open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nataša Gollová

**Nataša GOLLOVÁ** (ŝi naskiĝis la 27-an de februaro 1912 en Brno – ŝi mortis la 29-an de oktobro 1988 en Prago) estis eminenta ĉeĥa aktorino.

Ŝi devenis el estimata familio. Ŝia patro – František Hodáč – estis signifa politikisto en Ĉeĥoslovakio antaŭ la unua mondmilito kaj la avo el flanko de la patrino – Jaroslav Goll – estis signifa ĉeĥa historiisto. Nataša prenis la artan nomon laŭ sia avo, kiun ŝi komencis uzi tuj en siaj aktoraj komencoj.

Devene ŝi studis filozofion, sed ŝi interesiĝis ankaŭ pri danco kaj teatro. Tiu fine decidis. En moderna repertuaro ŝi multfoje pruvis eĉ grandan komikan talenton, kion filmistoj malkovris kun granda malfruiĝo – nur en la jaro 1939. En la tempo de kelkaj monatoj venis en kinejojn tri bonegaj komedioj, kiuj tuj farigis el Nataša Gollová filman stelon de unua grandeco. Ŝi fariĝis tre ege populara kaj filmistoj antaŭkuris unu la alian, por ke ili akiru ŝin en siajn filmojn. Sub pseŭdonomo Ada Goll ŝi rolis ankaŭ en unu germana filmo.

Ŝiaj aktoraj kunuloj estis ekz. aktoroj Oldřich Nový (filmoj *Kristiano*, *Evo faras stultaĵojn*, *Hotelo Blua stelo*, *Aminda homo*), Karel Höger (*Ravita*), Svatopluk Beneš (*Fabelo de majo*).

Post liberigo en la jaro 1945 estis esplorita ŝia agado dum la dua mondmilito. La esploro estis ja haltigita, ĉar montriĝis, ke Gollová helpis rezistmovadon kaj al fino de la milito ŝi propravole foriris kiel flegistino en Terezínon, sed tio markis ŝian reputacion eĉ pluan profesian agadon. Subite tiun ĉi antaŭ nelonge tiel popularan aktorinon neniu konis...

Poste ŝi rolis nur en kelkaj filmoj. La vivo de aktorino kaj stelo, kiu mallongan tempon blindigite brilis, finis malĝoje, en la soliĝo.

## Eksteraj ligiloj
*

Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj
Kategorio:Unuarespublikaj aktoroj de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Naskiĝintoj la 27-an de februaro
Kategorio:Mortintoj la 29-an de oktobro
Associated Press

**Associated Press** [eSOsjetid pres], mallonge **AP**, estas usona novaĵagentejo.
Ĝi pretendas esti la plej malnova (kreita en 1848) kaj granda de la mondo.
Pro la malgraviĝo de ĝia rivalo United Press International ĝi nun estas la sola landskala novaĵo-servo en Usono.[eta|dekstra|187px|La domo de AP en [Novjorko.]]En 2004 1700 gazetoj aĉetis la servojn de AP.
Ĝi indikas la nombron de siaj klientoj per 12 000.
En 121 landoj ĝi estas reprezentata per 242 oficejoj, en kiuj laboras 3700 homoj.

AP (aŭ ĝiaj laboristoj) ricevis 45 Pulitzer-Premiojn, 18 por tekstoj kaj 27 por bildoj. Neniu alia agentejo ricevis tiom.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de AP

Kategorio:Novaĵagentejoj
Kategorio:Amaskomunikiloj en Usono
UDF

**UDF** estas mallongigo por: 
* Ulster Defence Force (Ulstera Defenda Brigado)
* Universal Disk Format
* Union pour la Démocratie Française, kristan-demokrata politika partio de Francio
* United Democratic Front, partio en Malavio
Rikolto

eta|Rikolto de Kultivaĵoj kiuj estis kolektitaj fare de homoj permane, dum la plej granda parto de la historio de agrikulturo.
[eta|Rikoltado en arto ([Pieter Bruegel la pliaĝa)]]
eta|Rikolto kolekto de aveno de la kampo, pentraĵo de 1895
**Rikolto** signifas en la agrikulturo ĉiun laboron por kolekti uzeblajn, vendeblajn partojn de la kreskaĵoj (fojno, sukerbeto, fragmito) kaj precipe fruktoj (pomo). En pli malvasta senco oni parolas nur pri rikolto de graminacoj.

En la arbarkulturo oni parolas pri lignorikolto de iu arbaro. Rikolto signifas en alia senco (sukcesan) rezulton de ies agado.

La rikolton tre grave influas
* la ĝusta rikoltotempo
* vetero
* laborprocezo

La rikolto estis ĉiam la plej grava tempo en la agrikulturo. La sukcesa kaj riĉa rikolto certigis la travivon de la vintro. Tiel jam la grekoj kaj romianoj festis la rikoltojn. Tiel la kristanaj festoj pri la nova pano, estas heredaĵoj el la paganaj tempoj.

La mizera rikolto pro vetero, damaĝantoj kaŭzis ofte malsategojn, ribelojn.

## Rikolto de graminacoj 
### Permana rikolto 
Antaŭ la maŝinigo de la agrikulturo, la rikolto de graminacoj okazis permane. Tiam la rikolto komenciĝas antaŭ la plenmaturiĝo de greneroj, kiam tiuj havas ankoraŭ ligon al la spiko. Tiam la semoj ne elfalas je tigobato de la falĉilo. La grenero tiam havas en la vaksa maturiĝa stato, post la lakta fazo. Tio signifas, se oni dispremas la greneron, oni povas vidi vaksan substancon.

Oni rikoltis la grenojn ekde la antikva tempo ĝis meze de la 20-a jc. per serpo, falĉilo. Oni detranĉis (falĉis) tigon de la graminacoj kaj el la graminacoj formis garbojn (grenfaskojn). Tiun lastan procedon faris la garbigistoj, aliuloj faris el la garboj krucformojn por ŝirmi la spikojn. La grenoj sekiĝis tiel, poste oni liveris per ĉaroj hejmen. Hejme oni draŝis, kaj parte muelis ĝin; post apero de muleiloj oni liveris la grenerojn al la muelejo por fari el ĝi farunon.

### Maŝina rikolto 
La maŝina rikolto povas okazi ĉe pli matura stato (post la vaksa fazo), ĉar la defalantaj greneroj venas al la kolekta parto de la maŝino, ne perdiĝas. La moderna grenrikolta maŝino (kombajno) faras en unu laborprocezo la pli fruan falĉadon, draŝadon, purigon.

La rizrikoltaj kombajnoj estas ekipitaj ofte per raŭpoj.

## Rendimento 
Rendimento estas tuto de la utiligebla produktado. Ĝin oni ofte kalkulas je surfaco (plej ofte je hektaro). Oni povas grandigi la rendimenton ĝis ia limo ekz. per sterko aŭ akvumado.

## Vidu ankaŭ 
* Rikoltomaŝino
* Kombajno
* Tago de rikolto

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri rikolto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Ekzistas ankaŭ internacia organizaĵo kiu havas la nomon Rikolto.

Dosiero:Harvest_Straw_Bales_in_Schleswig-Holstein.jpg|
Dosiero:NS6469 harvest.jpg|
Dosiero:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - The Haymaker (1869).jpg|
Dosiero:Claas-Lexion-570-2.jpg|

## Referencoj
Pizo (planto)

**Pizo** (latine *Pisum*) estas genro de unujaraj, pli-malpli grimpaj herboj kun alternaj, plume kunmetaj folioj, ofte unuĉiraj kaj/aŭ dustipulaj, kun akselaj, unu-aŭ malmult-opaj floroj kaj kun plataj aŭ preskaŭ cilindraj guŝoj, enhavantaj globformajn semojn po kelkaj. Estas tri specioj el la Mediteranea regiono kaj Okcidenta Azio, el kiu la ĝardena pizo (*Pisum sativum*) estas tre kultivata por semoj aŭ guŝoj manĝataj krudaj aŭ kuiritaj.

