open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moderna arkitekturo en Tiĉino

**Kantono Tiĉino** estas regiono en la sudo de Svislando, kie oni parolas itale. La regiono estas monteca kaj havas mediteranean klimaton. La regiono havas tre belan pejzaĝon, la lagoj *"Lago Maggiore"* kaj *"Lago di Lugano"* estas ĉirkaŭitaj per altaj montoj de la Alpoj. Tie estas rimarkinda nombro da konstruaĵoj en moderna stilo kaj samloke bele renovigitaj historiaj konstruaĵoj.

Jam en 1936 la arkitektoj Rino Tami kaj Carlo Tami projektis la preĝejon *Chiesa del Sacro Cuore* kun multaj elementoj de moderna arkitekturo. Arkitekto Luigi Snozzi povis enkonduki pli da modernaj projektoj, malgraŭ granda kontraŭstaro, ĉar li estas ankaŭ politike engaĝita. Li ankaŭ estis majstro en la restaŭrado de tre malnovaj konstruaĵoj en la regiono de Tiĉino. Kun la arkitektoj Vacchini, Galfetti kaj aliaj kaj precipe kun Botta, la regiono fariĝis mondfama pro la multaj ekzemploj de la modernaj konstruaĵoj. Pluraj arkitektoj ankaŭ ricevis grandajn taskojn en eksterlando.

## Listo de arkitektoj el la regiono 
la listo estas farita surbaze de broŝuroj de *Ticino Turismo*
* Mario Botta
* Livio Vacchini
* Luigi Snozzi
* Aurelio Galfetti
* Guido Tallone
* Angelo BIANCI
* Rino TAMI
* Carlo TAMI
* Roberto BIANCONI
* Flora RUCHAT-RONCATI
* Ivo TRÜMPY
* Alberto CAMENZIND
* Mario CAMPI
* Franco PESSINA
* Niki PIAZZOLI
* Renzo MOLINA
* Fabio MUTTONI
* Silvano CACCIA
* Renato MAGGINETTI
* Michele ARNABOLDI
* Luca ORTELLI
* Emilio BERNEGGER
* Edy QUAGLIA
* Peter MÄRKLI
* Raffaele CAVADINI
* Dolf SCHNEBLI
* Tobias AMMAN
* Ivano GIANOLA
* Pietro BOSCHETTI
* Orlando PAMPURI

## Urboj kaj vilaĝoj kun rimarkindaj konstruaĵoj 
* Bellinzona
* Mendrisio
* Locarno
* Lugano
* Lavizzara-Mogno

Kategorio:Moderna arkitekturo (Ticino)
Zimbabva Birdo

eta|250ra|
La ŝtono-skulptita **Zimbabva Birdo** estas emblemo de Zimbabvo, aperanta sur la nacia flago, blazono kaj sur monbiletoj kaj moneroj.

La fama sapŝtona birdoskulptaĵo staris sur muroj kaj monolitoj de la antikva urbo Granda Zimbabvo, kiu estis konstruita ĉe prauloj de la ŝona popolo inter la 12-a kaj 15-a jarcentoj. La ruinoj, kiuj donis la nomon al la hodiaŭa moderna Zimbabvo, kovras ĉ. 1.800 akreojn (7,3&nbsp;km²) kaj estas la plej larĝaj antikvaj ŝtonaj konstruaĵoj sude de Saharo.

Plej verŝajne la origino de la bildo estas la birdospecio de la Senvosta serpentaglo, *Terathopius ecaudatus*.

## Bildaro 

Dosiero:Zimbabwe_Bird.svg|Zimbabva Birdo
Dosiero:Coat_of_arms_of_Zimbabwe.svg|blazono de Zimbabvo
Dosiero:Flag of Zimbabwe.svg|flago de Zimbabvo
Dosiero:Flag of Zimbabwe Rhodesia (1979).svg|Flago de Rodesio-Zimbabvo (1979-1980)
Dosiero:Flag of Rhodesia (1968–1979).svg|Flago de Rodesio (1968-1979)
Dosiero:Monnaie Zimbabwe.jpg|Dolaro de Zimbabvo

## Eksteraj ligiloj 
* Novaĵo de BBC pri redonaco de Zimbabvaj historiaĵoj

Kategorio:Kulturo de Zimbabvo
Kategorio:Naciaj simboloj de Zimbabvo
Kategorio:Skulptaĵoj
Monomotapa imperio

**Monomotapa imperio** estis la mezepoka reĝlando (kulminanta en la 1440-aj jaroj) situanta en Suda Afriko kaj kovranta la hodiaŭajn ŝtatojn Zimbabvo kaj Mozambiko. Ĝia ĉefurbo estis Granda Zimbabvo. La oro de Monomotapo riĉigis la havenon de Sofala sude de la Zambezi-a delto, kie komercis araboj. Komence de la 15-a jarcento, la portugaloj akiris regon pri la komerco de oraĵoj.

La gvidantoj estis:

* Nyatsimba Mutota (ĉ. 1430–ĉ. 1450)
* Matope Nyanhehwe Nebedza (ĉ. 1450–ĉ. 1480)
* Mavura Maobwe (1480)
* Mukombero Nyahuma (1480–ĉ. 1490)
* Changamire (1490–1494)
* Kakuyo Komunyaka (1494–ĉ. 1530)
* Neshangwe Munembire (ĉ. 1530–ĉ. 1550)
* Chivere Nyasoro (ĉ. 1550–1560)
* Chisamharu Negomo Mupuzangutu (1560–1589)
* Gatsi Rusere (1589–1623)
* Nyambo Kapararidze (1623–1629)

## Referencoj 
* Braudel, Fernand, *The Perspective of the World* vol. III de *Civilization and Capitalism* 1979 (angle 1984)

Kategorio:Zimbabvo
Kategorio:Antikvaj imperioj en Afriko
Kategorio:Historio de Mozambiko
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1430-1439
Kategorio:Aperis en 1430
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1760-1769
Kategorio:Malaperis en 1760
Mt

La literkombino **mt** havas plurajn signifojn, inter aliaj:

* **mT** estas simbolo de mezurunuo militeslo kiu estas 10−3 tesloj.
* **Mt** estas simbolo por mejtnerio je kemio.
* **mt** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la malta lingvo.
* **MT** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Malto.
* **.mt** estas nacia domajno de la alta nivelo de Malto.
* **MT** estas brazila kodo por la subŝtato  (*Mato Grosso*).
* **MT** ankaŭ estas signo por  - usona subŝtato.
* **MT** estas kodo de provinco Matera de Italio.
* Malnova Testamento
Songhua

La **Songhua** () estas ĉ. 1.927&nbsp;km longa rivero en Ĉinio (orienta Azio).eta|dekstra|SituoĜi fontas en la Changbai-montaro proksime al la ĉina-nordkoreia landlimo kaj trafluas nordorientan Ĉinion – unuafoje en direkto de nordokcidento kaj poste nordoriento. Tiel la akvo fluas tra Manĝurio kaj ankaŭ la milionloĝantan urbon Harbin. Finfine la rivero alfluas la ĉinan-rusan limriveron Heilong (ruse *Amur*), kies plej grava alfluanto ĝi estas.

La plej longa alfluanto de Songhua estas la rivero Nen.

