Santa Cruz de La Palma

**Santa Cruz de La Palma** [santaKRUZ delaPALma] estas urbo kaj municipo en la oriento de la insulo La Palma (kies ĉefurbo ĝi estas) apartenanta al la provinco Sankta Kruco de Tenerifo, en la regiono Kanarioj.

La loknomo *Santa Cruz de La Palma* (Sankta Kruco) rilatas al la koncepto kaj katolika festo de la Vera Kruco. La municipo estas aktuale la dua plej loĝata de la insulo La Palma, post Los Llanos de Aridane. En ĝi estas la sidejo de *Cabildo de La Palma* (insula registaro), kaj de aliaj gravaj politikaj, kulturaj kaj sportaj institucioj de la insulo. En ĝia municipa teritorio estas ankaŭ la Reĝa Sanktejo de la Virgulino de la Neĝo, katolika patronino de La Palma.

## Toponimio 
La zono kie nun estas Santa Cruz de La Palma apartenis al la indiĝena kantono Tedote,​ nome unu el dek du teritorioj de la insulo en tempo de "benahoaritoj" (guanĉoj).

eta|maldekstre|230ra|Sanktejo de la Virgulino de la Neĝoj.
La aktuala urbo estis fondita de la konkeristo kaj "adelantado" Alonso Fernández de Lugo la 3an de majo 1493, festo de la Vera Kruco en la katolika kalendaro. Esploristoj konsentas, ke ĝi estis fondita kun la nomo *Villa de Apurón*.​ Sed en dokumento de 1508 jam aperis menciita kiel Villa de Santa Cruz, kaj​ poste remenciiĝas kiel Villa de Apurón en episkopa dokumento inter 1514 kaj 1515.​ Plej probable la dekomenca nomo estis Apurón, konata populare dekomence ankaŭ kun la nomo Santa Cruz, pro la fondotago kaj finfine tiu nomo trudiĝis laŭ la tempopaŝo. Laŭ aliaj esploristoj la urbo estis dekomence fondita kiel Villa de Santa Cruz kaj la nomo Apurón estus populara konversacia nomo.​

En reĝa dokumento de la imperiestro Karolo la 5-a (1533) la urbo estas menciita kiel Villa de Santa Cruz, kaj en 1542 oni inkludis ankaŭ la nomon de la insulo: *Noble ciudad de Santa Cruz, isla del Señor de San Miguel de La Palma*, por klare diferencigi ĝin disde la samnoma urbo Santa Cruz de Tenerife en la samnoma insulo Tenerifo.

## Geografio 
eta|maldekstre|130ra|Santa Cruz de La Palma en la insulo La Palma.
Santa Cruz de La Palma estas en la oriento de la insulo La Palma kun ĉefa urba kerno je marnivelo kaj maksimuma altaĵo je 1 800 m.s.m. Temas pri municipo lima kun Breña Alta (sude), El Paso (okcidente) kaj Puntallana (norde), dum oriente estas Atlantiko kun 4,03&nbsp;km de marbordo. La municipa teritorio estas montara areo el la marbordo ĝis altaj punktoj tra krutaj areoj trairataj de torentejoj. Estas multaj pejzaĝoj konstruitaj de la vulkana aktiveco kun torentejoj.

Ekde 2002, la tuta insulo estas Rezervejo de la Biosfero, estante la tria kanaria insulo al kiu Unesko agnoskas tiun protektadon.

La kanaria pino estas la vegetala simbolo de la insulo La Palma.

## Historio 
En la areo estis loĝado de guanĉoj. Tion pruvas nombraj arkeologiaj restaĵoj.​ Ili loĝis ĉefe en la malaltaj areoj. Dumlonge estis kontaktoj inter navigistoj kaj lokanoj. Poste, en la teritorio loĝis kolonoj kun konkerintoj. Eŭropaj familioj setliĝis tie kaj dediĉis sin al brutobredado kaj al agrikulturo de cerealoj kaj vitejoj.

