open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1841

**1841** estis normala jaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1841 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 4-a de marto: William H. Harrison iĝis prezidento de Usono;
* Post la morto de prezidento, vic-prezidento John Tyler prezidentiĝis en Usono.
* Markizo de Sapucaí iĝis ĉefministro de Brazilo.
* Salvadoro sendependiĝis.

## Naskiĝoj 
* 26-a de aprilo: Julius Zeyer, ĉeĥa poeto (m. 1901)
* 17-a de aŭgusto: Fagundes Varela, brazila poeto kaj patrono de la Brazila Beletristika Akademio (m. 1875)
* 8-a de septembro : Antonín Dvořák, ĉeĥa komponisto
* 4-a de oktobro: Prudente de Morais, prezidento de Brazila Respubliko
* 1-a de novembro: Charles Laisant
* 4-a de decembro: Anna Tuschinski

## Mortoj 
* 4-a de aprilo : William H. Harrison
* 27-a de julio: Miĥail Lermontov
* 1-a de junio: Nicolas Appert
1241

En la jaro **1241** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*Germanio : Lübeck kaj Hamburgo findecidas traktaton de reciproka protektado.
*Celesteno la 4-a iĝis papo.
*Mongoloj invadis Hungarion kaj disrabis Egeron, sed Ĥano mortis kaj mongolaj ĉefoj reiris al Karakorumo pro interna disputo.
*Sopronhorpács detruigita de mongoloj.

## Unuaj dokumentaj mencioj
*Dättlikon kiel *Tetelinkhoven* (hodiaŭ komunumo en Kantono Zuriko en Svislando).
*Niedermuhlern kiel *Muolerrun* (hodiaŭ komunumo en Kantono Berno en Svislando).
*Rapperswil kiel *Raverswiler* (hodiaŭ komunumo en Kantono Berno en Svislando).

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
*23-a de septembro: Snorri Sturluson, islanda historiisto, poeto, kaj politikisto (n. 1178)
*Papo Gregorio la 9-a;
*Papo Celesteno la 4-a;
1370

En la jaro **1370** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Skandinavio: Traktato de Stralsund.
* Gregorio la 11-a iĝis papo.
* Ludoviko la Hungara iĝis reĝo de Pollando.
* Grüningen ricevis sian urborajton.

## Unuaj dokumentaj mencioj 
* Acâş (hodiaŭ komunumo en Rumanio).
* Cunter kiel *Contra* (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
* Doman (hodiaŭ vilaĝo en Rumanio).
* Illgau kiel *Ilgoe* (hodiaŭ komunumo en Kantono Ŝvico en Svislando).
* Lenk en Simme-Valo kiel *An der Leng* (hodiaŭ komunumo en Kantono Berno en Svislando).

## Naskiĝoj 
* Olav la 4-a (Norvegio);
* Johano la 6-a Paleologa, bizanca imperiestro;
* Johano la 23-a, kontraŭpapo (proksima dato)

## Mortoj 
* Papo Urbano la 5-a
* Kazimiro la Granda, reĝo de Pollando
1202

En la jaro **1202** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Italio: Fibonacci publikas sian libron ***Liber abaci***.
* Minamoto no Yoriie iĝis ŝoguno.

## Unuaj dokumentaj mencioj 
* Ocna Mureş (hodiaŭ urbo en Rumanio).

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Guillaume aux Blanches Mains, franca ĉefepiskopo (n. 1135)
* Joaĥino de Fioro herezulo.
1546

En la jaro **1546** post Kristo okazis, interalie:
## Eventoj 
* Ashikaga Yoshiteru iĝis ŝoguno

## Naskiĝoj 
* Fjodar Jeŭlaŝoŭski, antikvbelorusa verkisto
* 14-a de decembro: Danio, Tycho Brahe.

## Mortoj 
* Francisco de Orellana
* 18-a de februaro: Marteno Lutero, germana reformisto
1599

**1599** estis normala jaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1599 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Tycho Brahe translokiĝas de Danio al Prago, Ĉeĥio.
* Hispanio finkonkeris la nunan Ĉilion.
* Puĉo en Japanio ekegis la Eraon Tokugawan, la erao de ŝogunoj, Tokugawa Lejasu fariĝis la unua ŝoguno.
* Fonditaj urboj Natalo kaj Sorocaba en Brazilo.
* Sigismundo Báthory iĝis (3-a foje) princo de Transilvanio kun kunprincoj Andreo Kardinalo Báthory kaj Mikaelo de Valakio;

## Naskiĝoj 
* 22-a de marto: Antoon van Dyck, flandra pentristo (m. 1641)
* 23-a de marto: Thomas Selle, germana komponisto (m. 1663)
* 25-a de septembro: Francesco Borromini, itala arkitekto (m. 1667)
* Diego Velázquez, hispana pentristo (m. 1660)

## Mortoj 
* Gasparo Tagliakozzi, itala kuracisto, kreanto de okcidenta rinoplastio.
* Luca Marenzio itala muzikisto.
Ö

**Ö**, minuskle **ö**, estas la 28-a kaj lasta litero de la sveda alfabeto, 33-a kaj lasta litero de la islanda alfabeto, kaj ankaŭ memstara litero en la alfabetoj finna, hungara, turka; uzegata, sed ne konsiderata propra litero, en la germana alfabeto. Ĝia prononco estu kiel lip-rondigita *e* //. Aliaj lingvoj (dana, feroa, norvega) uzas la signon Ø por la sama sono.

Ĝi devenas de ligaturo inter O kaj E, kiu ankaŭ estigis Ø kaj la malfrulatinan kaj francan Œ.

## Aliaj signifoj 
En Sveda toponimio, la ero *ö* signifas "insulo".

O ö
O ö
Å

eta|maldekstra|200ra|
eta|maldekstra|200ra|
**Å**, minuskle **å**, aŭ ringa a, estas la 29-a kaj lasta litero de la alfabetoj dana kaj norvega, kaj la 26-a de la sveda. Ĝi nomiĝas kaj prononcatas [o]. Ekster Skandinavio la litero dum la 20-a jarcento enuziĝis en la ortografioj de la valona lingvo (dialekto) kaj de la ĉamora lingvo.

Å estas ankaŭ uzata en fremdvortoj de lingvoj kiuj evoluis sub skandinava influo, menciinde la Finna kaj la groenlanda. En finna ĝia nomo estas *ruotsalainen o* ("sveda o").

Å originas el praskandinavia litero *á*, kiu prae havis la sonon [a:], sed poste, dum la vikinga erao, fariĝis [o:]. En Islando kaj kelkaj aliaj areoj, interalie Skanio, ĝi fariĝis poste [ao] (≈ Esp. *aŭ*), kies prononco eble donis inspiron al la sveda skribmaniero *å*, iam dum Mezepoko anstataŭigante *á* sved-ortografie. La Islandanoj kontinuis skribi *á* kiel *á*, dum la Danoj kaj Norvegoj, forigante ankaŭ la *á*, *í*, *ú* ks., ekreprezentis la sonon [o:] kiel *Aa*, *aa*. Rezulte de la romantikismo kaj ties skandinavismo, kelkaj aŭtoroj danaj kaj norvegaj fine de la 19-a jarcento ekimitis la Svedojn, skribante *å* anstataŭ tiam oficiala *aa*. Tio efikegis: en 1917, ortografia reformo de la norvega oficialigis **Å**, kaj en 1948 tio okazis ankaŭ je la dana lingvo. En Danio *Aa* aŭ *aa* restas en multaj loknomoj, ekzemple *Aalborg* (aŭ: *Ålborg*), kaj kiam Skandinavoj faciligas siajn nomojn por eksterlandanoj, ili uzas duoblan *a* (kaj ne *ao*) por *å*: *Åge* > *Aage*.

