Viktor Ullmann

**Viktor ULLMANN** (ankaŭ: *Victor Ullmann*; naskita la 1-an de januaro 1898 en Teschen, Aŭstrio-Hungario; murdita la 18-an de oktobro 1944 en Auschwitz-Birkenau) estis aŭstra kaj ĉeĥa komponisto komponisto, dirigento kaj pianisto de juda deveno.

En muziko, lin influis Schoenberg kaj Alban Berg, kaj post 1935, li evoluigis sian propran esprimplenan stilon; entute, li estas la aŭtoro de pli ol 40 verkoj. En la 1990-aj jaroj, la verkoj de Ullmann, inkluzive de la operoj "La Falo de la Antikristo", "Kanto de Amo kaj Morto", kaj "La Imperiestro de Atlantido", estis vaste prezentitaj en Aŭstrio, Germanio, Ĉeĥio, Britio kaj Usono.

## Vivo 
Li naskiĝis en la regiono Silezio de la Aŭstria-Hungara Imperio. Liaj gepatroj, ambaŭ de juda deveno, konvertiĝis al katolikismo antaŭ lia naskiĝo, do Viktor estis baptita kaj edukita en la kristana kredo. Lia patro, kiel multaj judaj konvertitoj, sekvis militistan karieron kaj atingis la rangon de kolonelo dum la Unua Mondmilito. 

Li frekventis bazlernejon en Teŝino kaj en 1909 translokiĝis al Vieno. Tie li diplomiĝis en mezlernejo, samtempe studante muzikteorion sub la gvido de D-ro Josef Pohlaneur. Post la fino de la Unua Mondmilito, li trejniĝis kiel pianisto kun Eduard Steuermann kaj ankaŭ eniris la komponistan seminarion gvidatan de Arnold Schoenberg. En majo 1919, post edziĝo kun praga judino, Martha Koref, li translokiĝis al Prago kaj fariĝis dirigento ĉe la Nova Germana Teatro. Dum ĉi tiu tempo, Ullmann verkis siajn unuajn komponaĵojn, inkluzive de *Die Schoenberg Variations*, kies premiero en 1929 ĉe la Ĝeneva Muzika Festivalo altiris kritikan atenton al lia talento. De 1929 ĝis 1931 li laboris kiel komponisto kaj dirigento en Zuriko, kaj dum la sekvaj du jaroj li estris antroposofian librejon en Stutgarto. En 1933 li revenis al Prago, kie li laboris kiel muzikinstruisto, ĵurnalisto, kaj kreis pliajn komponaĵojn.

Post la germana okupacio de Bohemio kaj Moravio, oni trudis restriktojn al homoj de juda deveno. En 1942, li estis deportita kun sia familio al la koncentrejo Theresienstadt. Ankaŭ tie li restis aktiva kiel muzikisto, verkante pluajn muzikajn verkojn, kiujn amikoj savis de detruo (inkluzive de la opero *La Imperiestro de Atlantido*). La 16-an de oktobro 1944, li estis transportita al la germana koncentrejo Auschwitz-Birkenau, kie li pereis baldaŭ poste en la gasĉambro.

## Muzika verkado 
Antaŭ la tempo de lia deportado, lia katalogo de verkoj atingis opus numeron 41 kaj inkluzivis, interalie, tri pliajn pianajn sonatojn, literciklojn bazitajn sur diversaj poetoj, operojn, kaj la Pianokonĉerton Op. 25, kiun li kompletigis en decembro 1939, t.e., naŭ monatojn post kiam la germanaj trupoj marŝis en Pragon. La plimulto de ĉi tiuj verkoj estas perditaj; la manuskriptoj verŝajne perdiĝis dum la okupacio.

Dek kvin presitaj ekzempleroj de liaj komponaĵoj el inter 1936 ĝis  1942 konserviĝis. Ullmann mem eldonis ilin kaj konfidis ilin al amiko por sekureco. En la geto de Theresienstadt, Ullmann restis muzike aktiva: li laboris kiel pianakompananto, organizis koncertojn ("Collegium musicum", "Studio für neue Musik"), verkis recenzojn pri muzikaj eventoj kaj komponis. Lia heredaĵo en Theresienstadt preskaŭ tute konserviĝis kaj inkluzivas - krom ĥoraj komponaĵoj, kantocikloj kaj akompana muziko - tiajn signifajn verkojn kiel liajn lastajn tri pianajn sonatojn, lian  Arĉkvarteton n-ro 3, la melodramon bazitan sur la poemo "Korneto" de Rilke kaj la ĉambran operon *La Imperiestro de Atlantido*.

