Gregorio de Narek

**Gregorio de Narek** (; ĉ. 950 - 1003/1011) estis armena mistika kaj lirika poeto, monaĥo kaj teologo. Li estas sanktulo de la Armena Apostola Eklezio kaj estas deklarita Doktoro de la Eklezio
de Papo Francisko en 2015.

Filo de episkopo, Narekaci estis edukita de parenco kiu vivis en la monaĥejo Narekavank, ĉe la suba bordo de la lago Van (moderna Turkio). Li estis bazita tie preskaŭ sian tutan vivon. Li estas plej konata pro la *Libro de Lamentoj*, grava peco de mistika literaturo.

Narekaci ankaŭ verkis multajn aliajn verkojn. Lia unua konservita laboro estas komentaĵo pri la Kanto de Kantoj
(«Մեկնութիւն երգոց երգոյն Սողոմոնի», Meknutiun jergoc jergojn Soghomoni), skribita en 977, la jaro kiam li estis ordinita pastro. Ara Baliozjan konsideras ĝin prozo-majstraĵo. Li poste skribis himnojn, panegirojn pri diversaj sanktaj estuloj, homiliojn, multajn ĉantojn kaj preĝojn kiuj ankoraŭ estas kantataj hodiaŭ en armenaj preĝejoj. Narekaci ankaŭ verkis ĉirkaŭ dudekon da personaj poemoj, kiuj estas la unuaj religiaj poemoj en armena literaturo, kaj spiritaj kantoj nomitaj *gandz*, ambaŭ en verso kaj prozo. Narekaci ankaŭ komponis muzikon por siaj odoj, sed ili ne estas konsiderataj ŝarakanoj.

Narekaci estis la unua grava armena lirika poeto kaj estas konsiderata la plej amata persono en armena kristanismo. Robert W. Thomson priskribis lin kiel la "plej signifan poeton de la tuta armena religia tradicio," dum la akademiulo Jos Weitenberg deklaris lin la "plej elstara teologia, mistika kaj literatura figuro de armena kulturo." Oni listigas Narekaci kiel unu el la tri viziuloj de la armena tradicio, kune kun Mesrop Maŝtoc kaj Jeghiŝe Ĉarenc.

## Historia kunteksto 
250px | maldekstre| thumb|En la mapo troviĝas la Vaspurakana reĝlando, kie naskiĝis kaj vivis Gregorio de Narek
Gregorio de Narek estas samtempulo de la "brila 10-a jarcento", unu el la maloftaj preskaŭ pacaj periodoj en la historio de Armenio. Du reĝlandoj tiam koliziis: la bagratidoj en la nordo, kaj la arcrunidoj en la sudo, kiuj regas la Vaspurakan reĝlandon. La protektorato de Konstantinopolo kaj la protektorato de la araboj ekzercas sian potencon super ĉi tiuj novaj monarkioj. “En 884, Aŝot Bagratida povus esti kronita nur kun la konsento de Bazilo la 1-a kaj la Kalifo de Bagdado. Proksimume 25 jarojn poste, la Yusuf Ibn Abi'l-Saj rajtigis Gagik Arcrunido sin proklami reĝo de Vaspurakano, antaŭ ol esti rekonita kiel tia de la bizanca imperiestro."