Danoj havas propran nomon por tiu ĉi litero, nome *bolle-å* [bole-o] aŭ "bul-kuka Å".

A å
Ø

**Ø**, minuskle **ø**, aŭ "streko-O", estas la 28-a litero de la alfabetoj dana kaj norvega, kaj ankaŭ litero de la Feroa alfabeto. Ĝi unue enuziĝis dum la Mezepoko, por skribi la Norenan. Ankaŭ en Malnovsvedaj dokumentoj ĝi troviĝas. Ĝia minusklo 'ø' estas uzata en la Internacia Fonetika Alfabeto.

La prononco de Ø preskaŭ senvarie estas kiel lip-rondigita *e* [ø]. Aliaj lingvoj (Germana, Finna, Islanda, Turka) uzas la signon Ö por la sama sono. La Franca lingvo utiligas ĉu *eu*, ĉu la historie parencan *Œ*. La Nederlanda lingvo uzas *eu*.

Ø devenas de ligaturo inter O kaj E, kiu ankaŭ estigis Ö kaj la francan Œ.

O ø
Ä

**Ä**, minuskle **ä**, litero A kun tremao, estas litero de kelkaj latinidaj alfabetoj, ekzemple la 27-a de la sveda alfabeto. Por prononco (laŭ IFA) [æ] ĝis [ε] ĝi ankaŭ uzatas alilingve, nome en la alfabetoj finna kaj germana, sed en tiu lasta, ĝi ne estas konsiderata propra litero, sed nura variaĵo de A.

Ĝi devenas de ligaturo inter A kaj E, kiu ankaŭ estigis *Æ*.

A ä
A ä
Æ

**Æ**, minuskle **æ**, estas la 27-a litero de la alfabetoj dana (prononcata [e]), kaj norvega, kaj litero ankaŭ de la Feroa, Islanda (32-a litero) kaj mortintaj Norena kaj Anglosaksa lingvoj. Ĝia minusklo en la Internacia Fonetika Alfabeto simbolas sonon meze inter la Esperantaj "a" kaj "e" (kiel la *a* de *c*a*t* "kato" Angle, aŭ la *a* de *m*a*nd* "viro" Dane). Similan sonon ĝi havas en la Norvega, kaj havis en la Anglosaksa kaj Praislanda/Pranorvega (= Norena), dum ĝi Dane pli similas al Esperanta "e". Modernislande ĝi diftongiĝis al [aj] (ekzemple *h*æ*!* "sa!", de Usonangla *Hi!* [haj]). Por la IFA-sono [æ] la Finna kaj Sveda uzas la literon ä, en la Hungara ĝi estas skribata e. (La Germana *ä* pli similas al la Dana *æ*.)

Ĝi devenas de ligaturo inter A kaj E, kiu ankaŭ estigis *Ä*, kaj fakte, ĝi estas unu el la plej antikvaj ligaturoj, uzita jam en la frua latina alfabeto (kun la arkaa prononco [aj], kiel en *CÆSAR* [kajsar], kaj [e] en malfrua epoko [Ĉesar]). Kiel ligaturon ĝin uzas ankaŭ aliaj alfabetoj, ekzemple la angla.

En Dan-Norvega aboco-sinsekvo Æ sekvas Z kaj antaŭas Ø, dum ĝi Island-aboce sekvas Þ kaj antaŭas Ö.

La unikodaj valoroj de &#198;/&#230; estas 198 kaj 230. La litero estas (kun la samaj numeroj) en la kodo ISO 8859-1.

AE
Ñ

**Ñ**, minuskle **ñ**, estas litero de la hispana, proksimume havanta la prononcon  kaj la Hispanan nomon *eñe*.
Ĝi ankaŭ uzatas por skribi lingvojn kies ortografio kreiĝis sub influo de la hispana, interalie la eŭskan kaj la keĉuan.

Ñ estas invento de hispanaj monakoj dum Mezepoko, komence duobla N (*nn*), kie iompostiome supersigniĝis unu el la *n*, iĝante ~.

Tiu signo ~ nomiĝas tildo (tilde aŭ virgulilla) hispane kaj uzatas ankaŭ por indiki vokaligitan n / nazan vokalon en la portugala alfabeto kaj en tiu de IFA.

"Generacio Ñ" estas kutima nomo por la plej ĵusaj hispanlingvaj enmigrintoj de Usono, kiuj pli kaj pli akiras influon kaj prestiĝon.

Ankaŭ aliaj latinidaj lingvoj havas la saman sonon, skribata kiel nh portugale, ny katalune, kaj gn (kiel en lasa**gn**e) itale kaj france.

## Disputo kun Eŭropa Komunumo
En la 1980-a jardeko estiĝis disputo inter Hispanujo kaj Eŭropa Komunumo pri la uzo de litero ñ. 
La polemiko komenciĝis en 1989, kiam la Komisiono de la EK postulis de la hispana Ministerio pri Industrio la nuligon de tri regaj dekretoj de 1985 pri normoj por informatikaj ekipaĵoj, kiuj postulis la ekziston de la litero en ĉiu
klavaro. La EK konsideris ke tiuj dekretoj kontraŭas la liberan cirkuladon de varoj
en la komunumaj landoj. Momente, la tri dekretoj restas validaj kaj oni antaŭvidas novan dekreton, kun ununura artikolo, kiu nuligos la antaŭajn, kaj reafirmos la devon. 
La EK defendis la artikolojn de la traktato de Romo, de la 30a ĝis la 36a, ambaŭ inkluzive, kiuj garantias, ke varo fabrikata en unu el la Komunumaj Landoj povas esti disvendata en la aliaj, kaj ke la uzo de normo por bremsi la importadon de varo estas kontraŭleĝa. La traktato de Romo ne enhavis artikolon defendantan ĉiun kulturon de la membroj de la Komunumo, sed post la traktato de Maastricht pri Eŭropa Unio, la afero povas solviĝi favore al Hispanio. La nova traktato, laŭ la artikolo 128, agnoskas ke la Komunumo kontribuos al favorado de la kulturo de la membro-ŝtatoj, respektante ilian nacian kaj regionan diversecon, elstarigante la komunan kulturan heredaĵon. Por tiu celo, la Konsilio, unuanime, alprenos decidon, ekskluzivante ĉiun harmoniigan normon. 
Tiu defendo de la kulturo, figuranta en la 9-a titolo de la traktato pri Eŭropa Unio estas defendata de Hispanio antaŭ la Komunumo, ĉefe, kiam post konsulto al la Reĝa Akademio Hispana, tiu ĉi institucio, per oficiala informo de la 20-a de januaro 1993, defendis la uzon de tiu litero. La informo komenciĝas rememorigante, ke la litero "ñ" estas uzata en la hispana lingvo ekde la 15-a jc., kaj ankaŭ en la eŭska, galega kaj tagaloga lingvoj, kaj ĝi petas, ke tiu litero plu troviĝu en la klavaro de la skribmaŝinoj kaj komputiloj. Fine la informo konsilas al la hispana registaro la defendon de la litero, ĉar ĝi estas "heredaĵo ne nur de Hispanio, sed ankaŭ de ĉiuj hispanamerikaj landoj".

## Referencoj
N ñ
Þ

**Þ**, minuskle **þ**, estas litero de la islanda alfabeto, uzita ankaŭ en la alfabetoj de praaj angla kaj norvega. Ĝi havas la prononcon [θ] (laŭ IFA) kaj islande la nomon *þorn* ("dorno"). Alilingven ofte transskribatas kiel *th* anglamaniere: *þorn* > *thorn*.

Þ havas unikan originon: ĝi estas latin-literigo de antikva signo troviĝanta en la runaj alfabetoj de la vikingoj. Unue ĝin uzis anglosaksaj monaĥoj dum frua Mezepoko, poste kopiis islandanoj.

