Ivano la Terura

**Ivan** (aŭ **Johano**) **Vasiljeviĉ Groznij** (Johano la 4-a) () (naskiĝis la 25-an de aŭgusto 1530, mortis la 18-an de marto 1584) estis caro de la Rusa Carlando. Alilingve li estis ankaŭ nomata **Ivano la Kvara de Rusio**, pli ofte ***Ivano la Terura***.

## Biografio
Ivano la 4-a estiĝis caro estante trijaraĝa, post morto de sia patro Bazilo la 3-a. Ĉar Ivano estis tre juna, reĝadon prenis lia patrino Helena Glinskaja. Helena reĝis nur kvar jarojn. Dum sia frua infaneco Ivano estis atestanto de oftaj konfliktoj inter bojaraj klanoj de Ŝujskij kaj Beljskij por potenco.

Kronado de Ivano, kiu okazis en Uspenskij katedralo de moskva Kremlo, koincidis kun brulego de Moskvo en 1547.
eta|maldekstra|Uspenskij katedralo de moskva Kremlo
De tiam Ivano estis sub influo de Elektita Konsilio, kiun li kreis. Tiu Elektita Konsilio estis gvidata de Aleksej Adaŝev kaj pastro Silvestro. Dum tiu ĉi tempo gravaj reformoj (celoj: centrigo kaj plibonigo de sistemo de ŝtata regado) estis faritaj. Novaj ŝanĝoj rezultis en konkeroj en oriento.

Dum la 16-a jarcento kazanaj tataroj rabatakis Rusion eĉ ĝis Kostroma kaj Ustjug. Ili estis subtenataj de krimeaj tataroj kaj turkoj. Interalie, tataroj kontrolis la Volgan komercan vojon. Dum militiroj en 1547-1552, la kazana ĥanujo estis aligita, kaj en 1556 la astraĥana ĥanujo. Nun, tuta Volgo estis alirebla por komerco, kaj aperis ebleco por esplorado de la orienta Siberio. En 1555 siberia ĥano *Ediger* agnoskis sian dependecon de la moskva caro.

Dum la reĝado de Ivano la Terura nova aro de leĝoj estis kompilita. Ivano la 4-a estis konata kiel reĝo, kiu estis iniciatinto de opriĉnina kaj Livona milito.

La karaktero de la caro havis ekstremajn trajtojn. Li firme defendis sian dian rajton esti aŭtokrato kaj ĉiam strebis al senbrida potenco. Estinte kruela, li estis suspektema kaj havis manion de persekuto. Ivano terure likvidis siajn kontraŭulojn, realajn kaj ŝajnajn. En 1581 li en akto de rabio mortigis sian duan filon Ivanon, kiu estus lia heredonto. La caro estis tiom kruela, ke nuntempe li estas konata en la okcidenta mondo ĉefe kiel Ivano la Terura.

## Pri la nomepiteto 
La nomepiteto *Terura*, kiun kutimas uzi la okcidentanoj, estas mistraduko. Ĝi ne respondas al la originala *грозный*, ĝi respondus al *ужасный*. La ĝusta traduko estas *timinda*, epiteto kiu neniel estas malaproba, sed tute male, respektoplena. Per tiu epiteto oni nomis militŝipojn kaj urbon (fonditan kiel fortreso) Grozno.

Prave rimarkigas franca historiisto poldevena K. Waliszewski [valiŝevski]:

Kaj antaŭ ĉio, la epiteto *Terrible* (terura), kiun mi devis meti
en la titolon de mia libro ... estas misa. (...) La germanoj hezitas
inter *der Schreckliche* (la terura) kaj *der Grausame* (la
kruela) — el la du fuŝaj versioj la dua estas pli misa. Neniam
la moskvianoj tiel nomis Johanon la Kvaran. Li estis *грозный*.

## Ivano la Terura en kulturo kaj arto 
### En beletro 
* Vivon de caro Ivano la Terura priskribis rusa verkisto Aleksej Konstantinoviĉ Tolstoj en la historia romano *Princo Serebrjanij*, kiu aperis en Esperanta traduko de Maria Ivanova Ŝidlovskaja (1912, represo 2004).
* *Opriĉnik* (en rusa: «Опричник», IPA: [ɐˈprʲitɕnʲɪk]), tradukita foje kiel *La Gardisto*, estas opero en kvar aktoj, kvin scenoj, de Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij por sia propra libreto laŭ tragedio *La Opriĉnikoj* (en rusa: Опричники) de Ivan Laĵeĉnikov (1792–1869). La temo de la opero estas la opriĉnikoj. La agado okazas en la kortego de Ivano la Terura dum la epoko de la Opriĉnina (1565–1573).

### En kino 
* "Ivan Vasiljeviĉ ŝanĝas la profesion", sovetia komedio
* Ivano la Terura (, *Ivan Grozniy*) estas duparta historia eposa filmo pri la caro Ivano la Terura, nome Ivano la 4-a de Rusio, mendita de la soveta estro Jozefo Stalino, kiu admiris lin kaj identiĝis kun Ivano, verkita kaj reĝisorita de la kinisto Sergej Eisenstein. La parto 1a estis publikigita en 1944; tamen, la parto 2a ne estis publikigita ĝis 1958, ĉar ĝi estis malpermesita pro ordono de Stalino, kiu iĝis aludita de la ties priskribo de Ivano

## Referencoj 

Dosiero:Vasnetsov Ioann 4.jpg|
Dosiero:Alexander Litovchenko - Ivan the Terrible Showing Treasures to the English Ambassador Jerome Horsey.jpg|
Dosiero:Ivans ivory throne.jpg|
Dosiero:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|


Kategorio:Mortintoj en 1584
Kategorio:Naskiĝintoj en 1530
Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo
Kategorio:Mortintoj en Moskvo
Kategorio:Moskvaj princoj
Kategorio:Caroj de Rusio
Kategorio:Urbofondintoj
Kategorio:Monaĥoj de la Rusa ortodoksa eklezio
Kategorio:Rusiaj verkistoj