Norda kardinalo

**Norda kardinalo** (*Cardinalis cardinalis*), ankaŭ iam nomata **ruĝa kardinalo** aŭ simple **kardinalo**, estas birdo el genro *Cardinalis*. Ĝi estas la plej konata kaj ikona birdo el sia familio Kardinaledoj, kiu donis al ĝi la nomon. Nordaj kardinaloj renkonteblas en granda arealo, de sud-eosta Kanado tra eosta Usono, de Majno ĝis Minesoto, Teksaso, Novmeksiko, suda Arizono, suda Kalifornio, kaj tra Meksiko ĝis Belizo kaj Gvatemalo. Ĝi estas ankaŭ enkondukita al kelkaj lokoj ekster la natura arealo, ekzemple al Bermudo kaj ĉiuj grandaj insuloj de Havajoj, kien ĝi estas alportita en 1929. Ĝiaj habitatoj estas diversaj kaj inkludas arbarojn, marĉojn, arbustarojn, kaj artefaritajn habitatojn kiel ĝardenoj. Usonaj subŝtatoj Ilinojso, Indianao, Kentukio, Norda Karolino, Ohio, Virginio, kaj Uesta Virginio deklaris nordan kardinalon subŝtata birdo.

Norda kardinalo estas mezgranda paseroforma kantobirdo, 21–23&nbsp;cm longa, kun rimarkebla kresto sur kapo. Kiel plejparto de kardinaledoj, norda kardinalo havas grandan  je kolorigo de plumaro: inoj estas olivkoloraj kun ioma oranĝeca nuanco kaj havas grizan maskon ĉirkaŭ la beko, dum iĉoj havas  (nuancon de la ruĝa asociita kun sutanoj de katolikaj kardinaloj) kaj iliaj maskoj estas profunde nigraj. Plenkreskuloj de ambaŭ seksoj havas rimarkeblajn oranĝece-ruĝajn bekojn. Junuloj aspektas kiel inoj, sed iliaj bekoj estas malhele grizaj.

Norda kardinalo estas plejparte semmanĝanta, sed ĝi volonte fortikigas sian dieton per insektoj kaj fruktoj. Iĉoj estas teritoriaj, markante sian teritorion per kantado. Iĉoj estas tre agresemaj kaj sentime atakas ĉiujn, eĉ birdojn de pli grandaj specioj, se ili sentas iun minacon al sia teritoria suvereneco. Dum pariĝo iĉo rituale manĝigas inon de beko al beko. Kutima ovaro enhavas tri aŭ kvar ovojn, kaj reproduktaj sezonoj okazas inter 2 kaj 4 fojojn po jaro. En pli fruaj tempoj norda kardinalo estis relative populara kompania dombirdo en Usono, sed Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918 malpermesis kaptadon kaj vendadon de la birdoj.

## Taksonomio 
Norda kardinalo estas unue priskribita far Karolo Lineo en la 10-a eldono de sia fundamenta verko *Systema Naturae* en jaro 1758.
Originale li nomis la specion *Loxia cardinalis* kaj apartenigis ĝin al genro *Loxia*, kiu tiam estis kolektilo por ĉiuj birdoj kun dikaj, fortikaj bekoj. Nun tiu ĉi birdogenro enhavas nur krucbekulojn. En 1838 oni proponis por la kardinalo dunomon *Cardinalis virginianus*, kaj ekde 1918 estis iam uzata nomo *Richmondena cardinalis*.
En 1983 oni akceptis prioritaton de Linea specia nomo kaj oficialigis dunomon *Cardinalis cardinalis*. La rekomendata kutima nomo estas "norda kardinalo" por eviti konfuzon kun aliaj birdospecioj nomataj kardinaloj.
Norda kardinalo estis la unua birdo nomata kardinalo; ĉiuj aliaj birdoj, kiuj havas vorton "kardinalo" en sia kutima nomo, ricevis ĝin pro simileco aŭ parenceco kun la norda kardinalo. La vorto "norda" referencas la arealon: el ĉiuj birdospecioj nomataj kardinaloj, norda kardinalo efektive renkonteblas la plej norde.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Distribuo kaj habitato 
Norda kardinala estas sufiĉe kutima birdo tra tuta eosta parto de Usono, de Majno ĝis Minesoto kaj Teksaso, kaj en Kanado, en suda Ontario, Kvebeko, Novbrunsviko kaj Novskotio, eosten ĝis la Insulo de Breton-Kabo. Suden ĝia arealo disvastiĝas tra Meksiko ĝis Teŭantepeko, norda Gvatemalo kaj Belizo. Alopatria populacio, kutime ne inkludata en la naturan arealon, ekzistas en Pacifika deklinaĵo de Meksiko, de Ĥalisko ĝis Oaĥako. En la 18-a jarcento la specio estas enkondukita al Bermudo, kaj en la 20-a ankaŭ al Havajoj. Ĝia natura habitato estas arbaroj, arbustaroj kaj marĉoj.

