open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slovakaj verkistoj

Jozef Ignác Bajza - Matej Bel - Peter Benický - Anton Bernolák - Ján Botto - Pavol Dobšinský - Juraj Fándly - Hugolín Gavlović - Michal Miloslav Hodža - Ján Hollý - Jozef Miloslav Hurban - Svetozár Hurban-Vajanský - Ján Chalupka - Samo Chalupka - Jakub Jakobeus - Ján Kalinčiak - Peter Karvaš -  Ján Kollár - Janko Kráľ - Karol Kuzmány - Janko Matúška - Vladimír Oravský - Radoslav Rochallyi - Daniel Sinapius-Horčička - Andrej Sládkovič - Benedikt Szöllösi - Pavel Jozef Šafárik - Albert Škarvan - Ľudovít Štúr - Samo Tomášik - Juraj Tranovský - Jonáš Záborský - Vojtech Zamarovský

Verkistoj
*
Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto

**Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto** estas speco de hidraŭlika mekanismo. Temas pri ekipaĵo servanta por kontinue variigi transigatan tordmomanton kaj turnrapidon. Kompare al la hidraŭlika-dinamika kluĉilo ĝi havas krom la cirkulradoj ankoraŭ senmovan direktantan padelradon. Ĝi estas uzata pro sia granda ekiga momanto (ŝaltmomanto) ekzemple en dizelaj lokomotivoj.

Kategorio:Hidraŭliko
Hidraŭlika-dinamika kluĉilo

**Hidraŭlika-dinamika kluĉilo** estas elemento servanta por transigadi tordomomanton de la movdona al la movata ŝafto pere de likvo, kiu cirkulas inter la cirkulradoj de pumpilo kaj turbino. Kontraŭe al la mekanika kluĉilo la hidraŭlika-dinamika havas sekvantajn avantaĝojn:

* starto kaj akcelado de la movata maŝino okazas kun malrapida kresko de tordomomanto;
* aŭtomata sekurigo kontraŭ troŝarĝo;
* amortizado de vibrado kaj elimino de transpreno de la vibrado per la movata maŝino.

## Vidu ankaŭ 
Kluĉilo.

Kategorio:Hidraŭliko
Kategorio:Mekanismoj
Rezervujo

eta|Ŝtala rezervujo por likvoj
**Rezervujo**  estas ujo por solida, likva aŭ gasa substanco, kiu ebligas stoki aŭ transporti ĝin.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* gasrezervujo
* fuelujo
* kanistro
* cisterno

Kategorio:Ujoj
Kategorio:Konstrufako
Kategorio:Mekanika inĝenierado
Prem-multiplikilo

**Prem-multiplikilo** estas hidraŭelemento destinita por ŝanĝi premenergion de likvo dum konstanta povumo.

## Vidu ankaŭ 
* Hidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo

Kategorio:Hidraŭliko
Rektlinia prem-multiplikilo

Hidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo

**Rektlinia prem-multiplikilo** estas prem-multiplikilo, kies piŝtoj moviĝas rektlinie.

Kategorio:Hidraŭliko
Subplato por seria muntado

Hidraŭliko > Hidraŭla meĥanismo

**Subplato por seria muntado** estas subplato, kiu kune kun koncerna regelemento estas muntata al aliaj tiuspecaj subplatoj en la vicon. Ĉiu subplato havas kongrue lokitajn transversajn kanalojn, kiuj servas kiel komunaj kondukiloj por enira kaj returna fluoj kaj por eventuala reciproka konekto de unuopaj regelementoj laŭ cirkvito-skemo. Sur la supra faco estas aperturoj lokitaj kongrue al kanal-elirejoj de koncerna regelemento, en la malsupra faco estas aperturoj por enŝraŭbi tubjuntilojn de eliraj kondukiloj.

Kategorio:Hidraŭliko
Hidraŭlika regelemento

**Hidraŭlika regelemento** estas speco de hidraŭlika mekanismo. Temas pri cirkvitero ebliganta regadon de flu-kvanto aŭ premo, aŭ de ambaŭ parametroj de likvo aŭ direktanta fluon de likvo.
 
Eblas la sekva diferencigo:
* **Hidraŭlika regelemento por senpera alkonekto de tubkondukiloj** havas en sia korpo aperturojn por enŝraŭbi tubjuntilojn.
* **Hidraŭlika regelemento por staka muntado** havas du paralelajn kontraŭpoziciajn ebenajn facojn kun kanaloj kaj necesaj aperturoj por bolta kunfikso, destinita por muntado en stakon kun aliaj tiuspecaj regelementoj apartenantaj al la sama cirkvito. La plej malsupra regelemento estas muntata sur subplaton, al kiu estas alkonektitaj komunaj enira kaj returna kondukiloj. Sur la plej supran regelementon oni laŭbezone muntas ferman platon.
***Hidraŭlika regelemento kun subplato** estas hidraŭlika regelemento, kies ĉiuj kanaloj eliras el unu ebena faco, per kiu ĝi estas muntita sur subplaton, kies aperturoj kongruas kun la elirejoj de la kanaloj. Al la subplato estas konektitaj ĉiuj necesaj tubkondukiloj.
***Hidraŭlika regelemento por bateria muntado** estas hidraŭlika regelemento por bateria muntado.

Kategorio:Hidraŭliko
Hidraŭlika panelo

**Hidraŭlika panelo** estas supervidebla aranĝo de hidraŭlikaj regelementoj de la tuta hidraŭlika cirkvito aŭ de ĝia parto sur tabulo aŭ en kadro, entenanta ankaŭ ĉiujn necesajn reciprokajn interkonektojn de tiuj ĉi regelementoj. Ĝi ebligas bonan aliron por ties alĝustigado, regulado kaj riparado. Hidraŭlika panelo kutime havas centrajn alkonektojn por enira kaj returna kondukiloj kaj iufoje oni ĝin starigas senpere sur la rezervujon kun pumpiloj.

Kategorio:Hidraŭliko
Valvo

La termino **valvo** (meĥanismo tralasanta fluon en unu direkto, samtempe barante ĝin en alia direkto) povas referenci al diversaj konceptoj laŭ la fako:

*En anatomio valvo estas samfunkcia organo en la koro (korvalvo) aŭ en aliaj organoj, vidu: valvo (anatomio).
*En botaniko estas
** parto de kapsuleca frukto dehiskanta aŭ dehiskinta.Vidu: valvo (botaniko) 
** ĉiu el la du partoj de la ŝelo de diatomeo. Vidu: valvo (botaniko)
*En elektro *valvo* estas aparato, ebliganta la trafluon de kurento en ununura direkto. Vidu: rektifilo
*En zoologio, *valvo* nomiĝas ĉiu el la du partoj (unuope) de konko de lamenbrankuloj aŭ duvalvuloj.
*Ĉe aertuboj de bicikloj, motorcikloj, aŭtomobiloj aŭ aliaj pneŭhavaj veturiloj, vidu: valvo (aertubo), retroferma valvo, biciklovalvo

Laŭ Francisko Azorín **valvo** estas *Mekanika peco, kiu daŭre, laŭvole aŭ intermite haltas ian komunikon.* Li indikas etimologion el la latina *valvula*, el *valva* (pordo).

## Referencoj
!
Kategorio:Tekniko
Tuloj

**Tuloj** (hispane ankaŭ nomataj "guna" aŭ "kuna") estas indiĝena popolo kiu loĝas en Panamo kaj Kolombio. Propralingve, ili nomiĝas **Dule** aŭ **Tule** kio signifas *indiĝeno* - ekzemple: merguidule (amerika indiĝeno) dulemarnega (indiĝena popolo). Loĝantaro estas sume 50 000.

Ilia lingvo nomiĝas *dulegaya* (lingvo de la popolo).

Inter la jaroj 1951 kaj 1954 la esperantlingva ĵurnalisto kaj mondvojaĝanto Tibor Sekelj esplorvizitis la tulojn de la regiono Guna Yala de Panamo, kaj menciis tiun viziton en sia verkaro.

