open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Speicher AR

## Pri la komunumo 
**Speicher** (prononcu: **Ŝpajĥr**; en la alemana lingvo: **Schpycher**) estas komunumo en Kantono Apencelo Ekstera, Svislando. Ĝi havis 3953 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. La komunumo apartenas al la iama distrikto Mezlando.

## Geografio 
Speicher situas sur alteco de 924 m s.m. sudoriente de la urbo Sankt-Galo kun bona belvido al la Bodenlago. Pro la bona trafikkonekto la komunumo hodiaŭ estas ŝtata loĝloko kaj praktike apartenas al la aglomeraĵo de Sankt-Galo.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo limas en nordo al Eggersriet (Kantono Sankt-Galo), en oriento al Rehetobel kaj Trogen, en sudo al Bühler, kaj en okcidento al Teufen kaj Sankt-Galo (Kantono Sankt-Galo).

## Trafiko 
[eta|maldekstra|150ra|[Speicher (stacidomo)|Stacidomo de la Apencelaj Fervojoj en Speicher]]
Speicher estas konektita al la publika trafikreto per *Trogen-Fervojo*, tio estas la regiona tramlinio de la apencela trajnkompanio Apencelaj Fervojoj de Sankt-Galo al Trogen. La sama kompanio ankaŭ funkciigas buslinion de Speicher al Teufen.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Speicher datiĝas el la jaro 1309 kiel *Spicher*.

Dum la Apencelaj Militoj okazis la 15-an de majo 1403 en Speicher la *Batalo apud Vögelinsegg*, dum kiu la apencelaj ribeloj venkis la multe supernombran armeon de la princabato de Sankt-Galo, malgraŭ ĉi-lasta ricevis subtenon de la konstanca armeo.

## Vidu ankaŭ 
* Aliaj lokoj kun la nomo Speicher
* Speicher (stacidomo)
* Bendlehn (stacidomo)
* Schützengarten (stacidomo)
* Vögelinsegg (stacidomo)
* Rank (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Speicher
* Speicher en la Historia Leksikono de Svislando
Casar de Palomero

200px|eta|Loko de la provinco de Cáceres en Hispanio 
**Casar de Palomero** (Domaro de Kolombisto) estas municipo de Hispanio, en la provinco de Cáceres, regiono de Ekstremaduro. Estas en la sama provinco almenaŭ 11 vilaĝoj havantaj en la nomo la strukturon “Casas de ...”, tio estas “Domoj de ...”, nome Casar de Cáceres, Casar de Palomero, Casares de las Hurdes, Casas de Don Antonio, Casas de Don Gómez, Casas de Millán, Casas de Miravete, Casas del Castañar, Casas del Monte, Casatejada kaj Casillas de Coria, kio rilatas al karaktero de feŭdismo dependigi etan vilaĝon el nobelulo, tiele almenaŭ en 3 el tiuj nomoj videblas la nomo de la nobelulo, nome Don Antonio, Don Gómez kaj Millán, dum la dependo en aliaj kazoj estas de urbo aŭ de teritorio, same tipa de feŭdismo.

La loĝantoj nomiĝas *casareños*. La censita populacio en 2008 estis de 1.353 loĝantoj.

## Situo 
Casar de Palomero estas situa en la nordokcidenta parto de Ekstremaduro en la komarko aŭ distrikto Tierras de Granadilla, je altitudo de 513 m; je 130&nbsp;km de Cáceres, provinca ĉefurbo kaj je 190&nbsp;km de Mérida, la regiona ĉefurbo. La surfaco de ties teritorio estas de 37&nbsp;km². Tiu vilaĝo enhavas la domarojn de Azabal, Rivera Oveja kaj Pedro Muñoz.

## Ekonomio 
Agrikulturo (olivarboj kaj ĉerizarboj) kaj brutobredado (kaproj kaj ŝafoj).

## Monumentoj 
En Casar de Palomero kunvivis la tri grandaj mezepokaj kulturoj (nome juda, araba kaj kristana) kaj ĉiuj konservas sian markitajn kvartalojn en la vilaĝo per indikiloj kun davida stelo, duonlumo aŭ kruco. La plej grava konstruaĵo estas la Ermitejo de la *Cruz Bendita*, situa sur la antikva sinagogo.

Estas ankaŭ la Preĝejo de la Sankta Spirito kaj la Preĝejo de la *Inmaculada Concepción*, ambaŭ de la 18a jarcento. En la kristana kvartalo troviĝas la Ermitejo *del Cordero* (de la Ŝafo). Ebla viziti la domon kie tranoktis la reĝo Alfonso la 13-a en sia vizito al Las Hurdes en 1922 kaj la aktualaj gereĝoj Juan Carlos kaj Sofía en 1998.

Ekde la jaro 2002 eblas viziti la Muzeo pri la Olivarbo, situa sur antikva olivmuelejo.

## Eksteraj ligiloj 
http://www.pueblos-espana.org/extremadura/caceres/casar+de+palomero/ 

Kategorio:Ekstremaduro
Kategorio:Municipoj de Cáceres
Nacia Parko de Vulkanoj

300px|eta|gorila patrino kun bebo en la nacia parko
La **Nacia Parko de Vulkanoj** () estas nacia parko de pli-malpli 13.000 hektaroj en la nordokcidento de la orientafrika ŝtato Ruando. Samkiel la Nacia Parko Virunga Montaro en la Demokratia Respubliko Kongo, la Nacia Parko de Vulkanoj ekestis en 1969 el la divido de la jam ekde 1925 ekestinta Alberta Nacia Parko. La nacia parko aparte konatas pro la ĉi tie vivantaj montaj goriloj, kiuj tutmonde estas en danĝero de formorto.

## Geografio 
La parko situas en la nordokcidento de la orientafrika ŝtato Ruando ĉe la limo al la Demokratia Respubliko Kongo kaj al Ugando, proksimume 15 kilometrojn nordokcidente de la urbo *Ruhengeri*. En la parko situas kvin el la ok vulkanoj de la Virunga Montaro (Visoke, Gahinga, Karisimbi, Muhabura kaj Sabinyo).

## Vidu ankaŭ 
* Albert-riftaj montarbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* informoj pri la parko en la anglalingva retejo "miraklo Afriko" 

Kategorio:Naciaj parkoj en Afriko
Kategorio:Ruando
Kategorio:Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj
Justus (Canterbury)

**Justus** (m. la 10-an de novembro inter 627 kaj 631) estis sanktulo kaj la kvara ĉefepiskopo de Canterbury, Kent, Anglio.

Verŝajne li alvenis al Kent kun la dua grupo de misiistoj senditaj de la papo Gregorio la 1-a en 601. En 604 Aŭgusteno de Canterbury konsekris lin episkopo de Rochester (Kent). Li kunsubskribis leteron de Laŭrenco de Canterbury al irlandaj episkopoj en kiu Laŭrenco penis persvadi ilin celebri Paskon je la sama dato ol la roma eklezio. En 614 li ĉeestis eklezian konsilion ĉe Parizo.

Post la morto de Aethelberht la 1-a, reĝo de Kent, la paganoj refortiĝis kaj Justus fuĝis al Francio. Tamen ne post la fino de 617 li denove estris sian diocezon.

En 624 li iĝis ĉefepiskopo de Canterbury. Li konsekris Paulinus kiel la unua episkopo de Jorko antaŭ ol tiu eliris de Kent por akompani Aethelburg, fratinon de Reĝo Eadbald (Kent), al Northumbria kie ŝi edziĝis al Edwin, reĝo de Northumbria.

Post lia morto li estis venerata kiel sanktulo, kun fest-tago la 10-an de novembro.

Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 7-a jarcento
Kategorio:Ĉefepiskopoj de Canterbury
Kategorio:Sanktuloj
Füllinsdorf

## Pri la komunumo 
**Füllinsdorf** estas komunumo en la distrikto Liestal en Kantono Bazelo Kampara, Svislando. Ĝi havis 4319 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

## Geografio 
Füllinsdorf situas ambaŭflanke de la rivero Ergolz norde de la kantonĉefurbo Liestal, al kies aglomeraĵo la komunumo apartenas.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Füllinsdorf limas en nordo al Augst kaj Giebenach, en oriento al Arisdorf, en sudo al Liestal, kaj en okcidento al Frenkendorf kaj Pratteln.

## Trafiko 
La komunumo Füllinsdorf situas ĉe la fervojlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Bazelo al Olten, kiu estas servata per la regiona trajnlinio S3.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Füllinsdorf datiĝas el la jaro 825 kiel *Firinisvilla*.

En la jaro 1439 la vilaĝo fariĝis posedaĵo de la urbo Bazelo kaj estis atribuita al la voktejo Liestal.

Post la Bazela Kantondisiĝo en la jaro 1932 la komunumo fariĝis parto de la en 1833 nove fondita Kantono Bazelo Kampara.

## Vidu ankaŭ 
* Frenkendorf-Füllinsdorf (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Füllinsdorf
* Füllinsdorf en la Historia Leksikono de Svislando
Tizimín

**Tizimín** estas unu el la 106 komunumoj de la meksika subŝtato Yucatán, kiu estas unu el la tri meksikaj subŝtatoj sur la duoninsulo Jukatano. La ĉefurbo de la komunumo estas la samnoma Tizimín. La komunumo situas en la nordorienta parto de Yucatán en la regiono 1 "Litoral Oriente", kiu limas al la Meksika Golfo (norde), al la federacia subŝtato Quintana Roo en la oriento, al la regiono 2 "Oriente" en la sudo kaj al la regionoj 3 "Litoral Centro" kaj 4 "Centro"en la okcidento. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 31096.
maldekstra|eta|300ra|La situo de la regiono 1 en Yucatán

## Geografio 
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 69553 loĝantojn. El tiuj estis 34736 viroj kaj 34817 virinoj. La komunumo havas surfacon de 4132,40 km². La meza alteco (de la ĉefurbo) estas 17 metroj super la marnivelo.

## Klimato 
En la komunumo jare falas averaĝe 45,2 mm/m2 de precipitaĵo. La averaĝa jara temperaturo estas . Ĝenerale la klimato estas varma kaj duonhumeda. La pluva sezono ĝenerale komencas fine de majo kaj ĝi daŭras ĝis oktobro. Plej malvarmaj monatoj estas januaro kaj decembro kaj plej varmaj monatoj estas julio kaj aŭgusto.

## Sociogeografio 
En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 39094 personoj pli aĝaj ol 15 jaroj. El tiuj 30959 scipovis legi kaj skribi kaj 8097 personoj estis analfabetoj. Do 20,71% de la personoj pli aĝaj ol 15 en la komunumo estis analfabetoj.

En la jaro 2000 en la komunumo vivis 64104 personoj, pli aĝaj ol 5 jaroj. El tiuj 28917 personoj sciis paroli indiĝenan lingvon. Tio signifas ke 45,1% de la loĝantaro en la koncerna jaro sciis paroli indiĝenan lingvon. La ĉefa indiĝena lingvo en Yucatán estas la jukatana majaa lingvo, ankaŭ nomita Majatano.

Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).

## Eksteraj ligiloj 
* Tizimín  en *Enciclopedia de los Municipios de México* ()
* Tizimín  en ''Nuestros municipios” (niaj komunumoj; retejo de la registaro de Yucatán) ()

Kategorio:Komunumoj de Yucatán
Monta gorilo

La **monta gorilo** (latine *gorilla beringei beringei*) estas subspecio de la specio orienta gorilo el la primata familio de la homedoj (*hominidae*). El ĉiuj variaĵoj de goriloj ĝi estas la plej konsekvence sur la grundo kaj ne en arboj vivanta. Montaj goriloj nutriĝas de plantaj folioj. Ili nature vivas en du etaj teritorioj de orienta Afriko, en la regiono de la Virunga Montaro kaj de la Nacia Parko Buindi-Ĝangalo. Iuj biologoj tamen elstarigas, ke la goriloj el la Buindi-ĝangalo estu subspecio diferenciginda de la monta gorilo kaj nominda *Buindi-goriloj*. Entute laŭ la stato de 2009 ekzistas proksimume 700 sovaĝe vivantaj montaj goriloj (duono de ili en la Buindi-ĝangalo).

eta|350px|maldekstra|moviĝantaj montaj goriloj

## Karakterizaĵoj 
Montaj goriloj havas la muskulozan, larĝan korpostrukturon tipan por ĉiuj goriloj. Ili starante atingas alton de ĝis 1,75 metroj. La viraj bestoj atingas pezon de ĝis 200 kilogramoj, la inaj bestoj kompare malpli larĝas kaj atingas ne pli ol 100 kilogramojn. La felo de la bestoj estas nigra; la karakteriza grizigo de la haroj de maljunaj viroj kiel ĉe ĉiuj orientaj goriloj limiĝas al la dorso. Tipaj estas la longa vizaĝo kaj la kompare larĝa brusto. Kompare al aliaj orientaj goriloj ili havas pli mallongajn brakojn kaj aparte longan, silkecan felan hararon. Kroma karakterizaĵo de la montaj goriloj estas, ke la polekso estas malpli oponita al la aliaj fingroj, kaj per kolagena histo estas pli ligita al la aliaj fingroj, tiel ke la piedoj de la montaj goriloj relative similas al tiu de homoj.

## Konservado 
Tiu specio dum lastaj jardekoj de la 20-a jarcento suferis drastajn damaĝojn pro ŝtelĉasado, senarbarigo kaj internaj militoj. Lastatempe iomete ĝi rekuperiĝas; Baker Batte Lule en artikolo de Unesko Kuriero komentas la pliigon de la specio pere de ekonomia kresko el turismo; tial la lokanoj rigardas la specion ne kiel timiga specio, sed kiel amika enspezofonto.

## Vidu ankaŭ 
: Albert-riftaj montarbaroj
: Ruvenzoriaj-virungaj montaraj arbustetaroj

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Paĝo pri la monta gorilo el la  Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj
* Retejo pri montaj goriloj 

Kategorio:Primatoj
Kategorio:Homedoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Tákos

**Tákos** [tAkoŝ] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Vásárosnamény.
[eta|Preĝejo kun [sonorilostablo de Tákos]]

## Bazaj informoj 
* Areo: 11 km²
* Loĝantaro: 410
* Poŝtkodo: 4845
* Telefonkodo: 45

## Situo 
Tákos situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Nyíregyháza-Berehove. Vásárosnamény kaj limpasejo en Beregsurány troviĝas po 11, Mátészalka 28 km-ojn.

## Historio 
Arkeologoj trovis ĉi tie restaĵojn el la bronzepoko kaj ferepoko. La unua skriba mencio pri la vilaĝo devenis el 1321. En 2001 inundo okazis, poste la vilaĝaj domoj estis rekonstruitaj. Vilaĝservoj estas kulturdomo, migra poŝto.