La urbo estis fondita la 3an de majo 1493 fare de la *Adelantado* Alonso Fernández de Lugo plej verŝajne kun la nomo *Villa de Apurón*, sur la enfluejo de la rojo ĉe kiu estis la groto de la iama regnestro de Tedote (aktuala *Cueva de Carías*, norde de la urbo) kaj ĝi restis regata, same kiel la cetero de la insulo, de Juan Fernández de Lugo Señorino, nevo de la konkerinto. La elekto de tiu loko por la establo de la ĉefurbo dependis de la ebloj por havi havenon, protektitan de ventoj kaj taŭga por la ripozhaltado de la ŝipoj. Estas registroj de la ĉefa preĝejo, *El Salvador*, ekde 1512. La urbo rapide kreskiĝis helpe de la haveno, nome la lasta survoje al Ameriko, kaj el kiu oni eksportis sukerkanon.

eta|230ra|La kastelo Santa Catalina.
La urbo estis detruita en 1553 fare de la franca pirato François Le Clerc, konata kiel *Pata de Palo* (Lignokruro), pro kio ĝi devis esti rekonstruita kaj fortikita. El tiuj fortikaĵoj restas la kasteloj Santa Catalina kaj Santa Cruz del Barrio, ĵus rehabilitita norde de la enfluejo de Barranco de Las Nieves, kie estas ankaŭ restaĵoj de la murego kaj de la pordego. En 1558, pro decido de Filipo la 2-a, oni kreis en Santa Cruz de La Palma la unuan *Juzgado de Indias*, laŭ kio ĉiuj hispanaj ŝipoj komercirantaj al la amerikaj kolonioj devis tie registriĝi.

En 1768 oni konstituis la unuajn konsilantarojn en la insularo kadre de la reformoj de la reĝo Karolo la 3-a, kiu kreis la postenojn de la magistratanoj. Santa Cruz de La Palma fanfaronas pri la unua municipo de Hispanio elektita demokratie, loke en tio kio hodiaŭ estas konata kiel Cueva de Carías. En 1773 okazis la unuaj elektoj per popola voĉdonado de Hispanio, post proceso kontraŭ la porĉiamaj regantoj de la urbo entreprenita de la irlanddevena komercisto Dionisio O'Daly kaj Anselmo Pérez de Brito, kiuj atingis favoran rezolucion el la landa registaro *Corona de Castilla*.​

eta|maldekstre|230ra|Santa Cruz de La Palma ĉirkaŭ 1890.
En 1812 oni konstituis la municipojn per la kreado de municipoj laŭ la Konstitucio de Kadizo, kaj en 1836 ili definitive plifirmiĝis post la alternado inter registaroj de konstituciistoj kaj absolutistoj. En la insulo La Palma, oni konstituis dek unu municipojn jam antaŭe agnoskitaj de Kastilio, plus Santa Cruz de La Palma, kiuj havis magistratanojn jam ekde 1634.

La la insula agrikultura ekonomia krizo kaj la manko de loko por ekspansio okazigis, ke la loĝloko stagnis. En 1900 estis ĉirkaŭ 11 000 loĝantoj, 7 000 malpli ol hodiaŭ. La najbaraj municipoj Breña Alta kaj Breña Baja, kiuj ja disponas de libera loko, kreskiĝis spektakle en la lastaj jardekoj kiel dormurboj.

Je la puĉo de la 17-a kaj la 18-a de julio 1936, kiu rezultos en la Hispana Enlanda Milito, la insulo La Palma rezistis fidele al la respublika registaro ĝis la 25a de julio, kiam alvenis al la urbo Santa Cruz de La Palma la militŝipo Canalejas. Tiun epizodon oni konas kiel "Semana Roja" (Ruĝa Semajno). Post tio diversaj insulaj aŭtoritatoj kaj aktivuloj estis ekzekutitaj fare de la frankisma reĝimo.

Ekde la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj ekis nova ekonomia florado pro prospero de agrikulturo. Ekde la 1960-aj jaroj okazis disvolvigo de turismo. Post la demokratia transiro de 1975, kaj la unuaj liberaj municipaj elektoj de 1979 la municipo estis unu de la unuaj lokoj kiuj havis komunistan urbestron almenaŭ dum tri regotempoj. La urbo suferis gravan inundon en januaro 1998 pro viva tajdo kombinita kun oceana ŝtormo, kiu okazigis nombrajn materiajn damaĝojn, kvankam feliĉe estis nek mortoj nek damaĝoj al konstruaĵoj.