Dum ĉi tiu relative prospera jarcento, ĉi tiuj du reĝlandoj spertis grandan ekonomian kaj kulturan disvolviĝon, same kiel politikan kaj religian. Tion manifestas la granda nombro da preĝejoj kaj monaĥejoj konstruitaj, kaj ankaŭ la atingoj de manuskriptoj kaj skulptistoj de ĥaĉkaroj. En la urbo Anio, ĉefurbo de la Bagratida Armenio, aŭ en Vaspurakano, Gagik konstruis katedralon, arkitekturan gemon, la monaĥejon Sankta Kruco kaj la preĝejon de la Sankta Kruco, sur la insuleto Aĥtamar, en sude de lago Van. Ne malproksime de la sanktejo de Aĥtamar, sur la armena altebenaĵo, en 935 fondiĝis Narekavank, la "monaĥejo de Narek". "Narek, kie sendube rifuĝis sin forpelitoj el Kapadokio, viktimoj de bizanca maltoleremo, certaj armenaj religiuloj, fidelaj al sankta Gregorio la Iluminanto kaj al sankta Mesrop Maŝtoc; Narek, citadelo de la Animo, brulanta fajrujo, kies gloro kaj nomo estos eternigitaj danke al ĉi tiu Libro de Preĝoj, kiun la monaĥo Gregorio finis komponi je la fino de sia vivo".

## Vivo 
[250px|eta| [Narekavank antaŭ ĝia detruado en 1915, dum la armena genocido.]]
Narekaci naskiĝis meze de la 900-aj jaroj: malfrue eble iam en 940, 950, 951, 945-951, kiu travivis ĝis meze de la 20-a jarcento, kiam la monaĥejo estis detruita de la turkaj aŭtoritatoj, kaj poste anstataŭigita per moskeo
.

## Verkoj 
### *Libro de Lamentoj* ( *Narek* ) 
eta|250px | Manuskripto el 1173 de la *Libro de Lamentoj*
La *Libro de Lamentoj* (klasika armena lingvo: Մատեան ողբերգութեան, *Matean voghbergutjan* ) estas ĝenerale konsiderata la ĉefverko de Narekaci..  En 1853 usona misiisto HGO Dwight skribis, ke la libro "estas estimata kiel unu el la plej bonaj specimenoj de belaj verkoj en la [armena] lingvo." Dum jarcentoj, armenoj zorge konservis la libron kiel sorĉa trezoro kaj atribuis al ĝi miraklajn proprecojn. Ekzemple, unu legaĵo estis legita al la malsanuloj atendante kuracon.

La unuan kompletan publikigon de la libro faris Voskan Jerevanci en Marsejlo, Francio en 1673.  Dum la unua kompleta komento estis publikigita en Konstantinopolo en 1745. La verko estis tradukita al la angla, rusa, franca,, araba  kaj persa. Estas tri anglaj tradukoj de la libro, kun la unua aperanta en 1977.

### Aliaj verkoj 
[maldekstre|eta|Gregorio de Narek kaj sia disĉiplo Simeono. El la libro de doloraj kantoj. Majstro Tserun, [Vaspurakano, ĉ. 1391 (mat. 1874. L. 1 vol.).]]
Narekaci ankaŭ verkis plurajn aliajn verkojn. Lia unua pluekzistanta verko estas komento pri la *Alta Kanto de Salomono* («Մեկնութիւն երգոց երգոյն Սողոմոնի», *Meknutiun jergoc jergojn Soghomoni* ), verkita en 977, la jaro kiam li pastriĝis.  La komento estis skribita laŭ peto de princo Gurgen-Ĥaĉik Arcruni (Գուրգէն-Խաչիկ Արծրունի) de Vaspurakano. Gregorio ofte uzis la *Leterojn pri Alta Kanto de Salomono* de Sankta Gregorio de Nyssa, kvankam kiel Ervine atentigas, li ne sklavece sekvas la legadon de Nyssa.  La komento enhavas eksplicitan kondamnon de praktikoj de Tondrakianoj kaj eble estis komisiita kontraŭstari herezajn instruojn atribuitajn al la Tondrakianoj pri geedzeco kaj sekseco.

Kvankam la komento pri la Alta Kanto de Salomono estas la sola pluvivanta kompleta komento de Gregorio pri biblia libro, ekzistas ankaŭ unusola manuskripto de komento pri ĉapitroj 38 kaj 39 de la libro de Ijob. Monografio de Arusjak Tamrazjan estas dediĉita al ĉi tiu komento.