## Vidu ankaŭ
* La lunokula popolo

## Bibliografio
* Alí, Maurizio. 2010: “En estado de sitio: los kuna en Urabá. Vida cotidiana de una comunidad indígena en una zona de conflicto ”. Universidad de Los Andes, Facultad de Ciencias Sociales, Departamento de Antropología. Bogotá: Uniandes. ISBN 978-958-695-531-7.

Kategorio:Etnoj
Kategorio:Indianaj etnoj en Kolombio
Kategorio:Etnoj en Panamo
Donacofeoj

Popoloj kreis plurajn feojn por klarigi al infanoj, kiel ili ricevis misterajn donacojn.

## Vintro 
En Eŭropo kaj landoj kun eŭropida kulturo, la vintra solstico kaj la Novjaro estas ĉefa okazo por donacoj. La magiaj alportantoj estas:
### Je Nikolaotago, la 6-a de decembro 
*Sankta Nikolao, *Sinter Klaas* en Nederlando por Nikolaotago. La legendo de tiu ĉi sanktulo miksiĝis kun paganaj tradicioj por krei multajn el la ceteraj vintraj donacofeoj.
### Je la nokto antaŭ Kristnasko (la 25-a de decembro). 
*Patro Kristnasko.
***Father Christmas*, en Britio. Li ofte portas ilekson, hederon, aŭ viskon.
***Pai Natal*, en Portugalio, kvankam tradicie estis Kristo-infano kiu liveris la donacojn.
***Papai Noel*, (portugale *Paĉjo Noel*), en Brazilo
***Père Noël*, en Francio.
**Santa Claus*, en Usono. 
**Weihnachtsmann* (germane "Kristnask-Viro") en Germanio (ĉefe en la protestantaj areoj).
**Christkind* aŭ *Kristkind*, germane "Kristo-infano" en Germanio (ĉefe la katolikaj areoj) kaj Aŭstrio.
**Julnissen*, en Norvegio kaj Danio.
**Jultomten*, en Svedio.
**Joulupukki*, Julbokken, en Finnlando
**Olentzero*, en Eŭskio.
### Je Novjaro, la 1-a de januaro. 
*Avo Frosto, en Rusio por Novjaro.
### Je la nokto antaŭ Epifanio, la 6-a de januaro. 
*Sorĉistino *Beffana*, en Italio.
*La Tri Magoj, en Hispanlingvio.

## Falo de laktodentoj 
Kiam ajn laktodento de infanoj falas el la makzelo, la etuloj scias, ke baldaŭ feo lasos donacon al ili.
*Denta Feino, *Tooth Fairy* en Anglalingvio.
**Ratoncito Pérez* (hispane "museto PÉREZ") en Hispanlingvio.

Kategorio:Misteroj
Kategorio:Folkloraj estaĵoj
Kategorio:Feoj
Kategorio:Mitologiaj kreitaĵoj
Somera Esperanto-Kolegio en Doksy

**Somera Esperanto-kolegio en Doksy** estis fondita en 1946 laŭ iniciato de Karel Šolc kaj daŭris ĝis 1957. 

Ĝi okazis ĉiujare dum du semajnoj en julio-aŭgusto. Ĝi konsistis el la kurso elementa (Cseh-metodo), kurso por progresantoj, konversacia kaj el la seminario por instruistoj. Ĉiutage antaŭtagmeze estis kvar horoj da lecionoj, posttagmeze kaj vespere kleriga kaj distra programoj. 

La kolegion gvidis ĝia komitato: D-ro A. Pitlík estis direktoro, V. Špůr administranto, K. Šolc zorgis pri la Cseh-metodo, A. Slanina pri klerigo kaj distro. 

La kolegio havis altan nivelon, ĉar tie prelegis ne nur la supre menciitaj eminentuloj, sed ankaŭ Josef Vítek, Stanislav Kamarýt, Ota Ginz, Rudolf Hromada, Tomáš Pumpr, Jiří Kořínek, Jaroslav Mařík, Josef Kožený, Josef Černý, Karel Píč, Jaroslav Hanuš.

La unua kursaro havis 60 kursanojn, la plej granda nombro estis 260: En 1953 ĝi ne okazis en Doksy, sed en Kost. En 1950 krom en Doksy ankaŭ en Svit, en 1952 ankaŭ en Poprad.

La gvidantoj de la kolegio preparis ĉiutage stencilitan bultenon **Verda Voĉo de Doksy**, en kiu estis ne nur informoj por kursanoj, sed ankaŭ poemoj, humoraĵoj, prelegoj. Post la fino de la kursoj oni eldonis ankoraŭ kelkajn numerojn monate ĝis la venonta kurso, por ne perdi intereson de la kursanoj.

Karel Píč prezentis tie sian prelegon **Esperantaj neologismoj**, kiu poste aperis en la revuo Esperantista, 8/1949, p. 57-60, daŭrigo 9/1949, p. 65-71. En **Litomiŝla tombejo** (30-a ĉapitro) kaj **Interna vivo de Esperanto** (p. 188-215) li priskribis la vivon en la kolegio Doksy.

Simile Eli Urbanová esprimis siajn impresojn en la tria ĉapitro de **Hetajro dancas**.

## Eksteraj ligiloj
*Retejo pri Kolegio Doksy kun ciferecigitaj bultejoj Verda Voĉo

## Fontoj
* Ĉeĥa revuo Esperantista 1946-1951
* Verda Voĉo de Doksy 1946-1957

DOKSY.JPG|Instruistoj en Somera Esperanto-lernejo en Doksy 1947. J. Hanuš, V. Špůr, Dr. A. Pitlík, K. Šolc, A. Slanina
VITEK.JPG|Josef Vítek instruas en Doksy fervorege laŭ sia kutimo
KLASO.JPG|Klaso en la lernejo en Doksy
KURSARO.JPG|Studantoj de la Somera Esperanto-lernejo en Doksy kun siaj instruantoj

Kategorio:Esperanto-kulturo
Kategorio:Doksy
Kategorio:Someraj Esperanto-kursoj
Karel Šolc

**Karel ŠOLC** (naskiĝis la 27-an de marto 1914 en Mnichovo Hradiště - mortis la 1-an de marto 1970 en Nová Paka), teknika oficisto ĉe la aŭtomobil-fabriko Škoda en Mladá Boleslav, dum 1936-1938 laboris kiel Cseh-metoda instruisto en Belgujo por Flandra Ligo Esperantista kun rimarkinda sukceso. *Flandra Esperantisto*  publikigis en 1946 lian bildon rememorigante liajn meritojn pri la movado inter flandroj. Li ricevis instruistan diplomon de Internacia Esperanto-Instituto en Arnhem en 1934 kaj ŝtatan diplomon en Prago en 1936. Siajn spertojn akiritajn dum la menciita periodo li disponigis al nia movado en Somera Esperanto-Kolegio en Doksy, kie li regule instruis Cseh-metode por sincera plezuro de kursanoj kaj kun nekontesteble bonaj rezultoj. La fondo de la Kolegio, ankaŭ trovo de tiu ĉi loko, por la celo tre taŭga, estis lia ideo kaj nekontestebla merito. Li edukis plurajn Cseh-instruistojn inter ĉeĥaj kaj slovakaj samideanoj. Li estis gvidanto de la unua slovaka Esperanto-kolegio en Svit, aranĝita de d-ro Edwin Sahlinger. Pro siaj meritoj Slovakie li estis tie nomita honora instruisto. Indas aldoni, ke li estis lernanto de Margarete Saxl kaj Hector Fasce, partoprenanto de la somera kolegio en Helsingør en Danlando.

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Kapo

eta|maldekstre|Kapo de hundo
**Kapo** estas parto de korpo de bestoj, kiu portas okulojn, buŝon, nazon, orelojn kaj kiu kutime enhavas ankaŭ centron de nerva sistemo. La kaposupron oni nomas verto. Haŭto kaj hararo kovras muskolojn ligitajn al la ostoj de la kranio.

