open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sebiș

**Sebiș** - jen rumane, prononco [SEbiŝ], hungare **Borossebes** [BOroŝŝebeŝ], germane **Sebesch** [ZE:beŝ], situo: ) estas urbo en  distrikto Arad en Rumanio, nordoriente de Arad. Administre apartenas al ĝi la vilaĝoj Donceni, Prunișor kaj Sălăjeni.

## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis  loĝantojn (hungaroj, rumanoj) kaj en 1992  (rumanoj, 5&nbsp;% hungaroj).

## Historio
Ĝia unua skriba mencio estis en 1552. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Arad*). En la fino de la 19-a jarcento kaj en la komenco de la 20-a jarcento ĝi havis marmor- kaj ferŝtonminejon.

## Fonto
* Magyar Nagylexikon
## Gravaj personoj 
* Mihai Beniuc (20-a de novembro 1907 – Bukareŝto, 21-a de aprilo 1988): poeto, tradukisto.
* Frigyes Karikás, *Fedor Katona* (4-a de novembro 1891 – ?, Sovetunio, 5-a de marto 1942): verkisto.
* Imre Kéry (1798-1887), kuracisto 
* Endre Kőszeghy; *Szabó* (Jászalsószentgyörgy, 1819 – Borossebes, 16-a de septembro 1901): aktoro, direktoro.
* András Nagy (1923–1984) skulptisto.
* Gyula Sárosi, familinomo: *Sárosy Lajos* (12-a de februaro 1816 – Pest, 16-a de novembro 1861): poeto
* Béla Steiner (3-a de novembro 1893 – Budapest, 27-a de aprilo 1972): pediatro, universitata profesoro.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Urboj de Rumanio
Kategorio:Urboj de distrikto Arad
Friedrich Wöhler

**Friedrich WÖHLER** (naskiĝis la 31-an de julio 1800 en Frankfurt-Eschersheim; mortis la 23-an de septembro 1882 en Göttingen) estis germana kemiisto, kiu unuafoje produktis el neorganika materialo organikan (karbamidon, 1828). Li ellaboris metodon pri produktado de metala aluminio.

Wöhler komence studis en Frankfurt, poste kuracadon (1820) en la Marburga Universitato. En la sekva jaro li translokiĝis al Heidelberg, kie laŭ instigo de Leopold Gmelin li ekstudis kemion.

Kvankam li akiris medicinan diplomon en 1823, li decidis studi kemion ĉe la plej bona kemiisto de Eŭropo, Jöns Jacob Berzelius. En 1823–1824 li laboris en Stokholmo kaj amikiĝis kun Berzelius, lernis la metodojn, alproprigis intereson pri novaj elementoj, poste tradukis liajn verkojn al la germana.

Reveninte en Germanio, li instruis kemion en Berlino (1825–1831), kie li faris du gravajn malkovrojn en 1828: li produktis el neorganika amonia cianato la organikan karbamidon, produkton de la proteina malkombino. Li samtempe ellaboris metodon pri produktado de malgrand-kvanta metala aluminio.

Li laboris ekde 1831 en Kassel, ekde 1836 ĝis sia morto kiel kemia profesoro de la Universitato de Göttingen. Li apartigis plurajn elementojn, mineralojn kaj prianalizis kombinaĵojn (ekzemple kokainon).

Li ricevis honoran membrecon en Hungara Scienca Akademio en 1881.

## Verkoj 
* *Lehrbuch der Chemie*, Dresden, 1825, 4 volomoj.
* *Grundriss der Anorganischen Chemie*, Berlin, 1830.
* *Grundriss der Organischen Chemie*, Berlin, 1840.
* *Praktische Übungen der Chemischen Analyse*, Berlin, 1854.

## Vidu ankaŭ 
* Ureo
* Hilaire Marin Rouelle (1718-1779)
* Herman Boerhaave (1668-1738)

Kategorio:Germanaj kemiistoj
Kategorio:Viroj
Omnibuso

eta|pariza omnibuso
eta|Benz-Omnibus, 1896
**Omnibuso** estis ĉevaltirita publiktrafika veturilo, antaŭulo de la aŭtobuso kaj trolebuso, plej malnova metodo de la urba trafiko. La nomo venas el la latina vorto *omnibus* (por ĉiuj). La omnibuso estis - krom la ĉevalfervojo - plej grava veturilo de urba trafiko en la 19-a jarcento.

La komuna veturilo aperis jam meze de la 17-a jarcento, sed ne disvastiĝis. La kaleŝo estis nur veturilo por la riĉuloj.

Iu entrepreno en 1826 (1819), en la urbo Nantes funkciigis regule ĉarojn inter la urbocentro kaj la publika banejo urboranda. Li devis konstati, ke la publikon interesas pli bone la trafika ebleco ol la banejoj. Li nomumis la veturilon al *voiture omnibus* ("veturilo por ĉiu"), tiel fondante la urban amastrafikon. La omnibusojn tiris ĉevaloj, sed en la 1830-aj jaroj oni faris eksperimentojn per vapormaŝina pelado, sed tio ne disvastiĝis.

La omnibusojn ŝanĝis la aŭtobusoj komence de la 20-a jarcento. En Budapeŝto ĝi funkciis inter 1832 (1-an de julio) ĝis 5-an de novembro 1929. En ĝi povis veturi 8-14 homoj (sidante), poste aperis la etaĝaj omnibusoj.

Kategorio:Veturiloj
Unirea (Alba)

**Unirea (Alba)** [unirja] (hungare: **Felvinc**, germane: **Oberwintz** estas komunumo en Rumanio oriente de Turda. Administre apartenas al ĝi Ciugudul de Jos, Ciugudul de Sus, Dumbrava, Inoc, Măhăceni. En 1940 oni aligis al ĝi Vereşmort.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 2 088 loĝantojn (hungaroj, rumanoj, ciganoj), en 1992 5 723 (4 242 rumanoj, 810 hungaroj, 666 ciganoj).

## Historio
Ĝia unua mencio estas en 1219. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Maros-Torda*). 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest. 
## Renomaj personoj 
* György Nagy (3-a de junio 1783 - Kézdivásárhely, 7-a de februaro 1830): reformita eklezia verkisto, dramtradukisto.
* László Sipos pentristo, grafikisto.
* István Wagner (n. 1-a de februaro 1932): ĝardeninĝeniero, fakverkisto.
*Béla Weress (22-a de februaro 1894 - ?) unitariisma eklezia verkisto, redaktoro

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Lockheed U-2

La **Lockheed U-2** [jutu] estas kunhoma, unusideja spionaviadilo de la usona flugarmeo. La aviadilo flugas en alto de 21.000 metroj - sendepende de la vetero, tage kaj nokte - kaj kolektas datenojn por usono kaj ties aliancanoj.

La interna nomumo de la aviadilo estis **CL-282** *Aquatone*, sed oni bezonis oficialan nomon. de szüksége volt egy hivatalos katonai elnevezésre is. Tio venis el la angla *utility*. Ĉra la nomo U-1 kaj U-3 estis jam okupitaj restis la nova nomo U-2. La karesnomo de la avio iĝis "Dragon Lady", drakledio.

Ĉar la aviadilo iĝis iaspeca motora glisaviadilo, estis tre malfacile flugi kaj alteriĝi kun ĝi. Pro la alta alteco de la flugo, la piloto devis uzis skafanderon (kun oksigena botelo) kaj flugi en rapidzono de 8km/h. Se ĝi tro rapide flugis, proksimiĝis al la transsonan zonon, se tro malrapide flugis, povis fali tro la maldensa aero (malforta levforto).

La U-2 ricevis novan povejon General Electric F-118-101 en 1998, kiu estis pli pelaĵ-ŝpara, malpleza kaj pli forta, ol la antaŭa povejo.

