open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
La dekunuo de Klapzuba

**La dekunuo de Klapzuba** (ĉeĥe: *Klapzubova jedenáctka*) estas bonhumora rakonto por knaboj (1922) de la ĉeĥa verkisto Eduard Bass (1888-1946).

Malriĉa kamparano Klapzuba (= Klakdento, Dentoklakanto) havis 11 filojn. Cerbumante, kiel perlabori monon, li venis al ideo formi el la knaboj futbalan teamon. Aĉetinte pilkon li komencis trejni ilin sur herbejo post la dometo. La trejnado estis ŝvitiga, ĉar la patro estis tre postulema. Kiam la knaboj majstre ellernis ĉion, kion devas scii perfekta futbalisto, li registris ilin kiel sportan klubon.

Unue oni envicigis ilin en la trian klason, sed kiam la Klapzuboj venkis 39:0 jam en la unua matĉo, oni tuj sendis ilin al la dua klaso. Sed ankaŭ tie ili ne trovis rivalon, avancis al la unua klaso kaj baldaŭ fariĝis ĉampionoj de la respubliko. Kaj poste komenciĝis ilia granda vojaĝo tra la mondo. Ili venkis ĉiujn famajn klubojn, la ĵurnaloj skribis pri ili en superlativoj, foje ili devis futbali eĉ kun kabibaloj por savi sian vivon, kaj travivis multajn gajan aventurojn. Sed kiam ili revenis kun gloro hejmen, unu malgranda knabo rifuzis kun ili ludi, ĉar ili perlaboras per futbalo monon, do laŭ lia opinio ili ne estas veraj sportistoj.

La libro estis plurfoje filmigita, eĉ kiel televida serio, kaj apartenas al plej popularaj verkoj de la ĉeĥa literaturo por knaboj.

Kategorio:Ĉeĥlingva literaturo
Kategorio:Libroj aperintaj en 1922
Kategorio:Futbalteamoj
Cirko Humberto

***Cirko Humberto*** (ĉeĥe: *Cirkus Humberto*) estas ampleksa romano pri cirka arto de la ĉeĥa verkisto Eduard Bass (1888-1946). La romanon li verkis en la komenco de la dua mondmilito (1941) por esperigi sin mem kaj la legantojn. La originan titolon *Cirko Umberto* li devis ŝanĝi pro politikaj motivoj (Umberto estis nomo de la itala reĝido). Post la milito akceptis la nomon „Cirkus Humberto“ unu el ĉeĥoslovakaj cirkoj kaj laŭ la romano estis filmita televida serio kun aktoroj de pluraj nacioj.

## Intrigo 
En la mezo de la 19-a jarcento serĉis en Hamburgo laboron ĉeĥa masonisto Václav Karas kun sia naŭjara samnoma fileto, ĉar la patrino antaŭ nelonge mortis. Sed ankaŭ en Hamburgo ne estis masonista laboro, tial la patro klopodis akiri kelkajn monerojn per trumpetado en gastejo. Tie lin aŭdis orkestrestro de cirko Humberto kaj proponis al li lokon en la cirka orkestro.  La patro devis fari ankaŭ aliajn laborojn en la maneĝo, sed lian knabeton Václav (familiare Vaŝku) la cirkistoj komencis trejni kaj edukis el li bonegan akrobaton kaj dresiston. 

La direktoro Berwitz eĉ elpensis specialan numeron sur ĉevaloj por sia filineto Helenjo kaj Vaŝku, la infanoj havis grandan sukceson. La geknaboj elkreskis, Vaŝku fariĝis plej lerta kaj kapabla el la cirkistoj, tial la direktoro komencis pensi pri li kiel pri sia estonta bofilo. Ambaŭ junaj homoj estis enamiĝintaj al aliaj personoj, sed fine – por prospero de la cirko – ili rezignis pri siaj amoj kaj geedziĝis. La cirko travivis multajn danĝerajn momentojn, precipe financajn problemojn, sed Vaŝku ĉiam trovis solvon. Post morto de Berwitz li mem fariĝis direktoro, tamen post multaj aventuroj la cirko bankrotis. Tiam Vaŝku fondis en Prago varieteon Humberto kaj daŭrigis la laboron sub firma tegmento ĝis sia morto.

Baldaŭ post la geedziĝo naskiĝis al ili filo Petro, sed montriĝis, ke li estas timema kaj tute ne taŭgas por cirko. Sed li estis bonega matematikisto kaj fariĝis eĉ profesoro de matematiko. Male lia filino Ludmila ne inklinis je matematiko kaj kolerigis la patron per emo al baleto, kion ĝoje subtenis ŝia avo Vaŝku.

## Stilo 
La kvincentpaĝa libro estas scenriĉa, plena de figuroj kaj prikantas la cirkan vivon en ĉiuj imageblaj formoj.  La agado estas streĉa, ofte ĝi revenas en la pasintencon, ekzemple kiam direktoro Berwitz rememoras la komencon de la cirko sub la direktoro Carlo Humberto. Estas priskribataj ankaŭ aliaj, konkurencaj cirkoj kaj iliaj bonegaj artistoj. 

Verŝajne unu el la plej bonaj libroj verkitaj pri la cirkista vivo.

## Eksteraj ligiloj 
*Slovaka retejo de Cirko Humberto 

Kategorio:Ĉeĥlingva literaturo
Kategorio:Romanoj
Kategorio:Libroj aperintaj en 1941
Abrikoto

eta|250ra|Tutaj kaj duonigita abrikotoj

**Abrikoto** estas flava manĝebla frukto devena el Ĉinio, kiu disvastiĝis tre frue al Persio, kaj alvenis en Eŭropon el Armenio, fakto kiu donis al ĝi la sciencan nomon (Prunus armeniaca).
Ĝi kreskas sur abrikotarboj.

La vulgara nomo devenas de la latina nomo *persica praecox* (frua persiko), kiu iĝis arabe *al-barikok* (el *praecox* plus la araba artikolo).

## Uzado 
Ĉiuj partoj de la frukto estas utiligeblaj. En Ladako, estas tradicie ekspluati ĝin sen ion malŝpari. La fruktopulpon oni manĝas freŝa aŭ sekigita dum vintro. Ene de la kerno, la "migdalon" oni frandas kiam matura kaj uzas por oleo kiam amara. Ankaŭ la oleo estas diversmaniere konsumebla: kiel kuirenda manĝebla oleo, kiel karburaĵo por lampoj aŭ kiel korpoŝmiraĵo por vigligi harojn, vilojn aŭ haŭton. La krustan postrestaĵon post la ekstrakto de l'oleo oni donas al bestoj kiel manĝaĵon. Sekajn abrikotojn oni eĉ uzas por briligi metalojn, dum la ligno de tajlitaj abrikotarboj utilas por fari ilojn kaj muzikinstrumentojn.

## Bildaro 

Dosiero:Apricots2.jpg|Abrikotoj ĉe branĉo
Dosiero:Apricots.jpg|Abrikotoj ĉe branĉo
Dosiero:Apricot.jpg|Abrikotoj en skatolo
Dosiero:Aprikose.jpg|Abrikotoj ĉe branĉo
Dosiero:Apricot seeds.jpg|Abrikotaj semoj
Dosiero:Abrikoto.jpg|Abrikotoj tuta kaj malfermita

## Vidu ankaŭ 
* Anzuo
* Persiko
* Umeo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.apricotseeds.org  
* http://www.scintro.com 
* http://www.pfaf.org/database/plants.php?Prunus+sibirica
* http://www.nutritiondata.com/foods-apricot009000000000000000000.html 
* http://www.tcmedicine.org/en/herb/kŭingren.asp 
* http://www.kallipolis.com/diet/food.php?id=9021&w=3  
* http://www.gutenberg.org/dirs/1/1/3/6/11369/11369.txt 
* http://aoki2.si.gunma-u.ac.jp/BotanicalGarden/HTMLs/anzu.html 
* http://www.wein-und-marille.at/Wachauer%20Marille.php 
* http://www.deutschlands-obstsorten.de  
* http://www.wachauermarille.at 
* http://vegetaren.dk 

Kategorio: Manĝeblaj fruktoj
Kategorio:Prunusoj
Kategorio:Fundamentaj vortoj
Dolaro (monunuo)

:*Tiu ĉi artikolo temas pri la monunuo. Por pliaj signifoj de la vorto vidu **Dolaro**.*
eta|100px|Simbolo de usona dolaro
**Dolaro** estas la monunuo de pluraj landoj:

* Aŭstralia dolaro
* Fiĝia dolaro
* Honkonga dolaro
* Kanada dolaro
* Mongola dolaro
* Novzelanda dolaro
* Singapura dolaro
* Tajvana dolaro
* Usona dolaro

## Etimologio 
La vorto *dolaro* origine devenas de arĝenta monero, produktita en la ĉeĥa urbeto *Sankt Joachimsthal* (hodiaŭ Jáchymov), komence nomata "Joachimsthaler" poste "T(h)aler" (talero).