Supozeble, la specio ekspansiiĝas. Edward Howe Forbush en sia verko *Birds of Massachusetts and other New England states* (1925–1929) menciis la specion kiel "rara en Nova Anglio".
En 1955 Ludlow Griscom menciis, ke la kardinalo "transiris Hudsonon kaj antaŭeniras norden" kaj ke ĝi renkonteblas ĉe birdomanĝejoj ĉiujare.
Laŭ datumoj de Audubon-socio la populacio en Masaĉuseco kreskis rapidege ekde la 1960-aj jaroj. En Masaĉuseco nordaj kardinaloj plej abundas en eostaj partoj de la subŝtato, aparte tie, kie densa vegetaro miksas kun malfermaj areoj: arbaraj marĝenoj, arbustozaj kampoj, marĉoj kun multaj kreskantaj arboj, parkoj kaj suburboj. Ili preferas eviti grandajn kaj densajn arbarojn.

## Priskribo 
[250px|eta|maldekstra|Iĉo de norda kardinalo manĝas berojn de [kalikarpo en Naturrezervejo Okeeheelee, Florido, Usono]]
Norda kardinalo estas mezgranda kantobirdo kun korpa longo de 21–23.5&nbsp;cm kaj enverguro de 21–31&nbsp;cm. Plenkreskuloj pezas 33.6–65&nbsp;g kun averaĝo de 44.8&nbsp;.g.
Averaĝe la iĉo estas iom pli granda ol la ino.

Plenkreska iĉo havas plejparton de plumaro de brila ruĝa nuanco, kiun oni priskribas kiel skarlata, karmezina aŭ kardinala, la ĉi lasta epiteto donis la nomon al la specio kaj al la genro. Sur lia vizaĝo estas profunde nigra "masko", kiu kovras ankaŭ la kolon kaj la supran bruston. La ruĝo iĝas pli malbrila kaj la malhela sur la dorso kaj la flugiloj. Vizaĝmasko de la ino estas griza aŭ malhele griza kaj malpli rimarkebla ol tiu de la iĉo. Ambaŭ seksoj havas grandajn movivajn krestojn kaj dikajn, fortikajn koralkolorajn konusajn bekojn. La piedoj kaj la kruroj estas malhele haŭtkoloraj, kaj irisoj de la okuloj estas brunaj.

Junuloj de ambaŭ seksoj havas plumarojn similajn al tiuj de plenkreska ino ĝis sia unua aŭtuno, kiam ili mudas kaj ekhavas adoltan plumaron.
Ili estas pli brunecaj en la supraj partoj de plumaro kaj pli ruĝecaj en la malsupraj, kun brik-koloraj krestoj, fruntoj, flugiloj kaj vostoj.
Nordaj kardinaloj diĝestas la karotenoidojn kaj procezas ilin kreante pigmentojn de alia koloro. Ambaŭ ruĝaj kaj flavaj karotenoidoj iĝas ruĝa pigmento.
Kun dieto, kiu enhavas nur flavajn karotenoidojn, la iĉoj iĝas pale ruĝaj.

Vintre kardinaloj pliigas sian lanugon por pli bone konservi varmon kaj iĝas pli rondecaj. Lanugaj plumoj estas malgrandaj kaj har-similaj, troveblaj ĉe la bazo de ĉiu normala plumo. Kruroj kaj piedoj estas maldikaj kaj ne kovritaj per plumoj, do vundeblaj al rapida malvarmigo.
En malvarmo kardinaloj tremas per ĉiuj siaj muskoloj, aparte la plej grandaj brustaj muskoloj, por generi varmon. En ekstrema malvarmo kardinaloj povas malpliigi sian korpan temperaturon ĝis 3–6°C.

## Konduto 
### Kanto 
Ĉe nordaj kardinaloj ambaŭ seksoj kantas. Ilia kanto konsistas je kelkaj klaraj fajfoj, ripetataj kelkfoje kun ioma varieco. Kelkaj kutimaj ripetfrazoj transliterumatas kiel "*ĉii-a-dote, ĉii-a-dote-dote-dote*", "*podi-podi-podi, ŭojt-ŭojt-ŭojt-ŭojt*", "*ŭot-ĉiir, ŭot-ĉiir, ŭit-ŭit-ŭit-ŭit*"
"*ĉiir-ĉiir-ĉiir, ŭot-ŭot-ŭot-ŭot*"

### Dieto 
Dieto de plenkreska norda kardinalo konsistas je ĝis 90% el semoj, grenoj kaj fruktoj. Plejparte tiu ĉi birdo furaĝas surgrunde, serĉante por nutraĵoj sub arboj aŭ arbustoj. Ĝi ankaŭ volonte manĝas senvertebrulojn, kiel helikoj, skaraboj, cikadoj, kaj lokustoj. Idojn antaŭ elnestiĝo nordaj kardinaloj nutras preskaŭ nure per insektoj.