La U-2 projekto ekis en la 1950-aj jaroj, kiam CIA tre bezonis skoltajn datenojn pri kontraŭulaj ŝtatoj. Por eviti interkapton de kontraŭulaj ĉasaviadiloj, Pentagon donis liberan vojon por ellaboro de specifa spiona aviadilo.

La aviadilo estis dezajnita kaj konstruita de Lockheed, sub la gvido de inĝeniero Kelly Johnson. U-2 komencis skoltoperadon en 1955. Ĉefaj celoj de skoltoperado estis Sovetunio kaj Ĉinio, Kubo.

La apero de ter-aeraj kaj aerdefendaj teknologioj ebligis interkapton de U-2. La 1-an de majo 1960, Soveta Aerdefenda Forto interkaptis U-2, kiu estis flugita de piloto Francis Gary Powers. En 1962 oni pafis sekvan U-2 super Kubo (piloto *Rudolf Anderson*). danke al skoltoperado de U-2 super Kubo, Usono trovis sovetajn misilbazojn en Kubo, kiuj provokis konflikton inter Usono kaj Sovetunio.

Post la interkaptoj de U-2, La altalteca skoltmisio de U-2 sukcesiĝis al Lockheed SR-71 Blackbird. Hodiaŭ jam transprenis taskon de la U-2 la ĉirkaŭteraj satelitoj, sed oni uzis ilin dum la iraka milito kaj pri esploro de katastrofoj.

## Specifaĵo 
* Longo: 19,1m
* Flugila diametro: 30,9m
* Alto: 4,8 metroj
* Enverguro: 92,9 m²
* maksimuma starta maso: 18 600kg
* Povejo: Pratt & Whitney J75-P-13B aŭ General Electric F-118-101
* Puŝforto: 76kN
* maksimuma rapido: 821km/h
* Operaddistanco: 5 633km
* maksimuma alto: 21 212 m (R 27.432 m)

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* CIA
* Kariba krizo

Kategorio:Skoltaviadiloj
U-2
Husasău de Tinca

**Husasău de Tinca** [husasəu de tinka] (hungare: **Biharhosszúaszó**) estas komunumo en Rumanio sude de Oradea. En 1910 ĝi nombris 1 504 loĝantojn (rumanoj); en 1992 779. Ĝi estis unue menciita skribe en 1332 kiel ekleziejo. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Bihar vármegye). Administre apartenas al ĝi Miersig, Oşand, Sititelec.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Bihor
Tomáš Břicháček

eta|maldekstra|250ra|Tomáš Břicháček
**Tomáš BŘICHÁČEK** (naskiĝis la 18-an de junio 1982 en Prago) estas ĉeĥa esperantisto, ekde februaro 2014 prezidanto de Esperantista klubo en Prago kaj redaktoro de ĝia revuo Bulteno.

Kun Dagmar Chvátalová kaj Marek Blahuš li en 2005 refondis la Ĉeĥan Esperanto-Junularon kaj ekde tiam li estis prezidanto de ties revizia komisiono ĝis 2012. En tiu tempo li ankaŭ gvidis la Pragan klubon de ĈEJ, kies retpaĝaron li prizorgas.

Li elprovis novan metodon de poresperanta varbado, kiun li nomas "Esperanto ĉe biero" - kursoj en trinkejo. La metodon li elprovis ankaŭ en Parizo, kie li studis dum kelkaj monatoj inter 2005 kaj 2006.

Li prilaboris ankaŭ retejojn de blindula gazeto Aŭroro , de Esperanto-muzeo en Česká Třebová (Biblioteko de Česká Třebová) kaj de la Biblioteko de ĈEA.

Praga filio de gazeto Metro publikigis intervjuon kun Tomáš Břicháček pri Esperanto: Intervjuo en Metro.

Tomáš Břicháček vivas en Prago, estas edziĝinta kaj havas du infanojn.

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Kategorio:Estraranoj de ĈEJ
Dagmar Matějů

**Dagmar MATĚJŮ** (ĝis 2012 **Dagmar CHVÁTALOVÁ**), nomata **Dáša** [da:ŝa] (naskiĝis la 8-an de majo 1985) estas ĉeĥa esperantistino.

Kun Marek Blahuš kaj Tomáš Břicháček ŝi fondis en 2005 novan organizon de Ĉeĥa Esperanto-Junularo kaj estis elektita ĝia unua prezidantino. En 2006 ŝi fariĝis vicprezidantino kaj ekde 2007 ĝis 2012 ŝi estis kasistino. Dum la 65-a IJK en 2009 ŝi estis la ĉefa respondeculo pri ejoj kaj la sola persono en la organiza teamo kun rekta rilato al la kongresurbo Liberec (ŝi studis pedagogion ĉe la Teĥnika universitato en Liberec).

Ŝi enĉeĥigis la malnovan retejon de TEJO kaj dum pluraj jaroj tradukadis la retejon *lernu!*.

Ŝia pli aĝa fratino Vladimíra Chvátalová estas konata aktivulino de internacia junulara Esperanto-movado, iama ĝenerala sekretario de TEJO.

Dagmar Matějů vivas en Světlá nad Sázavou, estas edziĝinta (ekde la 25-a de aŭgusto 2012 kun Jiří Matějů) kaj havas du infanojn.

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Kategorio:Estraranoj de ĈEJ
Sărand

**Sărand** [sərand] () estas vilaĝo en Rumanio orient-sudoriente de Oradea. En 1910 ĝi nombris 757 loĝantojn (rumanoj), en 1992 530. Ĝi estis unue menciita skribe en 1249. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Bihar vármegye). Administre ĝi apartenas al Copăcel.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de distrikto 
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Bihor
Ceica

**Ceica** [ĉejka] ( madjarĉe:ke) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Oradea. Administre apartenas al ĝi Bucium, Duşeşti, Ceişoara, Cotiglet.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 1 704 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 934 (rumanoj 2% hungaroj.

## Historio 
Ĝi estis unue menciita skribe en 1398. Ĝis 1919 Magyarcséke apartenis al Hungario (*Bihar*).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Gravaj personoj 
* Sándor Oláh (Magyarcséke, 1886 – Szabadka, 1966): pentristo.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Bihor
Indico de homa disvolviĝo

400px|eta|Mapo monda kiu montras la indicon de homa disvolvigo de 2011.
La **Indico de homa disvolviĝo**, esperanta mallongigo **IHD**, aŭ angle *Human Development Index*, mallonge **HDI**, estas indico kiu montras staton de homa evoluo en landoj de la mondo. Ĝi estas publikigata ĉiujare en raporto (angle titolata *Human Development Report, HDR*), eldonita de la Unuiĝintaj Nacioj.

## Komparo 
Oni komparas ne nur la MEP, sed ankaŭ vivdaŭron kaj edukitecon de la loĝantoj.

La faktoro de vivdaŭro montras kiel indikilo la sanoprizorgon, nutradon kaj higienon; la edukiteco montras akiritajn sciojn kaj eble enspezojn.

Oni uzas la suban formulon:

\textrm{indico}=\frac{\textrm{ver} \textrm{a \, valoro} - \textrm{suba \, limvaloro}}{\textrm{supra \, limvaloro} - \textrm{suba \, limvaloro}}

## La lastaj unuaj 
* 2011 (2011)–
* 2010 (2010)–
* 2009 (2007)–
* 2008 (2006)–
* 2007 (2005)–
* 2006 (2004)–
* 2005 (2003)–
* 2004 (2002)–
* 2003 (2001)–
* 2002 (2000)–
* 2001 (1999)–
* 2000 (1998)–
* 1999 (1997)–
* 1998 (1995)–
* 1997 (1994)–
* 1996 (1993)–
* 1995 (1992)–
* 1994 (????)–
* 1993 (????)–
* 1992 (1990)–
* 1991 (1990)–
* 1990 (????)–
* 1985 (????)–
* 1980 (????)–

## Kritiko 
Pro la daŭra kritiko de la indico (alta pozicio de Japanio, spite al stato de virinoj tie; landoj kun samaj HDI, sed tre diversaj homaj rajtoj ktp.), laŭ peto de Barato, HDI ne plu estas uzata ekde mezo de la 1990-aj jaroj en oficialaj dokumentoj de UN.