La monda premiero de la opero *La Falo de la Antikristo* (libreto de Albert Steffen, 1935) estis origine planita por Vieno. Tiutempe, Ullmann ricevis la Premion Emil Hertzka por la dua fojo pro sia preskaŭ duhora opero. Intertraktadoj kun la direktoro de la Viena Ŝtata Operejo, Felix Weingartner, estis survoje. Tamen, tio neniam realiĝis: la premiero finfine okazis 60 jarojn poste en Bielefeld.

"La Imperiestro de Atlantido" ne premieris ĝis 1975 en adaptita versio en Amsterdamo. La unua prezentado, kiu kiel eble plej fidele aliĝis al la originala manuskripto, okazis en 1989 ĉe la Neukölln-Opero en Berlino. Ekde 1993 eblas prezenti la originalan version de la opero, kiun kompilis la musikologo Ingo Schultz kun la helpo de Karel Berman kaj lia rollibro Theresienstadt kaj kiu formas la bazon de la produktado de Herbert Gantschacher por ARBOS - Societo por Muziko kaj Teatro. STUDIO MATOUŠ el Prago faris studioregistraĵon de ĉi tiu produktaĵo, kiu ankaŭ uzis la originalan titolon de Ullmann "La Imperiestro de Atlantido aŭ La Rifuzo de Morto", en 1994, kaj ĝi estis publikigita en 1995.  ARBOS - Societo por Muziko kaj Teatro ankaŭ produktis vivan registraĵon de la premiero de la opero en Theresienstadt la 23-an de majo 1995.  Jaron antaŭe, KD-registraĵo kun la Gewandhaus-Orkestro de Leipzig dirigentita de Lothar Zagrosek estis publikigita de Decca, sed ĝi ne uzis la originalan partituron, sed versio por granda orkestro estis registrita.

La Simfonio n-ro 2 en D-maĵoro estis prezentita en Zuriko la 9-an de oktobro 1994. Tamen, ĝi ne ekzistas kiel plene disvolvita simfonio. Prefere, ĝi estis origine verkita kiel la Sepa Piana Sonato, sed Ullmann provizis ĝin per tiom da precizaj instrumentaj markoj, ke la komponaĵo donas la impreson de mallonga partituro. En la orkestra aranĝo de Bernhard Wulff, la verko estis premierita kiel la Simfonio n-ro 2 ĉe la Tagoj de la Muzikakademio de Baden-Virtembergo "Al la Viktimoj de Perforto" en Stutgarto en 1989, dirigentita de Gerd Albrecht, kaj poste registrita sur KD. La verko, kiel testamento pri la rezisteco de Ullmann, havis potencan efikon.

Precipe en "La Imperiestro" kaj "La Korneto", li revizitis la fundamentajn demandojn de sia arta mondkoncepto, ĉi-foje kontraŭ la fono de la vivo en nazia koncentrejo : la estetikan problemon transformi ekzistantan materialon en artan formon; kaj la etikan problemon de la konstanta lukto de la menso kun materio. Li evoluigis ĉi tiun diskurson en sia plej konkreta formo en la opero "Imperiestro", per la parabolo pri la ludo de la imperiestro kun la morto. Ĉi tiu "ludo", kiu temas pri nenio malpli ol la planita neniigo de la tuta homa vivo fare de la imperiestro kaj la malhelpado de ĉi tiu plano per morto, finiĝas per la falo de la imperiestro kaj la vizio de nova kompreno pri vivo kaj morto. Per sia muzika aranĝo de ĉi tiu ŝajne temp-ligita temo, Viktor Ullmann kreis sentempan modelon pri kiel la pozitivaj fortoj de la homaro povas venki la malhomecon de iu ajn tirana reĝimo.