## Specioj
**Pisum abyssinicum* (sin. *P. sativum* subsp. *abyssinicum*)
**Pisum fulvum*
**Pisum sativum* - Ĝardena pizo
***Pisum sativum* subsp. *elatius* (syn. *P. elatius*, *P. syriacum*)
***Pisum sativum* subsp. *sativum* - Sukerpizo 
**Pisum arvense* - Kampa pizo
**Pisum elatius* 
**Pisum formosum* 
**Pisum humile* 
**Pisum jomardii* 
**Pisum maritimum* 
**Pisum ochrus* 
**Pisum syriacum* 
**Pisum transcaucasicum*

180px|Pizo (*Pisum sativum*)

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri pizo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
*  

## Referencoj 
Kategorio:Faboideoj
Fernando Rey

**Fernando CASADO ARAMBILLET**, konata kiel **Fernando REY**, hispana aktoro, naskiĝis en Korunjo je la 20-a de septembro 1917 kaj mortis en Madrido je la 9-a de marto 1994.

Li komencis aktori tuj post la fino de la hispana civila milito, kaj baldaŭ akiris prestiĝon en la hispana kino. Li kunlaboris kun tre diversaj reĝisoroj inter kiuj la prestiĝaj Luis García Berlanga kaj Juan Antonio Bardem.

Li fariĝis la plej ŝatata aktoro de Luis Buñuel, kun kiu li kunlaboris en filmoj kiel:
* *Viridiana*
* *Tristana*
* *Le charme discret de la bourgeoisie*
* *Cet obscur objet du désir*

Fernando Rey disvolvis vastan internacian karieron, kaj partoprenis en filmoj de Orson Welles, Vincente Minnelli, Robert Altman aŭ William Friedkin (*The French Connection*). Li ricevis la Ormedalon de la Kinakademio de Hispanio en 1991.

Malmulte antaŭ sia morto li faris la rolon de Don Kiĥoto de la Manĉo en televida serio en Hispanio.

## Filmoj
* 1966, *Zampo y yo*
* 1979, *El crimen de Cuenca*
* 1987, *El bosque animado*
* 1988, *El aire de un crimen*
* 1994, *Al otro lado del túnel*

Kategorio:Hispanaj aktoroj
Penélope Cruz

eta|250px|Penélope Cruz en 2009
**Penélope CRUZ Sánchez** [peNElope kruz SANĉez] (naskiĝis en Madrido la 28-an de aprilo 1974) estas hispana aktorino.
Post sia partoprenado en dancaj spektakloj kaj en la televido, ŝi premieris en kino en 1992 en la filmo *Jamón, Jamón* de Bigas Luna kaj en *Belle époque* de Fernando Trueba (Oskar-premio al la plej bona neanglalingva filmo).

De tiam ŝi aktoris en tre diversaj filmoj en hispana kino, inter kiuj la plej konataj internacie *Abre los ojos* (Malfermu la okulojn) de Alejandro Amenábar en 1997 kaj *Todo sobre mi madre* (Ĉio pri mia patrino), de Pedro Almodóvar en 1999.

En 1998 ŝi komencis karieron en la usona kino. Inter la filmoj en kiuj ŝi tie aperis troviĝas versio de *Abre los ojos*, kun la titolo *Vanilla sky*, en kiu ŝi aktoris kun Tom Cruise, kun kiu ŝi havis amaferon dum tri jaroj post ilia filma kunlaboro.

Ŝi havas fratinon Mónica Cruz, ankaŭ aktorino kaj dancistino, kaj fraton Eduardo Cruz kiu estas kantisto.

## Filmaro 
### Televido 
## Eksteraj ligiloj 
* Paĝo pri Penélope Cruz (hispane kaj angle)
*  ()
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Hispanaj aktoroj
Kategorio:Naskiĝintoj la 28-an de aprilo
Kategorio:Hispanaj televidaktoroj
Kategorio:Hispanaj voĉaktoroj
Kategorio:Hispanaj reĝisoroj
Kategorio:Fotistoj
Pizo (Italio)

**Pizo** (itale Pisa, ) estas universitata urbo en Toskanio (Italio), ĉefurbo de provinco Pisa.

Ĝiaj koordinatoj estas 43° 43‘ N kaj 10° 24‘ E. Situante proksime de la bordo de la Tirena Maro (parto de Mediteraneo) ĝi havas mezuman alton de nur 4 metroj super marnivelo. Ĝi situas ĉe rivero Arno. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sanktulo , kies memortago sekve estas la komunuma festotago.

eta|maldekstra| Oblikva turo de Pizo
Ĝi internacie plej famas eble pro la "Oblikva Turo" (*torre pendente*) de sia katedralo, kiu estas Monda Kulturheredaĵo de UNESKO.

## Historio 
Same kiel Amalfi, Ĝenovo kaj Venecio Pizo dum la "Alta Mezepoko" ĝis la 13-a jarcento estis aŭtonoma mara respubliko, kies potenco baziĝis precipe sur la komerco de ĝia ŝiparo.

En 1409 okazis romkatolika koncilio en Pizo.

## Vidindaĵoj 
* Katedralo de Pizo
* Loĝioj de Benkoj
* Murpentraĵo *Tuttomondo*
* Preĝejo Sankta Maria de la Dorno
* Turo de Pizo

## Servoj 
* Scuola Normale Superiore di Pisa
* Universitato de Pizo

## Iom konataj urbanoj 
* Fibonacci aŭ Leonardo da Pisa (ĉ. 1170-ĉ. 1250, la unua eŭropa matematikisto post la antikva epoko)
* Rustichello da Pisa, 13-a jarcento
* Galilejo (1564-1642)
* Peider Lansel (1863-1943,  poeto, eseisto kaj forta subtenanto de la retoromanĉa lingvo)
* Nicolas Micheletti (n. 1990, bestoprotekta aktivulo)

## Partneraj urboj 
Ĝemelurboj de Pizo estas
*  Akko en Israelo
*  Angers en Francio
*  Niles en Usono, ĉe Ĉikago
*  Unna en Germanio

## Esperanto 
Pizo estas sidejo de la eldonejo Edistudio.

## Vidu ankaŭ 
* Kalendaro de Pisa
* Pisa Centrale (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* oficiala paĝo en la retejo *Facebook* ()
* Universitato de Pizo  (, , , )
* Oblikva turo de Pizo kaj la urbocentro, retejo *opapisa* (, )
* Oblikva turo de Pizo, retejo *torredipisa* ()
* Edistudio (, , )
* Ĉefaj eventoj de la romano Ojstro far Etelo Liliano Vojniĉ okazas en Pizo kaj Florenco. Legebla en En-Ru-Eo kun ilustraĵoj el du filmoj.

eta|maldekstra|400px|Pizo kaj la rivero Arno


Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Italio
Kategorio:Urboj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Toskanio
Kategorio:Komunumoj de Provinco Pisa
Lajo (poezio)

**Lajo** (france: *lai*) estis
formo de kanto komponata en norda Eŭropo,
precipe Francio kaj Germanio,
de la 13-a ĝis la malfrua 14-a jarcento.

La poezia formo de la lajo kutime havas kelkajn strofojn,
el kiuj neniuj havas la saman formon.
Rezulte, la akompana muziko konsistas
el sekcioj, kiuj ne ripetiĝas.
Tio ĉi distingas la lajon de aliaj oftaj specoj
de muzike grava verso el la periodo
(ekzemple, la rondelo kaj la balado).
Ĉirkaŭ la fino de ĝia disvolviĝo en la 14-a jarcento,
kelkaj lajoj ripetas strofojn,
sed kutime nur en la pli longaj ekzemploj.
Estas unu tre malfrua ekzemplo de lajo,
verkita por funebri la malvenkon de la francoj
en la batalo de Azincourt (1415),
(*Lay de la guerre*, de Pierre de Nesson)
sed nenia muziko por ĝi transvivis.