Gregorio poste verkis himnojn, panegirojn pri diversaj sanktaj figuroj, moralaj predikoj. Dum ekzistas longa tradicio de panegiroj kaj enkomioj en klasika armena literaturo, kiuj proksime aliĝas al la grekaj retorikaj konvencioj de ĉi tiu ĝenro, fakuloj rimarkis, ke Narekaci ofte foriras de la normoj de ĉi tiu tradicio kaj novigas laŭ interesaj kaj distingaj manieroj. Aparte gravas por la kompreno de liaj mariologiaj instruoj la du revizioj de la laŭdado pri la Sankta Virgulino. En ĉi tiuj li asertas la doktrinojn pri la korpa ĉielenpreno de Maria (Վերափոխումն), la ĉiama virgeco kaj eble la senmakula koncipiĝo.

La laŭdado pri la Sankta Virgulino estis verkita kiel parto de triptiko petita de la episkopo Stepanos de Mok. La aliaj du panegiroj formantaj ĉi tiun aron estas la *Historio de la Sankta Kruco de Aparank *',  kiu memorigas la donacon de restaĵo de la Vera Kruco al la monaĥejo de Aparank de la bizancaj imperiestroj Bazilo la 2-a kaj Konstanteno la 8-a , kaj la *Enkomio pri la Sankta Kruco*. Fokusiĝante pri la kruco, ambaŭ ĉi tiuj panegiroj kontraŭas Tondrakianan malakcepton de admiro al la kruco kaj aliaj materiaj objektoj. Ĉi tie denove, kiel en la cetero de la korpuso de Gregorio, ni vidas, ke la sanktulo defendas ortodoksecon kontraŭ la tondrakianoj kaj aliaj herezaj movadoj. Gregorio ankaŭ skribis panegiron pri Sankta Jakobo de Nisibis (Սուրբ Յակոբ Մծբնացի), siria episkopo de la kvara jarcento, kiu estis kaj restas hodiaŭ alte estimata inter la armenoj. Finfine, ekzistas ordeno pri la Sanktaj Apostoloj.

Narekaci ankaŭ verkis ĉirkaŭ dudek odojn, personajn poemojn, kiuj estas la unuaj religiaj poemoj en armena literaturo, kaj spiritajn kantojn nomitajn *gandz* , kaj en versoj kaj prozo. Abraham Terjan tradukis multajn el la odoj de Gregorio en la anglan. Narekaci ankaŭ komponis muzikon por siaj odoj, sed ili ne estas konsiderataj *ŝarakanoj* (ĉantoj).

### Ero el liaj verkoj 
[eta|eta| Gregorio kiel asketo. Miniaturo de la *Libro de Lamentoj*, monaĥejo de Skevra, 1173, folio 55b (Manuskripto 1568, [Matenadarano, Erevano) ; la skribaĵo diras «veka».]]

: "Mi fieris, mi, vivanta polvo,
: kaj fiera, mi, parolanta argilo,
: kaj aroganta, mi, malnobla grundo.
: Mi estas altigita, mi, malpura cindro;
: Mi svingis mian pugnon, mi, delikata tranĉo.
: Mi kreskis pli ol reĝo;
: tiam kiel la viro, kiu estas forpelita
: Mi retiriĝis en mi denove.
: Mi reflektis la fajron de furiozeco
: Mi, inteligenta ŝlimo;
: mia supozo ŝveligas min kiel senmorta,
: Mi, najlita kiel bestoj;
: Mi etendis miajn brakojn al la pasio por vivi,
: ne turnis mian vizaĝon sed mian dorson;
: la flugilhavan spiriton mi rapidis al malhelaj misteroj;
: Mi degradis mian puran animon flatante mian korpon."

- Gregorio de Narek, *La Libro de Lamentoj*, 26.

