open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaŭdilo

[eta| 180px|Monero de kvin [Hispana peseto|Hispanaj pesetoj de 1963 kun la bildo de la *Generalísimo* Francisco Franco, kaj la surskribo *Caudillo de España, por la Gracia de Dios* (en hispana: "*Caudillo* de Hispanio, pro Dia Graco").]]
**Kaŭdilo** (el la hispana *caudillo* [kaŭdiljo]) estas ĉefo, estro, gvidanto kaj komandanto de militistaro aŭ, pli vastasence, gvidanto, kiel hispana lingva-socia ekvivalento de la germana *Führer*, itala *duce*, rumana *conducator*, laŭ asociado de ideoj kun Francisco Franco, kiu nomis sin *Caudillo de España* (kaŭdilo de Hispanio). Antaŭ Franco, la vorto "kaŭdilo" estis ligata al lokaj estroj sen nobela deveno.

## Kaŭdilismo 
[180px | thumb |dekstre| [Antonio López de Santa Anna vestante militistan uniformon de Meksiko.]]
**Kaŭdilismo** (el la hispana *caudillismo* [kaŭdiljismo]) estas sistemo de regado surbaze de la despoteco de militaj ĉefoj, ĝenerale en la hispanlingva Latin-Ameriko en kelkaj epokoj. En tiu senco kaŭdilo estas nomo por absolutisma populisma estro, kiu gvidas ŝtaton diktatorece. Ĝenerale, ili gvidas popolan aŭ populisman movadon ĝis atingi la povon, plej ofte per puĉo.

La *kaŭdilo* estas super la leĝoj, ne agnoskas kritikojn aŭ opozicion, disigas la ŝtatajn oficojn al fidelaj sekvantoj. La kaŭdilismo estas la plej primitiva formo de politika agado kaj la ŝtato administrata de tiu sistemo estas tro personeca kaj kruda. Ne estas distingo inter la personaj propraĵoj kaj la ŝtata ofico, kaj unu apogas la alian.

Kelkfoje la kaŭdilo havas bonajn intencojn, kiel Porfirio Díaz en Meksiko, kaj faras bonajn aferojn al lando, sed tio tute dependas de lia personeco.

Tiu sistemo, kompreneble, ne permesas la ekzistadon de grandaj landoj, ĉar dependas de persona supervidado de kaŭdilo aŭ personaj lojalecoj. Foje, kelkaj kaŭdiloj dividas la povon en unu lando, sed, se tiu estado daŭras, la lando disiĝas laŭ la kaŭdilaj fortoj. Dum la kaŭdilismo estis la ĉefa politika sistemo en Hispanlingva Ameriko, neniam tie oni sukcesis formi grandajn landojn, escepte kiam en la lando troviĝas grandaj dezertoj aŭ senhomaj regionoj.

## Similaĵoj 
* *Conducător*
* *Duce*
* *Führer*

## Vidu ankaŭ 
* Diktatoreco
* Hetmano

*
Kategorio:Titoloj
Zoofilio

dekstra|300ra
**Zoofilio** estas seksimpulso al bestoj, klasita kiel parafilio. Multaj homoj konsideras ĝin nenatura aŭ mistrakto de bestoj. Aliaj, kiel la nederlanda biologo Midas Dekkers kaj la aŭstralia filozofo Peter Singer, neas tion. Laŭ la usona Kinsey-instituto 8% de la viroj kaj 5% de la virinoj iam seksumis kun bestoj.

## La religio kaj leĝo 
La Biblio forte malpermesas zoofilion. En pluraj landoj, kiel en Usono kaj Aŭstralio, seksumado kun bestoj estas malpermesata de la leĝo. En aliaj landoj seksumi kun bestoj ne estas malpermesata, almenaŭ leĝe.

Kategorio:Parafilio
Kategorio:Seksa konduto
Avenuo de la Elizeaj Kampoj

eta|230px|dekstra|La avenuo de la Elizeaj Kampoj
La **Avenuo de la Elizeaj Kampoj** () estas la nomo de la plej fama bulvardo en Parizo, Francio. Ĝi estas 1880 m longa kaj 71 m larĝa. En ĝi estas sidejoj kaj vendejoj de gravaj organizoj, muzeoj kaj luksaj varmarkoj, kiaj Louis Vuitton.

La straton oni nomis laŭ la Elizeaj Kampoj, laŭ la greka mitologio la loko, kien iris la animoj de la bonuloj post la morto.

## Bildaro 

Dosiero:Avenue_des_Champs-Élysées_street_sign,_Paris,_France_-_20100619.jpg
Dosiero:Champs elysees.700px.jpg|
Dosiero:Champs-Élysées1 gobeirne.jpg|
Dosiero:Champs-Élysées2 gobeirne.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Champs-Élysées - Clemenceau (pariza metrostacio)
* Teatro de la Elizeaj Kampoj
* Palaco Elizeo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.insecula.com/salle/MS01196.html 
* http://maps.google.com/maps?q=paris,+france&ll=48.869966,2.307043&spn=0.012014,0.041096&t=h&hl=en

Elizeaj Kampoj
Elizeaj Kampoj
Sunpanelo

**Sunpanelo** estas uzmaniero de fotovoltaiko, ĝi transformas radiadan energion al elektra energio. Kiel plej gravajn konstruelementojn entenas ĝi plurajn sunĉelojn. La sunpanelo estas karakterizita per la elektra kunresponda valoro. Tiu dependas de la interligo de la sunĉeloj interne de la panelo. La sunpanelo estas kunŝaltita unuope aŭ grupe en fotovoltaika instalaĵo.

## Konstruo de tipa sunpanelo 
* La antaŭa flanko estas vitro (plej ofte unudiska sekura vitro)
* Sur tiu sekvas travidebla plasta tavolo (etilen-vinilacetato, EVA), en kiu kuŝas la sunĉeloj
* Mono- aŭ polikristala sunĉeloj, elektre kunŝaltitaj
* Malantaŭa flanko estas kovrita per veterorezista plasta lameno el polivinilfluorido (Tedlar) kaj poliestero
* Alŝalta dozo kun libera diodo kaj elektra alŝaltebleco
* Aluminia kadro por protekto de la vitro, por muntado

## Produkto de sunpanelo 
La produktado okazas de la optike aktiva flanko al subo. La kunpremo de la supre menciitaj partoj (ĝis poliestero) okazas per subpremo je 150 celsiusoj. Poste oni almuntas la liberfluajn diodojn.

## Teknikaj ecoj 
Legu ĉe sunĉelo.

La enpenetranta humideco povas kaŭzi korodon kaj mallongiĝon de la vivdaŭro.

### Liberflua diodo 
Se oni kunmuntas plurajn panelojn, oni devas alŝalti paralele je ĉiu panelo unu diodon. La maksimuma kurento kaj tensio de diodo konvenas al kurenta kaj tensiaj valoroj de unu panelo, kutimaj rektifilaj diodoj konvenas kun 3A / 100 voltoj. La liberflua diodo estas tiel alŝaltita je paneloj, ke ĝi en normala funkcia stato (panelo liveras kurenton) estas polusita al la bara direkto (katodo = ĉe pluspoluso de la panelo). Se la panelo difektiĝas aŭ venas sub ombron kaj tiel ĝi ne liveras kurenton, la tensio je klemoj alipolusiĝas kaj damaĝas la panelon aŭ malpliigas la povumon de la ĉen-ŝaltitaj paneloj. La liberflua diodo malhelpas la alipolusiĝon.

## Reciklado 
La reciklado povas okazi ĉe temperaturo de ĉ. , kiam la plastaĵoj de la panelo forbruliĝas kaj restas vitro, metalo, plenigaĵoj kaj la sunĉelo. Tiujn oni povas denove uzi por novaj sunĉeloj.

