Eŭforbio

**Eŭforbio** (*Euphorbia*) estas planta genro, kiu enhavas unu-, du- aŭ plur-jarajn herbojn kaj arbedojn, el kiuj kelkaj specioj estas kaktosimilaj, sed ĉiuj havas blankan latekson.

Pluraj specioj kulturataj pro la brilkoloraj brakteoj (v. foto). Umbelsimila infloresko kun unuseksaj floroj.

## Priskribo 
### Floraro 
Floraroj estas tre similaj kaj tiel nomata *ciato*. Ili konsistas el reduktitaj unuopaj floroj, kiuj havas nur unu ovolujon resp. stamenon. Krome ili portas altan folion. La frukto estas triparta kapsulo.

### Substancoj 
La plantoj enhavas blankan sukon, kiu efikas irite. La suko estas plej ofte venena, sed ĉe kelkaj specioj povas esti fosforeska aŭ eĉ esti loĝata de parazitaj flagelatoj.

## Specioj kaj disvastiĝo 
[eta|[migdalflora eŭforbio (*Euphorbia amygdaloides*)]]
[eta|*[Euphorbia characias*: de brakteoj ĉirkaŭataj ciatioj]]
[eta|[cipresa Eŭforbio (*Euphorbia cyparissias*)]]
eta|*Euphorbia damarana*
[eta|[azena eŭforbio (*Euphorbia esula*)]]
[eta|[dolĉa eŭforbio (*Euphorbia dulcis*), haraj fruktoj]]
[eta|[multkolora eŭforbio (*Euphorbia epithymoides*)]]
[eta|[marĉa eŭforbio (*Euphorbia palustris*) (triparta karpelo)]]
[eta|*[Euphorbia lathyris*]]
[eta|[meduskapa eŭforbio(*Euphorbia caput-medusae*)]]
eta|melona eŭforbio(*Euphorbia meloformis*)
[eta|[kristdorno(*Euphorbia milii*)]]
eta|(*Euphorbia myrsinites*)
[eta|[trieĝa eŭforbio(*Euphorbia trigona*)]]
[eta|[belega eŭforbio (*Euphorbia pulcherrima*), ŝatata ĉambroplanto]]
eta|infloresko de la sukulenta *Euphorbia millotii* el Madagaskaro

La latina nomo *Euphorbia* venas de Euphorbus, kuracisto de reĝo Juba 2a de Maŭretanio (ĉ. 50 a.K. ĝis 23/24 p.K.). Ĝin Linné donis en 1753 al la plantgenro. Tipa specio estas *Euphorbia antiquorum* L.

*Euphorbia* estas unu el la plej grandaj kaj kompleksaj genroj de la planta regno.

### Subtribo *Euphorbiinae* 
Kiel la DNA-esploroj de Steinmann & Porter 2002 kaj Bruyns & al. 2006 montris, la tiel nomataj stelitaj genroj ĉirkaŭ *Euphorbia*, nome *Elaeophorbia*, *Endadenium*, *Monadenium*, *Synadenium* kaj *Pedilanthus* estas profunde enplektitaj en la genro *Euphorbia*. La konsekvenco estis ilia enordigo en *Euphorbia*. Escepte de la ankoraŭ ne prilaborita genro *Cubanthus*, ĉiuj anoj apartenas al de la subtribo *Euphorbiinae* de la genro *Euphorbia*. Post la enordigo de *Cubanthus* la genro *Euphorbia* estas monofila.

### Subgenroj 
* *Esula* enhavas preskaŭ nur la iaman genron *Esula* kaj kelkajn speciojn de la iama subgenro *Tirucalli*. La plej multaj specioj estas herbaj kaj ne sukulentaj.
* *Chamaesyce* enhavas la iamajn subgenrojn *Chamaesyce*, *Agaloma* kaj *Poinsettia*, respektive la iaman sekcion *Arthrothamnus*, kies koralformaj specioj ne similas al *Chamaesyce*. Nur relative malmultaj specioj estas radik- aŭ trunksekulentaj.
* *Euphorbia* enhavas la iaman subgenron *Euphorbia*, kiu enhavis nur la speciojn kun dornoj sur ŝildetoj, la iamajn genrojn *Elaeophorbia*, la iamajn genrojn *Monadenium*, *Synadenium* kaj *Endadenium*, la iaman subgenron *Lacanthis* (kristdorno-parencoj) kaj la sudafrikajn speciojn ĉirkaŭ *Euphorbia sipolisii*. Preskaŭ ĉiuj specioj estas sukulentaj.
* *Rhizanthium* entenas la plej multajn speciojn de la iama sekcioj *Anthacantha*, *Dactylanthes*, *Meleuphorbia*, *Treisia* kaj *Trichadenia*. Ĉiuj specioj estas sukulentaj.