## Muskoloj de la homa kapo 
* fruntokcipitalo (*m. frontooccipitalis*)
* orbikularo okula (*m. orbicularis oculi*)
* ondumisto suprabrova (*m. corrugator supercilii*)
* deprimisto suprabrova (*m. depressor supercilii*)
* prokero (*m. procerus*)
* nazalo (*m. nasalis*)
* deprimisto septa naza (*m. depressor septi nasi*)
* altigisto supera lipa kaj flugilaj nazaj (*m. levator labii superioris alaeque nasi*)
* altigisto angula buŝa (*m. levator anguli oris*)
* deprimisto angula buŝa (*m. depressor anguli oris*)
* altigisto supera lipa (*m. levator labii superioris*)
* deprimisto malsupera lipa (*m. depressor labii inferioris*)
* granda zigomo (*m. zygomaticus major*)
* malgranda zigomo (*m. zygomaticus minor*)
* mentoniano (*m. mentalis*)
* bukcinatoro (*m. buccinator*)
* orbikularo buŝa (*m. orbicularis oris*)
* risorio (*m. risorius*)
* masetero (*m. masseter*)
* temporalo (*m. temporalis*)
* terigoideo laterala (*m. pterygoideus lateralis*)
* terigoideo mediala (*m. pterygoideus medialis*)

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kapo de insekto
* Cerbo
* Kranio
* Vizaĝo
* Homa anatomio

Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Homa korpo
Epidermo

eta|Haŭtaj tavoloj (angle)
Ĉe animaloj, **epidermo** (el la grekaj vortoj *epi*, sur kaj *derma*, haŭto) estas supra, regule maldika tavolo de haŭto, kiu kreas ŝirmaĵojn (harojn, plumojn, skvamojn, ungojn, kornojn, ktp). Ĝi evoluas el la ektodermo.

Epidermo estas ĉe plantoj la plej ekstera tavolo de ĉeloj, ordinare plataj kaj dense kunigitaj. Ĝi estas kelkfoje kovrita per kutiklo, enhavas ĉe la folioj stomon. La epidermo de la radiko (nomata rizodermo) eligas radikharojn, kiuj pligrandigas la akceptan surfacon.
## Vidu ankaŭ 
* Dermo
* Mezodermo
* Triĥomo
* Kalo

Kategorio:Haŭta anatomio
Kategorio:Plantanatomio
Gorĝo

**Gorĝo** povas esti
***Gorĝo** estas parto de la kolo.
***Gorĝo** estas ankaŭ interna parto de objekto simila al homa aŭ besta gorĝo (ekz-e gorĝo de botelo), aŭ mallarĝa kaviĝo ĉirkaŭ cilindra organo (pulio, akso...).
*Vestade, **gorĝo** estas felo el antaŭa (malsupra) parto de la bestkolo.
***Gorĝo** estas heraldika koloro.
***Gorĝo** estas fendo en monto, ravino.
Politiko de Kebekio

La politika situacio de Kebekio estas tre partikulara en Kanado.

## Ĝenerala situacio 
Nova ludanto eniras la politikan klason: la Demokrat-aga Partio. Ekde antaŭ du balotoj, ĝi nur havis unu deputiton, ĝia ĉefo Mario Dumont. Sed ekde la tremo de la du lastaj partaj balotoj, kvar aliaj deputiĝis. La Kebekia Partio baldaŭ finos sian kvinjaran regadon, kaj planas fari baloton en junio 2003. Do, la tri partioj batalas unu la alian, kaj ŝajne neniu povas predikti kiu venkos.

### Liberala Partio: centrula, federalisma 
Ĝi volas reelpensi Kebekion. Ĝia voĉdonaro estas koncentrita en Montrealo kaj apud la limoj de Kebekio.

### Kebekia Partio: centra-maldekstrula, sendependiĝema 
Ĝi volas venkantan referendumon en 2005 antaŭ la Amerika renkontiĝo en Argentino. Ĝi regas la franclingvan voĉdonaron ĝis nun. Kebekia suverenismo estas la centra ideologia celo.

### Demokrat-aga Partio: dekstrula, regionalisma 
Ĝi volas redukti la lokon de la registaro. Ĝis nun atingis kamparajn distriktojn, sed malfacilis atingi grandajn urbojn.

### 2003/02/15 
Nova popolsondado de CROP, afirmas ke la Kebekia Partio supreniras la voĉdonaron. Ĝi nun atingas 34%, kiel Demokrat-aga Partio, kaj la Liberala Partio restas al 31%.

### 2002/08/24 
Popolsondado de SOM, jesas ke Demokrat-aga Partio restas populara kun 37%. Liberala Partio havas nun 31%, kaj Kebekia Partio kontinuas sian falon ĝis 18%.

### 2002/06/18 
Duan tertremon estiĝis. El la kvar partaj balotoj, tri venkis Demokrat-aga Partio: Vimont (Lavalo), Joliette kaj Berthier (Lanodierio). Tiuj distriktoj estis fortikaĵoj de la Kebekia Partio. Do, Demokrat-aga Partio ŝajne ne nur estas pajla fajro.

### 2002/04/16 
La Demokrat-aga Partio sukcesis deputiĝi duan deputiton, François Corriveau en Nord-Bordio. Tio ŝokis la Kebekian Partion, kiu pensis preni Saguenay-distrikton, la plej sendependiĝema dum la referendumo de 1995.

Noto: Ĉio kio estas opinio ne estis volita kaj estas forpreninda.

## Vidu ankaŭ 
* Kebekia suverenismo

Kategorio:Politiko
Kategorio:Kebekio
Ventro

[eta|De supre al malsupre: [kapo, torako kaj abdomeno.]]
La **ventro** (aŭ *abdomeno*) estas parto de la vertebrula korpo inter la brusto kaj la pelvo, en kiu troviĝas internaj organoj: stomako, hepato, lieno, pankreato, renoj, intestoj, urina veziko, utero, ovarioj, prostato.

Ĝi estas ankaŭ la malantaŭa parto ĉe insektoj kaj aliaj bestoj.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (5) proverboj pri ventro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bildaro 

Dosiero:Insect anatomy diagram.svg|eta|maldekstra|180ra|
Dosiero:Abdomal organs body.svg|eta|maldekstra|180ra|
Dosiero:Stomach colon rectum diagram-eo.svg|
Dosiero:Baucheingeweide.png|eta|maldekstra|180ra|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.med.umich.edu/lrc/coursepages/M1/anatomy/html/surface/abdomen/abdomen.jpeg 
* http://www.med.umich.edu/lrc/coursepages/M1/anatomy/html/surface/abdomen/ab_quad.html 
* http://www.ethal.org.my/opencms/opencms/ethal/Images/MedGeneralImages/Abdomen.gif

## Referencoj 
Kategorio:Anatomio
Kategorio:Besta anatomio
Kruro

**Kruro** estas komunlingve suba (aŭ malantaŭa) membro de homo aŭ aliaj bestoj (latine: *membrum inferius*).

En anatomia faklingvo (kaj foje ankaŭ komunlingve) ĝi estas nur la suba parto de tiu membro, de la genuo ĝis la piedo (latine: *crus*).

Kelkaj ankaŭ uzas la ne-oficialan vorton "**gambo**" por la tuta suba membro de homo, sed multaj konsideras tiun vorton evitinda, ĉar ĝi estas nenecesa anstataŭigo de "kruro". Aliaj opinias la enkondukon necesa ĉar per kruro oni ne scias kion oni celas, ĉu la tutan gambon aŭ nur la suban parton.

La suro estas muskola elstaraĵo ĉe la malantaŭa parto de la kruro kaj sub la genukavo aŭ poplito.