## Vidu ankaŭ 
* la artikolon pri la nacia valuto de Slovenio, Tolaro, kiu havas la saman etimologion kiel la vorto *dolaro* kaj uziĝis de la ŝtata sendependiĝo dum la jaro 1991 ĝis la enkonduko de la eŭropa valuto Eŭro dum januaro 2007.

Kategorio:Monunuoj
Persiko

dekstra|250px|eta|Persikoj.
[lang=eo|eta|250px|Persiko kiel ekzemplo de [drupo]]
**Persiko** estas la frukto de persikarbo (latine: *Prunus persica*) kun maldika ŝelo (kutime mikso de ruĝa, oranĝa, kaj flava) kun dolĉa flava sukplena karno kaj unu malmola semego.
eta|dekstra|250px|Floro de persikarbo
Ĝi historie devenas el Ĉinio. La scienca nomo *persica* venis de frua eŭropa kredo ke persikoj venis de Persujo (nun Irano).
 
## Vitamino-enteno de persiko 
## Vidu ankaŭ 
* Nektarino

## Produkto 
## Referencoj 
Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Prunusoj
Drongoj

**Drongoj** aŭ **dikruredoj** estas subfamilio de malgrandaj paseroformaj birdoj de la tropikoj de la Malnova Mondo.

:Subfamilio *Monarchini*
:Subfamilio *Rhipidurini*
:Subfamilio *Dicrurini*
::forkvosta drongo - *Dicrurus adsimilis*
::savana drongo - *Dicrurus (adsimilis) divaricatus*
:: blankventra drongo - *Dicrurus caerulescens* hindie: पहाड़िर बूजंगा             
:: Rakedvosta drongo - *Dicrurus paradiseus* hindie: भंगराज
::*Dicrurus ludwigii*
::*Dicrurus atripennis
:: Aldabra drongo - *Dicrurus aldabranus* 
::*Dicrurus fuscipennis* 
::*Dicrurus forficatus
::*Dicrurus waldenii* 
::nigra drongo - *Dicrurus macrocercus*
::griza drongo - *Dicrurus leucophaeus
::*Dicrurus caerulescens*
::*Dicrurus annectans
::*Dicrurus aeneus
::*Dicrurus hottentottus
::*Dicrurus balicassius
::*Dicrurus montanus
::*Dicrurus sumatranus
::*Dicrurus densus
::*Dicrurus megarhynchus
::*Dicrurus bracteatus
::''Dicrurus andamanensis

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
Dikruredoj

Kategorio:Dikruredoj
Kansajo

eta|Kansajo,Japanio
**Kansajo** (関西, proksimume "okcidente de la limo") aŭ **regiono Kansajo** ( [Kansai-ĉihō]) estas regiono de Japanio, situanta en la centro de la insulo Honŝuo. Alia tradicia nomo estas **regiono Kinki** ( [Kinki-ĉihō]). Nuntempe tiuj nomoj estas ofte interŝanĝeblaj. 

La regiono havas 7 guberniojn:
* gubernio Hiogo
* gubernio Kioto
* gubernio Mie
* gubernio Nara
* gubernio Osaka
* gubernio Ŝiga kaj
* gubernio Vakajamo.

"Kin" () en Kinki signifas la vorton "proksima", kaj "Ki" () signifas "metropolon" en la japana lingvo, do Kinki estas "La loko, kiu estas proksima al metropolo" - oni nomis "Kinki" la regionon, kiu ĉirkaŭas tiama ĉefurbo Kioto (Tokio iĝis ĉefurbo nur dum la epoko Meiĵi ekde la jaro 1868). 

## Urboj
* Takarazuka

## Servoj
* Kansaja internacia flughaveno


Kategorio:Honŝuo
Raveno

**Raveno** () estas urbo en la regiono de Emilia-Romagna, Italio, ĉefurbo de samnoma provinco. Fine de  en la komunumo vivis . Najbaraj komunumoj estas Alfonsine, Argenta (FE), Bagnacavallo, Bertinoro (FC), Cervia, Cesena (FC), Comacchio (FE), Forlì (FC) kaj Russi.

## Historio 
Ĝi estis grava havena kaj administra centro en la malfrua Romia imperio kaj en la frua Mezepoko. Post 493, Ravenna estis la ĉefurbo de la ostrogota reĝlando de Italio. Sekve de la konkeroj de la imperiestro Justiniano la 1-a en la 6-a jarcento, Ravenna estis sidejo de la bizanca guberniestro de Italio. Multaj belegaj mozaikoj de la bizancanoj rememorigas pri tiuj tagoj. Post la retiriĝo de la bizancanoj el Raveno estris la urbon komisiito de la Papo

La urbo iĝis parto de Reĝlando de Italio en 1861.

## Vidindaĵoj 
En kaj ĉe la urbo troviĝas multaj historiaj vidindaĵoj, ekzemple
* la Maŭzoleo de Teodoriko, kies tegmento estas monolito multajn tunojn peza
* la Maŭzoleo de Galla Placidia
* la baziliko de S-ta Vitalo
* la Baziliko de Sankta Apolinaro Nova
* la Baziliko de Sankta Apolinaro
* la Arkiepiskopa Muzeo
* la tombo de imperiestrino *Galla Placidia*
* la arĥepiskopa kapelo
* la ok-angula preĝejo de S-ta Johano en Fonte, konata kiel la "ortodoksa baptejo"
* la Ariana baptisterio

## Famuloj 
* Enrico Pazzi
* Maksimiano de Raveno
* Severo el Raveno

## Literaturo en Esperanto 
Achille Tellini, Gvidlibro de l'urbo Ravenna, 56 paĝoj, Esperanto-Oficejo Vallescura (1911)

## Vidu ankaŭ 
* Anonimaĵo de Raveno
* Punta Marina
* Ravena herbo
* Ravenna (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Komunumoj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Emilio-Romanjo
Kategorio:Komunumoj de Provinco Ravenna
Steroido

**Steroidoj** estas gravaj lipidoj de la korpo, formitaj per kombino de sterolo kaj grasaj acidoj.

Oni povas dividi ilin al 7 eblaj grupoj
* steroloj, ties malnova nomo estas sterino kiel en kolesterino (kolesterolo)
* galacidoj
* glikozidoj kaj naturaj venenoj efikantaj je la koro
* steroidaj saponinoj
* seksaj hormonoj, steroidaj hormonoj
* hormonoj de la surrena kortiko
* steroidaj alkaloidoj

Dosiero:Steroid-nomenclature.png|
Dosiero:Reaction-Cholesterol-Pregnenolone.png|
Dosiero:Cholestane.svg|
Dosiero:Cholane.svg|

Kategorio:Biokemio
Sterolo

eta|maldekstra|180ra
**Sterolo** (aŭ **sterino**) estas organika substanco kun pluraj karboncikloj (ĝenerale 4) kaj unu hidroksila grupo (alkoholfunkcio). Ili estas ĉefaj komponantoj de la hormonoj kaj vitaminoj (steroidoj).

