open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vanikora apuseto

La **Vanikora apuseto**, **Unukolora salangano** aŭ **Vanikora salangano** (*Aerodramus vanikorensis*) estas malgranda apuso de la genro *Aerodramus* kaj unu el 25 specioj de la genro. Ĝi estas gregema, mezgranda apuseto kun nur iome forkoforma vosto. La koloro estas malhelgrizbruna, pli malhela sur la supraj partoj kun iom pli palaj subaj partoj, precipe sur mentono kaj gorĝo. Ĉi tiu specio estas disvastigita de Filipinoj tra Wallacea, Nov-Gvineo kaj Melanezio. Ĝi manĝas fluginsektojn ĉefe en malaltaj arbaroj kaj malfermaj areoj. Ĝi nestas en kavernoj kie ĝi uzas sian senton de eĥolokigo, malofta ĉe birdoj, por navigi.

## Taksonomio
La Vanikoran apuseton formale priskribis en 1832 la francaj natursciencistoj Jean Quoy kaj Joseph Gaimard el specimeno kolektita sur la insulo Vanikoro en Salomonoj. Ili stampis la duvortan nomon *Hirundo vanikorensis*. 

Tiu  ĉi apuseto estas nun metita en la genron *Aerodramus*, kiun enkondukis en 1906 Harry C. Oberholser.

Oni agnoskis jenajn dek du subspeciojn:

## Kutimaro
### Manĝado
Ĉi tiu specio manĝas fluginsektojn, precipe formikojn.

### Reproduktado
Tiu ĉi specio nestas kolonie en kavernoj, kie ĝi uzas eĥolokigon por navigi. La nesto estas malprofunda taso el muska materialo kaj salivo, kutime alkroĉita al vertikala surfaco de kaverna muro en la tute malluma zono. En Gvamo, *Neckeropsis lepiniana* estas uzata kiel nesta materialo, kaj en Havajo, hepatiko (*Herberta* spp.) estas uzata. Unu aŭ du blankaj ovoj formas la ovodemeton. La kovoperiodo estas almenaŭ de dek du tagoj, kaj la idoj povas bezoni tridek kvin tagojn por elnestiĝo.

## Referencoj 
* Chantler kaj Driessens, *Swifts* 
* Chantler, Phil & Driessens, Gerald (2000) *Swifts: a Guide to the Swifts and Treeswifts of the World*, 2a eld., Pica Press, East Sussex.
* Beehler, Bruce M.; & Finch, Brian W. (1985). *Species Checklist of the Birds of New Guinea*. RAOU Monograph No.1. Royal Australasian Ornithologists Union: Melbourne. 
* Beehler, Bruce M.; Pratt, Thane K.; & Zimmerman, Dale A. (1986). *Birds of New Guinea*. Wau Ecology Handbook No.9. Princeton University Press. 
* Coates, Brian J. (1985). *The Birds of Papua New Guinea. Volume 1: Non-Passerines*. Dover Publications: Alderley, Queensland. 
* Higgins, P.J. (ed). (1999). Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds. Volume 4: Parrots to Dollarbird. Oxford University Press: Melbourne. 

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apusedoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Indonezio
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Kategorio:Birdoj de Nov-Gvineo
Temppeliaukio-preĝejo

La **Temppeliaukio-preĝejo** (ankaŭ nomata la **roka preĝejo** aŭ la **temploplaca preĝejo**) estas preĝejo kaj turisma allogaĵo en Helsinko, en la distrikto Etu-Töölö (iom okcidente de la urbocentro).

La Temploplaca preĝejo estas unu el la plej popularaj vidindaĵoj en Helsinko, vizitata de ĉirkaŭ duonmiliono da homoj ĉiujare. En 2006, la preĝejo estis la tria plej vizitata turisma celloko en Helsinko kun 579 570 vizitantoj. La ideo estis konservi la naturan formon de la loko, tial la preĝejo estis konstruita ene de la monto - ĝuste ĉi tiu speciala solvo aparte allogas arkitekturajn entuziasmulojn kaj arkitektojn al la loko.

La preĝejon konstruis en 1969 la arkitektoj Timo kaj Tuomo Suomalainen. Unue, oni eksplodigis truon en la rokfacon, post kio la aperturo estis kovrita per vitra kaj kupra kupolo. La muroj de la preĝejo estas rokaj sen plua finlaboro.

Krom esti centro de diservo, la preĝejo ankaŭ estas vaste konata kaj uzata por pezmetalaj koncertoj pro sia bonega akustiko, pli konataj kiel metalaj mesoj kiuj estas luteranaj diservoj akompanata de kristana pezmetala muziko, kiu unue okazis la 29-an de junio 2006 ĉe la preĝejo Temppeliaukio en Helsinko. La 26-an de aŭgusto 2008, la albumo *Metallimessu* estis publikigita, kun kantoj kaj interludoj sekvantaj la diservon. 

## Bildgalerio 

Dosiero:Temppeliaukio_Church_1.jpg|ligilo=Bestand:Temppeliaukio_Church_1.jpg|alternative=Dak (buiten)| Tegmento (ekstere)
Dosiero:11-07-29-helsinki-by-RalfR-030.jpg|ligilo=Bestand:11-07-29-helsinki-by-RalfR-030.jpg|alternative=Dak (binnen)| Tegmento (interne)
Dosiero:Temppeliaukio_Church_2.jpg|ligilo=Bestand:Temppeliaukio_Church_2.jpg|alternative=Orgel| Orgeno
Dosiero:Eingang_Felsenkirche_Helsinki.jpg|ligilo=Bestand:Eingang_Felsenkirche_Helsinki.jpg|alternative=Ingang| Enirejo

## Referencoj 
Kategorio:Luteranaj preĝejoj en Finnlando

## Vidu ankaŭ 
Helsinki

## Eksteraj ligiloj 
(fi) Oficiala retejo
Griza apuseto

La **Griza apuseto** aŭ **Griza salangano** (*Aerodramus amelis*) estas malgranda apuso de la genro *Aerodramus* kaj unu el 25 specioj de la genro. Ĝi estas endemia de Filipinoj. Ĝia natura habitato estas tropikaj malsekaj arbaroj de malaltaj teroj. Ĝi antaŭe estis konsiderata subspecio de la Vanikora apuseto. Malgraŭ iuj timoj pri konservado, la specio restas Malplej Zorgiga specio.

## Aspekto kaj taksonomio 
eBird priskribas tiun ĉi specion jene: "Mezgranda bruneta apuseto kun malforte forkoforma vosto. Trovebla nur en la filipinaj malaltaj teroj. Tipe trovebla sola aŭ en izolaj grupoj super diversaj malfermaj vivejoj, ofte ŝvebante alte. Sufiĉe unuforma bruna plumaro, manko de pala pugo, kaj grandeco distingas ĉi tiun specion de plej multaj aliaj en la areo; la filipina apuseto estas la plej simila, sed estas pli malgranda, havas pli kvadratpintan voston, kaj ĝenerale preferas pli altajn altitudojn (tipe 700 metroj kaj pli)."
* *A. a. amelis* (Oberholser, 1906) – Filipinoj (escepte Palavana grupo)
* *A. a. palawanensis* (Stresemann, 1914) – Palavana grupo kaj insulo Balambangan (norde de nordorienta Borneo)

## Ekologio kaj kutimaro 
Ĝi manĝas malgrandajn insektojn dumfluge. Formas grupojn de ĝis 40 individuoj, kiuj kunlaboras kun aliaj apusetoj.

Tipe ili nestumas en mallumaj kavernoj. La nesto estas ronda, kompostita el plantoj, musko kaj salivo. La averaĝa ovodemetado estas de nur 1-2 ovoj. Ne multe pli oni scias pri ĝia reproduktado.