La 13-an de novembro 2005, Songhua poluiĝis pro serio de eksplodoj en la kemia fabriko de urbo Jilin per benzolo kaj nitrobenzolo. Laŭ oficialaj sciigoj, la riveron alfluis 100 tunoj da benzolo. La 24-an de novembro, la venena tapiŝo atingis la grandurbon Harbin, kie oni ĉesigis la akvoprovizadon. La ĉina registaro malkaŝis la akcidenton nur post unu semajno. La poluita akvo verŝajne komence de decembro atingas Rusion kaj alfluas la riveron Amur ĉe Ĥabarovsk.

[eta|260ra|Songhua River, just east of Harbin. [Oxbow lakes are common sights along the sides of the river.]]

Kategorio:Riveroj en Ĉinio
Reliŝo

[eta|dekstra|Tranĉitaj ruĝaj [kapsiketoj en sojsaŭco, reliŝo el Azio]]
**Reliŝo** estas dolĉa aŭ/kaj pikanta peklita saŭco, ĝenerale uzata kiel kondimento.

Ĝi povas esti glata aŭ kun pecetoj, dolĉa aŭ spica, akra aŭ milda.

Oni faras ĝin el diversaj ethakitaj legomoj.

En Kanado ĝi estas tre ŝatata kiel apetitiga rimedo.

Vidu ankaŭ: Hendersona reliŝo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.recipesource.com/side-dishes/relishes 

Kategorio:Saŭcoj
Triviala sekvado

alternative=Trivial Pursuit.jpg|eta|Trivial Pursuit tabulludo
**Triviala Sekvado** estas tabulludo kie la progreso estas determinita laŭ la kapablo de la ludanto respondi al demandoj pri ĝenerala scio aŭ populara kulturo. Scott Abbott, sporta redaktoro de la ĵurnalo Canadian Press kaj Chris Haney, fotisto de la revuo Montreal Gazette, evoluigis la koncepton en decembro 1979; ilia ludo estis lanĉita al la merkato du jarojn poste.

En Nordameriko, la luda populareco atingis la pinton en 1984, kiam pli ol 20 milionoj da ludoj estis venditaj. La rajtoj de la ludo estis aĉetitaj de Parker Brothers (nun parto de Hasbro) en 1988. Ĝis 2004 preskaŭ 88 milionoj da ludoj estis venditaj en 26 landoj kaj 17 lingvoj.

La demando-kartoj estas organizita laŭ ses temoj respektive al ses koloroj de la tabulaj ĉeloj.

## La trivial-tabulo kaj la reguloj. 
eta|Soldato en ludo kun ĉiuj ses kojnoj alkroĉitaj al ĝi|150x150ra
La trivial-tabulo konsistas el ĉeloj aranĝitaj laŭ ses-radiusa rado. Ĉiu ĉelo estas kolorigita laŭ demandaj tipoj, kun unu speciala ĉelo de ĉiu koloro ĉe la konekto de la radiusoj kun la rado.

La ludantoj komencas en la centro de la rado. Unue ludas kiu atingas plej altan nombron per la ĵetkubo. La ludantoj, laŭvice, maldekstren, ludas ĵetkubon kaj movas iliajn ludpecojn tiom da ĉeloj kiom indikas la ĵetkubo, en la direkto kiun ili elektis.

Post la movo de la ludpeco, la (mal)dekstra najbaro prenas la unuan karton kaj legas la respektivan demandon al la ĉelkoloro de la lastmovita ludpeco. Post la respondo li metas tiun karton sub la kartaro.

Se la ludanto respondas ĝuste, li aŭ ŝi povas ludi denove. Krome, se la ĉelo estas unu el tiuj specialaj ĉeloj ĉe interkruciĝo de la radiusoj kun la rado, la ludanto estas ankaŭ premiita per "sesona torto aŭ fromaĝo" (60 grada cirkla sektoro aŭ cirkla sesono) laŭ la koloro de la interkruciĝa ĉelo, se li ne jam posedas ĝin. Se la ludanto respondas neĝuste, la ludo iras al la sekvonta maldekstra ludanto.

La ludo daŭras ĝis iu ludanto plenumas torton per ĉiuj ses koloroj kaj atingas denove la starpunkton, kaj ĝuste tiam la aliaj ludantoj elektas koloron kaj legas la demandon de la koncerna kategorio; la ludanto devas respondi ĉi tiun finan demandon ĝuste por gajni la ludon. Se la ludanto ne ĝuste respondas, la ludo daŭras ĝis iu ajn ludanto tion faras.

La ludo ankaŭ povas esti teama ludo kie kelkaj ludantoj estas reprezentitaj de unu ludpeco.

## Eksteraj ligiloj 
* https://edukado.net/instrumaterialoj?iid=23414 oni devas membriĝi kaj tiam povas elŝuti tabulon, kartojn ktp.

Kategorio:Tabulludoj
Limpopo

eta|dekstra|250px|La rivero Limpopo.
La rivero **Limpopo** formas nordan limon de Sud-Afriko al Bocvano, Zimbabvo kaj Mozambiko. Ĝi longas ĉ. 1.600 km, fontas norde de Johannesburg (kiel krokodil-rivero) kaj alfluas ĉe Xai-Xai (Mozambiko) la Hindan Oceanon.

Ĝi fluas de la fonto norde ĝis la Magaliesberg-montaro kaj trafluas la Hartbeespoort-pasejon (akvolivero ĉi tie estas 153 000 000 m3, plej granda en februaro, plej malgranda en aŭgusto), kie oni konstruis akvobaraĵon. Post tio ĝi trapasas la produkteman Bushveld-basenon kaj atingas granit-kovritan areon, kie ĝin alfluas la rivero Marico. Oni nomas ekde tie Limpopo.

Post tio la rivero fluas nord-orienten kaj formas dum 400 km limon de Transvalo kaj Bocvano. Poste Limpopo turniĝas orienten kaj formas limon de Transvalo kaj Zimbabvo dum 250 km (en tiu etapo alfluas ĝin Shashi).

Ĉe limo de Mozambiko komenciĝas la akvofala etapo de Limpopo, kie la rivero falas 250 m. La plej grandaj akvofaloj (Malala, Molukwe, Quiqueque) troviĝas sur etapo de 43 km.

La rivero Limpopo estas ŝipebla nur post alfluo de rivero Olifants, dum la lasta 210 km. Ĉe alfluo de la oceano malfaciligas ŝipadon sabla kuniĝo, sed la ŝipoj povas trapasi ĉe alta tajdo.

La suba kaj meza parto de la rivero vintre sekiĝas tiel, ke disfalas je konstantaj akvoj, dum somere ofte inundas. En 2000, Limpopo inundis grandan areon en Mozambiko.

## Vidu ankaŭ 
* Limpopo (provinco)
* Orientafrikaj marbordaj arbaroj
* Nacia Parko Limpopo
MC

La literkombino **MC** havas plurajn signifojn:
* **Mc** estas simbolo de moskovio, kiu estas ĥemia elemento.
* **mC** estas simbolo de mezurunuo milikulombo, kiu estas 10−3 kulomboj.
* **MC** estas simbolo de mezurunuo megakulombo, kiu estas 106 kulomboj.
* **MC** estas kodo de provinco Macerata de Italio.
* **MC** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Monako.
****MC-MC** laŭ la normo ISO 3166-2 estas kodo de Montekarlo en Monako.
* **.mc** estas nacia domajno de la alta nivelo de Monako.
* **MC** ( *master of ceremonies*) estas angla mallongigo por Ceremoniestro
Ruino

775ra|centre
**Ruino** estas restaĵo de disfalinta konstruaĵo aŭ alisence restaĵo de io malaperinta organizo aŭ sistemo (financa ruiniĝo).