Ili estas tre disvastiĝintaj neligite aŭ en formo de estero, formita kun alifataj karboksilaj acidoj grandnombraj je karbono. La steroloj enhavas 27-29 karbonojn, el kiuj 17 apartenas al steroida ringo (4-ringaj). Nesaturitaj alkoholoj. Ili estas senkoloraj, optike aktivaj, liposolveblaj kombinaĵoj. Ili estas elsolveblaj per liposolvenzaj materialoj. Ili apartenas al la lipidoj.

eta|maldekstra|180ra
La malnova nomo de sterolo estis sterino (kiel en la vorto kolesterolo), sed kemie ĝustas la -ol-finaĵo, ĉar temas pri alkoholo. Sed oni uzas la vortoj en la ĉiutaga parolo kun -in-finaĵo.

Gravaj steroloj:
* kolesterolo
* ergosterolo
* koprosterolo
* lanosterolo
* D-vitamino
Topografio

[eta|220ra|Topografia mapo kun altitud-[Intervalo|intervalaj perimetroj.]]
**Topografio** estas scienco per kiu oni desegnas mapojn pri surfaco de tereno aŭ regionparto mezurinte distancojn kaj angulojn.

Topografio estas ankaŭ la tutaĵo de la detaloj, kiel altaĵoj kaj profundaĵoj, deklivoj k.t.p., sur difinita tereno. Foje 'topografio' estas uzata por priskribo de iu distrikto el geografiaj vidpunktoj, kontraste al la priskribo el historiaj, ekonomiaj, demografiaj kaj aliaj vidpunktoj.

Laŭ Francisko Azorín **topografio** estas *Detala priskribo -formo k. dimensio- de tereno. Traktato pri planverkado -planimetrio k. altimetrio- de tereno.* Li indikas etimologion el la greka *topos + graphein* (loko priskribo).

**Topografia mapo** estas nomata tia, kiam la desegnaĵoj sur mapo koncernas ĉefe la surfacon de la tereno, kontraste al la mapoj kun emfazo pri la nomo de la domposedantoj, trafiko aŭ aliaj aferoj.

## Topografo 
eta|dekstra|Teodolito.
Topografoj uzas teodolitojn (aktuale ili estas kutime elektronikaj) por mezurii angulajn kaj distancajn datumojn, per kiuj trigonometrie ili kalkulas projekciajn koordinatojn de punktoj mezuritaj kaj poste skizi mapojn.

## Vidu ankaŭ 
* Geodezio
* Kartografio
* Mapo
* Tereno
* Termezurado

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* *What is topography?*

Kategorio:Geografio
Topografio
Pokera terminaro

Jen listo de terminoj pri la kartludo **pokero**:

* **ajnkarto**: karto kiu povas anstataŭi por karto de iu rango aŭ emblemo ajn.
* **anteo**: malgranda veto farita de ĉiuj ludantoj antaŭ la disdono.
* **aso**: karto markita kun la litero "A" kaj unu meza emblemo, ofte la plej alta (super la *reĝo*) aŭ malalta (malsuper la dua) karto.
* **blindvetoj**: devigaj vetoj en Tenpokero kiam oni estas maldekstre de la disdonanto.
* **blufi:** Ŝajnigi sin supera al kontraŭulo por konduki tiun al eraro
* **cedi**: rezigni la manon.
* **damo**: figura karto rangita inter *fanto* kaj *reĝo*.
* **disdonanto**: tiu, kiu disdonas la kartojn.
* **elmontrado**: la montrado de manoj post vetado finiĝas.
* **emblemo**: ĉiu el la 4 specoj de kartoj (trefo, piko, kero, karoo); ankaŭ *mano* kun 5 samemblemaj kartoj
* **fanto**: figura karto rangita inter la deko kaj la *damo*. (malofte nomata *bubo*.)
* **ĵetono**: disketo uzata anstataŭ monero dum ludado
* **ĵokero**: plua senemblema karto krom la tipa kartaro, okaze uzita kiel ajnkarto.
* **kartaro**: 52-a kartstako, aŭ eble 54 kartoj kun du *ĵokeroj*.
* **karto**: ĉiu el la kartonfolietoj per kiu oni ludas pokeron kaj similajn ludojn
* **karoo (aŭ rombo)**: ♦
* **kero**: ♥
* **koloro**: ĉiu el la 2 grupoj de kart-emblemoj: ruĝa (karoo, kero) kaj nigra (piko, trefo)
* **sindeteno**: nula veto nur farebla kiam neniu veto ekzistas.
* **sekvenco**: serio el sinsekvaj ludkartoj de la sama emblemo.
* **sinsekvo**: *mano* kiu konsistas de kvin kartoj de rangoj sekvantaj.
* **mano**: la kartoj en la mano de la ludanto.
* **piko**: ♠
* **plialtigi**: plialtigi la grandecon de la veto.
* **poto**: la sumo de ĉiuj vetoj, gajnata de venkanto. 
* **reĝa koloro**: *linia koloro* de deko al aso.
* **reĝo**: figura karto rangita inter *damo* kaj *aso*.
* **sekvi**: samigi la veton.
* **trefo**: ♣
* **veti**: fari veton. La aliaj ludantoj devas *cedi* siajn *manojn* se ili ne deziras *sekvi*.

## Eksteraj ligiloj 
* Pri pokero

## Referencoj 
Kategorio:Pokero
Kategorio:Glosaroj
Mogoloj

**Mogoloj** estis la imperiestroj de la Mogola imperio, kiu ekzistis de 1526 ĝis 1858 en la hinda subkontinento.

La ses unuavicajn imperiestrojn oni nomas **Grandaj Mogoloj** :
* Bâbur (1526-1530)
* Humâyûn (1530-1556)
* Ĝalaluddin Muhammad Akbar (1556-1605)
* Jahângîr (1605-1627)
* Shâh Jahân (1627-1658)
* Aurangzeb (1658-1707)

La aliaj regantoj de tiu dinastio, simple nomataj **Mogoloj**, estas la jenaj:
* Bahâdur Shâh (1707-1712)
* Jahandar Shâh (1712-1713)
* Farrukhsiyâr (1713-1719)
* Rafî ud-Darajat (1719)
* Rafî ud-Daulat (1719)
* Nekusiyâr (1719)
* Muhammad Ibrâhâm (1719)
* Muhammad Shâh (1719-1748)
* Ahmad Shâh Bahâdur (1748-1754)
* Azîz ud-Din Âlamgir (1754-1759)
* Shâh Âlam la 2-a (1759-1806)
* Muhammad Akbar Shâh (1806-1837)
* Bahadur Ŝah Zafar aŭ Muhammad Bahâdur Shâh (1837-1857) eksigita de la angloj sekve de la Ribelo de Sipajoj kaj ekzilita en Rangunon.

Mogoloj
Kategorio:Mogola imperio
Mogolaj imperiestroj
Oleo

eta|dekstre|180px|Natura oliv-oleo.
eta|dekstre|180px|Sinteza motora oleo.
**Oleo** ( Oliv-oleo < ) estas likvo, kiu estas liposolvebla, en akvo ĝi ne solviĝas.

Laŭ Francisko Azorín **oleo** estas *Grasa fluidaĵo el vegetaĵa, minerala aŭ animala origino, uzata por arto, industrio, lumigado, nutrado, k. c.* Li indikas etimologion el la latina ''*. Kaj li aldonas la terminojn *olepentro*, por pentrofarita per farboj solvitaj en oleo; elpensita en la 14ª jc.; *oleografio'', por arto presi per oleaj koloriloj..

## Grupoj de oleoj 
### Organika oleo 
Organika oleo (ankaŭ nomita bio-oleo aŭ bioleo) estas kemie triglicerido, kiu diferenciĝas de la organika graso nur en la fandopunkto.

Multaj vegetaĵaj oleoj de tiu ĉi grupo servas kiel nutraĵoj (ekz. arakida oleo, kolz-oleo, oliv-oleo, palm-oleo, sunflora oleo, linoleo).

Bestoleoj (kiel ekz. fiŝoleo) estas nur malofte uzataj kiel nutraĵo.
Ili estas uzataj aŭ en la farmacia industrio (moruhepatoleo) aŭ en la kemia industrio (kiel ŝmiroleo, sapo) aŭ en la maŝinindustrio kiel ŝmirmaterialoj.