## Perspektivo kaj filozofio 
maldekstra|eta|Ilustraĵo pri Narekaci en manuskripto de la  el la jaro 1173.
Laŭ la centra ideo de la filozofio de Narekaci ekzistas eterna savo dependanta nur de fido kaj de la dia graco, kaj ne nepre de la institucia eklezio, en kiu la opinioj de Narekaci similis al tiuj de la Protestanta reformado de la 16a jarcento. Ĉi tiu interpreto de Narekaci kiel antaŭulo de protestantismo estis pli ĵuse kontestita. Narekaci verŝajne estis suspektita je herezo kaj simpatia al la pavlikianoj kaj tondrakjanoj, du gravaj sektoj en mezepoka Armenio. Li precipe skribis disertaĵon kontraŭ la tondrakianoj en la 980aj jaroj, eble por purigi sin de akuzoj laŭ kiuj li simpatiis al ilia movado. En la traktato li deklaras kelkajn el siaj teologiaj vidpunktoj. Sovet-armena filologo Vaĉe Nalbandjan argumentis ke la perspektivo de Narekaci estas esence kontraŭfeŭda kaj humanisma.

La tono de la *Libro de Lamentoj* estis komparita kun tiu de *Konfesoj* fare de Aŭgusteno de Hipono. Iuj modernaj erudiciuloj komparis la mondkoncepton kaj filozofion de Narekaci kun tiuj de pli postaj sufiaj mistikaj poetoj Ĝalal-ed-din Mohammad Rumi kaj Yunus Emre,  kaj rusaj verkistoj de la 19-a jarcento Fjodor Dostojevskij kaj Leo Tolstoj. Mikael Papazjan, fakulo pri Narekaci, opiniis, ke li estas "kion vi ricevus, se vi miksus kun Aŭgusteno kaj James Joyce. Sed lian spiritecon ankaŭ plenigas la simpla pieco de la Patroj de la dezerto; kaj, kvankam li vivis antaŭ li, ankaŭ en li estas elemento de Sankta Francisko. Li estas sintezo de tiom da fadenoj de kristana tradicio."

## Rekono 
eta|Statuo dediĉe al Narekaci estis starigita en 2002 en Erevano.
Narekaci estis la unua grava armena lirika poeto. Agop Jack Hacikyan notis ke, per lia "vigla, aktiva kaj tre individua stilo" Narekaci formis, rafinis kaj tre riĉigis klasikan armenan lingvon per siaj verkoj. Laŭ Hraĉik Mirzojan, Narekaci kreis ĝis 2,500 novajn armenajn vortojn, kvankam multaj el kiuj ne estas aktive uzataj. Armen-naskita rusa kritikisto Karen A. Stepanjan skribas ke la geniulo de Narekaci igas lin komparebla kun Ŝekspiro, Miguel de Cervantes, kaj Dostojevskij.

### Kritiko 
Franca okcident-armena verkisto Ŝahan Ŝahnur estis la plej eminenta kritikisto de Narekaci:

Aŭtoro kaj kritikisto Ara Baliozjan argumentas, ke Narekaci estas "nia plej granda verkisto, ĉar neniu legas lin."  Parujr Sevak opiniis ke la verko *Narek* ne estis legita de la armenoj tiel multe kiel ĝi estis kisita. Akademiuloj rimarkis la influon de Narekaci sur armenaj poetoj, mezepokaj kaj modernaj egale. Li inspiris eminentajn mezepokajn poetojn Hovhannes Imastaser (ĉ. 1047-1129),  Nerses Ŝnorhali (1102-1173) kaj Frik ( ĉ.  1230 -1310),.  Sevak nomis la *Libron de Lamentoj* kiel "templo de poezio, sur kiu la detrua agado de la tempo ne efikis." Ĉarenc laŭdas la "sanktigitajn brovojn" de Narekaci kaj Nahapet Kuĉak en sia poemo de 1920 "Mi amas mian Armenion" ( «Ես իմ անուշ Հայաստանի» ).  En alia poemo (" Al Armenio "), Ĉarenc listigas Narekaci apud Nerses Ŝnorhali kaj Naghaŝ Hovnatanjan.