Estas kvar lajoj en la Roman de Fauvel,
el kiuj ĉiuj estas anonimaj.
La lajo atingis sian apogeon kiel muzika kaj poezia formo
en la verkado de Guillaume de Machaut;
19 apartaj lajoj de tiu ĉi 14-jarcenta
komponisto de ars nova transvivis,
kaj ili staras inter liaj plej rafinitaj
kaj tre ellaboritaj sekularaj komponaĵoj.

Aliaj terminoj por la lajo,
aŭ por formoj tre similaj al la lajo,
inkludas la *descort* (provenca)
kaj la *leich* (germana).

## Komponintoj de lajoj
* Aimeric de Peguilhan
* Guilhem Augier Novella
* Charles d'Anjou
* Tannhäuser
* Gautier de Coinci
* Gautier de Dargies
* Guillaume li Vinier
* Adam de Givenchi
* Thomas Herier
* Guillaume de Machaut
* Philippe de Vitry (necerte; verkoj atribuitaj al li povas esti anonimaj)

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Mezepoka muziko
Jean Nicot

**Johano Nikoto** [ĵ*an* niko] (n. 1530, m. 4-a de majo 1604) el Nîmes, Francio, estis diplomato kaj klerulo, kiu donis sian nomon al nikotino.

Johano Nikoto estis la ambasadoro de Francio al Lisbono, Portugalio de 1559 ĝis 1561. Li estis parolanto de la hispana kaj de la itala.

En 1560 Nicot enkondukis tabakon al la franca kortego, en formo de snuftabako: la planto *Nicotiana* (tabakfloro) kaj *nikotino* (la aktiva substanco en tabako) estis nomitaj laŭ lia nomo.

Li kompilis la francan vortaron *Thresor de la langue françoyse tant ancienne que moderne*, kiu estis unu el la unuaj francaj vortaroj alfabete ordigitaj, kaj estis eldonita en 1606 (post morto).

## Vidu ankaŭ
* Nikotino

## Eksteraj ligiloj
* Retejo pri Johano Nikoto  (france)
* Thresor  (france)

Kategorio:Francaj politikistoj
Kategorio:Francaj lingvistoj
Nora Bayes

**Nora BAYES** (naskiĝis en 1880 en Joliet, Ilinojo, mortis la 19-an de junio, 1928) estis populara usona amuzigistino de la frua 20-a jarcento.
eta|250px

BAYES naskiĝis kiel **Leonora GOLDBERG**. Ŝi ludis profesie en vodevilo en Ĉikago ekde la aĝo de 18. Ŝi rondvojaĝis el San-Francisko, Kalifornio, al Nov-Jorko, kaj baldaŭ fariĝis stelulino ambaŭ en la vodevila rondo kaj Brodvejo. Ŝi estis populara kantistino, komediistino kaj aktorino.

En 1908 ŝi geedziĝis kun kantisto/kantverkisto Jack Norworth. La duopo rondvojaĝis kune, kaj estis supozata kiel kunlaborantoj por nombro da kantoj, inkluzive ilia grandega modkanto *Shine On, Harvest Moon* (Brilu, rikolta luno), kiun la duopo unue prezentis en la Follies de 1908 de Florenz Ziegfeld. Bayes kaj Norworth divorcis en 1913.

Bayes faris multajn gramofondiskojn, iuj kun Norworth kaj multaj sole, por Victor Records kaj Columbia Records.

Nora Bayes malsaniĝis pro kancero kaj mortis dum kirurgia operacio. Ŝi estis entombigita en la Bronkso, Nov-Jorko.

## Eksteraj ligiloj 
* Nora BAYES de Tim GRACYK 

## Referencoj 
Kategorio:Usonaj kantistoj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Juraj Mautner

Kroata esperantisto

**Juraj MAUTNER** (naskiĝis 1948 - mortis tragike la 4-an de majo 1977 en Zagreb, Kroatio) estis inĝeniero, unu el la plej elstaraj aktoroj de la konata Drama Sekcio de la Zagreba Studenta Esperanto-Klubo. 

Dum la lastaj dek jaroj Mautner ofte prezentiĝis al la internacia publiko, i.a. en la kongresoj de IFEF, SAT, TEJO kaj UEA. Li ĉefrolis en *Aŭtobiografio* de B. Nušić, prezentita dum la 58-a UK 1973 en Beogrado.

MAUTNER, Juraj
M
Kategorio:Kroataj esperantistoj
Eufrosina Ionescu

**Eufrosina IONESCU** (naskiĝis 1910 - mortis la 4-an de marto 1977 en Bukareŝto) estis rumana filologino, esperantistiĝinta en la 50-aj jaroj de la 20-a jarcento kaj aktive laboranta por la movado en la rumana ĉefurbo.

Ŝi kune kun sia edzo fariĝis viktimo de terura tertremo, kiu trafis Rumanion.

Kategorio:Rumanaj esperantistoj
Cornelis Pot

Nederlanda esperantisto - Muziko

**Cornelis POT** (naskiĝis 1885 - mortis la 21-an de aprilo 1977 en Slikkerveer, Nederlando) estis inventinto de facila muzikskribo por piano kaj orgeno, kiun li titolis per Esperanta nomo Klavarskribo (1931).

Legate en vertikala direkto, ĝi donas tujan superrigardon pri la tuŝotaj klavoj. Eldonejo, kiu aperigis kurson (en Esperanto kaj la nederlanda) trovas ankaŭ nun grandan debiton por la muzikaĵoj transskribitaj per „klavarskribo“.

Pot estis dum pluraj jaroj membro-subtenanto (kaj plurfoja donacinto) de UEA, kies dumviva membro li fariĝis en 1958.
Rondelo (poezio)

**Rondelo** ( ) estas formo de franca poezio konsistanta el 13 versoj verkitaj sur du rimoj.

## Priskribo 
La rondelo konsistas el 13 versoj, aranĝitaj en strofoj de longoj 4–4–5. Jen la rondela rimskemo:
:*ABba abAB abbaA*.
La rondelo havas du rimojn (*a* kaj *b*). La simboloj *A* kaj *B* indikas versojn, kiuj havas la *a*- aŭ *b*-rimojn, kiuj ripetiĝas ekzakte. Tiel, la *A*-verso ripetiĝas trifoje en la rondelo, kaj la *B*-verso ripetiĝas dufoje.

## Historio 
La rondelo devenas de Francio dum la 14-a jarcento. Poste, aliaj lingvoj, ekzemple la angla, la rumana, kaj Esperanto, ankaŭ adaptis la francan formon.

## Ekzemplo 
### Esperantaj rondeloj 
La plej konataj rondeloj en Esperanto estas la *Rimleteroj*, serio de 84 leteroj en la formo de rondeloj inter William Auld kaj Marjorie Boulton pri filozofiaj temoj, verkita inter 1953 kaj 1954.

Rondelojn ankaŭ verkis aliaj poetoj, kiel Nicola Ruggiero, Jorge Camacho, kaj Edwin de Kock.

### Franclingvaj rondeloj 
La plej konata rondelo en la franca lingvo estas la oksilaba rondelo “Printempo” () de Karolo la 1-a, Duko de Orleano (, 1394–1465):

Alia fama kolekto de rondeloj estas la rondelaro *Lunatika Pieroto: Bergamaj rondeloj* (), kiu enhavas 50 simbolismajn rondelojn verkitajn de la belga poeto Albert Giraud.

### Anglalingvaj rondeloj 
Jen ekzempla anglalingva rondelo far la angla poeto Henry Austin Dobson (1840–1921):

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (13 el la 84 Rimleteroj de Auld kaj Boulton)

Kategorio:Ĝenroj de poezio
Philippe de Vitry

**Philippe de VITRY** (naskiĝis la 31-an de oktobro, 1291, mortis la 9-an de junio, 1361) estis franca komponisto, muzikteoriisto kaj poeto. Li estis la difina muzikteoriisto de la frua *ars nova*, kaj eminenta, kreema, kaj influhava komponisto.