## Referencoj 
## Literaturo 
* **Nuscheler, Franz**: Lern- und Arbeitsbuch Entwicklungspolitik, Bonn 2004, ISBN 3-8012-0350-6

## Vidu ankaŭ 
* Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo
* Malplej evoluigitaj landoj
* Mahbub ul Haq
* Programo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Disvolvado
* Vivkvalito
* Vivnivelo
* Agendo 21

## Eksteraj ligiloj 
* http://hdr.undp.org/statistics/data/


Kategorio:Mallongigoj
Cadea

**Cadea** [kadja] (, ) estas vilaĝo en Rumanio norde de Oradea. Administre ĝi apartenas al la komunumo Săcueni (Székelyhíd · Zickelhaid / Zeckelheid).

## Loĝantaro 
En 1992 ĝi nombris 1 170 loĝantojn (83% hungaroj, la resto rumanoj kaj malmultaj restintaj germanoj), kaj laŭ la stato de  en la vilaĝo vivis .

## Historio 
Ĝi estis unue menciita skribe en 1278. Ĝis la Traktato de Trianon de 1919 ĝi apartenis al la Hungara reĝlando ene de la habsburga imperio Aŭstrio-Hungario kaj inter 1919 kaj 1944 denove apartenis al Hungario kaj estis parto de la historia departemento Bihar. Ĝi estiĝis per unuiĝo de Cadea Mare, Cadea Mică kaj Coliu.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapeŝto.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  de la urba komunumo ()
* Administra mapo de la distrikto  ( kaj )

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Bihor
Lemaire-markolo

dekstra|250px|eta|La norda enirejo de la Lemaire-markolo, rigardante al la sudo.

**Lemaire-markolo** estas markolo en Antarkto, inter la ĉeftero de Antarkto kaj Booth-insulo. Ĝi estas la plej granda turisma allogaĵo de Antarkto kun tre krutaj klifoj ambaŭrande. Ĝi estas 11 km longa kaj nur 1600 metrojn larĝa en ĝia plej mallarĝa punkto.

Ĝi estis malkovrita de la germana ekspedicio de 1873-1874, sed enveturita nur en decembro 1898 de la ŝipo *Belgica* kun ĝia estro Adrien de Gerlache. De Gerlache donis al ĝi la nomon de Charles Lemaire, belga esploristo de Kongo.

dekstra|250px|eta|Glaciejoj kaj klifoj reflektiĝas en la akvo je la suda enirejo de la markolo.

La markolo iĝis la ĉefa vidindaĵo por turistoj en Antarkto ĉefe pro tio, ke ĝiaj akvoj estas kvietaj kiel en lago, io kio estas tre escepta en la ofte ŝtorma sudo de nia planedo. La sola problemo estas, ke de tempo al tempo glacimontoj baras la vojon, kaj ke pro tio oni devas turni, kaj denove forlasi la markolon.

File:Icebergs_in_the_Lemaire_Channel,_Antarctica.jpg
File:Cruise_ship_in_Lemaire_Channel.jpg
File:Unas_tits_2014.jpg
File:Lemaire_Channel,_Antarctica.jpg

Kategorio:Markoloj en Antarkto
Kategorio:Lando de Graham
Adli

**Adli** aŭ **AdLi** estas planlingvo de tipo eŭroklono kreita en 1984 de inĝeniero Antoine Piras helpe de komputilo. Laudire ĝiaj vortoj estas pli internaciaj ol tiuj de Esperanto ĉar Adli uzis komputilon por kompili sian vortaron. Adli konsistas je 42 % el anglaj, 22 % el francaj, 16 % el hispanaj, 9 % el germanaj kaj 9 % el italaj vortoj. Tiuj hindeŭropaj lingvoj estis konsiderataj kiel plej gravaj el ekonomia kaj demografia vidpunktoj.

Piras formis 25 OOO vortojn. 42 % venas el la itala, 22 % el la franca, 18 % el la hispana kaj pluaj el la itala, ger-
mana kaj lingvoj nehindo-ĝermanaj. Laŭ tiu kalkulo, laŭ la projekto-aŭtoro, jam ĉirkaŭ 33 % de la monda loĝantaro devus kompreni la leksikon de Adli. Sinonimoj devas manki, same polisemio (multsignifeco). Pro tio, ekzemple, la franca *temps* signifas
'vetero', la angla 'time' — tempo kaj hispana 'tiempo' indikas la 'tempo' de la muziko.

## Specimeno
*My ami caro Julio, i me hasten de repondre a ta letra que li coreceive ce matin e dont i tenner a te danken.
:(Mia amiko kara Julio, mi urĝigas min por respondi al via letero, kiun mi ricevis ĉi-matene kaj mi devas al vi danki.)

*I be lucky que tu te interest a cette langue international.
:(Mi estas feliĉa, ke vi interesiĝas pri tiu internacia lingvo.)

## Bibliografio
*Antoine Piras: *Langue Internationale Adli.* Chateaudun 1984.
*Detlev Blanke: *Adli kaj Romanid.* En: *der esperantist* 21 (1985), 4 (132), p. 80-81.
* *Frans ingenieur ontwierp nieuwe artificiële taal.* En Gazet van Antwerpen, 2 junio 1984.
* *Frans ingenieur maakte nieuwe wereldtaal. Miljard mensen kennen Adli voor een derde.* En Gazet van Antwerpen, 19 novembro 1984
* ''l'A.D.L.I., compréhensible naturellement, pourrait supplanter l'espéranto.'' En La Meuse, 22 novembro 1984

Kategorio:Planlingvoj
Spato

[eta|Blanka spato de la arumaco *[Zantedeschia aethiopica*]]

La **spato** estas botanika termino pri speciala formo de brakteoj. Ĝi estas brakteo, kiu envolvas la infloreskon kaj estas okulfrape kolora. Plej ofte la spato konsistas el nur unu folio, malofte el du aŭ pliaj folioj. Arumacoj kaj arekacoj havas spatojn.

## Vidu ankaŭ 
* brakteo
* spadiko

## Fontoj 
* Herder-Lexikon der Biologie, Spektrum Akadem. Verlag, 1994. ISBN 3-86025-156-2
* Rothmaler, W.: *Exkursionsflora, Bd. 2, Gefäßpflanzen*. Volk und Wissen, Berlin 1983

Kategorio:Plantomorfologio
Sergej Vavilov

**Sergej Ivanoviĉ VAVILOV** (; naskiĝis la 12-an de marto 1891 en Moskvo, mortis la 25-an de januaro 1951) estis soveta fizikisto, prezidento de Sovetia Scienca Akademio de julio 1945 ĝis la morto. Lia frato Nikolaj Vavilov estis fama rusa genetikisto. Lia patro estis bonhava teksaĵ-komercisto.

Sergej laboris en la dua jaro de sia universitata studado ĉe Nikolaj Lebedev (1866-1912). Li finstudis en 1914, poste militservis, sed en 1917 li estis militkaptita fare de la germanoj, sed li havis bonŝancon. La pridemanda oficiro estis fizikisto kaj oni parolis pri fizikaj problemoj dum unu nokto, ĉefe pri rezultoj de Max Planck. Matene la oficiro lasis, helpis fuĝi lin. Li hejmenvenis en februaro de 1918, tiam la patro jam perdis ĉiun posedaĵon kaj elmigris.

hejmenveninte, Sergej Vavilov eklaboris en la Fizika kaj Biologioa Instituto. Tie li ekokupiĝis je propono de la direktoro Pjotr Lazarev pri fizika optiko. Oni arestis,forigis la direktoron en 1931, sed Vavilov povis plu instrui.