### Eklezia rekono 
#### Armenaj eklezioj 
Gregorio de Narek estas sanktulo kaj de la armena apostola kaj armena katolika eklezioj. Lia festeno estas festata la 13an de oktobro en la Festo de la Sanktaj Tradukistoj. Liaj restaĵoj konserviĝas ĉe la Trezoreja Muzeo de la Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin. Ĝi estis alportita al la katedralo de Eĉmiadzin dum la festeno en 2012. Pluraj preĝejoj konstruitaj en Armenio en la 21-a jarcento estis nomitaj laŭ li, inkluzive de la katedralo de la Diocezo de Gugark en Vanadzor kaj tiu de Armaviro kompletigita en 2014. La Preĝejo Sankta Gregorio de Narek en Richmond Heights, Ohio, proksime de Klevlando, estis konstruita en 1964. La Armena Katolika Diocezo de Bonaero estas ankaŭ sub la patroneco de Sankta Gregorio de Narek.

#### Romkatolika Eklezio 
[eta|dekstre |Mozaiko pri Narekaci en la [Baziliko Sankta Petro, Vatikano]]
Narekaci estis ofte menciita de papo Johano Paŭlo la 2a. En sia encikliko 1987 *Redemptoris Mater* la Papo nomis lin "unu el la elstaraj gloroj de Armenio."  Artikolo 2678 de Katekismo de la Katolika Eklezio, proklamita de Johano Paŭlo la 2-a en 1992, mencias la tradicion de preĝoj en siaj verkoj. Johano Paŭlo la 2-a nomis lin en alparoladoj en 2000 kaj 2002.  En sia alparolo dum Anĝeluso de la 18a de februaro, Johano Paŭlo la 2-a priskribis lin kiel "unu el la ĉefaj poetoj de Nia Sinjorino" kaj "la granda kuracisto de la Armena Eklezio".  En lia *Apostola Letero por la 1700-a Datreveno de la Bapto de la Armena Popolo* de la jaro 2001, la Papo deklaris, ke Gregorio de Narek "esploris la malhelajn profundojn de homa malespero kaj ekvidis la flaman lumon de graco, kiu brilas eĉ tie por kredantoj".

; Doktoro de la Eklezio
Estis anoncite en februaro 2015, ke Gregorio de Narek estos nomumita Doktoro de la Eklezio de Papo Francisko. La 12an de aprilo 2015, dimanĉo de la Dia Mizerikordo , dum Meso por la centjariĝo de la Armena genocido en Baziliko de Sankta Petro de Romo, Papo Francisko oficiale proklamis Gregorion de Narek kiel *Doktoro de la Eklezio*. Francisko deklaris:.  Li ankaŭ estas la "dua sanktulo eliranta el la Orienta Eklezio" kaj la sola Doktoro "kiu ne estis en komunio kun la Katolika Eklezio dum sia vivo".

Lia nomo estas listigita inter la sanktuloj por la 27a de februaro en la *Roma Martirologio*, kie li estas difinita kiel "monaĥo, kuracisto de la armenoj, distingita pro siaj verkoj kaj mistika scienco".  Dum meso la 25-an de junio 2016 en Placo Vartananc en Gjumri, Francisko deklaris, ke li "deziras altiri pli da atento" al Gregorio de Narek igante lin Doktoro de la Eklezio. Li plue aldonis:

En la Placo de la Respubliko de Erevano Papo Francisko sugestis, ke Gregorio "povas esti difinita kiel "Doktoro pri Paco".
eta|maldekstre| Monumento « Narek », inaŭgurita en 2010, Erevano.
La proklamon de Sankta Gregorio kiel Doktoro de la Eklezio rememoris la ŝtato de Vatikanurbo per poŝtmarko kiu ekcirkulis la 2-an de septembro 2015.  La 5an de aprilo 2018, bronza statuo el du metroj, de Narekaci, starigita de Davit Jerevanci, estis rivelita ĉe la Vatikanaj Ĝardenoj de Mikael Minasjan, la ambasadoro de Armenio ĉe la Sankta Seĝo. La inaŭguran ceremonion ĉeestis Papo Francisko, armena prezidento Serĵ Sargsjan , armen-apostolaj gvidantoj Garegino la 2-a kaj Aramo la 1-a.