Li naskiĝis en Parizo. Biografiaj detaloj pri lia vivo estas plenaj de mankoj, sed oni scias, ke li studis ĉe la Sorbonne. Poste li fariĝis eminenta figuro en la kortegoj de Karlo la 4-a, Filipo la 6-a, kaj Johano la 2-a, kaj servis kiel sekretario kaj konsilanto. Li estis kaj diplomato kaj soldato, kaj oni scias, ke li servis ĉe la sieĝo de Aiguillon en 1346. En 1351 li fariĝis la episkopo de Meaux, oriente de Parizo. Li mortis en Parizo.

Vitry estas fama en muzikhistorio precipe pro tio, ke li verkis la Ars Nova (1322), traktaton pri muziko, kiu donis sian nomon al la muziko de la tuta epoko. Liaj kontribuoj al notacio, aparte notacio de ritmo, estis speciale gravaj, kaj ebligis la liberan
kaj tre kompleksan muzikon de la sekvantaj cent jaroj. En kelkaj flankoj la moderna sistemo de ritma notacio komenciĝis ĉe Vitry, kiu sin liberigis de la pli malnova ideo de la ritmaj modaloj, ŝablonoj ripetataj sen unuopa ennotigo.

Vitry verkis francajn kantojn kaj motetojn, sed nur la motetoj transvivis. Malsimile al la muziko de multaj el liaj samtempuloj, ĉiu moteto estas frape individua, esploranta unikan strukturan ideon. Vitry ankaŭ iniciatis la koncepton de izoritmo
(izoritma linio estas tia, kia havas ripetajn ŝablonojn de ritmoj kaj tonaltoj,
sed kies ŝablonoj nur parte koincidas kaj ne interrespondas — ekzemple linio de tri dek sinsekvaj notoj povus enhavi kvin ripetojn de sesnota melodio, kaj ses ripetojn de kvinnota ritmo).

Li estis vaste agnoskata kiel la plej granda muzikisto en sia tempo, kaj eĉ Petrarko skribis ardan laŭdon pri li: "...li estas la granda filozofo kaj verocelanto de nia epoko."

Kategorio:Francaj komponistoj
Kategorio:Mezepokaj komponistoj
Kategorio:Muzikteoriistoj
Kategorio:Francaj poetoj
Rinĉen Yöngsiyebu Bjambyn

**Junŝoobu Bjambijn Rinĉen** (naskiĝis 1905 - mortis aprile 1977 en Ulan-Batoro, Mongolio) estis fama mongola lingvisto, membro de pluraj sciencaj akademioj, unu el la plej grandaj aŭtoritatoj pri la finn-ugraj lingvoj.

Prof. Rinĉen lernis la Internacian Lingvon en 1927, gvidis Esperanto-kursojn en 1933, verkis la unuajn Esperanto-mongolan vortaron en 1964 kaj lernolibron, kiu havis du eldonojn - 1964 kaj 1966.

Li estis tradukanto el la rusa, franca, germana, pola, ĉeĥa kaj Esperanto. Liaj tradukoj de kelkaj fabeloj de Hans Christian Andersen, el Esperanto en la mongolan, havis du eldonojn. Li estis konsiderata kiel la plej vaste konata mongolo de la nuna tempo.

Li verkis historian trilogion **La suno leviĝas** kaj romanon el la mongola prahistorio **Zaan Zaluudaj**.

Kategorio:Mongolaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Metio

eta|Ŝuoj estas riparitaj de lerta ŝuisto, ĉi tie li taksas paron de ŝuoj kun kliento rigardanta
**Metio** estas manlabora profesio, precipe hejme aŭ et-industrie praktikata, kutime rilatanta al unu speciala fako (metio de ĉarpentado, de ŝufarado, de buĉisto, de meblisto).

**Metiisto** laboras en sia **metiejo**, havas siajn **meti-lernantojn** kaj estas membro de **metiaj korporacioj** (en la mezepoko nomataj gildoj).

Metiejo estas eduka agado interalie por lerni tute aŭ parte metion en kiu aktiva partopreno de partoprenantoj ludas gravan rolon. Metiejo povas esti kelkhora ĝis kelktaga.

Laŭ Francisko Azorín **metio** estas simple *Manlabora profesio.* Li indikas etimologion el la latina *ministerium* (metio, profesio, verko). Kaj li aldonas la terminojn *metiisto*, *metiejo*.

## Vidilaj ludoj 
eta|maldekstra

En vidilaj ludoj, metio formas ebleco de ludaj roluloj pro faronta portaĵojn. Ludaj reguloj mezuras eɔerojn do malŝlosas kapablon aŭ kreskas nivelo en ebleco.

## Bildaro 
eta|Japana ceramikisto ĉe sia rado (1914)
eta|Bagh Printo. Tradicia manobloka presilo en Barato
eta|Strata artmetio: ĉi tie lerta metalforĝisto en Agra, Barato sidas inter skoteroj en komerca areo farante zorgajn observojn pri la praktikado de sia metio.

Dosiero:Iranian handicraft.jpg|Irana ceramikaĵo
Dosiero:Feria artesanal sanisidro argentina.jpg|artmetia foiro en San Isidro, Bonaero, Argentino
Dosiero:Boettcherei.JPG|historia metio: barelfarado
Dosiero:Artesanía de Salta.jpg|kusenoj kaj ludiloj en merkato

## Vidu ankaŭ 
* Alfo
* Metia edukado
* Metiartoj
* Monda Metiista Konsilio

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (13) proverboj pri metio en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://es.wikipedia.org/wiki/Categor%C3%ADa:Artesan%C3%ADa_del_vidrio 
* http://www.nomastedio.com/Tienda/tienda_soldados_plomo.html 
* http://www.artesanos-sanisidro.com.ar  
* http://www.zdh.de 

Kategorio:Scio
Kategorio:Kulturo
Kategorio:Homa scienco
Kategorio:Estetiko
Kategorio:Profesioj
Gildo

[thumb|Privilegio donita en la jaro 1600 de la pola regco [Sigismondo la 3-a Vasa|Sigismondo la 3-a al lviva gildo de juvelistoj]]
[eta|Blazono de bakista gildo kun [breco.]]
**Gildo** estas mezepoka societo de korporacioj de sammetianoj aŭ samprofesianoj, posedanta la rajton de leĝa persono kaj submetanta siajn anojn al kolektiva disciplino.

Oni scias pri la ekzisto de korporacioj jam dum la Babilona epoko (aperas mencioj en la Kodekso de Hamurabi), sed ili ne multenombriĝis ĝis kelkaj jarcentoj poste.

Dum la mezepoko, la gildanoj kutimis loĝi en la sama strato, kaj en multaj okcidenteŭropaj urboj estas stratoj, kiuj konservas ankoraŭ la nomon de la gildo tie laborinta.

## Eksteraj ligiloj 
* Gildoj en la mezepoko  

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Historio
Kategorio:Historio de Eŭropo
Slojdo

eta|Slojda ĉambro en dana lernejo (1931)
**Slojdo** estas metia manlaboro, praktikata en multaj lernejoj kun celo ĝenerale eduki la personecon de lernantoj .

Al la baza klereco de homo apartenas ne nur scioj, sed ankaŭ lerteco en manipulado per diversaj instrumentoj, precipe per tiuj, kiujn oni posedas hejme (tondilo, martelo, segilo ktp.).

Tial la lernejoj enkondukas regulan trejnadon de hejmaj laboroj sub diversaj nomoj (**praktikaj laboroj, labora instruado, labora edukado** k.s.).

La plej junaj lernejanoj kutime lernas en la klasĉambro tondi paperon kaj ŝtofojn, kunkudri du ŝtofpecojn kaj alkudri butonon, gladi vestaĵojn k.s.

