Ekstera politiko

[eta|310px|Renkonto inter iamaj ĉefministroj de Hispanio kaj Pollando ([Jarosław Kaczyński kaj José Luis Rodríguez Zapatero) en 2007. La duflankeco de la bildo respegulas la duflankeco de la ekstera politiko de ambaŭ landoj.]]
a **ekstera politiko** difiniĝas kiel aro de la politikaj decidoj kiujn faras la registaro de ŝtato pri la landaj interesoj kaj rilate al la ceteraj agantoj de la internacia sistemo. Ĝi povas difiniĝi ankaŭ kiel la areo de registara agado planita por la ŝtataj rilatoj kun aliaj faktoroj. Ĝi estas la ekstera varianto de la projekto kiun ĉiu lando difinas en preciza momento de sia historia disvolvigo. Kiel integrita parto de landa projekto, la ekstera politiko devas respondeci, unuarange, pri la deziroj de paco kaj sekureco kaj pri la necesoj de politika, ekonomia kaj socia disvolvigoj de la lando. Tio respegulas la solideco de ŝtato, integrita kiel nacio, kun stabila registaro kaj kun suvereneco metita sur la civitanoj kaj esprimita de ties reprezentantoj pere de la landa intereso.

La rilatoj kun aliaj landoj estas normale farita pere de diplomatio, tio estas la agado de ambasadoroj, diplomatoj kaj aliaj agantoj por interrilatigi du aŭ pliajn ŝtatojn. En la kadro de la enlanda politiko, tio estas respondeco de la Ministerio de Eksteraj Aferoj. Kiam la diplomatio ne funkcias, oni povas alveni al stato de milito, kiu estas la plej nedezirata stato de ekstera politiko.

## Superrigardo 
La plej influaj landoj en ekstera politiko, preter la superpotencoj (Usono, Ĉinio, Rusio), estas tiuj, kiuj aŭ formas mondajn tendencojn aŭ regas siajn regionojn pro strategiaj, ekonomiaj, kulturaj aŭ diplomatiaj fortoj. Malsupre mi priskribas kelkajn ŝlosilajn landojn, ilian influon en la 20-a kaj 21-a jarcentoj, kaj kiel ili manifestas sian eksteran politikon, fokusante sur ne-superpotencoj. La sekvo estas organizata laŭ regionoj por klareco, kun mallonga analizo de ilia influo.

### Eŭropo 
#### Unuiĝinta Reĝlando (UK) 
La 20-a jarcento: La UK estis pivota en ambaŭ mondmilitoj, formis la postmilitan ordon per la Brita Imperio, kaj influis la kreadon de institucioj kiel UN kaj NATO. Ĝia kolonia heredaĵo (ekz. Commonwealth) donis al ĝi tutmondan atingon.

La 21-a jarcento: Post Brexit, la UK konservas influon per siaj financaj centroj (Londono), forta armea projekciokapablo (ekz. operacoj en Irako, Sirio), kaj diplomatiaj ligoj en la Commonwealth. Ĝi ludas ŝlosilan rolon en subteno al Ukrainio kontraŭ Rusio (ekz. provizante armilojn, trejnadon).

Influa Mekanismo: La UK uzas molan potencon (BBC, kultura diplomatio), fortan spionreton (MI6), kaj aliancon kun Usono por influi tutmondajn decidojn. Ĝia rolo en G7 kaj UN-Sekureckonsilio plifortigas ĝian voĉon.

#### Germanio 
La 20-a jarcento: Antaŭ kaj dum la Dua Mondmilito, Germanio estis centra en eŭropa politiko, kvankam ĝia influo malpliiĝis post 1945 pro milita malvenko. Postmilite, ĝi rekonstruis sian influon per ekonomia potenco (la "ekonomia miraklo").

La 21-a jarcento: Germanio estas la ekonomia motoro de Eŭropa Unio, gvidante politikojn pri komerco, klimato, kaj migrado. Ĝia ekstera politiko emfazas multflankajn instituciojn (EU, NATO) kaj pacdiplomatio, kvankam ĝia armea rolo restas limigita pro historiaj kialoj.

Influa Mekanismo: Germanio influas per sia ekonomia pezo (ekz. eksportoj, EU-buĝeto), gvidado en EU-politikoj (ekz. sankcioj kontraŭ Rusio), kaj morala aŭtoritato en temoj kiel homaj rajtoj kaj verda energio.

#### Francio 
La 20-a jarcento: Francio formis la postmilitan ordon (UN, EU), konservis koloniajn ligojn en Afriko, kaj disvolvis nuklean arsenalon. Ĝi ofte defiis usonan hegemonion (ekz. forlaso de NATO-komando en 1966).