## Habitato kaj konservado 
Ĝi troviĝas en vasta gamo de vivejoj, inkluzive de marbordaj regionoj, arbaroj kaj agrikulturaj terenoj kaj herbejoj.

Internacia Unio por la Konservo de Naturo ankoraŭ ne agnoskas ĉi tiun kiel propran specion. Ĝi taksis ĝian gepatran specion, la Vanikoran apuseton, kiel malplej zorgigan specion.

## Referencoj 
* Chantler kaj Driessens, *Swifts* 
* Chantler, Phil & Driessens, Gerald (2000) *Swifts: a Guide to the Swifts and Treeswifts of the World*, 2a eld., Pica Press, East Sussex.

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apusedoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de la Filipinoj
Erice (Turkujo)

**Erice** estas vilaĝo en  Sivaslı de provinco Uşak en Turkujo. Ĝi havas 326 loĝantojn laŭ la loĝantregistro por 2024.

Erice situas en la norda parto de la valo de la rivereto Banaz, apud la vojo inter la urboj Banaz kaj Sivaslı, ĉirkaŭata de agrikulturejoj kaj arbaroj de malgrandazia pino. La roka fundamento estas sedimenta kaj la grundo apartenas al la bruna arbara tipo.

2 km sudoriente de Erice estas ruina vilaĝo kaj apud tio estas nekropolo. La antikva vilaĝo apartenis al la urbo Sebasto. Tri antikvaj tumuloj estas kontraŭleĝe elfositaj en la nekropolo. Laŭ la strukturo, unu estas simila al grek-persaj tumuloj de la sesa aŭ kvina jarcento a.K. kaj la aliaj estas similaj al makedonaj de la kvara aŭ tria jarcento a.K. Aliaj trovaĵoj datiĝas al la roma kaj bizanca epoko. Rom-imperia kristana funebra monumento estas trovita kaj kristana preĝejo el la 10-a jarcento apud la rivero.

La malutopia romano *Manves City* de  priskribas fikcian estontan version de Erice.

## Referencoj
Kategorio:Provinco Uşak
Kategorio:Administraj unuoj de Turkio
Un amor (2023)

***Un amor*** (Unua amo) estas hispana amafera drama filmo de 2023 reĝisorita de Isabel Coixet, laŭ scenaro de Coixet mem kaj de Laura Ferrero. La filmo estas kinadaptaĵo de la samnoma romano de Sara Mesa. La filmo estas ĉefrolulita de Laia Costa, Hovik Keuchkerian, Luis Bermejo, Hugo Silva kaj Ingrid García Jonsson. Ĝi premieris en kinejoj la 10an de novembro 2023. Kaj ricevis plurajn nomumojn kaj premiojn.

## Intrigo 
Fuĝinte de pezega urba vivo, Nat (Laia Costa) translokiĝas al vilaĝeto en rurega areo. En preskaŭ ruina domo, ŝi loĝas akompanata de malĝentila hundo. Sen preciza celo, ŝi klopodas por rekonstruo de vivo. Tiel ŝi devas fronti la malamikecon de sia luinto kaj la malfidon de la lokanoj; kaj Nat malkovras sin mem akceptante seksan proponon de najbaro Andreas (Hovik Keuchkerian).

Alia najbaro ĵaluzas kaj klopodas por seksallogo, sed malsukcese. Ŝi plue sekvas sian rilaton kun Andreas, nomita surloke La Germano. Sed iam li laciĝas je la afero kaj rompas sian rilaton. Plia kompliko okazas kiam ŝia hundo mordas najbaretinon kaj oni forportas ŝin, tiel ke ŝi seniluziiĝas kaj decidas foriri.

## Geaktoraro kaj roluloj 
* Laia Costa kiel Nat.
* Hovik Keuchkerian kiel Andreas.
* Hugo Silva kiel Píter.
* Luis Bermejo kiel la luinto.
* Ingrid García Jonsson kiel Lara.

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj
* en imdb

Kategorio:Hispanaj dramaj filmoj
Kategorio:Amaferaj filmoj
Kategorio:Hispanlingvaj filmoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 2023
Kategorio:Filmoj adaptitaj de libroj
Gvama apuseto

La **Gvama apuseto** aŭ **Mariana salangano** (*Aerodramus bartschi*) estas malgranda apuso de la genro *Aerodramus* kaj unu el 25 specioj de la genro.

## Taksonomio
Ĝi estis iam kunigita kun la Karolina apuseto (*Aerodramus inquietus*). Ĝiaj naturaj vivejoj estas tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj, mangrovarbaroj kaj herbejoj. post esti listigita kiel Endanĝerigita en 2016. La populacio sur Gvamo malkreskis pro predado fare de brunaj arboserpentoj kaj la uzo de agrikulturaj pesticidoj, kvankam oni kredas, ke ĝi poste pliiĝis al ĉirkaŭ 900 individuoj en 2006. La populacio sur Saipano estis taksita en 2005 je ĉirkaŭ 5400 individuoj, kvankam ĉi tiu populacio estas en danĝero se la bruna arboserpento establiĝos sur la insulo. La ĉirkaŭkalkulita grandeco de la Aguiguan-populacio estas ĉirkaŭ 400. La ununura konata reprodukta kolonio sur Oahu estis taksita en 1997 je minimumo de 17 reproduktantaj paroj. Proponitaj konservadaj decidoj estas daŭra populacia monitorado kaj limigo de kavernaj ĝenoj, la prevento de la establado de brunaj arboserpentoj en la Nord-Marianaj Insuloj, kontrolo de enkondukitaj ŝlimŝmiraĵaj vespoj kaj blatoj kie ili difektas nestojn, kaj la reenkondukon de birdoj al Rota, de kie ili estis formortigitaj en la 1970-aj jaroj.

## Referencoj 
* Chantler kaj Driessens, *Swifts* 
* Chantler, Phil & Driessens, Gerald (2000) *Swifts: a Guide to the Swifts and Treeswifts of the World*, 2a eld., Pica Press, East Sussex.

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apusedoj
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Hovik Keuchkerian

**Hovik KEUCHKERIAN Burgui** (Bejruto, Libano, 14a de novembro 1972) estas hispana aktoro, verkisto kaj eksboksisto de armena deveno.

Li vivis en Hispanio ekde tria jaro. Li eklaboris kiel kelnero, gimnaziestro kaj boksisto. Li iĝis dufoje landa ĉampiono. Poste li iĝis verkisto.

En arta kariero, li startis kiel monologisto kaj duarangaj roloj en filmoj, En 2012 li ekricevis gravajn rolojn, ekzemple en *Alacrán enamorado*, poste en *Los días no vividos* (2014). Li ludis ankaŭ en teatro, televido ktp. Gravaj filmoj estis *The Man Who Killed Don Quixote* (2018) kaj *Un amor* (2023).

## Filmoj
* 2012, Los días no vividos 
* 2013,	Nieulotne (Indeleble) 	
** Alacrán enamorado 	
* 2014,	Justi&Cia 	
* 2016,	Toro 	
** Assassin's Creed 	
* 2017, El club de los buenos infieles 	
** Reevolution 	
* 2018 	The Man Who Killed Don Quixote 	
* 2019, 4 latas 	
* 2022,	Rainbow 	
** Amerikatsi 	
* 2023,	Un amor 	
** 2024, El hoyo 2

Kategorio:Hispanaj aktoroj
Karolina apuseto

La **Karolina apuseto** aŭ **Karolina salangano** (*Aerodramus inquietus*) estas malgranda apuso de la genro *Aerodramus* kaj unu el 25 specioj de la genro. Kelkaj taksonomiistoj konsideras ĝin subspecio de la Vanikora apuseto. Ĝi estas endemia de Karolinoj, kaj ĝia natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj malsekaj arbaroj de malaltaj teroj.