## Vidindaĵoj 
* Kalvinana preĝejo (Tákos) de 1766, en 1784 pligrandiĝis
* sonorilostablo de 1766
* protektata arbaro

## Fontoj 
* Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992
* oficiala paĝo

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Homenoj

**Homenoj** (*Homininae*) estas senvostaj simioj aŭ, pli precize, subfamilio de la familio homedoj kaj la ordo primatoj.

Al la subfamilio apartenas

* la ĉimpanzo (*Pan troglodytes*);

* la eta ĉimpanzo/bonobo (*Pan paniscus*);

* la gorilo (*Gorilla gorilla*);

* la homo (*Homo sapiens*, kaj ties praformoj, tiuteme vidu liston en Primatoj aŭ apartan artikolon Prahomo).

Inter la homedoj, precipe orangutangoj (*Pongo pygmaeus*) **ne** konsideriĝas membro de la homenoj, sed de aparta subfamilio (kies aliaj genroj krom la orangutango tamen formortis).

## Aliaj projektoj 

Kategorio:Homedoj
Márokpapi

**Márokpapi** estas malgranda unuigita vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg en Distrikto Vásárosnamény.

## Bazaj informoj 
* Areo: 21 km²
* Loĝantaro: 430
* Poŝtkodo: 4932
* Telefonkodo: 45

## Situo 
Márokpapi situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo, ĉefvojo Nyíregyháza-Berehove preteriras. Limpasejo en Tivadar troviĝas 11, Vásárosnamény 18, Fehérgyarmat 22 km-ojn.

## Historio 
En 1941 formiĝis la nuna vilaĝo el 2 komunumoj **Márok** kaj **Papi**. En 1556 ambaŭ vilaĝoj estis detruitaj fare de tataroj. En 1796 slovakoj alvenis. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, biblioteko, kulturdomo, migra poŝto.

## Vidindaĵoj 
* gotika sentura Kalvinana kirko (Márokpapi) el la 13-a jarcento
* ligna kampanilo 15 m-ojn alta de 1882
* romkatolika kapelo omaĝe al Dipatrino

## Famuloj 
En la iama Márok naskiĝis ministro Béla Biszku

## Fontoj 
* hungara Vikipedio
* Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992
* www.iranymagyarorszag.hu
* www.gyaloglo.hu

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Nyiragongo

La 3.470 metrojn alta vulkano **Nyiragongo** (*Njiragongo*) estas unu el ok vulkanoj en la Virunga Montaro. Ili situas ĉe la Granda Rifta Valo, kiu dividas la plejan orienton de Afriko de la cetero de la kontinento. La monto situas norde de la urbo Goma en la afrika ŝtato Demokratia Respubliko Kongo (Kongo Kinŝasa) proksime de la limo al Ruando. La Nyiragongo nur foras 13 kilometrojn de la najbara vulkano Nyamuragira, kiu lastfoje erupciis en 2006.

## Erupcioj 
Jam en la erupcio de 1977 Nyiragongo mortigis 2000 homojn. La 17-an de januaro 2002 la vulkano denove erupciis. Rivero da lafo tiam detruis plurajn vilaĝojn kaj fine fluis tra la urbo Goma en la lagon Kivu. Goma tiutempe havis pli-malpli 250.000 loĝantojn. 147 homoj mortis, proksimume 500.000 homoj devis esti translokigitaj, kaj fine pli-malpli 170.000 restis sen hejmo.

## Lafa lago 
eta|maldekstre|180px |La lafa lago de Nyiragongo en 2011. Ĉirkaŭ la bordo de la lago estas la fondo de la ĉefa kratero.
En la kratero de Nyiragongo estas grava lafa lago kiu historie plurfoje malaperis kaj reaperis.

Pli bone konata estas nur la historio dum la lastaj 50 jaroj. La lafa lago malaperis dum la erupcio de 1977 kaj renaskiĝis en 1982. En la postaj jaroj pluraj eventoj okazis, dum kelkaj jaroj la lago aspektis malaktiva kaj fine denove malaperis. Tamen, post la erupcio de 2002 ĝi reestiĝis kaj rapide kreskis ĝis almenaŭ 200m de larĝo. Ekde tiam ĝi restis ĉiam aktiva, ĉiam kun diametro inter 200m kaj 300m, kvankam kreskante aŭ malkreskante en la diversaj jaroj.

Nuntempe en la unu kilometron larĝa kratero de la vulkano la lago el lafo daŭre spekteblas. Ĝi estas unu el la plej grandaj en la tero. Ĝi situas proksimume 600 metrojn sub la supra rando de la kratero.

## Notoj kaj fontoj 
## Vidu ankaŭ 
* Albert-Rifto

## Eksteraj ligiloj 
* fotoj de la vulkano Nyiragongo (el la jaro 2006)

Kategorio:Vulkanoj en Afriko
Kategorio:Montoj en la Demokratia Respubliko Kongo
Kategorio:Montoj en Afriko
Venuso de Willendorf

eta|Venuso el Willendorf.
**Venuso de Willendorf** (germane: *Venus von Willendorf*) estas skulptaĵeto, granda 11,1&nbsp;cm kaj figurigante virinon. Ĝin trovis en 1908 la arkeologo Josef Szombathy en la ŝtonepoka troviĝejo de Willendorf (Distrikto Krems-Land) en Aŭstrio. Ĝi estis skulptita el grajna kalkŝtono (de materialo ne estas karakteriza tiuloke) kaj oni farbis ĝin per ruĝa okero.

Oni re-traesploris la troviĝejon en 1990 kaj post tavola analizo oni kalkulas aĝon de la skulptaĵeto je ĉ. 22&nbsp;000-24&nbsp;000 jaroj.

La skulptinto celis ne realan figurigon, sed iun idealan virinan formon. La vulvaj lipoj, la mamoj kaj la ronda ventro estas specife akcenta, tiuj referencas al forta rilato al la fekundiĝemo. La figuro kunplektas la etajn krurojn super la mamoj, ĝi ne havas difinitajn vangomienojn, la kapon kovras hararplektaĵoj aŭ ia kapokovraĵo.

La elformigo de la skulptaĵa piedo ne ebligas ties starigon, pro tio oni pensas, ke la prahomoj tenis ĝin en mano.

Laŭ diversaj arkeologoj, la skulptaĵeto simbolas
* patrinon-diinon kiel simbolon de la fekundiĝemo
* tero-diinon,
* gvidanton en la la ĉasa-kolekta komunumo
* kabalon

La Vilendorfa Venuso nuntempe estas ekspoziciita en la Naturhistoria Muzeo (Vieno).

## Vidu ankaŭ
* Venusfiguroj
## Eksteraj ligiloj
*Pri la statueto ĉe AEIOU

Kategorio:Skulptaĵoj
Pola rapidvojo S12

**Pola rapidvojo S12** estas planata rapidvojo Piotrków Tryb. – Dorohusk (landlimo kun Ukrainio) je longeco ĉirkaŭ 315 km. Fina parto de vojo ekde Lublin ĝis landlimo kun Ukrainio estos parto de eŭropa trako .

Kune Pola rapidvojo S8 estas plej mallonga, preskaŭ latituda kunigilo de orienta kaj okcidenta landlimo de Pollando. Kaj kune pola rapidvojo S17 en orienta parto inter Kurów kaj Piaski verkos ĉefa transporta vojo en Lublina Provinco.

## Vidu ankaŭ 
* Pola landvojo n-ro 12
Heinrich Olbers

**Heinrich Wilhelm Matthias Olbers** estis germana kuracisto kaj astronomo, naskiĝis la  en Arbergen apud Bremeno kaj mortis la  en Bremeno.

Dekjaraĝe, la observo de Granda Kometo de 1769 fascinis lin.

Li studis medicinon en Göttingen kaj ricevis sian diplomon en 1780.

