Sindromo de Asperger

[eta|dekstra|Homoj kun Asperger-sindromo ofte montras restriktigitajn aŭ specialigitajn interesojn, kiel ekzemple ĉi tiu knabo interesiĝas pri [Staplo|staplado de ladskatoloj.]]
**Sindromo de Asperger** (ankaŭ **Asperger-sindromo**, **Aspergera sindromo**) estas unu el pluraj perturboj de la aŭtisma spektro (PAS) kiuj estas karakterizataj per apartaj sentivecoj,  malfacilaĵoj en  komunikado kaj sociaj kapabloj, kaj per limigitaj kaj stereotipigitaj interesoj kaj okupoj. La sindromo de Asperger malsamas de la aliaj perturboj de la aŭtisma spektro per manko de ajna ĝenerala malfruiĝo en lingvaj kapabloj aŭ kogna evoluo. Detalemo, perfektiĝemo, elstaraj lingvaj kapabloj, pedanta parolmaniero  kaj motora plumpeco estas ofte raportataj. Pro bona inteligento oni povas malfacile rekoni ĝin, la plejparto de la kazoj restas sen rekono. Averaĝe nur unu virino estas diagnozata kontraŭ 5 viroj. Multaj homoj, ĉefe virinoj, sentas sian diferencon, maskas siajn malavantaĝojn, adaptiĝas al la socio sen scii pri sia sindromo. Ofte aldoniĝas aliaj perturboj: plejofte  ĉe la virinoj depresio kaj anksio kaj ĉe la viroj malatento kaj hiperaktiveco.

La sindromo de Asperger estas nomita honore al Hans Asperger, kiu en 1944 priskribis infanojn en sia praktiko, kiuj laŭŝajne posedis normalan intelekton sed kiuj ne posedis sufiĉajn kapablojn pri nevorta komunikado, ne kapablis ĝuste montri empation kun siaj samaĝuloj kaj estis fizike plumpaj. La terminon donis la angla doktoro Lorna Wing, ŝi uzis ĝin unue en 1981.

Kvindek jarojn poste oni agnoskis la aspergeran sindromon en la *Klasifiko Internacia de Malsanoj kaj rilataj sanproblemoj* (ICD-10) kaj en la 4-a eldono de la *Diagnoza kaj Statistika Manlibro de mensaj malordoj respektive perturboj* (DSM-IV) sub la nomo *Perturbo de Asperger*. Oni distingas la aspergeran sindromon disde la altfunkcianta aŭtismo (HFA) ĉefe per la ekzameno de la inteligento. Ĉe la altfunkcianta aŭtismo la averaĝa nombro tre altas dum ĉe la aspergera sindromo ĝi povas esti ordinara aŭ havi grandan malsimilon, tio estas altan averaĝon por la lingva parto kaj malaltan por la performa parto (la spacostrukturaj taskoj) tiel ke oni nomas ĝin heterogenan kaj ne povas kalkuli averaĝon. La disvastiĝo de aspergera sindromo ne estas firme establita. La preciza kaŭzo de la aspergera sindromo estas nekonata, kvankam esploroj indikas la  genetikan kontribuon kaj cerboskanaĵoj identigis strukturajn kaj funkciajn diferencojn en specifaj regionoj de la cerbo. Ĉefe genetiko progresas kaj senĉese aperadas artikoloj pri freŝaj malkovroj, laste pri la specifo de la virinaj cerboj kiujn oni ĝis nun ne sufiĉe esploris.

De 2013 oni ne plu uzu la terminon "sindromo de Asperger" sed nur "perturbo de la aŭtisma spektro". Parto de la aspergera komunumo kontraŭstaras tiun ŝanĝon.

