open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vésztő

**Vésztő** [vEstO] estas urbo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Békés, en Distrikto Szeghalom.
eta|maldekstre|Urbodomo de Vésztő

## Geografio 
Vésztő situas sur ebenaĵo, Rapida-Körös preterfluas, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Szeghalom-Sarkad kaj fine de fervojo el Nagyvárad. Szeghalom troviĝas 16, Sarkad 29, Békéscsaba 35, Szeged 127, Budapeŝto 212 km.
eta|Kalvinana kirko en Vésztő
## Historio 
La unua mencio devenis el 1350. En nekonata tempo abatejo fondiĝis. La turkoj faris senhoma la komunumon, kiu refondiĝis en 1713. En 1925 glacia inundo okazis. En 1944 oni proklamis efemeran "Respublikon" de Vésztő.

## Vidindaĵoj 
* Kalvinana kirko (Vésztő)
* Preĝejo Koro de Jesuo (Vésztő)
* Urbodomo de Vésztő

## Famuloj 
* en Vésztő naskiĝis:
** marksisto Péter Katona
** pastro-historiisto Bálint Kiss
** pentristo Gyula Metykó
** skulptisto Barna Búza
** zoologo Gábor Hollósi

## Ĝemelurboj 
*  Dumbrava, Rumanio (1991)
*  Doboșeni, Rumanio (1991)
*  Vârghiș, Rumanio (1991)

## Fontoj 
* distancoj 

Vesztő
Pál Jancsó

dekstra|eta
**JANCSÓ Pál** (janĉo:) estis hungara aktoro, la unua hungara komikulo. Li naskiĝis en Gidófalva en 1761 kaj li mortis en Koloĵvaro la 2-an de decembro 1845.

## Biografio 
Pál Jancsó studis en Nagyenyed, estis kantoro en Sibio, poste administranto en Marosvécs. Ekde 1792 ĝis sia pensiuliĝo 1836 li estis aktoro de la unua konstanta hungara teatra trupo de Koloĵvaro fondita en 1792.

## Ĉefaj roloj 
* Kalb (Schiller: Ármány és szerelem),
* Köppencs (Simai: Igazházi),
* Iskolamester (Hafner: Újholdvasárnapi gyermek).

## Bibliografio 
* Ferenczi Zoltán: A kolozsvári színészet és színház története (Kolozsvár, 1897).
* Gyalui Farkas: A magyar színészet székely nagyjai (Kolozsvár, 1929).
* Janovics Jenő: A Farkas utcai színház (Bp., 1941).
* Gyulai Pál: Az első magyar komikus (elb., Bp., 1906).

## Eksteraj ligiloj 
* Retpaĝo http://www.szineszkonyvtar.hu/contents/f-j/jancso.htm

J
Jancso
J
J
János Jagamas

**JAGAMAS János** (jagamaŝ) estis rumanihungara muzikologo, muzikfolkloristo naskita en Dés la 8-an de junio 1913 kaj mortinta en Kluĵo la 15-an de septembro 1997. Li estis la pli aĝa frato de Ilona Jagamas

## Biografio
La mezlernejon Jagamas finis en Kluĵo (1931), la muzikkonservatorion li komencis same tie (1936–40) kaj daŭrigis en Budapeŝto (1941–44), li finis en Kluĵo (1947–48). Dume li instruis en Alőr, en porinfanĝardenista pedagogia lernejo, estis direktoro de privat-muzikkonservatorio same en Kluĵo. Ekde 1949 li estis lekciisto de Magyar Művészeti Intézet, respektive en Muzikkonservatorio Gheorghe Dima (fakoj: folkloro, muzikformscienco, muzika paleografio). Ĝis sia pensiiĝo (1976) li estis la ĉefesploristo de folklorinstituto de Kluĵo.

## Ĉefaj verkoj
*Énekeskönyv a középiskolák VIII. osztálya számára (sen marko de nomoj, 1949); 
*Moldvai csángó népdalok és népballadák (kune kun Faragó József közösen, 1954); 
*Adatok a romániai magyar népzenei dialektusok kérdéséhez (germane en la volumo *Studia Memoriae Belae Bartók Sacra*, Bp. 1956, 1957, hungare Zenetudományi írások, 1977; 
*Romániai magyar népdalok (kune kun József Faragó, 1974). 
*Magyaró énekes népzenéje, 1984.
*A magyar népzenekutatás vázlatos áttekintése, ?.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Hungaraj kolektistoj pri popolaj muzikoj
Béla Jancsó

**JANCSÓ Béla** (janĉo) rumanuja hungara publicistoBéla Jancsó, kritikisto, medicina fakverkisto (Marosújvár, 25-a de julio 1903 – 28-a de julio 1967, Kolozsvár).

## Biografio 
Béla Jancsó abiturientiĝis en sia naskiĝurbo (1921). Li pristudis medicinon en Budapeŝto, Koloĵvaro kaj Segedo. Apud sia dentista okupo kaj siaj medicinhistoriaj esploroj li verkis ekde siaj lernantjaroj. Li doktoriĝis en 1933. Inter (1940–44) li estis universitata asistanto. Reveninte el militkaptiteco, li estis bibliotekisto en Bolyai Tudományegyetem. Li mortis pro trafikakcidento. Liajn verkojn publikigis la gazetoj Vasárnap, Ellenzék, Újság, Vasárnapi Újság, Brassói Lapok, Erdélyi Helikon, Erdélyi Fiatalok, Pásztortűz, Erdélyi Szemle, Keleti Újság, Ifjú Erdély, Művelődés.

## Ĉefaj verkoj 
* Date nouă despre epidemia de ciumă din 1742–43 in Ardeal (Erdély) (dissertatio, Cluj, 1933)
* Egészségügyi tanácsadó az erdélyi magyar nép számára (a Kiáltó Szó Könyvei 2. szám, Kv. 1934);
* A szoptató anya és gyermeke (Kacsó Lászlóval, Hasznos Könyvtár, Brassó 1935);
* Harc az ember legapróbb, de legveszedelmesebb ellenségei ellen (Hasznos Könyvtár, Brassó 1936);
* Irodalom és közélet címmel, 1973.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj kritikistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj kuracistoj
Garbage

**Garbage** (*rubujo* en la angla) estas internacia rokgrupo fondita en 1993 (la ĉefkantistino Shirley Manson estas skota kaj la muzikistoj Duke Erikson, Steve Marker kaj Butch Vig estas usonaj) kun popa kaj elektronika influoj, kies eksteraĵa kelkfoje ŝajnas eksa aŭ eĉ kiĉa. Pro tio ili estas ofte konsiderita kiel apartenanta al alternativa muziko aŭ nova ondo; iu kulturema gazeto eĉ taksis ilin de *ciberpopa*, reference al la emo uzi modernajn kaj altteknologiajn muzikilojn.

## Diskaro 
* Garbage (1995)
* Version 2.0 (1998)
* Beautiful Garbage (2001)
* Bleed Like Me (2005)
* Not Your Kind of People (2012)
* Strange Little Birds (2016)
* No Gods No Masters (2021)
* Let All That We Imagine Be the Light (2025)

Kategorio:Usonaj muzikaj grupoj
Kategorio:Britaj muzikaj grupoj
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1993
György Bözödi

**BÖZÖDI György**, originala familinomo *Jakab* estis rumanuja hungara verkisto, sociografo, historiisto naskita en Bözöd la 9-a de marto 1913 kaj mortinta en Budapeŝto la 25-an de novembro 1989.