Temas pri nigreca birdo kun flugiloj pli larĝaj kaj malpli longaj ol tiuj de tipaj apusoj. Ĝi hava iomete forkoforman voston kaj ne tiom longan ol tiuj de tipaj apusoj.

## Referencoj 
* Chantler kaj Driessens, *Swifts* 
* Chantler, Phil & Driessens, Gerald (2000) *Swifts: a Guide to the Swifts and Treeswifts of the World*, 2a eld., Pica Press, East Sussex.

## Eksteraj ligiloj
* Karolina apuseto *Aerodramus inquietus* (BirdLife International)
* Karolina apuseto *Aerodramus inquietus* (IUCN Red List of Threatened Species)

Kategorio:Apusedoj
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Polinezia apuseto

La **Polinezia apuseto**, **Polinezia salangano**, **Tahitia apuseto** aŭ **Tahitia salangano** (*Aerodramus leucophaeus*) estas malgranda apuso de la genro *Aerodramus* kaj unu el 25 specioj de la genro. Kvankam ofte ĝi estas komparita kun la Markiza apuseto, tiu ĉi birdospecio estas ofte pli palvizaĝa. La specio estas monotipa, tio estas ke ĝi ne havas subspecion.

Ĝi estas endemia de Societa Insularo en Franca Polinezio, kie ĝi vivas en Tahiti kaj Moorea.

## Aspekto
*Aerodramus leucophaeus* estas tre rilata al la *A. sawtelli*. Graaj trajtoj estas iomete mallongaj flugiloj, forkoforma vosto, malhelbrunaj supraj partoj kaj grizbrunaj subaj partoj. Ĉi tiu birdo estas ĉirkaŭ 11 cm alta kun forkoforma vosto.

Ili havas sekan krion kun ripetaj intervaloj.

Oni raportis, ke ĉi tiu specio havas ian formon de eĥolokigo.

## Manĝado
Tiu ĉi apuseto manĝas insektojn, kiujn ĝi kaptas dumfluge, manĝante je altaj altitudoj. Ĝi preferas malsekajn, rokajn kaj arbarkovritajn valojn je altaj altitudoj, kaj nestas aŭ en malprofundaj depresioj kun superpendantaj rokoj, marbordaj klifoj aŭ kavernoj. Populacioj estis trovitaj en la polinezia insulo Moorea. Ili havas vastan gamon da nestejoj: kavernoj, depresioj sub marbordaj klifoj aŭ rokoj, kaj estas subtenataj per salivo. Nestoj estis trovitaj en Markizoj.

La klimato de la Societaj Insuloj estas varma kaj humida inter la monatoj novembro kaj aprilo, sed malvarmeta kaj seka dum la ceteraj monatoj de la jaro.  

La insulo Moorea konsistas el akraj pintoj kaj inkluzivas grandan montaran ĉenon konsistantan el antikvaj vulkanoj.

## Konservado
Nuntempe ĉi tiu specio ne estas tutmonde minacata. Ĝi estas klasita kiel vundebla, sed stabila. Ĉi tio ŝuldiĝas al predado de ovoj. Ili plejparte troviĝas en aroj (de ĝis 100).

La totala populacio estis taksita je 200–500 birdoj en 1984 kaj nuntempe oni ankoraŭ supozas, ke ĝi nombras malpli ol 1000 individuojn, el kiuj la plej grava subpopulacio (100 birdoj) estas en la valo Papehue.

## Referencoj 
* Chantler kaj Driessens, *Swifts* 
* Chantler, Phil & Driessens, Gerald (2000) *Swifts: a Guide to the Swifts and Treeswifts of the World*, 2a eld., Pica Press, East Sussex.

## Eksteraj ligiloj
*BirdLife Species Factsheet.

Kategorio:Apusedoj
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Simtany

**Simtany** () estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de municipo Pohled, en distrikto Havlíčkův Brod. Ĝi troviĝas proksimume 1,5&nbsp;km oriente de Pohled. En la jaro  ĉi tie daŭre vivis .

**Simtany** estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 2,57&nbsp;km².

## Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1304.

## Loĝantaro
## Pluaj fotoj 

Simtany - veterán 02.jpg|Simtany
Simtany, silnice.jpg|Simtany
Simtany - Obec Pohled.JPG|Simtany
Simtany, kaple 02.jpg|Kapelo

Kategorio:Pohled
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Havlíčkův Brod
Kategorio:Setlejoj en Suprasazava montetaro
Kategorio:Setlejoj sur Sázava
Ferenc Levente Hervay

**Ferenc Levente Hervay** [hervai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Hervay Ferenc Levente** estis hungara pastro, cisterciana monaĥo, altlerneja instruisto, bibliotekisto.
eta|

 naskiĝis  en Bratislavo (estonta Ĉeĥoslovakio), li mortis  en Zirc.

## Biografio 
 maturiĝis en cisterciana gimnazio en Pécs en 1937, poste li aliĝis al la cistercianoj. Li studis teologion en monaĥa altlernejo de Zirc, poste pedagogion en Scienca Universitato Péter Pázmány, fine li pastriĝis kasj monaĥiĝis en 1944. Post siaj studoj li ekinstruis en Budapeŝto, sed pro la proksimiĝanta milito en monaĥejo li ricevis plurajn taskojn en monaĥejo de Zirc. En la lernojaro 1946 li instruis en cisterciana gimnazio de Eger, poste ĝis 1952 li estis pastro en la sama urbo. Pro malpermeso de la monaĥa vivo ekde 1953 li estis simpla laboristo, sed li estis kondamnita pro kaŝa katekista ago kaj li estis en prizono (1961-1963). Pro mildiĝo de la socialismo li estis bibliotekisto en Tutlanda Biblioteko Széchényi inter 1963-1981, poste li pensiuliĝis. Tamen inter 1983-1990 li estis vicpastro en Budapeŝto. Depost fino de la socialismo (1990) li iris al Zirc, kie li estis monaĥo, poste inter 1993-1998 li instruis en la monaĥa altlernejo, poste bibliotekestro en la monaĥeja biblioteko. Li ricevis 3 premiojn inter 1972-2011.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Magyarország anyagi kultúrája.* (1938)
* *L’imprimerie du maître Philippe de Nagyszeben et les premièrs livres en langue roumaine.* (1965)
* *Régi Magyarországi Nyomtatványok I. 1473–1600.* (kunaŭtoro, 1971)
* *Régi Magyarországi Nyomtatványok. II. 1601–1635.* Bp., 1983 (kunaŭtoro, 1983)
* *Ciszterciek* (kunaŭtoro, 1997)
* *Zirc, apátsági templom* (2001)

## Fontoj 
* biografio hungare kun foto
* biografio hungare
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj cistercianaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Kategorio:Hungaraj bibliotekisto
Lískovec (Frýdek-Místek)

**Lískovec** () estas iama municipo en ĉeĥa, ekde la 1-a de januaro 1979 unu el antaŭurbaj partoj de la statuta de urbo Frýdek-Místek, en distrikto Frýdek-Místek. Preskaŭ la tuta katastro de Lískovec, inkluzive de la tuta konstruareo, situas en Silezio, sed malgrandaj partoj de la katastro ĉe rivero Ostravice trafas en Moravion. En la jaro  ĉi tie daŭre vivis .

Lískovec situas en katastra teritorio **Lískovec u Frýdku-Místku** kun areo 5,77&nbsp;km².