Dosiero:SolarpanelBp.JPG|
Dosiero:Laundromat-SolarCell.png|
Dosiero:Solar panels on yacht at sea.jpg|
Dosiero:Solar heater dsc00632.jpg|
Dosiero:SolarFachwerkhaus.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Sunenergia ŝipo
* Elektra aŭtomobilo

Kategorio:Sunenergio
Simon Newcomb

**Simon NEWCOMB** (naskiĝis la  en Wallace (Kanado)); mortis la  en Vaŝingtono (Usono)) estis kanada astronomo, kiu kreis tabelojn por elkalkuli la movon de astroj kaj ilian pozicion en indikita tempo.

La filo de geinstruistoj jam kiel infano montris eksterordinaran kapablon por matematiko: kvarjara li adiciis kaj multiplikis dum horoj nur por amuzo, sepjara li jam kalkulis kubajn radikojn. Pro delikata sanstato li ne frekventis lernejon, sed liaj gepatroj instruis lin kaj li legis ĉiun disponeblan libron.

Kiel 16-jarulo li fariĝis metilernanto de drogherba kuracisto, sed post du jaroj li forkuris al Calais kaj dum tri jaroj vivtenis sin kiel instruisto kune kun la patro. Samtempe li plu daŭrigis sian memstudadon, interesiĝis pri gramatiko, ekonomio, geometrio, ellernis la francan lingvon aŭtodidakte. Dum sia restado en Maryland li konatiĝis kun grava fizikisto Joseph Henry, el kies nomo devenas la internacia unuo de induktanco, kaj tiu, rimarkinte lian matematikan talenton, rekomendis lin kiel kalkuliston en la Mar-almana oficejo, kiu estis en Cambridge apud Bostono, kie troviĝas ankaŭ Universitato Harvard.

En 1857 li fariĝis kalkulisto de planedaj pozicioj kaj studento de matematiko de la Universitato Harvard kaj diplomiĝis kun laŭdo. En 1861 li fariĝis Profesoro de Matematiko ĉe la Mararmea Observatorio en Vaŝingtono kaj poste Direktoro de la Almanaka Oficejo. En la ĉefurbo li restis ĝis emeritiĝo en 1897.

Sen komputiloj, nur per krajono, li kapablis elkalkuli poziciojn de astroj eĉ post jarcentoj. Lia metodo estis agnoskita en 1896 en Pariza konferenco de astronomoj el multaj landoj kaj konfirmita en 1950 dum simila konferenco.

Newcomb direktis la desegnadon kaj instaladon de nova refrakta teleskopo, artikolis pri astronomio, matematiko, edukado, ekonomio, filozofio kaj psikologio, verkis librojn fakajn kaj popularigajn.

Kategorio:Usonaj astronomoj
Kategorio:Usonaj matematikistoj
Kategorio:Britaj sciencfikciaj verkistoj
Kategorio:Usonaj sciencfikciaj verkistoj
Kategorio:Britaj astronomoj
Kategorio:Britaj ekonomikistoj
Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Kategorio:Membroj de la Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj
Kategorio:Membroj de la Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj
Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio
Kategorio:Usonaj skeptikuloj
Kategorio:Parapsikologoj
Kategorio:Arthur Conan Doyle
Safo

**Safo** estas "empira" pasigrafio proponita de André Eckardt en 1962. Oni opinias ĝin unu el la plej bonaj kaj detalaj pasigrafioj.

Safo - sa.jpg|sa(signifo)
Safo - fa.jpg|fo(skribo)

Inspirita en la ĉina skribo, ĝi havas 180 bazajn signojn por la plej gravaj nocioj de ĉiutaga vivo. La nociaro estas kunmetita respektante la strukturon de eŭropaj lingvoj, i.&nbsp;a. gramatikajn kategoriojn. Tial al bazaj signoj aldoniĝas kromsignoj (ekz. al granda streko kromstreketo) por indiki pluralon, kazon, preteriton, imperativon ktp.

Safo - ab.jpg|ab
Safo - eb.jpg|eb
Safo - ib.jpg|ib
Safo - ob.jpg|ob
Safo - ub.jpg|ub

Safo - ad.jpg|ad
Safo - ed.jpg|ed
Safo - id.jpg|id
Safo - od.jpg|ed
Safo - ud.jpg|ud

## Bibliografio 
* Dr. Andé Eckardt: Die neue Weltschrift SAFO. Einführung. (Starnberg/See 1957) 39 pp.
* Eckhardt, A., Die neue Weltschrift SAF0, Munich, 1969.
* SAFO A World Writing System. I. Introduction. (Starnberg/See 1956) 24 pp.

Kategorio:Pasigrafio
Salvadoro (planlingvo)

**Salvadoro** (Salvador) estas planlingvo proponita de fama verkisto Francisco Gavidia (1863-1955) el Salvadoro en 1909. Ĝi estas bazita sur hispana lingvo.

## Bibliografio 
Gavidia, Francisco
Gramatica de idioma Salvador o sea un posible lenguaje internacional
San Salvador: 1909

Kategorio:Planlingvoj
Planeda Societo

**The Planetary Society** (Planeda Societo) estas organizo, okupiĝanta pri esploraj projektoj de la astronomio, planedoj. Ĝi estis fondita en 1980 fare de Carl Sagan, Bruce Murray, kaj Louis Friedman. Ĝi estas dediĉita al esplorado de Marso, la teroproksimaj ĉielaj objektoj kaj la ekstertera vivo.

## Projektoj 
La Societo sponsoras novelojn kaj projektojn esperplenajn por pli malfruaj esploradoj. La projektoj ne ricevas registaran apogon. La societo havas nun la projektojn:

* Marsaj stacioj
* Esploro kaj misio al ter-proksimaj objektoj
* Planetrek
* Politika agado
* Red Rover reen al Marso
* Red Rover, Red Rover
* stipendioj
* Serĉo de EksterTera Vivo (SETI)
* sunvelumo kun Cosmos 1

## Vidu ankaŭ 
* Internacia Astronomia Unio

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝo de Planeda Societo

Kategorio:Astronomio
Kategorio:Esploro
Mez-Eŭropa Universitato

La **Mez-Eŭropa Universitato** (, ankaŭ **CEU**) estas privata universitato kun kampuso en Vieno (antaŭe en Budapeŝto), kiu estas akreditita en Aŭstrio kaj Usono Ĝi estis fondita en 1991, kun financa apogo de George Soros. La universitato celas kontribui al la evoluo de malfermitaj socioj per edukado en la postkomunismaj landoj, (vidu Orienta Bloko).
eta|Centra domo de la universitato
En 2017, CEU havis 1448 studentojn el 117 landoj kaj kunlaborantaron de 723 homoj el pli ol 40 landoj. Ĝi ofertas programojn en gradoj de Master kaj Ph.D en sociaj sciencoj, juro, ekonomio kaj matematiko.

En 2017 la kabineto faris paŝojn por ĉesigi la universitaton, rezulte oni fondis filian universitaton en Vieno. En Budapeŝto la universitato funkciigis la plej multajn el ĝiaj operacioj en Budapeŝto ĝis septembro 2019.
eta|maldekstre|Apartenaĵo de la universitato

## Rektoroj 
* 1991-1993: William Newton-Smith (Prezidanto de la Estraro)
* 1993-1996: Alfred Stepan
* 1997-1999: Josef Jařab
* 1999-2009: Yehuda Elkana
* 2009-2016: John Shattuck
* 2016-2021: Michael Ignatieff
* 2021- : Shalini Randeria

## Instruistoj (elekto) 
* Péter Balázs (politikisto)
* Lajos Bokros
* György Boytha
* András Bozóki
* András Bragyova
* László Csaba
* Kinga Göncz
* Elemér Hankiss
* György Karsai
* Botond Kőszegi
* Péter Mihályi
* Kálmán Mizsei
* András Stipsicz
* Júlia Szalai
* György Endre Szőnyi
* Kata Tisza
* Balázs Trencsényi
* Diána Ürge-Vorsatz
* Éva Voszka

## Studentoj (elekto) 
* Anna Kende
* Ferenc Kumin
* Tivadar Magyari
* Csongor István Nagy
* Zoltán Pogátsa
* Gábor Scheiring
* Balázs Szepesi
* Előd Takáts
* Balázs Trencsényi
* Péter Ungár

## Aliaj universitatanoj 
* Dóra Perczel-Forintos, psikologo

## Vidu ankaŭ 
* Michael Ignatieff
* Lívia Járóka
* Malferma socio
* Fondaĵoj pri malferma socio

## Eksteraj ligiloj 
Central European University

## Referencoj 
eta|maldekstre|Protesto por la libera universitato en 2017 ĉe alia universitato|340x340ra

Kategorio:Universitatoj de Budapeŝto
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1991
Kategorio:Lernejoj fonditaj en 1990-1999
Michael Naumann

eta|Michael Naumann
**Michael NAUMANN** (* 8-a de decembro 1941 en Köthen/Anhalt) estas germana ĵurnalisto.

