Karibio

eta|240px|Esperanta mapo de la insuloj de Karibio

eta|240px|Karibio, Mezameriko kaj partoj de Sudameriko

**Karibio** estas regiono en la okcidenta, tropika parto de la Atlantika Oceano norde de la ekvatoro. La regiono konsistas el la Kariba Maro kaj la tie situantaj insuloj kaj insularoj.

Situanta plejparte sur la Karibia Plato, Karibion konsistigas pli ol 7.000 insuloj, insuletoj, kaj rifoj. Ĉi tiuj dividiĝas je la Antiloj, kies partoj estas la Grandaj Antiloj je la norda rando de la Kariba Maro kaj la Malgrandaj Antiloj je la suda kaj orienta rando, inkluzive la Ĉebordajn Antilojn, kaj la Bahamoj. Geopolitike, oni kutime konsideras la insulojn de Karibio subregiono de Nordameriko; ili organiziĝas je 28 teritorioj, inkluzive sendependajn ŝtatojn, transmarajn departementojn, kaj dependajn teritoriojn (koloniojn). Iam estis mallonge vivanta lando kun la nomo Karibia Federacio, kiun konsistigis dek anglalingvaj karibiaj teritorioj.

La karibiaj insuloj estas insula ĉeno 2500 kilometrojn longa kaj ne pli ol 160 kilometrojn larĝa. Ili ĉirkaŭas la Kariban Maron.

Sian nomon la regiono havas de la indiĝena popolo kariboj, kiun la hispanaj okupantoj de la regiono fine de la 15-a jarcento renkontis sur la insularo Malgrandaj Antiloj.

## Geografio kaj klimato 
eta|240x240px|Strato en Barbado
[eta|240x240px|[San-Juano (Puerto-Riko)]]
La geografio kaj klimato en Karibio multe varias de unu loko al alia. Iuj karibiaj insuloj havas ne-vulkanan originon kaj estas pli-malpli ebenaj. Inter tiuj estas Arubo, Bahamoj, Barbado, Bonaire, Kajmaninsuloj, kaj Antigvo. Aliaj havas altajn montojn kiel la insuloj de Kubo, Virgulininsuloj, Dominiko, Hispaniolo, Jamajko, Moncerato, Puerto-Riko, Saba, Sankta Kristofo kaj Neviso, Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, kaj Trinidado kaj Tobago.

La klimato de Karibio varias de sub-tropika ĝis tropika kaj multe dependas de la proksimeco al la konstantaj ventoj venantaj de la Atlantiko. Ĉi tiuj ventoj direktiĝas nordokcidenten de la orientaj karibiaj insuloj laŭ la ĉeno de la Alventaj Insuloj.

Kiam la konstantaj ventoj alvenas proksime al Kubo, ilin kutime superas aliaj malgravaj ventoj de Karibio.

En la akvoj de Karibio vivas grandaj fiŝo-benkoj, kelonioj, kaj koral-rifoj.

La puerto-rika tranĉeo, je la rando de la Atlantika Oceano kaj la Kariba Maro tuj norde de la insulo Puerto-Riko, laŭdire estas la plej profunda loko de la tuta Atlantika Oceano.

Plejofte, la uraganoj kiuj foje batas la regionon kutime frapas la insulojn norde de Grenado kaj okcidente de Barbado. La ĉefa uragana zono etendiĝas nordokcidenten de la insulo Barbado en la orienta Karibio.

Biogeografie la regiono konstituas ekoprovincon (aŭ biolandon) el la neotropisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). La organizaĵo Naturprotekto Internacie (angle : *Conservation International*) indikis ĝin kiel biodiverseco-riĉaĵejon. Fitogeografie, la teritorio nomiĝas **Kariba Regiono**, Flaŭra regiono kiu situas en la Neotropisa Regno.
centra|eta|800x800ra|Karibaj insuloj

## Loĝantaro 
En la regiono vivas entute 35 milionoj da homoj en heterogena miksaĵo da popoloj. Krom tre malmultaj postvivintaj indiĝenoj, ĉefe homoj kun devenoj afrika kaj eŭropa, hinda (ĉefe en Trinidado kaj Tobago kaj Gujano) kaj ĉina vivas sur la karibiaj insuloj.