Vavilov fondis la sovetan skolon de la fizika optiko, konata pro ties laboro pri luminesko. Li enkondukis la nocion nelineara optiko.

Li estis membro de la Soveta Akademio de la Sciencoj ekde 1932, estro de la Lebedev Instituto pri fiziko (ekde 1934), ĉefredaktoro de Granda Soveta Enciklopedio, membro de la Supera Soveto ekde 1946 kaj ricevinto de 4 Stalin-premioj (1943, 1946, 1951, 1952).

Li vekis pri grandaj pensuloj kiel Lucretius, Galileo Galilei, Isaac Newton, Miĥail Lomonosov, Michael Faraday, kaj Pjotr Lebedev, kaj aliaj.

Oni nomumis ŝipon post li, Akademik Sergej Vavilov kaj asteroido 2862 Vavilov.

## Eksteraj ligiloj 
* Sergei Vavilov: luminary of Russian physics 
* Letter from Vavilov to Lavrenty Beria concerning the state of Soviet astronomy, requesting the release of an astronomer

Kategorio:Rusiaj fizikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo
Kategorio:Mortintoj en Moskvo
AUI (pazigrafio)

**aUI** estas pazigrafio kreita de viena filozofiisto, filologiisto kaj psikoanalisto Wolfgang John Weilgart en 1979.

Weilgart kredis ke la konfuzo kaŭzita de homofonoj kaj polisemaj vortoj estas la bazo de povo de propagando. Lia celo estis krei lingvon en kiu propagando, ĉefe politika, ne estus ebla, ĉar la intenco kaj signifo estas klare montrita per simplaj simboloj. aUI prenis bazajn semantikajn elementojn komunajn al ĉiuj lingvoj, sed en ĝi la komuniko, kvankam kreiva, estus libera de gramatikaj reguloj.

La kromnomata "lingvo de la kosmo" estas kreita por anstataŭigi la lingvojn kaj kodojn per pli simpla, logika kaj plensignifa komunikilo. Ĝi poste estos ilo por forviŝi la limojn de nacia spaco kaj, eĉ, de la kosmo. Weilgart, celis la kreon de semantike mem-priskriba lingvo. Li pensis ke, per la strukturo, la lingvo estas tuj evidenta, kaj pro tio, ĝi taŭgus al kontaktoj kun eksteranoj. Weilgart volis ke la semantika konstruo de la vortoj kiuj li proponis ebligis al eksterteranoj kompreni la homan pensmanieron.

## Tabelo 
## Simboloj aUI 
Dr. Weilgart kreis lingvon el 31 signifaj elementoj, laŭ li, pli bazaj kaj universalaj de ĉiuj lingvoj, kiujn li nomis "semantikaj radikoj" kaj metis ilin en "perioda tabelo" de semantikaj elementoj.
a[a] - spaco/kosmo
e[e] - movado
i[i] - lumo
u[u] - homo, persono
o[o] - vivo
y[y] - negacio
q[œ] - kondiĉo
A[a:] - tempo
E[e:] - materio
I[i:] - sono
U[u:] - spirito/racio
O[o:] - senco
b[b] - kune
с[ʃ] - ekzistado, estado
d[d] - trans/signife
f[f] - tiu
g[g] - en
h[h] - demando
j[ʒ] - ebeneco, horizonteco, pareco
k[k] - supere
l[l] - cirklo, ciklo
m[m] - eco/adjektivo
n[n] - kvanto/pluralo
p[p] - antaŭ, ĝis
r[r] - pozitiva
s[s] - aĵo
t[t] - al
v[v] - aktiveco, ago
w[w] - forto/potenco/influo/solida
x[x] - rilato
z[z] - ero, parto

## Literaturo 
**W. John Weilgart**: *aUI, The Language of Space*, Cosmic Communication Co., 1979, 4-a eld., 307 p.

Kategorio:Pasigrafio
Almașu Mare (Alba)

**Almașu Mare** [almaŝu mare] (hungare: **Nagyalmás** [nadjalmaŝ], germane **Groß-Obstdorf**) estas komunumo en Rumanio okcidente de Zlatna, en distrikto Alba. En 1910 Nagyalmás havis 1&nbsp;356 loĝantojn (rumanoj), en 1992 950, kaj laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝia unua mencio estas el 1407. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Hunyad vármegye*). Administre apartenas al ĝi la vilaĝoj Almașu de Mijloc, Brădet, Cheile Cibului, Cib, Glod kaj Nădăștia.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Komunumoj pri *almás* en Hungara reĝlando 
*almás* = poma aŭ pomarbaro.
* Vidu la liston de hungaraj loknomoj kun "almás".

## Eksteraj ligiloj 
* www.almasumare.ro , komunuma retejo
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de la distrikto

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Constantin Dominte

**Constantin DOMINTE** (naskiĝis la 23an de majo 1944; mortis la 27-an aŭ 29-an de aprilo 2006 en Bukareŝto) estis rumana esperantisto kaj profesoro pri ĝenerala lingvistiko en la Bukareŝta universitato.

Li lernis Esperanton aŭtodidakte en 1958. Li kunordigis la kompiladon de la plej ampleksa dudirekta Esperanto-vortaro por rumanlingvanoj kaj kunlaboris al *Rumana antologio*, *Eminescu en Esperanto* kaj aliaj libroformaj eldonaĵoj. En 2005 aperis lia broŝuro *Din lirica de expresie esperanto* kun 11 originalaj Esperantaj poemoj de aliaj aŭtoroj, kiujn li tradukis en la rumanan. En 2006, post lia morto, aperis lia E-lernolibro por rumanlingvanoj *Lecții de esperanto pentru începători*, kiun li aŭtoris sub la plumnomo Tudor Denectin.

## Bibliografio 
* *Dicționar Esperanto-Român și Român-Esperanto cu un compendiu de fonetică, lexic și gramatică esperanto*. București: Universitatea din București, Facultatea de Limbi și Literaturi Străine, Colectivul Esperanto-Interlingvistică, 1980.
* *Rumana antologio*. Kunredaktis Constantin Dominte kaj Jozefo E. Nagy. Zagreb: Internacia Kultura Servo, 1990.
* *Din lirica de expresie esperanto*. 11 traduceri și adaptări de Constantin Dominte. Rotterdam: Eldonejo Bero, 2005.
* *Lecții de esperanto pentru începători*. [Timișoara]: Eurobea, 2006.

## Notoj 
Kategorio:Rumanaj esperantistoj
Mandya

**Mandya,** laŭ kanara lingvo **ಮಂಡ್ಯ** estas urbego, administra centro de la samnoma distrikto Mandya en subŝtato Karnatako en sudokcidenta Barato. 
eta|maldekstre|

## Geografio 
Mandya situas en Dekkana Altebenaĵo en alteco 678 metrojn super la marnivelo. Tie fluas la Cauvery-rivero, kiu nutras la Visweswariah-kanalon, kiu certigas akvumadon en la ĉirkaŭo. Majsuro troviĝas 36, subŝtata ĉefurbo Bengaluro 89, Hassan (Barato) 99, Mumbajo 838, Kolkato 1650, tutlanda ĉefurbo Delhio 1791 kilometrojn (aere) https://www.distancefromto.net/.
eta|
eta|

## Demografio 
En 2011 populacio de Mandya estis . La legopovo estis 73%.

## Historio 
En la ĉirkaŭaĵo arkeologoj trovis malnovajn ĝainisman statuon. Mandya estis fondita en 1940.

## Ekonomio 
Mandya estas centro de la sukerkano-kultivado kaj ties prilaboro, tial la urbego estas nomita sukerurbo.

## Eduko kaj lingvoj 
En Mandya la plej altnivela instruado okazas en la inĝeniera kolegio. La ĉefa lingvo estas la kanara lingvo (kiel oficiala lingvo).