### Teritorieco
Norda kardinalo estas teritoriaj kantobirdo. Iĉoj markas siajn teritorion per laŭta kaj klara kanto de la plej alta pinto kiun la birdo povas trovi, kaj sentime atakas aliajn iĉojn kaj eĉ alispeciajn birdojn kaj forpelas ilin. Kardinaloj ne pasas la ; iĉo pensas sian reflekton en diversaj spegulecaj surfacoj alia iĉo kaj atakas ĝin senĉese. La kanto de kardinalo ne estas instinkta sed lernita dumvive, kaj ekzistas rimarkebla regiona varieco en iĉaj teritoriaj kantoj. Kiam iĉo migras al alia teritorio, lia ino ofte sekvas lin.
Oni mezuris statistike ke plej ofte estas pli da simileco inter kantoj de la kardinaloj de proksimaj regionoj ol de la pli malproksimaj, do la kantoj formas siaspecan "dialektan kontinuon".

## Reproduktado 
eta|maldekstra|Dum pariĝa ritualo iĉo simbole manĝigas la inon beko de beko
Nordaj kardinaloj estas "serie monogamiaj" birdoj: iliaj paroj restas stabilaj dum kelkaj reproduktaj sezonoj, sed inter la sezonoj iam okazas "divorcoj". Ankaŭ la birdoj elektas novan partneron se la nuna mortas aŭ malaperas.
La establitaj paroj ne ĉiam estas fidelaj, kaj "adultoj" estas sufiĉe kutimaj. DNA-esploroj en du apartaj populacioj de kardinaloj montris ke 9–35% idoj havis alian patron ol la partnero de ilia patrino.
Ŝelo estas glata kaj iom glacea.
La kovado daŭras 12 aŭ 13 tagojn.
Por plenkreskaj birdoj ĉiujara traviva elcento estas ĉirkaŭ 60–65%.

Naturaj malamikoj de nordaj kardinaloj estas rabobirdoj, interali falkoj, akcipitroj, lanioj, , , kaj kelkaj specioj de strigoj, interalie orelstrigoj kaj . Idojn kaj ovojn minacas , , , korakoj, , , , kaj .

## Rilato kun homoj 
En multaj partoj de sia arealo nordaj kardinaloj vivas en aŭ apud homaj setlejoj. Ili bone kunekzistas kun homoj kaj frekventas birdomanĝejojn, aparte tiujn, kiuj enhavas semojn de sunfloroj kaj safloroj. Kresko de kulturo de "kortaj birdomanĝejoj" en Usonaj vilaĝoj kaj urbetoj rekte kontribuis al kresko de vivareo de tiu ĉi specio, kiu en 2021 atingis 5,800,000&nbsp;km2, kaj tuta proksimuma kvanto de specianoj en la mondo superis 100 milionojn.

Ĝis komenco de la 20-a jarcento nordaj kardinaloj estis kutimaj domaj dorlotbirdoj, valorigataj pro sia ĥarizma aspekto kaj bela kanto.
Laŭ Usona leĝaro kontraŭleĝas kapti aŭ mortigi nordajn kardinalojn aŭ teni ilin en kapteco, kaj tiaj agoj estas punendaj per monpuno ĝis 15,000&nbsp;US$ aŭ ĝis 6 monatoj en malliberejo.
En Kanado similaj malpermesoj estas establitaj en *Migratory Birds Convention Act* (1917).

### Kultura influo 
 teamo St. Louis Cardinals]]
En Usono norda kardinalo (loke nomata simple "kardinalo") estas unu el la plej ikonaj kaj popularaj birdoj. 7 Usonaj subŝtatoj elektis ĝin subŝtata birdo, multe pli ol iun alian birdospecion. Ĝi estas subŝtata birdo de Ilinojso, Indianao, Kentukio, Norda Karolino, Ohio, Virginio, kaj Uestvirginio; ĝi ankaŭ estis tre proksima kandidato por subŝtata birdo de Delavaro, sed malgajnis al Delavara blua koko.

Ĝi ankaŭ havas grandan popularecon kiel simbolo. Ĝi estas simbolo de multaj sportaj teamoj, ekzemple St. Louis Cardinals el Grandaj Ligoj de Basbalo kaj Arizona Cardinals el Nacia Piedpilka Ligo, ambaŭ teamoj devenas el Sankta Luiso. Ĝi ankaŭ estas sporta maskoto de multaj altlernejoj: Ball State University, The Catholic University of America, Illinois State University, Iowa State University, University of the Incarnate Word, Lamar University, the University of Louisville, Massachusetts College of Pharmacy and Health Sciences, North Central College, North Idaho College, Otterbein University, Saint John Fisher College, State University of New York at Plattsburgh, Wesleyan University, Wheeling University, William Jewell College kaj aliaj.
En multaj sportaj emblemoj kaj maskotoj la kardinalo havas flavan bekon kaj krurojn kaj ĝenerale aspektas ne tro simila al birdo.

## Referencoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Neotropisa faŭno