## Historio 
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1450.

## Loĝantaro 
## Memorindaĵoj
* Preĝejo de sanktaj Simono kaj Judaso

## Pluaj fotoj

Studánka v Hájku - panoramio.jpg|Lískovec
Pomník oběšeným v Lískovci (1).jpg|Monumento al pendumitoj
Frýdek-Místek, Lískovec, K Sedlištím 01.jpg|Lískovec
Frýdek-Místek, Lískovec, dům se sochou sv. Floriána.jpg|Lískovec
Lískovec (Frýdek-Místek), nádraží.jpg|Trajna stacidomo
PKOSTELLISKOVEC.JPG|Preĝejo de sanktaj Simono kaj Judaso

Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Frýdek-Místek
Kategorio:Partoj de Frýdek-Místek
Kategorio:Setlejoj en Subbeskida montetaro
Úpa

**Úpa** () estas ĉeha rivero fontanta en&nbsp;Gigantmontaro du kilometrojn okcidente de Sněžka, sur&nbsp;*Bílá louka* norde de monto Studniční hora proksime de ĉeĥa-pola ŝtatlimo. La fonto triviĝas en Torfejo de Úpa en la 1-a zono de Nacia parko Gigantmontaro. La longo de la fluo estas 78,7&nbsp;kilometroj. La areo de akvokolektejo mezuras 513,1&nbsp;km².

## Setlejoj 
El pli signifaj setlejoj situas sur la fluo de Úpa Pec pod Sněžkou, Velká Úpa, Svoboda nad Úpou, Trutnov, Úpice, Česká Skalice, Zvole, Jaroměř.

### Eksteraj ligiloj 
* Zlíč – aktuální vodní stav na stránkách Povodí Labe
* Základní charakteristiky toku Úpa a jeho povodí
* Seznam vodních elektráren na Úpě


Kategorio:Riveroj en Gigantmontaro
Kategorio:Riveroj en Karkonoŝa cismontaro
Kategorio:Riveroj en distrikto Trutnov
Kategorio:Riveroj en distrikto Náchod
Kategorio:Alfluantoj de Elbo
Kategorio:Landlimo de Ĉeĥio kaj Pollando
Preĝejo de la Beatecoj

La **Preĝejo de la Beatecoj** (, signifante Preĝejo de la monto de feliĉo) estas romkatolika preĝejo proksime de Tabgha kaj Kapernaum ĉe la Maro de Galileo. Ĝi situas en la Norda Distrikto de Israelo.

La templo situas sur monteto nomata la Monto de Beatecoj, ĉar oni kredas, ke de ĉi tiu monteto Jesuo Kristo faris la Surmontan Sermon, enhavantan la Beatecojn (Mateo  5:3–12 kaj Luko  6:20–23). En 1926, la Nacia Asocio por la Helpo de Italaj Misiistoj aĉetis terpecon sur la monto. Proksime, ankaŭ sur la monto estas monaĥejo kaj gastejo administrata de la Franciskanaj Misiistoj de la Senmakula Koro de Maria.

Konstruita en 1938 de la itala arkitekto Antonio Barluzzi, ĝi havas okangulan planon, kiu respondas al la nombro de Beatecoj en la okcidenta kristanismo.

Male al plej multaj 20-jarcentaj katolikaj preĝejoj en Sankta Lando, ĉi tiu intence evitas konstrui super la malfru-antikvaj/bizancaj ruinoj. Al la Preĝejo de la Beatecoj tial mankas forta loka tradicio. Ĝi estas ofte vizitata de pilgrimantoj, parte pro la vido, kiun ĝi ofertas al la Maro de Galileo kaj la lokoj asociitaj kun la ministerio de Jesuo.

Interne, la elementoj estas aranĝitaj simple: en la centro, la altaro, kronita per alabastra arkivolto; malantaŭ ĝi, levita sur porfira piedestalo, la tabernaklo aŭ sanktejo, ornamita per scenoj de la Pasiono el orumita bronzo; sur la tamburo, ok vitraloj kie estas densigitaj la vortoj de la beatecoj kolektitaj en ĉapitro 5 de la Evangelio laŭ Sankta Mateo.

Sur la planko estas montrata mozaiko kun simboloj de virtoj (fido, karitato, prudento, inter aliaj).

## Galerio 

Dosiero:Berg_der_Seligpreisungen_BW_5.JPG|alternative=Seen from Capernaum|
Dosiero:Berg_der_Seligpreisungen_BW_1.JPG|alternative=Side view|
Dosiero:Mosaic_in_mount_of_beatitudes_in_israel.jpg|alternative=Pavement mosaic|

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj de la preĝejo de la Beatecoj ĉe la Manar al-Athar fotoarkivo
Kategorio:Lokoj de romkatolika pilgrimado
Zsigmond Lajos Horváth

**Zsigmond Lajos Horváth** [ĵigmond lajoŝ horvAt], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Horváth Zsigmond Lajos** estis hungara pastro, cisterciana monaĥo, instruisto.

 naskiĝis  en Győr, li mortis  en Eger.

## Biografio 
 aliĝis al la cistercianoj en 1840, 5 jarojn poste li pastriĝis, supozeble ankaŭ monaĥiĝis. Li instruis en cistercianaj gimnazioj laŭvice en Székesfehérvár kaj Eger, poste li estis pastro inter 1850-1854 en Bakonynána. Li denove instruis en gimnazioj de Pécs, Székesfehérvár kaj Eger, en tiu lasta urbo li estis ankaŭ subprioro ekde 1873 ĝis la pensiuliĝo en 1884. Libertempe li estis unu el la pioniraj fotografistoj.
 
## Elektitaj kontribuoj 
* *Elemi számtan a tanuló ifjuság számára.* (2 partoj, lernolibro, 1851)
* *A fényképészetről.* (1861)
* *Liebig és Platen. Carriere után közzé teszi.* (1875)

## Fontoj 
* biografio hungare
* katolika leksikono la koncerna teksto estas legebla pli malsupre

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj cistercianaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Metuje

**Metuje** () estas rivero en&nbsp;Ĉeĥio, en nordorienta Bohemio, la maldekstra alfluanto de Elbo. Ĝi estas 77,2&nbsp;km longa. La akvokolekta areo de Metuje havas areo 607,6&nbsp;km² kaj per malgranda parto ĝi trafas ankaŭ en Pollandon en la tn. Bohemia angulo en la okcidenta Glatz kaj en ĉirkaŭaĵo de vilaĝo Łączna. La plej alta punkto de la akvokolekta areo estas Vrchmezí (1084&nbsp;m) en&nbsp;Orlica montaro.

El pli signifaj municipoj situas sur tiu ĉi rivero Teplice nad Metují, Hronov, Náchod kaj Nové Město nad Metují. En&nbsp;Jaroměř en alteco 248&nbsp;m, inter Dolní Ples kaj Josefov, ĝi enfluas en  Elbon.

## Eksteraj ligiloj
* Krčín – aktuální vodní stav na stránkách Povodí Labe
* Základní charakteristiky toku Metuje a jeho povodí


Kategorio:Riveroj en Suborlica montetaro
Kategorio:Riveroj en distrikto Náchod
Kategorio:Alfluantoj de Elbo
Kategorio:Akvaro en Broumova montetaro
Skalice (Frýdek-Místek)

**Skalice** () estas vilaĝo en ĉeĥa parto de Silezio, parto de urbo Frýdek-Místek, en distrikto Frýdek-Místek. Sed ĝi ne koneksas kun la urbo kaj ĝi kreas tiel ĝian eksklavon. La katastra teritorio de la vilaĝo estas apartigita de la resto de urbo per katastroj de Staré Město kaj Dobrá. En la jaro  ĉi tie daŭre vivis .