En la lingvoj islanda kaj anglosaksa la sono [θ] havas alofonon [ð], skribita Ð. En kelkaj antikvaj dokumentoj ambaŭ skribitas kiel Þ, þ. Modernislande kaj en modernaj eldonoj de anglosaksaj tekstoj, oni kutime uzas la du literojn reciproke neinterŝanĝeble en malsamaj pozicioj: Þ silabkomence, kaj Ð en aliaj pozicioj.

En aliaj lingvoj havantaj la sonon [θ] kiel fonemon, ĝi skribatas alimaniere: kiel *C* (antaŭ *e*, *i*) kaj *Z* kastilie (*co**c**er* "kuiri", ***Z**arago**z**a*), kaj kiel *th* angle (***th**rough* "tra").

Þ estas la 31-a litero de la islanda aboco, kie ĝi aperas post *Z* kaj antaŭ Æ. En vortlistoj de la norena kaj anglosaksa ĝi kutime troviĝas tuj post *T*.

En Unikodo la litero estas kodata: majuskla Þ kiel U+00DE, minuskla þ kiel U+00FE.

## Vidu ankaŭ 
* Ŧ
* TH

T þ
1875

eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.
**1875** estis normala jaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1875 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* L.L. Zamenhof eklernis la anglan.
* Luma lingvo kaj Novlatino kreitaj.
* Establita la Buroo Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj kaj subskribita la Internacia Konvencio pri la Metro.

## Naskiĝoj 
* 7-a de januaro: Thomas Hicks, brita maratonkuristo (m. 1963)
* 14-a de januaro: Albert Schweitzer, germana teologo (m. 1965)
* 10-a de februaro: Elvira Notari, itala filmreĝisorino (m. 1946)
* 4-a de marto: Mihály Károlyi, hungara politikisto (m. 1955)
* 7-a de marto: Tony Jules Gueritte, franca esperantisto (m. nekonata)
* 7-a de marto: Maurice Ravel, franca komponisto (m. 1937)
* 12-a de marto: Giacomo Bianchini, itala esperantisto (m. 1954)
* 1-a de aprilo: Edgar Wallace, brita verkisto (m. 1932)
* 28-a de aprilo: Maksimiliano Blassberg, pola esperantisto (m. 1945)
* 11-a de majo: František Kavan, ĉeĥa esperantisto (m. 1949)
* 23-a de majo: Alfred P. Sloan, prezidanto de la aŭtomobila firmao *General Motors* (m. 1966)
* 6-a de junio: Thomas Mann, germana verkisto (m. 1955)
* 12-a de septembro: Dragutin Domjanić, kroata poeto (m. 1933)
* 23-a de oktobro: Gilbert Newton Lewis, usona kemiisto (m. 1946)
* 7-a de novembro: Miĥail Kalinin, sovetia bolŝevika revoluciulo (m. 1946)
* 12-a de novembro: Bert Williams, afrika-usona vodevilisto (m. 1922)
* 4-a de decembro:  Rainer Maria Rilke, aŭstra poeto (m. 1926)

## Mortoj 
* 18-a de februaro: Fagundes Varela, brazila poeto kaj patrono de la Brazila Beletristika Akademio (n. 1841)
* 3-a de junio: Georges Bizet, franca muzikisto (n. 1838)
* 4-a de junio: Eduard Mörike, germana verkisto (n. 1804)
* 31-a de julio: Andrew Johnson, prezidento de Usono (n. 1808)
* 4-a de aŭgusto: Hans Christian Andersen, dana verkisto (n. 1805)
* 10-a de oktobro:  Aleksej Konstantinoviĉ Tolstoj, rusa verkisto (n. 1805)
* 13-a de novembro: Kunó Klebelsberg, hungara politikisto (m. 1932)
* 22-a de decembro: Barono Zsigmond Kemény, hungara verkisto (n. 1814)
Ð

**Ð**, minuskle **ð**, estas litero de la feroa kaj islanda alfabetoj, inventita dum frua Mezepoko de anglosaksaj monaĥoj por la anglosaksa lingvo kaj poste kopiita de islandaj skribistoj.

Ĝi ankaŭ havis disvastiĝon en Norvegio kaj en diversaj Vikingaj kolonioj, ĉar la lingvoj prasislanda kaj pranorvega ja esence identis. Moderntempe ĝian minusklon uzas ankaŭ IFA. Ĝi ĝenerale havas la prononcon [ð] (laŭ IFA), krom en la feroa, kie ĝi tute ne prononcatas, havanta nur ortografian funkcion. Islande ĝi havas la nomon *eð*. Alilingve tiu sono ofte (trans)skribatas kiel *th* anglamaniere (kiel angle *fa*th*er* "patro"), *d* dan- kaj hispanmaniere (kiel dane *fa*d*er*, hispane *pa*d*re*, ambaŭ "patro"), *dh* svahilmaniere (kiel svahile *fe*dh*a* "mono"), aŭ malofte eĉ *dd* kimramaniere (kiel kimre *he*dd*iw* "hodiaŭ").

En la lingvoj islanda kaj anglosaksa la sono [ð] estas alofono de [θ], skribita *Þ*. En kelkaj antikvaj dokumentoj ambaŭ skribitas kiel *Þ*, *þ*. Modernislande kaj en modernaj eldonoj de anglosaksaj tekstoj, oni kutime uzas la du literojn reciproke neinterŝanĝeble en malsamaj pozicioj: Þ silabkomence, kaj Ð en aliaj pozicioj. Por trovi islandan vorton komencantan per la sono [ð]/[θ], oni do ĉiam serĉu en vortaroj sub Þ.

## Aliaj signifoj 
* Ð estas trastrekita versio de D. Kp. Ø.
* Ð estas la 5-a litero de la Islanda aboco, aperante post *D*. La unikoda valoro de &#208; estas U+00D0; tiu de &#240; estas U+00F0.
* Ð, minuskle đ, estas litero de la kroata, vjetnama kaj samea lingvoj. La unikoda valoro de tiu &#272; estas U+0110; tiu de &#273; estas U+0111.

## Vidu ankaŭ 
* D
* DD

D ð
Kategorio:Kroata lingvo
Kategorio:Islanda lingvo
Ü

**Ü**, minuskle **ü**, litero U kun tremao, estas litero uzata interalie en la alfabetoj germana, hungara, estona, turka kaj azera por redoni IFA-an sonon // (, malperfekte priskribata kiel "rondigita esperanta *i*"). Ĝi ankaŭ estas uzata en lingvoj kiel la hispana kaj portugala lingvo (brazila portugala) por montri vokal-memstarecon, ekzemple hispane *vergüenza* («honto») – kun prononco , ne  – kaj portugale *tranqüilidade* («trankvilo») – kun prononco , ne . En la brazila portugala, tiu ortografia regulo estis aboliciata la 31-an de decembro 2012.

Cetere: jen la morsa kodo de la litero ü kaj samtempe ankaŭ de la esperanta litero ŭ: .

U ü
U ü
1985

eta|1985 Events Collage
**1985** estis normala jaro komenciĝanta je mardo (vidu ĉi tie kalendaron).

En la jaro 1985 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*70-a Universala Kongreso de Esperanto en Aŭgsburgo.
*La 23-a Ĝenerala Asembleo de UNESCO en Sofio akceptas rezolucion favore al Esperanto kaj ĝia centjara jubileo.