La 21-a jarcento: Francio restas influa per sia konstanta sidloko en UN-Sekureckonsilio, armea ĉeesto en Afriko (ekz. operacoj en Malio), kaj gvidado en EU (ekz. Macron-proponoj por "strategia aŭtonomio"). Ĝi ankaŭ puŝas klimatajn iniciatojn (Pariza Akordo).

Influa Mekanismo: Francio uzas armean projekciokapablon, kulturajn instituciojn (ekz. Francophonie), kaj aktivan diplomation por influi. Ĝia partnereco kun Germanio formas EU-politikojn.

### Azio 
#### Japanio 
La 20-a jarcento: Japanio estis imperia potenco antaŭ 1945, sed postmilite ĝi fokusis sur ekonomia influo, iĝante tutmonda gvidanto en teknologio kaj industria produktado. Ĝia pacifisma konstitucio limigis armean engaĝiĝon.

La 21-a jarcento: Japanio influas per sia ekonomia potenco (tria plej granda ekonomio), teknologia novigado, kaj strategiaj partnerecoj (ekz. Quad kun Usono, Barato, Aŭstralio). Ĝi kontraŭbalancas Ĉinion en la Indo-Pacifika regiono per maraj aliancoj kaj helpo al disvolviĝantaj landoj.

Influa Mekanismo: Japanio uzas eksterlandan helpon (ODA), teknologian eksportadon (ekz. rapidtrajnoj), kaj molan potencon (ekz. animeo, popkulturo) por influi. Ĝia alianco kun Usono donas strategian pezon.

#### Barato 
La 20-a jarcento: Barato gvidis la Nealiancitan Movadon dum la Malvarma Milito, poziciigante sin kiel voĉo de la Tutmonda Sudo. Ĝia influo estis limigita pro interna malriĉeco kaj regionaj konfliktoj (ekz. Pakistano).

La 21-a jarcento: Barato rapide kreskas kiel regiona potenco pro sia ekonomia kresko, armea modernigo, kaj loĝantaro (nun la plej granda en la mondo). Ĝi balancas Ĉinion per partnerecoj kiel Quad kaj BRICS, dum konservas ligojn kun Rusio (ekz. aĉetoj de armiloj).

Influa Mekanismo: Barato influas per sia kreskanta merkato, IT-sektoro, diasporo, kaj strategiaj aliancoj. Ĝia rolo en tutmondaj institucioj (ekz. G20) kaj postulo por UN-Sekureckonsilia sidloko plifortigas ĝian staturon.

### Mezoriento 
#### Saud-Arabio 
La 20-a jarcento: Saud-Arabio iĝis influa post la naftokrizoj de la 1970-aj jaroj, uzante sian naftoriĉecon por formi tutmondajn energimerkatojn kaj subteni islamajn aferojn (ekz. financado de moskeoj).

La 21-a jarcento: Ĝi restas ŝlosila ludanto en OPEC, influante naftoprezojn. Ĝia ekstera politiko fokusiĝas sur kontraŭado de Irano (ekz. en Jemeno), subtenado de sunaisma gvidado, kaj modernigo (Vizio 2030). Ĝi ankaŭ investas en tutmondaj projektoj (ekz. NEOM).

Influa Mekanismo: Naftodiplomatio, religia aŭtoritato (kontrolo de Mekao), kaj masivaj investoj en fremdaj ekonomioj donas al Saud-Arabio influon. Ĝia alianco kun Usono plifortigas ĝian regionan pozicion.

#### Irano 
La 20-a jarcento: Post la Islama Revolucio (1979), Irano poziciigis sin kiel kontraŭokcidenta forto, subtenante ŝijaismajn movadojn (ekz. Hizbulaho) kaj defiante Israelon kaj Saud-Arabion.

La 21-a jarcento: Irano influas per sia "akso de rezisto" (Hizbulaho, Sirio, Hutioj en Jemeno), nuklea programo, kaj energiresursoj. Malgraŭ sankcioj, ĝi konservas ligojn kun Rusio kaj Ĉinio.

Influa Mekanismo: Irano uzas proksi-milicojn, ideologian influon (ŝijaismo), kaj energidiplomation. Ĝia rezisteco kontraŭ sankcioj kaj kapablo interrompi Persan Golfon (ekz. Hormuza Markolo) donas strategian pezon.

### Afriko 
#### Sud-Afriko 
La 20-a jarcento: Sud-Afriko estis izolita pro apartheid ĝis la 1990-aj jaroj, sed post tio ĝi iĝis regiona gvidanto, helpante formi la Afrikan Union (AU).