## Biografio 
György Bözödi havis sian abiturientan diplomon en Kluĵo (1931), poste du jarojn pristudis teologion. Ekde 1933 li pristudis juron kaj filozofion. Liaj poemoj, noveloj aperis en Ellenzék kaj Keleti Újság. Li redaktis en Târgu Mureș la gazeton Székely Szó. Ekde 1935 ĝis 1957 li vivis en Kolozsvár, estis la kunlaboranto de revuo Hitel, ekde 1940 li estis oficisto en la Universitata Biblioteko. Li artikolumis en Pásztortűz, Ellenzék, Erdélyi Helikon, Korunk. Lia historia kaj sociografia verko *Székely bánja*, (1938) ligiĝis al la vilaĝesplorada movado. En Hungarujo liajn verkojn publikigis *Kelet Népe* (1941). Li estis unu el la fondantoj kaj redaktoroj de revuo Termés (1942–1944). En la 1950-aj jaroj li estis kooperativa librotenanto, poste laboris en punkompanio en Danub-delto ĉe konstruadoj. Ekde 1957 ĝis sia pensiuliĝo li estis en Târgu Mureș akademia esploristo (1975). En 1939 li ricevis Baumgarten-premion.

## Ĉefaj verkoj 
* *Székely emberek, zsidó istenek* (Notaĵoj pri sikulaj sabatistojl) (Kolozsvár, 1935);
* *Székely bánja* (sociografio, Kolozsvár, 1938, Bp., 1939, Bp., 1985);
* *Romlás* (romano., I-II. Bp., 1940);
* *Nyugtalan pásztorok* (romano kaj rakontoj, Bp., 1942., Bukarest, 1968);
* *A tréfásfarkas* (Fabeloj de János Bágyi, Bp., 1943);
* *Repedt csupor* (elb., Bp., 1944);
* *Erdély szabadságharca (1848-1849) a hivatalos iratok, levelek és hírlapok tükrében* (bev. Balogh Edgár; Kolozsvár, 1945);
* *Rebi néni feltámadása* (nov., Kolozsvár, 1945);
* *Eladó temető* (rak., Sepsiszentgyörgy, 1945);
* *Hazafelé* (elekt. rak., Marosvásárhely, 1958);
* *Az eszös gyermök* (Fabeloj de Bágyi János , Bp., 1958);
* *Nap és árnyék* (poemoj, postparolo József Izsák, Bukarest, 1979)
* *Székely századok*, 2002.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Pál Baróti

**BARÓTI Pál** [baro:ti] estis rumanuja hungara kritikisto, redaktoro naskita en Budapest la 1-an de junio 1930 kaj mortinta la 23-an de julio 1981 en Budapest.

## Biografio 
Pál Baróti post la fino de fako pri hungara lingvo kaj literaturo en Bolyai Tudományegyetem de Kluĵoúú en 1959 laboris en redakcioj en Satu Mare, Bukareŝto, Baia Mare kaj Kluĵo. Inter 1959 kaj 1970 li estis la interna kunlaboranto de Utunk, poste la literatura redaktoro de revuo A Hét. Li recenzis la rumanujan hungaran prozon, precipe la porinfanan literaturon kaj kritikis fortege la senvalorajn porinfanajn romanojn. Li verkis vastan studaĵon al eldonaĵo en kvin volumoj de verkoj de Benő Karácsony (1968) (Li publikigas ĝin la volumo *Tavaszi ballada*) kaj antaŭparolis la verkon de Gyula Csehi *Felvilágosodástól felvilágosodásig* (1972). Li estis la pli aĝa frato de filozofo György Bretter.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Baroti, P
Baroti, P
András Kristó

**KRISTÓ András** (kriŝto) estis hungara pedagogo, geologo naskita en Sâncrăieni la 10-an de junio 1930 kaj mortinta en Budapest la 14-an de decembro 1994.

## Biografio 
András Kristó la mezlernejon finis en Csíkszereda (1949), la instruistdiplomon pri geografio-geologio li akiris en Universitato Bolyai de Kluĵo (1953). Sian karieron li komencis en Sepsiszentgyörgy kiel hidrogeologo ĉe la mineralakva verŝentrepreno, poste li instruis en Cârţa (Harghita), Csíkszentkirály, Csíksomlyó, ekde 1958 en Miercurea Ciuc, kie li estis ankaŭ lernejestro (1959-66), vicĉefinspektoro lerneja (1968-69). Ekde 1972 li instruis en Balánbánya, ekde 1987 denove en Csíkszereda ĝis sia pensiuliĝo (1990). Lia unua studaĵo aperis en 1955 en jarlibro de muzeo de Sfântu Gheorghe.

## Ĉefaj verkoj 
* *A Csíki-medence földtörténete* (La geohistorio de Baseno Ĉiko), (Csíkszereda, 1956);
* *Hargita megye útikönyve* (Gvidlibro), (kun aliaj, ankaŭ en rumana lingvo, Csíkszereda 1973);
* *Románia ásványvizei* (Mineralakvoj de Rumanio, (kun Zoltán Kisgyörgy, 1978).
* *Beszélő tájak*, (elektitaj studaĵoj) Agora Kiadó, 2007.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kristo, A
Kristo, A
Strikolombo

**Strikolomboj** aŭ ***Geopelia*** estas genro de etaj, longvostaj kolomboj. Ili estas indiĝenaj de Sudorienta Azio kaj Aŭstralazio kaj troviĝas plej ofte en malferma kamparo kaj arbustejoj. Ili manĝas ĉefe semojn kiuj trovas serĉante sur grundo. Ili tipe demetas du ovojn en simpla nesto konstruita el bastonetoj kaj herberoj. La plumaro estas ĉefe grizbruna kun bildo de strioj, kaj de tie devenas la ordinara nomo. La Zebrokolombo kaj la Diamanta kolombo estas ofte bredataj en kaptiteco.

## Specioj 
* Diamanta kolombo, *Geopelia cuneata*
* Zebrokolombo, *Geopelia striata*
* Pacema kolombo, *Geopelia placida* (foje konsiderata kiel subspecio de *G. striata*)
* Strieca kolombo, *Geopelia maugei* (foje konsiderata kiel subspecio de *G. striata*)
* Striŝultra kolombo, *Geopelia humeralis*

## Eksteraj ligiloj 
* La specioj de la genro Geopelia 

Kategorio:Kolombedoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio
Kvadrata mejlo

**Kvadrata mejlo** estis ĝis la 19-a jarcento areomezuro disvastigita en Eŭropo kaj Nord-Ameriko, derivita de la mejlo. Ĝia grando estis pro la diverseco de la longo de mejlo de lando al lando malsama.

Kiel ***square mile*** ĝi estas ankoraŭ uzata en la angla-usona mezursistemo kaj en la 21-a jarcento antaŭ ĉio ĝi estas uzata en Usono. Kvadrata mejlo tie estas areo de la kvadrato de unu mejlo ("*statuta mejlo*", ne naŭtika mejlo). Ĉi tiu areo egalas al 2,589988110336 km², do preskaŭ 259 hektaroj. La mallongigo de la kvadrata mejlo en anglalingvaj landoj estas **sq.&nbsp;mi.** aŭ **mi²**. En Esperanto ĝi povus esti **me²**.

## Vidu ankaŭ 
* Akreo
* Kvadrata futo

Kategorio:Mezurunuoj de areo
Körösladány

**Körösladány** [koroŝladanj] estas urbo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Békés, en Distrikto Szeghalom.

## Geografio 
Körösladány situas sur ebenaĵo, laŭ maldekstra bordo de Rapida-Körös, laŭ ĉefvojo Békéscsaba-Berettyóújfalu, laŭ fervojo Gyomaendrőd-Püspökladány. Gyomaendrőd troviĝas 28, Szeghalom 55, Békéscsaba 67, Püspökladány 73, Berettyóújfalu 99, Szeged 136, Budapeŝto 192 km.