### Volatila oleo 
Volatila oleo estas likva vaporiĝema oleo, kiu troviĝas en diversaj plantoj (ekz. citrona oleo).

### Minerala oleo 
Minerala oleo troviĝas kiel nafto en la terkrusto. Ĝi estas likva miksaĵo de diversaj karbonhidrogenoj (ĉefe alkanoj). Ili estas gravaj energidonantaj materialoj por la homo (brulmaterialoj), iliaj derivaĵoj kiel benzino, keroseno (kiuj ne apartenas al la oleoj) estas gravaj fueloj por la veturiloj.

Sinteza oleo baziĝas sur naftorafinaĵoj, ili havas specialan molekulan strukturon, kiu diferenciĝas de tiu de nafto. Ĝi produktiĝas el sinteze produktitaj karbonhidratoj kaj salkombinaĵoj.

### Manĝebla oleo 
Maizoleo kaj Oliv-oleo

## Biologio 
* Oleo (genro)
* Oleobirdo

## Aplikadoj 
* ŝmirmaterialo, ŝmiroleo, motoroleo
* brulmaterialo, fuelo, dizeloleo
* Oleofarbo
* Oleo por la malsanuloj

## Vidu ankaŭ 
* Argania oleo
* Graso
* Lipido
* Margarino
* Minerala oleo

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri oleo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 

Kategorio:Substancoj
Karlo la 10-a (Francio)

eta|Karlo la 10-a kun kronaj vestaĵoj
**Karlo la 10-a** (, naskiĝis en la palaco Versailles la 9-an de oktobro 1757, mortis la 6-an de novembro 1836) de la burbona dinastio, estis franca reĝo ekde 1824 ĝis 1830.

Li estis nepo de Ludoviko la 15-a, kaj frato de Ludoviko la 16-a kaj Ludoviko la 18-a. li estis kronita laŭ la tradicia rito en la katedralo de Reims kaj regis ĝis la Franca revolucio de 1830.

## Vivo 
La grafo de Artois edukitis ĉe la kortego frivola de la avo Ludoviko la 15-a kio ja senteblis en la karaktero ne tro firma de Karlo. En julio 1789 li donis la signon je elmigro de la nobeloj kaj migradis multloke por havigi malamikojn al revolucia Franclando. Ĉe imperiestro Leopoldo la 2a estanta en Mantuo li reklamadis por atako kontraŭ Franclando. Li partoprenis la Kongreson de Pillnitz kaj estis en la taĉmenton de la emigrintoj okaze de la invado en 1792. Post la ekzekuto de Ludoviko la 16-a Karolo nomumitis generalleŭtenanto de la reĝolando kaj provis albordiĝi en 1795 helpe de angla eskadro sur la insulo Yeu. Poste li vivis en Londono kun pensio de 15.000 pundoj respektive en Hartwell House apud Aylesbury ĉe la frato. Kiam la aliancanoj marŝis kontraŭ Parizon en 1814, Karlo aperis en Franclando multloke por proklami la neceson de liberiĝo. En Parizo li transprenis la registaran estron en la nomo de Ludoviko la 18-a en la rango de generalleŭtenanto. Li proklamis la liberecon de la gazetaro, la malakcepto de la leĝaro *Droits réunis* (12.4.1814). Krome li agnoskis la fundamentajn partojn de la konstitucio kaj faris militĉesigon kun la aliancanoj. Post la reveno de Napoleono Bonaparte (1815) Karlo fuĝis kun la reĝa familio al Gento.

## Restauracio la 2-a 
Post la dua restaŭracio Karlo kaj siaj samideanoj (»Pavillon Marsan«) montris diboĉan reakcian volupton intrigante kontraŭ la frato Ludoviko la 18-a, kontraŭ la Ĉarto de 1814 kaj la parlamentaj ĉambroj. Post la tronsukcedo en la 16.9.1824 kaj mezepokoza kronsurkapmetado li komencis politikon modestan. Sed baldaŭ li reprenis reakcian direkton nomumante Villèle ministro kaj Polignac registarestro (anstataŭ la ekvilibrema Martignac). Per sukcesoj en ekstera politiko Karlo intencis trankviligi la francojn: en 1830 li startigis la kampanjon en Alĝeron. Sed tio ne sufiĉis kaj 221 liberalaj deputitoj de la parlamento pli kaj pli sentis vere reprezenti la popolon. Por subpremi la opozicion Karlo dekretis la fifamajn Ordonojn juliajn. Ili eksplodigis la Revolucion de 1830. En la 2.8.1830 Karlo demisiis por la nepo Henriko de Bordeaux. Poste li vivis en Edinburg, Prago, Kirchberg am Walde (Distrikto Gmünd) kaj Gorico. Karlo edzinigis en 1883 Marie-Thérèse de Savoie kiu naskis la dukojn de Angoulême kaj de Berri.

## Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 10. Leipzig 1907, p. 636-637, kio legeblas tie ĉi interrete.

Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Burbonoj
Jeanne-Marie Cash

**Jeanne-Marie CASH** (fraŭline **LIOUVILLE**) estas aktiva franca esperantistino, iama TEJO-voluntulino. Ŝi edziĝis al Rikardo Cash. Ŝi de kelkaj jaroj estas sekretariino de Esperanto-Kultur-Centro en Tuluzo.

Ŝi gvidis la unuan aperon de Pasporta Servo en 1974.

Cash, Jeanne-Marie
Longobardoj

[eta|maldekstre|400px|Bildo pri la longobardoj, gravuraĵo de [:it:Tancredi Scarpelli|Tancredi Scarpelli (1866-1937).]]

[eta|[Fera Krono de la lombardaj reĝoj]]
eta
La **longobardoj**, foje ankaŭ **lombardoj** aŭ **langobardoj** - latine *langobardi* - estis antikva ĝermana popolo. En la 1-a jarcento p.K. la lombardoj loĝis apud la rivero Elbo. Post longa migrado ili troviĝis en Panonio kaj Noriko, kie imperiestro Justiniano la 1-a permesis al ili setli en 548.

En 568, sub la regado de Alboino, ili eniris nordan Italio, kie ili fondis reĝlandon kun ĉefurbo Pavio.

Ili poste penetris en centran kaj sudan Italujon, escepte de *Pentapolo*, la Papaj Ŝtatoj kaj la sudaj marbordoj, kiuj restis bizancaj.

Post la morto de Alboino (ĉ. 570) kaj la mallonga regno de Klefo la ŝtato disiĝis laŭ 36 duklandoj. La duklandoj Spoleto kaj Benevento en suda Italujo sendependiĝis. En 584 la lombardaj nobeloj elektis Aŭtaron, filon de Klefo, reĝo.
eta|maldekstra|langobarda baptujo
Reĝo Liutprando (712-744) fortikigis la reĝlandon per leĝoj kaj rekonkeris Spoleto-n kaj Benevento-n.

Papo Stefano la 2-a alvokis la frankan reĝon Pepinon la Malaltan por helpo. La frankoj venkis la lombardojn. Karolo la Granda estis denove helpa al la papo, invadis Lombardujon kaj estis kronata reĝo de la lombardoj en Pavio en 774.

La longobardoj lasis sian nomon al la okcidenta parto de norda Italio kaj al la nuntempa italia regiono Lombardio.

## Referencoj 

Kategorio:Historio de Eŭropo
Kategorio:Antikvaj etnoj
Historio de Lingvaj Festivaloj

**Historio de Lingvaj Festivaloj**

La unua Lingva Festivalo estis organizita de usona esperantisto Dennis Keefe en la urbo Tours en Francio, la 11-an de marto 1995. Dum tiu festivalo estis instruataj 32 lingvoj, en 96 kursetoj.  En tiuj kursoj estis 789 ĉeestantoj.

La dua Lingva Festivalo okazis en Tours, Francio en marto 1996, kun 65 lingvoj, 196 kursetoj, kaj proksimume 2300 kursĉeestantoj.