Post studado de politiko, historio kaj filozofio en Marburg kaj Munkeno li laboris por "Die Zeit" (La Tempo) kaj la "Der Spiegel" (La Spegulo. ligo al germana paĝo). 1985 li ekestris la eldonejon Rowohlt Verlage (:de:Rowohlt Verlage). 1995 li iris al Novjorko por
gvidi la eldonejojn Metropolitan Books kaj poste Henry Holt. En oktobro 1998 la germana kanceliero Gerhard Schröder nomumis lin ministron por kulturo kaj medioj.
En januaro 2001 Michael Naumann eklaboris por la semajna gazeto "Die Zeit" en Hamburgo, kiun li gvidis ĝis la 15an de aŭgusto 2004 kiel ĉefa redaktoro.

Michael Naumann doktoriĝis pri Karl Kraus ("Der Abbau der verkehrten Welt", la malkonstruo de la malvera mondo). Lia habilitaciaĵo havis la titolon "Strukturwandel des Heroismus" (ŝanĝo de strukturo kaj heroismo). La plej juna verko (2001) estas kolekto de eseoj "Die schönste Form der Freiheit" (la plej bela formo de la libereco).

Naumann, Michael
Naumann, Michael
Bernburg

eta|300px|
**Bernburg** estas urbo en la centro de la federacia lando Saksio-Anhalto de Germanio. Ĝi estas la administra sidejo de la distrikto Salzland (ĝis la jaro 2007 de nun malfondata "distrikto Bernburg"). Fine de 2006 en Bernburg vivis  loĝantoj.

La urbo situas borde de la rivero Saale, 45 kilometrojn sude de Magdeburgo kaj 50 kilometrojn norde de Halle (Saale). Historie Bernburg apartenas al la landoparto *Anhalto* kaj estis rezidejo de la nobela dinastio *Anhalt-Bernburg*.

Kategorio:Distrikto Salzland
Kategorio:Urboj de Saksio-Anhalto
Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Saksio-Anhalto
Dolomito

[eta|220px|Dolomito kaj [magnezito.]]
**Dolomito** estas hela mineralo, konsistanta el kalcia kaj magnezia karbonato CaMg(CO3)2, kiu kristaliĝas en trigonala sistemo. La dureco estas inter 3,5 kaj 4.

## Historio 
Oni rekonis dolomiton kiel memstaran mineralon nur fine de la 18-a jc. danke al laboroj de svislanda mineralogo H. B. de Saussure, kiu nomis la mineralon laŭ la franca geologo Deodat de Dolomieu.

## Proprecoj 
La aldona magnezio estas bazo por tio, ke la dolomito ne solviĝas en acideta akvo - male al kalko -, tiel la dolomit-ŝtonaro ne entenas kavernojn. Dolomito reagas kun malvarma klorhidrogena acido nur en polva formo, sed ne kiel ŝtono.

## Strukturo 
Kiel kristalo formas ĝi romboedron.

## Uzo 
Dolomita ŝtonaro uzatas kiel konstrumaterialo kaj kiel ero de specifa cemento.

## Lokoj 
* Dolomitaj Alpoj
* Monto Hármashatár [hArmaŝhatAr] estas dolomita (foje numulita kalkoŝtona monto 495 metrojn alta en Budapeŝto. Ĝi apartenas al Montaro Buda. La origina hungara nomo Hármashatár-hegy signifas hungare: trilanda punkto, ĉar ĝis 1873 limoj de Buda, Óbuda kaj Pesthidegkút tie renkontiĝis.

Kategorio:Mineraloj
Romboedro

dekstra|Rhomboedro
En geometrio, **romboedro** estas geometria solido (paralelepipedo), kies ĉiuj facoj estas romboj. La plej baza formo de romboedro estas sesedran prismon.

En kristalografio, romboedro estas kristala sistemo laŭ kiu kristaloj formiĝas. Ekzemploj de kristaloj, kiuj formiĝas laŭ romboedroj, estas kvarco, kalcito, dolomito kaj turmalino.

Kategorio:Kristalografio
Kategorio:Prismosimilaĵoj
Kategorio:Zonopluredroj
Kategorio:Mineralogio
Sledo

eta|200ra
eta|200ra|dekstra|Hundosleda jungitaro
[eta|200ra|dekstra|Ornamita kornsledo dum konkurso en [Malnov-Sankt-Johano en februaro 2008]]
**Sledo** aŭ prefere **glitveturilo**, estas veturilo kun la pli grandaj tirataj de bestoj (ĉevalo, rangifero) kaj servantaj por liverado, la etaj por simpla amuzado, glitado sur neĝo.

## Hundosledo 
En arktaj landoj kaj ankaŭ en la Alpoj kaj Ĵuraso oni utiligas ankaŭ sledohundojn por tiri sledoj. Dum en Svislando hundosledado ĉefe estas sporto, por la eskimoj dum jarcentoj hundosledoj estis grava transportilo.

## Kornsledo 
Kornsledoj estas grandaj lignaj sledoj kun kornforme kurbigitaj glitiloj, por eviti, ke la sledo sinkas en la neĝon. En Malnov-Sankt-Johano en Svislando ĉiujare okazas granda konkurso kaj parado kun karnavale ornamitaj kornsledoj.

## Legendoj pri sala sledumo de Maria Tereza 
Onidire, kiam Maria Tereza vizitis la hungaran urbon Gödöllő, ŝi glitveturis de Budapeŝto al la urbo sur salo (tio okazis onidire la 11-an de aŭgusto de 1751), sed oni ne povis pruvi la legendon. Simila fabelo disvastiĝis pri grafino du Barry, fifama amatino de Ludoviko de la 15-a.

Alia legendo trafas la Patro Kristnaskon, kiu sledas kaj disportas la donacojn per sledo tirata de boacoj.

## Vidu ankaŭ 
* Neĝtabulo
* Sledado

## Referenco 
Kategorio:Transporto
Kategorio:Vintra sporto
Kategorio:Fiziko
Kategorio:Vintraj sportiloj
Kategorio:sledado
Cosmos 1

200px|dekstra
**Cosmos 1** ( "Kosmo 1", [kasmas ŭan] )estas kosmosondilo, sensukcese lanĉita per privata mono, kiu planis flugi en la kosmo ne per internaj pelaĵoj, sed per ekstera sunvento. Ĝi planis eluzi la etetan premon, kiun kaŭzas la korpuskloj disflugantaj de la suno, kiuj ŝveligas la kosmoŝipan velon.

La fotonoj flugas 0,3 milionojn da kilometroj je sekundo (lumrapideco), kio malrapide sed daŭre akcelas la ŝipon.

La projekton financis la Planeda Societo (The Planetary Society), kiu konstruigis ĝin per rusaj inĝenieroj el 4 milionoj da USD. Pro la malalta financa sumo oni uzis ne la kutimajn materialojn, sed malpli fortajn, daŭrajn.

Oni lanĉis ĝin la 21-an de junio en 2005 el rusa submarŝipo el la Barenca Maro.

