Perfluoralkilaj kaj polifluoralkilaj substancoj

[eta|Bilda formulo de [perfluoroktanoika acido|PFOA.]]
[eta|Tridimensia modelo de [perfluoroktansulfonika acido|PFOS.]]
La **perfluoralkilaj kaj polifluoralkilaj substancoj** (**PFAS**), foje nomataj "poreternaj poluaĵoj" aŭ "poreternaj kemiaĵoj", estas artefaritaj organikfluoraj kunmetaĵoj kun unu aŭ pluraj alkilaj funkciaj grupoj, al kiuj pluraj fluoraj atomoj estas ligitaj. Ili havas almenaŭ unu perfluoralkilan molekulparton –CnF2n–. Ekzistas proksimume 7 milionoj da specoj de PFAS laŭ PubChem.

La PFAS ekuziĝis kiam teflono inventiĝis en 1938 en la farado de fluorpolimeraĵoj rezistemaj al varmo, oleo, graso, makulaĵoj, kaj akvo. Ili nuntempe uziĝas inter aliaj produktoj en akvimuna ŝtofo (ekzemple nilono), jogopantalonoj, tapiŝoj, ŝampuoj, virinhigienaj produktoj, poŝtelefonaj ekranoj, murfarboj, mebloj, gluoj, manĝaĵaj pakoj, teflono kaj aliaj varmimunaj kaj gluiĝimunaj kuirplatoj, kontraŭfajraj ŝaŭmoj, kaj elektrodrataj izolaĵoj. PFAS estas uzataj ankaŭ de la kosmetika industrio en la plej multaj kosmetikaĵoj kaj sinprizorgaj produktoj, interalie lipŝminko, okulŝminko, okulharŝminko, haŭtoŝminko, makulkaŝiloj, lipobalzamo, ruĝiga ŝminko, kaj unglako.

Multaj PFAS (rimarkinde perfluoroktansulfonika acido (PFOS), perfluoroktanoika acido (PFOA) kaj perfluornonanoika acido (PFNA)) estas persistaj organikaj poluaĵoj atentataj de sciencistoj, registoj, kaj neregistaraj mediprotektaj organizaĵoj pro sia tokseco al homoj kaj aliaj organismoj, longdaŭra persisto, kaj ĉiea ĉeesto en la natura kaj homa medio..

La duoniĝa tempo de iuj PFAS estas pli ol ok jaroj pro la enesto de karbon-fluora ligo, unu el la plej fortaj en organika kemio. Ili trairas grundojn kaj bioakumuliĝas en bestoj, de kiuj ilin enkorpigas neveganaj homoj. Restaĵoj de PFAS jam ofte troviĝas en pluvakvo, trinkakvo, kaj forĵetakvo. PFAS estas facile ensorbeblaj tra la haŭto kaj larmotuboj, kaj PFAS-enhavaj produktoj sur la lipoj estas senintence enbuŝigeblaj. Pro la granda nombro da PFAS, la taksado de iliaj riskoj estas malfacila, kaj pria esplorado daŭre estas farata.

Iuj PFAS estas pruvitaj kancerigaĵoj aŭ endokrinaj misfunkciigaĵoj. Ili estas ligitaj kun kanceroj renaj, prostataj kaj testikaj, ulcera kojlito, tiroidaj malsanoj, malsufiĉa antikorpa respondo kaj imuneco, malfekundeco, trotensiaj perturboj de gravedeco, malsufiĉa kreskado kaj disvolviĝaj perturboj ĉe fetoj kaj infanoj, tropezo, dislipidemio (troa kolesterolo), kaj misfunkcio de hormonoj.

La uzado de PFAS estas regulata de la Stokholma Konvencio ekde 2009, kaj iuj regejoj, interalie Ĉinujo kaj Eŭropa Unio, planas pliajn limigojn kaj ĉesigojn. Tamen, iuj grandaj produktantoj kaj uzantoj, kiel Usono, Israelo, kaj Malajzio, ne ratifis la interkonsenton, kaj la kemia industrio petas registarojn malplipezigi regulojn kaj translokigas produktadon en landojn kiel Tajujo, kiuj havas malpli da reguloj.

Laŭ taksoj, la merkato de PFAS valoris US$28 miliardojn en 2023. La kosto estas proksimume $20 por kilogramo, generante suman profiton de $4 miliardojn en jaro por la industrio kun profitkvoto de 16%. Pluraj kompanioj ĉesigis aŭ deklaris sin ĉesigontaj la vendadon de PFAS aŭ de produktoj enhavantaj ilin; inter ili estas W. L. Gore & Associates (la fabrikanto de Gore-Tex), H&M, Patagonia, REI, kaj 3M. Miliardoj da dolaroj estas pagitaj de fabrikintoj de PFAS por halti procesojn; la plej granda tia interkonsento estis pago de $10.3 miliardoj farita de 3M pro akvopoluado en 2023. Dokumentoj pruvas ke kompanioj sciis la riskojn jam en la jardeko de 1970 – DuPont kaj 3M sciis, ke PFAS estas "tre toksaj enspirite kaj modere toksaj englutite". La kosto de eksteraj efikoj, inkludante la pritrakton de grunda kaj akva poluo per PFAS, la kuracadon de rilataj malsanoj, kaj kontroladon de poluo, eble atingas nivelon de US$17.5 duilionoj jare laŭ ChemSec.

## Referencoj
Kategorio:Organikaj fluoridoj
Kategorio:Surfaktantoj
Kategorio:Poluiloj