En superaj klasoj de la elementa lernejo oni jam vizitas specialan laborejon, kie la lernantoj lernas segi, fajli, marteli najlojn, uzi tenajlojn, vajcojn, ripari akvoduktan kranon, pendigi bildon ĉe muron, kunglui lignopecojn kaj similajn laborojn, utilajn en ĉiu hejma mastrumado. Se la kondiĉoj en la lernejo ebligas tion, oni lernas ankaŭ kuiri, baki, lavi vazaron kaj tolaĵojn, kudri kaj triki. Ofte tiu instruado okazas kun seksisma eco, aparte por knaboj kaj aparte por knabinoj, por ke ili lernu ĉefe tiel nomatajn "virajn" aŭ "virinajn" laborojn. La knabinojn oni preparas por la rolo de patrino.

En mezlernejoj (metilernejoj, gimnazioj, teknikumoj) la lernantoj lernas ankaŭ torni, frezi, luti, munti kaj malmunti, manipuli diversajn elektronikajn aparatojn, krei proprajn produktojn. Dependas de la faka specialiĝo de la lernejo, ĉu la manlaboro estas la ĉefa instruobjekto kompletigita per teorio aŭ ĉu ĝi mem nur kompletigas la teoriajn (humanismajn) instruobjektojn. Kompreneble, diferencos slojdoj en teknikumoj maŝin-faka, elektroteknika kaj kemia, same en metilernejoj por estontaj masonistoj, tajloroj, ŝufaristoj, elektro-riparistoj, aŭto-riparistoj ktp.

La universitataj studentoj estas trejnataj en sia speciala fako. Ekzemple kuracistoj vizitas patologion kaj per sekcado de kadavroj lernas anatomion, plie ili devas scii manipuli ankaŭ diversajn aparatojn nun vaste uzatajn en medicino (rentgeno, maŝinoj por borado de dentoj, helpado en spirado, gardado de pulso kaj multaj aliaj). Studentoj de elektroniko devas scii uzi osciloskopon kaj aliajn mezuraparatojn.

La praktikajn laborojn en la lernejoj gvidas instruistoj, speciale studintaj tiun fakon en la pedagogia altlernejo, aŭ metiistoj, kiuj per pedagogia studado kompletigis sian edukiĝon kaj tiel akiris aprobon por instrui slojdon en lernejoj.

## Piednotoj 
Kategorio:Pedagogio
Izoritmo

[eta|dekstra|500px|Tenorvoĉo el la Messe de Nostre Dame de Guillaume de Machaut. Kvartakta, neŝanĝita ritma modelo (taleo) subdividas la origine liberritman [gregoria ĉanto|gregorian ĉanton sendepende de ties kadencoj.]]

**Izoritmo** (greke ἴσος „egala“ kaj ῥυθμός„tempomezuro“, pli malpli „egala ritma strukturo“), ankaŭ **izoritmiko**, estas formprincipo de la moteto dum la 14-a kaj 15-a jarcentoj. La terminoj ne devenas de tiu tempo, sed modernaj nomoj inventitaj de la muziksciencisto Friedrich Ludwig. En pli vasta senco oni uzas la terminon por plurvoĉaj, homofonaj komponaĵoj, en kiuj ĉiuj voĉoj samtempe muzikas samritme, sendepende de ĉu la unuopaj voĉoj pasas paralele aŭ kontraŭmove.

Je la *izoritma moteto* ritma strukturo ripetiĝas de fazo al fazo, je kiu la tonaltoj kutime ŝanĝiĝas. La sinripeta ritma modelo nomiĝas *taleo* (de Franca lingvo *taille* „talio“, „fazo“); normale ĝi korespondas kun la strofa formo de la teksto. Ĉi tiun modelon oni ne ĉiam daŭrigis en ĉiuj voĉoj; ĝi aperas precipe en la firmkantaj voĉoj, do en la tenoro kaj kontratenoro. La koresponda melodia alineo estas la *koloro* (lat. *color*). Precipe en la izoritma moteto de la 14-a kaj 15-a jarcentoj, kulmino kaj florepoko de la ars nova, oni uzis taleojn kaj kolorojn ne kongrue, male oni translokis la melodiajn kaj ritmajn fazojn unu kontraŭ la alian, tiel ke ili interferis. Je plurpartaj motetoj en la finalaj partoj ofte aperas diminuadoj kaj mezurŝanĝoj en la supra voĉo.

La komenco de la izoritmo vidiĝas en la verkaro de Philippe de Vitry. La majstro de la izoritma moteto estis Guillaume de Machaut. Krome izoritmaj strukturoj troviĝas ankaŭ en multaj meskomponaĵoj tiutempaj. Antaŭulo de la izoritmiko, kiu ripetas la taleojn nur en la tenorvoĉo, estas la *izoperiodiko* de la moteto en la Ars antiqua. La aliaj voĉoj tenas la samajn ritmajn periodojn kiel la tenoro.

En la 20-a jarcento Anton Webern, Igor Stravinski, Olivier Messiaen, John Cage kaj Witold Lutosławski aplikis denove la izoritmikon por kelkaj komponaĵoj. Ankaŭ la barata muziko konas izoritmajn modelojn.

## Literaturo 
* Friedrich Ludwig: *Die mehrstimmige Musik des 14.&nbsp;Jahrhunderts*. In: *Sammelbände der Internationalen Musikgesellschaft* Bd. 4 (1902/03), S. 16–69
* Jon Michael Allsen: *Style and intertextuality in the isorhythmic motet 1400–1440*. (Dissertation) Madison: University of Wisconsin Press 1992
* Laurenz Lütteken: Guillaume Dufay und die isorhythmische Motette. Gattungstradition und Werkcharakter an der Schwelle zur Neuzeit*. (Dissertation) Hamburg/Eisenach: Wagner 1993 ISBN 3-88979-062-3*
* Meyers Handbuch der Musik. Bibliographisches Institut Mannheim / Zürich 1966

Vidu ankaŭ: Franca Ars Nova

## Eksteraj ligiloj 
* Tie ĉi je dimanĉa mateno WBAI 99.5 FM: Izoritmo
* Izoritmo kaj singulto en Hoquetus David de Guillaume de Machaut  de Mark A. ZOBEL, papero prezentita en doktora esplorseminario pri nigranota mezurebla notacio ĉe la Universitato de Koloradio ĉe Boulder, Colorado, aprilo 1999
* Ludo pri komponado de izoritmo ĉe London Sinfonietta 

Kategorio:Muzikhistorio
Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Muzika teorio
Profesio

**Profesio** estas speciala labor-okupo en socio, farata de profesiulo.

## Difino 
Laŭ pli mallarĝa difino **profesio** ofte aludas specife al kampoj, kiuj bezonas egan studon kaj mastrecon de speciala scio, kiel juro, medicino, flegado, klerikaro aŭ inĝeniero. Tiel, profesio emfazas mensan lertecon anstataŭ la fizikan. Tamen pli ĝenerale, profesio malsimilas ŝatokupon; profesio estas vivtena laboro, pro kiu oni estas pagata, sed ŝatokupo ĝenerale estas nepagata sufiĉe por esti vivtenpova. Se oni troe engaĝiĝas en sia profesio, oni povas eksenti ĉe si simptomojn de profesia deformo – subkonscia transprenado de pensmaniero de sia profesio ankaŭ en sia eksterprofesia vivo.

## Ekzemploj de profesioj 
Por plena listo, jen Listo de profesioj.

* Artisto
* Ekonomikisto
* Bankisto
* Instruisto
* Inĝeniero
* Filozofiisto
* Fizikisto
* Flegisto
* Juristo
* Kemiisto
* Komputila programisto
* Kuiristo
* Kuracisto
* Lingvisto
* Meblofaristo
* Muzikisto
* Orbatisto
* Piloto
* Policisto
* Politikisto
* Sekretario
* Soldato
* Verkisto

## Vidu ankaŭ
* Metio

## Eksteraj ligiloj
* Profesioj, funkcioj kaj rangoj - ĉe Worsten -- en STEB
Bengalio

**Bengalio** estas lando konsistanta el Bangladeŝo kaj la barata ŝtato Okcidenta Bengalio, kies ĉefurbo estas la havenurbo Kolkato.