### Omaĝoj 
[eta|maldekstre|Katedralo Sankta Gregorio de Narek, [Vanadzor, Armenio.]]
La vira nomo "Narek" (okcident-armene: Nareg) estas tre populara nomo inter la armenoj. En 2018 ĝi estis la dua plej ofta nomo donita al bebaj knaboj. Ĝi originas de la vilaĝo kaj monaĥejo de Narek kaj posedas sian popularecon pro Gregorio de Narek kaj la *Libro de Lamentoj* , populare konata kiel "Narek".

La Profesorejo *Narekaci* pri Armena Lingvo kaj Kulturo, establita en 1969, estas la plej malnova katedro tiaspeca de la Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso. En Erevano, publika lernejo (establita en 1967 kaj renomita en 1990) kaj medicina centro (establita en 2003) estas nomitaj laŭ Narekaci. Narekaci estas prezentita sur poŝtmarko eldonita de Armenio en 2001.

Statuo de Narekaci estis starigita en la distrikto Malatjo-Sebastio de Erevano en 2002.  Granda ŝtono simila al malnova manuskripto kun surskribitaj linioj kaj bildoj de la *Libro de Lamentoj* estis rivelita en la kvartalo Narekaci de la distrikto Avan de Erevano en 2010.

La *Naregaci Art-Instituto* (Նարեկացի Արվեստի Միություն), neprofitocela organizo registrita en Usono, havas sian sidejon en Erevano, Armenio (ekde 2004) kaj centro en Ŝuŝo, Arcaĥa Respubliko (ekde 2006).

Soveta komponisto Alfred Schnittke komponis muzikon por la rusa traduko de la *Libro de Lamentoj* en 1985.

## Literatura premio 
La Ministerio pri Kulturo de Armenio ĉiujare donas internacian medalon por la rekono de la laboro de aŭtoro, pro respekto al armena kulturo kaj identeco, por justeco kaj homaj valoroj. La plej novaj gajnintoj de la literatura premio Gregorio de Narek estas:

* 2013 - turka romanisto de kurda origino Yaşar Kemal;
* 2014 - Armena romanverkisto kaj dramisto David Muradjan;
* 2015 - franca poeto-filozofo Serge Venturini.

## Manuskriptoj 
* La manuskripto 1568, konservita en Matenadarano de Erevano, estas kopio de la Libro de Lamentoj datita en 1173, sendube produktita en la monaĥejo de Skevra (Kilikio) de Grigor Mliĉeci aŭ Skevraci laŭ peto de ĉefepiskopo Nerses Lambronaci. Akompanata de hagiografio de Nerses Lambronaci, ĉi tiu estas la plej malnova konata ekzemplero de ĉi tiu libro. La manuskripto havas kvar portretojn de Gregorio: verkado, preĝado, tenado de libro kaj kruco, kaj riverencado al Kristo, ĉio rilate al la elegio numero 72.
* En aŭgusto 2013, Artur Ĝanibekjan, posedanto de *Comedy Club Production* en Rusio, akiris manuskripton de la verkoj de Gregorio de Narek per eBay kaj transdonis ĉi tiun manuskripton al Matenadarano, la nova posedanto.

## Referencoj 
## Bibliografio 
*
*
*
*
*
*
*
*

Kategorio:Armenaj sanktuloj
Kategorio:Armenaj poetoj
Kategorio:Doktoroj de la Eklezio