## Astronomio 
Kuracisto dumtage, li observis la ĉielon nokte, ĉar li bezonis nur po kvar horojn da dormo.

En 1779 li ektrovis metodon por kalkuli la orbiton de kometo (kiun li observis tra fenestro, nokte flegante malsanulon). Li publikigis en 1797 * Abhandlung über die leichteste und bequemste Methode, die Bahn eines Cometen zu berechnen* (Memuaro pri la plej facila kaj oportuna metodo por kalkuli kometan orbiton).

Je la 28-a de marto 1802 li malkovris la asteroidon *Pallas* kaj nomis ĝin. Je la 29-a de marto 1807, li malkovris *Vesta* (Gauss nomos), kaj je la 6-a de marto 1815 li malkovris la periodan kometon poste nomitan *13P/Olbers*

En 1823, li priskribis la astronomian paradokson, kiun oni nomis Paradokso de Olbers. Ĝi montras, ke en senfina, eterna, homogena universo la nokta ĉielo devus esti luma kiel la Suno.

## Honoroj 
Honore al Olbers, oni donis lian nomon al:
* La kometo fare de li malkovrita 13P/Olbers
* La asteroido 1002 Olbersia.
* La alfrapa kratero Olbers sur Luno 
* Olbers, malhela regiono larĝa je 200 km sur Vesta
* La planetario de Bremeno

## Referencoj kaj rimarkigoj 
Kategorio:Germanaj astronomoj
Kategorio:Germanaj kuracistoj
Malegalaj notoj

**Malegalaj notoj** (laŭ la franca „notes inégales“) estas prezentadmaniero kutima en la franca muziko de la 16-a – 18-a jarcentoj. 

Ĉe *malegalaj notoj* sinsekvo de egalaj notitaj okonoj aŭ deksesonoj estas realigataj malegalaj, t.e. punktigitaj. Je tio la karaktero de muzikpeco decidas kaj pri la grado de punktigo, do la longigo resp. mallongigo de la notvaloroj, kaj pri la ofteco de ĝia uzado. 

## Fonto
* Schülerduden Musik, 4. Auflage, ISBN 978-3-411-05394-0, Seiten 298/299

Kategorio:Muzika praktiko
Aethelburg (Kent)

**Aethelburg** (aŭ **Ethelburga**, mortis la 5-an de aprilo 647) estis la dua edzino de Edwin (Northumbria) kaj anglosaksa sanktulo.

## Familio 
Ŝi estis filino de Aethelberht la 1-a, reĝo de Kent, Anglio, kaj Sankta Bertha, merovida princino, kaj fratino de Eadbald (reĝo de Kent de 616 al 640) kaj Edburga.

## Reĝino de Northumbria 
Ĉirkaŭ 625 ŝi edziĝis al Edwin, reĝo de Northumbria. Edwin estis pagano kaj, laŭ la anglosaksa historiisto Bede, estis kondiĉo de la edziĝo ke Aethelburg rajtu praktiki kristanismon. Paulinus akompanis ŝin al Northumbria kaj iĝis la unua episkopo de Jorko.

La 19-an de aprilo 626 Aethelburg naskis Eanflaed. Paulinus diris al Edwin ke estis pro liaj preĝoj ke la nasko de filino (Eanflaed) en 626 bone iris. La nasko okazis samtempe ol Edwin eskapis komploton murdi lin. Paulinus persvadis Edwin konsenti al la bapto de Eanflaed (kune kun 11 aliaj anoj de la reĝa domanaro), kaj Edwin ĵuris ke, se li venkos Cwichelm, li konvertiĝos. Edwin ja venkis, kaj en 627 baptiĝis. Li fondis la katedralon de Jorko.

## Idoj 
Aethelburg kaj Edwin havis almenaŭ kvar gefilojn:
* Eanflaed
* Ethelhun
* Wuscfrea
* Sankta Edwen de Llanedwen (Anglesey)

## Abatino 
Ĉirkaŭ 633 Edwin mortis dum batalo kontraŭ la kimroj, kaj Northumbria reiĝis plejparte pagana. Aethelburg revenis al Kent, akompanata de Paulinus. Eadbald nun regis Kent kaj donis al sia fratino romian vilaon ĉe Lyminge kie ŝi fondis abatejon por homoj. Verŝajne ĝi estis la unua monaĥejo de Kent. Tie Aethelburg mortis. Ŝi entombiĝis en Canterbury.

## Sanktulo 
Aethelburg estis kanonizata. Ŝia festotago estas la 5-a de aprilo.

Kategorio:Anglosaksaj sanktuloj
Kategorio:Abatoj
Kategorio:Mortintoj en 647
Paledkriko

eta|mana paletĉaro
**Paledkriko** aŭ **paledĉaro** estas transportilo kun aŭ sen elektra pelado. Oni uzas ĝin precipe por transportado de paletoj aŭ de konvene elformitaj kistoj.

La paledkriko havas du metalajn leveblajn forkojn, kiujn oni povas ŝovi ŝub paleton. La forkoj estas leveblaj per movado de la tenilo kaj tiel pumpante fluidojn kiel hidraŭla pumpilo. Sub la forkoj troviĝas fortaj nedirekteblaj ruliloj antaŭe, dum ĉe la alia fino unu aŭ du direkteblaj (turniĝemaj) rulradoj. Ĉe la tenilo aŭ en proksimo de la direkta akso troviĝas la ebleco por starigi la hidraŭlan ventilon (levi/transporti/mallevi). Elektro-paletĉaroj servas per pluaj ŝaltaj eblecoj.

La paledĉaroj diferencas de la **ĉareloj** en tio, ke la paledĉaroj havas la masocentron ene de la ĉaro kaj tiel ne bezonatas kontraŭmaso.

## Vidu ankaŭ 
* Paledo

Kategorio:Transportiloj
Kategorio:Transporto
Kategorio:Elektro
Kriko

eta|historia veturil-kriko
eta|supre uzata, sube kunfaltita kriko
**Kriko** estas speco de levilo, havanta dentostangon suprenlevatan de dentradeto, movata per kranko kaj uzata por levi pezajn ŝarĝojn.

La plej ofte konata apliko, speco estas la veturil-kriko por ŝanĝi la pneŭon de aŭtomobilo. Oni uzas ties hidraŭlan tipon en la paledkriko.

Laŭ Francisko Azorín **kriko** estas *Levilo, havanta dentostangon suprenlevatan de dentradeto, movata per kranko k. uzata por levi pezan ŝarĝon.*

## Notoj 
Kategorio:Iloj
Giebenach

**Giebenach** estas komunumo en la distrikto Liestal en Kantono Bazelo Kampara, Svislando. Ĝi havis 976 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

## Geografio 
Giebenach situas ĉe la bordo de la rivero *Violenbach*, flanka rivero de Ergolz proksimume 15 kilometrojn oriente de Bazelo. Kun 1,32 km² Giebenach estas laŭ areo la plej malgranda komunumo de la kantono.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Giebenach limas en nordo al Kaiseraugst (Kantono Argovio) kaj Olsberg (Kantono Argovio), en oriento al Arisdorf, en sudo kaj okcidento al Füllinsdorf, kaj en nordokcidento al Augst.

## Trafiko 
La komunumo estas konektita per la poŝtaŭtolinioj 83 kun la kantonĉefkomunumo Liestal kaj per la linio 100a kun Augst kaj Pratteln.

Norde de la komunumo situas la aŭtoŝosetriangulo de la naciaj aŭtoŝoseoj A2 (de Bazelo al Tiĉino) kaj A3 (de Bazelo al Zuriko). Tamen la plej proksimaj aŭtoŝosealiroj situas nur en distanco de kvar respektive kvin kilometroj.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Giebenach datiĝas el la jaro 1246 kiel *Gibenacho*.