## Historio 
Bengalio estas historia kaj geografia regiono de Suda Azio kiu nuntempe estas politike dividita inter Barato kaj Bangladeŝo. La loĝantoj de la regiono estas ĉefe bengaloj, kiuj parolas la bengalan lingvon kaj havas apartan kulturon.

Iam funkciis la Bengala Sultanlando. La regiono estis dividita en 1948 inter Barato kaj Orienta Pakistano, kiu poste fariĝis Bangladeŝo. Nuntempe, la barata flanko de Bengalio estas provinco kiu nomiĝas oficiale Okcidenta Bengalio.

Historie la Dispartigo de Bengalio jam okazis la unuan fojon en 1905 ene de la Brita Hindio. Poste en 1947.

## Geografio 
eta|maldekstra|180px|Rizoplantisto
La regiono troviĝas en la delto de la rivero Gango. Ĝi estas unu el la plej dense loĝataj regionoj en la mondo, kun denseco de po pli ol 900 homoj laŭ kvadrata kilometro. La regiono estas tre malriĉa kaj la plej multaj homoj vivas en la kamparo, sed tamen troviĝas du urbegoj en Bengalo, Kolkato sur la barata flanko kaj Dako en Bangladeŝo. La regiono estas konsiderata unu el al plej kulture viglaj de Barato. La ĉefaj religioj estas hinduismo kaj islamo. Hinduistoj estas la plej multo sur la barata flanko, kaj islamanoj estas la plej multo en Bangladeŝo.

La regiono estas tre malalta kaj ebena, kaj oni pensas ke eĉ eta altiĝo de la nivelo de la maro povus kaŭzi la inundon de granda parto de Bangladeŝo. Pro tio, tutmonda varmiĝo estas konsiderata aparta danĝero por Bangladeŝo.

## Demografio 
La bengaloj (bengale বাঙালি Bangali) estas grava hind-arja etna grupo. Ili estas apartenantaj al la regiono de Bengalio en Sudazio, kiu estas aktuale dividita inter Bangladeŝo kaj la subŝtato Okcidenta Bengalio de Barato. Ili precipe parolas la bengalan lingvon, la plej orienta branĉo de la hindeŭropa lingvofamilio. Laŭ la monda faktolibro de CIA, bengaloj estas tria plej granda etno en la mondo (post la ĉinoj kaj araboj): al pli-malpli 163 milionoj en Bangladeŝo kaj 100 milionoj en Barato (laŭ taksoj de 2014, la nombroj konstante altiĝas pro rapida kresko de la loĝantaro) aldoniĝas proksimume 3 milionoj da bangladeŝanoj en Mezoriento, 1 miliono en Pakistano kaj 400 000 en Britio.

## Kulturo 
[eta|maldekstra|180px|Baul-kantistoj ĉe Vasantotsav, [Shantiniketan, marto 2004]]
La Baul-tradicio estas unika heredaĵo de la bengala popola muziko.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Bengala lingvo
* Bengalia Renesanco
* Bengalaj islamanoj
* Bengalaj hinduoj
* Bengalaj budhistoj
* Bengalaj kristanoj
* Bengala Delto
* Bengaloj

## Eksteraj ligiloj 
* mapo de la hinda subkontinento kaj aparte de Bengalio en 1760 ()


Kategorio:Barato
Kategorio:Bangladeŝo
Guillaume de Machaut

**Guillaume de MACHAUT** (naskiĝis ĉirkaŭ 1300, mortis en 1377)
estis franca poeto kaj komponisto
el la malfrua mezepoko.
Li estis la plej fama kaj historie grava reprezentanto
de la muzika movado konata kiel la ars nova,
kaj estis aparte influhava en la disvolvo de motetoj
kaj la sekulara kanto (franca kanto).

## Vivo 
eta|maldekstra|180px|

Machaut verŝajne estis naskita kaj edukata en Reims.
Li estis dungita kiel sekretario por
Johano, grafo de Luksemburgo
kaj reĝo de Bohemio, de 1323 ĝis 1346;
krome li fariĝis pastro iam dum tiu ĉi periodo.
Probable li akompanis reĝon Johanon dum ties diversaj vojaĝoj,
inkluzive de multaj militekspedicioj, tra Eŭropo.
Li estis nomumita kiel la kanoniko de Verdun en 1330,
Arras en 1332, kaj Rheims en 1333.
Ĝis 1340 Machaut translokiĝis al Rheims,
lasinte siajn aliajn kanonikajn postenojn
laŭ peto de papo Benedikto la 12-a.
En 1346, reĝo Johano estis mortigita
batalante en la Batalo de Crécy,
kaj Machaut, kiu estis fama kaj tre dezirata,
ekservis diversajn aliajn nobelojn kaj registojn
inkluzive de la estonta reĝo Karlo la 5-a.

Machaut travivis la peston, kiu ruinigis Eŭropon,
kaj pasigis siajn malfruajn jarojn loĝante en Rheims
komponante kaj rekopiante siajn manuskriptojn.
Ŝajne li havis malfruan amrilaton kun 19-jara knabino,
Péronne d'ARMENTIÈRES, kiun li eternigis
en sia aŭtibiografia poemo *Le Voir Dit*
(probable 1361–1365).
Kiam li mortis en 1377,
aliaj komponistoj kiel François Andrieu
verkis elegiojn, kiuj lamentis lian morton.

## Poezio 
Lia poezia verkado inkluzivas du grandajn ciklojn,
*Le Remède de Fortune* (La rimedo por malbona sorto)
kaj *Le Veoir Dit* (Vera historio).

## Muziko 
Machaut estis senkompare la plej fama komponisto el la 14-a jarcento.
Lia verkado de sekularaj kantoj inkludas monofoniajn
lajojn kaj virelajojn, kiuj daŭrigas, en ĝisdatigitaj formoj,
kelke de la tradicio de la trobadoroj.
Tamen, lia verkado de la polifoniaj formoj
de la balado kaj rondelo estis pli grava historie.

Machaut ankaŭ verkis la unuan meson,
kiun oni povas atribui al unuopa komponisto,
sian *Messe de Notre Dame* (Meson de Nia Sinjorino).

## Referencoj kaj plia legado 
* Artikolo "Guillaume de Machaut," en *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, red. Stanley SADIE. 20 vol. Londono, Macmillan Publishers Ltd., 1980. ISBN 1-56159-174-2
* Richard H. HOPPIN, *Medieval Music* (Mezepoka muziko). Novjorko, W.W. Norton & Co., 1978. ISBN 0-393-09090-6
* Harold GLEASON kaj Warren BECKER, *Music in the Middle Ages and Renaissance* (Music Literature Outlines Series I) (Muziko en la mezepoko kaj renesanco). Bloomington, Indiana.

## Eksteraj ligiloj 
* https://www.youtube.com/watch?v=ujBqX6SGoJ8&list=OLAK5uy_nBwHraY7J0DvlnHuN3jwT8spj8f0-e96A 
* http://www.culture.gouv.fr/culture/actualites/celebrations2000/machaut.htm 
* http://www.arlima.net/eh/guillaume_de_machaut.html 
* Oftaj demandoj pri kaj diskografio de Guillaume de MACHAUT

Kategorio:Francaj komponistoj
Kategorio:Komponistoj (eklezimuziko)
Kategorio:Francaj poetoj
Kategorio:Mezepokaj komponistoj
Jack Norworth

**Jack NORWORTH** (naskiĝis la 5-a de januaro, 1879, en Filadelfio, Pensilvanio, mortis la 1-a de septembro, 1959) estis usona kantverkisto, kantisto, kaj vodevila ludisto.