Skalice situas en katastra teritorio **Skalice u Frýdku-Místku** kun areo 9,81&nbsp;km².

## Historio 
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1305.

## Loĝantaro 
## Memorindaĵoj
* Preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo

## Pluaj fotoj

Skalice (u Frýdku-Místku) - fara čp. 91 u kostela sv. Martina (stav červenec 2024).jpg|Skalice
Skalice, okres Frýdek-Místek (17).JPG|Skalice
Skalice, okres Frýdek-Místek (3).JPG|Skalice

Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Frýdek-Místek
Kategorio:Partoj de Frýdek-Místek
Kategorio:Setlejoj en Subbeskida montetaro
Kněžná

**Kněžná** estas malgranda rivero en&nbsp;Regiono Hradec Králové. Temas pri signifa maldekstraflanka alfluanto de rivero Bělá. La longo de la fluo faras 26,7&nbsp;km.

## Paso de la fluo 
La rivero fontas en&nbsp;Orlica montaro, sur okcidenta deklivo de monto Pláň (872 m s. m.), en supermara alteco 795&nbsp;m. Ĝi fluas plejparte tra sudokcidenta direkto, ĝi trafluas tra Rychnov nad Kněžnou. 

## Eksteraj ligiloj
* infoglobe
* Pramen Kněžné
* Rychnov nad Kněžnou – aktuální vodní stav na stránkách Povodí Labe

Kategorio:Riveroj en Orlica montaro
Kategorio:Riveroj en Suborlica montetaro
Kategorio:Riveroj en Orlica tabulo
Kategorio:Riveroj en distrikto Rychnov nad Kněžnou
Katherine Anne Porter

**Katherine Anne PORTER** (naskita la 15-an de majo 1890 en Indian Creek, Teksaso ; mortinta la 18-an de septembro 1980 en Silver Spring, Marilando;  naskita kiel *Callie Russell Porter*) estis usona ĵurnalistino kaj romanverkistino. En 1966 ŝi ricevis la Premion Pulitzer pro la antologio *The Collected Stories*.

Ŝia verkaĵo *Ship of Fools* (Ŝipo de malsaĝuloj) , publikigita en 1962, estis la plej vendata libro en Usono tiun jaron, sed ŝiaj noveloj estis pli laŭditaj de la kritikistoj.

Ŝi estas konata pro sia penetranta kompreno; ŝiaj literaturaj verkoj traktas malhelajn temojn kiel perfido, morto kaj la origino de malbono en homoj.

En 1977, ŝi publikigis *The Never-Ending Wrong* (La senfina malĝustaĵo), kiu priskribas la fifaman proceson kaj ekzekuton de Sacco kaj Vanzetti, okazaĵojn kontraŭ kiuj ŝi protestis 50 jarojn antaŭe.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Brief biography at *Perspectives in American Literature*
* Katherine Anne Porter at *American Masters* (PBS)
* Photos of the first edition of Porter's Pulitzer Prize winning book
* Official site of Porter's childhood home in Kyle, TX
* Papers of Katherine Anne Porter kaj Paul Porter papers en la Hornbake Library, University of Maryland Libraries
* Stuart Wright Collection: Katherine Anne Porter Papers (#1169-009), East Carolina Manuscript Collection, J. Y. Joyner Library, East Carolina University
* Mary Louis Doherty papers, ĉe la Bibliotekoj de la Universitato de Marilando. Enhavas korespondadon kun Katherine Anne Porter.
* Harry C. Perry, Jr. papers, ĉe la Bibliotekoj de la Universitato de Marilando. Enhavas korespondadon kun kaj financajn dokumentojn de Katherine Anne Porter.
* Cyrilly Abels papers, ĉe la Bibliotekoj de la Universitato de Marilando. Abels estis la literatura agento, redaktoro kaj amiko de Katherine Anne Porter.
* .Yale Kolekto de Usona Literaturo, Beinecke Biblioteko de Maloftaj Libroj kaj Manuskriptoj.

Kategorio:Modernismaj verkistoj
Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Chlebovice

**Chlebovice** () estas parto de urbo Frýdek-Místek, en distrikto Frýdek-Místek, en Ĉeĥio. Ĝi troviĝas sudokcidente de Frýdek-Místek. Estas ĉi tie registritaj 269 adresoj. En la jaro  ĉi tie daŭre vivis .

**Chlebovice** estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 7,75&nbsp;km².

## Historio 
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1320.

## Loĝantaro 
## Memorindaĵoj
* Preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo

## Pluaj fotoj

2020 Chlebovice church.jpg|Preĝejo de sanktaj Cirilo kaj Metodo

Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Frýdek-Místek
Kategorio:Partoj de Frýdek-Místek
Kategorio:Setlejoj en Subbeskida montetaro
Pipra

***Pipra*** estas la tipa genro de la familio de pipredoj. Tiu birdogenro enhavas 3 speciojn, troviĝantajn en Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj:

*Passeriformes - paseroformaj
**Pipridae - pipredoj
****Pipra* Linnaeus, C, 1764 - pipro, manako
*****Pipra aureola* (Linnaeus, C, 1758) - ruĝkapuĉa manako
*****Pipra filicauda* Spix, JB, 1825 - fadenvosta manako
*****Pipra fasciicauda* Hellmayr, CE, 1906 - strivosta manako

## Etimologio
La scienca genra nomo *Pipra* venas el la antikva greka *πίπρα* (*pipra*) indikanta etan birdon menciitan de Aristotelo kaj aliaj aŭtoroj, sed neniam ĝuste identigitan.

## Referencoj
Kategorio:Pipredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Garson Kanin

**Garson KANIN** (naskiĝis la 24-an de novembro 1912 en Roĉestro, Novjorkio,  mortis la 13-a de marto 1999 en Novjorko) estis usona aŭtoro de Broadway-teatraĵoj kaj scenaroj. Li ankaŭ laboris kiel teatra aktoro kaj kiel teatra kaj filmreĝisoro.

## Verkaro (elekto) 
* *Remembering Mr. Maugham*; enkonduko de Noël Coward, 1966
* *Hollywood..Stars and Starlets, Tycoons, Moviemakers, Frauds, Hopefuls, Great Lovers*; New York, Viking Press, 1967
* *Tracy and Hepburn, an intimate memoir*, Viking Press, New York, 1971

### Romanoj 
* *Blow Up a Storm*
* *Do Re Mi*
* *Moviola*
* *Smash*
* *The Rat Race*
* ''Where It's At*

### Teatraĵoj 
* *Born Yesterday*
* *The Smile of the World*
* *The Rat Race*
* *The Live Wire*
* *Come on Strong*

### Muzikaloj 
* *Fledermaus*
* *Do Re Mi*

## Filmaro (elekto) 
* *A Man to Remember* (1938), reĝisoro
* *Next Time I Marry* (1938), reĝisoro
* *The Great Man Votes* (1939), reĝisoro
* *Bachelor Mother* (1939), reĝisoro
* *They Knew What They Wanted* (1940), reĝisoro
* *My Favorite Wife* (1940), reĝisoro
* *Tom, Dick and Harry* (1941), reĝisoro
* *The More the Merrier* (1942), scenaristo
* *The True Glory* (1945), reĝisoro
* *From This Day Forward* (1946), scenaristo
* *A Double Life* (1947), scenaristo
* *Adam's Rib* (1949), scenaristo
* *Born Yesterday* (1950), scenaristo
* *Pat and Mike* (1952), scenaristo
* *The Marrying Kind* (1952), scenaristo
* *It Should Happen to You* (1954), scenaristo
* *The Girl Can't Help It* (1956), origina rakonto
* *High Time* (1960), origina rakonto
* *The Rat Race* (1960), scenaristo
* *Some Kind of a Nut'' (1968), scenaristo, reĝisoro

