Jalta konferenco

[eta|250px|La "Granda Triopo" ([Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt kaj Iosif Stalin) dum la Jalta konferenco. Videblas ankaŭ admiralo Andrew Cunningham, marŝalo de aerarmeo Charles Portal (ambaŭ malantaŭ Churchill) kaj admiralo William D. Leahy (malantaŭ Roosevelt).]]
La **Jalta konferenco** (foje nomata ankaŭ **Krimea konferenco** aŭ laŭ la kaŝnomo ***Konferenco Argonaŭto***)
estas la pint-renkonto inter la ĉefpolitikistoj de Usono, Britio
kaj Sovetio (respektive Franklin D. Roosevelt, Winston Churchill, kaj Iosif Stalin),
kiu okazis dum la Dua Mondmilito en Livadia palaco apud Jalto (Krimeo, nuna Ukrainio) inter la  kaj . La konferenco
estis dediĉita al la postmilita aranĝo de la mondo; ĝiaj decidoj difinis la politikan staton
de la mondo por ĉirkaŭ 50 jaroj.

## Enkonduko 
La konferenco startis la . Ĝi estis la dua el la tri pint-renkontoj
(post la Teherana konferenco en 1943 kaj antaŭ la Potsdama konferenco, okazinta kelkajn monatojn
poste). Pro tio, ke Stalin rifuzis fari longan vojaĝon, la aliaj du partoprenantoj denove
estis devigitaj fari longan vojon.

En tiu tempo la baldaŭa pereo de nazia Germanio estis jam ekster ĉia dubo: la Sovetiaj
militfortoj, gvidataj de marŝalo Ĵukov jam troviĝis nur ĉirkaŭ 80 kilometrojn for de Berlino.
Ankaŭ la sorto de Japanio estis preskaŭ findecidita, ĉar Usono tiutempe jam
kontrolis preskaŭ tutan Pacifikon. La partoprenantoj de la konferenco komprenis, ke ili
havas unikan ŝancon decidi kaj direkti la historion de tuta Eŭropo.

Ĉiu el la partoprenantoj havis siajn planojn por la konferenco. Por Roosevelt la ĉefaj taskoj estis fini la militon per la malplej-eblaj homaj perdoj, kaj igi Sovetion partopreni la militon kontraŭ Japanio kaj kunlabori al nova paca monda ordo regita de la grandaj potencoj vetoo-rajtigitaj, kie malgrandaj ŝtataj kadre de asembleo povus audigi siajn voĉojn (tiel skizante la estontan UN-on).
Churchill estis interesita pri liberaj elektoj kaj starigo de demokratia ordo en Orienta Eŭropo (aparte -
en Pollando)
Stalin intencis programi la disgon de Germanio al pluraj malgrandaj ŝtatoj pli-malpli dependaj, starigi kaj agnoskigi por-sovetan registaron en Pollando kaj pli ĝenerale establi la sovetian influ-sferon en Orienta Eŭropo.
Krome, ĉiuj tri devis solvi la demandon pri la administrado super postmilita Germanio.
Francio ne estis reprezentata, sed Churchill sukcesis trudi al Stalin kaj Roosevelt doni al ĝi sidlokon en la Aliancita Kontrolkonsilantaro, kaj De Gaulle estis preminta al Churchill kaj Stalin por ke la francia teritorio denove etendiĝu ĝis la Rejno kaj inkluzivu Sarlandon (kiu post periodo de francia protektorato denove iĝis laŭ trakatado inter Francio kaj Germanio parto de Germanio la 1-an de januaro 1957).

## La ĉefaj rezultoj 
### Demando pri Pollando 
Koncerne la interesojn de Sovetio en Orienta Eŭropo la demando pri Pollando estis
tuj tuŝita. Stalin rapide klarigis al ĉiuj, ke li ne intencas cedi ĉi-punkte:

"Por la rusaj homoj la demando pri Pollando estas ne nur la demando de honoro, sed ankaŭ
la demando de sekureco. Dum la tuta historio Pollando estis la koridoro, tra kiu la malamiko
eniris Rusion. Pollando estas la demando de vivo kaj morto por Rusio."

Finfine, rilate Pollandon, estis decidite, ke Sovetio forprenos Orientajn Limregionojn (do la orientaj landlimoj de Pollando estis starigitaj preskaŭ laŭ la Curzon-linio
de la jaro 1920); kompense la okcidentaj limoj de Pollando estis movitaj okcidenten (tiel Pollando ricevis teritorion, loĝatan de 11,5 milionoj da germanoj, kiuj devige tranlokiĝis okcidenten kaj estis anstataŭigitaj de 4,5 milionoj da poloj trude translokiĝitaj el la orientaj provincoj de Pollando aneksitaj de Sovetunio). 

