Rădăuți

**Rădăuți** [rədəucj] (, , , , ) estas urbo en la Distrikto Suceava en Rumanio en alteco de 374 metroj super la marnivelo. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km², en 2011 estis 23 822 loĝantoj.

## Historio 
Rădăuți unue estis menciita en dokumento en 1392 kaj estis verŝajne konstruita en la antaŭaj jardekoj sub la regado de la vojevodo Bogdano la 1-a. Komence de la 15-a jarcento, la moldavia reganto Aleksandro la Bona konstruigis monaĥejon en la vilaĝo. En la sekvaj jarcentoj, la Princlando de Moldavio pagis tributon al la Otomana Imperio.

Kiel la tuta ĉirkaŭa regiono, Rădăuți iĝis parto de la Habsburga monarkio en 1775. La urbo iĝis distrikta urbo, kaj kiel en la tuta Bukovino, multaj germanlingvaj kolonianoj baldaŭ ekloĝis en Rădăuți.

Aparte granda nombro da germanoj ekloĝis en Rădăuți, tiel ke la grandurbo estis nomita ankaŭ *la plej germana* de la tuta Bukovino. Fakte ĝis la 1940-aj jaroj la urbo estis plejparte germanlingva - same kiel Ĉernivco, ĉefurbo de Bukovino. La germanlingvan kulturon en Rădăuți ade apogis ankaŭ germanlingvaj judoj.

La unua germanlingva luterana paroĥo en Bukovino estis fondita ĉi tie en 1791. Kiam Aŭstrio-Hungario estis establita en 1867, Bukovino estis asignita al Cislajtio kaj Rădăuți iĝis sidejo de distrikta administracio kaj de juĝejo. La urbo estis la dua plej granda en Bukovino apud Ĉernivco.

Post la fino de la Unua mondmilito la urbo iĝis parto de la Moldavia regiono ene de Granda Rumanio. Post tio forta rumaniga politiko ekis, sekve ne malmultaj germanlingvaj loĝantoj forlasis la urbon. La rumania censo de 1930 montris populacion de sume 16 788 homoj, el kiuj 27.5% estis germanoj, 33.4% judoj kaj 35.2% rumanoj. Kiel gepatran lingvon deklaris de la loĝantoj de Rădăuți tiam 32% la germanan, 29.4% la jidan kaj 34.9% la rumanan.

Kiel rezulto de la tielnomita Hitler-Stalin-pakto en 1940, la plimulto de la germanoj en Rădăuți estis transloĝigita dume preskaŭ la tuta resto de la aliaj germanoj forpelitis respektive fuĝis (aŭ estis deportitaj por punlaboro al Sovetio) post la ŝtatrenverso en Rumanio de 1944.

La urbo estis ankaŭ centro de judismo en Bukovino dum longa tempo. La juda komunumo ekzistis tamen jam antaŭ la Habsburg-epoko. En la jaro 1880 30.9% de la loĝantoj de Rădăuți estis judoj. En la aŭtuno de 1941, la judoj de Rădăuți estis deportitaj al Ĉednestrio. Preskaŭ la tuta komunumo estis ekstermita dum la Holokaŭsto. La plej multaj el la malmultaj pluvivantoj forlasis la landon post 1945.

Ekde la divido de Bukovino trudita de Stalin en 1940/41 kaj denove post la fino de la Dua mondmilito, kiam Norda Bukovino definitive falis al Sovetunio (al Ukraina Soveta Socialisma Respubliko), Rădăuți restos rumania. Ĝi spertis fortan loĝantarkreskon dum socialismo kio ĉesis post 1989. La populacio hodiaŭ estas en granda plimulto rumanlingva. En 2002 deklaris sin rumanlingvaj 97% de la loĝantoj. En 1890 loĝis en Rădăuți 12 895 homoj el kiuj 8 530 estis germanlingvaj; 4 712 estis katolikaj, 4 235 judaj kaj 3 506 ortodoksaj.

Antaŭ Ĉernivco Rădăuți estis la episkopa sidejo de la diocezo de Bukovino kaj Dalmatio de la Rumana Ortodoksa Eklezio.

## Loĝantaro 
## Homoj rilataj al Rădăuți 
* Andrei Chipreanov, sportisto
* Árpád Makay, kameraisto
* Avigdor Arikha, pentristo kaj grafikisto
* Benedict Menkeș, biologo
* Beniamin Husarciuc, ĵurnalisto
* Cip Ieșan, publicisto kaj verkisto
* Dan-Bogdan Hanu, verkisto
* Dan Pagis, poeto
* Dorin Ieșan, matematikisto
* Ernst Paul Hoffmann, psiĥoanalizisto
* Ernst Rudolf Neubauer, poeto
* Gabriel Daliș, poeto kaj ĵurnalisto
* Heinrich Gärtner, filmartulo
* Lorin Fortuna, politikisto
* Lothar Rădăceanu, ĵurnalisto, lingvisto kaj politikisto
* Lucian Dan Teodorovici, scenaristo
* Matei Vișniec, poeto kaj dramaturgo
* Mihai Tatulici, ĵurnalisto kaj verkisto
* Mizzi Locker, kantistino
* Obuf Cătălin Ovidiu Buhăianu, politikisto
* Oktavian Regner von Bleyleben, juristo kaj honora civitano
* Oskar Janicki, socialdemokrato kaj kontraŭfaŝisto
* Ștefan Rusu, luktisto

## Vidindaĵoj 
eta|
eta|
eta|
* Monaĥejo Bogdana (sentura baziliko, tombaj monumentoj de moldaviaj princoj)
* Zoo de Rădăuți
* urba parko
* urba katedralo
* Granda Sinagogo
* romkatolika Preĝejo Naskiĝo de Maria

## Servoj 
* Stacidomo de Rădăuți

## Ĝemelurboj 
Rădăuți ĝuis pri ĝemeliĝoj kun la jenaj urboj:
*  Pontault-Combault, Francio, ekde 1989
*  Caminha, Germanio, ekde 1998
*  Beilstein (Mozelo), Germanio, ekde 1998
*  Raguzo (Sicilio), Italio, ekde 1998
*  Briceni, Moldavio, ekde 1998
*  Drochia, Moldavio, ekde 2001
*  Gliwice, Pollando, ekde 2002
*  Girne/distrikto Girne, Kipro, ekde 2003

## Ĉevalbredado tradicia 
Ea la urbo dum la epoko de la habsburga regno Aŭstrio-Hungario estis gravega ŝtata ĉevalbredejo, kiun fondis *Joseph von Cavallar*. La bredejo administriĝis rekte disde Vieno ĉar temis pri la plej granda siaspece en Aŭstrio-Hungario. Post la Unua mondmilito la ĉevaloj fortransportiĝis norden ĉefe al Aŭstrio (kelkaj iris al Hungario kaj Ĉeĥoslovakio). Nuntempe brediĝas la specioj Ŝagia-arabaj kaj huculaj. La tradicioj pluas en la moderna ĉevalbredejo de Rădăuți.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* "Eine verschwundene Welt". Filmo pri la malnova Rădăuți kaj ĝiaj judkulturaj aspektoj
* Pri la judaj kvartaloj de Rădăuți
* Juda kulturo en Rădăuți 
* Informoj pri la filmo "Song of Radauti" kaj la libro "The Last Jews of Rădăuţi" de Laurence Salzmann kaj Ayse Gürsan-Salzmann
* Dokumentadcentro pri malnovaŭstriaj ĉevalspecioj 
* Aldonaj informoj pri loĝantara statistiko 

!
Kategorio:Urboj de distrikto Suceava
Kategorio:Urboj de Rumanio