## Historio 
La komunumo apartenis al kunlaborantoj de Romia Imperio, pli precize al ties limo ("limes"). Ankaŭ nun estas videbla Remparo de Ĉorso, kiu defendis landparton Dacia. La unua mencio devenis el 1067. Peĉenegoj setlis en 1125. La vilaĝo submetiĝis al turkoj en 1556. En 1776 kalvinana, en 1822 katolika  preĝejo, en 1805 kastelo de Wenckheim, en 1872 vilaĝdomo konstruiĝis. Okazis incendio en 1821, inundo en 1881. En 1891 la fervojo ekfunkciis. En 1945 oni disdonis parcelojn al la malriĉaj kamparanoj el la grandbieno. Kulturdomo ekfunkciis ekde 1960.

La komunumo iĝis urbo en 2007.
eta|

## Vidindaĵoj 
* Kalvinana preĝejo (Körösladány)
* Preĝejo Senmakula Koncipiĝo (Körösladány)
* iama kastelo, nun lernejo
* Remparo de Ĉorso (ankaŭ nun iomete videbla)

## Famuloj 
* en Körösladány naskiĝis:
** Ferenc Kardos (ginekologo)
** kemiisto Béla Lengyel (1844)
** oficiro Lajos Tüköry
** politikisto Béla Wenckheim

Korosladány
Somera Olimpiko 2000

## Medala klasifiko 
## Partoprenantaj naciaj teamoj 
* '**
* **'
* '**
* **'
* '** 
* 
* **'
* '**
* 
* 
* **'
* ''*
* * 
*  
* '** 
* **' 
*  
* '** 
* **' 
* '**
* **'
* '** 
* **' 
* '** 
*  
*  
* **' 
* '**
* 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
*  
*  
*  
*  
*  
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* * *
* '** 
* **' 
*  
* '** 
* **' 
* '** 
* 
* 
* **' 
* '** 
* **' 
*  
*  
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
*  
* '** 
* **' 
* 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **'
* 
* 
* 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
*  
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
*  
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* ''* 
* * ''
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
*  
*  
* '** 
* **'
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* 
* 
* **' 
*  
* '''** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
*  
* **' 
* '** 
* **' 
*  
*  
* '** 
* **' 
* '** 

* **' 
* '** 
* **' 
* '**
* **' 
* '** 
* **' 
* ''* 
*  *Un. Arabaj Emirlandoj*
* * 
*  
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 
* '** 
* **' 

* *20ra individuaj olimpikaj atletoj (4 atletoj el Orienta Timoro)

Klarigo: Teamoj kun *klinitaj literoj'' havas kolektan subpaĝon por la partopreno en kelkaj jaroj kaj teamoj kun rektaj literoj eĉ havas apartan subpaĝon nur pri tiu-ĉi jaro.

eta|centra|350ra|Partoprenantaj nacioj

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 

----
----

----
----

Kategorio:2000 en Aŭstralio
Kategorio:Sidnejo
Derbio

**Derbio** estas altpremiita kaj altvalora ĉevalkonkuro, nomata post la angla Epsom Derby, kaj tio post *Edward Smith Stanley, 12. Earl of Derby*, fondinto de la konkuro en 1780. Ĝi ekzistas kiel en galopa kaj salt-rajdado, komaprebla kun la plej altgradaj rajdaj turniroj en *Dressursport Grand Prix*.

Derbio estas la plej grava konkursporto, bredekzameno de la trijaraj ĉevaloj kaj en Germanio ĝi okazas en la unua dimanĉo de julio en Hamburg, en Anglio kaj Irlando plej ofte en junio, en Usono (*Kentucky Derby*) jam printempe.

En 2004, la Germana Derbio okazis en Hamburg jam la 135-a fojo.

Kategorio:Ĉevalvetkuroj
Asocio de Mongolaj Verkistoj

**Asocio de Mongolaj Verkistoj** (mongole *Монголын Зохиолчдын Эвлэл*) estas asocio fondita en 1924 en Mongola Popola Respubliko.

La unua fondinto de asocio estas moderna verkisto *Daŝdorĝiin Natsagdorj* (1906–1935). Dum la revoluciaj jaroj plej multe da verkistoj estis false akuzitaj kaj pafmortigitaj pro politika kaŭzo dum la 1930-aj jaroj.

Dum la socialisma tempo (1950–1989) la asocio plej aktive funkciis kaj ludis gravan rolon por formi la ĝisnunan literaturan lingvon de mongola kulturo. Ene de la verkista asocio fondiĝis en 1970 Mongola Esperanto-Unuiĝo sub gvidoj de s-roj Ĉoi, Luvsanĝav kaj Ĉimid Dogsuren.

Post 1990 ĝi estis strukture kaj laŭ ideologio tute ŝanĝita kaj alportas ĝisnunan nomon "Asocio de Mongolaj Verkistoj". Depost 1990 ĝis komenco de la 21-a jarcento trifoje ŝanĝiĝis la gvidanto de la asocio.

## Eksteraj ligiloj 
* retpaĝaro  (mongole)

Kategorio:Verkistaj organizaĵoj
Kategorio:Kulturo de Mongolio
Kategorio:Asocioj
George Mallory

**George Herbert Leigh MALLORY** (naskiĝis la 18-an de junio 1886 en Mobberley, Cheshire, Anglio; malaperis la 8-an de junio 1924 ĉe provo, suprengrimpi la monton Everest) estis brita montogrimpisto.

## Biografio 
eta|maldekstre
Mallory studis literaturon en la Kembriĝa Universitato kaj iĝis instruisto.

Li ŝatis ekde sia junaĝo grimpi montojn kaj ofte grimpis en la Alpoj. Pro liaj atingoj en la Alpoj, oni invitis lin en 1921 grimpi la Evereston. La esploran mision organizis la Royal Geographical Society kaj la fama Alpine Club. Ili esploris suprenkondukan vojon sur la tibeta norda flanko.

Li partoprenis duan ekspedicion en 1922, kiam oni celis atingi la pinton de la Everesto. Tiam okazis tragedio ĉe alto de 8300&nbsp;m, kiam mortis sep portistoj. Oni tiam haltigis la ekspedicion.

Mallory en 1924 denove provis la grimpadon de la Everesto kadre de la Vintraj Olimpikoj de 1924, kiuj okazis en Chamonix (Francujo), kiam oni enkondukis unuafoje premion por montogrimpado (''Prix olympique d'alpinisme*).

La montogrimpa teamo konsistis el George Mallory, Andrew Irvine kaj la brita geologo Noel Odell. Ili malaperis la 8-an de junio 1924 ĉe alto de ĉirkaŭ 8500&nbsp;m en la nebulo kaj poste neniam vidis ilin vivanto. Oni eĉ hodiaŭ disputas, ĉu ili atingis la pinton kaj mortis nur en la reen-vojo aŭ ĉu ili neniam atingis ĝin.

## Postaj eventoj 
La usona montogrimpisto Conrad Anker trovis la 1-an de majo 1999 la kadavron de Mallory ĉe alto de 8200&nbsp;m. Mallory havis neĝokulvitrojn en sia poŝo, sed foto pruvas, ke li kunportis du parojn. Oni ne trovis ĉe li la foton de lia edzino, kiun li volis lasi sur la pinto de la monto. Oni eĉ ne trovis lian fotilon. Oni konstatis - laŭ esploroj - en 2006, ke liaj vestoj taŭgis por la grimpado.

Oni trovis, ke rompiĝis lia kruro kaj li havis fortan kapovundon, tamen ne rezulte de altega falo.

## Fama eldiro de Mallory 
Famiĝis la respondo de George Mallory al la demando, kial li volas grimpi la Evereston: *„Ĉar ĝi estas tie.“ („Because it is there.“)''

## Familio 
George Mallory kaj lia edzino Ruth havis tri gefilojn. Lia nepo George Mallory la 2-a atingis samvoje la pinton de la Everesto la 15-an de majo 1995.