## Naskiĝoj 
* 7-a de januaro: Lewis Hamilton, brita F1-a piloto
* 23-a de januaro: Doutzen Kroes, nederlanda modelino
* 14-a de februaro: Karima Adebibe, brita modelino
* 27-a de februaro: Juliana Imai, brazila manekeno
* 27-a de marto: Alison Carroll, brita gimnastino kaj modelino
* 4-a de junio: Ana Carolina Reston, brazila fotomodelino (m. 2006)
* 26-a de junio: Katrin Heß, germana aktorino
* 30-a de junio: Rafał Blechacz, pola pianisto
* 30-a de junio: Michael Phelps, usona naĝisto
* 31-a de aŭgusto: Serena Rossi, itala aktorino
* 23-a de septembro: Damien Jouillerot, franca aktoro
* 22-a de oktobro: Hadise, turka-belga kantistino
* 28-a de novembro: Shy'm, franca kantistino
* 30-a de novembro: Miyazaki Aoi, japana aktorino

## Mortoj 
*28-a de marto: Marc Chagall, rusa pentristo (n. 1887)
*13-a de majo: Aleksandr Mikulin, rusia inĝeniero (n. 1895)
*16-a de julio: Heinrich Böll, germana verkisto (n. 1917)
*13-a de aŭgusto: András Ádám, hungara pentristo (n. 1925)
*19-a de septembro: Italo Calvino, itala verkisto (n. 1923)
*30-a de septembro: Simone Signoret, franca aktorino (n. 1921)
*10-a de oktobro: Orson Welles, usona aktoro kaj reĝisoro (n. 1915)
*13-a de novembro: Aleksandr Pokriŝkin, sovetia flug-aso (n. 1913)
*25-a de novembro: Elsa Morante, itala verkistino (n. 1918)
*7-a de decembro: Robert Graves, angla verkisto (n. 1895)
*27-a de decembro: Dian Fossey, usona etologino (n. 1932)
1880

eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.
**1880** estis superjaro komenciĝanta ĵaŭde (ligilo montras kalendaron).
En la jaro 1880 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*Tunizio fariĝis kolonio de Francio
* La Biblistudantoj komencis soleni la Sinjoran Vespermanĝon en la 14-a de nisano.

## Naskiĝoj 
*21-a de februaro: Waldemar Bonsels, germana verkisto (m. 1952)
*13-a de marto: Josef Gočár, ĉeĥa arkitekto (m. 1945)
*19-a de marto: Menyhért Kiss, hungara poeto (m. 1934)
*3-a de majo: Sándor Ziffer, hungara pentristo (m. 1962)
*20-a de majo: Cornelis Jacob Baart de la Faille, nederlanda esperantisto (m. 1939)
*2-a de junio: Friedrich Wilhelm Ellersiek, germana komercisto kaj esperantisto, eldonisto kaj redaktoro (m. 1959)
*4-a de junio: Antonín Eltschkner, ĉeĥa teologo, episkopo, kaj esperantisto (m. 1961)
*14-a de junio: Franz Christanell, aŭstra esperantisto (m. nekonata)
*27-a de junio: Helen Keller, blinda kaj surda verkisto (m. 1968)
*5-a de julio: Jan Kubelík, ĉeĥa violonisto kaj komponisto (m. 1940)
*23-a de julio: Aleksandr Postnikov, rusa esperantisto kaj kapitano de la rusia gardistaro (m. 1925)
*18-a de oktobro: Vladimir Ĵabotinskij, ukraina cionisto (m. 1940)
*1-a de novembro: Alfred Wegener, germana sciencisto kaj proponinto de teorio de plata tektoniko (m. 1930)
*31-a de decembro: George Catlett Marshall, usona ministro de milito (m. 1959)

## Mortoj 
* 7-a de majo: Luís Alves de Lima e Silva, pli konata kiel Duko de Kaŝias, brazila militisto kaj politikisto kaj patrono de la brazila armeo (n. 1803)
* 8-a de majo: Gustave Flaubert, franca verkisto (n. 1821)
* 5-a de junio: Jacob Jan Cremer, nederlanda verkisto kaj pentristo (n. 1827)
* 14-a de junio:  Károly Mihályi, hungara filozofo (n. 1808)
* 17-a de aŭgusto: Ole Bull, norvega komponisto kaj violonisto (n. 1810)
* 15-a de septembro: Robert Hodgson, kanada politikisto (n. 1790)
* 4-a de oktobro: Jacques Offenbach, franca komponisto (n. 1819)
* 1-a de novembro: José Maria da Silva Paranhos, brazila ŝtatestro, instruisto, politikisto, ĵurnalisto, diplomato kaj monarkisto (n. 1819)
* 22-a de decembro: George Eliot, angla verkistino (n. 1819)
1865

eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.
**1865** estis normala jaro komenciĝanta dimanĉe (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1865 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Aprilo : Kapitulacio de sudaj armeoj en Usono kaj fino de Usona enlanda milito.
* 14-a de aprilo: Andrew Johnson iĝis prezidento de Usono.
* 18-a de decembro : abolicio de sklaveco en Usono.
* La latinida valuta unio estiĝis. 
* Johann Gregor Mendel publikigis leĝojn de heredado.
* Aperis en Anglio la Salva Armeo.
* Aperis la unua Spiritisma Centro en Brazilo.
* Leopoldo la 2-a (Belgio) surtroniĝis.
* NGC 5956 kaj NGC 7614 eltrovitaj.

## Naskiĝoj 
* : Hendrik Bulthuis, nederlanda esperantisto (m. 1945)
* Gustaf Henrik Lundquist, sveda esperantisto (m. 1940)
* 13-a de februaro: István Csók, hungara impresionisma pentristo (m. 1961)
* 15-a de marto: Carlos Gagini, kostarika verkisto kaj esperantisto (m. 1925)
* 17-a de marto: Gabriel Narutowicz, prezidento de Pollando (m. 1912)
* 6-a de junio: Antoon Jozef Witteryck, belga esperantisto (m. 1934)
* 13-a de junio: William Butler Yeats, irlanda poeto kaj dramaturgo (m. 1939)
* 26-a de julio: Philipp Scheidemann, kanceliero de germanio en 1919 (m. 1939)
* 1-a de aŭgusto: Alfred Hoche, germana psikiatro (m. 1943)
* 11-a de septembro: Rainis, latva verkisto (m. 1929)
* 17-a de oktobro: Lucjan Żeligowski, pola generalo (m. 1947)
* 27-a de novembro: José Asunción Silva, kolombia poeto (m. 1896)
* 4-a de decembro: Edith Cavell, brita flegistino kaj spionino (m. 1915)
* 8-a de decembro: Jean Sibelius, finna komponisto (m. 1957)
* 16-a de decembro: Olavo Bilac, brazila poeto (m. 1918)
* 18-a de decembro: József Miletz, hungara esperantisto (m. 1915)
* 30-a de decembro: Rudyard Kipling, brita verkisto (m. 1936)

## Mortoj 
* 14-a de aprilo: Abraham Lincoln, prezidento de usono 1861-1865 (n. 1809)
* 21-a de aprilo: Josef Navrátil, ĉeĥa pentristo (n. 1798)
* 13-a de aŭgusto: Ignaz Semmelweis, aŭstra-hungara kuracisto (n. 1818)
* 2-a de septembro: William Rowan Hamilton, irlanda matematikisto kaj fizikisto (n. 1805)
* 10-a de decembro: Leopoldo la 1-a, unua reĝo de la belgoj
Esceto

**Esceto** (majuskle: **ẞ**, minuskle: **ß**) estas litero en la germana versio de la latina alfabeto, tie nomata *Eszett*  (de la prononco *es* kaj *zett* de la origine unuopaj literoj) aŭ *scharfes S* («akra s», de ĝia malvoĉa prononco). Ĝia prononco estas , kaj ĝi troviĝas nur post longe prononcataj vokaloj (inkluzive diftongoj) en normala, nemajuskla skribo. En tutmajuskla skribo ĝin povas anstataŭi du *S* (*SS*). Dum longa tempo ß estis unikaĵo en la latina signaro, ĉar ĝi estis la sola litero havanta nur minusklan aperon, sed ekde 29a de junio 2017 ẞ (majuskla ß) estas parto de la oficiala germana ortografio. Ĝia funkcio en la germana ortografio estas alia ol *s*, ĉar intervokala *s* havas voĉan prononcon . Komparu *Straße*  kun *Nase* . Antaŭ la ortografia reformo en 1996, ĝi ankaŭ estis uzata vortfine anstataŭ *ss*, eĉ post mallongaj vokaloj, kiel en *daß*  (reformortografie *dass*).