Diversaj restaĵoj pruvas, ke la areo de la komunumo jam dum la romia epoko estis kultivita de civitanoj de la apuda urbo Augusta Raurica. En mezepoko la Monaĥejo Olsberg estis bienposedanto en Giebenach. En la jaro 1534 la urbo Bazelo akiris la vilaĝon kaj atribuis ĝin al la voktejo Liestal. En 1833 la komunumo estis atribuita al la nove fondita Kantono Bazelo Kampara.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Giebenach
* Giebenach en la Historia Leksikono de Svislando
Gravastelo

**Gravastelo** (**Gra**vita **va**kua **stelo**) estas hipoteza objekto simila grandeco kaj maso kiel nigra truo sed havas materialan surfacon. Surfaco de gravastelo estas tre maldika, ĉar sono havas saman rapidecon kiel lumo. Ene gravastelo estas malluma energio, koncentrita energio, premo de kiu kaŭzas ke nigra turo ne verkigas. 

Kategorio:Astrofiziko
Kategorio:Hipotezaj steloj
Hersberg

## Pri la komunumo 
**Hersberg** estas komunumo en la distrikto Liestal en Kantono Bazelo Kampara, Svislando. Ĝi havis 307 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.

## Geografio 
Hersberg situas sur monteto de la Ĵurasa Montaro oriente de la kantonĉefurbo Liestal.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Hersberg limas en nordokcidento al Arisdorf, en nordoriento al Magden (Kantono Argovio), en sudoriento al Nusshof, en sudo al Sissach kaj Lausen, kaj en sudokcidento al Liestal.

## Trafiko 
Hersberg estas konektita per poŝtaŭtolinio al Pratteln kaj Liestal kun la publika trafikreto.

En la valo la komunumo disponas pri aliro al la nacia aŭtoŝoseo A2 de Bazelo al Tiĉino. Sur la teritorio de la komunumo situas la norda portalo de la Belchentunelo, per kiu la aŭtoŝoseo pasas la Ĵurason.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Hersberg datiĝas el la jaro 1226 kiel *Herisperch*.

Ek de 1380 la supera jurisdikcio pri Hersberg apartenis al la Grafoj de Thierstein, dum la bienojn kaj la senjorecon posedis la Monaĥejo Olsberg, fakto pri kio atestas la tiel nomita *Olsbergerhof*, kiu estas la plej malnova konstruaĵo en Hersberg. En la jaro 1461 la urbo Bazelo akiris la senjorujon *Thierstein-Farnsburg* kaj per tio la vilaĝon Thierstein. Tio provokis multjaran konflikton inter la urbo Bazelo kaj la Monaĥejo Olsberg, kiu povis estis solvita nur per kontrakto el la jaro 1664 atribuanta al Bazelo ĉiujn rajtojn pri Hersberg. Dum la 30-jara Milito la vilaĝo Hersberg estis rabita de hispanaj trupoj kaj poste fariĝis viktimo de la pesto.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Hersberg
* Hersberg en la Historia Leksikono de Svislando
Hetefejércse

**Hetefejércse** [hetefejErĉe] estas malgranda unuigita vilaĝeto en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg en Distrikto Vásárosnamény.
eta|Hetefejercse laŭ runa skribo

## Bazaj informoj 
* Areo: 16 km²
* Loĝantaro: 310
* Poŝtkodo: 4843
* Telefonkodo: 45

## Situo 
Hetefejércse situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo. Limpasejo en Tivadar troviĝas 10, Vásárosnamény 14, Fehérgyarmat 20, Mátészalka 28 km-ojn.

## Historio 
La unua skriba mencio pri la vilaĝo **Hete** devenis el 1311 laŭ tiama hungara ortografio *"Heche"*.

La unua skriba mencio pri la najbara vilaĝo **Fejércse** devenis el 1299 laŭ tiama hungara ortografio *"Feyrche"*.

La du vilaĝoj unuiĝis, kies vilaĝservoj estas kulturdomo, migra poŝto.

## Vidindaĵoj 
* kalvinana preĝejo de 1802 en vilaĝparto Hete
* kalvinana preĝejo de 1802 en vilaĝparto Fejércse
* romkatolika kapelo omaĝe al Dipatrino

## Fontoj 
* http://foldhivatalok.geod.hu/telepules.php?page=5616 
* Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992
* www.iranymagyarorszag.hu
* www.gyaloglo.hu

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Julia Pastrana

eta|Julia Pastrana
**Julia PASTRANA** (1834 en Meksiko - 1860 en Moskvo) estis virino kun malofta malsano hipertriĥozo, pro kio oni nomumis lin „simia virino“ aŭ „plej aĉa virino de la mondo“.

## Vivo 
Laŭ siatempaj sciigoj, ŝi kaj ŝia patrino estis trovita en kaverno. La patrino vendis la infanon – suferante je hipertriĥozo - kaj oni instruis, trejnis ŝin por montri en gapejoj. En la postaj jaroj, Julia lernis kanti, danci kaj esprimi sin vorte kaj skribe en tri lingvoj.

Julia Pastrana havis la alton de 1,38 m, fortan korposurfacan hararon, nekutime grandajn orelojn, grandan nazon, forte antaŭarkiĝintan makzelon. Ŝian „karieron” manaĝis Theodore Lent, kiu prezentis ŝin al la publiko kiel „simivirino“.

Julia Pastrana eble geedziĝis kun sia manaĝero, sed fakto estas, ke ŝi naskis bebon la 20-an de marto 1860 dum turneo en Moskvo. Tiu bebo same suferis je hipertriĥozo kaj mortis tri tagojn post la naskiĝo. Julia Pastrana travivis la naskon same nur kelkajn tagojn.

## Sorto de la kadavroj 
Lent ne rompis la turneon, sed mumiigis la kadavrojn pere de sinjoro Sokoloff, profesoro de la Moskva Universitato. Post la sukcesa mumiigo, Lent pludaŭrigis la turneon kaj prezentis la mumiojn en vitra ujo.

Lent trovis en 1863 en Germanio pluan virinon, kiu similis al Julia Pastrana, geedziĝis kun ŝi kaj same prezentis ŝin en la gapejoj. Li aldonis, ke temas pri Zenora Pastrana, fratino de la mortinto. Lent poste freneziĝis kaj submerĝis en rusan instituton.

La kadavroj reaperis en 1921 en Norvegio. La mumiigitaj kadavroj de Julia Pastrana kaj ŝia bebo estis montritaj publike ĝis la 1970-aj jaroj, kiam la norvega registaro konfiskis la kadavrojn. Oni ŝtelis la kadavrojn en 1979, oni retrovis ilin poste kaj rezervas ilin en Oslo kaj uzas ilin por esplora kaj studa celoj.

## Literaturo 
* Christopher Hals Gylseth und Lars O. Toverud: *Julia Pastrana. The Tragic Story of the Victorian Ape Woman*. 2003

## Eksteraj ligiloj 
* historio de Julia Pastrana  (angle)
* Foto kaj detala vivhistorio  (hispane)

Kategorio:Meksikanoj
Kategorio:Mumioj
Aleksio Savrasov

**Aleksej Kondratjeviĉ SAVRASOV** (; naskiĝis la 24-an de majo 1830 en Moskvo, mortis la 8-an de oktobro 1897 en Moskvo. Li estis eminenta rusa pentristo, kiu famiĝis pro siaj bildoj pentritaj en la nova arta stilo - “la lirika pejzaĝo”.