Mallory, George
Mallory, George
Medaltabelo de la Somera Olimpiko 2000

Jen la **medaltabelo de la Somera Olimpiko 2000**.

## Eksteraj ligiloj 
*International Olympic Committee – Sydney 2000 Medal Table

Kategorio:Somera Olimpiko 2000
Andreas Hinterstoisser

**Andreas Hinterstoisser** (n. la 3-an de oktobro 1914 en Bad Reichenhall, m. la 21-an de julio 1936 inter montoj) estis germana alpisto kiu pereis iom antaŭ la Dua mondmilito provante grimpi la nordan krutaĵon de la alpa monto Eiger. Li sukcese transiris malfacilan parton de la monto, sed li mem kaj siaj akompanantoj devis reveni laŭ tiu vojo post kiam vundo de Angerer malebligis la supreniron, kaj ili trovis la vojon neebla en la revena direkto, sen la ŝnuro kiun ili estis jam forigintaj post la antaŭa transiro. Ne povante malsupreniri laŭ sia origina vojo, ili devis subiĝi laŭ danĝerega vojo rekte malsupren, kaj farante tion ili estis batitaj de neĝolavango, kiu faligis Hinterstoisser de sur la monto ĝis lia morto.

Hinterstoisser, Andreas
Hinterstoisser, Andreas
John Franklin

**John FRANKLIN** (1786 – 1847) estis oficiro de la brita mararmeo kaj esploristo de la Arkto. Li provis malsukcese traveli la kanadan Nordokcidentan Pasejon dum la 19-a jarcento. Tri jarojn post la forvelo, kun sia ŝipo jam senmova en la glacio dum jaro kaj duono, kaj jam post la morto de Franklin mem, la ceteraj velistoj forlasis la ŝipon kaj provis piediri ĝis savejo. Ĉiuj mortis.

## Eksteraj ligiloj 
* *"Franklin and the North-West Passage"*  originalaj raportoj de la anglalingva gazeto The Times pri lia malsukcesa ekspedicio

Kategorio:Britaj esploristoj
Rodrigo de Bastidas

**Rodrigo de BASTIDAS** estis hispana esploristo kiu mortis dum vojaĝo al Hispanameriko. Li estis atencita de siaj propraj akompanantoj, pro sia antaŭa rifuzo dividi oron kun ili. Kvankam li danĝere vundiĝis dum la atenco, li ne tuj mortis, sed li poste mortis en Kubo post kiam malbona vetero malhelpis lian provon atingi Domingon por ricevi kuracan helpon.

Kategorio:Konkistadoroj
Robert Falcon Scott

**Robert FALCON SCOTT** (naskiĝis en 1868, mortis en 1912) estis brita esploristo gvidinta malsukcesan grupon kiu celis esti la unua por atingi la sudan poluson. Kiam ili alvenis al la poluso, li trovis ke la partio de Roald Amundsen estas jam antaŭe alvenintaj tie. Dum la provo reveni de la poluso, lia tuta aro pereis pro malvarmo kaj malforto sur la antarkta glacio.

## Vidu ankaŭ 
* The Worst Journey in the World

eta|dekstra|200ra|Robert Falcon Scott

Kategorio:Britaj esploristoj
Chang'e 1

eta|Komputila modelo de Chang’e 1
**Chang’e 1** (ĉine 嫦娥一號; simpligite 嫦娥一号; Hanyu Pinyin Cháng’é Yī Hào), luna orbitilo, estas parto de la unua fazo de la Ĉina Lunesplora Programo. Ĉi-tiu unua fazo nomiĝas “Orbitanto (Chang’e 1)”.

La kosmoveturilo nomiĝas kiel la ĉina Lundiino, Chang’e.

Detala programdesegno de la unua mejloŝtono kompletiĝis preter septembro 2004. Esplorado kaj desegnado de pratipa sondo kaj provado de la sondo finiĝis preter la fino de 2005. Desegno, fabrikado, muntado ĝenerala, provaj kaj terenaj eksperimentoj de la lunorbitanto finiĝis preter decembro 2006. Chang’e 1 estis lanĉita je 10:05 GMT de la 24a de oktobro 2007 el la Xichang Satelitlanĉejo. Ĝi foriris el luntransirada orbito la 31-a de oktobro kaj atingis la lunan orbiton la 5-a de novembro.

La unuan bildon de la Luno ĝi relajsis la 26-a de novembro 2007. La misio daŭros unu jaron.	

## Eksteraj ligiloj 
* ''Ĉirkaŭluna sondsatelito "Chang'e n. 1"'' de Ĉina Radio Internacia

Kategorio:Kosmosondiloj
Zoltán Franyó

**FRANYÓ Zoltán** (franjo:) estis rumanuja hungara verkisto, tradukisto, redaktoro en Kismargita la 30-an de julio 1887 kaj mortinta en Timişoara la 29-an de decembro 1978.

## Biografio 
Zoltán Franyó lernis en Arad kaj Temesvár, en la soldalernejo de Sopron, poste en Budapeŝto en Akademio Ludovika. En 1910 forlasis la armeon kaj fariĝis redaktoro de gazeto Függetlenség en Arad. Je la fino de la unua mondmilito li plenumis servon en la viena militarkivejo. En 1919 li estis redaktoro de *Vörös Lobogó* kaj kiel kunlaboranto de György Lukács estis oficisto en publikinstrua popolkomisarejo. En Vieno li studis en la universitato orientajn lingvojn. En 1921 li aperigis siajn Ady-tradukaĵojn en memstara volumo (Auf neuen Gewässern, Wien). En 1923 li revenis Aradon kaj redaktis la revuojn Genius kaj Új Genius, poste la 5 órai Újság. Post la dua mondmilito li precipe tradukis. En 1969 li ricevis Herder-premion.

## Ĉefaj verkoj 
* Régi arab költők (Arad, 1924);
* Görög líra (Temesvár, 1946);
* Puskin Válogatott versei (Bukarest, 1949);
* Goethe: Faust I. és Ősfaust (Marosvásárhely, 1958);
* Kínai verseskönyv (Bukarest, 1959);
* Évezredek húrjain (Marosvásárhely, 1958-1960);
* Afrikai riadó (versek, Bukarest, 1962);
* Barangolás (Kortárs román költők versei, Bukarest, 1965);
* Lírai világtájak (Bp., 1967);
* Ősi örökség (Ókori és keleti költők, Bukarest, 1973);
* Válogatott műfordítások (Bp., 1974);
* Bécsi látomás (Osztrák költők, Bukarest, 1976);
* Atlanti szél (Nyugat-európai költők, Bukarest, 1978);
* Ein Herbstsymphonie rumänischer Lyrik (Arad, 1926),
* Chinesische Gedichte (Frankfurt a. M., 1940);
* Frühgriechische Lyrik (Berlin, 1942);
* Ady: Blut und Gold (Bukarest, 1961);
* Rumänische Lyrik (Wien, 1969);
* A pokol tornácán (cikkek, króniák, 1912-1968, Bukarest, 1969).

## Bibliografio 
* Endre Károly: A hetvenéves F. Z. (Igaz Szó, 1957. 6. sz.);
* Balogh Edgár: Műfordító és publicista (Korunk, 1969. 7. sz.);
* Márki Zoltán: Utazás F. Z. körül (A Hét 1974. 12. sz.);
* F. Z. halálára: Pomogáts Béla (Élet és Irod., 1979. 1. sz.);
* IIlés László (Nagyvilág, 1979. 4. sz.);
* Bodor Pál (A Hét, 1979. 1. sz.);
* Anghel Dumbraveanu: (A Hét, 1979. 1. sz.);
* Márki Zoltán (Utunk, 1979. 2. sz.);
* Tóth István (Igaz Szó, 1979. 2. sz.);
* Bodor Pál: Vajon ki volt F. Z.? (Kritika, 1987. 7. sz.).