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 

Kategorio:Usonaj scenaristoj
Kategorio:Usonaj dramistoj
Kategorio:Usonaj verkistoj
Gyula Hagyó-Kovács

**Gyula Hagyó-Kovács** [djula hadjO-kovAĉ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun plia persona nomo **Hagyó-Kovács Gyula András** estis hungara pastro, cisterciana monaĥo, agronomo, senatano.

 naskiĝis  en Sajóvárkony (nun urboparto de Ózd), li mortis  en Pannonhalma.
eta|maldekstre|
eta|

## Biografio 
 maturiĝis en cisterciana gimnazio en Eger en 1906, 2 jarojn poste li aliĝis al cistercianoj. Post la novicado li studis teologion en Budapeŝto, en 1913 li monaĥiĝis kaj pastriĝis, jaron poste akiris pedagogian diplomon en Scienca Universitato Péter Pázmány, fine li akiris agronomian diplomon en 1917 en Ekonomia Akademio (Magyaróvár). Post siaj studoj li praktikadis 2 jarojn en la monaĥa bieno en Előszállás, poste li transprenis gvidadon, kie la bieno iĝis tutlande konata pro moderneco. Inter 1939-1944 li estis senatano. En 1945 li havis konflikton pro la komunista terdisdonado, tial li estis forigita kaj vivis plu en monaĥejo en Budapeŝto. Pro falsaj akuzoj li estis en prizono inter 1950-1956, poste li vivis en abatejo de Pannonhalma.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Harminc esztendő Előszálláson. 1914–1944.* (1989)
* *Előszállás utáni éveim. 1945–1958.* (2002)

## Memorigiloj 
* memortabulo (2003)
* busto en Előszállás

## Fontoj 
* biografio hungare
* datenoj
* biografio hungare
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj cistercianaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj agronomoj
Jerome Lawrence

**Jerome LAWRENCE** (naskita kiel **Jerome Lawrence Schwartz**; naskiĝis la 14-an de julio 1915 en Klevlando, Ohio, Usono  – mortis la 29-an de februaro 2004, Malibu, Kalifornio) estis usona dramisto kaj verkisto. Post diplomiĝo de la Universitato de Ohio en 1937 kaj de la Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso en 1939, Lawrence laboris kun Robert Edwin Lee ĉe la Radio de la Armeo de Usono. La du formis dumvivan partnerecon kaj daŭre kunlaboris pri pluraj teatraĵoj kaj muzikaj libretoj ĝis la morto de Lee en 1994.

Lawrence kaj Lee famiĝis per la teatraĵo *Inherit the Wind* el 1955, inspirita de Proceso Scopes. Lawrence priskribis la teatraĵojn de la paro kiel "dividantajn la temon de la digno de ĉiu individuo kaj la dumvivan lukton kontraŭ limigo kaj cenzuro." La paro poste intence evitis Broadway-on kaj formis la American Playwrights Theater en 1963 por reklami siajn teatraĵojn. Post la morto de Lee, Lawrence daŭre verkis teatraĵojn ĉe sia hejmo en Malibu, Kalifornio. Li mortis en Malibu la 29-an de februaro 2004, pro komplikaĵoj de apopleksio.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* Paperoj de Lawrence kaj Lee, 1917-1974, tenite de la Billy Rose Theatre Division, New York Public Library for the Performing Arts

Kategorio:Usonaj dramistoj
Kategorio:Usonaj dramaturgoj
Ĝoukou

**Ĝoukou,** ĉine 周口, pinjine, *Zhōukǒu,* laŭ Wade–Giles: ''Chou-k'ou*, laŭ poŝto: *Chowkow'' estas prefektujnivela milionurbo kaj universitata urbo en provinco Henano, en Ĉina Popola Respubliko. 
eta|maldekstre|Konstruaĵo en Ĝoukou

## Loĝantaro 
La prefektujnivela loĝantaro estas  homoj.

## Geografio 
Ĝoukou situas sur ebenaĵo ĉirkaŭ 50 m alta super la marnivelo laŭ navigebla rivero. Ĝi kovras areon  km² kaj konsistas el 10 dividoj. Loha troviĝas 56, Suĉang 87, Kajfen 131, provinca sidejo Ĝengĝoŭo 154, Ŝanhajo 695, Pekino 714 km aere laŭ https://www.thedistancenow.com/hu/zhoukou_china/luohe_china.

## Historio 
La riĉa historio kaj geografiaj avantaĝoj igis la areon unika urbo. Kiel imperiestra antikva ĉefurbo Ĝoukou portas profundan kulturan heredaĵon de Ĉinio. Kiel prefektujnivela urbego Ĝoukou estis kreita en 2000.

## Ekonomio 
Pro situo en ebenaĵo evidente la agrikulturo estas la plej grava (greno, kotono, oleo, viando kaj tabako). La industrio prilaboras la agrikulturaĵojn. Aparte famas la speciala kaprofelo.

## Edukado 
Ĝoukou havas po 2 universitatojn kaj altlernejojn.

## Trafiko 
La rivero donis senekzemplajn geografiajn avantaĝojn al Ĝoukou en la antikvaj tempoj, kiel havenurbo de la Centraj Ebenaĵoj. Ankaŭ nun la liverado okazas voje, fervoje kaj rivere.

## Klimato 
La klimato estas subtropika kun influo de musono. Jare pluvas averaĝe po 779&nbsp;mm. En ĉiuj monatoj pluvas, sed de junio ĝis aŭgusto ofte pluvas, dum inter decembro-februaro malpli ofte pluvas. La jara averaĝa temperaturo estas , ĝi varias inter .
eta|

## Vidindaĵoj 
* preĝejoj

## Ĝemelurboj 
* 
* 
* 

## Fontoj 
* WikiTrans

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Prefektujnivelaj urboj de Ĉinio
Gunnar Ekelöf

**Bengt Gunnar EKELÖF** (prononcita [ ˌgɵnːaɹ ˈeːkəløːv ], naskiĝis la 15-an de septembro 1907 en Stokholmo; mortis la 16-an de marto 1968 en Sigtuna) estis sveda verkisto.

Ekelöf estas konsiderata unu el la plej gravaj svedaj lirikaj poetoj de la 20-a jarcento. Li estas foje priskribita kiel la plej radikala el la poetoj de la sveda modernismo. Lia verko enhavas elementojn de simbolismo kaj superrealismo. Komence, lin aparte influis la franca superrealismo kaj la muziko de Igor Stravinskij. Poste, sub la influo de Lao Tzu, li evoluigis pli klarajn, pli intelektajn formojn de esprimo. Liaj pli postaj verkoj de la 1960-aj jaroj (la Divan-poemoj) okazas en la mezepoka Bizanco.

Ekelöf ankaŭ laboris kiel arta kaj literatura kritikisto. Li estis membro de la Sveda Akademio ekde 1958.

La poetiko de Ekelöf estis influita de Rimbaud, Eliot, kaj Edith Södergran. Lin ankaŭ influis franca superrealismo. Inter la aŭtoroj, kiujn li tradukis, estis Gustave Flaubert, Arthur Rimbaud, Marcel Proust, Guillaume Apollinaire, André Gide, André Malraux, Saint-Exupéry, kaj multaj aliaj. Kelkaj el liaj verkoj estis publikigitaj nur post lia morto; kolektita eldono de liaj verkoj en ok volumoj estis publikigita inter 1991 ĝis 1993.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* La hejmpaĝo de la Societo Gunnar Ekelöf (svede)

Kategorio:Svedlingvaj verkistoj
Kategorio:Svedlingvaj poetoj
Kategorio:Membroj de la Sveda Akademio
Richard Eberhart

**Richard Ghormley EBERHART** (naskiĝis la 5-an de aprilo 1904 en Aŭstino, Minesoto; mortis la 9-an de junio 2005 en Hanover, Nov-Hampŝiro) estis usona verkisto kaj poeto, gajninto de la Pulitzer-premio en 1966, kaj poezia  konsultisto por la Biblioteko de la Kongreso.