Helpiloj por faciligi paŝadon en la kazo de suraj doloroj aŭ kruro en gipsbandaĝo estas jenaj: promenbastono, lambastono, rulapogilo.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri kruro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bildaro 

Dosiero:Legs.jpg|Razitaj kruroj de virino
Dosiero:Male and female legs.jpg|Kruroj de viro kaj virino
Dosiero:Leg flexor deep.png|Krura muskolaro: Profunda fleksoro de la kruro
Dosiero:Leg extensor.png|Kruro muskolaro: Ekstensoro de la kruro
Dosiero:Leg flexor spf.png|Krura muskolaro: Supraĵa fleksoro de la kruro

## Referencoj 
Kategorio:Anatomio
Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Zoologia terminaro
Kategorio:Piedo
Miroslav Horníček

**Miroslav HORNÍČEK** (naskiĝis la ; mortis la ) estis ĉeĥa aktoro kaj verkisto, enlande tre populara, precipe pro siaj televidaj *Diskutoj H*, en kiuj li sciis tre sprite respondi kaj komenti aŭ rakonti travivaĵojn. En la jaroj 1955-1961 li fariĝis partnero de Jan Werich, la plej granda ĉeĥa komedia aktoro, kies antaŭmilitan partneron Jiří Voskovec li anstataŭis, ĉar tiu post la venko de komunistoj en Ĉeĥoslovakio fuĝis al Usono. Liaj filmaj roloj ne estas multaj, pli populara li estis en televido kaj pere de siaj libroj (ekz. *Bone sekretigita violono, La pomo kulpas, Leteroj el Provenco*).

Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj
Kategorio:Ĉeĥaj voĉoaktoroj
Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj
Kategorio:Ĉeĥaj reĝisoroj
Kategorio:Ĉeĥaj dramistoj
Kategorio:Ĉeĥaj humuristoj
Kategorio:Moderatoroj
Kategorio:Ĉeĥaj televidprezentistoj
Kategorio:Ĉeĥaj scenaristoj
Piedo

**Piedo** estas strukturo fine de la membroj de multaj bestoj, kiu servas por la sinmoviĝo.
* Ĉe bestoj, "piedoj" estas la tutaj membroj, kiuj utilas por sin movi sur tero (ekzemple, ĉe la kvarpieduloj).
* Ĉe homoj kaj aliaj dukruraj bestoj, la esprimo "piedo" estas uzata nur por la fina parto de la suba membro (de la kruro).

Ĉe la homoj, la piedoj adaptiĝis al la rekta (vertikala) paŝado. Ili kune enhavas kvaronon de la 208 ĝis 215 ostoj en la homa korpo.

La vorto "piedo" estas ankaŭ uzata por parto de meblo, kiu apogas la meblon.

Figura senco, "piedo" signifas malsupran parton de io, bazon.

## Vidu ankaŭ 
* Piedfingro
* Futo

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (16) proverboj pri piedo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Anatomio
Kategorio:Homa anatomio
Vikivortaro

**Vikivortaro** () estas frata projekto de Vikipedio por krei liberan vikian n en ĉiu lingvo. Daniel Alston fondis ĝin je la 12-a de decembro, 2002. Ĝi ekhavis oficialan adreson je la 26-a de decembro, 2002. Nuntempe la projekto akceptas difinojn en diversaj lingvoj: por ĉiu lingvo estas memstara paĝaro. Post apero de franca kaj pola versioj la projekto fariĝis multlingva en majo 2004.

## Esperanta Vikivortaro 
En aŭgusto de 2005, la Esperanta versio apenaŭ havis ion, dum tiu en Ido jam entenis pli ol 20.000 vortojn. La kialo eble estas, ke jam ekzistas komputilaj vortaroj en Esperanto, ekzemple la tre bone ellaborita Reta Vortaro (*ReVo*). Ĝi ne uzas la vikian sistemon, do ne estas skribebla de ĉiuj. Sed oni ne volas duoble labori.

Plu, facilkompreneble, la *internacia* Esperanta Vikivortaro estas malpli populara ol la *nacilingvaj* vikivortaroj.

## Kiel ligi al Vikivortaro 
Por iri de Vikipedio al Vikivortaro, oni povas facile ligi per '** ligo.
Ekz.  rezultas en la ligilo **', kiu iras al la artikolo pri Esperanto en la Vikivortaro).''

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Esperantlingva Vikivortaro

Kategorio:Retaj vortaroj
Kategorio:Multlingvaj vortaroj
Kategorio:Projektoj de la Fondaĵo Vikimedio
Skroto

**Skroto** () aŭ **testikujo** estas elstaranta haŭtfaldo formanta ujon por la du testikoj.

Ĉe viroj kaj aliaj virmamuloj, skroto kovriĝas de pubvilo dum plenkreskeco. Skroto kutime kuntiriĝas dum penisa erektiĝo kaj kiam submita al malvarma temperaturo.

## Vidu ankaŭ 
* Epididimo
* Kremastro
* Peniso
* Spermodukto
* Skrotisto

Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Vira reprodukta sistemo
Svastiko

[eta|150ra|Tradicia [hinduismo|hindua svastiko laŭ horloĝa direkto]]
**Svastiko** (el la Sanskrita lingvo svástika स्वस्तिक) - ankaŭ nomata *hokokruco* - estas tre praa simbolo de feliĉo uzata en Hinduismo kaj Budhismo en Azio kaj Eŭropo. Tamen, nuntempe ĝi estas tabua en Okcidenta civilizo ĉar naziismo elektis ĝin kiel simbolon.

Ekzistas du formoj:
* 卐 - Dekstra formo, la brako faldiĝas laŭ horloĝa direkto. Tiu estas pli ofta en okcidentaj landoj.
* 卍 - Maldekstra formo, la brako faldiĝas laŭ malhorloĝa direkto. Tiu estas pli ofta en orientaj landoj.

## Historio 
eta|Svastikoj en diversaj stiloj
Ambaŭ aperas tra historio, simbolante Sunon, fajron, bonan sorton, aŭ simple kiel geometria ritmo, kiel ĉe helenaj strioj.

Heinrich Schliemann trovis svastikon en restaĵoj de Trojo.

Suomoj ekuzis svastikon sur siajn aviadilojn ĝis germanoj (en la 1918-a jaro). Ilia svastiko estis blua sur blanka disko (la du koloroj de la finna flago). Ili uzis svastikon ankaŭ sur tankoj. Post la dua mondmilito oni konsilis al suomoj ŝanĝi signon, kaj nun signo de la suomaj aviadiloj aspektas kiel blanka kaj blua samcentraj cirkloj)

La svastiko ĉeestas en Afriko, en la praulaj tradicioj de Etiopio kaj Ganao inter la Akanoj.

### Hinduismo 
En Hinduismo, svastiko devenas el kirlhararo sur brusto el Viŝnuo.
Por Hinduismo, ambaŭ simboloj signifas la du formojn de Bramo; horloĝe, la evoluo de universo (*Pravritti*), malhorloĝe, ties malevoluo (*Nivritti*).

### Budhismo 
En Budhismo, svastiko devenas el feliĉsigno aperanta sur brusto.
Por Budhismo, svastiko aperas orte laŭ horizonto. Ambaŭ simboloj estas en la ĉina skribo: 卍 simbolo de litero *wan4* 萬 signife "ĉio" kaj "eterno"; kaj 卐, malofte uzata.
La maldekstra-forma svastiko simbolas akordon, kaj la dekstra-forma svastiko simbolas forton.

En japanaj mapoj, tiu signo 卍 estas uzata por montri budhisman templon.

Ĝajnismo kombinas svastikon kun simbolo de mano.

En Kristanismo, ĝi rolis kiel alternativo por kruco.

La teozofio havas simbolon, kie aperas kaj la svastiko kaj la sespinta David-stelo.

Eŭskoj ankaŭ uzis ĝin tradicie kaj moderne, sed post Hispana Enlanda Milito (1937), la rekta variaĵo tabuiĝis anstataŭita de ronda variaĵo *lauburu*.

## Kiel simbolo de Naziismo 
[eta|150ra|[Naziismo|Nazia flago]]
Naziismo elektis dekstra-forman svastikon por la flago de Germanio (1933 - 1945) pro ke Schliemann argumentis rilaton inter Hindeŭropa lingvaro kaj arjoj. Tiurilate la svastiko estas konata ankaŭ sub la sinonimo hokokruco.

En multaj eŭropaj landoj oni malpermesas uzon de dekstra-forma svastiko, pro malhela imago de naziismo.