## Klimato 
Mandya situas en savanoklimato (Aw) laŭ klimata klasifiko de Köppen. Jare pluvas averaĝe po 693 mm. En septembro kaj oktobro pli ofte pluvas, en januaro kaj februaro apenaŭ pluvas. La averaĝa jara temperaturo varias inter 18-31 °C.

## Trafiko 
Al Mandya kuras 5 ĉefvojoj kaj kelkaj lokaj vojoj, krome traira fervoja linio funkcias. La plej proksima flughaveno funkcias en Majsuro.

## Vidindaĵoj 
* pluraj preĝejoj
* statuo

## Fontoj 
* WikiTrans

Horticulture department in Mandya.jpg|Hortikulturejo
Ambedkar statue in front of DC office, Mandya.jpg|Statuo
Mandya DC office.jpg|Oficejo

Kategorio:Urboj de Barato
Kategorio:Urboj de Karnatako
Mekanika prilaboro

La *mekanika prilaboro*' ĝenerale klasifikiĝas en du grandajn grupojn; ekzistas unuflanke deprenaj metodoj, per kiuj oni iom post iom deprenas materialon de pli granda peco (Vd la artikolon maŝinkonstruado) kaj aliflanke nedeprenaj metodoj, per kiuj oni principe ne deprenas materialon, sed ŝanĝas ĝian proprecon (Vd la artikolon metalurgio), ĝiajn formon (Vd la artikolon pregado) kaj/aŭ dimension.

Kategorio:Mekanika inĝenierarto
Veronika

**Veronika** estas latinigita versio de la origine grekdevena virina nomo Βερενίκη, *Berenikē*, signifanta *alportanto de venko*.

Al la nomo estas ligita, ke laŭ apokrifa skribo, Veronika estis nomo de tiu virino, kiu dum la pasiono transdonis tukon al Jesuo, laŭlegende ŝian vualon, por forviŝi de lia vizaĝo sangon kaj ŝviton, kaj laŭ mezepoka legendo (la tuko aperis en la 12-a jarcento) en la ŝtofo videbliĝis liaj vizaĝaj trajtoj. Same laŭlegende, Veronika suferis de hemofilio kaj en la momento, kiam ŝi tuŝis Jesuon, ŝi saniĝis. Pro la mezepoka legendo, la momento kiam Veronika per tuko viŝas la vizaĝon de Jesuo iĝis parto de la preĝaro *Via crucis* kaj de multaj bildigoj pri la vojo de Jesuo al sia krucumo. La nova testamento ne mencias ŝin.

Kategorio:Virinaj personaj nomoj
Pedelo

eta|dekstra|Karikaturo de angla eklezia pedelo en 1850
[eta|dekstra|La pedelo S-ro Bumble en la romano *[Oliver Twist*]]
**Pedelo** () estas malsupera oficisto de diversaj hierarkiaj organizaĵoj (eklezio, universitato, kortumo), kiu zorgas pri malgravaj materiaj taskoj.

Etimologie, la termino estas de ĝermana origino.

## Religia pedelo 
En kristanismo, pedelo estas, depende de la konfesio, malaltranga kleriko. En la Eklezio de Skotlando, bedelo () estas helpanto de la presbitero dum diservo.

## Universitata pedelo 
Universitata pedelo akompanas en historia vesto la akademiajn funkciulojn ĉe solenaĵoj (ekz. promocio), tial li estas elektata por konkreta solenaĵo el la vico de universitataj laboristoj kaj samtempe estas elektata lia rezervulo.

Cambridge Bedells.jpg | Pedeloj de la Universitato de Kembriĝo en 1815
Pedell Payer Tübingen.jpg |  Johann Friedrich Payer, ĉefpedelo de la Universitato de Tübingen, kontrolanta studentojn en drinkejo en la 19-a jarcento
Glasgow Caledonian University Mace.png | La ceremonia pedelo de la Glasgova Kaledonia Universitato ()

## Jura pedelo 
En Anglio, la paroĥa pedelo () estis malaltranga ofico, kiu administras diversaĵojn. en la anglalingva romano *Oliver Twist*, unu el la roluloj estas la malbonkora pedelo S-ro Bumble, kiu administras orfejon.

Kategorio:Universitato
Ulug Muztag

**Ulug Muztag** estas la plej alta monto de Kunlun en Ĉinio kun 6.973 m super la marnivelo

Kategorio:Montoj en Tibeto
Kategorio:Tibeta Altebenaĵo
Hotan

**Hotan** aŭ **Ĥotan** (ujgure خوتەن / pinjino *Hétián*) estas oaza urbo en la suda ujgura aŭtonoma areo en Ŝinĝango, nordokcidente en Ĉinio.
La urbo estas administra centro de la samnoma regiono kaj gubernio (1,4 milionoj da loĝantoj).

eta|maldekstre| 
Hotan estis grava komerca punkto de Ĉinio tra Pamiro al Hindio. En la 1-2-aj jarcentoj loĝis en la oazoj arjoj, kiuj parolis hind-eŭropajn lingvojn (la ĉinoj nomis ilin viĝaja). La ĉinoj okupis unuafoje en 70 p.K. por mallonga tempo, duafoje en la 630-aj jaroj. La urbo estis detruita en 752, kiam okupis ĝin araboj. En la 10-a jarcento okupis ĝin la najbara Kaŝgar-ŝtato, la Karaĥanida Ĥanlando, kaj ĝi iĝis parto de la ujgura imperio.

Marco Polo vizitis la urbon en 1274 kaj rememoras pri floranta agrikulturo, kotono, komercado.

La ĉina ŝtato reakiras la areon en mezo de la 18-a jarcento.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Oazoj
Kategorio:Urboj de Ĉinio
Nordvik

*vidu ankaŭ Nordvik (Rusio)*
----

**Nordvik** estas komunumo en distrikto Nordland, Norvegio.

Ĝi estis kreita pro apartiĝo de Herøy, la 1-an de julio 1917. Tiutempe **Nordvik** havis 1.530 loĝantojn.

La 1-an de januaro 1962 **Nordvik** iĝis parto de la nova komunumo Dønna. Antaŭ la unuiĝo, **Nordvik** havis la loĝantaron de 1.293.

Kategorio:Norvegio
Dikson

eta|200px|50-jara datreveno de la Dikson-setlejo. Soveta poŝtmarko, 1965.
**Dikson** () estas nomo de insulo en la Tajmira dogan-neneca distrikto, en Rusio, situante en la Karska Maro proksime al la riverbuŝo de la Jenisejo. Proksime troviĝas urbosimila setlejo, kiu funkcia kiel haveno kaj hidrometeorologia centro kaj havas loĝantaron de 1.198 (2002).

La Dikson-a distrikto kovras 200,419&nbsp;km²; ĝia populacio en 2004 estis ĉ. 1.100.

En la 17-a jarcento, la insulo estis konata kiel insulo Dolgij ("longa"), aŭ Kuzkin, post ties pomor-malkovristo. En 1875, la sveda esploristo Adolf Erik Nordenskiöld renomis post la skota-sveda negocisto kaj filantropo Oscar Dickson, unu el apoganto de sian ekspedicion. La nomo estis baldaŭ rusigita per elfaligo de "c". La nomo Dikson estas oficiala ekde 1884.

En 1915, la insulo ofertis lokon por la unua rusa radiostacio en la arkto. La marhaveno estis konstruita en 1935 kaj la du setlejoj kuniĝis en 1957.

Dikson (apud la insulo) estas unu el la plej izolataj homaj setlejoj sur la mondo.

