro 1899 – 13-a de majo 1944) estis hungara poeto de Debrecen.

Gulyás estis filo de la debrecena instruisto GULYÁS István. Li naskiĝis kun katarakto sur unu okulo; pro tio li suferis inter la gefratoj kaj en la lernejo. Li diplomitiĝis en Debrecen pri instruado kaj filologio, poste li instruis en Hajdúböszörmény (1924), en Kiskunhalas (1925-1926) kaj fine en Debreceno en metiista lernejo.

Lia unua poemaro „Viharban” (En tempesto) aperis en 1923. Li estas kundfondinto de la Asocio Ady de Debrecen en 1927. Gulyás aliĝis en la 1930-aj jaroj al la grupo de popolismaj verkistoj (Fülep Lajos, Németh László). Li estis kunfondinto kaj redaktisto de ilia gazeto Válasz (Respondo).

Liajn frutempajn poemojn saturis panteisma naturtravivaĵo. Ĉe la alproksimiĝo de la Dua mondmilito karakterizis akra socio-kritiko lian poezion baraktantan kontraŭ vizio pri pereo.

La komponisto György Kurtág en 1969 verkis "Memore al vintra vesperiĝo" kun la subtitolo "kvar fragmentoj laŭ poemoj de Gulyás Pál", laŭ peto de la urbo Debrecen.
La urbo ankaŭ nomis mezlernejan studentejon laŭ Gulyás Pál (*Gulyás Pál Középiskolai Kollégium*).
La loka historia muzeo "Csongrád" konservas dokumentojn de li, interalie poŝtkartojn, kiujn li skribis stenografie al Tamás Deák.

* Testvérgályák (1923)
* Misztikus ünnepi asztal (1928)
* Tékozló (1934)
* Az Alföld csendjében (1943)
* Gulyás Pál válogatott versei (Elektitaj poemoj 1957)

Gulyás estis ankaŭ esperantisto. Fine de la 1920-aj jaroj li tradukis egalnivele plurajn poemojn siajn al Esperanto („La koro de l’ soldato”, „Pejzaĝo de l’ pentristoj”, „Sur la memorŝtonon de Ady”, „La muta foliaro”, „Krioj”, „Mistika festa tablo” – publikigitaj en la Debrecena Bulteno, n-ro 16. Li korespondis kun d-ro Kálmán Kaloĉay, kies respondo publikiĝis en la sama numero.)

Aliaj poemoj en Esperanto:
* Kien la sango de Kristo
* Honora
* Rimforĝisto
* Debrecen, vi prahaveno (Debrecena Bulteno n-ro 31)

## Literaturo 
* Poemoj de Pál Gulyás (1993, Debrecena Bulteno n-ro 79)
* La am-poezio de Pál Gulyás (1993, Debrecena Bulteno n-ro 79)

(Sentitole)

Tie suno malheliĝas, 
tie lumon kelo ligas, 
tie tombfosist’ ne fosas, 
tiel malsan’ ne magrigas. 
Ĉu nin la Submondo ravas
kie mortintoj ĝemas? 
Eĉ sub tero estas vivo, 
flor’ eĉ el tombo venas. 

(1936)

Nun alvenas la amo (fragmento)

Vidu, mi ĝisnun mutis,
min en polvon mi klinttrudis, 
gapis kun laca flamo... 
Nun alvenas la amo! 

Nun por mi la amo venas
ĝi brulan nubĉaron portas! 
Jen la nubo malglisas! 
....

(tradukoj de Tibor Papp)

## Eksteraj ligiloj 
* Kien la sango de Kristo?

GULYÁS, Pál
Piedpilkado

**Piedpilkado** (aŭ **piedpilko**) estas ĝenerala nomo por diversaj sportoj, kiuj estas pli malpli parencaj al futbalo,  karakterizitaj de la fakto ke la *pilko* (ĉu ronda, ĉu ovala) estas ludebla per *piedo* (eĉ se ne nur). La termino piedpilko estas ankaŭ ofte uzata kun la pli malvasta signifo de *futbalo*.

En Esperanto, oni ofte simple diras *piedpilko* anstataŭ piedpilkado, malgraŭ ke la vorto *piedpilko* ankaŭ esprimas la pilkon per kiu oni piedpilkas, sed ĝi streĉas la vortfarajn principojn de Esperanto laŭ la principo de metonimio.