**Planita estis**, ke ses minutojn post la lanĉo, la porta raketo *Volna* finas sian mision. Tiam ekŝaltas la pelilo nomata TPS Motor, kiu akceligas la sondilon dum 70 sekundoj. Post tio la raketo kaj la pelilo deiĝas de *Cosmos 1* en alto de 825 kilometroj, kaj *Cosmos* enorbitiĝas super la Pacifiko. Dum la unuaj 30-40 minutoj la sondilo funkcias per baterioj. En la 37-a minuto de la orbitado malfermiĝas la sunĉeloj kaj direktiĝas al la suno. Kelkajn tagojn post la lanĉo, la sondilo malfermas la 8 triangulajn rigidigilojn (sterniloj), longajn 15 metrojn kaj produktitajn el maldikaj poliesteroj. Inter la sterniloj streĉiĝas la veloj, kun komuna surfaco de 600 kvadrataj metroj. Per turniĝo de la sterniloj *Cosmos 1* kapablas ĉiam kapti la sunventon kaj tiel direkti sin.

Kiam la fotonoj de la suno atingas la maldikan, speguleman velon, ili puŝiĝas kun la elektromagneta kampo ĉirkaŭ la velaj atomoj kaj repuŝiĝas de sur tio kaj la sondilo akceliĝas.

La projekto malsukcesis pro raketaj problemoj.

Kategorio:Kosmosondiloj
Federacia Kanceliero (Germanio)

La **Federacia Kanceliero** () havas la funkcion de *ĉefministro* kaj estas la estro de la federacia registaro de Federacia Respubliko Germanio, ekde 1949 de okcidenta Germanio kaj ekde 1990 de la reunuigita lando. Tiu persono nomumas la ministrojn, gvidas la ministrajn kunvenojn kaj direktas la politikon de Germanio - principe la posteno kompareblas la la posteno de ĉefministro en aliaj administraj unuoj.

Laŭ la protokolo tiu persono estas la kvara post la federacia prezidento, la prezidanto de la federacia parlamento Bundestag, kaj la prezidanto de la federacia konsilio (kiu reprezentas la regionojn). Tamen la kanceliero estas la plej potenca germana politikisto.

Post kiam necesas elekti novan kancelieron (ekzemple post balotoj), la federacia prezidento prezentas al la parlamento kandidaton, kiu bezonas absolutan plimulton por elektiĝi. Ĝis nun ĉiuj elektoj tiel sukcesis. Se la parlamento ne elektas tiun kandidaton, la parlamento mem havas 14 tagojn por prezenti kaj elekti kandidaton kun absoluta plimulto. Post tiu periodo sufiĉas relativa plimulto, sed tiam la ŝtata prezidanto ankoraŭ devas decidi ĉu nomumi la elektiton kanceliero aŭ ĉu dissolvi la parlamenton por novaj balotoj. Oficperiodo de registaro kaj sekve ankaŭ de la kanceliero estas kvar jaroj, post tiu tempo nepre devas okazi nova parlamenta baloto, kiu difinas novan kancelieron, sed la periodo ĝis nova parlamenta baloto ankaŭ povas esti mallongigata laŭ fiksaj reguloj (precipe per la supre skizita dissolvo de la parlamento per la ŝtata prezidanto).

La parlamento povas esprimi sian malfidon al la kanceliero, sed nur "konstruktive" (konstruktiva voĉdono pri malfido). Tio signifas ke la parlamento devas samtempe elekti novan kancelieron kun absoluta plimulto, ankaŭ sen aparta parlamenta baloto.

La nuna kanceliero estas ekde la 6-a de majo 2025 la politikisto de la Kristandemokrata Unio de Germanio (CDU) Friedrich Merz.

Ĝis nun, pli multan tempon politikistoj de la kristandemokratia partio (CDU) estis la federaciaj kancelieroj. Al tiu partio apartenis la unua kanceliero de okcidenta Germanio, Konrad Adenauer (kiu regis 14 jarojn, de 1949 ĝis 1963), kaj poste ankaŭ Helmut Kohl kaj Angela Merkel, kiuj ambaŭ regis 16 jarojn. La plej konataj socialdemokrataj federaciaj kancelieroj estis Willy Brandt kaj Helmut Schmidt.

Historie, jam en 1867-1870 la estro de la registaro de la Nordgermana Federacio estis nomata federacia kanceliero.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de kancelieroj de Germanio (1867 - nun)
* Kanceliero de Germanio (ekde 1867)


Kategorio:Politiko de Germanio
Kategorio:Historio de Germanio
Kategorio:Otto von Bismarck
Ferenc Kazinczy

**KAZINCZY Ferenc** (kazinci) estis hungara lingvoreformisto, aŭtoro, kritikisto, tradukisto, jakobeno naskita en Érsemjén la 27-an de oktobro 1759 kaj mortinta en Széphalom (hodiaŭ apartenanta al Sátoraljaújhely) la 23-an de aŭgusto 1831.

## Biografio 
250px|maldekstre|eta|Ferenc Kazinczy
Ekde 1769 Kazinczy lernis en kolegio de Sárospatak, en 1777 estadis en Pest (urbo) kaj Vieno, sekve en Kassa li estis en tribunalo leĝpraktikanto. De 1784 li aliĝis al framasonoj. Li translokiĝis en Kassa-n kaj inter 1784-1786 li estis vicnotario; inter 1786-1791 lernejinspektisto. Kun Dávid Baróti Szabó kaj János Batsányi li redaktis la revuon Magyar Museum kaj inter 1790-1792 revuon Orpheus. La 14-an de decembro 1794 oni arestis lin pro partopreno je komploto gvidata de Ignác Martinovics kaj li estis prizonita ĝis 1801. Li estis la gvidfiguro de tiel nomata lingorenovecigo. En 1830 ano de Hungara Scienca Akademio.

## Ĉefverkoj 
* *Fogságom naplója* (taglibro verkita en malliberujo).
* *Pályám emlékezete* (aŭtobiografio).

## En Esperanto aperis 
* en Hungara Antologio, 1983: po unu poemo kaj prozo

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

### Eksteraj ligiloj 
* Verkoj en la Hungara Elektronika Librarejo http://mek.oszk.hu/
* K. F művei 
* http://enciklopedia.fazekas.hu/palyakep/magyar/Kazinczy.htm

Kategorio:Hungaraj verkistoj
Kategorio:Transilvaniaj hungaroj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Hungaraj framasonoj
Kategorio:Hungaraj jakobenoj
Szádvár

eta|Loko de Szádvár en Hungario
eta|Elaera foto - Szádvár

**Szádvár** estas fortikaĵo sur montopinto 460 metrojn alta en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Hungario, proksime al vilaĝo Szögliget. La fortikaĵo estis konstruita iam inter 1242-1264. En la 15-a jarcento rabisto havanta amikan rilaton kun la husanoj havis la lokon. La turkoj ne sieĝis la fortikaĵon, kiu poste apartenis al Emeriko Thököly. Tiam li sukcese kontraŭstaris la sieĝon de poloj. Fine la Habsburgoj eksplodigis la fortikaĵon en 1686.

## Eksteraj ligiloj 
* mapo de la fortikaĵo
* Elaera foto, Szádvár
* Wikipédia - Hungario - Szádvár
* Visit the Szádvár Portal!

Kategorio:Fortikaĵoj
Kategorio:Fortikaĵoj en Hungario
Darth Vader

**Darth Vader** estas figuro en *Star Wars*, kiu aliĝas al la malbonuloj, sed finfine savas la vivon de sia filo kaj mortas. Li estas *Sita* novico, uzanto de malluma parto de la Forto kaj batalanto de la ĵedajoj. La vera nomo de Darth Vader estas *Anakin Skywalker*, kaj li estis ĵedajo antaŭ ol li iĝis Sito.
eta|dekstra|Darth Vader en moka enscenigo
eta|maldekstra|la juna Anakin Skywalker

Kategorio:Roluloj de Star Wars
Kategorio:Maliculoj
Kategorio:Fikciaj diktatoroj
Kategorio:Fikciaj amasmurdistoj
Ĉaro

[eta|300ra|[Hititoj|Hitita ĉaro.]]
250ra|dekstra|eta|Nuntempa ĉarumo aŭ manĉareto.
eta|dekstra|250ra|
**Ĉaro** estas antikva durada veturilo por kurludoj, bataloj, en kiu oni ne sidis, sed ĉiam staris (armea ĉaro).