La hispana (parolata de ĉirkaŭ 70 procentoj de la karibianoj) kaj angla (parolata de 24 procentoj) estas la ĉefe parolataj lingvoj de la regiono. Aldoniĝas la franca lingvo, diversaj kreolaj lingvoj kaj ankaŭ la nederlanda.

eta|240x240px|La plejparte de Karibio regata de la hispanoj en la deksesa jarcento
## Historiaj grupiĝoj 
Ĉiuj karibiaj insuloj iam estis, kaj iuj ankoraŭ estas, kolonioj de eŭropaj nacioj; kelkaj estas transmaraj aŭ dependaj teritorioj:
* **Anglalingva Karibio** (**Brita Karibio**) – Angvilo, Antigvo kaj Barbudo, Bahamoj, Barbado, Belizo, Insuloj de la Golfo, Britaj Virgulininsuloj, Kajmaninsuloj, Dominiko, Grenado, Gujano, Jamajko, Moncerato, Saint Croix (mallonge), Sankta Kristofo kaj Neviso, Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Trinidado kaj Tobago *(de 1797)* kaj Turkoj kaj Kajkoj
* **Dana Karibio** – nuntempaj Usonaj Virgulininsuloj
* **Nederlanda Karibio** – nuntempaj Nederlandaj Antiloj kaj Arubo, Virgulininsuloj, Saint Croix (mallonge), Tobago kaj Insuloj de la Golfo (mallonge)
* **Franca Karibio** – Angvilo (mallonge), Antigvo kaj Barbudo (mallonge), Dominiko, Domingo (mallonge), Grenado, Haitio, Moncerato (mallonge), Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Sint-Eustatius (mallonge), Sankta Kristofo kaj Neviso (mallonge), Tobago (mallonge), Saint Croix, la nunaj francaj transmaraj departementoj de Martiniko kaj Gvadelupo (inkluzive Marie-Galante, Désirade kaj Insulojn de la Sanktuloj), kaj la nunaj francaj transmaraj kolektivoj de Saint-Barthélemy kaj Saint-Martin.
* **Portugala Karibio** – nuntempa Barbado, konata kiel *Los Barbados* en la 1500-aj jaroj kiam la portugaloj pretendis posedadon de la insulo survoje al Brazilo. La portugaloj tamen forlasis Barbadon en 1533, preskaŭ jarcento antaŭ ol la britoj alvenis.
* **Hispana Karibio** – Kubo, Hispaniolo (nuntempaj Domingo, *kaj ĝis 1609* Haitio), Porto-Riko, Jamajko *(ĝis 1655)*, kajmaninsuloj, Trinidado *(ĝis 1797)* kaj Insuloj de la Golfo *(ĝis 1643)*
* **Sveda Karibio** – nuntempe francaj Saint-Barthélemy kaj Gvadelupo (mallonge).
La Unuiĝinta Reĝlando unuigis Britan Karibion al Karibia Federacio. La sendependaj landoj kiuj iam estis partoj de la KF ankaŭ havas unuigitan kriket-teamon kiu ludas en internaciajn kriket-konkursoj. En la karibia kriket-teamo ludas reprezentantoj de la sudamerika nacio Gujano, la sola iama brita kolonio de tiu kontinento.

Aldone, la landoj de la iama Karibia Federacio komune funkciigas la Universitaton de Karibio. La universitato havas tri ĉefajn kampusojn en Jamajko, Barbado, kaj Trinidado kaj Tobago, malgrandan kampuson en Bahamoj, kaj surlokajn studdirektorojn en aliaj kontribuantaj teritorioj.