## Vidu ankaŭ 
* Arbara svastiko
* Triskelo

Kategorio:Simboloj de la Nazia Germanio
Kategorio:Krucoj
Kategorio:Simboloj
Dermo

eta|180px|Epidermo kaj dermo de homa haŭto
eta|180px|Sekco de ĉiuj homaj haŭtaj tavoloj
eta|180px|
eta|180px|

**Dermo** estas haŭta tavolo sub la epidermo, kiu konsistas el konektivo kaj kusenas la korpon kontraŭ streĉado. La dermo firme kontaktiĝas al la epidermo per baza membrano. Ĝi ankaŭ enhavas multajn nervajn finaĵojn, kiujn provizas la sensojn de tuŝado kaj varmo. Ĝi enhavas harfoliklojn, ŝvitglandojn, sebumajn glandojn, arteriojn, kaj vejnojn. La arterioj kaj vejnoj en la dermo provizas ĝiajn ĉelojn kaj la ĉelojn de la plej malalta epiderma tavolo per nutrado kaj forigo de ekskremento.

Ĝi estas fibra tavolo de haŭto inter la epidermo kaj al nutranta hipodermo (aŭ subdermo). Ĝi evoluas el la mezodermo.

## Vidu ankaŭ 
* Tegumenta sistemo

Kategorio:Histologio
Lacertuloj

* de Ernst Haeckel, 1904]]
**Lacertuloj** (*Lacertilia*) estas subordo de skvamuloj, al kiu apartenas i.a. familioj lacertedoj, igvanedoj, skinkedoj, varanedoj, agamedoj, k kordiledoj.

## Klasado 
eta|240px|*Uma inornata*
eta|240px|*Basiliscus plumifrons*
eta|240px|*Callisaurus draconoides*
eta|dekstra|240px|*Heloderma s. suspectum*
eta|dekstra|240px|*Varanus prasinus*
*'Subordo Lacertuloj *Lacertilia (Sauria)*'*
* †Familio Bavarisauridae
* †Familio Eichstaettisauridae
* Infraordo Igvanuloj *Iguania*
** †Familio Arretosauridae
** †Familio Euposauridae
** Familio Corytophanidae
** Familio Igvanedoj *Iguanidae*
** Familio Phrynosomatidae
** Familio Polychrotidae
*** Familio Leiosauridae (vidu Polychrotinae)
** Familio Tropiduridae
*** Familio Liolaemidae (vidu Tropidurinae)
*** Familio Leiocephalidae (vidu Tropidurinae)
** Familio Crotaphytidae
** Familio Opluridae
** Familio Hoplocercidae
** †Familio Priscagamidae
** †Familio Isodontosauridae
** Familio Agamedoj *Agamidae*
** Familio Kameleonedoj *Chamaeleonidae*
* Infraordo Gekuloj *Gekkota*
** Familio Gekedoj *Gekkonidae*
** Familio Pygopodidae
** Familio Dibamidae
* Infraordo Skinkomorfaj *Scincomorpha*
** †Familio Paramacellodidae
** †Familio Slavoiidae
** Familio Skinkedoj *Scincidae*
** Familio Kordiledoj *Cordylidae*
** Familio Gerrhosauridae
** Familio Xantusiidae
** Familio Lacertedoj *Lacertidae*
** †Familio Mongolochamopidae
** †Familio Adamisauridae
** Familio Teiidae
** Familio Gymnophthalmidae
* Infraordo Diploglossa
** Familio Angvedoj *Anguidae*
** Familio Anniellidae
** Familio Xenosauridae
* Infraordo Platynota (Varanoidea)
** Familio Varanedoj *Varanidae*
** Familio Lanthanotidae
** Familio Helodermatidae
** †Familio Mozasaŭredoj *Mosasauridae''

Dosiero:Lizard.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://webhost.ua.ac.be/funmorph/anthony/lizards/animals.html  
* http://www.embl-heidelberg.de/~uetz/LivingReptiles.html 
* http://news.bbc.co.uk/hi/english/sci/tech/newsid_1689000/1689313.stm 
* http://www.newscientist.com/channel/life/mg18825264.600;jsessionid=PEKEKIHAKIMI
Talpo

**Talpo** (*Talpa*) estas genro de mamuloj, preskaŭ blindaj, el la ordo de sorikomorfoj. La specoj vivas en la tero, kie ĝi fosas koridorojn kaj difektas de sube la radikojn de plantoj. Tial apero de "talpaj montetoj" en ĝardeno estas malgranda katastrofo por la kultivisto. "Talpofelo", kies mallonga, densa, brila hararo forstaras sen klino en kiu ajn direkto (tio ebligas al la besteto moviĝi en la subteraj koridoroj antaŭen kaj reen preskaŭ same rapide) estas uzata en peltindustrio. "Talpejo" konsistas el talpaj galerioj kaj talpaj teramasoj en la tuta ĝardeno.

## En Esperanto 
Talpo fariĝis proverba pro sia blindeco ("blinda kiel talpo"), pro sia laboremo ("talpa laborado") kaj pro sia malgrandeco ("fari monton el talpejo" - troigi la aferon).

En la rakonto de Ĥristina Kozlovska *Fabelo pri talpo* oni literaturigas pri la vivo de talpo konstante fosanta subtere.

## Referencoj 
Kategorio:Sorikomorfoj
Haro

eta|dekstra|250ra|Homa haro, 200-obla grandiĝo
eta|dekstra|250ra|Frizaĵo el haroj
**Haro** - fadenforma elkreskaĵo, kiu kreskas el la haŭto kaj dense kovras la korpon de animaloj. Ĉe la homo la haroj kreskas dense sole sur la supra kaj posta partoj de la kapo.

Ankaŭ iuj plantoj havas harojn.

**Ĥeto** estas la iom rigida haro, harego de anelidoj (oligoĥetoj), kaj de kelkaj mamuloj, staranta nedense.

**Haro** - korneca formaĵo de epidermo; fundamenta ero de hararo kovranta averson de feloj el plimulto da mamuloj.

**Haro** - samaspekta elkreskaĵo de la epidermo de plantoj aŭ de la supraĵo de fungoj.

## Haroj de homo 
* La homo, speciale virino, havas harojn malpli multe ol la plej multaj aliaj mamuloj.

**Kapharoj** estas haroj sur la malantaŭa kaj sura parto de kapo. Ili kreskas jam en la bebeco. Laŭ multaj kulturoj oni permesas kapharojn de virino esti pli longaj ol kapharojn de viro. El haroj de homo kapharoj povas kreski plej longaj.

**Barbo** estas sur suba parto de kapo haroj, kiujn havas normale nur viroj ekde la pubereco.

**Lipharojn** oni povas pensi kiel parto de la barbo, sed ili estas apartaj tiel, ke multaj puberaj knaboj ricevas ilin klare pli antaŭe.

**Genitalharoj** ĉirkaŭas genitalojn ekde la pubereco. Peniso estas tamen nehara.

**Akselaj haroj** kreskas ekde la pubereco sub la akseloj.

**Haŭtharoj** estas maldense kreskantaj haroj en la aliaj partoj de la korpo. Ekde la pubereco viroj tipe havas ilin pli forte ol virinoj.

## Bildoj 

Dosiero:Madagascan Woman (cropped).jpg|Virino kun frizita hararo en la insulo Nosy-Be, Madagaskaro, c. 1868
Dosiero:Pierre-Auguste Renoir 072.jpg|La bildo "Kombanta sin knabino" (france ''Jeune fille coiffant ses cheveuxx') de Pierre-Auguste Renoir el 1894
Dosiero:HairFollicle2.jpg|1. Haro, 2. Haŭta surfaco, 3. Seba ganga, 4. Hara foliklo, 5. Seba glando

## Vidu ankaŭ 
* Erotiko
* Hardislimo
* Haro (Rioĥo)
* Kalveco
* Rufaj haroj
* Senharigo
* Velura prozopo
* Vilo

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (12) proverboj pri haro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 
* 

## Referencoj
Korsako

**Korsako** (*Alopex corsac, Vulpes corsac*), **stepa vulpo**, t.e. azia stepa vulpo, estas mamulo el la biologia familio de kanisedoj kaj el la biologia genro de vulpoj. Ĝi havas mallongan, iom maldelikatan ruĝflavan, grizflavan ĝis grizan hararon. Korsako estas malpli granda ol (ruĝa) vulpo.
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

## Vidu ankaŭ 
* Mongolaj-manĉuraj herbejoj
* "Korsako" estas ankaŭ la TEJO-interna kromnomo de Thomas Demeyere, denaska esperantisto kaj ekde oktobro 2024 unu el 3 volontuloj de TEJO.