[eta|ruino de monaĥejo de la 14-a jarcento en [Police (Pollando)|Police – Jasienica (Pollando)]]

Laŭ Francisko Azorín **ruino** estas *Disfalinta, detruita, renversita konstruaĵo.* Li indikas etimologion el la latina *ruina*, el *ruere* (fali). Kaj li aldonas la terminojn *ruinigi*, por detrui, pereigi ion; kaj *ruiniĝi*, por iĝi io ruina.

## Vizitindaj ruinoj
Ruinoj ofte formas eĉ tutajn urbojn, tiel ili ofte famiĝas kaj servas kiel turismaj celoj. La ruiniĝo okazas pro forlaso de la loko plej ofte pro abrupta aŭ malrapida ŝanĝoj en la klimato aŭ natura katastrofo. Okazas, ke malamikoj okupas urbon, detruas ĝin kaj ne ekloĝas tie. Tiam la urbo iĝas fantomurbo, poste dum la jarcentoj ruiniĝas.

Plej famaj ruinitaj urboj estas
* Angkor en Kamboĝo,
* Pompejo en Italio,
* Maĉu Pikĉu en Peruo.

Ruino povas esti ofte sole detruita, forlasita fortikaĵo (ekzemple Masada), kastelo aŭ alia grava arkitekta konstruaĵo kiel la Koloseo. Malofte okazas la politika aŭ ekonomia ruinigo de vilaĝo (ekzemple Derenk)

## Vrako 
Ruino de aĵo, kiu antaŭ la ruiniĝo estis ĉiaspeca veturilo – ŝipo, helikoptero aŭ aviadilo, aŭto, kamiono, tanko aŭ trajno – nomiĝas *vrako*.

## Vidu ankaŭ 
* Fantomurbo

## Notoj 
Kategorio:Ruinoj
Kategorio:Arkitekturo
Sangoa lingvo

La **sangoa** estas la oficiala lingvo de la Centr-Afrika Respubliko. Ĝi estas parolata de nur 400.000 homoj kiel la unua lingvo, sed oni taksas ke kelkaj milionoj parolas ĝin kiel duan lingvon, pro ĝia statuso kiel interlingvo tra la lando. Ĝi estas bazita sur la lingvo de la tribo Sanga, sed ĝi enhavas multajn francajn vortojn.

Pro la rapida kresko de Bangui, la ĉef-urbo de la Centr-Afrika Respubliko, ekde la sesdekaj jaroj, la Sangoa lingvo multe plivastiĝis, ĉar la filoj de enmigrintoj de aliaj regionoj kreskis parolante ĝin kiel denaskan lingvon. Tamen, en oficialaj kuntekstoj oni ankoraŭ preferas uzi la francan.

## Ekzemploj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://sango.free.fr 
* http://sango.ti.laso.free.fr 
* http://sango.free.fr/bkr_lendo.htm 
* https://web.archive.org/web/20050410003521/http://www.ling.lu.se/disseminations/pdf/44/Thornell.pdf 

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Centr-Afrika Respubliko
Kategorio:Lingvoj de la Demokratia Respubliko Kongo
Kategorio:Kreolaj lingvoj
Kategorio:Tonlingvoj
Vejno

eta|Vejno
**Vejno** estas organa kelkhista kava tubeto, rekondukanta la sangon al la koro. Parencaj tubetoj estas arterio, vaskulo, kapilaro, vazo kaj angio. 

Metafore ĝi estas uzata en geologio por longa kaj mallarĝa tavolo aŭ strio de ia substanco en roko aŭ grundo, ekz. mineja vejno el karbo aŭ erco.

Alia metafora uzo estas por ondlinia streko de malsama koloro, simila al vejnoj viditaj sub la haŭto, ekz. la vejnoj de marmoro aŭ ligno, rivero vejnita per longa poststreko da sango k.s.

## Vejnoj
* Hepataj vejnoj
* Malsupra kava vejno
* Portala vejno


Kategorio:Angiologio
Pistoleto (pano)

*Noto: Ne konfuzu ĝin kun malgranda armilo: Pistolo.*
----
eta|Pistoletoj
**Pistoleto** estas pano Belga manĝata normale ĉiutage en Brazilo. Ĝi estas variaĵo de Bastonpano, kaj pro tio, oni nomas ĝin en Brazilo "franca pano". La normiga pezo de pistoleto en Brazilo estas 50 g. La pano rapide malmoliĝas kaj tial ĝi estas manĝata kiel eble plej freŝa kaj tial oni bakas ĝin dum la tuta tago.

En Brazilo oni manĝas ĝin kutime kun butero, margarino aŭ fromaĝo kaj trinkante kafon.

Kategorio: Panoj
Kategorio: Brazila kuirarto
Orgasma festotago

**Orgasma festotago** -  - okazis en la 9-a de majo en brazila urbo Esperantina (Piaŭio), ekde 2001, kiam la festotago estis aprobata de la urba parlamento. La proponanto de tiu festo estis la urba konsilanto *Arimatéia Dantas*. En orgasma festotago, li proponis, oni metu en la stratoj afiŝojn apogantajn la orgasmon. Ankaŭ defilu ujo en formo de paro, en kiun la loĝantoj metas biletojn kun siaj deziroj. Eblas alsendi mesaĝon ankaŭ per la interreto. Sekve, vespere, okazis "sciencaj" paroladoj pri la orgasmo kaj kiel atingi ĝin. Fine, la plej maljuna prostituistino de la urbo paroladis pri siaj spertoj. Dantas ekhavis la ideon ĉar multaj el liaj koramikinoj ne atingis orgasmon.

Per eksteraj referencoj nur eblas konfirmi du okazigojn en la urbo, en 2001 kaj 2002. Tio ne signifas ke la iniciato tuj forgesiĝis post la dua jaro, sed ankaŭ ne pruvas la malon. En la 2020-aj jaroj brazilaj gazetoj sensacie raportas pri nova propono de "tutmonda orgasma festotago", kaj la iniciato en Esperantina (Piaŭio) neniel plu estas menciata.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj
* artikolo en la regiona gazeto *Folha de S. Paŭlo*, de la 8-a de majo 2002, arkivigita en cecembro 2012 () 

Kategorio:Festoj en Brazilo
Kategorio:Homa seksumado
Kategorio:Aperis en 2001
Kategorio:Orgasmo
Marie Dolistová

**Marie DOLISTOVÁ** (naskiĝis 1951 en Prago) estas ĉeĥa poetino vivanta en la urbo Teplice.

Ŝia poezio estas liriko de la naturo kaj bibliaj temoj.

## Verkoj 
* **S příchutí země** (Kun postgusto de la tero, 2000)
* **Zarostlé stezky** (Surkreskitaj irvojetoj, 2002)
* **Paní Zdislava z Lemberka** (Sinjorino Zdislava de Lemberk, 2009), libreto en 6 lingvoj: ĉeĥa, pola, suprasoraba, germana, Esperanto kaj angla

## Eksteraj ligiloj 
Ŝia persona TTT-ejo havas Esperanto-version  tradukitan de Zdeněk Rusín.

Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Herbert Mayer

eta|H. Mayer prelegante en la UK 2008 en Roterdamo
**Herbert MAYER** (n. 1953) estas aŭstra esperantologo. Li gvidis la Internacian Esperanto-Muzeon inter 1985 kaj 2013 kaj atingis en 1990 la oficialan kreon de la Kolekto por Planlingvoj ene de la Aŭstria Nacia Biblioteko. Kiel fondinto de la eldonejo Pro Esperanto kaj la eldona fako de la Internacia Esperanto-Muzeo li eldonis pli ol 70 librojn kun literaturo verkita originale en Esperanto. Li aŭtoris plurajn Esperanto-lernilojn por germanlingvanoj.