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Kategorio:Hungaraj tradukistoj
Szabadszállás

**Szabadszállás** [sabadsAlAŝ] estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en Distrikto Kunszentmiklós. La loknomo signifas: libera-tranoktejo.
eta|maldekstre|Vido el la aero en Szabadszállás

## Situo
Szabadszállás situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Budapeŝto-Beogrado. Kunszentmiklós troviĝas 20, Kecskemét 39, Budapeŝto 81 km.
eta|Preĝejo en Szabadszállás

## Historio
Reĝo Adalberto la 4-a donacis terojn al kumanoj inter riveroj Danubo kaj Tiso. Ili fondis la urbon. La unua skriba mencio devenis el 1279. Dum la turkoj la komunumo restis viva. Poste la Habsburgoj senrajte forprenis aŭtonomion de la kumanoj. Tial ili aliĝis al liberecbatalo de Rákóczi. Por venĝi tion la aŭstroj en 1703 komisiis la serbojn por forrabi la komunumon. Post la bataloj la kumanoj aĉetis sian aŭtonomion, kiu validis ĝis 1876. La komunumo iĝis kampurbo en 1819. En Hungario unuafoje etaĝa urbodomo en 1826 poste katolika preĝejo en 1929 konstruiĝis.

En 1922 parto el la urbo disiĝis kaj fondiĝis memstara vilaĝo Jakabszállás. La komunumo ricevis la rangojn grandvilaĝo en 1970, urbo en 1995.

## Vidindaĵoj 
La Kalvinana preĝejo (Szabadszállás) konstruiĝis en 1759, la pastrejo en 1803. La Preĝejo Terezo el Lisieux (Szabadszállás) estas kuntirita konstruaĵo el la 20-a jarcento.

## Famuloj 
En Szabadszállás naskiĝis:
* arkivisto Gábor Herpay
* operkantisto Etelka Benkő
* poeto István Petőfi
* Károly Szász (literaturhistoriisto).

## Ĝemelurbo
* Schönenberg, Germanio

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* distancoj

Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Szabadszállás
Kunszentmiklós

**Kunszentmiklós** [kunsentmiklOŝ] estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en Distrikto Kunszentmiklós, kies centro estas. La loknomo signifas: kumana Sankta Nikolao.
[eta|maldekstre|[Urbodomo de Kunszentmiklós]]
## Situo
Kunszentmiklós situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Budapeŝto-Beogrado. Tass troviĝas 8, Örkény 32, Kecskemét 53, Budapeŝto 61 km.

## Historio
La loko estis loĝata jam dum la neolitiko, bronzepoko. Antaŭ la hungaroj vivis tie keltoj, sarmatoj kaj  avaroj. Reĝo Adalberto la 4-a donacis terojn al kumanoj inter riveroj Danubo kaj Tiso. Ili fondis la urbon kaj poste omaĝis al la turkoj. Post la liberiĝo de turkoj la loĝantaro devis aĉeti la aŭtonomion pri "Malgranda Kunanujo", tio signifis en la praktiko ankaŭ nobelrajton. En 1794 la setlejo iĝis kampurbo ĝis 1876, poste grandvilaĝo, dume inter 1867-1956 distriktejo. En 1870 la fervojo ekfunkciis, en 1876 ĉesis la aŭtonomio. En 1945 oni disdonis parcelojn al la malriĉaj kamparanoj el la grandbieno.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Sankta Nikolao (Kunszentmiklós)
* Kalvinana preĝejo (Kunszentmiklós)
* Urbodomo de Kunszentmiklós

## Famuloj 
En Kunszentmiklós naskiĝis:
* agronomo József Járfás
* aktoro Lina Nikó
* arkivisto Bálint Ila
* bibliotekistoj Balázs Vargha kaj István Szamota
* István Benke (inĝeniero)
* Ferenc Baráth (instruisto)
* kajakisto János Rátkai
* kemiisto Gábor Bernáth
* literaturhistoriisto Gábor Tolnai
* matematikisto Tamás Varga
* pentristoj Károly Cserna kaj Balázs Diószegi
* psikiatro Károly Bolyó
* verkisto Domokos Varga.
En Kunszentmiklós mortis:
* episkopo Sándor Baksay.

## Ĝemelurboj
*  Cristuru Secuiesc, Rumanio
*  Blumberg, Germanio
*  Skorenovac, Serbio

## Komunumoj pri Sankta Nikolao en Hungara reĝlando
eta|maldekstre|
eta|Gastejo en rando de Kunszentmiklós
Kategorio:Kunszentmiklós
Kategorio:Vinvilaĝoj
Kolegio Móricz Zsigmond

**Móricz Zsigmond Kollégium** (Kolegio Zsigmond Móricz) estis rumanuja hungara altlerneja studentkomunumo en Koloĵvaro inter 1945-1948, kiu helpis la malriĉdevenajn studentojn. Ĝia subtenanto estis la Bolyai Tudományegyetem, sed ĝi konservis sian aŭtonomion. Ĝia profesorprezidanto estis Gyula László, profesordirektoro István Imreh, studgvidanto József Faragó, studentdirektoro ĝis 1947 István Katona Szabó.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio: Rumaniaj hungaraj institucioj kaj institutoj
Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj

[eta|150px|UNEP-direktoro [Inger Andersen]]
**Mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj** (, , ;  aŭ mallongigite **UNEP**) estas la organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj por mediprotektado kreita en 1972 celanta:

* kunordigi agadojn de UN rilatajn al medio,
* helpi naciojn starigi mediprotektajn politikojn,
* kuraĝigi al daŭripova evoluo.

La sidejo de UNEP troviĝas en la oficejo de UN en Gigiri, sude de Najrobio, Kenjo. La mediprogramo de Unuiĝintaj Nacioj estis la unua UN-organizaĵo bazita en evolulando.

## Vidu ankaŭ 
* Ekologia kronologio
* Monda Konserveja Observa Centro
* Interkonsento pri Biologia Diverseco
* Interregistara Spertularo pri Klimata Ŝanĝiĝo
* Tutmonda varmiĝo
* Unuiĝintaj Nacioj
* Konvencio pri Migrantaj Specioj
* Dezertiĝado

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala ttt-ejo de la Mediprogramo

Kategorio:Unuiĝintaj Nacioj
Kategorio:Mediprotektado
Gaudeamus

**Gaudeamus** estis hungarlingva gazeto, sed poste ankaŭ kun paĝoj en rumana lingvo de lernantoj de temeŝvara piarista liceo (1946–47). Ĝi estis helpe de MNSZ disvastigita ankaŭ en aliaj lernejoj de Banato kaj en Transilvanujo, eĉ inter la laboristaj kaj kamparanaj junuloj. Readaktis ĝin Pál Bodor. Kunlaboris interalie Tamás Deák, János Farkas, Antal Kapusy, Kovács Ferenc, Erik Majtényi, Zoltán Márki, Ervin Salló, János Szász, Petru Vintilă.

## Fontoj 
*Erdélyi hírlapok és folyóiratok 

*Romániai magyar irodalmi lexikon
Kategorio:Hungarlingvaj gazetoj en Rumanio
Kategorio:Gazetoj de Timișoara
Samu Benkő

**BENKŐ Samu** (benkoe:) estas rumanuja hungara kulturhistoriisto, ano ekstera de la MTA naskita en Leordeni la 25-a de februaro 1928, kaj mortis en Budapest la 21-an de decembro 2021. Li estis edzo de arthistoriistino Margit B. Nagy kaj patro de arkeologo Elek Benkő.