La aspergera sindromo ne estas malsano do ne ekzistas kuracilo. Ĝi estas alia strukturo de cerbo kiuj estigas elstarajn kapablojn kaj malkapablojn. 
Certaj intervenoj celas helpi mastrumi siajn sentivecojn, la komunikadon kaj la socian funkciadon. La plej multaj individuoj kun aspergera sindromo sukcesas mastrumi siajn diferencojn, sed multaj bezonas moralan subtenon kaj kuraĝigon por povi vivi sendependan vivon. Iuj esploroj observis ce aspergeruloj pli da neduumuloj, samseksemuloj kaj homoj sen seksa intereso. Pluraj plenkreskuloj kun AS atingis plej altnivelajn sukcesojn en siaj ŝatataj kampoj kaj famaj estiĝis tiuj kiuj eminentiĝis en lingvoj, matematiko, fiziko kaj komputilscienco. Esploristoj kaj AS-uloj helpis ŝanĝi la aliron al AS kiel kuracenda devio de la normo, kun la celo trakti AS-ulon kiel malsamulon kun alia aliro al la mondo. Aspergeruloj ofte ŝatas katojn kaj vivi eksterlande, kie ilia strangeco estas pli akceptata. 
La esperantisto Daniel Tammet scipovas Esperanton kaj informas pri ĝi en sia libro "Naskiĝinta en blua tago".

eta|dekstre|Rubando de aŭtismo-konscieco.

## Karakterizo 
La sindromo de Asperger estas unusola sindromo aŭ simptomaro.

Ĝi estas karakterizata per kvalita difektiĝo en la sociaj interagoj, pro apartaj sentivecoj kaj malfaciloj en la komunikado.
Por la ordinara komunikado necesas ekvilibro inter la du parolantoj, dum aspergerulo tre lertas en parolado, emas al detaloj kaj perfektiĝemo, krome ne kapablas "legi" la signojn de enuo sur alies vizaĝo. Homo kun aspergersindromo ofte longe parolas, okupas la plejparton de la diskuto, orientiĝas al sia ŝatata temo pri kiu ĝi ŝatas prelegi. Aspergerulo ne komprenas banalan dialogon.
Por la ordinaraj sociaj interagoj necesas intereso por la aliuloj pli ol pri sia ŝatata ĉevaleto, intereso por sensencaj diskutoj kies celo estas nur la plifortigo de la kunvivado, ekz. paroli pri la vetero (por ne terkultivistoj) aŭ pri laŭmodaj stelulinoj aŭ modo de vestaĵoj. La kutima malgrava frazo "kiel vi fartas" kaj ĝiaj ŝablonaj respondoj ne interesas la homojn kun aspergera simptomo
- Por resti inter la aliaj necesas ne suferi pri akra sentiveco de la sencoj. Ekz. kiel koncentriĝi kaj komuniki se iu parolas en la radio (ĉar la fono same gravas ol la voĉo de la interparolanto.)  Lumoj, bruoj, odoroj, gustoj nenormale kaj akre suferigas tiel ke la aspergeruloj evitas la situaciojn kiel ili suferas kaj evitas la sociajn situaciojn. Inverse iuj aspergeruloj ne havas sufiĉan kapablon senti la doloron kaj foje brulvundas sin. Iuj havas mankojn en ekvilibro (plumpeco) aŭ percepto de sia korpo (mallerteco.)
Uzo de iuj gestoj helpas kvietiĝi kaj trankviliĝi sed forpuŝas la "neŭrotipajn" aliulojn, ekz. svingado, balancado, memluliĝo, tremado, tuŝado de haroj, fadenoj, intereso al lumetoj, gruzoj ka. 
La strangeco de la infanoj kun aspergera sindromo igas ilin estiĝi viktimoj de la aliuloj en la aĝo de la frekvento de lernejo.

Por sociaj interagoj kaj interpersona komunikado ĝenas la malfacilo por kompreni la aliajn kaj la necesa evito de malkomfortaj sentivaj situacioj.
La malkapablo kompreni la aliajn ne devenas nur de la perturboj pro la eksteraj bruoj, lumoj, odoroj ktp sed pro la malkapablo diveni la emociojn rigardante al la alparolanto.
Ĉar al la aspergera sindromo apartenas la malfacilo rekoni vizaĝojn, lokojn, fasadojn. Tio tre ĝenas orientiĝon kaj iradon kaj veturadon. Sed tiotre ĝenas ankaŭ la interparolojn. Aspergerulo ne rekonas konaton aŭ trifoje salutas ĝin en duontago. Krome se la alparolanto ne esprimas sian emocion per vortoj kaj per sia voĉo, aspergerulo ne divenos tiun emocion ĉar ĝi ne kapablas rekoni la emocion nur laŭ la aspekto de la okuloj kaj de la vizaĝo. Pro tiuj perceptaj mankoj antaŭe oni kredis ke la aspergeruloj mankas da empatio.