## Vidu ankaŭ 
Mayer, Herbert 1987 : La Eterna Neologisma Diskuto : Kalocsay kaj la Sekvo

Kategorio:Esperantologoj
Kategorio:Aŭstraj esperantistoj
Kategorio:Vienanoj
Trujillo

**Trujillo** (elp. *Truĥiljo* aŭ *Truĥijo*) estas nomo de diversaj lokoj;
* Trujillo, urbo en Ekstremaduro, Hispanio, naskiĝloko de Francisco Pizarro,
* Trujillo, municipo en Kolombio,
* Trujillo, urbo de Honduro,
* Trujillo, urbo de Peruo,
* Trujillo, urbo kaj ŝtato en Venezuelo,
* Trujillo Alto, urbo kaj municipo en Puerto Rico.

## Homoj 
* Rafael Trujillo, diktatoro kiu donis sian nomon al diversaj lokoj en Domingo; inter alie, la ĉefurbo Santo Domingo estis dum iom da tempo nomita *Ciudad Trujillo*,
* Chad Trujillo, usona astronomo.
Francisco de Orellana

eta|maldekstre|400px|Murpentraĵo prezentanta la navigadon de Francisco de Orellana sur la rivero Amazono.
[300px|eta|dekstre|Kapostatuo de Francisco de Orellana en [Trujillo (Hispanio)|Trujillo.]]
**Francisco de Orellana** (naskiĝis en nekonata dato, ĉirkaŭ 1500 en Trujillo (Hispanio), mortis en Sudameriko en 1546) estis hispana esploranto kaj konkistadoro.

Li partoprenis la konkeron de Peruo, kun sia amiko kaj eble familiano Francisco Pizarro. Li poste akompanis ties fraton Gonzalo Pizarro dum lia ekspedicio en 1541 al Kito kaj poste orienten en la serĉo de la mita urbo Eldorado.

Post disiĝo de la ĉefa forto, kaj kune kun tre malgranda grupo de aliaj militistoj (ĉ. 50, plus la pastro kaj kronikisto Gaspar de Carvajal) li eniris en la riveron Napo, kaj alvenis al la ĉefa fluo de la rivero Amazono, kiu estis tiel unuafoje konata de la eŭropanoj. Post nekredebla aventuro, en kiu ili devis batali ne nur la indianojn (unu tribo, kiu aspektis formata de virinoj, igis ilin nomi la riveron, laŭ la mita tribo de la amazonoj), sed ankaŭ la sovaĝan naturon, ili atingis la enfluejon en la Atlantikon en aŭgusto de 1542.

Poste la grupo vojaĝis laŭ la marbordo norden kaj alvenis al la jam konataj kolonioj en nuna Venezuelo.

Orellana revenis al Hispanio kaj organizis alian ekspedicion por konkeri la malkovritajn landoj. Post sinsekvaj penoj, li mortas en atako de indianoj.

Nuntempe regiono de Ekvadoro portas la nomon Orellana.

Kategorio:Hispanaj esploristoj
Kategorio:Konkistadoroj
Libereca sonorilo

dekstra|La libereca sonorilo kun sia fama fendaĵo
La **Libereca Sonorilo** () estas usona sonorilo kun granda historia signifo.

Kune kun la Statuo de Libereco, la Libereca Sonorilo verŝajne estas la plej grava simbolo de usona libereco. Cetere, ĝi estas la plej rimarkinda simbolo pri frua usona historio kaj la batalado por usona sendependeco kaj libereco.

La sonorilo muldiĝis je 1752 en Londono por sendiĝi al la usona urbo Filadelfio. Ĝi unue fendiĝis en marto de 1753, dum la unua sonoro. John PASS kaj John STOW remuldis ĝin en Filadelfio. Kiam la tono de la remuldita sonorilo pruvis netaŭga, ili muldis ĝin denove, kaj tiu tria sonorilo ekpendis en junio de 1753.

Ĝia plej fama sonoro, je la 8-a de julio, 1776, vokis civitanojn por la publika lego de la Usona Deklaro de Sendependeco. Tamen, oni ne oficiale nomis ĝin la "libereca sonorilo" ĝis 1837, kiam ĝi fariĝis simbolo de la kontraŭsklaveca movado pro sia muldita enskribo de Levidoj 25:10: "Proklamu liberecon en la lando por ĉiuj ĝiaj loĝantoj".

Oni riparis la sonorilon je februaro de 1846. La uzata metodo de riparo devigis bori laŭ la mallarĝa fendaĵo por ke la flankoj de la fendaĵo ne povu resoni. Kiam la sonorilo sonoris tiun monaton okaze de la naskiĝdatreveno de George Washington, la fendaĵo pligrandiĝis, neuzebligante la sonorilon.

Nune multaj turistoj iras al Filadelfio por admiri la historian sonorilon.
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.nps.gov/inde 
* http://www.ushistory.org/libertybell
* http://www.gophila.com/C/Things_to_Do/211/Philadelphia_CultureFiles/210/Museums/18/Museums_by_Location/418/Museums_Historic_District/146/U/The_Liberty_Bell_Center/128.html  
* http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0702_030703_libertybellmove.html 

Kategorio:Historio de Usono
Kategorio:Sonoriloj
Aŭstria Nacia Biblioteko

La **Aŭstria Nacia Biblioteko** aŭ **Aŭstruja Nacia Biblioteko** (**ANB**; , *ÖNB*, establita kiel ) estas mondfama biblioteko en Vieno, kaj la plej granda en Aŭstrio. Ĝi estis fondita de la Habsburgoj. Parto de la biblioteko estas la Internacia Esperanto-Muzeo kaj la Kolekto por Planlingvoj.

Ĝi troviĝas en la palaco Hofburgo, sur la Jozefplaco.

Ĝis 1920 ĝi nomiĝis la Kortega Biblioteko, kio klare difinas ĝian statuson kaj fontojn de ĝiaj riĉaj kolektoj (nun 7,4 milionoj da pecoj).
Jam en 1575 la imperiestro Maksimiliano la 2-a dungis la unuan ĉefan bibliotekiston, kiu katalogis la kolekton, tiam konsistantan el 9000 pecoj. Ekde 1624 kompletigado de la kolekto iĝis sistema danke al ordono de Ferdinando la 2-a, laŭ kiu ĉiuj eldonejoj devis provizi al la biblioteko ekzempleron de ĉiu nova eldonaĵo.

Altan statuson de la librejo konfirmas ankaŭ ĝia situo. En 1722 la imperiestro Karolo la 6-a aprobis la konceptitan de sia antaŭulo Leopoldo la 1-a, planon konstrui librejon forme de alo de la imperiestra palaco.
La taskon plenumis Johann Bernhard Fischer von Erlach. La kreskanta kolekto pleniĝis je libroj ne nur en la germana, sed ankaŭ en la hungara kaj slavaj lingvoj kio spegulis pluretnan karakteron de la Aŭstro-Hungara imperio. Grava estro de ĝi estis  inter 1889 kaj 1917 la orientalisto kaj talentita manaĝero Joseph von Karabacek.