## Demografio 
Historie la loĝantaro regule kreskiĝis tre lante dum la 20-a jarcento el 7 000 loĝantoj ĝis 17 000 en la 1980-aj jaroj. Poste la loĝantaro stagnis pro manko de loko por loĝejoj, kaj nun estas ĉirkaŭ 15 000.

eta|230ra|Preĝejo de Mirca.
eta|230ra|Placo kaj urbodomo.
eta|230ra|Tipaj balkonoj.

## Ekonomio kaj vidindaĵoj 
eta|maldekstre|280ra|Strando de nigra sablo.
La ekonomio de la municipo estas bazata sur la servoj pro insula ĉefurbeco, komerco, agrikulturo, turismo, gastejoj, la kultivo de la vito kaj la produktado de vino. La turisma disvolviĝo okazis je la fino de la 20-a jarcento.

La urba haveno estas la nura haveno por pasaĝeroj kaj varoj de la insulo, kaj ebligas regulajn konektojn kun la havenoj de Kadizo, Los Cristianos (Tenerife), Santa Cruz de Tenerife, Las Palmas de Gran Canaria kaj Arrecife. Spite al terenaj malfacilaĵoj, la komunikvojoj kun la cetero de la municipoj de la insulo bonas; estante malpli loĝata ol Los Llanos de Aridane, Santa Cruz de la Palma havas prosperan ekonomion kun grava komerco kiel el- kaj enirejo al importado kaj eksportado. El la sudo de la urbo oni povas rapide atingi la Flughavenon de Mazo pere de aŭtovojo.

Eblas montara piedirado, kultura turismo, mara distrado kaj aliaj okupitecoj. Estas diversaj vidindaĵoj en la municipo, inter kiuj menciindas la placo kun urbodomo, preĝejo, ŝtona fonto kaj nobelaj domoj; aliaj nobelaj domoj ĉe la stratoj de vendejoj kaj tipaj balkonoj, preĝejoj kaj fortikaĵoj; la ŝipa muzeo *Barco de la Virgen*; la *Quinta Verde*, nome tipa ekzemplo de riĉe ornamita terposedanta bieno; tipaj festoj; kaj la strando de nigra sablo.

## Bildaro 

Santacruzpuerto.jpg|La haveno.
Santa Cruz de La Palma Teatro R01.jpg|Teatro Circo de Marte.
Teatro Chico.jpg|Teatro Chico.
Danza de Enanos 2015 PMBV.jpg|Festo *Danza de Enanos* (Nanodanco).
At La Palma 2020 085.jpg|Monumento pri *Danza de Enanos* (Nanodanco) kaj fone ŝipa muzeo *Barco de la Virgen*.
Vista quinta verde.jpg|*Quinta Verde*.
Vista_quinta_verde2.jpg|*Quinta Verde*.
Palomar_quinta_verde.jpg|Kolombejo, kuirejo kaj vinproduktejo de la *Quinta Verde*.
Porton_quinta_verde.jpg|Pordego de la *Quinta Verde*.
Entrada_quinta_verde.jpg|Pordo de la *Quinta Verde*.
Alpendre_quinta_verde.jpg|Porĉo de la *Quinta Verde*.
Patio_quinta_verde.jpg|Interna korto de la *Quinta Verde*.
Techumbre_ermita_quinta_verde.jpg|Mudeĥara kasonaro de la *Quinta Verde*.
Techumbre_sala_principal_quinta_verde.jpg|Mudeĥara kasonaro de la *Quinta Verde*.
Entrada_ermita_quinta_verde.jpg|Pordo de la *Quinta Verde*.
Vista_quinta_verde3.jpg|*Quinta Verde*.
Museo Naval Barco de La Virgen - Santa Cruz de La Palma 02.jpg|Ŝipa muzeo *Barco de la Virgen*.
Museo Naval Barco de La Virgen - Santa Cruz de La Palma 01.jpg|Pruo de la ŝipa muzeo *Barco de la Virgen*.

## Referencoj 
## Literaturo 
* VVAA (1985). *Geografía de Canarias*. Editorial Interinsular Canaria. ISBN 84-85543-66-1.

## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de provinco Sankta Kruco de Tenerifo

## Eksteraj ligiloj 
* 

* 

Kategorio:Municipoj de La Palma