Ĵina lingvo

300ra|eta|Mapo de la ĉinaj lingvoj
La **Ĵina Lingvo** (simpligita: 晋语; tradicia: 晉語; Hanyu Pinyin: jìnyǔ), aŭ **Ĵina-yu**, estas subdivido de parolata Ĉinia. Ĝia akurata statuso estas disputita inter lingvistoj; iuj preferas klasifiki ĝin sub la Normĉina (Mandarena), dum ke aliaj arigas ĝin aparta kiel sendependan branĉon.

La Ĵina estas parolata tra la plejparto de la provinco *Shanxi*, krom en la suba valo de la rivero *Fen*; en multo de la centra Interna Mongolio; kaj ankaŭ en ĉeaj (tuj apudaj) areoj en la provincoj *Hebei, Henano,* kaj *Ŝenŝjiaj*. Urboj ampleksataj de ĉi tiu areo inkluzivas *Taiyuan, Zhangjiakou, Hohhot, Jiaozuo,* kaj *Yulin.* Entute la Ĵinan parolas ronde 45 milionoj da homoj.

Kiel pri ĉiuj aliaj specoj de la Ĉinia, estas multe da disputo pri tio ĉu la Ĵina estas lingvo aŭ dialekto. Vidu la artikolon Identigo de la variaĵoj de la Ĉinia por la demandoj ĉirkaŭaj al tiu disputo.

## Historio 
La parolo de la provinco *Shanxi* estas, inter la diversaj dialektoj de Norda Ĉinio, la sola sufiĉe diferenca por meriti la nomon "lingvo" laŭ iuj lingvistoj. Ĉi tio bone povas esti pro la geografia izoleco de *Shanxi*. La tuta provinco estas altebenaĵo ĉiuflanke ĉirkaŭata de montoj. Ĉi tio bone povas esti kontribuinta al la diferencoj inter la Ĵina kaj ĉiuj Mandarenaj dialektoj kiuj ĝin ĉirkaŭas.

## Dialektoj 
La Ĵina divideblas en la jenajn 8 subdividojn:
* La *Bingzhou*, aŭ tiu parolata en centra *Shanxi*, inkluzivanta *Taiyuan*
* La *Lüliang*, aŭ tiu parolata en okcidenta *Shanxi* kaj norda *Ŝenŝjio*
* La *Shangdang*, aŭ tiu parolata en sudorienta *Shanxi*
* La *Wutai*, aŭ tiu parolata en partoj de norda *Shanxi* kaj centra *Interna Mongolio*
* La *Datong-Baotou*, aŭ tiu parolata en partoj de norda *Shanxi* kaj centra *Interna Mongolio*
* La *Zhangjiakou-Hohhot*, aŭ tiu parolata en nordokcidenta *Hebei* kaj partoj de centra *Interna Mongolio*
* La *Handan-Xinxiang*, aŭ tiu parolata en sudorienta *Shanxi*, suda *Hebei* kaj norda *Henano*
* La *Zhidan-Yanchuan* (志丹-延川)

## Sonoj 
Malkiel la plejo de variaĵoj de la Mandarena, la Ĵina uzas la finan glotalan halton. Ĉi tio estas en komuno kun multaj sudaj specoj de la Ĉiniaj. La Ĵina ankaŭ konservis la eniro-tonon, kiu estas la tono kiu iras kun la fina glotala halto.

La Ĵina montras ege kompleksan tono sandhi-on, aŭ tonaj ŝanĝoj kiuj okazas kiam vortoj ariĝas en frazojn. La tonaj *sandhi* de la Ĵina estas distinge rimarkindaj en du manieroj inter Ĉiniaj dialektoj:

* Tono sandhi reguloj dependas de la gramatika strukturo de la vortoj arigataj. Do, adjektivo-substantiva kombinaĵo povas sperti malsamajn arojn de ŝanĝoj kompare al verbo-objekta kombinaĵo.

* Estas tonoj kiuj samiĝas kiam vortoj estas prononcataj solaj, sed kondutas malsame (kaj do estas distingaj) dum tona *sandhi*.

## Gramatiko 
La Ĵina emas utiligi prefiksojn kiaj 圪 /kəʔ/, 忽 /xəʔ/, kaj 入 /zəʔ/, en diverso de derivaj konstruoj. Ekzemple:
入鬼 "petoli" ← 鬼 "fantomo, diablo"

Aldone, estas nombro da vortoj en la Ĵina kiuj evoluis, evidente, per forkiĝo de unusilaba vorto en du. Ekzemple:

pəʔ ləŋ ← 蹦 pəŋ "salteti"
tʰəʔ luɤ ← 拖 tʰuɤ "treni"
kuəʔ la ← 刮 kua "skrapi"
xəʔ lɒ̃ ← 巷 xɒ̃ "strato"

Simila procezo povas ankaŭ troviĝi en la Mandarena (ekz. 窟窿 kulong ← 孔 kong), sed ĝi estas aparte ordinara en la Ĵina.

## Vortoprovizo 
Iuj dialektoj de Ĵina faras tri-vojan distingon en demonstrativoj. (La Angla, ekzemple, havas nur du-vojan distingo inter *this* ~"tiu ĉi" kaj *that* ~"tiu", dum la hispana havas tri-vojan:*este* ~"tiu ĉi", *ese* ~"tiu", kaj *aquel* ~"tiu for")

## Referencoj 
Hou Jingyi 侯精一 kaj Shen Ming 沈明 (2002). Ĵina-yu (晋语). En Hou Jingyi 侯精一 (Ed.) *Xiandai Hanyu Fangyan Gailun* 现代汉语方言概论. Ŝanhajo: Shanghai Education Press. ISBN 7-5320-8084-6.

## Eksteraj ligiloj 
* Klasifiko de la Ĵinaj Dialektoj
* Detaloj de la dialekto Pingyao

Kategorio:Ĉina lingvaro
Kategorio:Tonlingvoj
Kategorio:Ĉinaj dialektoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto