open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Indukta logiko

**Indukta logiko** estas la kontraŭo de dedukta logiko.

Male al dedukta logiko, indukta logiko ne nur interesiĝas pri validaj argumentoj, sed ankaŭ pri argumentoj, por kiuj la konkludo estas **verŝajna**. Por ilustri la diferencon, rigardu la jenan argumenton.

*Ĝis nun ĉiun matenon la suno leviĝis. Tial ankaŭ morgaŭ la suno leviĝos.*

Tio ne estas valida argumento, ĉar ekzemple eblas ke grandega meteorito eniros la sunsistemon kaj estos inter la suno kaj la tero morgaŭ, do la suno ne videblos (ĉi tie "leviĝi" signifas "videbli sur la horizonto"). Sed la induktaj logikistoj dirus, ke tamen la konkludo estas tre verŝajna, kaj certe ke ĝi estas pli verŝajna ol la konkludo en jena argumento:

*Ĝis nun ĉiun matenon la suno leviĝis. Tial morgaŭ la suno ne leviĝos.*

Sed la problemo de indukta logiko estas ke la verŝajneco de la konkludo dependas de la **fonscio**. Por la dedukta logiko estas tute egale ĉu aliaj premisoj estas aldonitaj; valida argumento ĉiam restas valida. Sed la verŝajneco de argumento povas ege ŝanĝi se aliaj premisoj estas aldonitaj. Ekz. rigardu jenan argumenton:

*Ĝis nun ĉiun matenon la suno leviĝis. Scientistoj malkovris, ke hodiaŭ meteorito eniris la sunsistemon kaj staros inter suno kaj tero morgaŭ matene. Tial ankaŭ morgaŭ la suno leviĝos.*

La verŝajneco de ĉi tiu konkludo nun ege malpligrandiĝis pro la dua frazo. Do en indukta logiko oni vere devus rigardi ĉiun fonscion de la homaro, por vere paroli pri "verŝajneco" de la konkludo. Se oni malagnoskas certan scion, la rezulto povas esti ege erara. En dedukta logiko tamen oni nur bezonas rigardi la premisojn de la argumento. Aldonaj faktoj ne povas ŝanĝigi la validecon de la konkludo.

Pro ĉiuj ĉi problemoj de indukta logiko kompare kun dedukta logiko, multaj modernaj logikistoj opinias ke indukta logiko ne estu konsiderata branĉo de *logiko*.

## Vidu ankaŭ 
* Matematika indukto
* Tezo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.uncg.edu/phi/phi115/induc4.htm  
* http://plato.stanford.edu/entries/logic-inductive 
* http://faculty.ucmerced.edu/eheit/heit2000.pdf  
* http://ethics.acusd.edu/Courses/logic/answers/Exercise1_3.html 


Kategorio:Argumentoj
Kategorio:Konceptoj de sciteorio
Kategorio:Konceptoj en logiko
Kategorio:Konceptoj de metafiziko
Kategorio:Kritika pensado
Kategorio:Epistemologio de scienco
Kategorio:Historio de ideoj
Honora Patrona Komitato de UEA

La **Honora Patrona Komitato de Universala Esperanto-Asocio** konsistas el lingvistoj, sciencistoj kaj aliaj eminentaj personoj, kiuj faris gravajn servojn al la Esperanto-movado kaj mem parolas la internacian lingvon.

La Honoran Patronan Komitaton konsistigas aktuale:

* S-ro Vytenis Andriukaitis - litova medicinisto, politikisto, parlamentano, de 2014 ĝis 2019 Komisionano de Eŭropa Unio pri Sano kaj Nutraĵa Sekureco
* S-ro Ulrich Brandenburg – iama ambasadoro de Germanio en Rusio kaj Portugalio
* Prof. Chang Choong-sik – doktoro pri historio, eksprezidanto de Universitato Dankook
* S-ro Harald Helfgott - matematikisto, profesoro ĉe la Universitato de Göttingen, Germanio
* Prof. Marco Lucchesi - brazila verkisto, profesoro de Federacia Universitato de Rio-de-Ĵanejro, plurjara prezidanto de Brazila Beletristika Akademio
* S-ro Giorgio Novello - ambasadoro de Italio ĉe la registaroj de Norvegio kaj Islando
* S-ino Judit Polgár - profesia ŝakludisto, senkompare la plej sukcesa virino sur tiu kampo en la historio
* Prof. Humphrey Tonkin – eksprezidanto kaj universitata profesoro pri humanistiko, Universitato de Hartford
* S-ro Giuliano Turone - itala juristo, eksa juĝisto de la Supera Apelacia Tribunalo
* Prof. John Wells – profesoro pri fonetiko en la Universitata Kolegio Londono

## Iamaj membroj 
En la Honora Patrona Komitato membris interalie:
* Paul Ariste – estona lingvisto
* Bakin (Ba Jin) – vicprezidanto de Ĉina Popola Politika Interkonsiliĝa Konferenco, prezidanto de Ĉina Verkista Asocio
* Prof. Dalibor Brozovič – membro de la Kroatia kaj Makedonia Akademioj de Sciencoj, redakciano de "Tutslava lingva atlaso" kaj "Eŭropa lingva atlaso"
* Prof. Chen Yuan – direktoro de la Instituto pri Aplikata Lingvistiko en la Ĉina Akademio de Sociaj Sciencoj, vicministro en la ŝtata Komisiono pri Lingvo
* Willem Drees – iama ĉefministro de Nederlando
* Harry Harrison – mondkonata sciencfikcia aŭtoro, eksprezidanto de World SF, internacia organizo de sciencfikciaj verkistoj kaj redaktoroj
* Miguel Sancho Izquierdo (1890–1988) - profesoro pri filozofio de juro, rektoro de la Universitato de Zaragoza
* Prof. Lionel Elvin – eksdirektoro de la Eduka Departemento de Unesko, direktoro de la Instituto pri Edukado en la Londona Universitato
*Prof. Reinhard Selten – profesoro en la Universitato de Bonn, laŭreato de la Nobel-premio pri ekonomiko
* D-ro Umesao Tadao – emerita profesoro de la Universitato de Kioto kaj multjara direktoro de la Nacia Muzeo pri Etnologio de Japanio
* Kep Enderby – iama ministro pri justico de Aŭstralio

## Vidu ankaŭ 
* Honoraj Membroj de UEA
* Prezidantoj de UEA

## Eksteraj ligiloj 
* Listo de la honoraj oficoj de UEA en la asocia retpaĝo

Kategorio:UEA
Ludoviko la 15-a (Francio)

**Ludoviko la 15-a "la Amata"** (, naskiĝis 1710, mortis la 10-an de majo 1774) estis franca reĝo ekde la 1-a de septembro 1715 ĝis sia morto.

Post la longa regado de lia praavo, Ludoviko la 14-a, la juna Ludoviko la 15-a supreniris al la potenco. Dum sia regado Francio batalis plurajn militojn (Milito de la aŭstra sukcedo kaj Franc-Brita Indiana Milito). Rezulte de la Sepjara Milito en 1763, li estis devigita cedi Novan Francion en Nordameriko al Britio kaj Hispanio. Ludoviko la 15-a postlasis grandan sed ekonomie kaj politike malfortan regnon. La malfacila situacio en kiu Francio trovis sin sub lia regado estis signifa faktoro en la Franca Revolucio.

Historiistoj emas vidi la regadon de Ludoviko la 15-a kiel periodo de malkresko por Francio. Ili montras ĝeneraligitan korupton en la reĝa kortego, kiu damaĝis la reputacion de la reĝo kaj la reĝimo. Krome, la multekostaj militoj kondukitaj fare de Ludoviko lasis la francan trezorejon elĉerpita. Tamen, ekzistas ankaŭ alia historia aliro kiu asertas ke Ludoviko la 15-a estis tre populara inter liaj subuloj dum lia vivo. Laŭ subtenantoj de ĉi tiu aliro, la negativa reputacio kiu alkroĉis al li estis kreita ĉefe kiel rezulto de revolucia propagando disvastigita post la Franca Revolucio.

## Edzino kaj idoj 
En 1725 Ludoviko la 15-a, tiam nur 15-jara, edziĝis al la ok jarojn pli aĝa pola princino Maria Leszczyńska, filino de pola reĝo Stanisław Leszczyński. Ŝi naskis al li 11 infanojn. Krome li havis multnombrajn amantinojn, inter kiuj Madamo de Pompadour kaj Madamo du Barry, kaj ankaŭ .

## Vidu ankaŭ
* Stilo Ludoviko la 15-a

[maldekstra|eta|230px|Ludoviko la 15-a; pentraĵo de [Maurice Quentin de la Tour (1704-1788)]]

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.histoire-en-ligne.com/article.php3?id_article=229  (france)
* http://rouvroy.medusis.com/docs/1215.html?qid=sdx_q6


Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Burbonoj
Kategorio:Entombigitoj en baziliko de Saint-Denis
Listo de francaj reĝoj

Tiu ĉi listo listigas monarĥojn kiuj havis la titolojn:https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Listo_de_francaj_re%C4%9Doj&veaction=editsource
* Reĝo de la Frankoj
* Reĝo de Francio
* Reĝo de la francoj
* Imperiestro de la francoj

|}

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Francio
* Reĝa bienaro de Francio
* Prezidento de la Respubliko (Francio)
* Konsiliprezidento (Francio)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cathedrale-reims.com/sacre1.html  
* http://en.wikipedia.org/wiki/Kings_of_France_family_tree 
eta|180px|

Kategorio:Franca monarkio
Francio
Henriko la 3-a (Francio)

[eta|maldekstra|240ra|Henriko la 3-a (ĉ. [1571-*1581*)]]
**Henriko la 3-a de Francio** aŭ **Henriko la 1-a de Pollando-Litovio** (naskiĝis la ; mortis la ) estis la lasta franca reĝo el la dinastio de la Valezianoj.

Li estis reĝo de Pollando-Litovio de 1573 ĝis 1574 kaj reĝo de Francio de 1574 ĝis 1589, kiam lin murdis Jacques Clément.

La reĝado de **Henriko la 3-a** ne sukcesis regi la regnon, dividitan inter la protestantoj de Henriko de Navaro kaj la katolikoj de Henriko de Gizo. En 1585, Henriko la 3-a aprobis la proklamon de Nemours per kiu nuligis la reĝajn rajtojn heredajn de Henriko de Navaro, ĉar tiu estis protestanta kaj estro de ties partio. Tiam ekis la milito nomita de la tri Henrikoj, kiu finis pro morto de Henriko de Gizo kaj reamikiĝo de la reĝo kun Henriko de Navaro aprile de 1589, malmulte antaŭ la murdo de la reĝo aŭguste samjare. Ties entroniĝo estis komplika ĉar granda parto de la nobelaro ne akceptis protestantan reĝon aliancano de Anglio; tamen en 1593 la nova reĝo ŝajnige almenaŭ konvertiĝis al katolikismo. Venis epoko de repaciĝo kaj en 1598 la reĝo proklamis la edikton de Nantes, per kiu oni permesis liberon al protestantoj.

## Fotaro 

Dosiero:Anjou 1570louvre.jpg|
Dosiero:Henryk III Walezy (275241).jpg|
Dosiero:Potęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcja R.P. 1573.jpg|

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* retejo pri la dinastio de Valezianoj (angle kaj france) 

Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Polaj reĝoj
Kategorio:Regantoj de Litovio
Kategorio:Historio de Belorusio
Kategorio:Historio de Francio
Kategorio:Historio de Litovio
Kategorio:Historio de Pollando
Kategorio:Dinastio de Valois
Kategorio:Naskiĝintoj en 1551
Kategorio:Mortintoj en 1589
Kategorio:Atencitoj
Karlo la 9-a (Francio)

**Karlo la 9-a de Francio** (naskiĝis la 27-an de junio 1550, mortis la 31-an de majo 1574) estis franca reĝo inter 1560 kaj 1574.
Li estis filo de Henriko la 2-a kaj Katerino de Mediĉo.

Dum lia reĝado okazis masakro de la Sankta Bartolomeo.

## Vidu ankaŭ 
* Francaj militoj pri religio

Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Dinastio de Valois
Kategorio:Entombigitoj en baziliko de Saint-Denis
Kategorio:Mortintoj pro tuberkulozo
Francisko la 2-a (Francio)

**Francisko la 2-a** ( en Château de Fontainebleau, Francio –  en Orleano, Francio) estis reĝo de Francio 1559-1560. En 1558 li edziĝis kun Mario Stuart, reĝino de Skotlando.

Dosiero:Francois II de france.jpg|
Dosiero:Francesco II.jpg|
Dosiero:FrancoisII.jpg|
Dosiero:Franciszek II.jpg|

Kategorio:Naskiĝintoj en 1544
Kategorio:Mortintoj en 1560
Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Dinastio de Valois
Maria Stuart

eta|maldekstra|Maria Stuart
**Maria la 1-a de Skotlando** aŭ **Maria Stuart**, *Mary, Queen of Scots, Mary Stuart, Mary Stewart* aŭ *Mary I* (8-a de decembro 1542 – 8-a de februaro 1587, ekzekutita), estis reĝino de Skotlando ekde la 14-a de decembro 1542 ĝis la 24-a de julio 1567. Ŝi estis la filino de reĝo Jakobo la 5-a, *James Stuart*, kaj Marie de Guise.

En 1558 ŝi edziniĝis kun la estonta reĝo Francisko la 2-a de Francio kaj tiel iĝis reĝino (peredza) de Francio.

Maria Stuart eble estas la plej konata skota monarko, parte pro sia tragika vivo.

Kategorio:Skotlandaj reĝoj
Kategorio:Stuartoj
Kategorio:Reĝinoj de Francio
⚭Maria Stuart
Kategorio:Ekzekutitoj per senkapigo
Henriko la 2-a (Francio)

dekstra|200ra
**Henriko la 2-a** () estis la dua filo de Francisko la 1-a kaj Klaŭda de Francio (*Claude de France*, filino de Ludoviko la 12-a kaj Ana de Bretonio). Li naskiĝis je la 31-a de marto 1519, en Saint-Germain-en-Laye, apud Parizo. Li edziĝis kun Katerino de Mediĉo en 1533 kaj iĝis reĝo post la morto de sia frato en 1536 kaj de sia patro en 1547.

## Vivo 
Henriko iĝis reĝo en la 31.3.1547 dum tempo kiam la splitiĝo de la religiaj partioj kiel ankaŭ la disvastiĝo de aŭstria-hispania potenco de la Habsburgoj ege endanĝerigis la francan regnon. Li estis bela viro sed iomete malkapabla reganto dependante de siaj konsilistoj ekz. de la amantino Diane de Poitiers kaj de la konestablo de Montmorency.

Henriko denove ekmilitis kontraŭ Anglio kies rezulto estis la redono de la urbo Boulogne al Franclando. En la 15.1.1552 li faris kun al princo-elektisto Morico de Saksio kaj ties protestantaj aliancanoj la kontraŭimperiestran Ligon de Chambord. En marto 1552 francaj trupoj (35.000 soldatoj) okupis Lorenon kaj gajnis Toul kaj Verdun. La urbon Metz gajnis Montmorency per perfido.

### Militado malpli sukcesa 
Pli malbonŝance faritis la milito ekde 1552 en Italujo. Elĉerpite Henriko konsentis packontrakton kun la imperiestro en februaro 1556 en Vaucelles kun la daŭro de kvin jaroj. Sed li mem rompis tiun konkordon laŭ instigo de papo Paŭlo la 4-a marŝigante la Dukon de Guise kun 20.000 soldatoj kontraŭ Napolo. Tiu plano fiaskis pro la supereco nevenkebla de la trupoj de Fernando Álvarez de Toledo, la t.n. Fera duko de Alba. Eĉ pli malfeliĉa estis por Henriko la milito ĉe la nederlanda landlimo. Montmorency venkitis en la 10.8.1557 apud Saint Quentin. Dume Francisko de Guise konkeris disde la Angloj en 1558 la urbon Calais, Egmont nuligis en la 13.6.1558 tutan francan taĉmentaron apud Gravelingen starantan sub la komando de la Mareŝalo de Termes. Sed Henriko kaj lia kontraŭulo Filipo la 2-a (Hispanio) volis unuiĝi por subigi la protestantojn kaj faris sekve en la 3.4.1559 - kune kun Anglio - la Pacon de Cateau-Cambrésis. Kontraŭ la redono de Ham, St. Quentin, Castelet kaj la liberigo de la konestablo la franca reĝo Henriko cedis i.a. la konkeritan regionon Piemonto. Por plifirmigi la novan aliancon edzinigitis la plej maljuna filino de Henriko, Izabela de Valois kun la hispana reĝo Filipo. Tiuokaze faritis tri tagojn daŭranta festo kun turniro dum kiu Henriko ĉeokule vunditis fare de la grafo Montgomery kaj mortis.

Dosiero:Henri2.jpg|
Dosiero:St-Denis Heinrich-II.jpg|

## Literaturo 
* Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 9. Leipzig 1907, p.&nbsp;102, kio legeblas tie ĉi interrete.

## Eksteraj ligiloj 
* http://hypo.ge.ch/www/cliotexte/sites/Arisitum/cdf/cev.html

Kategorio:Naskiĝintoj en Saint-Germain-en-Laye
Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Dinastio de Valois
Kategorio:Bretonaj dukoj
Henriko la 4-a (Francio)

**Henriko la 4-a**, naskita **Henri de Bourbon** ( en Pau -  en Parizo) estis reĝo **Henriko la 3-a de Navaro** (1572-1610) kaj poste reĝo de Francio (1589-1610), unua reĝo el la burbona branĉo de la kapetida dinastio. Fine de la religiaj militoj, li rifuzis la protestantismon kaj konvertiĝis al la katolika kredo (1593) por gajni Parizon (onidire, li diris "Parizo meritas meson") kaj denove unuigi Francion. Dum lia regado floris Francio, li dungis kapablajn ministrojn kiel princo Sully.

Li edziĝis kun Maria de Mediĉo 1600 en Lyon.

## Kunteksto 
La reĝado de Henriko la 3-a ne sukcesis regi la regnon, dividita inter la protestantoj de Henriko de Navaro kaj la katolikoj de Henriko de Gizo. En 1585, Henriko la 3-a aprobis la proklamon de Nemours per kiu nuligis la reĝajn rajtojn heredajn de Henriko de Navaro, ĉar estis protestanta kaj estro de ties partio. Tiam ekis la milito nomita de la tri Henrikoj, kiu finis pro morto de Henriko de Gizo kaj reamikiĝo de la reĝo kun Henriko de Navaro aprile de 1589, malmulte antaŭ la murdo de la reĝo aŭguste samjare. Ties entroniĝo estis komplika ĉar granda parto de la nobelaro ne akceptis protestantan reĝon aliancano de Anglio; tamen en 1593 la reĝo ŝajnige almenaŭ konvertiĝis al katolikismo. Venis epoko de repaciĝo kaj en 1598 la reĝo proklamis la edikton de Nantes, per kiu oni permesis liberon al protestantoj. La administra regado estis fidita al ministro Sully. La reĝo Henriko la 4-a estis edzo de Margareto de Valezio, fratino de Henriko la 3-a kaj reĝino Margot de Navaro, sed ili estis separiĝintaj. Por sekurigi la sukcedon la reĝo nuligis tiun geedzecon kaj edziĝis al Maria de Medicis, kiu naskis heredonton, Ludoviko, kaj aliajn filojn.

La reĝo, ĉirkaŭata de katolikaj potencoj ligataj al la dinastio de Habsburgoj kaj hispana kaj aŭstria, decidis apogi la protestantajn potencojn vekinte malapogon de katolikaj nobeloj. Li prepariĝis por milito kaj nomumis regento sian edzinon, Maria de Medicis. En 1610 la reĝo estis murdita de katoliko. La filo Ludoviko estis tiam nur 9-jaraĝa kaj la patrino regentis kun siaj italaj fiduloj nome Leonora Dosi kaj Concino Concini. La politiko ŝanĝis al favoro de alproksimiĝo al la katolikaj potencoj, kun malkontento de protestantoj, nobeloj iame povegaj kaj malaltaj klasoj. Ludoviko la 13-a iĝis reĝo nur 14-jaraĝa en Reims en 1614. Post unu jaro li edziĝis en Bordozo al Ana de Aŭstrio, filino de la hispana reĝo Filipo la 3-a. Samepoke franca princino edziniĝis al hispana princo, estonta reĝo Filipo la 4-a, sed sen atingi sukcesan repaciĝon de ambaŭ regnoj.

## Bildaro 

Dosiero:Statue Henri IV Pont Neuf.jpg|
Dosiero:Francois_Dubois_001.jpg|
Dosiero:Peter_Paul_Rubens_095b.jpg|

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hfac.uh.edu/gbrown/philosophers/leibniz/BritannicaPages/Henri-IV/Henri-IV.html 
* http://genealogy.euweb.cz/capet/capet40.html
* http://www.france-pittoresque.com/rois-france/henri-IV-5b.htm
* http://www.vialupo.com/henri4


Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Burbonoj
Kategorio:Homoj ekskomunikitaj de romkatolika eklezio
Kategorio:Atencitoj
Kategorio:Paŭo (Francio)
Jet Propulsion Laboratory

La ***Jet Propulsion Laboratory*** aŭ **JPL** (esperante: *Jet-Propulsa Laboratorio*), en Pasadena, Kalifornio, estas nacia laboratorio de Usono. Ĝin operacias la Kalifornia Instituto de Teknologio (angle *California Institute of Technology* aŭ *Caltech*), por la Nacia Aeronaŭtika kaj Spaca Administracio (angle *National Aeronautics and Space Administration* aŭ *NASA*). Ĝi faras robotan esploradon de la sunsistemo.

## Plej Grandaj Projektoj 
* Viking (*Vikingo*): Paro da orbitantoj, kiu atingis Marson en 1976.
* Vojaĝanto 1 kaj Vojaĝanto 2 (laŭ angle *Voyager*): Forteriĝitaj en 1977, ili traveturis kaj studis la eksteran sunsistemon. La du ankoraŭ funkcias.
* Magellan: Uzis radaron por mapi preskaŭ la tutan supraĵon de Venuso dum pli ol kvar jaroj ekde 1990.
* Galileo: Forteriĝinta en 1989, enorbitiĝis ĉe Jupitero kaj studis ĝin kaj ĝiajn lunojn.
* Cassini: Forteriĝinta en 1997, enorbitiĝis ĉe Saturno en julio 2004.

## Eksteraj ligiloj 
* Ofica TTT-ejo: (angle)

Dosiero:Jet Propulsion Laboratory sign.jpg|
Dosiero:Site du JPL en Californie.jpg|
Dosiero:JPLControlRoom.jpg|
Dosiero:CaltechLogo.png|

Kategorio:Kosmocentroj
Opia milito

En la 19-a jarcento ĉina verda teo estiĝis tre populara en Eŭropo kaj Usono. Ĉina silko kaj porcelano estas ankaŭ de granda mendado. Aliflanke, Eŭropo havis nenion por oferti al Ĉinio. Estiĝita komerca malekvilibro estis malbona speciale por Britio, kiu sendadis al Honkongo multe ŝipojn, plenŝarĝitajn de arĝento. Britioj volis solvi problemon pere de interŝanĝo de varoj al kotono kaj opio kun Hindujo kaj suda Azio. Opio estis tre mendita en Ĉinio, kie ĝi funkcias kiel valuto. Britioj smuglis opion al Ĉinio sen skrupuloj al malpermeso de importo de opio. Jare 1839 registaro de Qing, post kelkaj malsukcesaj anti-opiaj kampanjoj, kreis tre drastajn leĝojn kontraŭ opio. Komisaro Lin Zexu konfiskis kaj neniigis  kestojn da opio ( tunoj). Britoj violente venĝis sin kontraŭ ĉinio: ili atakis malpreparitan Ĉinion, detruis ĉiniaj armeon kaj devigis subskribi malekvilibran kontrakton. Post tia evento, Honkongo estiĝis britia teritorio. Britio akiris statuson de la plej privilegiita lando. Ĉinio estas devigita pagi tre grandan sumon.

## La du ĉefaj konfliktoj 
* Unua Opia Milito (1839–1842)
* Dua Opia Milito (1856–1860)

Kategorio:Militoj de Ĉinio
Kategorio:Militoj de la 19-a jarcento
Kategorio:Konfliktoj en 1840-1849
Kategorio:Konfliktoj en 1850-1859
Emily Price Post

**Emily Price POST** (naskiĝis la 27-an de oktobro 1872, mortis la 25-an de septembro, 1960) estis usona verkisto, ĉefe verkinte librojn pri etiketo.

## Verkaro 
* *Etiquette*

Kategorio:Usonaj verkistoj
Francaj religiaj militoj

[eta|dekstra|250px|La [Masakro de Sankta Bartolomeo.]]
eta|dekstra|250px|La sieĝo de La Rochelle
La **francaj religiaj militoj** aŭ **hugenotaj militoj** de 1562 ĝis 1598 estis serio de ok enlandaj militoj en Francio. Ili estas konataj pro la masakro de la francaj protestantoj, la t.n. hugenotoj, fare de la katolikoj en la nokto de Sankta Bartolomeo. Politike ili estis finitaj per la reĝo Henriko la 4-a. Minimuma celo de katolika nobela partio estis forteni la hugenotojn de la ŝtataj kaj ekleziaj prebendoj kaj samtempe kontroli la reĝon. Simile kiel la posta Tridekjara Milito la hugenotaj militoj ne estis nuraj religiaj militoj; dinastiaj kaj kialoj de pov-politiko same estis fonaj kaŭzoj. La militoj markas la lastan reziston de regionaj fortoj kontraŭ la absolutisma centra povo en Francio.

## Unua religia milito (1562-1563) 
## Dua religia milito (1567-1568) 
## Tria religia milito (1569-1570) 
## Kvara religia milito (1572-1573) 
## Kvina religia milito (1574-1576) 
## Sesa religia milito (1576-1577) 
## Sepa religia milito (?-1580) 
## Oka religia milito ( -1593) 
## Konsekvencoj 
* Konsekvencoj:
** politikaj
** nombro de mortintoj, ruinadoj
** en la ideoj:
*** vindiciae contra tyrannos

## Samtempuloj 
* Étienne de la Boétie
* Henriko la 2-a (Francio)
* Katerino de Mediĉo
* Montaigne

## Vidu ankaŭ 
* Eŭropaj militoj de religio

## Literaturo 
* Barbier-Mueller, Jean Paul: La Paroles et les Armes. Chronique des Guerres de religion en France (1562-1598). Genève s.j.
* Coudy, Julien (Hrsg.): Die Hugenottenkriege in Augenzeugenberichten. Herausgegeben von Julien Coudy. Vorworte von Pastor Henry Bosc und A.-M. Roguet O.P. Historischer Abriß von Ernst Mengin. Düsseldorf 1965.
* Davis, Natalie Zemon: The Rites of Voilence: Religious Riot in Sixteenth-Century France. En: Soman, Alfred (Hrsg.): The Massacre of St. Bartholomew. Reappraisals and Documents. The Hague 1974, S. 203-242.
* Diefendorf, Barbara B.: Beneath the Cross. Catholics and Huguenots in Sixteenth-Century Paris. New York, Oxford 1991.
* Holt, Mack P.: The French Wars of Religion, 1562-1629. (= New approaches to European history 8) Cambridge 1995.
* Sutherland, N.M.: The Massacre of St Bartholomew and the European Conflict 1559-1572. London, Basingstoke 1973.

## Eksteraj ligiloj 
* La hugenotaj militoj  unua parto (en la angla)
* La hugenotaj militoj  dua parto (en la angla)

Kategorio:Militoj de la 16-a jarcento
Kategorio:1562
Kategorio:1563
Kategorio:1567
Kategorio:1568
Kategorio:1569
Kategorio:1570
Kategorio:1572
Kategorio:1573
Kategorio:1574
Kategorio:1576
Kategorio:1577
Kategorio:1580
Kategorio:1593
Kategorio:16-a jarcento en Francio
Kategorio:Militoj de Francio
Kategorio:Enlandaj militoj
Amplifilo

[eta|200px|Malnova amplifilo kun [Elektrona valvo|elektronaj valvoj]]
**Amplifilo**, aŭ (**amplifikatoro**), estas aparato, kiu ŝanĝas malgrandan movadon en pli grandan movadon. Tamen, ĝenerale la plej kutimaj kaj utilaj amplifiloj efektive uzas malgrandan kvanton da energio por regi pli grandan kvanton da energio. Plie avantaĝas se la amplifita elaĵo havas linearan rilaton kun la enaĵo. Tiu ĉi rilato sciiĝas kiel la **amplifo** de la amplifilo.

La plej kutima speco de amplifilo estas la elektronika amplifilo (ekz. operacia amplifilo), ofte uzitaj en radiofoniaj kaj televidaj dissendiloj kaj riceviloj, sonsistemoj, mikrokomputiloj, kaj aliaj elektronikaj ciferaj ekipaĵoj, kaj en gitaroj kaj aliaj instrumentaj amplifiloj.

Alia speco de amplifilo estas la fluida amplifilo, bazita sur la fluida triodo.

## Vidu ankaŭ 
* Operacia amplifilo
* Optika amplifilo
* Vakutuba amplifilo
* Hidraŭlika amplifilo


Kategorio:Elektronikaj cirkvitoj
Kategorio:Iloj
Germana Imperiestro

[eta|dekstra|400px|Proklamo de la Regno en [Versajlo, 1871, laŭ fama pentraĵo de Anton von Werner]]
**Germana Imperiestro** (germane: *Deutscher Kaiser*) estis la titolo de la ŝtatestro en la Germana Imperiestra Regno de 1871 ĝis 1918. Por eviti la malfacilan (interalie tiam ĉefe geografian esprimon) "Germanio", la titolo ne estis "imperiestro de Germanio". Ekzistis entute dum tiuj preskaŭ kvin jardekoj nur tri imperiestroj.

La germanaj imperiestroj postulis heredon de Sankta Romia Imperio kaj, tra tiu, de Romia imperio de Okcidento. La imperiestroj de la Sankta Romia Imperio, el kiu granda parto estis germana, havas titolon "Imperiestro de la Sankta Romia imperio".

Laŭ la konstitucio, la prusa reĝo havis la prezidon en la Federacia Konsilio, kiu reprezentis la princojn kaj liberajn urbojn. Tiu prezidanto havis la titolon Germana Imperiestro. Li rajtis instali la (regnan kancelieron, kiu estis la registarestro. Tamen ekzistis krome parlamento, Reichstag, kiu decidis pri leĝoj kaj la buĝeto.

Imperiestroj estis la prusaj reĝoj:

* Vilhelmo la 1-a: 1871-1888
* Frederiko la 3-a: 1888
* Vilhelmo la 2-a: 1888-1918

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Germanio
* Otto von Bismarck
* Prusio


Kategorio:Germana Imperiestra Regno
Germana Imperio
Imperiestro de la Francoj

**Listo de imperiestroj de la Francoj**. La titolo ĉiam estis "Empereur des Français" kaj neniam "Empereur de France", pro tio esperante "Imperiestro de la Francoj".

* Napoléon la 1-a: 1804 - 1814/1815 Imperiestro de la Francoj kaj Reĝo de Italio (abdikis por sia filo)
* Napoleono la 2-a: 1815 - 1832 (nur teoria) Imperiestro de la Francoj kaj Reĝo de Romo, nomita Agleto (*l’Aiglon*), filo de Napoléon la 1-a (ne reĝis)
* Napoleono la 3-a: 1832 - 1870 Imperiestro de la Francoj, nevo de Napoléon la 1-a (reĝis nur ekde 1852 ĝis 1870 kaj abdikis por sia filo)
* Napoleono la 4-a: 1870 - 1879 la Princo Imperiestra, filo de Napoléon la 3-a (ne reĝis)

## Genealogio 
*Charles-Marie Bonaparte
**Napoléon la 1-a (1804 - 1815)
***Napoleono la 2-a (1815 - 1832)
**Louis Bonaparte, reĝo de Reĝlando Holando
***Napoleono la 3-a (1832 - 1870)
****Napoleono la 4-a (1870 - 1879)

## Vidu ankaŭ 
* Imperiestro
* Francio


Kategorio:Listoj de francoj
Francoj
Imperiestro de Meksiko

La titolo **Imperiestro de Meksiko** en la historio estis atribuita al Agustín de Iturbide ekde 1821 ĝis 1823, kaj Maksimiliano ekde 1863 ĝis 1867, dume la Unua kaj Dua Meksikaj Imperioj respektive. Ĝiaj leĝaj fundamentoj estis dokumentoj kiel la Plano de Iguala, kiu kompletigis la meksikan sendependecon kaj kreis Meksikan Imperion, aŭ la Provizora Statuto de Meksika Imperio (hispane *Estatuto Provisional del Imperio Mexicano*) kiu organizis politikan strukturon de Meksiko reĝita pro Maksimiliano. Ambaŭ monarkioj estis moderaj, heredaj kaj katolikaj, kontrastante kun la laikaj respublikaj registaroj kiuj regis antaŭe, kaj ambaŭ violente finiĝis kun la mortpafo de ĝiaj estroj kaj la abolo de ĝiaj leĝaj ordoj.

Dum la aliaj periodoj post la sendependiĝo en 1822 Meksiko estis regata de prezidentoj.
## Galerio 

Dosiero:Ofrecimiento a Maximiliano.jpg|Maksimiliano surtronigata
Dosiero:Maximilian of Mexico bw.jpg|La Imperiestro

## Vidu ankaŭ 
* Imperiestro
* Meksiko
* Agustín de Iturbide

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.casaimperial.org 
* http://www.getty.edu/research/conducting_research/digitized_collections/mexico 
*Plano de Iguala
*Traktatoj de Córdoba
*Provizora Statuto de Meksika Imperio

## Referencoj 
Kategorio:Historio de Meksiko
*Meksiko
Listo de militoj

Jen **listo de militoj** de historio:

* ĉ. -1400?: Troja milito
* -431--404: Peloponesa milito
* 1095-1270: Krucmilitoj
* 1274, 1281: Mongolaj invadoj al Japanio
* 1337-1453: Centjara milito
* 1562-1593: Francaj militoj pri religio
* 1618-1648: Tridekjara milito
* 1660-1665: 1-a Norda Milito
* 1665-1667: Angla-holanda Milito
* 1672-1678: Franca-holanda Milito
* 1688-1697: Palatinata Milito
* 1700-1720: 2-a Norda Milito
* 1701-1714: Milito de hispana sukcedo
* 1740-1742: 1-a Silezia Milito
* 1744-1745: 2-a Silezia Milito
* 1740-1748: Aŭstria Hered-Vica Milito
* 1756-1763: 3-a Silezia Milito aŭ Sepjara milito
* 1775-1783: Usona Revolucio
* 1778-1779: Bavara hered-vica milito
* 1792-1797: 1-a Koalicia Milito
* 1798-1801: Militiro al Egipto far Napoleono
* 1799-1802: 2-a Koalicia Milito
* 1805: 3-a Koalicia Milito
* 1806-1807: 4-a Koalicia Milito
* 1809: 5-a Koalicia Milito
* 1812: Milito de Napoléon kontraŭ Rusio
* 1812-1814: Milito de 1812 inter Britio kaj Usono
* 1813-1814: Militoj de la eŭropa liberado de napoleona imperiismo
* 1828-1829: Rusa-turka Milito
* 1839-1842: Opia milito inter Britio kaj Ĉinio
* 1861-1865: Usona Enlanda Milito
* 1866: Prusa-aŭstria milito
* 1870-1871: Germana-Franca Milito
* 1896: Angla-zanzibara milito
* 1898: Hispana-usona milito
* 1899-1902: Britia-bura Milito
* 1914-1918: Unua mondmilito
* Rusa Enlanda Milito
* 1919-1922: Greka-turka milito (1919-1922)
* Pola-bolŝevika milito
* 1936-1939: Hispana Enlanda Milito
* 1939-1945: Dua mondmilito
* Malvarma milito
* 1946-1954: Unua Hindoĉina Milito
* 1950-1953: Korea Milito
* 1964-1975: Vjetnama milito
* 1967: Sestaga milito
* 1980-1988: 1-a Golfa Milito
* 1990: 2-a Golfa Milito
* 2003: 3-a Golfa Milito
* 2023: Israel-hamasa milito de 2023

## Vidu ankaŭ 
* Listo de bataloj
* Interna milito

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20020203122240/http://members.aol.com/CSPmgm/warlist.htm 
* https://web.archive.org/web/20031014155043/http://www.angelfire.com/tv2/robertradford0/grandes_batailles.htm#bataille 
* SIPRI http://www.sipri.org
* http://www.ploughshares.ca 


Militoj
Johano Paŭlo la 1-a

Papo **Johano Paŭlo la 1-a**,  (naskiĝis **Albino Luciani** la  en Forno di Canale, vilaĝo en provinco de Belluno, Italio; mortis la  en Vatikanurbo) estis patriarĥo de Venecio antaŭ esti elektita papo. Li decidis nomiĝi Johano Paŭlo la l-a, duobla nomo, kiu por la unua fojo aperas en la dumiljara historio de la Eklezio, ĝuste por atesti sian volon daŭrigi la renovigan agadon de la antaŭintoj, Johano la 23-a kaj Paŭlo la 6-a. Li ankaŭ estis la unua en la papoj, kiu aldonis la "unuan" al sia nomo.

La saman nomon prenis lia posteulo, Johano Paŭlo la 2-a, kiu kontraste al li ĝuis unu el la plej longaj papaj periodoj en la historio.

Ĉi tiu estis la plej mallonga ofico de la papo en 373 jaroj (ekde la papo Leono la 11-a) kaj 1978 estis la lasta konata "**jaro de la tri papoj**" ĝis nun.

## Vivo 
Li studis filozofion kaj teologion en la Seminarioj de Feltre kaj Belluno. Li kompletigis siajn studojn en Romo, ĉe la Gregoria Universitato, kie li doktoriĝis pri teologio. Apenaŭ 22-a jara, li estis ordinita sacerdoto, kaj tuj li iĝis vicparoĥestro en sia malgranda naskiĝloko, pli poste en la apuda urbeto Agordo. Samtempe, li instruis religion en la minista teknika instituto de Agordo.

Dum dek jaroj, ĝis 1947, li estis vicrektoro kaj profesoro pri teologio en la Seminario de Belluno. Li pretigis en 1949, iĝinte ekde 1948 Vikario de la Episkopo de Belluno, Eŭkaristian Kongreson, kaj verkis katekismon, kiu jam atingis sep eldonojn kaj estis tradukita en multajn lingvojn.

En 1958 Papo Johano la 23-a, kiu havis la okazon lin apreci kiel Patriarko de Venecio, nomis lin episkopo de Vittorio Veneto; la episkopa konsekro okazis en Sankta Petro, per la manoj de la Papo mem.

La agado de Mons. Luciani en tiu urbo estis vasta kaj intensa sur la spirita, karitata kaj kultura ebeno. Lia ĉefa zorgo estis la formado de sacerdotoj kaj la evoluigo de la laikaj katolikaj organizoj. Sentiva je la suferoj de la malriĉuloj, li neniam mankigis al ili spiritan konsolon kaj konkretan helpon.

Kiel Episkopo de Vittorio Veneto, Mons. Luciani partoprenis la Duan Vatikanan Koncilion, kies spiriton li kapablis profunde travivi, kaj kies instruojn li same profunde interpretis. Jam en aprilo 1962, tio signifas antaŭ la malfermo de la Koncilio, li klarigis, en letero al la klerikaro kaj al la fideluloj, la konciliajn celojn, invitante al la preĝo por la ekumena unuiĝo de ĉiuj Eklezioj.

Je Kristnasko 1969, Mons. Luciani estis nomita de Paŭlo la 6-a Patriarko de Venecio.

Li estis "la ridetanta papo", li ŝajne intencis gravajn reformajn paŝojn, kiujn pro frua morto li ne povis plenumi. Lia rego daŭris nur 33 tagojn. Lia subita kaj stranga morto estigis dubojn kaj polemikojn.

Lia tuja sukcedanto, Johano Paŭlo la 2-a, deklaris lin servisto de Dio en 2003. Pli posta papo Francisko deklaris lin "honorinda" en 2017 kaj beata en 2022.

## Interesaĵoj 
La papo rezignis pri portilo, movebla trono kaj tiaro; lian subitan morton vualas konspiraj teorioj, servisto de Dio.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 1912
Kategorio:Mortintoj en 1978
Kategorio:Patriarkoj de Venecio
Kategorio:Papoj
Kategorio:Beatigitoj
Potenco (filozofio)

La esprimo **Potenco** signifas la kapablon influi la sintenon aŭ pensadon de personoj kaj sociaj grupoj aŭ la kapablon atingi celojn sen obei al eksteraj devigoj.

## Difinoj 
Eriko FROMM (Erich Fromm) en sia verko *Havi aŭ Esti* (germanlingve *Haben oder Sein*) skribis

La esenca punkto estas esprimita per la diferenco inter *havi* potencon kaj *esti* potenca. Esti potenca signifas, ke iu persono estas ĝenerale rekonata kiel kompetenta por iu tasko, kaj tiu rekono baziĝas sur ŝiaj aŭ liaj individuaj spertoj kaj scioj. Alivorte, ĝi estas socie rekonata eksperteco. Tute male, posedo de potenco estas socia rilato bazita sur statuso kaj potenco ĉerpata el hierarĥia pozicio, ne el individua povo. Evidente tio ne signifas, ke kompetenteco ne estas elemento por gajni hierarĥian pozicion; tio signifas simple, ke la reala aŭ atribuata komenca kompetenteco estas transigita al la titolo aŭ pozicio de la aŭtoritato (potenculo) kaj tiel iĝas sendependa de individuoj, t.e. instituciigita.

Ĉi tiu diferenco estas grava, ĉar la maniero, laŭ kiu homoj sintenas, estas plie produkto de institucioj, en kiuj ni edukiĝas, ol de iu interna naturo. Alivorte, sociaj rilatoj *difinas* individuojn envolvitajn en ilin. Tio signifas, ke diversaj grupoj, kiujn kreas individuoj, havas trajtojn, kondutojn kaj rezultojn, kiuj ne povas esti komprenitaj per reduktado al individuoj en ili. Tio estas, ke grupoj konsistas ne nur el individuoj, sed ankaŭ el rilatoj inter individuoj, kaj ke tiuj ĉi rilatoj afektos siajn objektojn. Ekzemple, estas evidente, ke “uzado de potenco de iuj malpotencigas aliajn” kaj tiel per “kombinaĵo inter fizika timigado, ekonomia dominado kaj dependeco kaj fiziologiaj limoj, sociaj institucioj kaj praktikoj afektas la manieron kiel ĉiu vidas la mondon kaj sian lokon en ĝi”.

Aŭtoritataj sociaj rilatoj signifas dividon de socio en tiujn (ofte nur kelkajn), kiuj donas ordonojn, kaj tiujn (ofte pli multajn), kiuj tiujn ordonojn akceptas, tiel malriĉigante la envolvitajn individuojn mense, emocie kaj fizike, kaj malriĉigante la socion kiel tuton. Homaj rilatoj, en ĉiuj partoj de vivo, estas markitaj de potenco, kaj ne de libereco. Kaj ĉar libereco povas esti kreita nur de libereco, aŭtoritataj sociaj rilatoj (kaj la obeado, kiun ili postulas) nek povas eduki nek edukas personon en libereco – nur mem-regada partopreno en ĉiuj kampoj de la vivo povas efektivigi tion.

## Proverboj 
Ekzistas pluraj (14) proverboj pri potenco en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

## Vidu ankaŭ 
* Aŭtoritato
* Politiko
* Anarkiismo

## Referencoj 
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Filozofio
!
The Lost Gardens of Heligan

eta|**La Ĝangalo**
**The Lost Gardens of Heligan** (La Perditaj Ĝardenoj de Heligan) estas ege populara vizitejo en la angla provinco de Kornvalo.

Originale poseditaj de la Tremayne familio, la ĝardenoj neglektiĝis post la Unua mondmilito ĝis Tim SMIT, fondinto de la Eden Project, kaj grupo de entuziasmuloj decidis revigligi la ĝardenojn al antaŭa gloro. Ilia peno estis elstara sukceso, ne nur por la ĝardenoj sed la loka ekonomio profitas de kromaj laborŝancoj.
Nuntempe vidiĝas grandioza kolekto de maljunaj rododendroj kaj kamelioj, serio de lagoj plenitaj de centjaraĝa pumpilo, ĝardenoj de floroj kaj legomoj kaj impona sovaĝejo “La Ĝangalo” plenita de subtropikaj filikoj. Ankaŭ troviĝas la sola restanta ananasa truo en Eŭropo, varmigita per putranta sterko.

Lost Gardens of Heligan
Cekumo

La **cekumo** (*intestinum caecum*) estas sakforma fino de la dika intesto ĉe ĝia renkontejo kun la maldika intesto. Ĝin ĉirkaŭas peritoneo ĉiuflanke. Ĝi estas granda, grava ĉe la herbovoraj mamuloj, ĉe aliaj rudimentiĝis. La grandeco de la cekumo varias laŭ specioj, ekz. ĉe remaĉuloj ĝi estas pli longa ol la maldika intesto. La cekumo estas la ĉefa ejo por la malkombino de la celulozo ĉe kelkaj herbovoruloj (ĉevalo, porko). La cekumo havas ĉe la simioj kaj homo vermoforman apendicon (*appendix vermiformis*), kiu estas rudimentiĝinta organo inflamiĝema. La inflamo de la apendico (apendicito) povas kaŭzi la inflamon de la peritoneo (peritoneito). Okaze de apendicito, oni forigas multfoje la apendicon (apendicektomio).

La inflamo de la cekumo nomiĝas cekumito kelkfoje uzata ankaŭ por la apendicito.