Ĉaro povas esti ŝarĝveturilo aŭ solena radveturilo (funebra ĉaro).

Laŭ Francisko Azorín **Ĉaro** estas simple *Maldelikata veturilo, ofte durada.* Kaj li indikas etimologion el sanskrita *car* (kuri) kaj de tie la latina *carrus*. Li aldonas terminon *ĉareto* por mane rulebla partilo (?).

## Tipoj 
Ĉareto estas durada malgranda ĉaro, kiun oni puŝas aŭ tiras per du timonetoj.

Ĉareto estas ankaŭ la movebla parto de skribmaŝino, konsistanta ĉefe el kaŭĉuka cilindro, ĉirkaŭ kiu volviĝas la papero, k el la ĝin portanta ĉasio.

Ĉarumo estas malgranda ĉareto, kiun oni puŝas aŭ tiras per du timonetoj, kaj kiu ruliĝas sur unu sola rado, posta aŭ meza.

Flankveturilo estas gondolforma ĉareto alkroĉita ĉe la flanko de motorciklo.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉarego
* Kaleŝo
* Tendoĉaro
* Armea ĉaro
* Droŝko
* Fiakro
* Kaleŝo
* Rikiŝo

## Notoj 
Kategorio:Transportaj rimedoj
Ultrasono

**Ultrasono** signifas sonon super la homa aŭdkapablo, kun frekvencoj inter 20 kHz kaj 1000 MHz. Tonoj kun pli alta frekvenco nomiĝas kiel hipersono. Por la homo aŭdeblaj, percepteblaj sonoj estas la infrasonoj. La ultrasonaj ondoj estas elastaj, harmonikaj, tridimensiaj, daŭraj longitudaj ondoj. Ili povas disvastiĝi en gasoj, likvaĵoj kaj solidaĵoj.

Ultrasono estas por homoj ne aŭdebla, ĉar la homa orelo ne perceptas la frekvencojn super 20 kHz. Nur kelkaj bestoj kiel hundoj, delfenoj kaj kelkaj insektospecioj kapablas aŭdi la ultrasonon. La plej bonan aŭdorganon posedas vespertoj, kiuj la ultrasonon ne nur aŭdas, sed ankaŭ produktas ĝin kaj per la eĥo povas sin orientiĝi.

## Produkto 
Por la produktado de ultrasono konvenas oscila kvarco, kiu ekscitas per returno de la piezo-efekto al oscilado. Oni almetas je kvarco alternan tension kun la dezirita oscila frekvenco.

## Apliko 
[eta|Angla diagramo pri [sonaro]]
Ultrasono trovas aplikon en tekniko kaj medicino:

* eĥosondilo, sonaro: profundo-mezurado kaj margrunda esploro el akvaj veturiloj
* Ultrasona veldo
* Ultrasona mikroskopo
* Informo-transigo en la 1970-aj jaroj
** Komunikado kun submarŝipo kaj subakvaj aparatoj
* Kontrolado de labormaterialo per ultrasona kontrolilo. Esploro pri enfermaĵoj, krevetoj, fendetoj ks.
* Sonografio por esploro de homo kaj besto
** M-maniero ("motion mode"), ekz. por prezento de feta kor-ritmaj perturboj
** B-maniero ("brightness mode") por ricevi dudimensian kverbildojn
** Doplero: mezurado de sangoflua rapido per efiko de Doppler.
** Kolordoplero: kolore kodita surfaca prezento de sangoflua rapido en la angioj,
* Industria purigo per Ultrasona purigilo
* Ultrasona tranĉo (de biologia histo)
* Ultrasona motoroj en aŭtofokusa objektivo
* Polvigo, nebuligo, emulsiigado kaj miksado de likvaĵoj (ekz. ĉe aerhumidigilo, nebuligilo)
* Aparato por fortimigo de musteloj kaj aliaj bestoj, kiuj timas la ultrasonon.
* hundofajfilo
* Apliko ĉe vesperto- kaj delfenesploro

La homoj pensas ofte, la dispecigo de la renoŝtonoj estas dankebla al la ultrasono, sed fakte tio okazas per akustika puŝondoj, kiujn oni nomas malĝuste ultrasonaj puŝondoj.
Alfonso la 13-a (Hispanio)

eta|dekstra|200px|Alfonso la 13-a
**Alfonso la 13-a**, hispane **Alfonso XIII** (Madrido, 17-a de majo 1886 - Romo, 28-a de februaro 1940) estis reĝo de Hispanio, de sia naskiĝo ĝis sia abdiko en 1931.

Li estis filo de la reĝo Alfonso la 12-a, kiu mortis antaŭ lia naskiĝo, kaj de Maria Kristina de Habsburgo-Loreno, kiu agis kiel regento ĝis 1902, kiam li fariĝis 16-jara.

La 31-an de majo 1906 li edziĝis kun la brita princino Viktoria Eŭgena de Batenbergo (1887-1969), nepino de la reĝino Viktoria de la Unuigita Reĝlando. La tagon de la edziĝo, kiam ili revenis al la Reĝa Palaco, ili suferis atencon de la anarkiisto Mateo Morral; la gereĝoj ne estis vunditaj, sed mortis pluraj ĉeestantoj de la ceremonio.

## Filoj 
La reĝa paro havis sep gefilojn. La du plej aĝaj rezignis al la krono: Alfonso (1907-1938) naskiĝis hemofilia kaj Jaime aŭ Jakobo (1908-1975) fariĝis surdmutulo kiam juna. La heredinto estis Johano (1913-1993), kiu tamen neniam reĝis kaj estis la patro de la hispana reĝo Johano Karlo la 1-a.

La reĝo krome havis almenaŭ tri filojn ekster la edzeco.

## Gravaj faktoj dum la reĝado 
Dum lia reĝado okazis tre gravaj historiaj eventoj. Kiam ankoraŭ juna Hispanio perdis siajn lastajn koloniojn en Ameriko kaj Azio. La lando vidis sin enmiksita en milito en norda Maroko. Alfonso estis tre aktiva en politiko, multe pli ol estis supozate de konstitucia monarĥo. Fakte, la marokan militon li atente sekvis, kio parte kaŭzis senprestiĝon de lia regado.

En 1905 en Parizo eksplodis bombo ĉe la aŭto per kiu veturis la reĝo de Hispanio Alfonso kaj la prezidanto de la Franca Respubliko nome Loubet post ĉeesto dum operludado.

En 1909 okazis ĉefe en Barcelono popolaj ribeloj, kiuj estos konataj kiel la Tragika Semajno (kelkajn tagojn antaŭ la 5-a UK). Gravaj strikoj okazos ankaŭ en 1917.

Alfonso konservis la dividon de la povo inter la Konservativa kaj la Liberala Partioj (vidu artikolon pri la grafo de Romanones, sed lia mikso en la ĉiutaga politiko estis tre ofta.

Inter 1923 kaj 1930 li permesas la diktaturon de generalo Miguel Primo De Rivera. Post la kompleta senprestiĝo de la reĝimo, en 1931 la nova registaro kunvokis municipajn balotojn, kiujn venkis la respublikismaj fortoj. La reĝo akceptis la rezultojn, abdikis kaj forlasis la landon.

Li tamen neniam rezignis siajn rajtojn, kaj ankoraŭ konspiris por reveni al la povo. Li apogis la puĉon de Francisco Franco, kiu ekos la civilan militon, sed Franco, eĉ se laŭnome monarĥema, ne permesis la revenon de la reĝa familio ĝis multaj jaroj poste.