## Referencoj 
Kategorio:Vulpoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Pantero

**Pantero** povas signifi:
* Leopardo (*Panthera pardus*), precipe nigra varianto
* Panteroj (*Panthera*) genro de felisedoj
Literaturo

* *La Pantero* (poemo) estas poemo de la germana poeto Rainer Maria Rilke

Grupoj

* *Black Panthers* *(angle nigraj panteroj) revolucia naciisma kaj socialisma organizo de afrik-usonanoj, aktiva en Usono de 1966 ĝis 1982*

## Referencoj
Oceloto

**Oceloto** estas specio de felisedo (granda kato) kun bele makulita felo. Ĝi vivas en Suda Ameriko. Felo de granda oceloto (*Leopardus pardalis*) havas flavgrizan hararon kun rozoj (ringformaj makuloj), estas ŝatata kiel pelto, pro kiu ĉiujare estas mortigataj centmiloj da tiuj elegantaj bestoj, spite al ŝtata protektado.

## Subspecioj 
* *Leopardus pardalis pardalis*, Amazona arbaro 
* *Leopardus pardalis aequatorialis*, norda Andoj
* *Leopardus pardalis albescens*, Meksiko, Texas
* *Leopardus pardalis maripensis*, Venezuelo, Gujano
* *Leopardus pardalis mearnsi*, Mez-Ameriko 
* *Leopardus pardalis mitis*, Argentino, Paragvajo 
* *Leopardus pardalis nelsoni*, Meksiko
* *Leopardus pardalis pseudopardalis*, Kolombio
* *Leopardus pardalis puseaus*, Ekvadoro
* *Leopardus pardalis sonoriensis*, Meksiko
* *Leopardus pardalis steinbachi*, Bolivio

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Cerado
* Humida Ĉako
* Meksika-golfaj marbordaj herbejoj

## Eksteraj ligiloj 
* Oceloto

Kategorio:Felisedoj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Sciuro

eta|Sciurus vulgaris
**Sciuro** (*Sciurus*) estas genro de malgrandaj mamuloj el la ordo de ronĝuloj, grupo *sciuromorpha* (sciuro-formaj, sciuro-similaj), familio sciuredoj. Ili vivas sur arboj, havas longan voston kaj hartufojn ĉe la oreloj, kutime rustkolorajn.

Feloj de ordinara sciuro, *Sciurus vulgaris*, eventuale de aliaj sciurspecioj (mallonga, delikata ruĝbruna ĝis nigrabruna hararo) estas uzataj en peltindustrio.

La cindrogriza sciuro (*Sciurus carolinensis*) estas specio loĝanta en Usono kaj enigita en Brition kaj en kontinentan Eŭropon, kie ĝi minacas la indiĝenan rufan sciuron (*Sciuro vulgaris*). *Sciurus carolinensis* pli prosperas en la biotopo kaj tiel forpuŝas la specion *Sciuro vulgaris*. Nun en Britio asocioj provas savi la indiĝenan rufan sciuron .

'*Listo de la specioj en la genro *Sciurus*:*'
* specio : rufa sciuro - *Sciurus vulgaris*
** subspecio : siberia rufa sciuro - *Sciurus vulgaris varius*
* specio : kurtorela kurtorela - *Sciurus anomalus*
* specio : cindrogriza sciuro - *Sciurus carolinensis*
* specio : socia sciuro - *Sciurus socialis*
* specio : variema sciuro - *Sciurus variegatoides*
* specio : griza sciuro - *Sciurus griseus*
* specio : grandorela sciuro - *Sciurus aberti*
* specio : vulpa sciuro - *Sciurus niger*
* specio : ŝanĝa sciuro - *Sciurus granatensis*
* specio : ruĝeta sciuro - *Sciurus ignitus*
* specio : venezuela sciuro - *Sciurus flammifer*
* specio : ruĝventra sciuro - *Sciurus igniventris*

## Slango 
En Esperanta slango la vorto *sciuri* signifas kolekti amikojn kiel sciuroj kolektas avelojn.

Dosiero:Eekhoorn.jpg|
Dosiero:Red squirrel (Sciurus vulgaris).jpg|
Dosiero:JJM SquirrelBaby 01.jpg|
Dosiero:Primosten17.jpg|

## Proverbo 
Ekzistas proverboj pri sciuro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.tunturisusi.com/orava
* http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3932943.stm 

Kategorio:Sciuroj
Kategorio:Sciuredoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Ondatro

[eta| kranio de *Ondatra zibethicus* - [Muzeo de Tuluzo]]
**Ondatro** (*Ondatra zibethicus*) estas naĝema ronĝulo el Norda Ameriko kun naĝhaŭto inter la piedfingroj; ĝia vosto estas plata. Origine nearktisa specio, kiam ĝi estis venigita al Eŭropo, ĝi rapide disvastiĝis en preskaŭ tuta norda Eŭrazio. En peltindustrio alte aprezata pro altkvalita felo (hararo brila, netrempiĝanta, ofte la plej densa sur la ventro), tre valoraj muskoglandoj.

## Bildaro 

Albino Muskrat (14539550159).jpg
Musquash hg.jpg
Muskrat swimming Ottawa.jpg
Bisamratte.jpg
Muskrat on Seedskadee NWR (23430602115).jpg
Granby rat musqué.jpg
Bisamratte auf Strand (cropped).jpg
Ondatra zibethicus CT (cropped).jpg

## Vidu ankaŭ 
* Novanglaj-akadiaj arbaroj
* Arbaroj de Frejzer-Altebenaĵo kaj Frejzer-Baseno
* Malaltebenaĵaj arbaroj de Sankt-Laŭrenca Golfo

Kategorio:Ronĝuloj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Glikolizo

**Glikolizo** (de la grekaj vortoj *glykys* [dolĉa] kaj *lysys* [rompado]), aŭ **glukolizo**, aŭ **glukozrompado** estas la proceso, per kiu glukozo reakcias kun enzimoj por liberigi energion je la formo de adenozina trifosfato (angle *Adenosine Triphosphate*, ATP) kaj NADH.
Parto de la energio bezonata por retroformi adenozinan trifosfaton iĝas disponebla kiam glukozo ŝanĝiĝas en piruvan acidon en la ĉelplasmo per serio de reakcioj nomataj glikolizo.

Jen la ĝenerala reakcio:
                                               O O
                                              ////
   C6H12O6 + 2 NAD + 2 ADF + 2Fn ----->  2 CH3-C-C-OH + 2 ATF + 2 NADH2
:**glukozo**¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨**piruva acido**

(Fn= neorganika fosfato)

En la plejparto da organismoj la sinsekvo de reakcioj kondukantaj de glukozo al piruva acido similas. Tamen la sorto de la piruva acido varias.