## Biografio 
Samu Benkő la mezlernejon komencis en Marosvásárhely kaj finis en Kolozsvár. Li estis ano de Móricz Zsigmond Kollégium. Poste li studis filozofion en Bolyai Tudományegyetem, kie apud Gábor Gaál estis praktikanto, poste asistanto (1949-52); dume por duonjaro estis instruisto en Óvarsánd. Ekde 1953 li estis esploristo, ĉefesploristo ĉe la Historia Instituto de Akademio en Koloĵvaro. Ekde 1975 li estis ĉefesploristo en scienca biblioteko de Akademio. En 1957-58 li estis redaktoro de Korunk, redakciano ĉe la Kriterion Könyvkiadó. Lia interesiĝo alturniĝis pli kaj pli al la transilvanuja kulturhistoriisto. Li esploris precipe la kulturhistorion de la 18-19-aj jarcentoj. Li estis esploristo de la vivo kaj laboro de János Bolyai.

## Ĉefaj verkoj 
* *Minek nevezzelek*, poemant., red., Bk., 1955;
* *Tanulmányok az erdélyi kapitalizmus kezdeteiről* (Elek Csetri, István Imreh], Bk., 1956;
* *Kemény Zsigmond Naplója*, bevez., Bk., 1966;
* *Bölöni Farkas Sándor. Utazás Észak-Amerikában*, bev., jegyz., Bk., 1966;
* *Bolyai János vallomásai*, Bk., 1968 [rumane: 1976];
* *Sorsformáló értelem*. Művelődéstörténeti dolgozatok, Bk., 1971;
* *Murokország*. Művelődéstörténeti barangolás szülőföldemen, Bk., 1972;
* *A felvilágosodás meggyökerezésének néhány sajátossága az erdélyi magyar művelődésben*, Kvár, 1973;
* *Bolyai-levelek*, szerk., Bk., 1975;
* *Confesiunile lui Bolyai János*, Bk., 1976;
* *II. Rákóczi Ferenc: Fejezetek a Vallomásokból*, szerk., Bk., 1976;
* *Ormós Zsigmond: Szabadelmű levelek vagy democrat lapdacsok aristocrat görcs ellen*, szerk., Bk., 1976;
* *A helyzettudat változásai*, műv. tört. írások, Bk., 1977;
* *Apa és fiú*. Bolyai-tanulmányok, 1977;
* "A legszebb élet, amit magamnak el tudtam képzelni", beszélgetések Kós Károllyal, Bk., 1978;
* *Haladás és megmaradás*, műv. tört. tan., 1979;
* *Erdélyi Múzeum 1814-1818*, vál., bev., Bk., 1979;
* *Széchenyi István: Közjóra való törekedések, szemelvények*, összeáll., bev., Bk., 1981;
* *Őrszavak*, műv. tört. írások, Bk. [-Bp.], 1984;
* *Szenczi Molnár Albert: Napló és más írások*, vál., bev., Bk., 1984;
* *Permanenţâ şi devenire*, Bk., 1984;
* *Ujfalvy Sándor: Az erdélyi régibb és közelebbi vadászatok és vadak*, s. a. r., bev., jegyz., Bk., 1990;
* *Nagy Géza, a literátor és művelődésünk mindenese*, Kvár, 1991;
* *Kós Károly: Életrajz*, közzéteszi, Bp.-Bk., 1991;
* *A romániai magyar tudomány helyzete és az Erdélyi Múzeum-Egyesület feladatai*, 1993;
* *Újrakezdések*. Tanulmányok, előadások, beszélgetések, búcsúztatások. 1990-1994, Csíkszereda, 1996.
* *Monológ alkonyatban*, 2005.http://mek.oszk.hu/06200/06271/

## Fonto 
* Romániai Magyar Irodalmi Lexikon

## Eksteraj ligiloj 
* Baranyai Decsi Csimor János emlékezete

Kategorio:Rumanujaj hungaraj historiistoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Edward Hicks

[eta|350px|*Paca reĝlando*, ĉ. [1834 ]]
**Edward Hicks** (naskiĝis en 1780; mortis en 1849) estis usona pentristo. Li estis ano de kvakerismo kaj pentris naive.

## Vivo 
La patrino de Edward Hicks mortis kiam li estis ankoraŭ suĉinfano kaj la familio, kiu akceptis lin estis kvakeroj. Hicks adoptis tiun religion. Li eklaboris ĉe ĉarkonstruisto kaj lernis pentri enajn ornamojn sur la veturilojn. Pli poste li sendependiĝis kaj kreis entreprenon por ornami meblojn kaj diversajn objektojn.

## Verko 
La plej famaj pentraĵoj de Edward Hicks estas certe la diversaj versioj de *Peaceable Kingdom* (*paca reĝlando*). Ili ilustras la versojn de la libro de Jesaja en la 11-a ĉapitro: *"Kaj loĝos lupo kun ŝafido, kaj leopardo kuŝos kun kaprido; kaj bovido kaj leonido kaj grasigita bruto estos kune, kaj malgranda knabo ilin kondukos."* Multaj el la pentraĵoj de Hicks montras ankaŭ fone la faman traktaton de William Penn por fondi la ŝtaton Pensilvanio.

## Galerio 

Image:Edward Hicks 001.jpg|"The Residence of David Twining" (1845-1848)
Image:Noahs_Ark.jpg|"Noah's Ark" (1846)
Image:Edward Hicks - Penn's Treaty.jpeg|"Penn's Treaty" (1847)
Image:Edward Hicks - The Cornell Farm.jpg|"The Cornell Farm" (1848)

## Eksteraj ligiloj 
* The Worcester Art Museum
* The Philadelphia Museum of Art
* The Newark Museum: American Art 
* The National Gallery of Art
* Edward Hicks dans Artcyclopedia

Kategorio:Usonaj pentristoj
Kategorio:Naivaj pentristoj
Kategorio:Kvakeroj
Kategorio:Usonaj kristanaj religiuloj
Kategorio:Konvertitaj al kvakerismo
Miklós Bogáti Fazekas

**BOGÁTI FAZEKAS Miklós** (bogati fazekaŝ) estis hungara reformita pastro, poeto naskita en Torda? la 14-an de decembro 1548 kaj mortinta en Koloĵvaro inter 1598 kaj 1607.

## Biografio 
En aŭtuno de 1575 Bogáti Fazekas estadis en Deĵo, poste por kelkaj jaroj instruis en Torda, en 1578 aŭ pli malfrue en komenco de 1579 en Koloĵvaro li fariĝis lernejestro. En 1580 li instruis en Gerendo, poste revenis al Torda. En la fino de 1584 aŭ en la unua parto de 1585 li estis pastro en Homoródszentpál. En 1598 li ankoraŭ vivis, eĉ eble en 1607, kiam li estadis en Szenterzsébet.

## Ĉefaj verkoj 
* *Három jeles főhadnagyoknak vetélkedések* (Kolozsvár, 1576);
* *Az ötödik része Mátyás király dolgainak* (Kolozsvár, 1577);
* *Szép história az tökéletes asszonyállatokról* (Kolozsvár, 1577);
* *Ez világi nagy sok zűrzavarról való ének* (Kolozsvár, 1591);
* *Aspasia asszony dolga...* (Kolozsvár, 1591);
* *Az nagy Castriot Györgynek... historiája...* (Kolozsvár, 1592).

## Bibliografio 
* Dézsi Lajos: B. F. M. élete és költői munkássága (Bp., 1895);
* Schiller István: B. F. M. élete és vallásos tárgyú költészete (Bp., 1915).