Alfonso la 13-a mortis en la ekzilo en Romo. Liaj restaĵoj estis portitaj al la monaĥejo de Eskorialo jam en la 1980-aj jaroj.

## Rilato al Esperanto 
Alfonso montris plurfoje simpation al Esperanto, kaj akceptis la gvidantojn de la movado en pluraj okazoj.

Okaze de la Universala Kongreso en Barcelono, en 1909, li donis al Zamenhof la honoran titolon de Komandanto de la Ordeno de "Izabela la Katolika", grava hispana ordeno.

## Vidu ankaŭ 
* Alfonso XIII (metroo de Madrido)
* 925 Alphonsina


Kategorio:Burbonoj
Kategorio:Hispanaj ekzilitoj
Derenk

eta|200px|dekstra|ruino de sola loĝejo restanta
**Derenk** estas ruina vilaĝo en la Nacia Parko Aggtelek, apud la hungara Landa Blua Ekskursa Linio, proksime al la slovaka ŝtatlimo.
eta|200px|maldekstra|memorkapelo konstruita en 1994

## Historio 
La komunumo jam ekzistis en la mezepoko, ĝia nomo venas el la slava *Deren* (kornuso). Ĝi estis parto de Szádvár. La loĝantaro malpliiĝis dum la turka okupado kaj la liberecbatalo de Rákóczi, kaj en 1711 la pesto senhomigis la vilaĝon. En 1715 ĝi estis senhoma, sed la posedantoj setligis polajn kamparanojn kaj ili ne asimiliĝis ĝis 1943 (en 1936 loĝis tie 439 homoj). Post la trianona packontrakto, Derenk povis elekti inter Hungario kaj Ĉeĥoslovakio, sed la loĝantaro sin decidis por Hungario.

En 1943, oni ruinigis la vilaĝon je ordeno de Miklós Horthy, kaj la lokan loĝantaron – ĉefe polojn – oni alisetligis kontraŭ iom da kompensa mono. La guberniestro celis tie grandan ĉasejon. Oni detruis 98 loĝejojn, restis nur unu el ŝtono kaj la lernejo, kiun oni pli poste uzis kiel ĉasistan ripozejon.
eta|200px|dekstra|iama lernejo
La forpelitaj loĝantoj kaj la posteuloj ekde 1990 revizitas la ruinojn por rememori la detruon.

Oni konstruis sur holmo kapelon en 1994.

En la proksimo troviĝas la ruinoj de fortikaĵo Szádvár kaj la vilaĝo Szögliget.

## Eksteraj ligiloj 
* www.derenk.hu – Bildoj kaj historio
* Derenk, la morta vilaĝo de la rapŝicoj 
* Derenk – Pilgrimejo de la hungariaj poloj

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Fantomvilaĝoj
Serva lingvo

**Serva lingvo** (**Serve** aŭ **Servasprache**) estas planlingvo proponita de T. Kuntovsky (aŭ *Kantovsky*) en Prago 1928.

Ĝi havas naturajn radikojn, ĝenerale prenitaj el latino, sed deformitaj. Ĝi estas sistemo tre arbitra.

La projekto ricevis la bibliotekan klasifikon 418 “1928” de Biblioteko Butler.

Kategorio:Planlingvoj
Simpligita angla lingvo

**Simpligita angla lingvo** aŭ **Simplified English**  estas naturalisma planlingvo bazita sur la angla lingvo de Mont Follick en 1934.

## Bibliografio 
Follick, Mont. 
The case for spelling reform [by] M. Follick. With a foreword by Sir William Mansfield Cooper.
London, I. Pitman [1965]
x, 331 p. 23 cm.

Ĝi ricevis la bibliotekan kodon 417.2 “1934” de Biblioteko Butler.

## Komparu 
* Baza Angla
* Radika Angla
* Transira Angla

Kategorio:Modifita angla
Sona

La gloso **Sona** havas plurajn signifojn, inter aliaj:
* **Sona** ĝenerale estas adjektivo de substantivo "sono"
* **Sona** estas planlingvo
* **Sona** estas komunumo en Italio

## Rumanaj vilaĝoj 
* Şona (Alba) estas vilaĝo en Distrikto Alba.
* Şona (Mândra) estas vilaĝo en Distrikto Braşov.
Elektrolito

**Elektrolito** estas kemia kombinaĵo kiu, kiam ĝi solviĝas aŭ fandiĝas, joniĝas formante elektrokonduktantan medion. Ekzemploj de elektrolitoj estas acidoj, alkaloj, solvaĵoj de saloj.

## Elektrolitaj kaj Neelektrolitaj Solvaĵoj 
Kategorio:Elektrotekniko
Spokana

La **spokana** [lingvo] estas planlingvo farita de Rolandt Tweehuysen, Nederlando. Ĝi estu parolata en *Spokanio*, fikcia lando kreata de la sama aŭtoro.

La spokana ne estis intencita por internacia komunikado. La gramatiko estas plena de bizaraj detaloj. Ĝi ne nur havas multajn regulojn sed ankaŭ multajn esceptojn al la reguloj. La aŭtoro skribis: tiuj esceptoj nur povas esti komprenitaj de tiuj, kiuj konas la historion de la lingvo dum jarcentoj.

## Ekzemploj 
* Ef efantys orefánte.
* Ef efantys orefantá.
* Petriy trempe ef mimpit. = Petriy legas libron.
* Petriy ef mimpit trempe. = Petriy legis libron.
* Trempe Petriy ef mimpit. = Petriy legos libron.
En la tri lastaj ekzemploj oni povas vidi ke la loko de la verbo en la frazo indikas la tempon kiam la ago okazis, okazas aŭ okazos.

## Vidu ankaŭ 
Geofikcio

## Eksteraj ligiloj 
* () http://www.vanoostendorp.nl/interviews/tweehuys.htm

Kategorio:Planlingvoj
Elektra maŝino

**Elektra maŝino** estas maŝino, en kiu elektra energio iĝas meĥanika  laboro, tiam la maŝino nomiĝas elektra motoro. Aŭ male, meĥanika laboro iĝas elektra energio, tiam la maŝino estas elektra generatoro. Oni distingas elektrajn maŝinojn de kontinua kurento kaj de alterna kurento.

Kategorio:Elektrotekniko
Ueshiba Kisshomaru

**UESHIBA Kisshomaru** (laŭ Hepburn), 植芝 吉祥丸 [ueŝiba KisŜŌmaru] (27-a de junio 1927 – 4-a de januaro 1999)　estis la ido de Ueshiba Morihei, ajkidisto 2-a estro de Aikikai. Lia ido, Ueshiba Moriteru estas la estro de ajkikai.

Kategorio:Japanaj_ajkidistoj
Ueshiba Moriteru

**UESHIBA Moriteru** ,(植芝 守央 [ueŝiba moriteru] naskiĝis en Tokio la 2-an de aprilo 1951 - ), li estas estro de Centra Oficejo de Ajkido, prezidanto de internacia aikidofederacio.

Nepo de O'sensei Ueshiba Morihei, dua infano de Ueshiba Kisshomaru (tria ido de O'Sensei).

Li estras ekde 1986 *AïkiKaï Hombu Dojo* kaj ĉe la morto de sia patro en 1999 li ricevis la titolon kaj la nomon *"Doshu"* (majstro de la vojo).

Li estas diplomito de Universitato de Meïji-gakuin, sekcio ekonomio.

Li partoprenas multajn renkontojn en la 5 kontinentoj ĉiujare.

## Eksteraj ligiloj 
* Aikikai  Tokyo

Kategorio:Japanaj_ajkidistoj
Ŝvao

**Meza centra vokalo** aŭ **ŝvao** estas vokalo de meza serio kaj meza nivelo («neŭtrala»). En skribo de sonoj, ekzemple en la Internacia Fonetika Alfabeto, ĝi estas skribata kiel renversita litero «e» (ə). Laŭ sono ĝi estas simila al iu vokalo meze inter "a" kaj "e".