Norworth estas kreditata kiel kunverkisto de nombro de Tin Pan Alley modkantoj. Li verkis la tekstojn de la kanto "Take Me Out to the Ball Game" (Prenu Min Eksteren al la Pilka Ludo) en 1908, lia plej longa daŭranta modkanto. Lia "Shine On, Harvest Moon" (Brilu, Rikolta Lumo) estis pli granda modkanto ĉe la tempo. Ambaŭ havis muzikon de Albert Von Tilzer.

Li ludis en la 1909 Ziegfeld Follies.

Norworth aperis en nombro de Broadway teatraj produktaĵoj, kaj maklfrue en filmoj.

En 1908 li edziĝis de kantistinon Nora Bayes. Ili ludis kune en vodevilo. Poste li edziĝis de aktorinoj Louise Dresser, tiam Dorothy Adelphi, kun kiu li aperis en frua sonoj filmoj.

Norworth mortis de korinfarkto en Laguna Beach, Kalifornio.

Norworth estas en la Usona Kantverkista Halo de Famo.

Kategorio:Usonaj kantistoj
Melankoliulo

**Melankoliulo** estas homo, kiu apartenas al unu el kvar tipoj de temperamento (laŭ klasifiko de Hipokrato aŭ Ivan Pavlov). Homo de tiu tipo estas facile morbidebla kaj ege emociiĝanta eĉ pro sensignifaj malsukcesoj, sed ekstere li malvigle reagas al fiaskoj. Malalta nivelo de psika aktiveco, malrapideco de movoj, modereco de parolado karakterizas homon de tiu tipo. Distingilo de melankoliulo ankaŭ estas profundeco kaj stabileco de emocioj. Homo de tiu tipo plej forte sentas malagrablajn emociojn. Se melankoliulo trafas en malbonan medion, li povas fariĝi malkomunikema kaj psike fermita.

## Vidu ankaŭ 
* Temperamento
* Kolerikulo
* Sangvinulo
* Flegmulo

Kategorio:Psikologio
Kategorio:Melankolio
Kategorio:Helena medicino
Kolerikulo

**Kolerikulo** estas homo, kiu apartenas al unu el kvar tipoj de temperamento (laŭ klasifiko de Hipokrato aŭ Ivan Pavlov). Homo de tiu tipo estas en siaj reagoj rapida, impeta, abrupta, psike tre aktiva kaj povas plene sin doni al iu aktivado, sed ofte ŝanĝas sian humoron. Kolerikulo estas malekvilibra tipo; ĝi emas al tempestaj emociaj eksplodoj (afekcioj). Ofte ĝi estas facile afekciebla, malpacienca kaj agresema.

## Vidu ankaŭ 
* Temperamento
* Melankoliulo
* Sangvinulo
* Flegmulo

Kategorio:Psikologio

Dosiero:Alletemp.jpg|
Dosiero:Four temperaments.svg|
Dosiero:Albrecht Dürer 027.jpg|

Kategorio:Helena medicino
Trifolio

**Trifolio** (*Trifolium*) estas genro de unu- kaj plurjaraj herboj kun trifolieraj folioj kun plej ofte kape aŭ spike aranĝitaj, ruĝaj, blankaj aŭ flavaj floroj havantaj gamopetalan korolon, kiu velkinte restas enfermanta la malgrandan guŝon. El la ĉirkaŭ 300 specioj de la genro, oni uzas ĉirkaŭ 30 speciojn kiel kultivitan furaĝoplanton aŭ kiel parton de paŝteja herbo. La kultivitaj unujaraj specioj indiĝenaj ĉe la mediteranea klimato (krom kelkaj specioj de la Nord-Amerikaj montaroj).

## En Mez-Eŭropo 
La plej grava furaĝplanto en Mez-Eŭropo estas la plurjara ruĝa trifolio, kiu estas – post la luzerno – la plej ofte kulturita plurjara furaĝoplanto.

La plej ofta unujara specio estas la postrikolta (stopleja) trifolio (*T. arvense*), kiu estas malfru-somera agra herbo.

La specioj de trifolio troveblas sur ĉiu kontinento krom la antarkto. Ilia plimulto estas humidoŝatanta.

Gamopetala havanta korolon el kunkreskintaj petaloj. Same pri gamosepala.

## Homa uzo 
La folioj de tri- aŭ kvarfolio manĝeblas en salato. Ankaŭ kuiritaj folioj bongustas. La tigoj estas iom tenacaj, do eventuale ne uzu ilin. Ankaŭ la floroj manĝeblas; ili ankaŭ povas ornami pladojn kaj desertojn. Antaŭe, ili estis sekigitaj, muelitaj kaj aldonitaj al faruno por herbopano.

Eblas ankaŭ uzi la florojn kaj tigojn freŝajn aŭ sekigitajn, ili ankaŭ donas guston al aliaj teoj. Teo de la floroj malinfektas, purigas sangon, solvas mukon, plibonigas rezistemon kaj malaltigas kolesterolon, kaj en Rusio estas ankaŭ uzata kontraŭ astmo. Laŭ esploroj, ĝi ankaŭ helpus kontraŭ certaj kanceroj. Oni ne uzu trifolion kune kun sango-maldensigiloj.

La esperantlingva nomo "trifolio" jam klare indikas ke normale la tigoj havas tri foliojn. Tamen ekzistas ankaŭ raraj okazoj ke estas kvar folioj (laŭ botanikistoj en 10 000 trifolioj troveblas unu kvarfolia). Laŭ la eŭropa tradicia folkloro, trovi tian "kvarfolion" estas signo de aparta bonŝanco.

## Kartludo 
En la anglatipaj kaj franctipaj ludkartaroj, ekzistas la simbolo ♣, kiu nomiĝas *trifolio* aŭ *trefo*.

## Vidu ankaŭ 
*Shamrock

Kategorio:Faboideoj
Kategorio:Manĝeblaj sovaĝaj plantoj
Adina Mandlová

**Adina MANDLOVÁ** (28-a de januaro 1910 – 16-a de junio 1991) estis eminenta ĉeĥa aktorino.

La vivo de Adina Mandlová ne komencis en malriĉaj rilatoj. Ŝia patro, kiu tre dorlotis ŝin kaj al kiu ŝi estis tre ligita, baldaŭ mortis. La patrino alternigis kunulojn, por ke en la paso de la unua mondmilito ŝi entute vivtenigu la infanojn. Adina pli poste eĉ ne alkutimiĝis al nova duonpatro. La familia medio fariĝis por ŝi tre trista. Estas do nemireble, ke ŝi klopodis kiel eble plej baldaŭ fuĝi el la hejmo. Ŝi alternigis diversajn okupojn. Ŝi venis al konkurso por filmo kun nomo *Knabinjo, ne diru ne!* kaj ĉi tie ŝi unuafoje renkontiĝis kun Hana Vítová. Ambaŭ ricevis rolon en la filmo – Mandlová en rolo de manekenino kaj Vítová kiel servistino. Per tio komenciĝis ilia amikeco, kiu trairis en la paso de kelke da jaroj tra multaj turniĝoj, en kiuj estis rolanta ankaŭ rivaleco. Sed samtempe tiu ĉi subnivela filmo ekstartis stelan vojon de ambaŭ junulinoj.

Adina katenis atentemon pro la bela vizaĝo kaj la grandaj okuloj, sed ŝi sciis nenion pri aktoreco. Ŝi devis do plej baldaŭ lerni kaj ŝia instruistino fariĝis alia aktorino Růžena Nasková. Pri ŝia plua kariero poste meritis ĉefe aktoro Hugo Haas, kiu ĝuste taksis, ke estos el ŝi bona aktorino. Krom tio, ke ŝi komencis roli afektitajn sinjorinojn el pli bona socio, ŝi havis ankaŭ talenton por komedioj.