Aspergerulo havas limigitajn okupojn kaj interesojn: ĝi mergiĝas en unu aŭ plurajn stereotipajn kaj limigitajn interesojn kie ĝi povas atingi la plej altan nivelon.
Ĝi rigide insistas al ritoj kaj rutinoj kiuj laŭ eksteraj spektantoj neniom utilas sed helpas kontraŭ anksio; ekzemple aŭtismaj infanoj ekzamenas objektojn aŭ iliajn partojn aŭ ordigas skribilojn laŭ linio. Intensa pasiiĝo por mallarĝa temo (kiu povas ŝanĝiĝi kun la jaroj), unuflanka multeparolemo, limigitaj prozodio kaj intonacio, kaj motora plumpeco estas tipaj kondiĉoj, sed ne estas nepraj por la diagnozo ĉar gravas takso de la specifaj sentivecoj.

Ne estas malfruiĝo en la kogna evoluo, nek ĝenerala malfruiĝo en la lingvokapablo. Aŭtismo estas nek mensa malsano nek psika malsano aŭ skizofrenio. .

### Komparado kun bone funkcianta aŭtismo 
Sindromo de Asperger (AS) kaj bone funkcianta aŭtismo (high-functioning autism, HFA) havas samajn diagnozajn kriteriojn, escepte de malfrua parolevoluo en kazo de bone funkcianta aŭtismo. Oni disputas, ĉu unuigi la du kategoriojn. Estas kunaj:
* Emocioj estas malfacile esprimeblaj.
* Estigi rilatojn estas malfacile. Perturbo de senvorta komunikado, kiel interpreti mienon kaj gestojn, malfacila eltenado de okulkontakto.
* Karaktera skuado de manoj aŭ balanciĝo.
* Problemoj de intonado: ĝi estas monotona aŭ tre afekta, kanta.
* Rigida insistado al rutinoj kaj kutimoj.
* Sentemo aŭ malsimpatio kontraŭ iuj objektoj, ekzemple sono, lumo, koloro, odoro, vesto aŭ manĝaĵo.
* Pasio kontraŭ unu subjekto, kiu povas fari la ulon tre bona fakulo.

### Komparado kun klasika aŭtismo 
Malsame al la aŭtismuloj kun kanera aŭtismo, homoj kun la sindromo de Asperger aŭ la bone funkcionanta aŭtismo havas inteligenton kun minimume 70 IQ.  Aŭtismo estas kontinuo. Neŭropsikologoj diagnozas sed nur diagnozo de kuracisto estas agnoskata (ekz. de neŭropsikiatro aŭ neŭrologo.)

## Lingvo kaj parolo 
La alproprigado kaj uzado de la lingvo diferencas de la ordinara ĉefe pro iu aspekto: la pragmata parolo (Pragmatiko estas parto de lingvoscienco kaj okupiĝas pri la rilatoj inter parolo kaj parolsituacio.) (https://fr.wikipedia.org/wiki/Trouble_pragmatique_du_langage).

## Intereso kaj ripetado 
Homoj kun sindromo de Aspergero havas ofte ripetitajn kutimajn movojn kiuj helpas ilin.

Unu el la ĉefaj simptomoj de la sindromo estas mallarĝa intereso. Ekzemploj estas flugado de manoj, svingado, volvado, kaj movoj kiuj movas tutan korpon.