[eta|[Murmansk, Arĥangelsk, Dikson, Tiksi, Arkta Oceano]]
[eta|La Jenisej-baseno, [Bajkalo, kaj al urboj de Dikson, Dudinka, Turuĥansk, Krasnojarsk, Irkutsk]]
[eta|Dikson kaj [Dudinka ĉe la Arkta Oceano]]

## Vidu ankaŭ 
* Insuloj en Rusio

Kategorio:Insuloj en Krasnojarska regiono
Kategorio:Insuloj en la Karaa maro
Fermita urbo

La **fermitaj urboj** (, mallonge  [zato]) estas tiaj komunumoj en Sovetunio (kaj nun en Rusio), kiujn oni povas viziti nur laŭ speciala permesilo, la loĝantoj ne rajtas translokiĝi kaj estas sub rekta federacia direktado.

Nun ekzistas 45 tiaj komunumoj, el kiuj 25 havas urban rangon, la pliaj estas malpli grandaj urbosimilaj setlejoj. Ili povas esti setlejoj por atomindustrio, mararmeaj militbazoj (havenoj), lokoj por kosmoesplorado, armoesplorado.

Ili estis tiel sekretaj dum la soveta epoko, ke ili ne havis nomojn, nur numerojn apud la nomo de la pli granda urbo (ekz., Zareĉnij portis la nomon Penza-19) kaj oni ne desegnis ilin sur mapoj. Plimulto el la fermitaj urboj (6) troviĝas en la Murmanska provinco, tio estas ĉefe mararmeaj bazoj.

Malgraŭ la komplikaĵoj de la vivo en fermitaj urboj, en Sovetunio ili estis pli komfortaj setlejoj pro pli bona liverado de varoj kaj preskaŭ nula krimo.

En 2002 vivis en la fermitaj urboj ĉ. 1&thinsp;345&thinsp;000 homoj, t.e. 1 % de la rusia loĝantaro. Dum ekzisto de la Sovetunio, ankaŭ grandurboj apartenis al fermitaj urboj ekz. Gorkij (hodiaŭ: Niĵnij Novgorod), Vladivostoko aŭ Iĵevsk.

## Listo de la fermitaj urboj 
* Gadĵijevo
* Zaozjorsk
* Ostrovnoj
* Polarnij
* Severomorsk
* Sneĵnogorsk
* Trjoĥgornij
* Snehĵinsk
* Lesnoj
* Novouralsk
* Fokino
* Bolŝoj Kamen
* Viluĉinsk
* Ĵeleznogorsk
* Zelenogorsk
* Zareĉnij
* Znamensk
* Krasnoznamensk
* Meĵgorje
* Mirnij
* Raduĵnij
* Sarov
* Seversk
* Sihani

La urboj Norilsk kaj Dudinka ne havas statuson de ZATO, sed ekde 2001 eksterlandanoj rajtas viziti ilin nur laŭ speciala permeso de administracio.

## Eksteraj ligiloj 
* ruse 
* angle

Kategorio:Administraj unuoj de Rusio
Kategorio:Administraj unuoj de Sovetunio
Kategorio:Urbo
Olenjok

**Olenjok** () estas rivero kun longo de  en Krasnojarska regiono kaj Jakutio en meza Siberio (Rusio, Azio).

La rivero fontas en la mezsiberia montaro, ĉirkaŭ  norde de la urbeto Ekonda kaj alfluas la maron ĉe Buolkalaĥ.

La fiŝriĉa Olenjok estas ŝipebla ekde Suĥana tra . Apud la rivero troviĝas la urboj Olenjok, Suĥana, Taimilir, Sklad, Ust-Olenjok kaj Buolkalaĥ.

Kategorio:Riveroj en Krasnojarska regiono
Kategorio:Riveroj en Jakutio
Kategorio:Alfluantoj de la Lapteva maro
Zirjanka

**Zirjanka** havas plurajn signifojn:
***Zirjanka** (ruse *Зырянка*) estas komunumo en Jakutio, Rusio.
***Zirjanka** estas rivero, je 370 km longa, maldekstra enefluaĵo de rivero Kolima.
***Zirjana lingvo** estas antaŭa nomo de komia lingvo.
***Zirjanka** estas nomo de loĝejo (unue menciita en 1579), en loko de kiu poste aperis urbo Berezniki (en Permja provinco de Rusio)
Avenuo

dekstra|eta|200px|Avenuo.
dekstra|eta|200px|Avenuo sen arboj.
**Avenuo** nuntempe estas larĝa strato por densa veturila trafiko. Ofte avenuoj estis bordigitaj per arboj aŭ kun perspektivo al monumento aŭ pejzaĝo; tamen tiaj lastaj karakterizaĵoj estas pli kaj pli maloftaj en stratoj kiujn oni nomas "avenuoj" en modernaj urboj. La vorto havas franclingvan devenon, nome el *avenue*, kaj tio el latina *ad venire* (al veni).

Laŭ Francisko Azorín **avenuo** estas *Larĝa strato, ofte kun arboj ambaŭflanke, kondukante al ĉefloko.*

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Bulvardo
* Korso

Kategorio:Stratoj
Kategorio:8-a oficiala aldono
Căpâlna (Bihor)

**Căpâlna (Bihor)** [kəpılna] (hungare: **Feketekápolna** de 1910) estas komunumo en Rumanio sud-sudoriente de Oradea. Administre apartenas al ĝi Săldăbagiu Mic.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 864 loĝantojn (rumanoj); en 1992 468.

## Historio 
Ĝi estis unue menciita skribe en 1552. Ĝis 1919 Feketekápolna apartenis al Hungario (Bihar).

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Bihor
Pesche (Italio)

**Pesche** estas komunumo de Italio.

Kategorio:Komunumoj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Moliso
Kategorio:Komunumoj de Provinco Isernia
Akantisitedoj

La **akantisitedoj** (latine Acanthisittidae) estas familio el la ordo de la paseroformaj birdoj. Ĉiuj birdoj de tiu familio estas endemiaj de Nov-Zelando. Ili estas dividitaj en 5 genrojn el kiuj 2 estas fosiliaj. Nur 3 specioj pluvivas hodiaŭ. La tipa genro de tiu familio estas *Acanthisitta*, Esperantigita "akantisito", sed ĝeneralige ĉiuj akantisitedoj estas nomataj "akantisitoj", jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por la tuta familio, kaj ties Esperantaj nomoj.

## Priskribo
Akantisitoj konsistas el malgrandaj birdoj (7 ĝis 10 cm) kun maldika, pinta beko, mallongaj, rondetaj flugiloj, kaj tre mallonga vosto. Ilia plumaro estas sufiĉe simpla. Ili similas al la trogloditoj de Ameriko kaj Eŭrazio laŭ aspekto kaj konduto, sed ne estas rekte parencaj al ili.

La seksa duformismo estas malforta. Inoj plej ofte estas pli obtuze koloraj ol maskloj.

Akantisitoj troviĝas nur en Nov-Zelando.

## Referencoj
Kategorio:Akantisitedoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Interkontinenta interlingvao

**Interkontinenta interlingvao** (*Interlingua intercontinental*) estas eksperimenta arta lingvo kreita de Alexander Gode ĉirkaŭ 1950, por pruvi ties netaŭgecon.

Oni kritikis Interlingvaon ĉar ĝi estas eŭroklono tro eŭropcentra kaj postulis ke internacia lingvo havu pli neeŭropan vortprovizon. Gode prezentis defendon kaj justifikon de sia sistemo kreante fikcian neeŭropcentran lingvon.