La Festivalo komencis disvastiĝi poste en Rusio kaj en Finnlando, kun Lingvaj Festivaloj organizitaj de Aleksandr Blinov en Ĉeboksaro (Rusio) kaj Matti Lathinen en Finnlando.

Pli detala informo pri Lingvaj Festivaloj nuntempaj kaj historiaj troviĝas ĉe www.linguafest.info 

Jen kelkaj detaloj pri rusiaj kaj aliaj Lingvaj Festivaloj.

En jenaj urboj iam okazis lingva festivalo (alklaku por ekscii pri historio de la loka festivalo pli):
*Berdjansk (Ukrainio)
*Ĉeboksaro (Rusio)
*Iĵevsk (Rusio)
*Ivanovo (Rusio)
*Kaluga (Rusio)
*Kievo (Ukrainio)
*Kopenhago (Danio)
*Loveno/Leuven (Belgio)
*Minsko (Belorusio)
*Moskvo (Rusio)
*Odeso (Ukrainio)
*Sankt-Peterburgo (Rusio)
*Sidnejo (Rusio)
*Tiĥvin (Rusio)
*Tuluzo (Francio)
*Ufa (Rusio)
*Uljanovsk (Rusio)
*Velikij Novgorod (Rusio)
*Vladikavkaz (Rusio)
*Volgogrado (Rusio)

Kategorio:Lingva festivalo
Giovanni Battista Riccioli

**Giovanni Battista RICCIOLI**, (nask. la 17-an de aprilo 1598 en Ferrara, Italio; mortis la 25-an de junio 1671 en Bologna, Italio) , estis itala jezuito kaj astronomo. En 1651 li verkis unu el la unuaj mapoj de la Luno, kaj la unua, kiu donas nomojn al la Lunaj cirkoj.

## Verkoj (elekto) 
### Astronomio 
* *Geographicae crucis fabrica et usus ad repraesentandam ... omnem dierum noctiumque ortuum solis et occasum,* Bologna 1643;
* *Almagestum novum astronomiam veterem novamque complectens observationibus aliorum et propriis novisque theorematibus, problematibus ac tabulis promotam,* Bd. I-III, Bologna 1651;
* *Geographiae et hydrographiae reformatae libri duodecim,* Bologna 1661 (2. Auflage, Venedig 1672);
* *Astronomia reformata,* Bd. I-II, Bologna 1665;
* *Vindiciae calendarii Gregoriani adversus Franciscum Leveram,* Bologna 1666;
* *Apologia R.P.Io. Bapt. Riccioli Societatis Iesu pro argumento physicomathematico contra systema Copernicanum,* Venedig 1669;
* *Chronologiae reformatae et ad certas conclusiones redactae tomus primus,* Bd. I-III, Bologna 1669;
* *Tabula latitudinum et longitudinum,* Wien 1689.

### Teologio 
* *Evangelium unicum Domini nostri Jesu Christi ex verbis ipsis quatuor Evangelistarum conflatum ...,* Bologna 1667;
* *Immunitas ab errore tam speculativo quam practico definitionum S. Sedis Apostolicae in canonizatione Sanctorum ...,* Bologna 1668;
* *De distinctionibus entium in Deo et in creaturis tractatus philosophicus ac theologicus,* Bologna 1669.

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio en katolika enciklopedio (en)
* Biografio en Projekto Galilei (en)
* Biografio  (fr)
* Biografio (en) kaj mapo 

Kategorio:Italaj astronomoj
Kategorio:Jezuitoj
Alaŭdo

**Alaŭdo** povas signifi
* **Kampalaŭdo** - ankaŭ simple nomata *alaŭdo*
* **Alaŭdedoj** - familio de birdo
* ***Alaŭda*** - scienca nomo pri iu genro de la ĉi-supra familio
* **702 Alaŭdo** - asteroido
* **La Alaŭdo (teatraĵo)**
* **La Alaŭdo (libro)** - Libro de kantoj en Esperanto
* **Alaŭdeto** - Franc-kanada kanto
* **Aleksandro Galkin** estas vikipediisto kaj Esperantisto konata kiel *Alaŭdo*
Stepalaŭdo

La **stepalaŭdo** () estas alaŭdo de mediteraneaj regionoj (Iberio, plej suda Francio, Italio kaj Balkanio; en tiuj ĉiuj landoj ĝi estas minacita je malapero pro troa pasinta ĉasado), okcidenta Azio, tra Turkio al norda Irano kaj suda Rusio. Ĝi estas anstataŭita oriente de sia parenco, nome la Dumakula alaŭdo.

Ĝi estas ĉefe nemigranta en la okcidento de sia teritorio, sed rusiaj populacioj de tiu paserina birdo estas pli migrantaj, moviĝante suden vintre, tiom malproksime kiom ĝis la Arabia duoninsulo kaj eĉ Egipto. Ĝi estas tre rara vaganto al okcidenta Eŭropo.

Temas pri birdo de malferma terkultivejoj kaj stepoj. Ili nestumas surgrunde, kie la ino demetas 4–5 ovojn. La manĝaĵo estas ĉefe semoj suplementita per insektoj dum la reprodukta sezono. Ĝi estas gregema for de la reprodukta sezono.

eta|maldekstra|180ra|Stepalaŭdo malsupre kaj arbalaŭdo supre
Temas pri granda, fortika alaŭdo, 17.5–20&nbsp;cm longa. Ĝi estas nedistingebla specio surgrunde, ĉefe striita grizecbruna supre kaj blankeca sube, kaj grandaj **nigraj makuloj kiel duonkolumoj** ambaŭflanke de la brusto; sub ili estas iom da bruna striado. Ĝi havas blankan superokulan strion. La beko estas fortika kaj kornokolora al flaveca.

Dumfluge ĝi montras mallongajn mallarĝajn flugilojn preskaŭ triangulajn, kiuj estas tre malhelaj sube kun tre videblaj blankaj malantaŭaj bordoj en flugiloj kaj en vosto. La bildoj de flugiloj kaj vosto utilas por distingi ilin el la pli orientaj parencoj.

[eta|* Melanocorypha calandra * [MHNT]]
Ĝi pleje kantas dumfluge. Ĝi aparte rimarkindas pro ĝia emo miksi imitojn de aliaj specioj en sia propra kanto: Kanabeno, Kardelo, Tufalaŭdo, Emberizo, kaj Ruĝkrona alaŭdo. La kanto estas kiel iomete pli mallaŭta versio de tiu de la kampalaŭdo, tiom muzikeca al homaj oreloj ke la Stepalaŭdo estis iam populara kaĝobirdo en sia teritorio (Kikkawa 2003). Ĝi estas menciita ekzemple en la itala proverbo *"Canta come una calandra"*, (li aŭ ŝi kantas kiel stepalaŭdo) (Giusti 1853), kaj en la hispana romanco *"Romance del prisionero"*, kie ties kanto estas la ununura komunikilo kiun la prizonulo havas por scii kiam estas tago (Applebaum 2004).

## Taksonomio 
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj:

*Passeriformes - paseroformaj
**Alaudidae - alaŭdedoj
****Melanocorypha* Boie, F, 1828
*****Melanocorypha calandra* (Linnaeus, C, 1766) - stepalaŭdo
******Melanocorypha calandra calandra* (Linnaeus, C, 1766)
******Melanocorypha calandra psammochroa* Hartert, EJO, 1904
******Melanocorypha calandra gaza* Meinertzhagen, R, 1919
******Melanocorypha calandra hebraica* Meinertzhagen, R, 1920

## Referencoj 
* 
*  Database entry includes justification for why this species is of least concern
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Kategorio:Alaŭdedoj
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Armenio
Kategorio:Birdoj de Azerbajĝano
Mallongfingra alaŭdo

La **Mallongfingra alaŭdo** (***Calandrella brachydactyla***) estas specio de malgranda alaŭdo aŭ birdoj de la genro Calandrella kaj familio de Alaŭdedoj, kiu loĝas en suda Eŭropo, nordokcidenta Afriko, kaj tra mezvarma Azio el Turkio kaj suda Rusio al Mongolio. Ĝi estas rara vizitanto al orienta Eŭropo (Tomek & Bocheński 2005).

eta|maldekstre|Migrante.
eta|* Calandrella brachydactyla *
Ĉiuj escepte la plej sudaj populacioj estas migrantaj, kaj vintrumas sude ĉe la suda bordo de Saharo kaj Barato. Tiu specio estas sufiĉe komuna vagante al norda kaj okcidenta Eŭropo en printempo aŭ aŭtuno.