* Glukozo -1-> Piruva Acido --> Etanolo (1=Fermentado)

* Glukozo -2-> Piruva Acido -2'-> CO2 + H2O (2=Aerobia Glikolizo)

* Glukozo -3-> Piruva Acido --> Lakta Acido (3=Anaerobia Glikolizo)

**Aerobiaj Kondiĉoj** (2')

              O O                                O
             ////              NAD->NADH2       //
        2 CH3-C-C-OH  +  KoA-SH  ----->   2 CH3-C-S-KoA  +  CO2

         Piruva Acido  Koenzimo-A        Acetila Koenzimo-A

**Neaerobiaj Kondiĉoj** (3')

                O O                   OH  O
               ////  NADH2->NAD       |  //
        2 CH3-C-C-OH   ----->   2 CH3-CH-C-OH

         Piruva Acido            Lakta Acido

La neaerobia ŝanĝiĝo de piruva acido en laktan acidon estas normala procezo en multaj organismoj. La reakcio ankaŭ okazas en la ĉeloj de pli altaj organismoj, sed ĝi okazas nur kiam la provizo de oksigeno estas limigita, kiel en muskoloj dum intensa aktiveco. Ĉi tiu reakcio estas inversigebla, kaj kiam oksigeno iĝas havebla, lakta acido estas reŝanĝita en piruvan acidon, kiu tiam uziĝas en la ciklo de Krebs. Ĉirkaŭ 25 procentoj de la lakta acido generita en muskoloj suferas ĉi tiun reakcion. La cetero estas reŝanĝita en piruvan acidon kaj tiam en glikogenon en la hepato.

La vojstreko kiu produktas laktan acidon gravas ĉar ĝi havigas la solan energian fonton por histoj sen la uzo de oksigeno. Tiel, la muskoloj povas agi tuj, sen atendi la alporton de plia oksigeno per la sango. Tamen, lakta acido akumuliĝas dum longigita muskola aktiveco, kaŭzante la malkomforton kiun ni rekonas kiel muskola laceco.

## Referencoj 
Kategorio:Metabolo
Kategorio:Biologiaj procezoj
Kategorio:Biokemio
Kategorio:Kemiaj reakcioj
Azeno

**Azeno** (*Equus asinus*) estas neparhufulo parenca al ĉevalo kaj zebro, kiu distingiĝas per longaj starantaj oreloj kaj mallonga kolhararo. 

## Diferenc(ig)oj
Azenbleko estas **iao**. Ĉiuj azenoj devenas el Afriko, kie vivas du specioj, nome **azeno somalia** kaj **azeno nubia**. La **doma azeno** originas verŝajne el la nubia. Ĝi estas uzata kiel rajdbesto kaj ŝarĝbesto, sed ankaŭ por viando kaj lakto, kiu tre taŭgas por suĉinfanoj kaj malsanuloj. La **azenfelo** estas utiligata en la peltindustrio kaj por produkti pergamenon kaj safianon.

La **sovaĝa azeno** estas tre timida, fuĝas ĉe plej eta signalo de danĝero. Tamen en kazo de neceso kapablas defendi sin per hufobatoj de la malantaŭaj piedoj. La gregon kutime gvidas sperta azenino.

La azeno kapablas kruciĝi kun ĉevalo kaj produkti malfekundajn hibridojn: mulo kaj hino.

## Tradicioj
En la **antikva epoko** la azeno estis konsiderata simbolo de erotika manio (*La Ora Azeno* de Apulejo), nun ĝi simbolas stultecon kaj ĝia nomo eĉ servas kiel sinonimo por stultulo, "azenaĵo" por stultaĵo.

Laŭ **Evangelioj**, Jesuo eniris Jerusalemon sur azeno. Liaj anoj vidis en tio plenumon de profetaĵo pri la Mesio (Maŝiaĥo). Kristanoj festas tiun agon ĉe Palmodimanĉo.

En Eisenach troviĝas la Azenstacio ĉe Wartburg, ekzemplo de daŭre funkcianta servejo de azenoj en la nunaj azenmalŝatantaj, rapidaj tempoj.

En **politiko**, la plej komuna maskota simbolo de la usona Demokrata Partio estis la azeno. Malgraŭ ke pozitive ĝi povas esti konsiderata obstina besto, ĝi ne plu estas uzata tiom ofte kiom la elefanto, maskota simbolo de la usona Respublikana Partio.

Dosiero:Donkey.jpg|Azeno
Dosiero:Chile Donkey.jpg|Azeno en Santiago, Ĉilio
Dosiero:Donkey-06.jpg|Blekanta azeno: ia!

## Referencoj
## En Esperanto 
Jean Ribillard verkis beletraĵojn pri parolema azeno nomata M'Saud

* '''Vivo kaj opinioj de Majstro M'Saud** (1963), eldonita de Stafeto, la eldonejo de Juan Régulo Pérez
* **Preĝo de M'Saud'''

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri azeno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
*  
*  
* 

## Vidu ankaŭ 
* Afrika sovaĝa azeno
* Azeno de Potevio
* Hermiono
* Felo de Azeno (filmo)
* Sovaĝiĝo

## Referencoj 
## Utilaj ligiloj (aŭtomataj tradukoj esperante) 

Kategorio:Aldomigitaj bestoj
Kategorio:Tirbestoj
Kategorio:Neparhufuloj
Kategorio:Fundamentaj vortoj
Gruntbovo

[eta|314x314ra|Gruntbovoj dekoritaj de [Svastiko|svastikaj simboloj]]
alternative=יאק בנפאל|eta|308x308ra
**Gruntbovo** (paŭsaĵo el la latina *Bos grunniens*), **Gjako** (el la tibeta གཡག), aŭ **Poefago** (el la greka ποηφάγος, herbmanĝanto), estas granda remaĉulo kun kovra hararo tre longa (40&nbsp;cm ĝis 80&nbsp;cm) kiu vivas en Tibeto, Ĉinghajo, kaj eĉ en Mongolio kaj aliaj himalajaj landoj. El la ordo parhufuloj kaj familio bovedoj, tiu specio estas konsiderata minacata pro sia malofteco.

La nomo originas de la fakto, ke ĝi estas dika bovo, kiu "gruntas" (t.e. kiu blekas kiel porko).

## Ĝeneralaĵoj 
Ĝi estas granda kaj fortika. La vira gruntbovo altas 2 m. kaj pezas 500-600 kg. Ĝian tutan korpon kovras densaj, maldelikataj kaj longaj nigrebrunaj haroj. La longaj haroj sur la brusto kaj abdomeno preskaŭ tuŝas la teron. Nur ĉe la buŝo troviĝas malmulte da blankaj haroj.
Gjakoj estas tipaj altebenaĵaj bestoj, kiuj vivas en dezertoj kaj altaj montaroj. Somere ili aperas en lokoj 5 000-6 000 metrojn super la marnivelo, eĉ vintre ili ne malsupreniras al lokoj malpli ol 3 000 metrojn super la marnivelo. Ili ne timas froston, nek ventegon, nek neĝon. Ili ŝatas vagadi ĉie kaj manĝi diversajn herbojn. Ili trinkas akvon somere kaj sensoifiĝas per neĝo kaj glacio vintre. Ĝenerale, gruntbovinoj kaj iliaj idoj agas en grupoj de dek ĝis cent, dum la plenkreskaj virbovoj vivas unuope aŭ 3-5-ope. La junaj virbovoj formas siajn proprajn grupojn. Korpe dikaj, la gruntbovoj tamen lertas en montgrimpado. Matene kaj vespere ili eliras serĉi manĝaĵon, tage ripozas aŭ dormas sur dezertaj montoj kaj krutaĵoj. Minacate, ili kolektiĝas kaj lasas bovidojn stari en la centro. Tiam la plenkreskaj virbovoj estas taskitaj por lukti kontraŭ malamiko. Gruntbovoj pariĝas aŭtune. Post gravedeco de 9-10 monatoj, la bovino naskas ĉiufoje unu idon, kiu maturiĝas post ĉirkaŭ du jaroj. Gruntbovoj havas delikatan flarsenten, kaj krome, ili vivas sur altaj montoj, tial ili estas malfacile kapteblaj. Laŭdire ĉirkaŭ 50 zooj de diversaj landoj havas gruntbovojn, sed ĉiuj montrataj estas hejmaj gjakoj. La hejma gruntbovo diferencas de la sovaĝa per siaj malpli grandaj korpo, hufoj kaj kornoj, kiuj estas ne tiom forte kurbaj kiel tiuj de la sovaĝa. Krome la haroj de hejma gjako estas malpli longaj, kun pli da viloj; la koloro de la haroj estas hela, ofte kun blankaj aŭ sablokoloraj makuloj.