Kreinto de moralista poezio de religia-mistika naturo. Li inspiris sin de la tradicio de angla poezio. Aŭtoro de poemaroj kaj poeziaj teatraĵoj. 

## Verkaro (elekto) 
* A Bravery of Earth (1930)
* Undercliff (1953)
* Shifts of Being (1968)
* Ways of Light (1980)

### Poezio 
* Collected verse plays (1962)
* Selected Poems, 1930–1965 (1965)
* Collected Poems, 1930–1976 (1976)
* The Long Reach: New and Uncollected Poems, 1948–1984 (1984)
* New and Selected Poems: 1930–1990 (1990)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Biografio kaj poeziaj specimenoj de Richard Eberhart. Parto de serio de poetoj. Archived  
* La dokumentoj de Richard Eberhart ĉe la Biblioteko de Dartmouth College
* Kolekto Stuart Wright: Richard Ghormley Eberhart Paperoj, 1885–1990 (numero 1169-004), Kolekto de Manuskriptoj de Orienta Karolino, Biblioteko JY Joyner, Universitato de Orienta Karolino

Kategorio:Studentoj de universitato Harvard
Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Usonaj poetoj
Zelda Fitzgerald

**Zelda Sayre FITZGERALD** (naskita la 24-an de julio 1900 en Montgomery, Alabamo, kiel *Zelda Sayre* ; mortis la 10-an de marto 1948 en Asheville) estis usona verkistino, pentristino kaj dancistino.

## Vivo 
Zelda Fitzgerald estis konsiderata de multaj el ŝiaj samtempuloj kiel la enkorpigo de la tipa moderna knabino (), kaj estis la senduba modelo por la famaj heroinoj de la romanoj de sia edzo, la verkisto F. Scott Fitzgerald, precipe Nicole Diver en *Tender Is the Night*. Hemingway kulpigis ŝin pri la malkreskanta verkaro de Scott. Alkoholaĵo, malfideleco kaj amaraj riproĉoj detruis la geedzecon. Sekve de diboĉa vivo, kiu fariĝis ĉiam pli malfacila, ŝi suferis sian unuan mensan kolapson en 1930, kiu poste estis ligita al diagnozo de skizofrenio. Ŝi pasigis la lastajn jarojn de sia vivo ĉefe en psikiatriaj hospitaloj. En 1932, ŝi publikigis la aŭtobiografian romanon *Save Me the Waltz*. 

En 1938, post malsukcesa vojaĝo al Kubo, ŝi disiĝis de sia edzo por ĉiam, kvankam ili neniam formale divorcis. Ili ofte skribis unu al la alia ĝis lia subita morto pro koratako en decembro 1940. Ŝi ne ĉeestis la funebron de sia edzo nek la geedziĝon de sia filino.

Ŝi mortis en la aĝo de 47 jaroj en incendio ĉe la Mensa Malsanulejo Highland en Asheville, kune kun ok aliaj pacientoj. Ŝi estis ŝlosita en ĉambro atendante elektran ŝokoterapion. La tombo de la Fitzgerald-oj estas en Rockville, Marilando. Ŝia tomboŝtono enhavas la lastan linion el *La Granda Gatsby*.

## Heredaĵo 
Ŝi fariĝis ikono de la 1920-aj jaroj, nomita de sia edzo "la unua *adoleskantino* de Usono". Post la sukceso de la unua romano de sia edzo, *This Side of Paradise* (1920), la Fitzgerald-oj fariĝis famuloj.

Simbolo de la Ĵaza Epoko, la Muĝantaj Dudekaj, kaj la Perdita generacio, Zelda Fitzgerald spertis revigliĝon post sia morto, danke al la publikigo en 1970 de la furorlibro *Zelda: Biografio* de Nancy Milford. La biografio de Milford portretis ŝin kiel feminisman ikonon kaj viktimon de stiranta edzo.

En 1992, ŝi estis enkondukita en la Alabaman Virinan Halon de Famo.  Ŝia nomo inspiris la titolon de la fama videoludserio *The Legend of Zelda*, same kiel samnoma princino.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* "Zelda Fitzgerald", *Encyclopedia of Alabama*

Kategorio:Usonaj mondumuloj
Kategorio:Usonaj pentristoj
Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Muriel Rukeyser

**Muriel RUKEYSER** (naskiĝis la 15-an de decembro 1913 en Novjorko - mortis la 12-an de februaro 1980 en la sama urbo) estis usona verkistino, tradukistino kaj politika aktivulino. Ŝian vivon kaj laboron formis la temoj de egaleco, feminismo, socia justeco kaj judismo.

Ŝi estis aŭtoro de romanoj, eseoj, infanlibroj kaj feminismaj teatraĵoj. Aldone al sia literatura verko, ŝi verkis biografiojn de Josiah Willard Gibbs, Wendell Willkie kaj Thomas Harriot, kaj tradukis verkojn de Octavio Paz kaj Gunnar Ekelöf.

Unu el la plej potencaj verkoj de Rukeyser estis la longa poemo *The Book of the Dead*  (d:Q125186434, 1938), kiu dokumentis la detalojn de la katastrofo de la tunelo Hawks Nest (d:Q5685233), industria katastrofo en kiu centoj da ministoj mortis pro silikozo.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Muriel Rukeyser: Vivanta Arkivo, daŭranta projekto de Orienta Miĉigana Universitato havanta kreivan enhavon de Rukeyser same kiel kritikajn rimedojn kaj sciencajn/kreivajn respondojn de artistoj kaj akademiuloj.
* Artikoloj de Muriel Rukeyser, 1844–1986 ĉe la Biblioteko de la Kongreso
* Gvidlibro pri la Muriel Rukeyser-dokumentoj ĉe la Arkivoj kaj Biblioteko de Specialaj Kolektoj de Vassar College
* Muriel Rukeyser de Michael Thurston, *Modern American Poetry*, prenita la 30-an de januaro 2006
* "La Libro de la Mortintoj" de Muriel Rukeyser
* La FBI-dosieroj de Muriel Rukeyser
* Paĝo de PennSound (aŭdioregistraĵoj).
* La tuta Vojo Hejmen, mallonga filmo

Kategorio:Usonaj kontraŭimpostistoj
Kategorio:Usonaj feminismaj verkistoj
Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Julia Alvarez

**Julia** **ALVAREZ** (naskita  la 27-an de marto 1950 en Novjorko) estas usona poetino kaj verkistino de dominika deveno. Ŝi skribas en la angla.

## Vivo 
Alvarez vivis en la Dominika Respubliko dum la unuaj dek jaroj de sia infanaĝo ĝis ŝia patro kaj lia familio devis fuĝi al Usono pro politikaj kialoj.

Alvarez estas konsiderata unu el la plej sukcesaj latinamerikaj aŭtoroj. Ŝi verkis kvin romanojn, kvar poemarojn, kvar infanlibrojn, kaj du verkojn pri adoleskeco.

Ŝiaj unuaj verkoj estis du poemaroj: *La Libro de Mastrumado*  (1984) kaj *Reveno Hejmen* (1991). Ŝi verkis sian unuan romanon en 1991: *How the García Girls Lost Their Accents* (*Kiel la Knabinoj García* *perdis siajn akĉentojn*). Ĝi fariĝis tre konata.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* La paperoj de Julia Alvarez troviĝas ĉe la Centro Harry Ransom, Universitato de Teksaso en Aŭstino.