## Sociaj interagoj 
Obstino kaj ne konsidero kaj ne akcepto de la influo de aliuloj estas forta trajto. Aspergeruloj iom prifajfas pri alies opinio. Ili havas proprajn valorojn, moralon, opiniojn. Ili ne interesiĝas pri modo kaj aktualaj sociaj pensofluoj de la popolamasoj, ilia pensosistemo estas iom imuna. Ili ankaŭ ne facile amindumas ĉar ili ne komprenas alies kontaktoprovojn kaj interesomontrojn kaj ili mem tro rekte kaj krude esprimas sin.
Manko de demonstrata empatio estas eble la plej malfunkcia aspekto de AS.

Malkiel aŭtismuloj, homoj kun AS kutime ne fermiĝas en si mem; ili eniras en kontaktojn kun aliaj, kvankam foje mallerte, ekzemple engaĝiĝante en unuflanka, longega parolo pri iu nekutima temo, nezorgante pri la sentoj aŭ reagoj de la aŭskultanto, kiel signoj de enuo aŭ foriremo. estis priesplorata kaj oni ne trovis datumojn, kiuj subtenus ĝin. Ekzistas pli da pruvoj por kazoj, kiam infanoj kun AS iĝis viktimoj, ol kiam ili estis la viktimigintoj.

## Akompanaj fenomenoj 
Ofte aliaj fenomenoj akompanas la sindromon, kiuj tre efikas la ulon kaj lian familion. Tiuj efikas sentumojn, moviĝadon kaj dormadon.

Oftas tre sentema vidado kaj aŭdado. Ili rekonas tre malgrandajn ŝanĝojn de objektoj: aranĝadon de objektoj kaj partojn de konita imago. Tiuj dependas de teritorio. Laŭ testoj ili estas pli malbonaj kontraŭ bene funkcionantaj aŭtistoj, kaj havas pli malbonan vidan memorion. Sed tiuj ne decidas pri ekzistado de sindromo.

Hans Asperger Ili evolvigas pli malrapide en movoj kiuj bezonas lertecon, ekzemple biciklado aŭ malfermi botelon. Ili povas havi problemojn kun kunordiĝo de movoj, kaj kunordiĝo de vidado kaj movoj. Ili ofte povas iliajn emociojn ne priskribi; oni ne scias, ĉu tiu povas esti kriterio.

Gepatroj estas pli stresitaj ol aliaj gepatroj.

## Kialoj 
Hans Asperger skribis ke membroj de familioj de tiuj infanoj estas similaj. Laŭ esploroj la sindromo havas genetikajn kialojn, kaj pli genroj decidas pri ĝi. Oni ne trovis tiujn genrojn, sed scientistoj kialagas per tiu teorio multspecon de sindromoj. Tiun montras, ke ofte uloj havas parencon kun sindromo aŭ parencojn kiuj kondutas simile sed ne estas en la spektro. Ili povas havi pli mildajn variajn lingvajn kaj sociajn problemojn. Variaj simptomoj kaj severo de simptomoj montras ankaŭ al multgenraj heredado.

Laŭ esploroj, la faktoroj estas samaj en la tuta spektro, Oni supozis pliajn ĉirkaŭajn faktorojn, sed oni ne povis pruvi tiujn.

## Sensaj problemoj 
Uloj kun sindromo de Asperger kaj bone funkcionantaj aŭtismuloj nomas funkcionadon de sensorganoj iliaj ĉefa problemo. Oni povas rekoni, ke ili faras samajn ripetitajn movojn kiel blinduloj. Delacato ellaboris terapiojn en tiu bazo. Eksperimentoj montras, ke ratoj en ĉirkaŭaĵo malriĉa je stimuloj kondutas simile al aŭtistoj. Tiuj signas, ke ellaborado de stimuloj estas difektitaj, do homoj en la spektro ne povas vidi, aŭdi, sensi stimulojn simile al plimulto. Okulkontakto povas eligi doloron; aŭ laŭ teorio de Donna Williams ilia centra vidado faras fragmentan imagon, do ili preferas uzi periferian vidadon.

## Terapio 
Oni ne povas kuraci sindromon de Asperger, do oni kuracas nur ĝiajn simptomojn. La celo estas mildigi simptomojn, fari ilin malpli stresaj, kaj helpi evolvigi sociajn kaj lingvajn kapablojn. Efikoj de intervenoj estas limigitaj.