En la grupo de piedpilko-sportoj troviĝas:

* futbalo (aŭ *asocia piedpilkado*, ankaŭ nomata simple *piedpilkado*)
* rugbeo kun siaj variantoj (15, 13, 7)
* usona kaj kanada piedpilkado
* aŭstralia piedpilkado *(aussie rules football)* kun siaj multnombraj variantoj,
* gaela piedpilkado
* Florenca piedpilkado'' (Calcio Florentino)
* ĉina piedpilkado

## Historio
Kategorio:Pilkosportoj
Kategorio:Sporto
Bai Juyi

**Bai Juyi** (白居易 Wade-Giles: Po Chu-yi, Esperante: Baj Ĝjuji), ankaŭ *Po Kiu-yi* (772 - 846) estis ĉina poeto kaj politikisto. Liaj poezioj kun popola lingvo (laŭdire li konservis nur la poemojn, kiujn lia servistino komprenis) spegulas la mizeran vivon de tiama popolo. Li mem, tamen, ĝuis komfortan vivon dum siaj malfruaj jaroj, kaj ofte komentis pri sia bona bona stato.

## Vivo 
Li estis guberniestro de Suĝoŭo ĝis 827.
En tiu jaro, Bai Juyi fariĝis Direktoro de la Imperia Biblioteko en Ĉangano, kaj je la sekva jaro, li fariĝis Vic-Ministro pri Justeco. En 829 li petis, kaj ricevis, la postenon de Konsilanto al la Rekta Heredonto en Lŭojango; li tenis aliajn postenojn, sed restis tie ĝis sia morto.

## Verkoj 
Bai Juyi ofte nomis sin “senbrida” dum siaj fruaj jaroj, kaj verŝajne kontrastis sian libervolan esprim-manieron kun tiuj de la poetoj, kiuj preferis pli regulitajn stilojn. Ekzemple, lia fama poemo, “En la Montoj, Mi Senakompane Ĉantas Poemojn” priparolas lian emon spontane diri poemon, responde al la vido de familiano, amiko, aŭ bela pejzaĝo. Tamen, tiu facileca spontaneco estis zorge prilaborita, precipe ĉe liaj fruaj poemoj, kiujn laŭ Zhang Lei li multe reverkis.

Li faris poem-interŝanĝojn kun Liu Yuxi kaj Yuan Zhen.

Bai Juyi kompilis plurajn manuskriptajn kolektojn de siaj poemoj, kaj verŝajne ili enhavas la plimulton el la poemoj, kiujn li verkis dum sia oldula vivo en Lŭojango.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.chinese-poems.com/bo.html
* http://www.philmultic.com/pipa/pipa_song.html
* http://afpc.asso.fr/wengu/wg/wengu.php?l=Tangshi&no=-1&auteur=Bai_Juyi  
* http://zh.wikisource.org/wiki/长恨歌 

Kategorio:Ĉinaj verkistoj
Kategorio:Ĉinaj poetoj
Meng Haoran

**Meng Haoran** (pr. Meng haoĵan)(&#23391;&#28009;&#28982;) (n. 689 aŭ 691 - m. 740) estis ĉina poeto.

unu el liaj poemoj, parte kortuŝa, ege famas:

"Dormanton eksurprizas matenhelo
Birdkantoj ĉie eĥas ĉe l'orelo.
Sed dum la noktaj vent' kaj pluvo,
Kiom da floroj ja ekkuŝis sur la tero?"

## Eksteraj ligiloj 
* http://afpc.asso.fr/wengu/wg/wengu.php?l=Tangshi&no=-1&auteur=Meng_Haoran  
* http://dmoz.org/Arts/Literature/Authors/M/Meng_Haoran  
* http://afpc.asso.fr/wengu/Tang/Autres1.php#aMong_kao_jèn  

Kategorio:Ĉinaj poetoj
FIFA

La **Fédération Internationale de Football Association** (esperante **Federacio Internacia de Futbalo Asocia**) aŭ simple **FIFA** estas metaorganizaĵo, internacia sporta federacio kaj la rega instanco de la sporto futbalo. Ĝia ĉefsidejo estas Zuriko, Svislando.

La organizaĵo funkcias kune kun regionaj filioj, kiuj kontrolas disvolvadon de futbalo en diversaj partoj de la mondo. La ses konfederacioj, kiuj konsistigas FIFA-n, estas:
* AFC - (Azio)
* CAF - (Afriko)
* CONMEBOL - (Sudameriko)
* CONCACAF - (Nordameriko, Centra Ameriko kaj Antiloj)
* OFC - (Oceanio)
* UEFA - (Eŭropo)

FIFA organizas, inter aliaj, la jenajn futbal-konkursojn:

# FIFA Mondpokalo
# Olimpika Futbal-Turniro
# Futbala Mond-Ĉampionado Junulara
# Futbala Mond-Ĉampionado Sub-17-jaraĝa
# Virina Mondpokalo de FIFA.
# Futbala Virina Mond-Ĉampionado Sub-19-jaraĝa

FIFA ankaŭ antaŭenigas la sporton, reguligas la transdonadon de futbalistoj inter teamoj, kaj eldonas la premion FIFA Monda Ludanto de la Jaro.