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Kategorio:Usonaj poetoj
Robert Pinsky

**Robert Neal PINSKY** (naskita la 20-an de oktobro 1940 en Long Branch, Nov-Ĵerzejo) estas usona verkisto, poeto, literatura akademiulo kaj literaturkritikisto, kiu estis *kortega* *poeto* kaj tial poezia konsilisto de la Biblioteko de la Kongreso inter 1997 ĝis 2000.

Pinsky estas la aŭtoro de dek naŭ libroj, el kiuj la plej multaj estas kolektoj de lia propra poezio. Lia publikigita verko ankaŭ inkluzivas kritikajn tradukojn, inkluzive de kolektoj de poezio de Czesław Miłosz kaj Dante Alighieri . Li nuntempe instruas ĉe la Universitato de Bostono kaj estas redaktisto de la revuo Slate.

Pinsky estis unu el la unuaj usonaj poetoj, kiuj rekonis la grandegan potencon de la Interreto por antaŭenigi poezion. Li iniciatis kaj partoprenis plurajn retajn projektojn, kaj usonajn kaj tutmondajn, por antaŭenigi poezion kiel mision por pli bona mondo. Li estas membro de la Usona Akademio de Artoj kaj Literaturo kaj la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj.

En siaj literaturaj kritikaj eseoj, li diskutis, interalie, la libron de Joan Didion,  *The Year of Magical Thinking*. 

Pinsky verkis la tekstan aventuron *Mindwheel* por la komputilludfirmao Synapse Software en 1984. Li rakontis ĉi tiun sperton kun la ĝenro de interaga fikcio en la dokumenta filmo de 2010 *Get Lamp*.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* 8580 Pinsky

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Robert Pinsky
* Moderna usona poezio pri Robert Pinsky
* La Akademio de Amerikaj Poetoj pri Robert Pinsky  
* Retaj rimedoj de la Biblioteko de la Kongreso

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Usonaj tradukistoj
Kategorio:Usonaj literaturkritikistoj
Kategorio:Usonaj poetoj
Heather Cox Richardson

**Heather Cox Richardson** (naskita la 8-an de oktobro 1962) estas usona historiistino, kiu laboras kiel profesorino pri historio ĉe Boston College. Ŝi instruas kursojn pri la Usona Enlanda Milito, la Rekonstrua Epoko, la Usona Okcidento, kaj la Preriindianoj. Ŝi instruis historion ĉe MIT kaj la Universitato de Masaĉuseco Amherst kaj verkis sep librojn pri historio kaj politiko.

## Vivo 
Richardson naskiĝis en Ĉikago kaj kreskis en Majno. Li estis edukita ĉe la Phillips Exeter Academy en Exeter, Nov-Hampŝiro.. Li ricevis sian FE, MA, kaj PhD de Universitato Harvard . 

Kiel historiisto, Richardson pledas por la studado de historio por lerni distili kompleksajn situaciojn en ion pli facile kompreneblan. Ŝi faras tion per siaj novaĵleteroj, libroj kaj podkastoj.  En 2019, ŝi komencis eldoni *Letters from an American* (Leteroj de Usonano), noktan novaĵleteron kiu kronikas aktualajn eventojn en la pli larĝa kunteksto de usona historio.

La novaĵletero akiris milojn da abonantoj, igante ŝin, en decembro 2020, la plej sukcesa unuopa aŭtoro por pagita publikaĵo ĉe Substack. Richardson kunprezentas la podkaston *Now & Then* kun kolega historiistino Joanne B. Freeman.  En februaro 2022, Richardson intervjuis prezidanton Joe Biden. Aktuale de julio 2025, la novaĵletero havis pli ol 2.6 milionojn da abonantoj, igante ĝin unu el la plej popularaj publikaĵoj ĉe Substack.

Richardson priskribis sin kiel respublikanon de la Lincoln-epoko, sen alligiteco al iu ajn politika partio.

## Verkaro 
* *The Greatest Nation of the Earth: Republican Economic Policies during the Civil War* (Harvard University Press, 1997) 
* *The Death of Reconstruction: Race, Labor, and Politics in the Post-Civil War North, 1865-1901* (Harvard University Press, 2001) 
* *West from Appomattox: The Reconstruction of America after the Civil War* (Yale University Press, 2007) 
* *Wounded Knee: Party Politics and the Road to an American Massacre* (Basic Books, 2010) 
* *To Make Men Free: A History of the Republican Party* (Basic Books, 2014) 
* *How the South Won the Civil War: Oligarchy, Democracy, and the Continuing Fight for the Soul of America* (Oxford University Press, 2020) 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Leteroj de usonano, la novaĵletero kaj podkasto de Richardson
* Heather Cox Richardson ĉe Facebook 
* Heather Cox Richardson ĉe BlueSky

Kategorio:Usonaj historiistoj
John McWhorter

**John Hamilton McWhorter** [ ʤɑːn məkˈhwɔːɻd ə ɻ ] (naskiĝis la 6-an de oktobro 1965 en Filadelfio) estas usona lingvisto.

McWhorter studis ĉe la Universitato Rutgers (BA en Romandaj Studoj, 1985), la Universitato de Novjorko (MA en Amerikaj Studoj), kaj Stanford (Ph.D. en Lingvistiko, 1993). Li estas profesoro pri la anglalingvo kaj kompara literaturo ĉe la Universitato Kolumbio.

## Lingvistiko 
McWhorter specialiĝas pri lingva variado kaj lingvaj kontaktoj (d:Q1410327). Lia esplorado fokusiĝas al kreolo kaj gramatikaj ŝanĝoj influitaj de socihistoriaj faktoroj.

Li interesiĝas ankaŭ pri la originoj de lingvoj kaj ilia evoluo, piĝinoj, kreolaj lingvoj kaj raso. Liaj vidpunktoj estis influitaj de la esplorado de James Greenberg kaj Michael Ruhlen, kvankam McWhorter esprimis kritikon pri kelkaj el iliaj teorioj.

Li estas sincera kontraŭulo de la Sapir-Whorf-hipotezo, kiu asertas, ke lingvo influas pensadon. Li estas la aŭtoro de la popularscienca podkasto *Lexicon Valley* pri lingvo.

Poligloto. En demandaro, li indikis, ke li povas flue legi la jenajn lingvojn: anglan, francan, hispanan, italan, portugalan, germanan, nederlandan, svedan, hebrean, rusan, svahilan, japanan kaj Esperanton.

## Politikaj vidpunktoj 
En sia blogo " *It indign mentioning"* (McWhorter komentis pri lingvo kaj ankaŭ (plejparte el lingva perspektivo) aktualajn debatojn pri politiko, socio kaj rasismo de januaro ĝis aŭgusto 2021, ĝis li estis rekrutita de The New York Times, por kiu li de tiam verkis eseojn dufoje semajne. 

Li estas unu el la subskribintoj de la Deklaro de Westminster, kiu kontraŭas cenzuron. 

## Verkaro (elekto) 
* *The Power of Babel* (2003)
* *Doing Our Own Thing: The Degradation of Language and Music and Why We Should, Like, Care* (2003)
* *Our Magnificent Bastard Tongue: The Untold History of English* (2009)
* *The Language Hoax: Why the World Looks the Same in Any Language* (2014)
* ''Words on the Move: Why English Won't - And Can't - Sit Still (Like, Literally)'' (2016)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* La blogo de McWhorter's ĉe *The New Republic*

Kategorio:Usonaj malfikciaj verkistoj
Kategorio:Usonaj ateistoj
Kategorio:Usonaj lingvistoj