Kategorio:Digesta sistemo
Cekumito

eta|Vido de la cekumo
**Cekumito** (ankaŭ nomita **tifilito**) estas inflamo de la cekumo, kelkfoje uzata ankaŭ por la apendicito.

Krom la apendicito ĉe la homoj ne estas konataj malsanoj limigitaj aparte al cekumo. Do evidente inflamo de la cekumo estas kutime flanka simptomo de ĝenerala inflamo de la intestosistemo aŭ parto de ĝi. En la kazo de la apendicito tiu povas etendiĝi al la cekumo kaj tiam kaŭzi cekumiton.

## Simptomoj
Simptomoj de cekumito povas esti ventropremo, febro, laceco, vomemo, vomo, ventrodoloro kaj diareo.

## Kaŭzoj
Kutima kaŭzo de cekumito estas gram-negativaj enteraj komensalismaj bakterioj de la digesta sistemo.

## Prognozoj
La inflamo povas etendiĝi tra la tuta digesta sistemo kaj kaŭzi fermiĝon de la cekumo kaj interrompi ties sangoalfluon. Tio kaj aliaj faktoroj povas kaŭzi nekrozon kun perforigo de la intesto, kio povas siaflanke kaŭzi sepson. Tial cekumito povas kaŭzi morton ĝis en 40 ĝis 50 % de la kazoj.

Kategorio:Onkologio
Kategorio:Sindromoj en viscera kirurgio
Kategorio:Dika intesto
Apendico

eta|400px|Apendico en la digesta sistemo (malsupra kaj maldekstra)
:*Apendico* estas la aldona, klariga parto en la fino de libro, verko.
La homa **apendico** (*appendix aŭ processus vermiformis*) estas 8 cm longa tubeto, rudimentiĝinta intesteto, ligita al la cekumo. Ĝi situas en la ventrokavo dekstraflanke. Ĝi estis perdinta multe el sia iama funkcio, tio estas temas pri vestiĝa strukturo.

Ĝi havas nur unu aperturon al la cekumo, kiu kelkfoje tute aŭ parte fermiĝas kaj la bakterioj plimultiĝas en ĝi. Tiel estiĝas inflamo, kiu nomiĝas apendicito.

La forigo, fortranĉo de la apendico nomiĝas apendicektomio.

## Utilo? 
Sciencistoj en 2014 finfine malkovris kial utilus (kaj gravus) la apendico. Ĝi estus rezerva stokejo de sanaj bakterioj. 

## Referencoj 
Kategorio:Digesta sistemo
Kategorio:Homa anatomio
Hadriano la 6-a

**Hadriano la 6-a** aŭ **Adriano la 6-a** ( – ) estis la lasta neitala papo ĝis kiam Johano Paŭlo la 2-a, pola, estis elektita en 1978, dum kvar jarcentoj nur italojn la kurio elektis kiel papojn.

La sola nederlanda papo (1522–1523), li naskiĝis en Utrecht, denaske nomita Adriaan Florisz BOEYENS. Li vizitadis la universitaton de Loveno, iĝis doktoro pri teologio (1491), kaj en 1507 estis nomumita instruisto al la sepjara Karlo, poste reĝo de Hispanio (kiel Karlo la 1-a) kaj Sankta-Romia Imperiestro (kiel Karlo la 5-a). En 1516 Karlo nomumis Hadrianon ĝenerala inkvizitoro de Aragono kaj kunregento. Li estis elektita kardinalo en 1517. Kiel papo li provis ataki la vendon de indulgencoj, kiuj instigis la unuan ribelon de Lutero, kaj li alligiĝis al la imperiestro, Anglio kaj Venecio kontraŭ Francio. Li ankaŭ sensukcese provis unuigi la kristanajn fortojn kontraŭ la Turkoj.

Traktante la fruajn stadiojn de la protestanta ribelo en Germanio, Hadriano ne tute komprenis la gravecon de la situacio. Dum la regna parlamento, kiu kunvenis en decembro 1522 en Nurenbergo, li estis reprezentita per Chieregati, kies instrukcioj enhavas la malkaŝan konfeson, ke la tuto de la malordo de la eklezio eble devenis el la kurio mem, kaj tie devus komenci la reformo. Tamen, la eksa profesoro kaj ĝenerala inkvizitoro estis firme kontraŭ doktrinaj ŝanĝoj kaj postulis, ke Lutero estu punita pro herezo.

La aserto en unu el liaj verkoj, ke la papo povas erari pri fidaferoj (*haeresim per suam determinationem aut Decretalem assurondo*) allogas atenton. Katolikoj diras, ke ĝi sole estis privata opinio, ne elkatedra deklaro, sekve ĝi ne konfliktas kun la dogmo pri papa neeraropovo. Aliaj asertas, ke la koncepto pri "elkatedreco" estis inventita en la 19-a jarcento. La 14-an de septembro 1523 li mortis, post papeco tro mallonga por esti efika.
Eksciinte pri lia morto loĝantoj de Romo demetis florbukedojn antaŭ la pordo de lia kuracisto.

La plejparto da la oficialaj paperoj de Hadriano la 6-a malaperis post lia morto.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.newadvent.org/cathen/01159b.htm Katolika enciklopedio 
* http://archives.catholic.org.hk/popes/index.htm  listo de la papoj 

Kategorio:Papoj
Kategorio:Nederlandanoj
Kategorio:Nederlandaj romkatolikoj
Apendicito

dekstra|250px
**Apendicito** estas la inflamo de apendico, kelkfoje misnomata cekumito. La kaŭzo estas la parta aŭ tuta fermiĝo de la sola aperturo kaj ĉiokaze la plimultiĝo de la bakterioj. Ĝi povas kaŭzi la danĝeran inflamon de la peritoneo (peritoneito). Okaze de apendicito, oni forigas multfoje la apendicon (apendicektomio).

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section3/chapter25/25e.jsp 
* http://www.mayoclinic.com/invoke.cfm?id=DS00274 
* http://healthlibrary.stanford.edu/resources/internet/bodysystems/digestive2.html#appendicitis  
* http://xnet.kp.org/permanentejournal/spring98pj/appendicitis.html

Kategorio:Sindromoj en viscera kirurgio
Kategorio:Dika intesto
Tapiredoj

**Tapiredoj** (*Tapiridae*) estas familio de neparhufuloj, kiu havas nur unu genron, nome la **tapiron** (*tapirus*) kun kvin specioj.

La ĝeneralan priskribon de la familio legu tie.

Kategorio:Neparhufuloj
Kategorio:Familioj de mamuloj
Opriĉnina

**Opriĉnina** ( — malnovruse "opriĉ" — krome, aparte) - difino de periodo en historio de Rusio (1565-1572) kaj samtempe de aplikata politiko dum ĉi tiu tempo fare de caro Ivano la Terura. Ĉefa celo estis subpremo de ĉia interna opozicio kaj plifortigo de la cara regopovo. Ĝi konsistis en apartigo de granda parto de la Moskva Regno disde regopovo de bojaroj, kiuj ricevis la restan parton nomatan *zemŝĉina* () kaj gvidatan de *Bojara Konsilio*. 

Laŭ ordono de caro estis establigita societo kun specia teritorio, armeo, financioj kaj regado. Caro estigis anojn de opriĉnina maljuĝeblaj. Rezulto de *opriĉnina* estas plifortigo de aŭtokrata potenco kun trajtoj de orienta despotismo. 

En 1572 la caro aboliciis *opriĉnina*(n) kaj revenigis parton de konfiskitaj teritorioj al iliaj originaj proprietuloj. Do, *opriĉnina* estis perforta centraligo sen sufiĉaj ekonomikaj kaj sociaj premisoj. Ĉefa realigrimedo de *opriĉnina* estas teroro.