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

B
Sámuel Teleki (kanceliero de Transilvanio)

**TELEKI Sámuel** estis hungara grafo, kanceliero de Transilvanujo, verkisto, bibliotekfondanto kaj mecenato naskita en Gernyeszeg la 17-an de novembro 1739 kaj moertinta en Vieno la 7-an de aŭgusto 1822. Li estis la patro de privojaĝa verkisto Domokos Teleki.eta|dekstra|Sámuel Teleki
## Biografio 
Dum siaj junaĝaj vojaĝoj eksterlande Sámuel Teleki decidis kolekti precipe librojn. Dum regado de Maria Teresia li estis kameraisto reĝa, ĉefprefekto, konsilanto. Dum regado de Jozefo la 2-a li fariĝis interna sekretkonsilanto, ekde 1784 ĝis 1790 reĝa komisaro en tiam formita Nagyvárad-distrikto, ĉefprefekta loktenento de departementoj Szabolcs, Békés, Arad, Csanád, Csongrád, en distrikto de hajdukoj ĉefkapitana loktenanto, inter 1785 kaj 1787 ĉefprefekto de Departemento Bihar, en 1792 hungara vickanceliero kaj ĉefprefekto de Departemento Máramaros. Dum Leopoldo la 2-a li fariĝis ĉefkanceliero de Transilvanujo kaj ekde 1791 denove ĉefprefekto de Departemento Bihar. Li fondis la libraron Biblioteko Teleki-Bolyai.

## Ĉefaj verkoj 
* Bibliotheca Samuelis S. R. I. Com. Teleki de Szék (Pars I – II., Viennae, 1796, 1800, Pars III., Viennae, 1811).

## Bibliografio 
* Fodor István: T. téka (Marosvásárhely, 1938).
* Deé Nagy Anikó: *Teleki Sámuel és a Teleki-Téka*, 1976.
* Weszely Tibor: *Teleki Sámuel levelezése világhírű tudósokkal*, 2003.
* Deé Nagy Anikó: *Gondolatok a marosvásárhelyi Teleki Tékáról*. Pallas-Akadémia Könyvkiadó, 2007.

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon 

Kategorio:Kancelieroj de Transilvanujo
Kategorio:Hungaraj verkistoj
Soltvadkert

**Soltvadkert**  estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en Distrikto Kiskőrös. Vadkert signifas sovaĝa-ĝardeno. Dum la mezepoko la ĉirkaŭaĵo estis riĉa je sovaĝbestoj kaj kreskaĵoj.
eta|maldekstre|Aerfoto pri Soltvadkert

## Situo 
Soltvadkert situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Baja-Kecskemét, laŭ fervojo Budapeŝto-Beogrado. Kiskőrös troviĝas 10, Kecel 14, Izsák 33, Kecskemét 46, Baja 63, Budapeŝto 125 km.
eta|Monumento pri vinberisto Fülöp Kramer

## Historio 
Laŭ la urbanoj la komunumo fondiĝis en 1376, kion la turkoj faris senhoma, poste hungaroj, germanoj kaj slovakoj refondis ĝin. La komunumo urbiĝis en 1993.

La urbo famas pri vinkulturo. En la proksimeco troviĝas lago Vadkerti, kie estas feriejo.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Sankta Spirito (Soltvadkert) de 1808
* Kalvinana preĝejo (Soltvadkert) de 1794
* klasikisma luterana preĝejo (Soltvadkert) de 1837, la turo estas 42 m-ojn alta
* tombeja katolika templo de 1847
* nobeldomo de Lukács [lukAĉ) de 1820

## Ĝemelurboj 
*  Șărmășag, Rumanio
*  Bodelshausen, Germanio

## Famuloj 
En Soltvadkert naskiĝis:
* geografo Sándor Marosi
* pastro György Benyik.
eta|maldekstre|Kalvinana kirko en Soltvadkert

## Referencoj 
Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Soltvadkert
Liberecisma socialismo

**Libera socialismo**, **liberecana socialismo**, **liberecisma socialismo** aŭ **anarki-socialismo** estas kolektoterminoj por grupo de kontraŭaŭtoritatismaj politikaj filozofioj kaj ideologioj, kie kuniĝas socialismo kaj anarkiismo. La ideologioj celas krei socion sen politika, ekonomia, ekologia aŭ/kaj sociaj hierarkioj – socio en kiu ĉiuj perfortaj aŭ aŭtoritataj institucioj dissolviĝus, kaj en kiu ĉiu homo havus liberan, egalan atingon al la iloj de informo kaj produkto, aŭ socio en kiu tiaj aŭtoritataj institucioj kaj hierarĥioj estus ege reduktitaj laŭ skalo.

Oni atingus tiun ĉi egalecon kaj liberecon per abolicii aŭtoritatajn instituciojn kaj nepublikajn posedaĵojn, por ke rektan kontrolon de la produktadrimedoj gajnu la laborista klaso kaj la tuta socio. Liberecisman socialismon ankaŭ karakterizas pensado kaj agado pri la identigo, kritiko, kaj praktika malkonstruo de ĉiu senrajta aŭtoritato en ĉiu parto da socia vivo. Laŭe, libertanianistaj socialistioj kredas ke "la ekzerco de potenco en iu institucia formo – ĉu ekonomia, politika, religia, aŭ seksa – maljuste dolorigas ambaŭ la potenco-havanton kaj tiun, sur kiu la potenco-havanto ekzercas sian potencon."

Dum multaj specoj de socialismo substrekas la rolon de la ŝtato aŭ politika partio por antaŭenpuŝi liberecon kaj socian justecon, liberecanaj socialistoj esperas je sindikatoj, laboristaj konsilantaroj, municipoj, civitan-asembleoj, kaj aliaj neburokrataj, discentrigitaj metodoj de agado. La plejmulto da liberecanaj socialistoj pledas por tutan forviŝon de la ŝtato, konsiderante ĝin fortreso de kapitalista klasa regnado.

## Liberecanaj socialistoj laŭ tendenco 
Jen nekompleta listo de liberecanaj socialistoj laŭ tendenco. Pro liberacisma socialismo estas kolektotermino ne ĉiu persono konsentis kun la alia pri detaloj. Noto: ne ĉiu persono en la listo estis dumviva liberecana socialisto.

* Murray Bookchin (liberecana municipisto)
* Noam Chomsky (anarki-sindikatisto)
* Ada Colau (liberecana municipisto)
* Emma Goldman (anarki-komunisto)
* Herman Gorter (konsilikomunisto)
* Sebastiano Faŭro (sinteza anarkiisto)
* Petro Kropotkin (anarki-komunisto)
* Eŭgeno Lanti (anarki-sindikatisto)
* Francisco Pi y Margall (liberecana-socialista federaciisto)
* Abdullah Öcalan (demokratia konfederaciisto)
* George Orwell (liberecana socialisto)
* Anton Pannekoek (konsilikomunisto)
* Pierre-Joseph Proudhon (reciprokisto)
* Oscar Wilde (liberecana socialisto)
* Emiliano Zapata (zapatisto)

## Vidu ankaŭ 
* *La homa animo sub socialismo*

Kategorio:Kontraŭkapitalismo

Kategorio:Socialismo
Kategorio:Anarkiismaj pensoskoloj
Kiskunhalas

**Kiskunhalas** [kiŝkunhalaŝ] estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en Distrikto Kiskunhalas, kies centro ĝi estas. La loknomo signifas: eta-kumana-fiŝa. Apud la urbo troviĝas lago, verŝajne pri ties fiŝoj devenas la loknomo.
eta|maldekstre|Urbocentro de Kiskunhalas

## Situo 
Kiskunhalas situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Dunaföldvár-Subotica, laŭ fervojoj Budapeŝto-Beogrado kaj Kiskunfélegyháza-Bátaszék. Budapeŝto troviĝas 130 km-ojn for.
eta|Kalvinana kirko en Kiskunhalas

## Historio 
La tatara invado maldensigis la loĝantaron en 1241, tial poste reĝo Adalberto la 4-a setligis kumanojn inter riverojn Danubo kaj Tiso. Ili fondis la komunumon en 1290, kiu ricevis la rangon kampurbo en 1436. Dum la turkoj la urbeto pluvivis kun multe da suferoj. Post la turka erao la Habsburgoj senrajte hipotekis la urbeton en 1702 al la Ordeno de germanaj kavaliroj. La loĝantaro elaĉetis ĝin en 1745. Ĝis 1753 Kiskunhalas estis rezidejo de "Malgranda Kumanujo". La kumana aŭtonomio ĉesis en 1876. Ventomuelejo ekfunkciis en 1860, kiu ankaŭ nun estas videbla.