La sonon reprezentas aparta litero ekzemple en la lingvoj rumana (ă), albana (ë), bulgara (ъ), kaj loĵbana (y).

Ĉi tiu sono ne ekzistas en Esperanto.

La nomo "ŝvao" venas el la nomo de la hebrea diakrita vokalpunkta signo "ŝva", kiu, metita sub la litero (konsonanto), markas jen (precipe vortokomence) la supremenciitan sonon, jen foreston de vokalo.

## Vidu ankaŭ 
* centra vokalo

## Eksteraj ligiloj 
* 
* rusa forumo  (ruslingve) 

Kategorio:Alfabeto
Lingva labirinto

En lingvo ĉiu vorto havas siajn "parencojn" - vortojn, proksimajn al ĝi lau senco au derivitajn de ĝi. Ekzemple, vorto lumo havas "parencojn" *radio - fajro - brulo - ardo - helo - klaro - brilo* kaj aliajn. De ĉiu vorto diversflanke etendiĝas ĉenetoj da "parencoj", kiuj siavice disiĝas kaj kondukas al plej malproksimaj signifoj. Tiamaniere la tuta lingvo prezentas per si unu grandan labirinton. Ne estis eble konstrui ĝin dum papera epoko, sed teorie estas eble nun, per komputilo, konstrui ĝian modelon. Se enmeti en komputilon precizan sencon de ĉiu vorto, ĝi povos mem krei labirinton, difini ligojn inter vortoj, kaj eble eĉ formi per afiksoj kaj vortkunmetoj milojn da novaj vortoj.

Kelkaj fadenetoj en la lingva labirinto: *radio* (en alia direkto)* - fluo - torento - kanalo - rivero - strio - zono - rubando - kolono - fosto - stango - bastono - branĉo - brako - mano - tentaklo - grapolo - palpilo - fingro - ungo - hoko ktp; homo - ulo - viro - ano - membro - loĝanto - vivanto - vivulo - primato - raciulo...; ami - ŝati - emi - aprezi - adori - aprobi - deziri - voli - strebi - aspiri - celi - iri - proksimiĝi - kuniĝi - unuiĝi - amori - koiti - fiki - penetri - kontakti - tuŝi - palpi...; ŝato - amo - plezuro - kareso - ĝuo - volupto - lascivo - kontento - konsento - aprobo - beno - permeso - laso...; frato - parenco - samgentano - samfamiliano...; familio - parencaro - grupo - klano - gento - popolo - raso - komunumo - taĉmento - teamo - kunularo - bando - armeo - hordo - aro...; membro - parto - organo - ilo - aparato - mekanismo...; loĝi - vivi - esti - troviĝi - situi - residi - resti - sidi - ripozi - kuŝi - dormi - silenti - ignori - bojkoti - morti...; loĝejo - ĉambro - domo - nesto - ripozejo - restejo - haltejo - gastejo - hotelo...; gasti - viziti - veni - aliri - eniri - aperi - ekesti - estiĝi...*

## Eksteraj ligiloj 
* Diskuto en forumo  - fonto de informo por ĉi tiu artikolo

Kategorio:Vortaj ludoj
Edward Aloysius Murphy

**Edward Aloysius MURPHY** (naskita en 1918, verŝajne en la Panama Kanala Zono, mortinta en 1990) estis kapitano kaj esploristo ĉe aer-armea bazo *Wright-Patterson* en Dayton (Ohio).

En 1949 li partoprenis en projekto nomata *MX 981*, kiu esploris fortan akceladon de homaj korpoj. Oni tiucele metis 16 sensilojn al homa korpo kaj akcelis ĝin. Post unu tia mezurado oni konstatis, ke neniu el la 16 sensiloj, mezuris ĝuste, kaj Murphy trovis, ke ĉiujn 16 oni muntis malĝuste, kvankam estis nur du manieroj fari tion. Tiam li eldiris la faman leĝon de Murphy: "Se estas du manieroj fari ion kaj unu el ili kondukas al katastrofo, oni supozu ke tiel estas farate."

## Eksteraj ligiloj 
* teksto pri Murphy (en)

Murphy, Edward Aloysius
Murphy, Edward Aloysius
Boriso la 3-a

**Boriso la 3-a** estis la bulgara caro (la 30-an de januaro 1894 – 28-an de aŭgusto 1943) el familio Saksio-Koburgo kaj Gotao, lia patro estis bulgara caro Ferdinando la 1-a.

Baptopatro de Boriso estis la rusa caro, Nikolao la 2-a. Boriso la 3-a akiras klerecon en sofia armea akademio kaj universitato. Li fariĝas la bulgara caro, post abdiko de lia patro post la malvenko en la unua mondmilito.

Post malsukcesa agado de Stambolijskij, la ĉefministro de Bulgario (1919-23), la dekstra opozicio organizas puĉon kun apogo de la caro. Unu tagon de la puĉo, Boriso vizitis la ĉefministron en la naskiĝvilaĝo la 8-an de junio 1923 kaj donacis al li flavmelonon. La puĉo okazis aŭrore, sekvatage kaj je la 11-a horo, la caro jam nomumis Cankov al ĉefministro, oficiroj murdis Stambolijski kelkajn tagojn poste.

Responde al la puĉo, la komunistoj organizis ribelon en septembro, sed tio malsukcesis kaj la regantoj ekzekutis milojn el la ribelantoj.

La caro geedziĝis en 1930 kun itala princino Johanna por fortigi la italan orientiĝon. En majo de 1934 okazis nova puĉo: la franc-amika Zveno-grupo - kiuj volis konfederacion kun Jugoslavio. Boriso forigis ilin unu jaron poste kaj enkondukis fortan caran diktaturon.

Bulgario subskribis amikecan traktaton kun Jugoslavio en 1937. Post sukcesoj de Adolf Hitler, Bulgario turnis sin al Germanio kaj alianciĝis kun ĝi. La caro esperis teritoriajn akirojn per apogo de Germanio kaj Italio. Tio okazis en 1940-41, sed la akiritajn teritoriojn - krom Dobruĝo - perdis Bulgario post la denove perdita mondmilito.

Reciproke al la teritoriaj akiroj, Bulgario devis pli kruele trakti la judojn. Printempe de 1943 la naziaj oficistoj postulis deportadojn de la judoj. Je premo de la religiaj estroj kaj ŝtataj eminentuloj, la caro rifuzis envagonigon de la 50.000 judoj. Pro tio Hitler invitis lin en somero de 1943 al si.

Dum la renkontiĝo la 9-an de aŭgusto, Boriso defendis sian decidon kaj deklaris, ke ne volas ekmiliti kontraŭ la Sovetunio - pro la slava amikeco-. Ses tagojn poste, Hitler provis konvinki lin en Obersalzberg, sed sensukcese. La caro samtage hejmenflugis. Li sekvatage li ĉasis apron en Carska Bistrica kaj montgrimpis kun sia pli juna frato (la plej grandan bulgaran pinton Musalan).

Boriso revenis en Sofion la 23-an de aŭgusto, kie li abrupte malsaniĝis. Boriso la 3-a malfacile povis spiri, havis vomsenton, sentis premon en la brusto kaj eĉ perdis la konscion unufoje. La kuracistoj diagnozis galproblemojn ĉe li. Tiam oni alvenigis la Berlinan kuraciston, kiu ektraktis lin pro kornesufiĉo.

La sanstato de la caro ne boniĝis kaj mortis la 28-an de aŭgusto, posttagmeze. Lian morton onidire antaŭanoncis - unu jaron pli frue - la fama bulgara klarvidanto Vanga.