Kiel montras la majuskligo kaj antaŭa uzo en vortoj kiel *daß* (nun *dass*), ß origine estas ligaturo inter *s* kaj *z*. Oni prenis la frakturajn versiojn de la "longa s" (ſ) kaj de la z (ʒ) kaj kunigis ilin kiel ſʒ, kaj do ß. Ĝia moderna germana nomo do trafe priskribas ĉi tiun literon.

En Svisio kaj Liĥtenŝtejno oni oficiale forigis *ß* el la alfabeto. Tie oni ĉiam skribas anstataŭe *ss*, sed literaturo presata por eldonado trans la diversaj germanlingvaj regionoj uzas la ligaturon *ß*.

eta|Stratoŝildo kun majuskla ß
La litero ß neniam okazas vortkomence. Tial la majuskla formo nur estas bezonata kiam oni skribas vorton tutmajuskle, ekz-e por "Straße" oni povas skribi tutmajuskle "STRAẞE", anstataŭ la pli tradicia "STRASSE".

La germana esceto en la antikvaĵoj de la malfruaj 18-a kaj 19-a jarcentoj en germanaj tekstoj estis pli ofte skribitaj en antikva skribo anstataŭ en la ĝenerale kutima fraktura skribo, se oni serĉis antikvan respondon por la esceto de la fraktura skribo. La fratoj Grimm uzis en la germana gramatiko en la jaro 1819 ankoraŭ la frakturon, en la jaro 1826 tamen la Walbaum-Antiqua. En pli postaj verkoj ili tiam volis anstataŭigi la esceton per propra formo de la litero, sed finfine uzis **sz** pro manko de la antaŭvidita presita litero.

## Referencoj 
Sz
1862

eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.
**1862** estis normala jaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1862 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Belizo iĝis kolonio de Britio.
* Usono : 18-a de februaro : Konstanta parlamento de la Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko establiĝis.
* Dunganoj fuĝis de persekutoj post ribelo kontraŭ ĉina imperia potenco;
* NGC 6202 eltrovita.

## Naskiĝoj 
* Vasilij Devjatnin, rusa esperantisto (m. 1938)
* Louise Adeline Weitzel, usona pensilvanigermana verkisto (m. 1934)
* 8-a de januaro: Joseph Déchelette, franca arkeologo kaj esperantisto (m. 1914)
* 23-a de januaro: David Hilbert, germana matematikisto (m. 1943)
* 24-a de januaro: Edith Wharton, usona verkistino (m. 1937)
* 17-a de marto: Silvio Gesell, germana ekonomikisto kaj esperantisto (m. 1930)
* 28-a de marto: Aristide Briand, franca politikisto, Nobelpremiito (m. 1932)
* 5-a de majo: Max Elskamp, belga poeto (m. 1931)
* 15-a de majo: Arthur Schnitzler, aŭstra verkisto (m. 1931)
* 14-a de julio: Gustav Klimt, aŭstra pentristo (m. 1918)
* 16-a de julio: Ida Wells, usona virina kaj civilrajta aktivulino (m. 1931)
* 17-a de julio: Oscar Levertin, sveda verkisto (m. 1906)
* 22-a de aŭgusto: Claude Debussy, franca komponisto (m. 1918)
* 1-a de septembro: Nitobe Inazo, japana diplomato kaj esperantisto (m. 1933)
* 11-a de septembro: O. Henry, usona verkisto (m. 1910)
* 1-a de oktobro: Karel Macháček, ĉeĥa esperantisto (m. 1913)
* 10-a de oktobro: Emil Mayrisch, luksemburga ŝtalindustriisto (m. 1928)
* 26-a de oktobro: Hilma af Klint, sveda pentristino (m. 1944)
* 15-a de novembro: Gerhart Hauptmann, germana verkisto (m. 1946)
* 26-a de novembro: Marc Aurel Stein, brita arkeologo (m. 1943)
* 8-a de decembro: Georges Feydeau, franca verkisto (m. 1921)
* 8-a de decembro: Paŭlo Medem, rusia esperantisto (m. 1925)

## Mortoj 
* 18-a de januaro: John Tyler, usona prezidento 1841-1845 (n. 1790)
* 21-a de januaro: Božena Němcová, ĉeĥa verkistino (n. 1820)
* 24-a de julio: Martin Van Buren, usona prezidento 1837-1841 (n. 1782)
* 13-a de novembro: Ludwig Uhland, germana poeto, filologo, juristo kaj politikisto (n. 1787)
* 26-a de novembro: Julia Pardoe, angla verkistino (m. 1806)
1756

**1756** estis superjaro komenciĝanta ĵaŭde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1756 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Eko de la Sepjara milito de Prusio kontraŭ Rusio, Aŭstrio, Francio, Saksio pri Silesio.
* Nitva (urbo) kaj Gusj-Ĥrustalnij fonditaj.
* Unua nacia ekspozicio en Anglio.

## Naskiĝoj 
* 27-a de januaro: Wolfgang Amadeus Mozart, aŭstra komponisto (m. 1791)
* 3-a de marto: William Godwin, angla politika filozofo, ĵurnalisto kaj romanverkisto (m. 1836)
* 27-a de majo: Maksimiliano la 1-a Jozefo, duko de Bavario (m. 1825)

## Mortoj 
* 10-a de aprilo: Giacomo Antonio Perti, itala komponisto
1808

**1808** estis superjaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1808 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*Karlo la 4-a (Hispanio) detronigita, Jozefo Bonaparto iĝis reĝo de Hispanio.
*7-a de marto: Portugala reĝa familio alvenis al Brazilo. Pro la invado de Napoleono al Portugalio, Rio-de-Ĵanejro iĝis ĉefurbo de Portugala reĝo, estas la nura kazo de Amerika urbo ĉefurbo de Eŭropa imperio. Ĉi tiu estas fakta dato de sendependo de Brazilo, kiu ĵure estas sendependa nur en 7-a de septembro 1822.
*2-a de majo : Madridanoj ribelas kontraŭ francaj trupoj, komencante la Militon de Hispanan Sendependiĝon.
*3-a de majo : Francaj trupoj fusilas ribelajn madridanojn. Francisco de Goya poste pentros *Los fusilamientos del 3 de mayo* ("La fusiladoj de la 3-a de majo").
*Sieraleono fariĝas Brita kolonio.
*Kreita Pasilalio de Burja.
*Mahmud la 2-a iĝis estro de Osmanida imperio.
*Frederiko la 6-a iĝis reĝo de Danio kaj Norvegio;

## Naskiĝoj 
*4-a de februaro: Josef Kajetán Tyl, ĉeĥa verkisto (m. 1856)
* 4-a de februaro: Vincent Dunin-Marcinkieviĉ, belorusa verkisto (m. 1884)
*3-a de junio: Jefferson Davis, prezidanto de Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko (m. 1889)
*19-a de aŭgusto: James Nasmyth, angla inĝenieristo kaj kreinto de la vapormartelo
*6-a de oktobro: Frederiko la 7-a, reĝo de Danio (m. 1863)
*6-a de oktobro: Károly Mihályi, hungara filozofo (m. 1880)
*29-a de decembro: Andrew Johnson, prezidento de Usono (m. 1875)

## Mortoj 
*22-a de februaro: Václav Matěj Kramerius, ĉeĥa patrioto kaj verkisto (n. 1753)
*13-a de marto: Kristiano la 7-a, reĝo de Danio (n. 1749)
1701

**1701** estis normala jaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1701 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Ekas la Milito de postveno de Hispanio

## Naskiĝoj 
*24-a de aprilo: Karlo-Emanuelo la 3-a de Savojo, duko de Savojo (m. 1773)
*27-a de novembro: Anders Celsius, sveda sciencisto (m. 1744)

## Mortoj 
* 13-a de januaro: Friedrich Ulrich Calixtus, germana luterana teologo (n. 1622)
*10-a de marto: Johann Schelle, germana komponisto (n. 1648)
*8-a de junio: Filipo de Francio, duko de Orleano (n. 1640)
*5-a de septembro: Jakobo la 2-a, reĝo de Anglio (n. 1633)
1744

**1744** estis superjaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1744 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Ekas 2-a Silezia Milito.
* Jonghegong fariĝis oficiala lamaejo.
* Sotheby’s setlis la 11-an de marto en Londono.