La ideala teraspio kunordigas terapiojn kiuj okupiĝas pri diferencaj sindromoj. Laŭ fakuloj oni prefereas fruan intervenon, sed mankas metodojn kiuj estas aplikebla al ĉiu.
* Kognitiva stresterapio por plibonigi regadon pri streso kaj emocioj. Tiu okupiĝas pri mildado de timoj, kaj eksplodajn emociojn. Per tiu infanoj malpli emas fari ripetitajn rutinojn.
* Terapio de akompanaj malsanoj kiel depresio.
* Evolvigo de sensora integrado kaj kunordigo de movigado.
* Socia kaj komunikada evolvigo, parolterapio, evolvigo de pragmatiko por komenci kaj fini konversacion.
* Helpo al gepatroj, precipe enkonduki teĥnikojn de konduto.

Esploroj pri terapio okupiĝas pri ne pli ol kvin partoprenantoj, kaj ne skribas pli nedeziritaj efikoj. Oni ne povis pravigi efikojn de socialaj terapioj. Laŭ hazarda statistika esploro unutaga programo kaj terapio en ses fojo malpliigis problemojn, kaj unufoja helpo mildigis problemojn. Por adoleskantoj kaj adultoj ankaŭ profesia trejnado helpis tre multa en etiketo. sed gravas rekoni kaj kuraci akompanajn malsanojn, En iuj kazoj nervaj simptomoj estis menciitaj, Alia medikamento trankvilas, sed ĝi ofte kaŭzas grasigadon

Uloj kun la sindromo ofte malfacile difinas kaj esprimas iliajn emociojn, kaj ili ne toleras efikojn kiuj ne estas problemo por la plimulto.

## Efikoj 
Laŭ iuj datoj en 20% de uloj kun la sindromo la sindromo malaperas dum adoleskeco. En 2006 oni ne havis artikolon pri longtempa serĉado de la sindromo. Ne estis ekzamenoj kiuj sekvus la infanojn multjare. Pleje oni povas vivi kun la sindromo same longe al la plimulto, sed iuj psiĥiatriaj malsanoj povas tiun iom malplibonigi kiuj estas pli oftaj ĉe ili.

Restas ilia maloportuneco por socia vivo, sed ili evolviĝas pli rapide kaj pli bone ol malpli funkcionantaj aŭtistoj; Pleje ili havas normalajn matematikan kapablojn, kaj ili povas solvi matematikajn problemojn en iom malpli bona nivelo ol problemojn, kiuj bezonas ĝeneralajn kapablojn. Iuj havas talenton en matematiko, kaj iuj kun la sindromo povis ricevi Nobel-premion.

Ofte sindromo de Asperger bezonas specialan edukadon pro ilia kondutaj kaj sociaj problemoj, sed iuj povas lerni kun infanoj el plimulto. Malgraŭ de ilia inteligento uloj kun la sindromo ofte ne povas memstare vivi, sed aliaj povas, edziĝas aŭ edziniĝas, havas familion kaj laboras.

Tre gravas preparado de familioj en rekonado de fortoj kaj malfortoj de la infano; Averaĝo estis 5:1, per kiu oni ricevas 0.26 pro milo.

La kialo povas esti, ke oni ne havas unuecajn kriteriojn. Ekzemple finna esploro en 2007 oni ekzamenis 5484 de 8 jaraj infanoj. Laŭ ICD-10 estis 2.9 pro milo; laŭ Gillberg-Gillberg 2.7 pro milo; laŭ DSM-IV 2.5; kaj laŭ Szatmári 1.6. Laŭ ia kriterio havis ilia 4.3 pro milo sindromon de Asperger. Ĉe knaboj ĝi estas pli ofta ol ĉe knabinoj; laŭ Gillberg-Gillberg racio de sekso estas inter 1.6:1 kaj 4:1. Infanaĝe Asperger estis similaj al uloj kiuj havas la sindromon, li estis sola kaj havis talenton al lingvoj. En fotoj faritaj en seminaroj, lia vizaĝo estis la plej serioza.