Dum la dua mondmilito la gloro de Adina Mandlová kulminis kaj ŝi tute ne zorgis pri tio, kion oni diras pri ŝiaj interrilatoj kun germanoj, pri filmado en germana filmo kaj pluaj skandaloj. Post revolucio en Prago en majo de 1945 ŝi estis arestita, malliberigata kaj dumvive ŝi estis eliminita el vico de ĉeĥaj artistoj pro „la konduto dum la milito nekuniĝanta kun nocio de la nacia kaj civita honoro". Ĉu prave, tio estas tasko por historiistoj. Pli malfrue ŝi elmigris, ŝi vojaĝis tra diversaj ŝtatoj, ŝi verkis memorskribojn, de tempo al tempo ŝi rolis en televido kaj en unu angla filmo. Ŝi revenis nur en la jaro 1991 – la maljuna, malsana kaj netolerema sinjorino, kiu alvojaĝis hejmen morti…

Kelkaj filmoj, en kiuj Adina Mandlová rolis: *La vivo estas hundo*, *Vivu mortinto*, *Bonmoroj super ĉio*, *Amikino de sinjoro ministro*, *Kristiano*, *Virgulineco*, *Nokta papilio* kaj aliaj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://akas.imdb.com/name/nm0541852  
* http://www.volny.cz/czfilm/Osobnosti/Mandlova%20Adina%2008.jpg  
*

Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj
Kategorio:Unuarespublikaj aktoroj de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Ĉeĥaj elmigrintoj kaj ekzilintoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 28-an de januaro
Kategorio:Mortintoj la 16-an de junio
Broadway

[eta|dekstra|200ra|Broadway vidata de Bowling Green, kun la [turo Chrysler fone]]
eta|dekstra|200ra|Broadway en 1909
**Broadway**  (kio en la angla signifas "larĝa vojo") estas, kiel la nomo implicas, granda, larĝa strato en Novjorko (Nov-Jorkio, Usono).

Ĝi estas unu el la plej malnovaj ĉefaj nordaj-sudaj trairejoj en la urbo, datiĝanta el la unua nederlanda setlejo Nov-Amsterdamo. Ĝi trakuris la longecon de Manhatano, la centra komunumo de la urbo. *Broadway* estas la nura strato, kiu iris preskaŭ de la suda pinto de la insulo, komenciĝante ĉe *Bowling Green* (Kegloluda Verdejo), al la norda pinto. Ĝi tie transis la riveron *Harlem* sur la Broadway-Ponto kaj pluiras tra Bronkso kaj en Westchester County. (Estas ankaŭ apartaj stratoj nomataj "Broadway" en la urbo, unu en ĉiu el la tri Nov-Jorkaj urbaj komunumoj Kvinzo, Broklino kaj Staten-Insulo; kaj pli malgrandaj stratoj uzantaj ĝian nomon tia kia Orienta Broadway, Okcidenta Broadway, Malnova Broadway, kaj aliaj en Manhatano mem.)

Broadway iras plu, trakurante pluajn Hudson-Riverajn urbojn de konteo Westchester. Poste, ĝi estiĝas la "Poŝta Vojo de Nov-Jorko al Albeno", kaj kuras norden ĝis la ĉefurbo de la ŝtato, Albeno. Ĉar ĝi diagonale transiras la Komisian Planon de 1811 de manhatanaj stratoj, la kruiciĝoj de Broadway kun aliaj stratoj estas markataj de "placoj" (foje nur triangulaj tranĉaĵetoj de malferma spaco). Ĉi tio kreis iom interesan arkitekturon, ekzemple de la fama Flatiron-Konstruaĵo.

La sekcio de pli malalta Broadway de ĝia suda fino ĉe *Bowling Green* al Urbdoma Parko estas la historia loko por la urbaj paperbendaj paradoj, kaj estas foje nomata la Kanjono de Herooj en referenco al tiaj eventoj.

Alia fama parto de Broadway estas apud Times Square (Tempa Placo) en la centro de Manhatano, tra kiu Broadway pasas, la hejmo de multaj Broadway-teatroj, kun eterne ŝanĝiĝanta vico de komercaj, grandskalaj teatraĵoj, speciale muzikaĵoj. Ĉi-tiu parto de Broadway estas ankaŭ konata kiel la Granda Blanka Vojo kaj altiras milionojn da turistoj el la tuta mondo. Steliĝado en sukcesa Broadway-muzikaĵo estas konsiderata de plejmultaj kantistoj, dancistoj kaj aktoroj kiel la pinta sukceso en sia elektita profesio, kaj multaj kantoj, historioj kaj muzikaĵoj estis mem bazitaj ĉirkaŭ la ideo de tia sukceso. La ĉiujara Premio Tony rekonas iujn de la plej sukcesaj novaj montraĵoj kaj revivigaĵoj ĉiujare.

Pli malproksime al la nordo, Broadway sekvis la malnovan Bloomingdale-Irejon kiel la ĉefan spinon de la Supra Okcidenta Flanko, pasante la terenon de Universitato Kolumbio sur Morningside Heights.

## Vidu ankaŭ 
* Madison Square
* The Factory

## Eksteraj ligiloj 
* Historio de Broadway kaj Manhatano  

Kategorio:Teatro
Kategorio:Geografio de Novjorko
Kategorio:Stratoj de Ameriko
Genisto

**Genisto** estas malaltaj sendornaj arbedoj kaj arbustoj kun orflavaj floroj en spikoj aŭ kapoj en la fino de la ŝosoj aŭ malofte en folianguloj.

Sub la esprimo *genisto*, oni ĝenerale arigas ne nur la genron *Genista* sed ankaŭ la genrojn *Cytisus*, *Chamaecytisus*, *Spartium* ktp... Ĉiuj tiuj genroj entenas proksimume 150 speciojn.

## Vidu ankaŭ 
* ulekso
* citizo
Barrison-fratinoj

dekstra|eta|300px|La Barrison-fratinoj, ĉirkaŭ 1890, malkaŝante katidojn sub siaj jupoj.
**La BARRISON-fratinoj** estis malpudora vodevila ensemblo, kiu ludadis en Usono kaj Eŭropo de ĉirkaŭ 1890 al 1910, reklamata kiel *La Plej Malvirtaj Knabinoj en la Mondo*.

Lona, Sophia, Inger, Olga kaj Gertrude Barrison estas efektivaj fratinoj (multaj de la "fratinaj" ensembloj vodevilaj ne estis) de dana aŭ dana-usona deveno. Oni diras, ke ili kantis en altaj fajfetaj voĉoj, kaj dancis kun meza kapablo. Ili akiris fifamecon, tamen, per genia uzado de *double entendre* (duobla signifo) sur scenejo.

En sia plej fama prezentaĵo la fratinoj dancis, levante siajn jupojn iomete super siajn genuojn, kaj demandis la spektantaron, * "Would you like to see my pussy?" * (tradukebla kial "Ĉu vi ŝatus vidi mian piĉon?") Kiam ili estis logintaj la spektantaron en entuziasman jesadon, ili levis siajn jupojn, malkaŝante, ke ĉiu junulino surhavis pantalonojn memfaritan, kiu havis vivantan malgrandan katon fiksitan sur la forkiĝo. (En la angla lingvo, la vorto *"pussy"* signifas "piĉo" kaj ankaŭ "katinjo".)

Simila prezentaĵo estis poste uzata de La Machinson-Fratinoj

## Eksteraj ligiloj 
* *The Old Spice Girls*  Anglalingva artikolo de Richard Smithson. La titolo, "La malnovaj spicaj knabinoj" estas vortludo rilate al la muzikgrupo, Spice Girls kaj *Old Spice* (*Malnova Spico*), komerca marko por populara usona razo-kremo.
* ["La Grandega spektaklo de la kvin Barrison-fratinoj. Muzika teatraĵo en unu akto"](http://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=varsep&fileName=s18667/s18667.data&recNum=0&Layout=Unscaled&itemLink=r?ammem/varstg:@field(NUMBER+@band(varsep+s18667) Anglalingva teksto de prezentaĵo de la Barrison-fratinoj

Kategorio:Kulturo
Kategorio:Teatro