## Naskiĝoj 
* 1-a de junio: Christian Gotthilf Salzmann, germana verkisto (m. 1811)
* 1-a de aŭgusto: Jean Baptiste Lamarck, franca zoologo (m. 1829)
* 11-a de aŭgusto: Tomás Antônio Gonzaga, juristo, poeto kaj portugala-brazila politikisto. (m. 1810)
* 25-a de aŭgusto: Johann Gottfried Herder, germana poeto (m. 1803)

## Mortoj 
* 25-a de aprilo: Anders Celsius, sveda astronomo, matematikisto kaj fizikisto (n. 1701)
* 30-a de majo: Alexander Pope, angla poeto (n. 1688)
* 31-a de oktobro: Leonardo Leo, itala komponisto (n. 1694)
1860

eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.
**1860** estis superjaro komenciĝanta dimanĉe (ligilo montras kalendaron). 
En la jaro 1860 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 3-a de aprilo : La unua livero de la Poneo-Ekspreso, usona transkontinenta poŝtservo.
* 20-a de decembro : Sud-Karolino secesiis el la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko.
* Belogorsk fondita.

## Naskiĝoj 
* 17-a de januaro: Dúbhglás de hÍde, unua prezidento de Irlando (m. 1949)
* 29-a de januaro: Anton Ĉeĥov, rusa verkisto (m. 1904)
* 19-a de marto: Fernand Doré, franca esperantisto (m. 1922)
* 29-a de majo: Isaac Albéniz, hispana komponisto kaj pianisto (m. 1909)
* 23-a de junio: Albert Giraud, belga poeto (m. 1929)
* 15-a de julio: Emmanuel Robert, franca esperantisto (m. nekonata)
* 23-a de julio: Adolf Schmidt, germana geofizikisto kaj esperantisto (m. 1944)
* 29-a de julio: Vittorio Bottego, itala esploristo (m. 1897)
* 21-a de aŭgusto: Paul Gottfried Christaller, germana esperantisto (m. 1941)
* 22-a de aŭgusto: Gustaf Fröding, sveda poeto kaj verkisto (m. 1911)
* 26-a de aŭgusto: Aleksandro Dambrauskas, litova esperantisto kaj verkisto (m. 1938)
* 5-a de oktobro: William Harvey, brita esperantisto (m. nekonata)
* 10-a de oktobro: Joan Maragall, kataluna poeto (m. 1911)
* 17-a de decembro: Carl A. Lindhagen, sveda politikisto kaj esperantisto (m. 1946)

## Mortoj 
* 27-a de januaro: János Bolyai, hungara matematikisto (n. 1802)
* 29-a de januaro: Ernst Moritz Arndt, germana sciencisto kaj verkisto (n. 1769)
* 1-a de aprilo: Jozefo Guislain, belga pionira psikiatro (n. 1797)
* 8-a de aprilo: István Széchenyi, hungara grafo (n. 1791)
* 14-a de majo: Ludwig Bechstein, germana verkisto (n. 1801)
* 24-a de junio: Jérôme Bonaparte, pli juna frato de Napoléon Bonaparte (n. 1784)
* 21-a de septembro: Arthur Schopenhauer, germana filozofo (n. 1788)
* 18-a de oktobro: Casimiro de Abreu,  brazila poeto kaj romanverkisto (n. 1839)
1497

En la jaro **1497** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*24-a de junio: Giovanni Caboto, itala esploristo pagita de angloj, atingis la marbordon de Novlando.

## Unuaj dokumentaj mencioj 
*Acăţari.

## Naskiĝoj 
*17-a de aprilo: Pedro de Valdivia, hispana konkeristo de Ĉilio (m. 1553)
*Go-Nara imperiestro de Japanio

## Mortoj 
*6-a de februaro: Johannes Ockeghem, franca komponisto (naskiĝis ĉirkaŭ 1410)
*7-a de novembro: Filipo la 2-a, Duko de Savojo (n. 1438)
*Galeotto Marzio, itala humanisto (n. 1427)
1517

En la jaro **1517** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 31-a de oktobro: Germanio: Marteno Lutero najlis sian *95 Tezojn* al la pordego de preĝejo de Wittenberg, protestante la koruptecon en la katolika eklezio.
* Konstruita Freundstein.
* Glaruso de la Svisa Ĵurkomunumo akiris la regadon de la Grafejo Werdenberg kaj kontrolis ĝin dum pli ol 300 jaroj kun siaj severaj voktoj ĝis en la jaro 1798 la Helveta Revolucio metis finon al la svisa tiraneco.

## Naskiĝoj 
* Ogimachi, imperiestro de Japanio

## Mortoj 
* 26-a de marto: Heinrich Isaac, flandra komponisto (naskiĝis ĉirkaŭ 1450)
* 2-a de oktobro: Johannes Murmellius, nederlanda klerulo, filologo, poeto kaj humanisto.  (n. 1480)
1855

**1855** estis normala jaro komenciĝanta lunde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1855 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*17-a de aprilo : Insulo de Princo Eduardo aliĝis al la Kanada Konfederacio.
*17-a de novembro: David Livingstone estis la unua eŭropano por malkovri Viktorian Akvofalon.
*En Kansaso (Usono) leĝo ediktas, ke nigruloj kaj miksrasuloj kulpaj je seksa perforto al blanka virino estu kastrataj.

## Kulturaj eventoj 
*Usono: Aperas *Kanto de Hajavato*.

## Naskiĝoj 
*Pjotr Diakonov, rusa esperantisto (m. 1908)
*16-a de januaro: Eleanor Marx, plej juna filino de Karlo Markso (m. 1898)
*17-a de februaro: Otto Liman von Sanders, germana generalo (m. 1929)
*28-a de aprilo: José Malhoa, portugala pentristo (m. 1933)
*31-a de majo: Théophile Cart, franca esperantisto (m. 1931)
*7-a de julio: Ludwig Ganghofer, germana verkisto (m. 1920)
*7-a de julio: Artur Azevedo, brazila verkisto (m. 1908)
*7-a de aŭgusto: Stanley J. Weyman, brita verkisto (m. 1928)

## Mortoj 
*23-a de februaro: Carl Friedrich Gauss, germana sciencisto (n. 1777)
*2-a de marto: Nikolao la 1-a, caro de Rusia Imperio (n. 1796)
*31-a de marto: Charlotte Brontë, angla verkistino (n. 1816)
* 24-a de junio: Junqueira Freire, brazila poeto (n. 1832)
*19-a de julio: Tomasz Zan, belorusa kaj pola poeto (n. 1794)
*19-a de novembro: Mihály Vörösmarty, hungara poeto (n. 1800)
*26-a de novembro: Adam Mickiewicz, pola poeto (n. 1798)
1787