Temas pri komuna birdo de seka kamparo kaj terkultivejoj. Ĝi nestumas surgrunde, kie la ino demetas 2 al 3 ovojn. La manĝo estas semoj kaj insektoj, tiuj lastaj ĉefe en la reprodukta sezono.

Tiu estas malgranda pala alaŭdo, pli malgranda ol la kampalaŭdo. Ĝi estas malhele **striita grizecbruna supre**, kaj **blankeca sube**, kaj havas fortan mallongan pintecan bekon. Ĝi havas palan superokulan strion, **malhelajn makulojn ambaŭflanke de la kolo** inter la blankaj vizaĝoj kaj brusto kaj malhelan voston. Kelkaj birdoj de la okcidenta parto de la teritorio havas ruĝecan kronon. Ambaŭ seksoj estas similaj.

La kanto varias inter seka trilado kaj pli varia kaj imiteca melodio.

Oni devas atenti por distingi tiun specion el aliaj similaj specioj de la genro *Calandrella*, kiel la Malgranda alaŭdo, *Calandrella rufescens*, kiu estas ege simila, sed sen la kolmakulo kaj kun striita brusto.

## Literaturo 
*  Malpli zorgiga
* Tomek, T., & Bocheński, Z. (2005): Weichselian and Holocene bird remains from Komarowa Cave, Central Poland. *Acta zoologica cracoviensia* 48A (1-2): 43-65. PDF plena teksto

## Eksteraj ligiloj 
* Franclingva retejo Oiseaux bildoj
* (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Kategorio:Alaŭdedoj
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Armenio
Kategorio:Birdoj de Azerbajĝano
Kategorio:Palearktisa faŭno
Franciscus Maurolycus

**Franciscus MAUROLYCUS**, italie *Francesco Maurolico*, grekio *Φραγκίσκος Μαυρολύκος* (n.  en Messina, m. 21-an/ ĉe Messina) estis matematikisto, astronomo kaj eminenta universalscienculo. Li eltrovis, ke kaŭzoj de miopo kaj presbitio estas en la formkonsisto de la okulo.
eta|*Quadrati fabrica et eius usus*, 1546

Lia nomo donitas al luna cirko far jesuista astronomo Giovanni Battista Riccioli en lia luna mapo de 1651.

Kategorio:Italaj matematikistoj
Kategorio:Italaj astronomoj
Kategorio:Grekaj astronomoj
Senparenca lingvo

**Senparenca lingvo** estas lingvo, kiu ŝajnas ne esti parenca kun iu alia konata lingvo; do ĝi apartenas al unumembra lingva familio. La sekva listo de senparencaj lingvoj estas pli-malpli kompleta por Afriko kaj Eŭrazio.

Pluraj el la lingvoj en la listo estas antikvaj lingvoj, kiuj eble havis parencajn lingvojn en sia tempo, sed tiuj ne konserviĝis. La senparencaj lingvoj de hodiaŭ eble estas la lastaj restaĵoj de iamaj lingvaroj, aŭ eble ili ja estas parencaj kun aliaj hodiaŭaj lingvoj, sed la simileco estas ne plu videbla pro la ŝanĝiĝoj en ambaŭ lingvoj. Tamen, se du lingvoj devenas de unu komuna pralingvo, ĝenerale tio estas konstatebla eĉ post pluraj jarmiloj da aparta evoluado, do, se la eŭska, ekzemple, parencas kun aliaj hodiaŭaj lingvoj, la komuna pralingvo devas troviĝi en tre fora pasinteco.

## Vidu ankaŭ 
Kategorio:Lingvotipoj
Keta lingvo

**Keta**, ekse konata kiel Jenisej-a *Ostjak*, estas siberia lingvo, ĉefe parolata de la Ketoj. 

Antaŭe, ĝi ne estis konsiderata kiel lingvo kun konata parenceco kun alia lingvo (krom la nun mortinta Juga lingvo). Sed en februaro 2008 la lingvisto *Edward Vajda* proponis, ke la keta lingvo estu konsiderata parenca kun la Na-denea lingvaro de Nordameriko. Multaj konataj lingvistoj, kiel *Michael Krauss, Jeff Leer, James Kari, Heinrich Werner, Bernard Comrie, Johanna Nichols, Victor Golla, Michael Fortescue* kaj *Eric Hamp*, aprobis tiun proponon.

Parolantoj loĝis, en 2000, en la Jenisej-baseno.

## Alfabeto 
En la 1930-aj jaroj, latina alfabeto evoluis kaj estis uzita:

En la 1980-aj jaroj estis kreita nova alfabeto, surbaze de tiu cirila:

## Dialektoj
* Juga lingvo

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Latinliterigo en Sovetunio

Kategorio:Krasnojarska regiono
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Jeniseja lingvaro
Poploj

**Poplo** (*Populus*) estas holarktisa genro de 25–35 specioj de deciduaj angiospermoj en la familio de la salikacoj, indiĝenaj en la plejparto de la Norda duonsfero.

La genro havas grandan genetikan diversecon, kaj povas atingi altecon inter 15–50 m tall, kun trunkoj ĝis 2,5 m je diametro.

Specioj de arboj de la Genro *Populus*; ĉefaj specioj:

* *Populus alba* blanka poplo
* *Populus berolinensis* berlina poplo
* *Populus candicans*
* *Populus canescens* griza poplo
* *Populus deltoides* orient-amerika nigra poplo
* *Populus euphratica* (diversifolia) eŭfrata poplo
* *Populus fremontii* Fremont-poplo
* *Populus nigra italica* Tabriza poplo
* *Populus tremula* tremolo
* *Populus tremuloides* ŝajntremola poplo

La famaj nederlandaj lignaj ŝuoj plejofte estas farataj el popla ligno.

## Vidu ankaŭ 
* Tremolecaj poploj
* Popla parantreneo

## Eksteraj ligiloj 
TTT-ejo pri la poploj (france)

Kategorio:Salikacoj
Kategorio:Holarktisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Zef Luigj Mjeda

**Zef Luigj MJEDA** (naskiĝis en 1921, mortis la ) estis albana esperantisto kaj honora membro de UEA ekde 1996.

En 1958 li renkontis la vjetnaman ambasadoron Nguyen Van Kinh, kiu entuziasmigis lin pri Esperanto. De tiam Mjeda plene dediĉis sin al la lingvo — kiom tio eblis en komunista Albanio. Arestita kun absurdaj pretekstoj en 1967, forpelita el la instruistaro, li devis dum naŭ jaroj, ĝis la pensiiĝo, najladi kestojn en tabak-fabriko. Tamen, li neniam ĉesis aktivi por Esperanto: jen kaŝe instruis ĝin, jen tradukadis albanajn poemojn kaj fabelojn, jen kompiladis grandan vortaron.

Post la demokratiiĝo de la lando komence de la 1990aj jaroj li fine ekpovis grandskale aktivi, ĉefe en intelektulaj kaj religiaj medioj. Li aperigis la dudirektan vortaron *Fjalor Esperanto-shqip shqip-Esperanto* (1993) kaj Esperanto-lernolibron por albanoj (1994). Pro liaj meritoj esperantistaj kaj aliaj, la albana prezidento distingis lin en 1994 per la titolo "Instruisto de la Popolo". Mjeda estis delegito de UEA kaj albana sekciestro de Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE).
Plurestas sen publikigo multaj tradukaĵoj faritaj de Mjeda el albana en esperanton, interalie la tuta ciklo pri bravuloj (albana granda eposo), multaj fabeloj popolaj kaj granda albana esperanta itala vortaro. Jam mortis lia edzino Anjeze sed pluvivas la filinoj kaj nepinoj same esperantistinoj.