Ankaŭ li argumentis ke li postulis  ĉefe kiel skriban lingvon de sciencaj kongresoj, kaj lingvo de scienco kaj teknologio ne povas esti simpla kunmetaĵo de radikoj, sed oni devus elekti vortojn el okcidentaj lingvoj, ĉefe kun grekaj kaj latinaj elementoj; slavaj, ĝermanaj aŭ orientaj radikoj estu prenindaj nur por popularaj, folkloraj, vortoj. La rusaj, japanaj, barataj aŭ afrikaj sciencistoj kiuj dezirus internacian agnoskon de siaj laboroj devu, ja, lerni la esencan okcidentan sciencan vortprovizon kiel unuajn paŝojn de sia profesio.

Krome, la, laŭ li, plej grandaj "orientaj" lingvoj (Ĉina, Japana, Persa, Malaja, Araba, kaj Hindustana), ne estas reciproke interkompreneblaj sen speciala studo. De ĉi tio, se oni elektus radikojn en ne-eŭropaj lingvoj, oni riskus krei lingvon kompreneblan al neniu.

Por montri tion li kreis ekzemplon, uzante gramatikon de Interlingvao kaj vortojn el aziaj lingvoj:

'Mata-hari yu: "Wo-ti nama tata-hari. Wo taihen brillante. Wo leva wo a est, dan toki wo leva wo, ada hari. Wo miru per ni-ti fenestra sama wo-ti mata brillante como kin, dan wo yu ni toki ada tempo a levar ni. Dan wo yu ni: 'Sust, leva ni. Wo non brilla sam-rap ni tomaru a toko a nemuru, sed wo brilla sam-rap ni tomaru a toko a nemuru, sed wo brilla sam-rap ni leva ni, dan que ni suru kam, ni yomu, dan ni aruku.'"'

Kaj prezentis ĝin en "normala" Interlingvao:

"'Le sol dice: "Io me apella sol. Io es multo brillante. Io me leva al est, e quando io me leva, il es die. Io reguarda per tu fenestra con mi oculo brillante como le auro, e io te dice quando il es tempore a levar te. E io te dice: 'Pigro, leva te. Io non brilla a fin que tu resta al lecto a dormir, sed que tu te leva e labora, que tu lege e que tu te promena.'"'

(La suno diras: "Mi nomiĝas suno. Mi estas tre brila. Mi leviĝas oriente, kaj kiam mi leviĝas, estas la tago. Mi rigardas per cia fenestro kun mia okulo brila kiel la oro, kaj mi cin diras kiam estas tempo de ci leviĝi. Kaj mi cin diras: 'Pigra, leviĝu! Mi ne brilas por ke ci restu sur lito dormante, sed por ke ci leviĝu kaj laboru, por ke ci legu kaj por ke ci promenu".)

Kategorio:Artaj lingvoj
Artamedoj

La **Artamedoj** *(Artamidae)* estas familio en la ordo de la paseroformaj birdoj *(Passeriformes)*. Ĝi konsistas el nur unu genro kun 11 specioj.

La disvastiĝejo etendiĝas de Aŭstralio, Novgvineo, Filipinoj ĝis al la Hindio kaj suda Ĉinio. En la du lastaj regionoj troviĝas la kovterenoj de kelkaj specioj.

Artemiedoj havas du specifaĵojn. Ili estas la solaj kantbirdoj, kiuj havas lanugojn, kaj ili kapablas, cirkle flugante, lasi sin porti supren per la ascenda vento.
Ili ekvidas sian predon, konsistantan plejparte el insektoj, de alta disrigardejo. Ilia flugo estas tre gracia kaj manovrema. La malgranda korpo estas malsvelta kaj iliaj flugiloj estas pintaj kaj longaj.

## Genro kaj specioj 
* Artamo *(Artamus)*
** Griza artamo *(Artamus fuscus)*
** Mentona artamo *(Artamus mentalis)*
** Monaĥa artamo *(Artamus monachus)*, ankaŭ: Blankdorsa artamo
** Grandega artamo *(Artamus maximus), ankaŭ: *Giganta artamo
** Blankbeka artamo *(Artamus leucorynchus)*, ankaŭ: Blankventra artamo
** Fama artamo *(Artamus insignis)*
** Maska artamo *(Artamus personatus)*
** Brova artamo *(Artamus superciliosus)*, ankaŭ: Blankbrova artamo
** Cindra artamo *(Artamus cinereus)*, ankaŭ: Nigravizaĝa artamo
** Cejanflugila artamo *(Artamus cyanopterus)*, ankaŭ: fulgartamo
** Malgranda artamo *(Artamus minor)*, ankaŭ: Nanartamo
** Aŭstralia flutopigo *(Cracticus tibicen)*

## Bildaro 

Dosiero:Australian Magpie RWD.jpg|
Dosiero:Strepera graculina, Pied Currawong, Sydney.jpg
Dosiero:Piedbutcherbirdgibsondesert.jpg
Dosiero:Cracticus torquatus -Brisbane -garden fence-8.jpg
ISEW

La ISEW estas mallongigo de la angla **Index of Sustainable Economic Welfare** (ISEW) (~ *Indekso pri la daŭriva ekonomia bonstato*) kaj ekonomia indikatoro kun la celo, kompletigi aŭ anstataŭiĝi la klasikan Malnetan Enlandan Produkton (MEP). La ISEW estis poste pluevoluigita al *Genuine Progress Indicator* (GPI).

## Kalkuloj 
Oni alkalkulas/dekalkulas ĉi-foje ankaŭ la malfacile monigeblajn agadojn tiel:
* enspeza divido
* domlaboro
* sano
* instruado
* aerpoluado kaj ĝenerale mediopoluado
* malpliiĝo de resursoj
* kostoj de la tutmonda varmiĝo

Ĉar ĝi entiras kostojn de la eksternalioj (sekvoj de iuajn agado), ĝi ne estas tro favora por landoj, kiuj ne tro okupiĝas pri medioprotekto.

## Historio 
La indekso baziĝas je ideoj de William Nordhaus kaj James Tobin kaj ties Measure of Economic Welfare (MEW ~Mezro de la ekonomia bonstato). Ĝi estis enkondukita en 1989 fare de Herman E. Daly kaj John B. Cobb. Pli poste ĝi transformiĝis al GPI, pro pluaj aldonoj.

## Literaturo 
* Nordhaus, William und James Tobin (1972): *Is growth obsolete?* Columbia University Press, New York.
* Daly, Herman und John Cobb (1989): *For the Common Good*, Beacon Press, Boston.

## Eksteraj ligiloj 
* Umwelt-Lexikon: *Index for Sustainable Economic Welfare* 
* Mario Sixtus (2003): *Was ist Wohlstand? Geld ist wie beim BIP entscheidend, es kommt nur darauf an, wie man es berechnet* bei telepolis
* Friends of the Earth: *Measuring progress* 

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Mallongigoj
Manifesto de Interlingvao

De la 1-a ĝis la 6-a de aŭgusto 1959, la Union Mundial pro Interlingua havis sian trian "Congresso International" en Tours, Francio. Tiam, la prezidanto de l' *Union*, Alexander Gode, prezentis la **Manifeston de Interlingvao**. Ĝi estas "amika alvoko" al esperantistoj por ke ili komprenu ke Interlingvo, laŭ Gode, ne estas konkuranto de Esperanto.

Post la saluton, Gode disvolvigis la ĉefajn punktojn:

*La "loko" de Interlingvao;
*Juĝu Interlingvaon laŭ ĝia propra filozofio; 
*La tipologio de Interlingvao;
*"Standard average European";
*Kontraŭ ĉiu dogmatismo, sed...