## Nuntempaj insulo-teritorioj de Karibio 
* '*** (landeto dependa de Britio)
** Insulo Anguillita
** Hunda Insulo (Angvilo)
** Orienta Insuleto
** Malgranda insulo Scrub
** Insuletoj Prickly Pear
** Insulo Sandy (Angvilo)
** Insulo Scrub
** Insulo Seal
** Sombrero
** Okcidenta Insuleto
* ****
** Antigvo
** Barbudo
** Insulo Guiana
** Granda Birda Insulo
** Malgranda Birda Insulo
** Insulo Prickly Pear
** Redondo
* **** (parto de Reĝlando Nederlando)
* ****
** Abako
** Aklinsa insulo
** Andros
** Insuloj Bimini
** Kata insulo
** Insulo Crooked
** Eleŭtera insulo
** Granda Bahamo
** Granda Abako
** Granda Eksumo
** Granda Inagvo
** Sansalvadora insulo/Insuleto Half Moon
** Longa insulo
** Majagvano
** Novprovidenca insulo
** Insulo Ragged
** Sansalvadora insulo
* ****
** Barbado
** Insulo Culpepper
** Pelikana insulo (Barbado)
* **** (landeto dependa de Britio, dividas la Virgulininsulojn kun la Usonaj Virgulininsuloj)
** Anegado
** Bovaĵa insulo
** Insuleto Bellamy
** Roko Carvel
** Blata insulo
** Insulo Cooper
** Insuleto Dead Chest
** Diamanta insuleto
** Hundaj insuloj
** Insulo Drowned
** Orienta Fokohunda insulo
** Insulo Eŭstatio
** Insulo de Falinta Jerusalemo
** Insuleto Frenchman
** Insulo Grouge Dog
** Zingibra insulo
** Granda Kamano
** Granda Hundoinsulo
** Granda insulo Thatch
** Granda Tobaga insulo
** Verda insuleto
** Gvana insulo
** Insulo Jost Van Dyke
** Insuleto
** Malgranda Anegado
** Malgranda Kamano
** Malgranda Insulo Cay
** Malgranda insulo Jost Van Dyke
** Malgranda Fokohunda insulo
** Malgranda insulo Thatch
** Malgranda Tobago
** Malgranda insuleto Wickman
** Insuleto Marina
** Moskita insulo
** Insuleto Nanny
** Insulo Necker
** Insulo Norman
** Insulo de Malnova Jerusalemo
** Ostra Roko
** Pelikana insulo (Britaj Virgulininsuloj)
** Petra insulo
** Insulo Prickly Pear
** Saba Roko
** Sala insuleto
** Insuleto Sandy
** Insulo Scrub
** Hispana insulo
** Tortolo
** Virgulina Gordo
** Okcidenta Hundoinsulo
* **** (landeto dependa de Britio)
** Kajman Brak
** Granda Kajmano (kun ĉefurbo Ĝorĝtaŭno)
** Malgranda Kajmano
* ****
** Kubo
** Insulo de la Junularo
** Granda insulo de la Sudo
** Bŭenavista insulo
** Insulo Ines de Soto
** Levisa insulo
** Insulo Cruz del Padre
** Insulo Punta Arenas
** Insulo Blancos del Sur
** Insulo Santa Maria
** Insulo Fragoso
** Insulo Esquivel
** Insulo Guillermo
** Insulo Coco
** Insulo Romano
** Insulo Guajaba
** Insulo Saetia
** kaj miloj de malgrandaj insuletoj

* ****
** Birda insulo (teritorio pri kiu Dominiko disputas kun Venezuelo, ĉirkaŭ 110 km okcidente de la insulo Dominiko)
* **** (dividas la Grenadinan insularon kun )
** Carriacou
** Grenado
** Petit Martinique
** Insulo Ronde
** Petite Martinique
* ***' (transmara *departemento* de Francio)
** Basse-Terre
** La Désirade
** Grande-Terre
** Marie-Galante
** Insuloj de la Malgranda Lando
** Insuloj de la Sanktuloj
*** Terre de Haut
*** Terre de Bas

* Hispaniolo
** '***
*** Beata insulo
*** Katalina insulo
*** Saona insulo
*** Insuletoj de la Sep Fratoj
*** Insuleto AltoVelo Cay
*** Insuleto Levantado
** ****
*** Insulo Gonavo
*** Tortugo
*** Bovina Insulo
*** Insulo de Anacaona
*** Granda kaj Malgrandaj Kajemitoj
*** La Arkadinoj
*** Ti Teal
*** Suda Insulo
*** Lumtura insulo
*** Navasa insulo
* ****
** Jamajko
** Insuloj Bogue (iuj nun parto de Montego Bay)
** Granda Kaproinsulo
** Malgranda Kaproinsulo
** Kokoma insulo
** Limona insuleto (parto de la insuletoj de Port Royal)
** Insuletoj Morant
** Mararmea insulo
** Insuletoj Pedro
** Kolomba insulo