Lia patro estis neriĉa komercisto, kiu volis heredigi sian negocon al la filo. Tamen jam junaĝe Aleksio memstare ellernis pentradon kaj preferis libertempe ion ajn pentri. Li elpensis siajn proprajn temojn por pentri aŭ faris belajn kopiojn de famaj bildoj. Liajn verkojn oni volonte aĉetis.

En 1844 Aleksio sukcese eltenis la enirekzamenon kaj fariĝis studento de Moskva Lernejo de Pentrarto, Skulptarto kaj Arkitekturo, kion li finis en 1854 kaj diplomiĝis kiel libera pentristo.

eta|"Kampokorvoj alflugis" - 1871

En 1852 Savrasov praktikis en Ukrainio, kie li per siaj bildoj: “Mateniĝo en stepo”, “Vido de Kievo” prezentis belegajn tieajn naturon kaj pejzaĝojn.

Somere de 1854 li pentris du bildojn: “Vido de ĉirkaŭaĵoj de Oranienbaum” kaj “La mara bordo en ĉirkaŭaĵoj de Oranienbaum», kiuj aŭtune de tiujaro li ekspoziciis en Arta Akademio. Ili havis grandan sukceson kaj alportis al la kreinto rangon de akademiano.

En 1871-1875 li partoprenis en kelkaj ekspozicioj de la rusa kolegaro de moveblaj artaj ekspozicioj (Peredviĵniki) kaj aliaj eksterlandaj.

Ekde 1857 ĝis 1882 Aleksio Savrasov laboris kiel profesoro en Moskva Lernejo de Pentrarto, Skulptarto kaj Arkitekturo en kiu li mem antaŭe studis. Lia fako estis natura pejzaĝo, precipe pejzaĝoj de Rusio, kiun li tutkore amis kaj kiu lin multe inspiris.
Inter liaj multenombraj studentoj estis Konstanteno Korovin kaj Isako Levitan, kiuj atingis gravajn sukcesojn sur la pentrarta kampo.

En 1871 aperis ĉefverko de Aleksio Savrasov "Kampokorvoj alflugis", kiu poste fariĝis plej populara rusa pejzaĝo. Sur ĝi la pentristo figuris printempon en vilaĝo Molvitino, Kostroma provinco, kiu kvazaŭ vekiĝas post vintra dormado.

Dum siaj lastaj vivjaroj Aleksio Savrasov preferis ofte drinki kaj perdis preskaŭ tutan sian propraĵon. Li longtempe malsanis kaj mortis en malsanulejo por mizeruloj la 8-an de oktobro 1897 en Moskvo. Li estas sepultita en moskva Vaganjkovo tombejo. Al lia tombo kondukas t.n. “Savrasova aleo”.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.artsait.ru/art/s/savrasov/main.htm Biografio kaj bildoj de A.Savrasov 
* http://www.abcgallery.com/S/savrasov/savrasov.html  Biografio kaj bildoj de A.Savrasov 

File:Savrasov oraninienbaum.JPG|Vido de ĉirkaŭaĵoj de Oranienbaum - 1854
File:Savrasov rainbow.JPG|Ĉielarko - 1873
File:Sukharev Tower in Moscow (Savrasov, 1872).jpg|Turo de Suĥarev en Moskvo - 1872
File:Grave-savrasov.jpg|Tombo de A. Savrasov en Moskvo
File:Elk Island by Savrasov.jpg|Alko-insulo ĉe Moskvo (nun en Moskvo) - 1869
File:Savrasov river and fisher.JPG|Rivero kaj fiŝkaptisto - 1859
File:Savrasov Vid na Kreml 1873.jpg|Vido de moskva Kremlo - 1873
File:Tomb of the Volga (1874).jpg|Tombo ĉe Volga rivero - 1874

Kategorio:Rusiaj pentristoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo
Kategorio:Mortintoj en Moskvo
L'Obs

**Le Nouvel Observateur** (*La nova observanto*) aŭ pli familie ''Le nouvel Obs', *estas franca semajngazeto kies unua numero aperis la 19-an de novembro 1964. La semajngazeto estas daŭriganto de la polemika revuo «L’Observateur politique, économique et littéraire», kiu ĉesis aperi pro financaj kialoj en 1964.

Politike, la ĵurnalo estas centra-maldekstra aŭ social-demokrata.

## Historio 
La deveno de la ĵurnalo estas "*L'Observateur politique, économique et littéraire*", semajngazeto de 24 paĝoj, aperinta unuafoje la 13-a de aprilo 1950 kun eldonkvanto de 20 000 ekzempleroj. Ĝin fondis iamaj rezistadanoj Gilles Martinet, Roger Stéphane, Claude Bourdet kaj Hector de Galard, kaj kunlaboro de Jean-Paul Sartre. Ĝi nomiĝos "*l'Observateur aujourd'hui*" en 1953 kaj poste "*France Observateur*" en 1954.

Sed en 1964 ĝi kadukiĝas pro monmanko. Claude Perdriel kaj Jean Daniel decidas reekigi la revuon, kiu iĝos "*Le Nouvel Observateur*" , la 19-a de novembro 1964.

La revuo estas politike maldekstra, animata de Jean Daniel, Maurice Clavel, Gilles Martinet kaj André Gorz (sub la plum-nomo de *Michel Bosquet*. En 1974 ĝi eldonas 400&nbsp;000 ekzemplerojn

En 1984, pro monmanko, Claude Perdriel pliigas la kapitalon de la ĵurnalo kaj iĝas ĝia ĉefa akciulo. Estas dungitaj novaj ĵurnalistoj (Claude Weill, Olivier Péretié, Jean-Paul Mari…) kaj la stilo de la ĵurnalo proksimiĝa de tiu de novaĵa magazino. La kromaĵo "*Obs de Paris*" (= *Obs' de Parizo*) temas pri la kultura vivo en Parizo, ekonomika kajero estas aldonita en 1985, kaj programo pri televido: *TéléCinéObs'', direktata par Richard Cannavo en 1993.

En 1999, la TTT-paĝaro : http://tempsreel.nouvelobs.com/index.html estas lanĉata de Patrick Fiole kaj Christina Sourieau.

## Difuzo 
Fonto : OJD 2009

## Eksteraj ligiloj 
* realtempa retejo de la gazeto
* OJD 2009 

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Francaj gazetoj
Kategorio:Franclingvaj gazetoj
Kategorio:Politiko de Francio
Pola parlamenta balotado en 1989

**Pola parlamenta balotado en 1989** jaro (tiel nomata *Junia Balotado*, *Balotado por Kontrakta Parlamento*) — okazis la 4-an de junio kaj 18-an de junio. Ĝi estis la unua, parte libera balotado en postmilita historio de Pollando. Pro ĉi tiu balotado Pollando estis la unua ŝtato de orienta bloko, kie balotataj reprezentantoj havis realajn influojn en regado de la ŝtato.