## Referencoj 
Kategorio: Albanaj esperantistoj
Kategorio: Esperanto-vortaristoj
Listo de albanaj esperantistoj

**Listo de albanaj esperantistoj**

* Zef Luigj Mjeda mortis jam en 2000
* Janko Pali mortis jam en 1994
* Vasil Pistoli mortis
* Luan Jaupi, vivas en Durrës
* Shaban Hasani vivas en Tirana
* Nehat Sokoli vivas en Kukës
* Gjergji Gusho vivas en distrikto Pogradec
* Engjell Gusho vivas en Korçë: li interalie reprezentas la landan asocion Albana Esperanto-Asocio en la Komitato de UEA 2022-2025
* Sajmir Beqiraj vivas en Tirana
* Klea Luli vivas en Shkodër
* Agim Peraj vivas en Shëngjin, havenurbo de la distrikto Lezhë
* Enkela Xhamaj vivas en Tirana
* Rita Permeti vivas en Tirana
* Ili Gerdupi vivas en Tirana
* Anisa Gjini vivas en Tirana
* Bardhyl Selimi vivas en Tirana
* Tonin Cobani vivas en Tirana
* Ilir Pistoli vivas en Tirana


Albanaj
Tremolo

La ***tremolo***  (*Populus tremula*)  oriente al Kamĉatko, norde en la Arktan Cirklon en Skandinavujo kaj norda Rusujo, kaj sude al centra Hispanujo, Turkujo, Tjanŝano, Nord-Koreujo, kaj norda Japanujo. Ĝi ankaŭ troviĝas en unu loko en nordokcidenta Afriko en Alĝerio. En la sudo de sia arealo, ĝi troviĝas je altaj altitudoj en la montaro .

## Priskribo 
eta|maldekstra|Plenkreskaj (maldekstre) kaj junaj (dekstre) folioj
eta|maldekstra|Arboŝelo de tremolo.
Ĝi estas mezgranda foliarbo iĝanta al alteco de 10–25 m, kun trunkodiametro ĝis 1 m. La arboŝelo estas pale verda-griza kaj glata ĉe junaj arboj kun malhelgrizaj rombaj lenticeloj, iĝante malhelgriza kaj sulkigita ĉe pli maljunaj arboj.

La plenkreskaj folioj, produktitaj sur branĉoj de maturaj arboj, estas preskaŭ rondaj, iomete pli larĝaj ol longaj, 2–8&nbsp;cm diametre, kun krude dentitaj randoj kaj flanke platpremita petiolo kiu longas 4–8&nbsp;cm. La plata petiolo permesas al ili tremi en eĉ iometaj brizoj, kaj estas la fonto de ĝia scienca nomo kaj en pluraj naciaj nomoj. La folioj sur plantidoj kaj rapidkreskemaj tigoj de draĵoj estas tre malsamaj, korformaj al preskaŭ triangulaj, kaj ofte multe pli grandaj, ĝis 20&nbsp;cm longaj; ilia petiolo ankaŭ estas malpli platpremita. Tremolo estas distingebla de la nearktisa tre parenca ŝajntremola poplo (*Populus tremuloides*) per la folioj kiuj estas pli krude dentitaj ĉe la palearktisa specio ).

La tremolo estas rezistema al foliumado-premo de damaoj pro sia malagrabla gusto .

## Referencoj 
eta|220ra|Amentoj de tremolo.

## Vidu ankaŭ 
* Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj
* Skandinavaj marbordaj koniferaroj
* Skandinavaj montaraj betularoj kaj herbejoj
* Tremolecaj poploj

## Eksteraj ligiloj 
*  Tremolo (*Treesforlife*) 
*  Tremolo (*Soortenbank*) 
*  Bildoj de tremolo.
*  Tremolo (*Baumkunde*) 
*  Tremolo (*Floraweb*)

Kategorio:Salikacoj
Kategorio:Poploj
Kategorio:Arboj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Glicerido

**Glicerido** estas estero de glicerolo (glicerino) kaj karbonacidoj. La gliceridoj solidaj en ĉambra temperaturo nomiĝas grasoj, tiuj en likva stato nomiĝas oleoj.

Glicerino havas tri hidroksilajn grupojn kiu povas esteriĝi kun unu, du, aŭ tri grasacidoj por formi monogliceridojn, digliceridojn, kaj trigliceridojn.

Kategorio:Glicerolaj esteroj
Kategorio:Lipidoj
Glicerino

**Glicerino**, (aŭ **glicerolo**) estas densa, dolĉa, senkolora, akvosorba likvaĵo, ekstraktita el grasoj kaj uzata por ŝmiri la haŭton, fabriki eksplodaĵojn.

Kemia formulo: C3H8O3 (1,2,3 propantriolo laŭ la nomenklaturo IUTAK). Molekula maso 92.

## Fizikaj ecoj 
Sen odoro. Denso 1,26. Refrakta indekso 1,474. Temperaturo de fandiĝo 17,9 gradoj. Temperaturo de bolo 290 gradoj (ĉe bolado parte malkomponiĝas). Absorbas akvon el la areo ĝis 40% de la propra maso. Miksiĝas kun akvo, metanolo, etanolo, acetono en ĉiuj proporcioj. Dum solvado de glicerino en akvo eliĝas varmeco kaj la volumeno de la solvaĵo malpliiĝas. Miksaĵoj de glicerino kun akvo havas multe malplian temperaturon de fandiĝo ol la unuopaj komponantoj. Ekzemple, ĉe la enhavo de glicerino 66,7% la miksaĵo fandiĝas ĉe -46,5 gradoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Biodizeloleo
* Nitroglicerino
* Sapo
* Etileno-glikolo
* Propileno-glikolo

## Eksteraj ligiloj 
* American Society for Microbiology 
* Pioneer Thinking
* Glosaro por la Moderna Sapo-fabrikanto 

Kategorio:Alkoholoj
Kategorio:Lipidoj
Listo de kanadaj esperantistoj

**Listo de kanadaj esperantistoj**

* Ĵenja Amis
* Joel Amis
* Jeremy Bass
* Henrik Bauermeister
* A. P. Beauchemin
* Vincent Beaupré
* Yves Bellefeuille
* Edmund (Kajmo) Brent
* Chuck Carson
* Aaron (Arono) Chapman
* Pierre Collinge
* Charlene (Karlina) Daley
* François de Kinder
* Olga du Temple
* Wallace George du Temple
* Rüdiger Eichholz
* Vilma Sindona Eichholz
* Mark Fettes
* Harry Fineman
* Normand Fleury
* Higinio García
* Geoffrey Greatrex
* W. Desmond Hackett
* Merle Haltrecht-Matte
* Dorothy M. Hawley
* Dorothy Henderson
* Paul Hopkins
* Jerzy W. Jarmasz
* David W. M. Jenkins
* Brian D. Kaneen
* Detlef Karthaus
* Dorothy (Kim) Keeble
* Sonja Lang
* Jessy LaPointe
* Boris-Antoine Legault
*Francisko Lorrain
* Yan Levasseur
* Harry J. Lewis
* Alice Maier
* Guy Matte
* John R. A. Mayer
* Matthew McLauchlin
* Zdravka Metz
* Stevens T. Norvell
* Vadim' Victor Obrastsoff
* Ron Ogram
* Lorcán ÓhUiginn
* Alex Philip
* D-ro Philip Louis Pratley
* Kenneth Price
* Maurice Provost
* Joëlle Rabu
* Ian McKenzie Richmond
* Christie W. Roberts
* U. Paul Ronald
* Betty Salt
* R. Sangster
* Allan K. Simon
* Krišs Smilga
* F. X. Solis
* Kathy Toy
* Eduardo Vivancos
* Robert J. Williamson
* Edward William Woodruff


Kanadaj
Abelvakso

**Abelvakso** estas palflava, flava aŭ bruna substanco. Ĝi estas grasosimila kun fandopunkto de 62-64 Co, sed ĝi jam elastiĝas je 30-32 Co. Ĝi estas sekreciata en la vaksoglandoj de la junaj laborabeloj kiel materialo por iliaj abelĉelaro. Ĝi estas kutima produkto de la abelbredado. La vaksoenteno de la abelĉeraro estas 3-4 jare elkuirita, elpresita. Ĝi estas deponita en bloko, parte foruzata loke, parte vendata. La abelvakso estis uzata por lumigo kiel kandelo, meĉujo. Nuntempe perdis sian gravon post ekkono de plantaj, bestaj, mineralaj vaksoj. Ĝi uzatas nuntempe por ŝmirajoj en kuracado kaj por diversaj industriaj celoj.