La urbo famas pri punto (Árpád Dékáni, Mária Markovits), krome pri agraraj produktoj.

## Vidindaĵoj 
* Urbodomo de Kiskunhalas
* Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Kiskunhalas)
* Preĝejo Koro de Jesuo kaj Terezo el Lisieux (Kiskunhalas)
* Kalvinana preĝejo (Kiskunhalas)
* Sinagogo de Kiskunhalas
* termala banejo

## Famuloj 
* en Kiskunhalas naskiĝis kaj mortis:
** Lajos Fridrich (maŝininĝeniero)
** puntisto Mária Markovits
** politikisto István Nagy Szeder
* en Kiskunhalas naskiĝis:
** aktoroj Tibor Bodor kaj Endre Latabár (pli aĝa)
** Péter Balázs (arkivisto)
** fotisto Iván Köves
** gitaristo Zsolt Daczi
** infankuracisto Ervin Paraicz
** instruisto János Jónás
** Károly Tóth (juristo)
** Lajos Tóth (juristo)
** ĵurnalisto Antal Balla (ĵurnalisto)
** kirurgo László Hangody
** komponisto Árpád Solti
** kuracisto József Frankl
** oficisto Tibor Fajth
** operkantisto Erika Miklósa
** parlamentano János Kerényi
** pentristo Viola Berki
** politikisto Sándor Garbai
** saksofonisto Viktor Tóth
** teatrestro Károly Szuper
* en Kiskunhalas mortis:
** juristo István Gyárfás
** kalvinana episkopo János Tormássy
** kirurgo László Monszpart
** pastro Áron Szilády
** pentristoj Balázs Diószegi kaj Ernő Stepanek
** skulptisto István Örkényi Strasser
** verkisto Julianna Zsigray

## Ĝemelurboj 
*  Sfântu Gheorghe, Rumanio (1997)
*  Kanjiĵa, Serbio (1967)
*  Subotica, Serbio (2001)
*  Kronach, Germanio (1994)
*  Nowy Sacz, Pollando (1994)
*  Hódmezővásárhely, Hungario (1998)
*  Aizkraukle, Latvio (2005)

## Referencoj 
Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Banlokoj
Kategorio:Kiskunhalas
Tompa (urbo)

**Tompa** estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en Distrikto Kiskunhalas. La loknomo signifas: malakuta, sed supozeble la loknomo devenis de konata kapitano.

## Situo
Tompa situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Dunaföldvár-Subotica, (kie estas limpasejo), fervojo Budapeŝto-Beogrado preteriras. Kiskunhalas troviĝas 25, Mórahalom 37, Baja 56, Szeged 58, Kiskunfélegyháza 71, Kecskemét 89, Budapeŝto 169 km.

## Historio
La unua mencio devenis el 1055. La tiam nomata Tompa-puszta estis urboparto de Szabadka ekde 1572. Traktato de Trianon distranĉis la ligon, en 1922 Tompa estis deklarita vilaĝo. La komunumo urbiĝis en 2004.

## Vidindaĵoj 
* paroĥa preĝejo Johano de Capestrano (Tompa) el 1910, la turo estas 47 m
* novgotika katolika preĝejo Sankta Anna (Tompa) el 1905, la turo estas 35 m
* Kastelo de Tompa aŭ kastelo de Redl el 1860, kiu nun estas speciala hospitalo

## Fontoj 
* distancoj

Kategorio:Tompa (urbo)
Kategorio:Vinvilaĝoj
Arbareto

|[eta|dekstra|[San-Francisko: botanika ĝardeno kun cipresacoj]]
|-
|[eta|dekstra|[Arboreto Trompenburg, Roterdamo (Nederlando)]]
|-
|[eta|dekstra|Westonbirt Arboreto, [Gloucestershire]]
|-
|[eta|dekstra|Alfaguara, [Granado (Hispanio)]]
|-
|[eta|dekstra|Von Gimborn Arboreto, [Doorn (Nederlando)]]
|-
|[eta|dekstra|Park Härle, [Bonn (Germanio)]]
|-
|eta|dekstra|Arboreto en Püspökszentlászló, Hungario
|-
|[eta|dekstra|Arboreto Main Taunus, [Sulzbach (Taunus)]]
|}

***Arboreto*** neologisme aŭ **arbareto** simple imitante la latinan terminon *arboretum*, **arbovartejo** aŭ **arboparko** estas kolekto da nur arboj, do artefarita arbaro. Plej ofte temas pri botanika ĝardeno, en kiu troviĝas vivantaj kolektoj da arbecaj plantoj (arboj, arbustoj,...) almenaŭ parte celita al scienca studado.

## Celoj de arbovartejo 
* Prezenti al la publiko maloftajn kreskaĵojn
* Savo de specoj formortaj preskaŭ
* Sciencaj ekzamenoj
* Edukado
* Vidindaĵo
* Reprodukti maloftajn kreskaĵojn

## Arbovartejoj en la mondo 
### Belgio 
* Nacia Botanika Ĝardeno de Belgio
* La Arbovartejo Kalmthout en la antverpena municipo Kalmthout estas unu el la plej malnovaj kaj variaj arbo- kaj plantoĝardenoj de Flandrio
* Arbovartejo Wespelaar

### Ĉeĥio 
* Arboreto Nový Dvůr

### Germanio 
* *Sequoiafarm Kaldenkirchen* en la urbo Nettetal

### Hungario 
En Hungario en la departemento Vas troviĝas plej ofte arbovartejoj. Dum la socialismo kelke da reproduktitaj kreskaĵoj el la lokaj vartejoj trovis lokon en la urbaj parkoj.

La plej menciindaj arbovartejoj troviĝas en: Agostyán, Alcsútdoboz, Miskolc, Bábolna (urbo), Badacsonytomaj, Devecser, Erdőtelek, Kám, Gödöllő, Püspökladány, Püspökszentlászló, Sárvár, Sellye, Sukoró, Szabadegyháza, Szarvas, Tiszakürt, Vácrátót, Vép, Zirc.

### Luksemburgo 
* Arbovartejo Kirchberg

### Madagaskaro 
* Arbovartejo d'Antsokay

### Nederlando 
* Arbovartejo-Heempark Delft
* Arbovartejo Artis
* Beemster Arbovartejo
* Botanische Tuinen Wageningen
* Von Gimborn Arbovartejo
* Tombejo De Nieuwe Ooster
* Arbovartejo Oudenbosch
* Arbovartejo Poort-Bulten
* Arbovartejo Trompenburg
* Pinetum Birkhoven
* Pinetum Blijdenstein
* Pinetum De Dennenhorst
* Arbovartejo "Het Notarisbos", Eenrum
* Pinetum Ter Borgh
* Arbovartejo Hoogvliet
* Arbovartejo in het Stadspark in Groningen
* Arbovartejo Munnike Park en Zwijndrecht

### Nov-Zelando 
* Eastwoodhill Arbovartejo
* Hackfalls Arbovartejo

### Usono 
* Arbovartejo at Flagstaff
* Arnold Arbovartejo
* Holden Arbovartejo
* Lyon Arbovartejo
* Morton Arbovartejo
* North Carolina Arbovartejo

## Vidu ankaǔ 
* Arbaro
* Bosko
* Sekplantaro

*