## Genezo 
Pro malkontento de socio en 1988 en la tuta lando sekvis serio da strikoj. Unu el ĉefaj postuloj estis legalizado de Solidareco. Je 31-a de aŭgusto Lech Wałęsa kaj generalo Kiszczak renkontiĝis; post la renkontiĝo Wałęsa alvokis, ke ĉesu strikoj. Sekve okazis kelkaj renkontiĝoj kun reprezentantoj de registaro. Malgraŭ manko de progreso en interparolado la 18-an de decembro oni formis Civitanan Komitaton (pole: *Komitet Obywatelski*) ĉe prezidano de "Solidareco" Lech Wałęsa, kiun konsistis adeptoj de kompromisaj solvoj. Antaŭ konstituo de komitato, la 30-an de novembro okazis televida debato inter Lech Wałęsa kaj prezidanto de OPZZ (Tutpola Interkonsento de Sindikatoj) Alfred Miodowicz. Ĉi tiu debato kaŭzis plifortigon de populareco de Lech Wałęsa. Inter decembro kaj januaro okazis konferenco de la 10-a ĝeneralkunveno de la Centra Komitato de PZPR (Pola Unuiĝinta Laborista Partio), dum kiu partianoj akceptis interkonsenton kun "Solidareco". Inter la 6-a de februaro kaj 5-a de aprilo konferencis t.n. Ronda Tablo. Rezultoj de la konferenco inter aliaj estis ŝanĝo de balotsistemo kun kompetenteco de prezidento kaj ekformado de Senato. Oni fiksis, ke 65% de parlamento estos por PZPR, ZSL (Unuiĝinta Popola Partio), SD (Demokratia Partio) kaj aliaj proregistaraj frakcioj, kaj 35% por senpartiaj kandidatoj. Tute libera baloto ekvalidos por Senato. La 7-an de aprilo parlamento ŝanĝis balotan ordoregularon kaj konstitucion. La 17-an de aprilo Suverena kortumo denove registris la Sendependan Aŭtonomecan Sindikaton *Solidareco*.

## Elekta kampanjo kaj balotado 
Civitana Komitato decidis, ke ĝi proponos sume 161 kandidatojn al parlamento kaj 100 kandidatojn al Senato. Ĉiu kandidato, krom Piotr Baumgart estis fotografiita kun Lech Wałęsa. Naskiĝis *Gazeta Wyborcza* kaj reaktiviĝis *Tygodnik Solidarność*.

## Interesaĵoj 
* La balotadon bojkotis interalie Solidareco Batalanta.
* Civitatan Komitaton "Solidareco" apogis i.a. internacikonatajn famulojn: Jane Fonda, Nastassja Kinski kaj Yves Montand.

## Vidu ankaŭ 
* Revolucioj de 1989

## Bibliografio 
* Jakub Karpiński, *Trzecia niepodległość. Najnowsza historia Polski* (Tria sendependeco. La plej nova historio de Pollando), Świat Książki, Varsovio 2001, ISBN 83-7311-156-5.
* Wojciech Roszkowski, *Najnowsza historia Polski 1980–2002* (La plej nova historio de Pollando 1980-2002), Świat Książki, Varsovio 2003, ISBN 83-7391-086-7.

Kategorio:Balotoj en Pollando
Kategorio:Balotoj en 1989
Kategorio:Solidareco (Pollando)
Gelénes

**Gelénes** [gelEneŝ] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg en subregiono de Vásárosnamény.

## Bazaj informoj 
* Areo: 21&nbsp;km²
* Loĝantaro: 610
* Poŝtkodo: 4935
* Telefonkodo: 45

## Situo 
Gelénes situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj. Vásárosnamény troviĝas 16, Fehérgyarmat 30&nbsp;km-ojn.

## Historio 
La unua skriba mencio pri la vilaĝo devenis el 1301 en latina formo *"Gelienus"*. En la 15-a jarcento la vilaĝo havis malgrandan fortikaĵon, kiun Matiaso la 1-a detruis en 1474. La vilaĝo detruiĝis en 1567 fare de tataroj. En 1900 laŭ la popolnombrado vivis tie 766 homoj en 115 domoj. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, poŝto.

## Vidindaĵoj 
* kalvinana preĝejo
* protektata arbaro
* lago nomata Báb

## Fontoj 
* hungara Vikipedio
* Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992
* w.iranymagyarorszag.hu
* w.gyaloglo.hu

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Fülpösdaróc

**Fülpösdaróc** [fulpoŝdarOc] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg en subregiono de Mátészalka.

## Situo
Fülpösdaróc situas sur ebenaĵo, inter Somesul kaj ties iama branĉo, fine de sakovojo. Fehérgyarmat troviĝas 8, Mátészalka 16 km.

## Historio
La unua skriba mencio pri la vilaĝo devenis el 1181. En 1417 proksimaj nobeloj detruis la komunumon. Ofte okazis inundoj, la lasta en 1970. En Fülpösdaróc migra poŝto servas.

## Vidindaĵoj
* kalvinana preĝejo de 1752
* neuzata romkatolika kapelo omaĝe al Stefano la 1-a (Hungario)

## Fontoj
* Földrajzi Világatlasz, Budapest, 1992
* www.gyaloglo.hu

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
David Carradine

**David CARRADINE** (n. **John Arthur Carradine**, 8-an de decembro 1936 – 3-an de junio 2009) estis usona aktoro, plej multe konata por sia televida serio el la 1970-aj jaroj Kung Fu kaj pli en filmo Kill Bill.

Li estis konata ĉefe dum tiu jardeko pro la televida serio, kiu famigis orientajn spiritojn en okcidentaj kulturoj: ĉefe en Nordameriko kaj Eŭropo. Poste li iom falis en forgeso, sed poste refamiĝis danke al laboro por kino.

Li mortis ŝajne pro akcidento kiam li verŝajne sufokmasturbiĝis.

Dum tri sezonoj, David Carradine ĉefrolis kiel duon-ĉina, duon-kaŭkazia ŝaolino monaĥo, Kwai Chang Caine, sur la sukcesa televida serio Kung Fu (1972-1975), kaj estis nomumita por Emmy kaj Globo Premioj. La spektaklo, kiu okazis en la Malnova Ŭesto, helpis popularigi la luktoartojn kaj orientan filozofion en la okcidento kaj senmortigis la karakteron de Kwai Chang Caine.

## Filmoj
* 1984, *On the Line*

Carradine, David
Carradine, David
Carradine, David
Nyamuragira

La 3.058 metrojn alta vulkano **Nyamuragira** estas unu el ok vulkanoj en la Virunga Montaro, kiuj apartenas al la Granda Rifta Valo, kiu dividas la plejan orienton de Afriko de la resta kontinento. La monto situas 25 kilometrojn norde de la lago Kivu kaj de la urbo Goma en la orienta parto de la afrika ŝtato Demokratia Respubliko Kongo (Kongo Kinŝasa) proksime de la limo al Ruando. La monto Nyamuragira nur foras 13 kilometrojn de la najbara vulkano Nyiragongo, kiu dum erupcio de la jaro 2002 kaŭzis grandajn damaĝojn interalie en la urbo Goma, kaj senhejmigis pli-malpli 170.000 homojn.

La vulkano Nyamuragira estas unu el la plej aktivaj vulkanoj de Afriko: ekde la jaro 1882 registriĝis pli ol 35 erupcioj. Ĉe la flankoj de la vulkano ĉiam denove ekestis novaj aldonaj krateroj, kiuj ĉiuj tamen nur restis dum kelkaj jaroj.

[eta|maldekstra|lafa erupcio ĉe la vulkano Nyamuragira (supre maldekstre), krome en la foto meze la najbara vulkano [Nyiragongo kaj sube la lago Kivu]]

## Vidu ankaŭ 
:Albert-Rifto

Kategorio:Vulkanoj en Afriko
Kategorio:Montoj en la Demokratia Respubliko Kongo
Kategorio:Montoj en Afriko
Ogro

[eta|330px|La **Ogro** Ilustraĵo de [Gustave Doré de 1867]]
**Ogro** aŭ **infanmanĝulo**, en legendoj kaj rakontoj, estas monstra homo, kiu nutras sin per la karno de infanoj. En iuj rakontoj la ogroj estas nomataj *"lupohomo"* kvankam ili neniel rilatas kun likantropoj.