## Ekesto
En 1564 post laŭvica malvenko de rusa armeo komendata de Kurbskij en batalo de Czaśniki (Vicebska regiono), la caro ordonis forpeli sian princon kaj proksiman kunlaboranton al Dorpat. Militisto Kurbskij kontraŭstaris al la caro, la 30-an de aprilo 1564 transiris al flanko de la Respubliko de Ambaŭ Nacioj. Lia soldataro kun taĉmentoj polaj-litvaj detuis interalie Velikije Luki. Rezulte de tiaj eventoj la caro suspektante nobelaron pri perfido, kreis opriĉnina.

## Agado
Adeptoj de opriĉnina mortigis ĉefepiskopojn kaj faris amasan deportadon de loĝantaro. La plej fama eksceso estis detruo de ribelanta Velikij Novgorod, kiu kiel ĉefurbo de antaŭa Novgoroda Respubliko kaj reprezentanto de plutokratiaj kaj respublikaj tradicioj estis serioza minaco al aŭtoritatisma regado de la caro (same politike kaj ideologie).

Adeptoj de opriĉnina devenis ĉefe de etaj nobeloj aŭ estis fremdaj solduloj. Ilia tasko estis disvastigado de terorismo kaj administrado de bienoj forprenitaj al bojaroj.

## En fikcio
*Opriĉnik* (en rusa: «Опричник», IPA: [ɐˈprʲitɕnʲɪk]), tradukita foje kiel *La Gardisto*, estas opero en kvar aktoj, kvin scenoj, de Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij por sia propra libreto laŭ tragedio *La Opriĉnikoj* (en rusa: Опричники) de Ivan Laĵeĉnikov (1792–1869). La temo de la opero estas la opriĉnikoj. La agado okazas en la kortego de Ivano la Terura dum la epoko de la Opriĉnina (1565–1573).

## Bibliografio
* * M. Heller, *Historia imperium rosyjskiego* (Historio de Rusa Imperio). Książka i Wiedza, Warszawa 2005, ISBN 8305134253
* Oleg Gordievsky, Christopher Andrew, *KGB: The Inside Story of its intelligence operations from Lenin to Gorbachev* (ruslingva eldono), Centerpoligraph, Moskvo 1999, p. 21, ISBN 5-227-00437-4

## Eksteraj ligiloj
* Iwan IV Groźny i oprycznina
* The New York Times Book Review - A Dystopian Tale of Russia’s Future (2011/03/13)

Kategorio:Politikaj reprezalioj en Rusio
Kategorio:Ivano la Terura
Kategorio:1565
Kategorio:1566
Kategorio:1567
Kategorio:1568
Kategorio:1569
Kategorio:1570
Kategorio:1571
Kategorio:1572
Sablo

[eta|375ra|Sablo de la [Saharo.]]
**Sablo** estas nature okazanta, fajne dividita roko, konstituita de partikloj etendantaj laŭ grandeco de 0,063mm ĝis 2 mm. Individua partiklo en tiu ĉi grandeca etendo nomiĝas **sabla grajno** aŭ **sablero**. La sekva pli malgranda klaso en geologio estas ŝlimo, kiu havas partiklojn de sub 0,063 ĝis 0,004 mm grandece, kaj la sekva pli granda grandeco estas gruzo, kiu etendiĝas supren ĝis 64 mm (vidu grajna grandeco por la uzataj normoj).

Laŭ Francisko Azorín **sablo** estas *Materialo konsistanta el tre malgrandaj ŝtonaj grajnoj ne kunigitaj unu kun la alia.* Li indikas etimologion el la latina *sabulum* (sablego, grajnaro). Kaj li aldonas la terminon *sabli*, por meti sablon sur vojo, en..., kaj listigas diversajn tipojn de sablo, nome: mara, rivera, mina, duna, kvarca, granita, kalka, seka, natura, artefarita, akra kaj rondgrajna.

## Troviĝo de sablo 
[eta|dekstra|250ra|Sabla strando en [Barbado.]]
La plej kutima konstituaĵo de sablo ĉe interne kontinentaj situoj kaj ne-tropikaj marbordaj situoj estas siliko (silicia duoksido) ofte en la formo de kvarco. Tamen, la konsisto de sablo varias laŭ lokaj fontoj de roko kaj kondiĉoj. Multo de la subtilaj blanka sablo trovita en situo de korala rifo, ekzemple, estas pulvorita koralo (kalkoŝtono) kiu pasis tra la digesto de fiŝo. Iuj situoj havas sablojn kiuj entenas fero aŭ feldspato.

Sablo estas transportita de vento aŭ akvo kaj deponiĝas en la formo de plaĝoj, dunoj, sablopintoj, sablobenkoj, kaj similaj. En dezerto, sablo estas la domina speco de grundo.

## Uzoj de sablo 
alternative=Collage of nine types of sand|eta|Kolaĝo de naŭ specoj de sablo
Sablo estas ofte la precipa komponanto de la agregaĵo uzita por la preparado de betono. Sablo fabrikita ĉe rokrompejoj por uzo kiel agregaĵo nomiĝas *hom-sablo*.

Sablo estas uzata por la farado de vitro kaj por farado de silicio.

Homoj, speciale infanoj ŝatas ludi kun sablo sur plaĝoj aŭ en sabloskatoloj. Vidu sablokastelo por detaloj.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de mineraloj
* Sablohorloĝo
* Sablomaro
* Sabloŝtono
* Sabloŝtormo
* Strando
* Grejso
* Sablo (heraldiko)

## Proverbo 
Ekzistas proverboj pri sablo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 

## Bildaro 

Dosiero:Kalabrien Ricadi Sandwellen 2129.jpg|
Dosiero:White Sands National Monument.jpg|
Dosiero:Sand sorting tower.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.senmerv.com/archives/000118.php  
* http://www.simplot.com/industrial/silica/silica_msds.cfm 
* http://www.kennislink.nl/web/show?id=86860  

## Referencoj 

Kategorio:Petrologio
Kategorio:Sedimentado
Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Pedologio
Kategorio:Konstrumaterialoj
Fibulo

**Fibulo** (*fibula*) estas longa, svelta osto inter genuo kaj maleolo.

Ĝi estas apud la tibio kaj ili formas kune la ostoj de la kruro.

## Vidu ankaŭ 
* Fibolo

Kategorio:Skeleta sistemo
Tapiro

La **tapiro** (latine *tapirus*, de la tupia vorto “tapi’ira”) estas besto kun mallongaj kruroj kaj dika korpo. (Ĝi aspektas iom kiel porko kun nekutime longa rostro). La familio Tapiredoj enhavas nur unu genron—tiun de la tapiro. La tapiro loĝas en la tropikaj arbaroj el la orientaliso kaj la neotropiso.

En Brazilo la tapiro estas simbolo de stulteco.

## Anatomio 
Ĝiaj ulno kaj fibulo estas apartaj ostoj. Ĝi havas sur la antaŭaj kruroj 4 fingrojn, kaj sur la malantaŭaj nur 3. La dentoformulo de la tapiro estas 3143/3143, la molaroj estas malaltaj, kun longa radiko (*brachiodonte*). La nazo kaj la supra lipo kune formas tenpovan rostron.

## Eksteraj ligiloj 
* Frank van Hertrooij, Unu hufo en formorto, scienca blogo Scivolemo, la 6-an de septembro 2017.

## Vidu ankaŭ 
* Boliviaj jungaoj
* Cerado
* Hindoĉinaj mangrovoj
* Humida Ĉako
* Paranaj-paraibaaj landinternaj arbaroj, Ekoregionoj en Paragvajo
* Sud-andaj jungaoj
* Sumatraj malaltaĵaj pluvarbaroj
* Talamankaj montaraj arbaroj
* Tenaserimaj-sudtajlandaj kvazaŭĉiamverdaj pluvarbaroj

Kategorio:Neparhufuloj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kategorio:Genroj de mamuloj