En 1966 oni translokis grandan parton de la kolektoj al ejoj en la alo Neue Burg en Heldenplatz.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Nacia biblioteko

## Eksteraj ligiloj 
* Libroj kaj aliaj dokumentoj pri kaj en Esperanto en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko ()
* http://anno.onb.ac.at 
* Retpaĝo de la biblioteko
* Bildarkivo Aŭstria
*  *(raporto pri vizito en 2017)*

## Referencoj 

Dosiero:Wien-Josefsplatz 03.JPG|
Dosiero:Wien Hofburg Nacht.jpg|
Dosiero:Austria august2010 0022.jpg|
Dosiero:Josefsplatz Wien.jpg|


Kategorio:Naciaj bibliotekoj
Unua montogrimpo

La **unua montogrimpo** (surgrimpado) estas la unua sukcesa grimpado, dum kiu oni atingas pinton de iu monto. 

Ĉar la unuaj grimpoj al montopinto bezonas ofte plurjarajn antaŭpreparojn kaj sufiĉan konon de la areo, tiel oni notas la unuajn grimpantojn de monto. La risko dum la unua surgrimpo estas tre granda pro la mankantaj konoj, spertoj, eble malbona vetero ktp. Tion ilustras la historio de multnombraj montaristaj dramoj, kiel ekzemple okaze de la unua grimpo de Materhorno la 14-an de julio 1865, kiam tuta ŝnurkamaradaro mortfalis okaze de la malsuprengrimpo post la sukcesa atingo de la pinto.

La unua grimpo de la Blanka Monto en la Alpoj okazis en 1786 kaj oni taksas tion hodiaŭ kiel naskiĝon de la moderna alpinismo.

Por pruvi la grimpadon, atingon de la pinto, oni ĉiam kunportas fotilon al la pinto aŭ postlasas spurojn sur la pinto (ekz. glacipioĉeto) aŭ grimpas komune. 

Por la atingota mondfamo, oni malofte atestas per falsaj pruvaĵoj sian unuan grimpon. Alia metodo por akiri mondfamon estas, ke oni grimpas alian, malfacile grimpeblan flankon de la monto (sur kiu neniu grimpis antaŭe).

Kategorio:Montogrimpado
Hundofekaĵo

eta|200x200ra|Hundofekaĵo
**Hundofekaĵo** estas la ekskremento de hundoj, kiu kaŭzas en multaj urboj akrajn disputojn.

La hundotenado en la urboj evoluis al socia problemo pro la poluado de trotuaroj kaj stratoj. La eligitaj ekskrementoj de la hundoj kiel fekaĵo kaj urino sur la trotuaroj, promenejoj, parkoj povas kaŭzi ne nur ĉagrenon sed ankaŭ infekton. La hundofekaĵo (kaj aliaj enurbaj bestaj fekaĵoj, kiel tiu de kolombo) povas esti infektaj fontoj de salmoneloj, hundovermoj, hokvermoj kaj platvermoj. Ili povas kaŭzi diversajn okulajn, hepatajn, pulmajn kaj cerbajn malsanojn.

La hundofeko ofte diseriĝas post sekiĝo (per dispremo, dispaŝo) kaj iĝas pulvoro. La aŭtoj, vento, paŝado venigas la pulvorojn en la aeron, kiun oni enspiras.

La hundofekaĵo ofte naŭzas eksterlandajn turistojn, vizitantajn la internajn urbopartojn de iu bela urbo. Tiel ilia malinterisiĝo pri la urbo pro la enesto de naŭzaĵoj povas kaŭzi ekonomiajn perdojn por la koncernaj urbo kaj lando.

Pro la infekta, ekonomia kaj pureca kaŭzoj, oni punas en diversaj landoj la mastrojn de la bestoj, kiuj forlasis fekaĵojn.

## Bildaro 

Schild_Hundehaufen_3.jpg|Berlino-Pankow
Schild_Hundehaufen_1.jpg|Mücke-Atzenhain
Schild_Hundehaufen_2.jpg|Mücke-Atzenhain
HundehaufenInFeuerbach.jpg|Hundofekaĵo surstrate
Noshit1.jpg|Tabuleto pri hundofekaĵo en Japanio
2015.03.28g Gouda (30).JPG|in Gouda

## Vidu ankaŭ 
* Stratopurigo
* Hundonecesejo
* Fekaĵo

Fekaĵo
Kategorio:Fekaĵo
Kategorio:Irado
Pro Esperanto

**Pro Esperanto** estis aŭstra Esperanto-eldonejo, fondita en 1987 de Herbert Mayer. Ĝi eldonas precipe originalan literaturon kaj Esperanto-lernilojn. Interalie ĝi publikigis en 1995 la verkon *Sen Titolo* de Ivan Ŝirjaev, kiu estas probable la unua originala romano.

**Pro Esperanto** estas ankaŭ hispanlingva broŝuro kiu priskribas kaj propagandas Esperanton, eldonita de la Federación Española de Esperanto Estas kvar ĉapitroj, nome la jenaj:
* La afero de la neŭtrala kaj facila interlingvo
* La nuntempa internacia komunikado
* La interlingvo Esperanto kaj ĝiaj funkciado kaj vivo
* Finaj konsideroj.

## Notoj 
Kategorio:Esperanto-eldonejoj
Kategorio:Aŭstriaj eldonejoj
Mp

La literkombino **MP** havas plurajn signifojn:

***MP** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Nord-Marianoj - dependa teritorio de Usono.
****mp***, *mezzo piano*, dinamiko en muziko
***.mp** estas nacia domajno de la alta nivelo de Nord-Marianoj.
***MP3** estas son-kompaktiga algoritmo
***mP6** estas familio de procesoroj.

## Vidu ankaŭ
* MP3
* MP4
Agrikulturo de Usono

Agrikulturo estas grava ekonomia branĉo de Usono, la lando mem pli da agrikulturaĵoj eksportas ol importas. La agrikulturon de Usono karakterizas la grand-grada ekipiteco per maŝinoj, grandaj monokulturoj kaj ofta kultivado de la diskutataj genetike modifitaj plantoj.

## Gravaj agrikulturaj produktoj 
La 20 plej gravaj agrikulturaj produktoj de Usono – laŭ raporto de FAO en 2003- en (metra) tuno):

# maizo 256,904,992
# bovo-viando 11,736,300
# bovina lakto, tute, freŝe 78,155,000
# koko-viando 15,006,000
# sojfabo 65,795,300
# porkoviando 8,574,290
# tritiko 63,589,820
# kotono 3,967,810
# kokina ovo 5,141,000
# meleagro-viando 2,584,200
# tomato 12,275,000
# terpomo 20,821,930
# vinbero 6,125,670
# oranĝo 10,473,450
# rizo 9,033,610
# pomo 4,241,810
# sorgo 10,445,900
# laktuko 4,490,000
# kotongrajno 6,072,690
# sukerbeto 27,764,390

Aliaj produktoj, kiuj aperis dum la lastaj 40 jaroj en la 20-a listo estis tabako, hordeo, kaj aveno kaj malofte arakido, migdalo kaj sunfloro-grajnoj.

### Kampaj produktoj 
La plej gravaj agraj produktoj laŭ valoro de la produkto (en $miliardoj) estis:

* maizo,$24,4
* sojfabo,$17,7
* tritiko,$8,6
* luzerno,$8,3
* kotono,$6,1
* fojno, alia ol luzerno, $5,1
* tabako,$3,0
* rizo, $1,7
* sorgo,$1,4
* hordeo,$0,9

Fonto: 1997 USDA-NASS reports, http://www.usda.gov/nass/pubs/ranking/rankus-b.txt .

Noto: luzerno kaj fojno ne estas listigita ĉe FAO kaj al produktado de tabako malpliiĝis je 60% inter 1997 kaj 2003.