### Specioj (elekto) 
En Mezeŭropo ekzistas jenaj specioj:
* *Euphorbia acuminata* LAM.: en la Viena Baseno invada el la mediteranea regiono.
* migdalfolia Eŭforbio (*Euphorbia amygdaloides* L.)
* eĝa Eŭforbio (*Euphorbia angulata* Jacq.)
* aŭstra Eŭforbio (*Euphorbia austriaca* A. KERN.)
* griza Eŭforbio (*Euphorbia canescens* L.): ne certa en Aŭstrio
* krajna Eŭforbio (*Euphorbia carniolica* JACQ.)
* cipresa Eŭforbio (*Euphorbia cyparissias* L.)
* dolĉa Eŭforbio (*Euphorbia dulcis* L.)
* multkolora Eŭforbio (*Euphorbia epithymoides* L., sin. *Euphorbia polychroma* A. KERN.)
* azena Eŭforbio (*Euphorbia esula* L.)
* malgranda Eŭforbio (*Euphorbia exigua* L.)
* cerpfolia Eŭforbio (*Euphorbia falcata* L.)
* panona Eŭforbio (*Euphorbia glareosa* PALL. EX BIEB.)
* *Euphorbia glyptosperma* ENGELM.), en malsupra Aŭstrio
* *Euphorbia helioscopia* L.)
* kuŝanta Eŭforbio (*Euphorbia humifusa* WILLD.)
* *Euphorbia lathyris* L.): ĝardenplanto venanta el la mediteranea regiono
* brilanta Eŭforbio (*Euphorbia lucida* WALDST. & KIT.): en Panonio
* makulata Eŭforbio (*Euphorbia maculata* L.)
* blankranda Eŭforbio (*Euphorbia marginata* PURSH): ornamplanto el Nordameriko
* mirta Eŭforbio (*Euphorbia myrsinites* L.): el la mediteranea regiono
* kapklinanta Eŭforbio (*Euphorbia nutans* LAG.)
* marĉa Eŭforbio (*Euphorbia palustris* L.)
* ĝardena Eŭforbio (*Euphorbia peplus* L.)
* larĝfolia Eŭforbio (*Euphorbia platyphyllos* L.)
* ebenakreskanta Eŭforbio (*Euphorbia prostrata* AITON)
* salikfolia Eŭforbio (*Euphorbia salicifolia* HOST)
* rok-Eŭforbio (*Euphorbia saxatilis* Jacq.): endemito de la nordorientaj Kalkalpoj
* *Euphorbia seguieriana* NECKER)
* serpenta Eŭforbio (*Euphorbia serpens* KUNTH)
* strikta Eŭforbio (*Euphorbia stricta* L.)
* turina Eŭforbio (*Euphorbia taurinensis* All.): Neophito el la mediteranea regiono
* *Euphorbia triflora* SCHOTT, NYM. & KOTSCHY: nordorienta Italio, okcidenta Slovenio, Velebit-montaro.
* veruka Eŭforbio (*Euphorbia verrucosa* L.)
* vila Eŭforbio (*Euphorbia villosa* WALDST. & KIT.)
* verga Eŭforbio (*Euphorbia virgata* WALDST. & KIT.)