**1787** estis normala jaro komenciĝanta lunde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1787 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*11-a de januaro: William Herschel malkovris du lunojn de Urano, Titania (luno) kaj Oberono (luno).
*18-a de marto: Herschel eltrovis NGC 5993.
*9-a de aprilo: Herschel eltrovis NGC 5297.
*11-a de aprilo: Herschel eltrovis NGC 5184.
*17-a de septembro: Usona Konstitucio estis kompletigita.
*3-a de novembro: NGC 436 eltrovita.
*7-a de decembro: Delavaro fariĝis la 1-a ŝtato de Usono.
*12-a de decembro: Pensilvanio fariĝis la 2-a ŝtato de Usono.
*18-a de decembro: Nov-Ĵerzejo fariĝis la 3-a ŝtato de Usono.
*Britio kreas Sieraleonon.
*Subskribiĝis la usona konstitucio.
*Verko de Antoine Lavoisier pri kemia nomenklaturo. Unua priskribo de silicio.
*La opero *Don Giovanni* de Wolfgang Amadeus Mozart
*Serra Talhada fondita.
*Tokugawa Ienari iĝis ŝoguno.

## Naskiĝoj 
*26-a de aprilo:  Ludwig Uhland
*17-a de decembro: Jan Evangelista Purkyně, ĉeĥa natursciencisto (m. 1869)
*Ŝaka, tribestro kaj ŝtatestro de la Zuluoj (proksima dato)

## Mortoj 
*
1845

**1845** estis normala jaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1845 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 3-a de marto : Florido fariĝis la 27-a ŝtato de Usono.
*4-a de marto : James K. Polk iĝis prezidento de Usono.
* 29-a de decembro : Teksaso fariĝis la 28-a ŝtato de Usono.
*Universal (Sotos Ochando) kreita.

## Naskiĝoj 
* 3-a de marto: Jan Micislaw Baudouin de Courtenay, pola esperantisto (m. 1929)
* 3-a de marto: Georg Cantor, germana matematikisto (m. 1918)
* 10-a de marto: Aleksandro la 3-a, caro de Rusio (m. 1894)
* 27-a de marto: Wilhelm Conrad Röntgen, germana fizikisto (m. 1923)
* 20-a de aprilo: Barono de Rio Branco, brazila advokato, diplomato, geografo kaj historiisto (m. 1912)
* 24-a de aprilo: Carl Spitteler, svisa verkisto (m. 1923)
* 30-a de majo: Amadeo la 1-a, reĝo de Hispanio (m. 1890)
* 27-a de julio: Leon Fauvart-Bastoul, franca esperantisto (m. 1922)
* 16-a de aŭgusto: Gabriel Lippmann, franca fizikisto (m. 1921)
* 25-a de aŭgusto: Ludoviko la 2-a, reĝo de Bavario (m. 1886)
* 25-a de novembro: José Maria Eça de Queiroz, portugala romanisto (m. 1900)

## Mortoj 
* 26-a de majo: Jónas Hallgrímsson, islanda verkisto
* 8-a de junio: Andrew Jackson, prezidento de usono
1816

**1816** estis superjaro komenciĝanta lunde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1816 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 11-a de decembro : Indianao fariĝis la 19-a ŝtato de Usono.
* Argentino sendependiĝas de Hispanio.
* Francio: Sklaveco estas leĝe malpermesata.
* Johano la 6-a de Portugalio kronita.
* Moresnet estiĝis.
* Banĝulo fondita.

## Naskiĝoj 
* 17-a de februaro: Francisco Adolfo de Varnhagen, brazila historiisto, militisto kaj diplomato (m. 1878)
* 21-a de aprilo : Charlotte Brontë, verkistino
* 10-a de majo : Friedrich Gerstäcker, verkisto

## Mortoj 
* 20-a de marto: Maria la 1-a de Portugalio
1876

eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.
**1876** estis superjaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron).

En la jaro **1876** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 1-a de aŭgusto : Kolorado fariĝis la 38-a ŝtato de Usono.
*Murad la 5-a iĝis estro de Osmanida imperio sed estis detronigita tuj poste, Abd-ul-Hamid la 2-a surtroniĝis.

## Naskiĝoj 
* 5-a de januaro: Konrad Adenauer, unua kanceliero de la Federacia Respubliko Germanio (m. 1967)
* 12-a de januaro: Jack London, usona verkisto (m. 1916)
* 12-a de februaro: Thubten Gyatso, 13-a Dalai-lamao (m. 1933)
* 2-a de marto: Papo Pio la 12-a (m. 1958)
* 18-a de aprilo: André Baudet, franca esperantisto (m. nekonata)
* 3-a de julio: Alaiza Paŝkjeviĉ, belorusa verkistino (m. 1916)
* 6-a de julio: Harry F. Sinclair, usona nafto-industriisto (m. 1956)
* 11-a de julio: Afonso d'Escragnolle Taunay, brazila verkisto (m. 1958)
* 19-a de julio: Ignaz Seipel, aŭstra politikisto kaj kanceliero (m. 1932)
* 28-a de julio: Viktor Hawlik, aŭstrogermana esperantisto (m. 1931)
* 7-a de aŭgusto: Mata Hari, nederlanda dancistino kaj spionino (m. 1917)
* 22-a de septembro: André Tardieu, ĉefministro de Francio (m. 1945)
* 19-a de oktobro: Frederic William Hipsley, brita esperantisto (m. nekonata)
* 9-a de decembro: Sam Jansson, sveda esperantisto (m. nekonata)

## Mortoj 
* 10-a de aprilo: Alexander Turney Stewart, usona vendeja magnato (n. 1803)
* 23-a de majo: Janko Kráľ, slovaka nacia renaskiganto (n. 1822)
* 2-a de junio: Ĥristo Botev, bulgara poeto kaj revoluciulo (n. 1848)
* 8-a de junio: George Sand, franca verkistino (n. 1804)
* 21-a de junio: Antonio López de Santa Anna, prezidento de Meksiko (n. 1794)
Œ

**Œ**, minuskle **œ**, estas litero de la franca kaj angla alfabeto kun prononco [ø] laŭ IFA. Sed ĝi ne estas franca invento; Islandaj skribistoj jam uzis ĝin en kelkaj antikvaj dokumentoj kiel signon por longa "ø".

Œ simple estas ligaturo inter O kaj E, parenca al la signoj Ø kaj Ö.

La unikodaj valoroj de &#338;/&#339; estas 338 kaj 339. Male al Æ, la litero ne estas en la kodo ISO 8859-1 (Latina 1), tial tiu kodo ne plene subtenas la francan lingvon. Francoj sukcesis normigi alian kod-varianton ISO 8859-15, en kiu la litero havas la poziciojn 188 kaj 189.

## Vidu ankaŭ 
* Æ

OE
1812

**1812** estis superjaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1812 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 11-a de februaro : Usono : La ŝtatestro de Masaĉuseco Elbridge GERRY faris la unuan fi-dislimadon (kiu ricevis la nomon en la angla *gerrymandering*).
* 30-a de aprilo : Luiziano fariĝis la 18-a ŝtato de Usono.
* La Milito de 1812 inter Britio kaj Usono. La usonanoj kaptis la urbeton de York (Toronto, Kanado) kaj la Britoj kaptis la ĉefurbon de Vaŝingtono. La Kanadaj provincoj restis sendependaj de Usono.