## Koloroj 
Ĝi estas nature flava (flava vakso), sed oni surmerkatigas ĝin blankiginte (blanka vakso).

## Priskribo 
Abelvakso estas vakso, el kiu la abeloj konstruas sian ĉelaron. Tiun vakson ili produktas mem. Abelvakso estas substanco uzata de la homo ekde la prahistorio. Ĝi havas specifajn ecojn, kiujn la artefarita vakso ne posedas; tial la abelvakso fariĝis dezirata krudmaterialo por multaj bezonoj. Tre ofte oni uzas vakson por la produktado de kosmetikaj varoj kiel ekz. haŭtkremaĵoj kaj lipfarboj. Ĝi protektas la haŭton kontraŭ sunradioj, malvarmo kaj ceteraj mediaj influoj, faras ĝin mola kaj elasta.

Vakso posedas ankaŭ antisepsajn kaj inflamĝenajn ecojn. Ĝi akcelas la resanigon de cikatroj kaj vundokrustoj. Estante miksita kun kruda propoliso aŭ ties ekstrakto ĝi efikas precipe bone.

La kandeloj el abelvakso havas tre delikatan aromon, estas riceveblaj en plej diversaj formoj kaj tial estas ŝatataj donacoj.

## Ĥemio 
La abelvakso kemie konsistas ĉefe el estero de palmitata acido kaj *miricil-alkoholo*: C15H31COOC30H61

## Vidu ankaŭ 
* Mielindikantoj

## Eksteraj ligiloj 
* Abelvakso 
* [La kemio(https://eo.wikipedia.org/wiki/kemio) de abeloj]

Kategorio:Abelkulturo
Etero (kemio)

**Etero**, en la organika kemio kaj biokemio, estas funkcia grupo, kombiniĝo de du alkoholoj, kun ĝenerala formulo **R-O-R**', kie R kaj R' estas akilaj grupoj.

La plej konata etero estas la dietila etero (anestezilo, narkotaĵo): CH3CH2OCH2CH3.

La reakcio de **etersintezado** estas:

:R-OH + HO-R' → R-O-R' + H2O

alkoholo + alkoholo | etero + akvo

## Eteroj 
* Acetilbifenilo
* Etilviniletero
* Fenetolo
* Metil anizil etero
* Metil-anizolo
* Metilviniletero


Kategorio:Funkciaj grupoj
Betelĝuzo

**Betelĝuzo** (ankaŭ nomita α *Orionis*) estas ruĝeta stelo en la konstelacio Oriono, iom malpli hela ol Riĝelo. Ĝi havas sian nomon el la araba lingvo , „mano de gigantino“). La diferenco inter la latinliterigita origina nomo kaj la nun kutimiĝinta, laŭ astronomoj kiel ekzemple la germano *Daniel Fischer* kaŭziĝis pro "historia ortografia eraro". La stelo konsideriĝas ruĝa supergiganto. Kvankam la nomaro de Bayer donas al ĝi la grekan literon α kutime (sed ne ĉiam) rezervitan al la plej hela stelo de konstelacio, ĝi post Riĝelo (mezume 0,12&nbsp;mag) estas nur la dua plej hela stelo de la konstelacio Oriono.

Dosiero:Position Alpha Ori.png
Dosiero:Orion constellation PP3 map PL.jpg

## Komparoj kun aliaj steloj 
Ĉiukaze la apuda grafikaĵo sube maldekstre montras, ke Betelĝuzo signife pli grandas ol Riĝelo. Betelĝuzo havas proksimume 800 fojojn la diametro de la suno kaj estas proksimume 10 000 fojojn pli hela en la videbla spektro ol la suno. Laŭ volumeno, 500 000 sunoj kompareblus al la volumeno de Betelĝuzo. Vidita de la Tero, la ruĝeta stelo estas entute la deka plej hela stelo.

eta|maldekstra|350px|

Kategorio:Arabaj vortoj
Kategorio:Steloj
Kategorio:Oriono (konstelacio)
Kategorio:Supergigantoj
Kategorio:Ruĝaj supergigantoj
Riĝelo

**Riĝelo** estas la plej hela stelo en la konstelacio Oriono. Ties distanco disde ni estas 773 lumjaroj.

eta|maldekstra|180ra
eta|maldekstra|180ra

Kategorio:Oriono (konstelacio)
Kategorio:Steloj
Kategorio:Supergigantoj
Kategorio:Bluaj supergigantoj
Alkeno

**Alkeno**, ankaŭ nomata **olefino**, signifas hidrokarbonon kun unu duobla ligo inter du karbonatomoj. Tiu duobla ligo ne havas konkretan lokon enĉene.

## Ĝenerala formulo 
[dekstra|eta|200px|[Eteno.]]
La ĝenerala formulo de la alkenoj : C(n)H(2n)

       H     H
       |     |
 H-C=C-C-...-C-H
   | | |     |
   H H H     H

La listo de la alkenoj komenciĝas per
* Eteno *C2H4*
* Propeno *C3H6*
* Buteno *C4H8*
* ...
La alkenoj kun du duoblaj ligoj nomiĝas *dienoj* kaj kun tri duoblaj ligoj kiel *trienoj*.

## Historio 
Otto Diels (1876-1954) estis germana kemiisto, lia plej notinda laboro estis farita kun Kurt Alder (1902-1958) pri metodo por diena sintezo, pli konata kiel "Reakcio Diels-Alder", kaj ambaŭ ricevis Nobel-Premion pri Kemio, en 1950, pro tiu esploro. Ilia metodo por sintezado de ciklaj organikaj komponaĵoj montriĝis altvalora por la manufakturo de sinteza kaŭĉuko kaj plastaĵoj.

## Fizika tabelo de la alkenoj 
## Vidu ankaŭ 
* Alkano
* Alkino
* Hidrokarbono
* Mirceno

## Eksteraj ligiloj 
* http://www2.ufp.pt/~pedros/qo2000/alcanos.htm  ()
* http://jchemed.chem.wisc.edu/Journal/Issues/2005/Sep/abs1329.html ()
Ĥemia formulo

**Ĥemia formulo** aŭ **kemia formulo** montras la molekulan konstruon de ĥemia kombinaĵo. Ekzemple, akvo estas tre simpla ĥemia kombinaĵo. Ĝia formulo estas H2O. Tio signifas, ke molekulo de akvo havas du atomojn da hidrogeno kaj unu atomon da oksigeno. Oni skribas la kvanton de atomoj kiel indekso.

Dosiero:Berzelii park Stockholm Sweden.jpg|
Dosiero:Sodium chloride crystal.png|
Dosiero:Cis-2-butene.svg|
Dosiero:Trans-2-butene.svg|

## Vidu ankaŭ 
* Perioda tabelo
* Ĥemia simbolo
* Ĥemia ekvacio
Akvopipo

[eta|Akvopipo en [Centra Azio]]
eta|maldekstre|Ilustraĵo de John Tenniel por la unua eldono de Alice's Adventures in Wonderland (1865)
**Akvopipo** estas pipo, kiu filtras kaj malvarmigas fumon dum ĝi pasas tra akvo. Ĝi povas uziĝi por ia ajn enspirebla fumo, precipe tabako, sed ĝi estas uzata ankaŭ por aliaj drogoj, ekzemple opio aŭ kanabo. Unu speco de akvopipo estas nargileo, alia speco estas bongo.

Kategorio:Kanabo
Kategorio:Tabako
Kategorio:Araba kulturo
Kategorio:Kulturo de Barato
Kategorio:Kulturo de Irano
Kategorio:Kulturo de Pakistano