En parto "La 'loko' de Interlingvao" la aŭtoro enkondukas la tekston. En parto "Juĝu Interlingvaon laŭ ĝia propra filozofio", la ĉefa parto de manifesto, Gode  volas montri ke filozofio de interlerlingvaa movado estas malsama al tio de esperanta movado, kaj ke oni ne povas simple kompari ambaŭ la lingvoj, ĉar la celo de Interlingvao ne estus konkuri al Esperanto. Poste, "La tipologio de Interlingvao" diras ke Interligvao ne havas rilatojn al aliaj projektoj, ĉefe ne al Latino sen fleksio kaj ne al Okcidentalo. En "Standard average European" (angle en la originalo), Gode ŝajne prezentas Interlingvao kiel zona planlingvo por parolantoj de "okcidentaj" lingvoj kaj precipe de parolantoj de latinidaj lingvoj. En "Kontraŭ ĉiu dogmatismo, sed..." la aŭtoro daŭras dirante ke Interlingvao estas "proprietate de Romania" (apartenaĵo de latinidparolantoj), sed grava estas kompreni la koncepto de "Romania" (latinidparolantujo), sekve li difinas "Romania" kiel la teritorio kie la lingva influo de latino estas sentebla, sekve, tio inkluzivas, laŭ li, ankaŭ anglalingvujon kaj eĉ germanalingvujon.

Konklude, la manifesto diras ke Interlingvao estas zona planlingvo al parolantoj de latinidaj, angla kaj germana lingvoj, pro tio ne konkuras rekte al Esperanto.

La manifesto estis publikita ankaŭ en Novas de Interlingua, anno IV, nos. 3—4, maio—augusto 1959.

Kategorio:Planlingvoj
I
Kategorio:Interlingvao
Kategorio:Eŭroklono
Granda Magelana Nubo

La **Granda Magelana Nubo** (aliaj nomoj — **ESO 56-115**, **GMN**, **LMC**) estas unu el la Magelanaj Nuboj, tre proksima najbar-galaksio.

En la ĉielo la Granda Magelana Nubo videblas plejparte en la konstelacioj de Orfiŝo kaj parte en la konstelacio de Tablomonto.

En la Granda Magelana Nubo meznombra kvanto de pezaj elementoj estas 40% de tiu de nia galaksio, la Lakta vojo.

Multaj stelaroj kaj nebuloj, videblaj en la GMN, havas nombrojn laŭ la nova ĝenerala katalogo (NGC). Tiujn objektojn eblas observi jam per etaj lornoj.
* NGC 1711
* NGC 1755
* NGC 1816
* NGC 1818
* NGC 1835
* NGC 1841
* NGC 1850
* NGC 1866
* NGC 1966
* NGC 1978
* NGC 1968
* NGC 1974
* NGC 2070 (Tarantula Nebulozo)
* NGC 2100

## Vidu ankaŭ 
* Malgranda Magelana Nubo
* Messier-katalogo
* NGC-katalogo


Kategorio:Galaksioj
Kategorio:Orfiŝo (konstelacio)
Kategorio:Tablomonto (konstelacio)
Kategorio:Astronomaj objektoj kun belaj fotoj
Luna

La vorto **Luna** povas signifi:

* Luno, la natura satelito de la Tero
* Luna (Cluj), komunumo en Rumanio
* Luna (Negrești-Oaș), vilaĝo en Rumanio
* Luna municipo en la provinco Zaragozo, Hispanio
* Luna 3, luna sondilo
* **Luna**, romia diino de la luno
* Luna (raketo) estas raketo el la familio R-7
* **Luna** – sovetia milita raketa sistemo

## Luna kiel persona nomo 
* Anastasio López Luna – argentina esperantistino
* Ángel Luna Cárdenas – meksika esperantisto
* Papa Luna estas la hispanlingva nomo de kontraŭpapo.
JJ1

eta
eta
**JJ1** (2004 Adamello-Brenta- 26-an de junio 2006, Bavario) estis bruna urso, kies karesnomo estis Bruno. Ĝi estas la unua bruna urso post 170 jaroj en la germanaj arbaroj.

Ĝia nomo aludas al la gepatroj Jurka kaj Joze. JJ1 havas ĝemelfraton JJ2.

Komence la germanaj instancoj, homoj ĝojis pri reapero de la urso kaj oni volis kapti ĝin vivante per finnaj specialistoj. Ĉar ĝi ne kondutis konvene - murdis, voris ŝafojn, hejmajn bestojn - oni decidis pafi ĝin. Tio sukcesis matene de 26-an de junio.

Kategorio:Mortintoj en 2006
Zosteropedoj

La **Zosteropedoj** (*Zosteropidae*) estas familio el la ordo de la Paseroformaj birdoj (*Passeriformes*).

Zosteropedoj troviĝas en Indonezio, Novzelando, Japanio, Afriko kaj sur la insuloj en la Pacifiko. Ili loĝas en ĝardenoj kaj arbaraj regionoj.

Karakterizaj pri la malgrandaj birdoj, kiuj atingas korpolongon de 10 ĝis 15 centimetroj, estas la blankaj plumoj ĉirkaŭ la okuloj. La birdoj disponas je rondigitaj flugiloj, mallongaj kruroj kaj mallonga, pinta beko. La plej multaj specioj havas olivoverdan ĝis grize brunan plumaron dorsoflanke, kaj flavan, blankan kaj grizan ventre. Iuj el la specioj estas pli malforte koloraj kaj pli grandaj. Je la koloro de la plumaro la seksoj estas similaj.

La kantoj de la maskloj estas specifaj kaj distingas sin dum la kovotempo de tiu de la inoj.

La birdoj nutras sin per insektoj, nektaro, beroj kaj fruktoj. Per sia fenigita lango ili suĉas la nektaron el la floroj. Por tio ili metas sian bekon profunden en la floron aŭ boras en la florkalikon de ekstere.

La nestojn ili konstruas sur branĉoforkoj au en arbustoj. Ili metas du ĝis kvin ovojn en la neston.

## genroj kaj specioj (elektaĵo) 
* Klorokaro (*Chlorocharis*)
** Nigraringa klorokaro (*Chlorocharis emiliae*) 
* Kleptorno *Cleptornis*
** Aŭra kleptorno (*Cleptornis marchei*)
* Helejo Heleia*
** Makulbrusta helejo (*Heleia muelleri*)
* Hipokriptadio *Hypocryptadius*
** Cinamo-hipokriptadio (*Hypocryptadius cinnamomeus*)
* Lofozosteropso (*Lophozosterops*)
** *Lophozosterops pinaiae*
* Madango (*Madanga*)
** Oranĝogorĝa madango (*Madanga ruficollis*)
* Megazosteropso *Megazosterops*
** Bronza megazosteropso (*Megazosterops palauensis*)
* Okulocinkto *Oculocincta*
** Nana okulocinkto (*Oculocincta squamifrons*) 
* Rukio *Rukia*
** Longabeka rukio (*Rukia longirostra*)
** *Rukia ruki*
* Spejropso *Speirops*
** Bruna spejropso (*Speirops brunneus*) 
** Arĝentspejropso (*Speirops leucophoeus*)
** Monto-kameruna spejropso (*Speirops melanocephalus*) 
* Tefrozosteropso *Tephrozosterops*
** *Tephrozosterops stalkeri*
* Vudfordio *Woodfordia*
** *Woodfordia superciliosa*
* Zosteropo *Zosterops* 
** *Zosterops palpebrosa*
** *Zosterops atricapillus* 
** Grizadorsa zosteropo (*Zosterops lateralis*)
** Japana zosteropo (*Zosterops japonica*)
** Kaba zosteropo (*Zosterops pallida capensis*)
** Ruĝaflanka zosteropo (*Zosterops erythropleura*)
** Maŭricia zosteropo (*Zosterops chloronothos*) 
** Maskarena zosteropo (*Zosterops borbonicus*) 
** *Zosterops modestus*
** Blankabrusta zosteropo (*Zosterops albogularis*)
** *Zosterops strenua* formortinta
** Arĝentokululo (*Zosterops lateralis*)
** Samoa zosteropo (*Zosterops samoensis'')

## Referencoj 
Kategorio:Paseroformaj