## Naskiĝoj 
* 7-a de februaro: Charles Dickens, brita verkisto (m. 1870)
* 7-a de majo: Robert Browning, brita verkisto (m. 1889)
* 12-a de majo: Edward Lear, brita pentristo kaj verkisto (m. 1888)

## Mortoj 
* 26-a de januaro: Rodrigo de Sousa Coutinho, portugala ĉefministro kaj politikisto (n. 1755)
* 2-a de februaro: Isaac Titsingh, kirurgo, komercisto kaj nederlanda ambasadoro (n. 1745)
* 20-a de marto: Jan Ladislav Dusík, ĉeĥa komponisto kaj pianisto (n. 1760)
* 23-a de majo: Louis Dutens, franca verkisto (n. 1730)
* 10-a de julio: Carl Ludwig Willdenow, germana botanikisto (n. 1765)
* 24-a de decembro: Joel Barlow, usona poeto kaj politikisto (n. 1754)

## Vidu ankaŭ 
* Uverturo 1812
1820

[eta|243x243ra|Dekstrume:

* [Hans Christian Ørsted
* Morto de Georgo la 3-a
* Turk-egipta konkero de Sudano (1820-1824)
* Liberala Jartrio
* Liberala Revolucio de 1820
* Ekvadora Milito de Sendependeco/Batalo de Camino Real
* Cato Strata Konspiro
* Unua rusa antarkta ekspedicio

]]
**1820** estis superjaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1820 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 6-a de marto: *Kompromison ĉe Misurio* subskribis por leĝo la prezidento James Monroe. Ĝi permesas la eniron de Misurio en la Usona Enlanda Milito kiel ŝtato sklavema, sed la norda parto de la Luiziana aĉeto restis sen sklaveco.
* Sudano: Egiptianoj fondas Kartumon.
* 15-a de marto : Majno fariĝis la 23-a ŝtato de Usono.
* Georgo la 4-a (Britio) surtroniĝis.

## Naskiĝoj 
* 17-a de januaro: Anne Brontë, angla verkisto (m. 1849)
* Kelemen Mikes (politikisto), hungara politikisto (m. 1849)
* 4-a de februaro: Božena Němcová, ĉeĥa verkistino (m. 1862)
* 2-a de marto: Multatuli (Eduard Douwes Dekker) nederlanda verkisto (m. 1887)
* 5-a de aprilo: Félix Tournachon Nadar, franca desegnisto (m. 1910)
* 27-a de aprilo: Herbert Spencer, brita sociologo (m. 1903)
* 12-a de majo: Josef Mánes, ĉeĥa pentristo (m. 1871)
* 5-a de julio: William John Macquorn Rankine, skota inĝeniero kaj fizikisto (m. 1872)
* 26-a de septembro: Ishwar Chandra Vidyasagar, bengala klerulo, edukisto, socio-reformanto, kaj filantropo (m. 1891)

## Mortoj 
* 26-a de septembro: Daniel Boone, usona esploristo (n. 1734)
* 29-a de septembro: Antonín Jaroslav Puchmajer, ĉeĥa poeto (n. 1769)
* Georgo la 3-a (Britio).
1817

**1817** estis normala jaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1817 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Publikita Solresolo.
*Arnold Timothée De Lasaulx iĝis regnestro de Moresnet.
*Kokaku detronigita, Ninko iĝis imperiestro de Japanio.
* 3-a de marto: James Monroe iĝis prezidento de Usono.
*22-a de aŭgusto: Araraquara fondita.
* 10-a de decembro : Misisipio fariĝis la 20-a ŝtato de Usono.

## Naskiĝoj 
* 2-a de marto: János Arany, hungara poeto (m. 1882)
* 5-a de septembro: Aleksej Konstantinoviĉ Tolstoj
* 14-a de septembro: Theodor Storm
* 12-a de novembro: Mírzá Husayn `Alí Núrí titolita Bahá'u'lláh kaj la profeto fondinta de la Bahaa Kredo
* 30-a de novembro: Theodor Mommsen
*Henry Harbaugh, usona pensilvanigermana verkisto

## Mortoj 
* 12-a de aprilo: Charles Messier, franca astronomo
* 15-a de majo: John Fryer, ribelanto de la marŝipo Bounty
* 30-a de junio: Abraham Gottlob Werner
* 18-a de julio: Jane Austen
1796

**1796** estis superjaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron). En 1796 interalie okazis:

## Eventoj 
* 1-a de junio: Tenesio fariĝis la 16-a ŝtato de Usono.
*Napoleono invadis Italion kaj kreis la italan flagon.
*Brita imperio finkonkeris tutan Hindion.
*14-a de majo: Edward Jenner kreis la vakcinon.

## Naskiĝoj 
* 1-a de junio: Sadi Carnot, franca fizikisto (m. 1832)
* 6-a de julio: Nikolao la 1-a, caro de Rusia Imperio (m. 1855)

## Mortoj 
* 17-a de februaro: James Macpherson, skota poeto (n. 1736)
* 21-a de julio: Robert Burns, skota poeto (n. 1759)
* 17-a de novembro: Katerina la Granda, carino de Rusio (n. 1729)
1760

**1760** estis superjaro komenciĝanta marde (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1760 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* Fondo de Abu-Dabio.
* Georgo la 3-a (Britio) la Freneza surtroniĝis.
* Tokugawa Ieharu iĝis ŝoguno.

## Naskiĝoj 
* 12-a de februaro: Jan Ladislav Dusík, ĉeĥa komponisto kaj pianisto (m. 1812)
* 10-a de majo: Johann Peter Hebel
* 5-a de junio: Johan Gadolin, finna kemiisto kaj mineralogo (m. 1852)
* 8-a de julio: Christian Kramp, franca matematikisto
* 23-a de novembro: François-Noël Babeuf
* 14-a de decembro: Pehr von Afzelius, profesoro pri Medicino de la Universitato de Upsalo (m. 1843)
* Sequoyah
* Katsushika Hokusai, japana pentristo (m. 1849)

## Mortoj 
*
1803

**1803** estis normala jaro komenciĝanta sabate (ligilo montras kalendaron).

En la jaro 1803 post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
* 1-a de marto : Ohio fariĝis la 17-a ŝtato de Usono.
* 5-a de marto Fino de la Helveta Respubliko: Napoleno donis al Svislando la intermedian konstitucion.
* 30-a de aprilo : Usono aĉetas Luizianon de Francio.
* Eŭropo: *Reichsdeputationshauptschluss* (la lasta leĝodona decido de la Sankta Romia Imperio) 
* Eŭropo: Ticino fariĝas libera respubliko kaj kantono.
* Kreo de Kantono Sankt-Galo en Svislando.

## Naskiĝoj 
* 7-a de februaro: Louis Hector Berlioz, franca romantika komponisto (m. 1869)
* 14-a de aprilo: Friedrich von Amerling, aŭstra pentristo (m. 1887)
* 25-a de majo: Edward George Bulwer-Lytton, angla verkisto kaj politikisto (m. 1873)
* 25-a de majo: Ralph Waldo Emerson, usona verkisto (m. 1882)
* 25-a de aŭgusto: Luís Alves de Lima e Silva, pli konata kiel Duko de Kaŝias, brazila militisto kaj politikisto kaj patrono de la brazila armeo. (m. 1880)
* 28-a de septembro: Prosper Mérimée, franca verkisto (m. 1870)
* 12-a de oktobro: Alexander Turney Stewart, usona vendeja magnato (m. 1876)
* 5-a de decembro: Fjodor Tjutĉev, rusa poeto kaj diplomato (m. 1873)

## Mortoj 
* 1-a de februaro: Anders Chydenius, finna filozofo kaj parlamentisto (n. 1729)
* 18-a de februaro: Johann Wilhelm Ludwig Gleim, germana poeto (n. 1719)
* 14-a de marto: Friedrich Gottlieb Klopstock, germana poeto (n. 1724)
* 22-a de junio: Wilhelm Heinse, germana verkisto (n. 1746)
* 18-a de decembro: Johann Gottfried Herder, germana poeto (n. 1744)