La 21-a jarcento: Sud-Afriko influas per sia ekonomia pezo (plej granda ekonomio en suda Afriko), gvidado en AU, kaj rolo en BRICS. Ĝi antaŭenigas pacdiplomatio (ekz. mediacio en Sudano).

Influa Mekanismo: Ekonomia gvidado, diplomatiaj iniciatoj, kaj morala aŭtoritato (post-apartheid) donas influon. Ĝia rolo en tutmondaj forumoj plifortigas ĝian voĉon por la Tutmonda Sudo.

#### Niĝerio 
La 20-a jarcento: Niĝerio iĝis influa post sendependiĝo (1960), precipe pro sia nafto kaj rolo en ECOWAS (Ekonomia Komunumo de Okcidentafrikaj Ŝtatoj).

La 21-a jarcento: Niĝerio gvidas regionan sekurecon (ekz. kontraŭ Boko Haram) kaj influas energimerkatojn. Ĝia loĝantaro (plej granda en Afriko) kaj kreskanta kultura influo (Nollywood) plifortigas ĝian staturon.

Influa Mekanismo: Naftoproduktado, armea gvidado en ECOWAS, kaj kreskanta demografia pezo. Ĝia kultura eksportado ankaŭ helpas.

### Latinameriko 
#### Brazilo 
La 20-a jarcento: Brazilo komencis aserti regionan influon post la 1980-aj jaroj, precipe per MERCOSUR kaj pacdiplomatiaj iniciatoj.

La 21-a jarcento: Brazilo estas regiona gvidanto pro sia ekonomia grandeco, naturresursoj (Amazono, agrikulturo), kaj rolo en BRICS. Ĝia ekstera politiko fokusiĝas sur Tutmonda Sudo-solidareco kaj klimata gvidado (kvankam kun defioj sub Bolsonaro).

Influa Mekanismo: Ekonomia pezo, gvidado en regionaj organizoj, kaj molan potencon per kulturo (ekz. karnavalo, futbalo). Ĝia rolo en tutmondaj klimataj diskutoj estas kerna.

#### Meksiko 
La 20-a jarcento: Meksiko influis per ne-intervenisma ekstera politiko (Estrada-Doktrino) kaj gvidado en latinamerika integriĝo.

La 21-a jarcento: Meksiko influas per sia proksimeco al Usono (NAFTA/USMCA), ekonomia pezo, kaj rolo en regionaj aferoj (ekz. migrado, drogbataloj). Ĝi ankaŭ puŝas kulturajn eksportojn (ekz. kino, muziko).

Influa Mekanismo: Komerca integriĝo kun Usono, diplomatiaj iniciatoj, kaj kreskanta kultura influo.

### Oceanio 
#### Aŭstralio 
La 20-a jarcento: Aŭstralio estis aliancano de la UK kaj Usono, partoprenante en mondmilitoj kaj formante regionan stabilecon en la Pacifiko.

La 21-a jarcento: Aŭstralio influas per sia rolo en Quad, AUKUS (alianco kun Usono, UK), kaj helpo al Pacifikaj insuloj. Ĝi kontraŭbalancas Ĉinion en la Indo-Pacifika regiono.

Influa Mekanismo: Armea partnerecoj, eksterlanda helpo, kaj ekonomia influo en Oceanio. Ĝia rolo en klimata diplomatio (kvankam kontestata) ankaŭ gravas.

## Analizo de Komunaj Temoj 
- Ekonomia Pezo: Landoj kiel Germanio, Japanio, kaj Brazilo uzas siajn ekonomiojn por influi komercon, investojn, kaj disvolviĝhelpon.

- Regiona Gvidado: Landoj kiel Sud-Afriko, Niĝerio, kaj Aŭstralio regas siajn regionojn per organizoj (AU, ECOWAS, Pacifika Forumo).

- Mola Potenco: Kultura eksportado (ekz. Japana animeo, Meksika kino) kaj diplomatiaj retoj (ekz. Francophonie, Commonwealth) plifortigas influon.

- Strategiaj Aliancoj: Partnerecoj kun superpotencoj (ekz. UK/Usono, Barato/Quad) aŭ multflankaj institucioj (EU, UN) pligrandigas ilian atingon.

## Vidu ankaŭ 
* Diplomatio
* Interna politiko
* Internaciaj rilatoj
* Povekvilibro

## Notoj kaj referencoj 

Kategorio:Publika politiko
Kategorio:Politikaj studfakoj
Kategorio:Internaciaj rilatoj
Kategorio:Diplomatio