## Verkaro (elektita) 
* Drei Männerchöre a cappella (1919)
* Lider kun Orkestro (1921)
* Abendlied für Chor, Soli und Orchester (1922)
* Musik zu einem Märchenspiel (1922)
* Sieben Lieder mit Klavier (1923)
* Streikvarteto (1923)
* Sieben Lieder mit Kammerorchester (1924)
* Simfonia Fantazio (1924)
* Bühnenmusik zu "Der Kreidekreis" (1925, post Klabund)
* Variationen und Doppelfuge über ein kleines Klavierstück von Schönberg (1925)
* Triopo por lignoŝmiraĵoj (1926)
* Konĉerto por Orkestro (1928, ankaŭ konata kiel *Sinfonietta* kaj *Simfonio N-ro 1*)
* Sieben kleine Serenaden für Gesang und 12 Instrumente (1929)
* Peer Gynt (1927-1929, opero, post Ibsen)
* 2. Streichquartett (1935)
* Elegien für Sopran und Orchester (1935)
* Der Sturz des Antichrist. Bühnenweihefestspiel en 3 Akten (1935, opero)
* 1. Klaviersonato (1936)
* Ĉinaj Melodramoj (1936)
* Huttens letzte Tage, lyrische Symphonie für Tenor, Bariton und Orchester (1936—1937)
* Missa symphonica für Chor, Soli, Orchester und Orgel (1936)
* Tri ĥoroj a cappella (1936)
* Oster-Kantate für gemischten kleinen Chor und 6 Instrumente (1936)
* Sonata felo Viertelton-Klarinette und Viertelton-Klavier (1936)
* Sechs Lieder für Sopran und Klavier (1937)
* Lieder (1937, pri poemoj de Goethe, Novalis, Karl Kraus)
* 2. Klaviersonato (1938-1939)
* Geistliche Lieder für hohe Stimme und Klavier (1939-1940)
* Kinderlieder (1939-1940).
* Der Gott und die Bajadere für Bariton und Klavier (1940, en poemoj de Goethe)
* Slawische Rhapsodie für Orchester und obligations Saksophon (1939-1940)
* Klavarkoncerto (1939)
* Fünf Liebeslieder für Sopran und Klavier (1939)
* Lieder des Prinzen Vogelfrei (1940, en poemoj de Nietzsche)
* 3. Klaviersonato (1940)
* Drei Sonette aus dem Portugiesischen für Sopran und Klavier (1940, en poemoj de Rilke)
* Liederbuch für Baß und Klavier (1940, surbaze de poemoj fare de Hafizo)
* Krieg. Kantate für Bariton (1940)
* Die Heimkehr des Odysseus (1940-1941, opero)
* Six Sonnets for Sopran und Klavier (1941, surbaze de poemoj fare de Louise Labé)
* Sechs Gesänge für Alt oder Bariton und Klavier (1941)
* Der zerbrochene Krug (1941-1942, opero, surbaze de Kleist)
* Drei Lieder für Bariton und Klavier (1942)
* 4. Klaviersonato (1941)
* Sonate für Violine und Klavier
* Konzertarie (1942, bazita sur poemoj de Goethe).
* Drei Lieder für Bariton (1942)
* 3. Streichquartett (1943)
* Herbst für Sopran und Streichtrio (1943, surbaze de la poemoj de Trakl)
* Lieder der Tröstung für tiefe Stimme und Streichtrio (1943)
* Zehn jiddische und hebräische Chöre (1943)
* Bühnenmusik zu einem Francois-Villon-Spiel (1943)
* Wendla im Garten für Singstimme und Klavier (1943)
* 5. Klaviersonato (1943)
* Hölderlin-Lieder für Singstimme und Klavier (1943—1944)
* Merga. Kantate für Mezzo-Sopran und Klavier (1943)
* 6. Klaviersonato (1943)
* Der Mensch und sein Tag. 12 Lieder für Singstimme und Klavier (1943)
* Chansons des enfants francaises für Stimme und Klavier (1943)
* Drei chinesische Lieder für Singstimme und Klavier (1943)
* La Imperiestro de Atlantido, aŭ Morto Abdikas [germana] (1943–1944, opero)
* Don Quijote. Ouverture für Klavier (1943)
* Drei jiddische Lieder für Singstimme und Klavier (1944)
* Die Weise von Liebe und Tod. 12 Stücke für Sprecher und Orchester oder Klavier (1944, post Rilke)
* 7. Klaviersonate (1944); originala titolo: *Theresienstadt Sketchbook* ; orkestrita de Bernard Wolff [angla] prezentita kiel *Simfonio n-ro 2* 
* Abendphantasie für Singstimme und Klavier (1944, post Hölderlin)
* Drei hebräische Knaben-Chöre (1944)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Documents about Viktor Ullmann in the collection of the Jewish Museum Prague
* 
* Viktor Ullmann Foundation
* Ullmann biography and list of works
* Musica Reanimata (pri komponistoj persekutitaj de la nazia reĝimo)
* Jewish Music Institute
* Music of Theresienstadt
* Comprehensive discography of Terezin Composers by Claude Torres
* The OREL Foundation- Viktor Ullmann biography, as well as links to bibliography, works, discography and media
* Further reading and listening on Terezín: The Music 1941-44
* Biography at World ORT's Music and the Holocaust

Kategorio:Aŭstro-hungaraj militistoj de la Unua Mondmilito
Kategorio:Ĉeĥaj dirigentoj
Kategorio:Ĉeĥaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Aŭstraj operkomponistoj
Kategorio:Aŭstraj muzikpedagogoj
Kategorio:Ĉeĥaj muzikpedagogoj