Asperger skribis en 1944 pri kvar infanoj, kiuj havas problemoj kun enigado. Ili havis tre malbonajn metakomunikajn kapablojn, ili ne povas kompati kun samaĝaj infanoj kaj ili estis mallertaj. Li trovis, ke tiuj simptomoj estas sendependaj de inteligencio.

Tiam reĝis nacia ideo, kiu volis elradiki ĉiun malkapablon kaj deviancon. Asperger defendis la infanojn, kun argumentoj, ke ankaŭ ili havas lokon en socio, kaj ili povas pli bone igi en iliaj roloj ol la plimulto. Li nomis ilin ankaŭ kiel malgrandaj profesoroj. Li kredis, ke ili povas multe evolviĝi, kaj povas adoleski al kreative pensandaj adultoj. Li ankaŭ prilaboris infanojn kun similaj simptomoj. Unua standardo de WHO pri sindromo aperis en 1992, en International Classification of Diseases (ICD-10). En 1994 ĝi igis en referenca libro de Amerika Psiĥiatra Asocio, kiun titolo estas Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-IV).

Liane Holliday Willey enkondukis la vorton aspie en 1999, kiu signifikas ulon kun sindromo de Asperger. Kontraŭe, oni nomas neŭrotipan la plimulton, kiu ne havas la sindromon kaj ne estas aŭtisto.

Laŭ tiu kulturo, sindromo de Asperger kaj aŭtismo ne estas malkapabloj aŭ malsanoj, sed interesa kompleksa fenomeno, kiun oni necesas respekti en ĝia tuto. Unu de bazaj valoroj de tiu kulturo estas neŭrodiverseco, kiu signifikas, ke oni devas respekti ĉiun alternativan normalecon. Oni devas konservi tiun diversecon, ĉar la homoj estas diversaj, kaj ili pensas diverse. Do oni povas proklami, batali por rajtoj, kaj fiere igi en ĝi. Estas tre granda diferenco inter membroj de tiu kulturo, kiuj volas teni ilian staton, kaj uloj, kiuj estas ekster ĝi, kaj volas igi al la plimulto.

Ankaŭ iuj scienculoj kredas en neŭrodiverseco, kaj ili asertas, ke spektro de aŭtismo ne estas malsano aŭ malkapablo. Simon Baron-Cohen skribis en 2002 en artikolo: En socia vivo malmulte helpas atenti al detaloj. Sed estas aliaj mondoj, en kiuj tiu kondukas pli al sukceso ol malsukceso; en matematiko, en funkcionado de komputiloj, en katalogoj, en inĝenierartoj, en lingvistiko, en muziko kaj en natursciencoj. Li vidas, ke estas du argumentoj rigardi la spektron kiel malkapablo: rekoni problemojn de empatio kaj ricevi prizorgon.

Laŭ iuj teorioj, aŭtismaj trajtoj efikis en evolvado de homo, kaj oni povas trovi tiujn efikojn ankaŭ en historio.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Aŭtismo
* Daniel Tammet
* Pragmatiko
* Sciegula simptomaro

## Eksteraj ligiloj 
* Informoj en Esperanto pri la sindromo de Asperger (arĥiva kopio de retpaĝaro de Thierry Salomon el 2009)
* Aŭtisma ligo interreta de Esperanto (dissendolisto ĉe Google Groups, ekde la 1-a de februaro 2007)
* Asperger: Ĉu sufiĉe konata? (artikolo de Nicole Else en revuo Femina, n-ro 24, decembro 2010, paĝoj 10 kaj 11)
* Ĉu vi parolas Asperanton? (artikolo de Thierry Salomon en Ipernity, 28-an de oktobro 2008)
* Neŭrodiverseco kaj Esperanto (prezento de Joop Kiefte kaj Marek Blahuš dum la 51-a IS 2007/2008)
* Do you know the NEURODIVERSITY? (anglalingva forumo en *lernu!*, ekde la 14-a de junio 2011)
* autism ("vortaro-blogo" de John C. Wells, 24-an de februaro 2009)
* Filmeto pri aspergera sindromo kaj virinoj (en Esperanto)

* 

Kategorio:Aŭtismo