### Brutaro 
La plej gravaj brutoj, bestoproduktoj:
* laktobovo
* viandobovo
* porko
* birdaĵo
* ŝafo

fine de 1997 estis en Usono:
* 403.000.000 kokoj
* 99.500.000 bovoj
* 59.900.000 porkoj
* 7.600.000 ŝafoj

kaproj, ĉevaloj, meleagroj kaj mielabeloj havas malpli da signifo. (en 2002=1.200.000 kaproj; 5.300.000 ĉevaloj en 1998; 2.500.000 kolonioj de mielabeloj en 2002.)

Usono – same kiel EU kaj aliaj evoluintaj landoj (ekz. Sud-Koreio, Japanio la rizkulturistojn) - apogas siajn agrikulturiston (ekz. la kotonproduktadon) per produktaj apogoj, importa protekto. Tio kaŭzas akrajn diskutojn en WTO.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ers.usda.gov/publications/aib746/aib746e.pdf 
* http://www.ers.usda.gov/Briefing/FarmStructure/Questions/smallfarmsinag.htm 
* http://www.usda.gov/factbook/chapter3.pdf 


Usono
Kategorio:Ekonomio de Usono
Lajka

alternative=בול רומני המנציח את לייקה ואת החללית ספוטניק 2|eta|Rumana poŝtmarko festanta Leica kaj la Sputnik 2 kosmoŝipon
** Lajka** (Ruslingve **Лайка** = "bojanto"; n. ĉ. 1954; m. 3-a de novembro 1957) estis la unua besto, kiu atingis unuafoje la kosmon. Ĝi estis vaghundo de Moskvo, oni kaptis ĝin surstrate. Ĝi mortis en la kosmo: oni katenis ĝin al la sidejo, dum la lanĉo la pulsonombro triobliĝis. Ĉe la sengraviteco tio malpliiĝis, sed ĝin kaptis paniko, streso. Ĝi mortis 5 horojn post la lanĉo, plej verŝajne pro tro-varmiĝo de la kapsulo. Ĝi veturis en Sputniko 2. La mortinta hundo ankoraŭ rivoluis 2570-oble la Teron kaj poste eniris la atmosferon kaj forbrulis la 4-an de aprilo de 1958.

Kategorio:Kosmoesploro
Kategorio:Unuopaj hundoj
Kategorio:Famaj bestoj
Kategorio:Bestoj naskiĝintaj en 1954
Kategorio:Bestoj mortintaj en 1957
Dadro kaj Nagar-Havelio

**Dadro kaj Nagar Havelio** (, *Dādra ôr Nagar Havelī*, , *Dādrā-Nagarhavelī*, ,
estas du malgrandaj, komune ne koneksantaj teritorioj sur limoj de barataj federaciaj ŝtatoj Guĝarato kaj Maharaŝtro (130&nbsp;km norde de Bombajo), kiuj estas administrataj kiel asociaj teritorioj de Barato per centra registaro el Delhio.

En unuaj mencioj pri tiu ĉi regiono oni parolas pri registaro de diversaj dinastioj de origina loĝantaro de nacio Koli. En la 13-a jarcento falis la tuta regiono sub regadon de rajputa dinastio, la teritorio Dadro kaj Nagar Havelio fariĝis parto de malgranda ŝtato Ramnagaro ĝis duono de la 18-a jarcento, kiam la potenco transiris je dinastio maratoj. Ekde la jaro 1783 (Nagar Havelio) respektive 1785 (Dadro) la teritorio apartenis al Portugala Hindio.

En julio de 1954 transprenis la potencon lokaj nacionalistoj, kiuj kreis porbaratan administradon kaj ĉar Barato hezitis doni al portugalaj taĉmentoj permeson por trairi tra barata teritorio (kun celo subpremi la ribelon), tiu ĉi stato daŭris ĝis la 11-a de aŭgusto de 1961, kiam Barato aneksis la teritorion kaj oficiale envicigis kiel asocian teritorion en Baraton.

Dadro estas enklavo sur la teritorio de ŝtato Guĝarato, Nagar Havelio situas nur kelke da kilometroj pli sude inter ŝtatoj Guĝarato kaj Maharaŝtro. La suma areo faras 491&nbsp;km², loĝkvanto laŭ lasta popolnombrado el marto de 2001 220.451 loĝantoj. Ĉefurbo estas Silvaso, kiu havas ĉirkaŭ 12.000 loĝantoj.

La asocia teritorio estas milde ondiĝinta, ĝi atingas altecon nur iom pli ol 300 m super maro kaj ĝi estas proksimume arbarizita el 40 procentoj. Tra la teritorio trafluas rivero Damangango (ankaŭ Daman Ganga), kiu proksimume 25&nbsp;km nordokcidente enfluas en maron (en distrikto Damano)

Plej multe parolata lingvo estas guĝarata lingvo, plu marata lingvo kaj aliaj. La loĝantaron kreas hinduista majoritato kun kristanismaj kaj muslimaj minoritatoj. Ĉirkaŭ 80 % da loĝantaro estas okupita en agrikulturo, kie grandan rolon ludas kulturado de rizo kaj milio. Sekve de malaltaj impostoj eblas trovi ankaŭ limigitan nombron de malgrandaj uzinoj kaj manufakturoj de prilabora kaj kemia industrio.

## Vidu ankaŭ 
* Barato
* Portugala Hindio

Kategorio:Barato
Kategorio:Uniaj teritorioj de Barato
Livio Vacchini

**Livio VACCHINI** (1933-2007) estas svisa arkitekto el la regiono Tiĉino.

Vacchini kunlaboris kun alia arkitekto Luigi Snozzi inter 1962 kaj 1971.

Livio VACCHINI estas arkitekto kies projektoj respegulas ekstreman koheron inter temo kaj praktiko. Liaj inspirfontoj estas la modernismaj arkitektoj, interalie Auguste PERRET, Mies VAN DER ROHE kaj KAHN.
La ekstrema reduktado de strukturaj elementoj estas rimarkebla en ĉiuj liaj projektoj post 1990.

## Kelkaj el liaj projektoj 
* *Lido di Ascona*, Tiĉino, Svislando, 1980 ĝis 1986
* *Piazza del Sole*, Bellinzona, Tiĉino, 1981 ĝis 1998
* ''L'ufficio dell'architetto* (propra arkitektoburoo), Locarno, 1984 ĝis 1985
* *Ufficio postale* (centra poŝtejo), Locarno, Tiĉino, 1988 ĝis 1995
* *Casa Aurora*, Lugano, 1995
* *Palestra polivalente*, (multfunkcia gimnastikejo), Losone, Tiĉino, 1990 ĝis 1997
* *Edificio amministrativo e commerciale Macconi* (Macconi-konstruaĵo: komercejo kaj oficejo), Lugano, 1973 ĝis 1975, kaj alkonstruo en 2000
* konstruaĵo *Ferreria'' en Locarno, 2000-2003

## Eksteraj ligiloj 
* informpaĝo  pri Livio VACCHINI 

Vacchini
Vacchini
Vacchini
Aurelio Galfetti

**Aurelio GALFETTI** (2-an de aprilo 1936 - 5-an de decembro 2021) estis svisa arkitekto el la regiono Tiĉino.

Kiel studento en 1960, li projektis la *Casa Rotalinti*, Bellinzona, projekto de brila simpleco inspirita de Le Corbusier.
Per la projekto de la neŭro-psikologia kliniko en Mendrisio (1969-75), konstruaĵo kun vitraj kaj ŝtalaj strukturoj, li realvokis la teknikan pozitivismon de Fritz Haller. Rimarkinda estas la projekto de la teniseja konstruaĵaro por modernigi historian urban parton de Bellinzona.
Li aplikis sian devizon *"konservado per transformado"* en la sensentimenta restaŭrado de la *"Castelgrande"*, la mezepoka kastelo sur altaĵo de la urbo Bellinzona.