La regulojn de futbalo regas la Internacia Komitato de Futbalo Asocia (IFAB), kiun konsistigas kvar reprezentantoj el FIFA, kaj po unu el la Angla Futbala Asocio, la Skota Futbala Asocio, la Futbala Asocio de Kimrio kaj la Irlanda Futbala Asocio.

## Vidu ankaŭ 
* NF-Ligo

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de la federacio (angle, arabe, france, germane kaj hispane)


Kategorio:Futbalaj organizaĵoj
Kategorio:Futbalo en 1904
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1904
Kategorio:Asocioj de Svislando
Kategorio:Zuriko
Pleistoceno

{|class="infobox" 
[eta|"Kiel la lasta glaciepoko komenciĝis" - video de la jutuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo.]]
**Pleistoceno** aŭ **plejstoceno** estas la unua epoko de la kvaternara periodo, ĉefe ampleksanta la glacian aĝon. En tiu ĉi epoko formiĝis la nuna bildo de la Tera surfaco. La glacio kovris Nord-Eŭropon (de Londono al Kazanjo) kaj ankaŭ Nord-Amerikon ĝis la 42. latitudo.
Ĝi daŭris de 2,588 milionoj ĝis 9&nbsp;600 jaroj antaŭ Kristo. Dum la epoko aperis, pluevoluis la ronĝuloj, homsimilaj animaloj, Aŭstralopiteko, *Homo erectus*, giganta cervo, sabrodenta tigro, mamuto, kaverna leono, kaverna urso, *Homo sapiens*, Neandertala homo.

* karakterizaj bestoj: kaverna urso, lemingo, mamuto
* karakterizaj plantoj: lariko, cembro, pigma pino

La dua epoko de la kvaternara periodo estas holoceno

## Vidu ankaŭ 
* terhistorio
* geologia temposkemo
* plioceno

## Referencoj 
eta|centra|500px|


Kategorio:Geologiaj epokoj
La Majstro kaj Martinelli

***La Majstro kaj Martinelli*** estas satira novelo de Jorge Camacho, eldonita en 1993 de Literatura Foino el Budapeŝto. Aperis samjare 28-paĝa represo ĉe eldonejo Iltis el Sarbrukeno. 

## Enhavo 
La novelo vivigas fantaziemajn scenojn el la vivo kaj aventuroj de verkisto, kiuj tamen frape klare estas rekoneblaj kiel aludoj pri alia reala verkisto de Esperantujo, Giorgio Silfer.

Abundas en la teksto (precipe stilaj) citaĵoj, ne nur el la verkaro de la genia *Majstro*, sed ankaŭ de aliaj, eĉ pli konataj aŭtoroj. La titolo mem estas aludo aŭ omaĝo al la precipa verko de Miĥail Bulgakov, *La Majstro kaj Margarita*.

Al la ebla demando, ĉu decas tiom akra moko, Camacho respondas jam ene de la novelo en borovska maniero (t.e. vladimire) per la sekvaj versoj el la *Arto poetika* de Kálmán Kalocsay en *Parnasa Gvidlibro*:

## Eksteraj ligiloj
* *La Majstro kaj Martinelli* ĉe Projekto Gutenberg (plena teksto)
* [Recenzo de Fernando de Diego(https://eo.wikipedia.org/wiki/Fernando_de_Diego)]
* Recenzo de Yarg Nairod
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio

Kategorio:Esperantlingvaj romanoj
Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1993
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Listo de urboj de Tajvano

Geografio > Azio > Tajvano > Listo de urboj de Tajvano < Urboj
----

* Tajpeo, 台北市
* Novtajpeo, 新北市
* Tajĉungo, 台中市
* Tajnano, 台南市
* Kaosjungo, 高雄市
* Taojuano, 桃園市
* Hsinĉu, 新竹市
* Ĉilun, 基隆市
* Ĉjaji, 嘉義市
* Ĉanghua, 彰化市
* Ping Tung, 屏東市 (kun Esperanto-klubo)
* Ĵubej, 竹北市
* Juanlin, 員林市
* Douliu, 斗六市
* Tajtung, 臺東市
* Hualjan, 花蓮市
* Toufen, 頭份市
* Nantou, 南投市
* Ilan, 宜蘭市
* Mjaŭli, 苗栗市
* Ĉungli, 中壢市

## Vidu ankaŭ 
* Listo de lokoj en Tajvano
* Listo de distriktoj en Tajvano
* Listo de urboj laŭ lando

Kategorio:Tajvano
Kategorio:Listoj
Alfred Hoche

**Alfred Erich HOCHE** (naskiĝis la 1-an de aŭgusto 1865, mortis la 16-an de majo 1943 en Baden-Baden) estis germana psikokuracisto.