## Rilatoj kun homoj 
Dombestaj gruntbovoj estas bredataj dum miloj da jaroj, ĉefe pro sia lakto, lano, ledo kaj viando, kaj kiel ŝarĝbestoj. Hejma gruntbovo estas ĉefa transportilo sur la Tibeta Altebenaĵo, tial oni honoris ĝin per la nomo "veturilo sur altebenaĵo".

Laŭ iliaj bezonoj, homoj bredas hibridojn inter gruntbovoj kaj bovoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.tibet-info.net/hist_geo/faune/yak.html  
* http://www.tibetanyaks.com 
* http://www.fao.org/documents/show_cdr.asp?url_file=/DOCREP/006/AD347E/ad347e06.htm  
* http://www.pongratz.or.at/yakzucht-artikel.htm  

Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Mamuloj de Centra Azio
Kategorio:Palearktisa faŭno
Monda faktolibro de CIA

eta|"Book of Facts" retejo kiel vidita en februaro 2005
La **Monda faktolibro de CIA** ***(CIA World Factbook)*** (ISSN 1553-8133) estas oficiala eldonaĵo de la CIA de Usono, referenca rimedo, detale priskribante en almanaka stilo ĉiun landon en la mondo, laŭ geografia, demografia, politika, ekonomia vidpunktoj. Ĝi estis originale ĉiujara libro, sed la eldono de 2008 estis la laste papere presita fare de la CIA. Aliaj firmaoj - kiel ekzemple Skyhorse Publishing - daŭre presas papereldonon. La Monda faktolibro estas havebla en la formo de retejo, kiu estas parte ĝisdatigita ĉiujn du semajnojn. Ĝi ankaŭ estas havebla por elŝuti por eksterreta uzo. Ĝi disponigas duon- ĝis tripaĝan resumon pri la demografio, geografio, trafikinterligoj, registaro, ekonomio, kaj militistaro de 266 landoj agnoskitaj de Usono, dependaj teritorioj, kaj aliaj areoj en la mondo.

CIA World Factbook estas preparita fare de la CIA por la uzo de usona registaroficistoj, kaj ĝia stilo, formato, priraportadon kaj enhavo estas unuavice antaŭpensita por kontentigi iliajn postulojn. Tamen, ĝi estas ofte utiligita kiel rimedo por studentaj esplorartikoloj. Kiel laboro de la usona registaro, ĝi estas en la publika havaĵo. Tial, plurloke en Vikipedio aperas mapoj aŭ aliaj grafikaĵoj kies origino estas la Monda Faktolibro.

En Februaro 2026 CIA anoncis finon de eldonado de la Faktolibro kaj la reta versio de la Faktolibro ĉesis funkcii.

## Kritikoj 
En ĝiaj eldonoj foje estis iuj evidentaj eraroj, parte ridindaj, ekzemple, jam aperis en ĝi pri Brazilo ke en tiu lando oni parolas la francan, la anglan kaj la hispanan, sed fakte oni oficiale instruas tiujn lingvojn kiel fremdajn lingvojn en lernejoj. Sekve, franca, angla kaj hispana estas **fremdaj** lingvoj oficialaj por **ekzamenoj**, ne oficialaj lingvoj de la lando. Alie, pri Brazilo, la **Monda faktolibro de CIA** jam diris ke estas tie armata gerila grupo nomata *Polícia Federal* kiu kontrolas la landlimojn. Evidente *Polícia Federal* estas *Federacia Polico* ne terorisma grupo, kaj evidente federacia (t. e. nacia) polico kontrolu landlimojn.

Malgraŭ tiaj eraroj, tamen ankaŭ estas multaj utilaj informoj, kaj laŭdindas ke ĉiuj tekstoj kaj ankaŭ grafikaĵoj povas esti libere kopiitaj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  
* Lasta arĥivita versio de la Monda faktolibro de CIA ĉe la Interreta Arkivo
* Monda faktolibro de CIA el 2020 (ĉiuj tekstoj povas esti libere kopiitaj) 

Kategorio:Libroj
Kategorio:Statistiko
CIA

[eta|280ra|
La centra oficejo de CIA en [Langley, Virginio.]]
**CIA** ,  (proksimume "**Centra Informkolekta Agentejo**" aŭ **Centra Informokapta Agentejo**) estas ŝtata sekreta servo de Usono. La centra oficejo estas en Langley, Virginio.

Ĝi zorgas provizi kaj analizi informojn pri alilandaj estraroj, firmaoj kaj individuoj kaj raportas tiajn informojn al la usona registaro. Oni nomas ĝin familiare *the Company* ("Kompanio"), ĉar hispanlingve *Cía.* estas mallongigo de samsignifa *Compañía*.

La *CIA World Factbook* estas informfonto senkopirajta kiu ebligas riĉigi la geografiajn paĝojn de Vikipedio.

La bataloj de CIA kontraŭ KGB dum Malvarma milito inspiris multajn spionromanojn kaj spionfilmojn.

## Estroj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de CIA *(angle)*
* La retejo de Killing Hope, kiu evidentigas la entrudojn de CIA: http://members.aol.com/bblum6/American_holocaust.htm(https://web.archive.org/web/19990202143730/http://members.aol.com/bblum6/American_holocaust.htm)
* Priskribo de ekzempla krimo de CIA: http://www.webcom.com/hrin/magazine/oct96/cia.html(https://web.archive.org/web/20000527002309/http://www.webcom.com/hrin/magazine/oct96/cia.html)

Dosiero:Seal of the Central Intelligence Agency.svg|
Dosiero:CIA New HQ Entrance.jpg|
Dosiero:2430 E Street.png|
Dosiero:CIA floor seal.gif|
Dosiero:CIA Museum - Flickr - The Central Intelligence Agency.jpg|alt=|La CIA havas nepublikan muzeon pri la historio de spionoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Konspiro-teorioj pri la 11-a de septembro 2001
* Konspira teorio
* Bluebird
* Federal Bureau of Investigation
* Luis Posada Carriles
* Philip Agee
* William Blum


Kategorio:Sekretaj servoj
Leĝo de Grimm

La **Leĝo de Grimm** - en lingvoscienco nomata *unua ĝermana konsonantoŝanĝo* aŭ *unua ĝermana konsonanta ŝovo* - estas sona leĝo unue formulita en 1822 de Jakob Grimm (1785-1863). La leĝo montras la laŭregulan manieron per kiu la ĝermanida sonsistemo diverĝis de la hindeŭropa sonsistemo. Li montris naŭ ensemblojn de interrilatoj, kiuj aperis kiel klara fonetika modelo. Voĉaj aspiratoj (inkluzive de voĉaj plozivoj kaj frikativoj) en hindeŭropa iĝis voĉaj plozivoj en ĝermanida; voĉaj plozivoj iĝis senvoĉaj plozivoj; kaj senvoĉaj plozivoj iĝis senvoĉaj aspiratoj. Ĉi tiuj rilatoj klarigas, kial vortoj, kiuj latine, greke aŭ sanskrite komenciĝas per /p/, ĝenerale komenciĝas per /f/ en angla aŭ germana (*pater* > *father*, *Vater*). Iaj esceptoj al ĉi tiu leĝo klariĝis pli malfrue de aliaj lingvistoj.

## Profundigo 
Sonŝanĝoj, kiuj okazis post tiuj de la Leĝo de Grimm, iam povas obskurigi ĝiajn efikojn. La plej ilustremaj ekzemploj estas uzataj ĉi tie.

## Esceptoj 
La senvoĉaj plozivoj ne iĝis aspiratoj se ili estis antaŭitaj de **s*.

Krome, **t* ne iĝis apsirato se ĝi estis antaŭita de **p, *k,* aŭ **kw*. Tamen, la plozivo, kiu antaŭis ĝin, iĝis aspirato.

## Vidu ankaŭ 
* altgermana konsonanta ŝovo (aŭ "dua ĝermana konsonanta ŝovo")
* dialekta kontinuaĵo

Kategorio:Fonetiko
Kategorio:Fratoj Grimm