Per la realigado de la granda ĉefa poŝtoficejo en Bellinzona (1985) li firmigis sian internacian reputacion.

## Kelkaj el liaj projektoj 
* *Lido di Bellinzona* de Aurelio GALFETTI kunlabore kun Flora RUCHAT-RONCATI, Ivo TRUMPY, Bellinzona, Tiĉino, 1967 ĝis 1970
* *Casa Leonardo* de Aurelio GALFETTI kunlabore kun Antonio ANTORINI , Lugano, 1985 - 1986
* *Ufficio postale* (poŝtoficejo), Bellinzona, 1977 ĝis 1985
* teniseja konstruaĵo, Bellinzona, 1985 ĝis 1986
* ''Castello d'Uri'' el la 12a - 13a jarcentoj, Bellinzona, restaŭrado de 1985 ĝis 1991

## Eksteraj ligiloj 
* informpaĝo  pri Aurelio GALFETTI 

Kategorio:Moderna arkitekturo (Ticino)
Kategorio:Svisaj arkitektoj
Kategorio:Tiĉinanoj
Ibalojoj

La **ibaloi**- aŭ **nabaloi**-tribo (**ibalojoj**) estas indiĝena etna grupo vivanta en nordaj Filipinoj. La ibaloi-popolo estas unu el la popoloj, kiuj havas la komunan nomon *igorotoj* kaj kiuj vivas en la montaroj de *Cordillera Central* sur insulo de Luzono. Ili nombras ĉ. 55.000; plej multaj ibolojanoj vivas en suda parto de provinco Benguet.

La ibalojanoj okupiĝas ĉefe pri agrokulturo, kultivante rizkampojn. Kvankam kelkaj el ili iĝis ministoj aŭ intelektuloj de Filipinoj, la ibalojanoj estas konataj ĉefe pro siaj mumioj. Tiuj mumioj estis komplete deakvigitaj, tiel ili konservis siajn trajtojn, tatuojn, internajn organojn. Tiuj mumioj estis kaŝitaj en kavernoj. Fama iĝis el ili la t.n. *Ridetanta Mumio*, ĉar restis kompleta, sendifekta dentaro.

Oni supozas ke oni praktikis la mumiigon inter 1200 kaj 1500, kaj ĝin finis la koloniigo. Oni malkovris tiujn mumiojn en kavernoj proksime al la urbo Kabayan, antaŭ ĉ. 100 jaroj. La mumiojn oni forŝtelis en la 1960-aj kaj 70-aj jaroj, sed ili estis reakiritaj, reportitaj en 2005.

Kategorio:Etnoj en Filipinoj
Ekspreso

**Ekspreso** povas esti 

* Rapidira vagonaro, kiu haltas nur ĉe ĉefaj stacioj (vidu ankaŭ Orient-ekspreso, The Polar Express (filmo))
* Speciala kuriero: ekspres-letero, Poneo-Ekspreso, ktp.
* Ekspreso (planlingvo)

en senco de **Express**
* Venus Express
* Express (gazeto)
Normala jaro komenciĝanta lunde

**Normala jaro komenciĝanta lunde**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1590 1601 1607 1618 1629 1635 1646 1657 1663 1674 1685 1691 1703 1714 1725 1731 1742 1753 1759 1770 1781 1787 1798 1810 1821 1827 1838 1849 1855 1866 1877 1883 1894 1900 1906 1917 1923 1934 1945 1951 1962 1973 1979 1990 2001 2007 2018 2029 2035 2046 2057 2063 2074 2085 2091 2103 2114 2125 2131 2142 2153 2159 2170 2181 2187 2198

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas marde.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Lundo
Normala jaro komenciĝanta marde

**Normala jaro komenciĝanta marde**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1585 1591 1602 1613 1619 1630 1641 1647 1658 1669 1675 1686 1697 1709 1715 1726 1737 1743 1754 1765 1771 1782 1793 1799 1805 1811 1822 1833 1839 1850 1861 1867 1878 1889 1895 1901 1907 1918 1929 1935 1946 1957 1963 1974 1985 1991 2002 2013 2019 2030 2041 2047 2058 2069 2075 2086 2097 2109 2115 2126 2137 2143 2154 2165 2171 2182 2193 2199

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas merkrede.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Mardo
Normala jaro komenciĝanta merkrede

**Normala jaro komenciĝanta merkrede**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1586 1597 1603 1614 1625 1631 1642 1653 1659 1670 1681 1687 1698 1710 1721 1727 1738 1749 1755 1766 1777 1783 1794 1800 1806 1817 1823 1834 1845 1851 1862 1873 1879 1890 1902 1913 1919 1930 1941 1947 1958 1969 1975 1986 1997 2003 2014 2025 2031 2042 2053 2059 2070 2081 2087 2098 2110 2121 2127 2138 2149 2155 2166 2177 2183 2194

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas ĵaŭde.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Merkredo
Kristnaska arbo

[eta|300px|[Ĉileno kiel kristnaska arbo]]dekstra|eta|300px|Vendo de kristnaskaj arboj en Svedio
**Kristnaska arbo** estas pinglarbo (konifero), plejofte abio, kiu tradicie ĉirkaŭ Kristnasko estas portata en la domon por ornami ĝin per kandeloj, globoj, girlandoj, anĝelharoj, diversaj dekoraĵaj figuroj (anĝeloj, boacoj, donacoj ktp.) kaj eventuale pintornamaĵo. La kutimo estas iom post iom plivastigita al lumigitaj kaj ornamitaj abioj sur placoj, stratoj kaj en ĝardenoj.

La tradicio de **kristnaska arbo** originas de antaŭ-kristana, ankaŭ "pagana" fekundeca simbolo. La daŭre verda abio reprezentas en tio la renoviĝon de la vivo.

La luterana teologo Oscar Cullmann sciigas, ke la kristnaska arbo ja ripetas la mitojn de antikvaj eŭropaj gentoj (kaj aziaj kaj amerindaj ktp), sed rekte ĝi daŭrigas la tradicion de la starigo de arboj antaŭ la katedraloj: tiuj arboj, ornamitaj per fruktoj, preskaŭ liturgie aludadis al la geneza arbo de l’ vivo (vidu la unuajn tri ĉapitrojn). Dum tiuj ceremonioj oni teatre enscenejigis la sanktaskribajn eventojn.

La starigo de kristnaska arbo originas el Germanio, kie oni ornamis la domon en la mezepoko per arboj aŭ plantoj.

La unuaj notoj pri „kristnaska majarbo” aperis en 1494 en la verko „Narrenschiff” (*Stultula ŝipo*) de Sebastian Brant (1457-1521).

En 1535 oni vendis en Strasburgo malgrandajn taksusojn kaj ileksojn, kiujn oni starigis endome.

Oni ornamis la arbon en 1605 per pomoj, en 1611 jam per kandeloj. La vera disvastiĝo en Germanio okazis en la 18-a jc.

Goethe renkontas en 1770 (aŭ 1765) kristnaskan arbon kaj konatigis tiun kutimon en sia romano "La suferoj de la juna Werther" en 1774 en tuta Eŭropo kaj tiel popularigis ĝin. La kutimon germanaj enmigrintoj portis en Usonon, en dua duono de la 18-a jarcento.