Pri lia morto naskiĝis konspiraj teorioj kaj oni akuzis la germanan, rusan, britan sekretservojn.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Bulgario

Kategorio:Naskiĝintoj en Bulgario
Kategorio:Mortintoj en Bulgario
Kategorio:Eŭropaj kristanoj
Kategorio:Reĝoj de Bulgario
Kategorio:Saksio-Koburgo kaj Gotao
Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito
Gastono Lafuŝ'

**Gastono Lafuŝ’** (en la franca "**Gaston Lagaffe**") estas la ĉefa rolanto de humura bildrakonto "Gastono", kreita en 1957 de André Franquin, kiu kreis ankaŭ Marsupilami kaj desegnis Spiruo kaj Fantasio. Li famiĝis pro la belga revuo "Spiruo".

Gastono Lafuŝ' estas oficisto en la "Gazeto de Spiruo". Lia alveno estas mistere anoncita per paŝo-spuroj en la marĝenoj de la gazetaj paĝoj. Unue sen klarigo por legantoj. Li unue aperis en la gazeto de Spiruo, vestita per strikta kostumo kaj banto, sekvant-semajne per nigra pantalono, verda pulovero kaj ŝnurŝuo, kaj la postan semajnon, sidanta sur seĝo, kun cigaredo ĉe la lipoj.
En 19 albumoj, tiu revemulo senĉese inventas solvojn por plibonigi la oficejan vivon, enamiĝas, prizorgas katon kaj ridmevon, sed ĉio tio okazigas nur fuŝaĵojn, kiuj ĉagrenas liajn estrojn.

La sekvantan semajnon komunikaĵo de Fantasio (alia rolulo de Spiruo) provas klarigi la situacion al legantoj. Gastono estis dungita de iu, kies nomon li forgesis sed li certas, ke li estas konstruita por heroa kariero. Ĉar li ne povas integri serion en la gazeto de Spiruo li iĝas la unua *senlabora heroo*.

Komence de la unua albumo, oni malkovras tiun strangan dialogon:

*- Kiu vi estas?*

*- Gastono*

*- Kion vi faras ĉi tie?*

*- Mi atendas*

*- Kiu sendis vin tien ĉi?*

*- Oni petis, ke mi venu…*

*- Kiu?*

''- 'ne plu memoras…*

Komence Gastono estas nur malvigla, mallaborema kaj foje fuŝulo (ekzemple li sukcesas fajrigi la fajrestingilojn). Sekve liaj fuŝaĵoj donos al li familinomon kaj ĉiaman funkcion en la gazeto: malhelpi al Sinjoro Demesmaeker subskribi gravajn kontraktojn, subakvigi la redaktejon, ktp.

Preskaŭ ĉiam li provas ne labori (sin kaŝante en ŝranko aŭ tutsimple dormante sur sia skribotablo…)

## La albumoj 
Gastono unue aperis en 1957 por vigligi la paĝojn de la humura gazeto "Spirou". 15 albumoj estis eldonitaj inter 1963 kaj 1996, kaj en 1996 oni denove komplete eldonis per 19 albumoj ĉiujn rakontojn, kiuj unue aperis en la gazeto Spirou, laŭ kronologia ordo.

* *Gaston* (1960, small album format 7x13 cm)

Originala publikigo :

Nova publikigo :

* *Biographie d'un gaffeur* (1965)
* *Gaston et le Marsupilami* (1978)
* *Gaston fou du Bus* (Reklam-libro por bus-firmo)

### Tradukoj 
Albumoj de Gastono jam aperis en diversaj lingvoj, ĉu tradukitaj kaj eldonitaj de Dupuis ĉu de aliaj eldonistoj.
La nomo de Gastono ŝanĝiĝas laŭ la lingvo:

* dana: Vakse Viggo
* esperanto : Gastono Lafuŝ (vd ligilon sube)
* franca: Gaston Lagaffe
* finna: Niilo Pielinen
* hispana: Gaston el gafe
* islanda: Viggó Viðutan
* kataluno: Sergi Grapes
* nederlanda: Guust Flater
* norvega: Viggo
* serbo-kroata : Gasa
* sveda: Gaston
* turka: Sjapsjal Gazi

## Eksteraj ligiloj 
* *Gaston Lagaffe me gate''. Neoficiala retpaĝo (france).
* Oficiala retpaĝo de Gastono Lafuŝ' (france).
* La albumo 1 en Esperanto 

Kategorio:Bildliteraturo
Kategorio:Bildliteraturo en Esperanto
Kategorio:Bildstriaj fikciuloj
Krilo

**Krilo** (*krill*) estas norvegdevena vorto kaj signifas cetacan nutraĵon, tamen en la sveda nomiĝas »brilmarkankretoj«. En pli mallarĝa senco, krilo estas *Euphausiidae*, tio estas etaj kankroj, kiuj estas partoj de bestoplanktonoj kaj apartenas al salikoko-similaj krustuloj de la ordo *Euphausiacea*. La plej konata specio estas la **antarkta krilo** (*Euphausia superba*).

## Priskribo 
Kriloj formas grandegajn svarmojn. Krilo longas ĝis 6 cm, pezas 2 g kaj verŝajne vivas ĝis 6 jaroj. La "stomako" brilas verde tra la travidebla haŭto, kaj pruvas tion, ke *E. superba* nutras sin per vegetoplanktono, specife silika algo, kiun ĝi filtras el la akvo per fascina kaptokorbo http://ecoscope.com/krill/filter/index.htm . Krilo povas demanĝi ankaŭ algojn de la suba flanko de flosglacio http://www.ecoscope.com/icecave2.htm . Krilo nomiĝas ankaŭ **lumsalikoko** aŭ **lumkankro**, ĉar sur la okuloj kaj sur la korpo troviĝas lumorganoj, kiuj elsendas flav-verdan lumon (bioluminesko).

## Disvastigo 
*Euphausia superba* vivas ĉirkaŭ la Antarkto. Pliaj gravaj krilaj specioj vivas en la Nordatlantiko (*Meganyctiphanes norvegica*) kaj en Pacifiko (*Euphausia pacifica*).

## Graveco 
La biomaso estas taksita je 100-800 milionoj da tunoj, tiel *E. superba* estas verŝajne la plej sukcesa bestospecio de la mondo. Ĝi formas bazon de la antarkta ekologisistemo kaj estas la ĉefa nutraĵo por cetacoj, fokedoj, sepioj, pingvenoj, albatrosoj kaj aliaj birdoj.

La tuta kaptado de *E. superba* sumas jare ĉirkaŭ 90 000 tunojn. 

## Vidu ankaŭ 
* Eŭfaŭsio
* Euphausia superba

## Eksteraj ligiloj 

Kategorio:Manĝaĵoj
Kategorio:Maraj ekoregionoj
Lee De Forest

**Lee DE FOREST** [li de FORist], (n. la , mortis la ), estis usona inventisto, kiu havis pli ol 300 patentojn en sia nomo. Li inventis la *Audion*-on, vakutuban triodon, kiu iĝis baza ero de ĉiuj tiutempaj elektronikaj cirkvitoj, ekzemple televido.

## Vidu ankaŭ
* Theodore Case

## Eksteraj ligiloj 
* *The complete Lee de Forest* (Anglalingva retejo pri Lee DE FOREST)
* http://www.ieee.org/organizations/history_center/legacies/deforest.html 
* http://www.invent.org/hall_of_fame/40.html  
* http://www.pbs.org/transistor/quicktimes/movieclips/monkeysVIDEO/monkeysVIDEO_MSTR.mov 

Kategorio:Usonaj inventistoj
Tijuana biblio

**Tijuanaj biblioj** estis pornografiaj bildstrioj produktitaj en Usono de la 1920j al la fruaj 1960j. Ilia populareco pintis dum la granda kriza erao. La tipa "biblio" havis formaton de 4 oble 6 coloj, kun nigra preso sur blanka papero, kaj longon de 8 paĝoj.

## Aliaj TTT-ejoj 
* tijuanabibles.org  - Multaj biblioj skanitaj de entuziasmulo. (en Angla)

Kategorio:Historio de bildliteraturo