Li estis docento en la universitato de Freiburg kaj direktoro de la psikokliniko. En 1920 li kun Karl Binding redaktis broŝuron pri "la liberigo pri neniigo de vivoj malindaj je vivo", libro, kiu uzatis poste de la nazioj por pravigi iliajn eŭtanazio-programojn.

Tiu libro ne gravas nur historie, sed ĉiam pripensigas morale nun, ĉar la argumentoj uzitaj de ili estas la samaj (plus la nocio de rasa purigado, ne plu uzata) kiel tiuj uzataj nuntempe por propagandi eŭtanazion. Tial, ke nun oni scias al kio tiaj argumentoj kondukas, ili estas pensigaj.

## Eksteraj ligiloj 
* originala teksto de la broŝuron pri "la liberigo pri neniigo de vivoj malindaj je vivo" ()

Kategorio:Germanaj psikiatroj
Kategorio:Germanaj kuracistoj
John Howison

**John HOWISON**, kiu vojaĝis en Kanado kaj laboris en la instancoj de la East India Company, publikigis en jaro 1834 libron *European Colonies in Various Parts of the World Viewed in their Social, Moral and Physical Conditions*, kie li estis eble la unua denuncinta eksterminon de la koloniziitaj "malsuperaj" popoloj fare de la koloniantoj.
:*"En amerika kontinento vidiĝis la indiĝena loĝantaro preskaŭ tute forviŝita, pro la enigo de la bonfaraĵoj de Civilizo, insularo  Karaibo, pro la sama kialo, ne entenas plu eĉ unu familion el inter siaj praaj loĝantoj......Nun pli ol urĝas la tempo, ke ĉesu tiu detruadoagado ... indus, ke ni ekdenun lasu ilin kvietaj, kaj direktu nian edukan fervoron pli bone al ni mem, kaj provu subpremi nian avarecon nian egoismon, kaj niajn malvirtojn"*

Kategorio:Anglaj verkistoj
Paul Vigné d'Octon

**Paul VIGNÉ**, nask. en Monpeliero la 7-an de septembro 1859 (en la sama jaro kiel Zamenhof), filo de panisto, mortis la 20-an de novembro 1943 en Octon, estis kuracisto, politikisto kaj verkisto, kiu denuncis la maljustaĵojn kaj kruelaĵojn faritajn de la koloniistoj en la francaj kolonioj Gvadelupo, Senegalo, Gvineo kaj Tunizio, kaj fine subtenis la rezistadon de la koloniizitaj popoloj.

**libroj:**
* 1900 *La Gloire du sabre*
* 1911 *La sueur du burnous*
* 1922 *La Nouvelle Gloire du sabre*
Karl Binding

**Karl BINDING** (naskiĝis la 4-an de junio 1841 en Frankfurt am Main, Germanio; mortis la 7-an de aprilo 1920 en Freiburg im Breisgau) estis germana juristo, kiu verkis kun Alfred Hoche la libron *Liberigado de la neniigo de nevivindaj vivoj*) celante pravigi eŭtanazion, kaj kiu utilis pretigi la mensojn al la eŭtanaziprogramoj de Adolf Hitler.

## Verko 
* *Die Normen und ihre Übertretung* (la normoj kaj iliaj transigoj), kvar volumoj (1872 ĝis 1920)
* *Lehrbuch des gemeinen deutschen Strafrechts* (lernolibro pri la kutima germana punleĝaro), du volumoj (1902 ĝis 1905)
* *Die Schuld im deutschen Strafrecht* (la kulpo en la germana punleĝaro) 1919).
* *Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens. Ihr Maß und ihre Form* (liberigado de la neniigo de nevivindaj vivoj, ĝiaj mezuro kaj formo, kune kun Alfred Hoche, 1920
* *Der Versuch der Reichsgründung durch die Paulskirche* (la provo de imperifondo per la Paulskirche), Reeldono, Schutterwald/Baden 1998

## Referencoj 
Kategorio:Germanaj juristoj
Kategorio:Eŭtanazio
Kategorio:Eŭgeniko