En Hungario unuafoje aperis kristnaska arbo nur en 1828 (aŭ 1825), en infanĝardeno de Teréz Brunszvik.

La kristnaskajn lampetojn inventis helpanto de Thomas Alva Edison, nome Edward Johnson en 1882; ilia seria produktado ekis en 1890.

Ekde 1947 en ĉiu jaro, Norvegio aŭ pli precize ties ĉefurbo Oslo, donace sendas kristnaskan arbon al Westminster (Anglio), esprimante per tio dankon por la helpo dum la dua mondmilito.

En Anglio estis disvastiĝanta la visko, la starigo de kristnaskarbo radikiĝis komence kiel germana kutimo.

La kristnaska arbo estas asociigita al la donacoj de Kristnasko. Sub la arbo oni ofte kantas aŭ aŭdigas kristnaskajn kantojn.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kaŭkaza abio
* Kristnaska karto

## Eksteraj ligiloj 
* Ralph Glomp kantas i.a. "Abio vi!" 
* Akordo kantas i.a. kristnaskajn kantojn 

Kategorio:Folkloro
Kategorio:Kristnasko
Kategorio:Arboj
Normala jaro komenciĝanta ĵaŭde

**Normala jaro komenciĝanta ĵaŭde**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1587 1598 1609 1615 1626 1637 1643 1654 1665 1671 1682 1693 1699 1705 1711 1722 1733 1739 1750 1761 1767 1778 1789 1795 1801 1807 1818 1829 1835 1846 1857 1863 1874 1885 1891 1903 1914 1925 1931 1942 1953 1959 1970 1981 1987 1998 2009 2015 2026 2037 2043 2054 2065 2071 2082 2093 2099 2105 2111 2122 2133 2139 2150 2161 2167 2178 2189 2195

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas vendrede.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Ĵaŭdo
Normala jaro komenciĝanta vendrede

**Normala jaro komenciĝanta vendrede**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1582 1593 1599 1610 1621 1627 1638 1649 1655 1666 1677 1683 1694 1700 1706 1717 1723 1734 1745 1751 1762 1773 1779 1790 1802 1813 1819 1830 1841 1847 1858 1869 1875 1886 1897 1909 1915 1926 1937 1943 1954 1965 1971 1982 1993 1999 2010 2021 2027 2038 2049 2055 2066 2077 2083 2094 2100 2106 2117 2123 2134 2145 2151 2162 2173 2179 2190

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas sabate.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Vendredo
Normala jaro komenciĝanta sabate

**Normala jaro komenciĝanta sabate**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1583 1594 1605 1611 1622 1633 1639 1650 1661 1667 1678 1689 1695 1701 1707 1718 1729 1735 1746 1757 1763 1774 1785 1791 1803 1814 1825 1831 1842 1853 1859 1870 1881 1887 1898 1910 1921 1927 1938 1949 1955 1966 1977 1983 1994 2005 2011 2022 2033 2039 2050 2061 2067 2078 2089 2095 2101 2107 2118 2129 2135 2146 2157 2163 2174 2185 2191

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas dimanĉe.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Sabato
Normala jaro komenciĝanta dimanĉe

**Normala jaro komenciĝanta dimanĉe**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1589 1595 1606 1617 1623 1634 1645 1651 1662 1673 1679 1690 1702 1713 1719 1730 1741 1747 1758 1769 1775 1786 1797 1809 1815 1826 1837 1843 1854 1865 1871 1882 1893 1899 1905 1911 1922 1933 1939 1950 1961 1967 1978 1989 1995 2006 2017 2023 2034 2045 2051 2062 2073 2079 2090 2102 2113 2119 2130 2141 2147 2158 2169 2175 2186 2197

La sekvanta normala jaro aŭ superjaro komenciĝas lunde.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Dimanĉo
Superjaro komenciĝanta marde

**Superjaro komenciĝanta marde**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1608 1636 1664 1692 1704 1732 1760 1788 1828 1856 1884 1924 1952 1980 2008 2036 2064 2092 2104 2132 2160 2188

La sekvanta jaro komenciĝas ĵaŭde.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Mardo
Superjaro komenciĝanta merkrede

**Superjaro komenciĝanta merkrede**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1592 1620 1648 1676 1716 1744 1772 1812 1840 1868 1896 1908 1936 1964 1992 2020 2048 2076 2116 2144 2172

La sekvanta jaro komenciĝas vendrede.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Merkredo
Superjaro komenciĝanta vendrede

**Superjaro komenciĝanta vendrede**.

Ĉi tiaj jaroj estas (laŭ gregoria kalendaro):

1588 1616 1644 1672 1712 1740 1768 1796 1808 1836 1864 1892 1904 1932 1960 1988 2016 2044 2072 2112 2140 2168 2196

La sekvanta jaro komenciĝas dimanĉe.

Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je lundo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}
Kalendaro de la jaro kun semajnoj komenciĝantaj je dimanĉo

|Februaro

|Marto

|-
|Aprilo

|Majo

|Junio

|-
|Julio

|Aŭgusto

|Septembro

|-
|Oktobro

|Novembro

|Decembro

|}

Kategorio:Kalendaro
Kategorio:Vendredo
Poneo-Ekspreso

center|eta|775px|Pony Express Map William Henry Jackson
eta|dekstra|250px|Frank E. WEBNER, rajdisto de Ponea Ekspreso, ĉ. 1861
La **Poneo-Ekspreso** () estis la unua rapidpoŝta transportservo trans la kontinento Nordameriko de la Rivero Misuro al la pacifika marbordo. Dum ĝia ekzisto, mesaĝoj estis portita per ĉevalo trans la ebenaĵoj kaj montoj de la okcidenta Usono.

etaLa unua sukcesa livero de la servo de Sakramento al Saint Joseph komencis je la 3-a de aprilo, 1860 kaj finis je 13-a de aprilo.
Staciojn de la Ponea Ekspreso apartigis proksime 16 km (aŭ 10 mejloj, la proksimuma distanco kiun ĉevalo povas galopi). La rajdisto prenis freŝan ĉevalon ĉe ĉiu stacio, portante nur la poŝtsakon (nomata *mochila*). La poŝtsako estis metita sur la selo, kaj estis fiksita pro la rajdisto sidanta sur ĝin. La poŝtsako povis porti proksime 10&nbsp;kg da poŝto kaj 10&nbsp;kg da aliaj aĵoj. Nur 75 kilogramoj da pezo estis permesita sur ĉevalo, inkluzivante la rajdiston. Rajdisto estis ŝanĝita post dek stacioj (aŭ 160&nbsp;km).

La Poneo-Ekspreso daŭris nur 16 monatojn ĝis ĝi estis anstataŭigita de la transkontinenta telegrafo. Tamen, ĝi montris ke, transkontinenta sistemo povas esti konstruita kaj operacii tutjare - iu kiu dum la antaŭa tempo oni pripensas kiel neebla. Dum ĝia tempo, ĝi estis la plej regulara kaj fidinda translanda poŝtservo.

## Heredaĵo 

Pony_Express_centennial_stamp_4c_1960_issue.jpg|1960
Pony_Express_stamp2-1$.jpg|1861
Post_Horse_&_Rider_1869_Issue-2c.jpg|1869

:*Ankaŭ ekzistas filmo **Pony Express** pri la sama temo.*

Kategorio:Poŝto
Kategorio:Komunikado