Jen elekto de pliaj specioj (laŭ „World Checklist of Selected Plant Families“):
* *Euphorbia abdelkuri* BALF. F.; hejmregiono: Sokotro
* *Euphorbia actinoclada* S. Carter; hejmregiono: Sudetiopio, Nordkenjo
* dornarbusta Eŭforbio (*Euphorbia acanthothamnos* HELDR. & SART. EX BOISS.); hejmregiono: Grekio, Kreto, Egeo kaj Malgrandazio
* *Euphorbia aeruginosa* SCHWEICK.; hejmregiono: suda Afriko
* *Euphorbia aggregata* A.BERGER
* *Euphorbia albipollinifera* L.C.Leach; hejmregiono: Sudafriko
* *Euphorbia aleppica* L., hejmregiono: mediteranea regiono ĝis Kaŭkazo
* *Euphorbia alfredii* RAUH; hejmregiono: nordokcidenta Madagaskaro
* *Euphorbia antisyphilitica* ZUCC.; hejmregiono: Meksikio kaj Usono
* senfolia Eŭforbio (*Euphorbia aphylla* BROUSS. EX WILLD.): ŝajne senfolia nanoarbo de la Kanariaj Insuloj (Teneriffa, La Gomera kaj Gran Canaria).
* malhelpurpura Eŭforbio (*Euphorbia atropurpurea* BROUSS. EX WILLD.): arbusta specio sur Tenerifo.
* balzama Eŭforbio (*Euphorbia balsamifera* AITON); Kanariaj Insuloj
* *Euphorbia buruana* PAX
* *Euphorbia canariensis* L.; Kanariaj Insuloj
* *Euphorbia capitulata* REICHENB.); hejmregiono: Balkana duoninsulo
* *Euphorbia characias* L.; hejmregiono: mediteranea regiono, Nordafriko
* Korala Eŭforbio (*Euphorbia corallioides* L.); hejmregiono: Italio kaj Sicilio
* *Euphorbia cotinifolia* L.:
** *Euphorbia cotinifolia* L. subsp. *cotinoides* (MIQ.) CHRISTENH.: ornamplanto kun ruĝbrunaj folioj el la Amazona regiono.
* *Euphorbia deflexa* SIBTH. & SM.; hejmregiono: Grekio kaj Kreto
* arba Eŭforbio (*Euphorbia dendroides* L.): arboforma, sukulenteta specio el la mediteranea regiono, de Nordafriko ĝis proksima Azio
* *Euphorbia dimorphocaulon* P.H.DAVIS; hejmregiono: Kreto, Malgrandazio kaj Kipro
* *Euphorbia dregeana* E.MEY. EX BOISS.: koralforme arbusta specio de Richtersveld en Namibio
* glatfolia Eŭforbio (*Euphorbia glabrifolia* VIS.)
* *Euphorbia herniariifolia* WILLD.; hejmregiono: Balkanio, Egeo, proksima Azio Vorderasien
* diversfolia Eŭforbio (*Euphorbia heterophylla* L.)
* *Euphorbia hirsuta* L.; hejmregiono: de la Kanariaj Insuloj trans la mediteranea regiono ĝis Kartvelio
* *Euphorbia leuconeura* BOISS.; hejmregiono: Madagaskaro, kultivata kiel ornamplanto.
* *Euphorbia melitensis* PARL.; hejmregiono: Malto
* *mieldona Eŭforbio* (*Euphorbia mellifera* AITON); hejmregiono: Kanariaj Insuloj, Madejro
* *Euphorbia microsphaera* BOISS., hejmregiono: sudorienta kaj meza Azio* kristdorno (*Euphorbia milii* DES MOUL.): ŝatata kaj nekomplika ĉambroplanto.
* nica Eŭforbio (*Euphorbia nicaeensis* ALL.), hejmregiono: de Nordafriko trans Sudeŭropo ĝis Transkaŭkazio
* *Euphorbia obesa* HOOK. F.
* *Euphorbia oblongata* GRISEB.; hejmregiono: balkana duoninsulo, Egeo kaj Malgrandazio
* * Rezineŭforbio, *Euphorbia resinifera*
* *Euphorbia paralias* L.
* belega Eŭforbio (*Euphorbia pulcherrima* WILLD. EX KLOTZSCH): ŝatata ĉambroplanto kun grandaj brakteoj.
* *Euphorbia rechingeri* W.GREUTER; hejmregiono: Kreto
* *Euphorbia robbiae* TURRILL); hejmregiono: Turkio
* *Euphorbia sakarahaensis* RAUH; hejmregiono: Madagaskaro
* *Euphorbia segetalis* L., hejmregiono: de Makronezio trans la mediteranea regiono ĝis suda Mezeŭropo
* *Euphorbia spinosa* L.; hejmregiono: mediteranea regiono
* *Euphorbia sultan-hassei* A.STRID ET AL.; hejmregiono: Kreto
* *Euphorbia susannae* MARLOTH; hejmregiono: kabprovinco
* *Euphorbia taurinensis* ALL.; hejmregiono: de Eŭropo, Kipro kaj Transkaŭkazio
* *Euphorbia terracina* L.; hejmregiono: de Makronezio ĝis Hungario al la mediteranea regiono kaj Arabio
* krajonarbusto (*Euphorbia tirucalli* L.): Hejmregiono: suda kaj orienta Afriko kaj Madagaskaro
* trieĝa Eŭforbio (*Euphorbia trigona* MILL.): Kaktoforma specio kun trieĝaj striktaj branĉoj
* *Euphorbia valerianifolia* LAM.; hejmregiono: orienta Mediteranea regiono ĝis Irano.
* *Euphorbia virosa* WILLD.; hejmregiono: sudokcidenta Angolo ĝis Kabprovinco

### Hibridigo 
Ekzistas naturaj hibridoj inter la multaj Eŭforbio-specioj. 75 hibridaj formoj estas konataj ekzemple en Germanio.

## Referencoj 
## Literaturo 
* *Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts*, ISBN 978-3-8331-4469-1, paĝo 340 
* *Meyers Taschenlexikon Biologie*, In 3 Bänden, 3. zwjazk, ISBN 3-411-12033-9, paĝo 288 
* ''Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt;;, 1973, ISBN 3-550-16019-4, paĝoj 492-493