* ***' (transmara *departemento* de Francio)
* '*** (landeto dependa de Britio)
* **** (parto de Reĝlando Nederlando)
** Bonaire
*** Malgranda Bonaire
** Curaçao
*** Malgranda Curaçao
** Saba
** Sint Eustatius
** Sint Maarten (parto de la insulo Sent-Martino dividita kun )
* **** (Teritorio de Usono)
** Puerto-Riko
** Vieques
** Culebra
** Caja de Muertos
** Insulo Desecheo
** Mono
** Monito
* ****
* ****
** Neviso
** Sankta Kristofo
* ****
* **** (parto de la insulo Sent-Martino dividita kun )
* **** (dividas la Grenadinan insularon kun )
** Baliceaŭ
** Battowia
** Bequia
** Insulo Canouan
** Mayreau
** Mustique
** Palma insulo
** Malgranda Mustique
** Malgranda Sankta Vincento
** Sankta Vincento
** Tobagaj insuletoj
** Unia insulo
** Insulo Young
* ***'
** Tobago
*** Kapra insulo
*** Malgranda Tobago
*** Insulo Saint Giles
*** Fratina roko
** Trinidado
*** Kaledonia insulo
*** Carrera
*** Chacachacare
*** Insulo Craig
*** Kronstadt
*** Farallon
*** Gaspar Grande
*** Gasparillo (Malgranda Gasparee aŭ Skolopendra insulo)
*** Huevos
*** Lenagan Island
*** Monos
*** Nelsona insulo
*** Pelikana insulo
*** Roka insulo
*** Saut d'Eau
*** Soldada roko
* '*** (landeto dependa de Britio)
** Granda Turk-insulo
** Meza Kajko-insulo
** Norda Kajko-insulo
** Papuga insuleto
** Pina insuleto
** Providencialoj
** Sala insuleto
** Suda Kajko-insulo
** Okcidenta Kajko-insulo
** Orienta Kajko-insulo
** Insuletoj Ambergris
* **** (Usona teritorio, dividas la Virgulininsulojn kun la Britaj Virgulininsuloj)
** Insulo Birsk
** Insulo Buck
** Capella
** Insuleto Cas
** Insuleto Congo
** Bovin- kaj Bovida insulo
** Hunda insulo
** Seka Roko
** Fiŝa insuleto
** Plata insuleto
** Herba insuleto
** Granda insulo de Sankta James
** Verda insuleto
** Insulo Hans Lollik
** Insulo Hassel
** Interna insulo Brass
** Rifo de Johnson
** Leduck
** Malgranda insulo de Sankta James
** Insuleto Lovango
** Insuleto Mingo
** Ningo
** Ekstera insulo Brass
** Roko Packet
** Insuleto Patricia
** Saba insulo
** Saint Croix
** Saint John
** Saint Thomas
** Savana insulo
** Sud-Okcidenta roko
** Insulo Strangler
** Insuleto Thatch
** Turtledove Cay
** Insulo Water
** Insuleto Waterlemon
** Roko Welk

## Ĉeflandaj ŝtatoj kun karibaj marbordoj kaj insuloj 
* ****
** Insuleto Ambergris
** Belizurbo
** Big Creek
** Insuleto Caulker
** Rifo Glover
** Insuletoj Hicks
** Lumtura Rifo
** Suda Insuleto Water
** Insuloj Turneffe
* ****
** Insularo Sankta Andreo kaj Providenco
** Barranquilla
** Kartageno
** Riohacha
** Santa Marta
* ****
* ****
* ****
* ****
** Insulo Hog (Gujano)
** Insulo Leguan
** Wakenaam
* ****
** Guanaja
** Roatán
** Útila
** Cayos Cochinos
** Cigno-insuloj

* ****
** Quintana Roo
*** Cancún
*** Chetumal
*** Insulo Contoy
*** Insulo Cozumel
*** Insulo Mujeres
*** Cozumel
* ****
** Insuloj Corn
** Insuletoj Miskitos
** Perlo-insuletoj
* ****
** Insuloj San Blas (konsistigas ĝin pli ol 1300 insuloj)
** Bocas del Toro (insularo kun proks. 300 insuloj)
* ****
* ***'
** Insulo Margarita
** Insularo Los Monjes
** Insularo Las Aves
** Insulo de Aves
** Insulo Los Hermanos
** Insulo Los Frailes
** Insularo Los Roques
** Insulo La Sola
** Insulo La Tortuga
** Insulo La Orchila
** Insulo Los Testigos
** Insulo La Blanquilla
** Insulo de Patos

Belizo kaj Gujano, kvankam sur la ĉeflando de Centra Ameriko kaj Sudameriko respektive, estas iamaj britaj kolonioj kaj retenas multajn kulturajn ligojn al Karibio kaj estas membroj de CARICOM. La kariba marbordo de Nikaragvo, ofte nomata la Moskita Marbordo, ankaŭ estis iama brita kolonio kaj ĝi retenas multajn kulturajn ligojn kun Karibio kiuj estas apartaj de la pacifika marbordo. Gujano partoprenas karibiajn kriket-konkursojn kaj multaj ludantoj de Gujano membris en la karibia kriket-teamon. La Insuloj Turneffe (kaj multaj aliaj insuloj kaj rifoj) estas parto de Belizo kaj kuŝas en la Kariba Maro. Surinamo, sur la sudamerika ĉeflando, estas iama nederlanda kolonio kaj ankaŭ membro de CARICOM. Kvankam ne ene de la tradiciaj limoj de Karibio, Miamo ofte konsideratas la ekonomia ĉefurbo de Karibio.

## Vidu ankaŭ 
* Karibio anglalingva
* Komunumo de Ŝtatoj Latinamerikaj kaj Karibaj
* Afrik-karibia popolo
* Karibia Plato
* Kariba maro
* Kariba lingvo
* Kariboj
* Antiloj

## Ekstera ligilo 
(eo) Gujano-usona aŭtoro celebras la karibian identecon per malkutima vortaro, *Global Voices* (Tutmondaj Voĉoj)

## Referencoj 

Kategorio:Global 200
Kategorio:Biodiverseco-riĉaĵejoj