## Etimologio 
La vorto venis el la verko de la itala poeto Giambattista Basile (1575 - 1632). Ĝi estas derivaĵo de "Orko", romia dio de la Infero, sed oni trovas tiun vorton ankaŭ en *Orlando furioso* - 1516, verko de itala poeto Ludovico Ariosto kaj ankaŭ jam en verkoj de Chrétien de Troyes (1160 - 1172).

Oni plej antikve trovas tre similan anglosaksan vorton *orceanas* (pron. [orkeanas]) en Beowulf, poemo verkita en la 10-a jarcento, eble eĉ pli frue), Beowulf, l. 112: "eotenas ond ylfe ond orcneas" (gigantoj, elfoj kaj orkeanoj).

La vorto iĝas pli populara en la verkoj de Charles Perrault (1628 - 1703) kaj de Marie-Catherine d'Aulnoy (1650 - 1705).

## Folkloro kaj mitoj 
En plejparto el la rakontoj ogroj estas grandaj, fortaj, stultaj kaj malicaj. Ili malsimilas el la Gigantoj ĉar ili neniel rilatas kun ia ajn diaĵoj.

Tamen iuj ogroj estas riĉaj kaj potencaj, kaj havas magiajn povojn aŭ magiajn objektojn. En *La malgranda Fingreto * la botojn de la ogro permesas salti sep mejlojn. La ogro en La Majstro Kato povas ŝanĝiĝi al ia ajn besto. La ogrino en La Belulino dormanta en Arbaro estas reĝedzino. (la reĝo edziĝis kun ŝi pro ŝia riĉeco).

## Simboleco 
Por la disĉiploj de la psikoanalizisto Sigmund Freud la ogro estas la koŝmara bildo de la patro memoriganta la helenan Kronos.

En sia verko "*The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales*" ("la uzoj de prisorĉo: la signifo kaj graveco de fabeloj"), la psikoanalizisto Bruno Bettelheim opinias, ke la ogro estas la timigo al infanoj, kiuj havas impulson meti ĉion en sian buŝon. La *buŝa stadio* de Freud estas montrita kiel detrua impulso, kiu devas esti venkita: tio montras la venkon kontraŭ la "ogro" en si mem.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* rakŝasoj, mitaj homvoruloj el la hindua mitologio
* kanibaloj

## Eksteraj ligiloj 
* Franclingve :La ogro en la porinfana literaturo de Adeline Menu 
* Bildo de ogro (franclingva libro)
* "La ogro, kiu faris orajn fekaĵojn", filmeto de Alice Antigone


Kategorio:Psikoanalizo
Mellitus

**Mellitus** (m. la 24-an de aprilo 624) estis sanktulo, la unua episkopo de Londono kaj la tria Ĉefepiskopo de Canterbury.
eta|dekstra|Mellitus

## Familio. Misio al Kent 
Laŭ la anglosaksa historiisto Bede li devenis de nobela familio, kaj suferis pro podagro. En 601 li estis abato en Romo. Tiun jaron la papo, Gregorio la 1-a, sendis lin al Kent, kune kun aliaj misiistoj, post kiam Aŭgusteno de Canterbury petis pluajn pastrojn por sia misio en tiu anglosaksa regno.

## Episkopo de Londono 
En 604 Aŭgusteno konsekris lin episkopo de Londono, ĉefurbo de la reĝoj de Essex. Tie li baptis reĝon Saebert, nevo de Aethelberht la 1-a, reĝo de Kent.

En 610 Mellitus ĉeestis ekleziajn konsiliojn en Italio.

En 616 la paganaj filoj de Saebert forpelis lin de Londono - laŭ Bede, ĉar li rifuzis doni al ili komunian panon. Li fuĝis al Francio, sed estis revenigata en Anglion de ĉefepiskopo Laŭrenco de Canterbury. Tamen li ne reiris al Londono, ĉar la regno de Essex restis pagana kaj malamika al kristanismo.

## Ĉefepiskopo de Canterbury 
Kiam Laŭrenco mortis en 619, Mellitus sekvis lin kiel ĉefepiskopo de Canterbury. Gregorio la 1-a skribis al li, urĝante lin rekonsekri paganajn templojn kiel kristanaj preĝejoj - sendube ĉar tio plifaciligus la konverton de paganoj.

Laŭlegende, en 623 granda incendio en Canterbury minacis la preĝejon: Mellitus estis portata en la flamojn kaj tuj la ventdirekto mirakle ŝanĝiĝis, tiel savante la konstruaĵon.

Li mortis en aprilo 624 kaj entombiĝis en Abatejo Sankta Aŭgusteno (Canterbury).

Kategorio:Sanktuloj
Kategorio:Episkopoj de Londono
Kategorio:Ĉefepiskopoj de Canterbury
Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en 624
Aertelfero Schwägalp-Säntis

eta|300px|dekstra|Aertelfero Schwägalp-Säntis
La **Aertelfero Schwägalp-Säntis** (germane: **Luftseilbahn Schwägalp-Säntis**; mallongigo: **LSS**) estas aertelfero en orienta Svislando en Kantono Apencelo Ekstera, kiun funkciigas la entrepreno **Säntis-Schwebebahn AG**, kiu kondukas de Schwägalp al la kulmino de Säntis. Oni nomas ĝin mallonge ankaŭ simple *Säntistelfero* (germane *Säntisbahn*).

## Priskribo 
La valstacio de la Säntistelfero situas sur la pasejkulmino de Schwägalp en la komunumo Hundwil je alteco de 1360 m s.m. kaj ĝia montstacio troviĝas sur la kulmino de la monto Säntis je 2501,4 m s.m.. La telfero havas longecon de 2307 m kaj pasas altecdiferencon de 1123 m.

## Historio 
La unua aertelfero de Schwägalp al Säntis estis konstruita inter la jaroj 1933 ĝis 1935 post fiasko de pluraj projektoj kun la celo de konstruado de dentoradfervojo al Säntis aŭ ek de Wasserauen aŭ Unterwasser. En la jaro 1960 la malnovaj kabinoj estis anstataŭigitaj per pli granda modelo. Inter la jaroj 1968 kaj 1976 la Säntistelfero estis komplete novkonstruita kaj en la jaro 2000 estis aĉetitaj novaj aertelferkabinoj.

## Turismo 
La Säntisaertelfero nuntempe estas unu el la plej multe utiligata aertelferoj de Svislando. En 2007 la aertelfero transportis 462297 entute pasaĝerojn. La valstacio facile atingeblas per privata aŭto, sed ankaŭ per poŝtaŭto ek de la fervojstacidomoj de Urnäsch aŭ Nesslau. Ĉe la valstacio troviĝas montara hotelo, sur la kulmino troviĝas du panoramorestoracioj kun diversaj konferenc- kaj seminarisalonoj.

## La entrepreno en ciferoj 
*Säntis Schwebebahn AG* estas akcisocieto laŭ svisa juro kun leĝa sidejo en Urnäsch, Kantono Apencelo Ekstera. La societo kapitalo estas 1,2 milionoj da svisaj frankoj, kaj konsistas el 24000 registritaj akcioj de po CHF 50.-. En la entrepreno laboras depende de la sezono inter 60 kaj 100 personoj, la asekura valoro de la instalaĵoj sumas je 91,5 milinoj da svisaj frankoj. La jara vendocifero en 2007 estis 13,398 milionoj da svisaj frankoj.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Listo de telferoj

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la Aertelfero Schwägalp-Säntis

Schwägalp-Santis
Kategorio:Kantono Apencelo Ekstera