La demando pri la konsisto de la pola registaro kaj ĝia politika sistemo estas pli akra. Por Churchill, ĝi havas fortan simbolan signifon, ĉar Britio gastigis la polan ekzilregistaron dum la milito. Por Roosevelt, ĝi resonas kun la usona balotantaro, ĉar li ĵus estis reelektita post promesoj al milionoj da usonanoj de pola deveno. Ekzistas du registaroj en Pollando: unu ekzilita en Londono ekde 1939, kiu fakte estas sufiĉe proksima al la Okcidento, devigita fuĝi el Pollando post la soveta invado. Stalin establis duan registaron komunisman, instalis ĝin en Lublin post la liberigo de orienta Pollando, oficiale agnoskis ĝin en julio 1944, kaj konfidis al ĝi la administradon de pola teritorio malantaŭ sovetaj armeaj linioj, ignorante la ekzilregistaron en Londono. La okcidentaj potencoj rifuzis agnoski ĉi tiun registaron, kredante ke ekzistas problemo de reprezentanteco. Por solvi ĉi tiun problemon, la Jalta Konferenco konsentis pri la efektivigo de "liberaj kaj senbridaj elektoj". Tamen, Stalin tute ne intencis dissolvi la Lublinan registaron aŭ submetiĝi al vere liberaj elektoj. Li simple rearanĝis la registaran teamon de Lublin, aldonante kelkajn pliajn polajn membrojn.

### Demando pri la Fora Oriento 
La demando pri la partopreno de Sovetio en la milito kontraŭ Japanio estis decidita
pozitive. Kompense USSR postulis, ke Mongolio ricevu sendependecon disde Ĉinio
(Mongolio iĝis fakte "lando-satelito" de USSR); krome, Sovetio ricevis kelkajn teritoriojn
antaŭe apartenantajn al Japanio (i.a., la sudan parton de la insulo Saĥalino kaj
la Kurilajn insulojn. La (troa) cedemo de Roosevelt rilate tiun ĉi demandon
poste iĝis la objekto de multaj kritikoj en Usono.

### Divido de Germanio 
[eta|300px|La ĉambro de la [Livadia palaco]]

Dum la konferenco estis ratifita la interkonsento pri la postmilita divido de Germanio: oni
dividis la landon je 4 okup-zonoj (Sovetian, Usonan, Britian kaj Francian). La teritorioj, kontrolataj de Sovetio, estis transformitaj
en Germanan Demokratian Respublikon; la restaj teritorioj estis unuigitaj kiel Federacia Respubliko Germanio.
Germanio tute perdis parton de la orientaj teritorioj favore al Pollando, i.a. la Orientan Prusion (iom poste en
la pli granda parto de tiu ĉi teritorio estis kreita la nuna Kaliningrada provinco de Rusio).
La urbo Berlino same estis disdividita kaj poste iĝis eble la plej granda simbolo de la Malvarma Milito
danke al la fifama Berlina Muro. La partoprenantoj de la konferenco substrekis, ke ilia komuna
celo estas unufoje por ĉiam neniigi la germanan militismon kaj naziismon.

### Balkana demando 
Oni interkonsentis, ke Grekio troviĝos en la influ-sfero de Britio, dum Jugoslavio - en la
influ-sfero de Sovetio.

### Demando pri la reparacioj 
Dum la konferenco oni denove ekparolis pri la reparacioj. Pri ilia definitiva grandeco oni, tamen,
ne interkonsentis. Estis decidite nur, ke Sovetio ricevos 50 procentojn de ĉiuj reparacioj.

### Demando pri UNo 
Oni ĝenerale interkonsentis pri kreo de UN, pri la kvin konstantaj membroj de la Sekurec-konsilio
(Francio eniris la Sekurec-konsilion pro forta lobiado flanke de Churchill) kaj pri la veto-rajto
de ĉiu konstanta membro de la konsilio. Oni interkonsentis ankaŭ pri tio, ke Rusio, Belorusio kaj Ukrainio
eniros la organizon kiel apartaj membroj (komence Stalin volis proponi, ke ĉiu el la respublikoj,
konsistigantaj Sovetion, eniru la organizon memstare, sed tiu propono estis refutita).

UN iĝis simbolo kaj formala garantianto de la postmilita mond-aranĝo, aŭtoritata kaj foje eĉ
sufiĉe efika organizaĵo por solvi la interŝtatajn problemojn. Tamen la grandaj potencoj daŭre
preferadis solvi seriozajn problemojn per duflankaj intertraktoj (preter UN) - tial UN ne sukcesis
preventi multajn militojn, kiujn partoprenis Usono kaj Sovetio dum la dua duono de la 20-a jarcento.

eta|dekstra|160px|Churchill, Roosevelt kaj Stalin

### La deklaro pri liberigita Eŭropo 
En Jalto oni subskribis la "Deklaron pri liberigita Eŭropo", kiu difinis la principojn de la politiko
de la venkintoj sur la milit-akiritaj teritorioj. Ĝi menciis, interalie, la restarigon de la suverenaj
rajtoj de la popoloj, loĝantaj sur tiuj teritorioj. Krome, la aliancanoj menciis la intencon "kune
helpi al la popoloj plibonigi la kondiĉojn por realigo de tiuj rajtoj". Tiu ideo, tamen, ne
realiĝis, ĉar ĉiu el la ŝtatoj-venkintoj havis realan forton nur sur la teritorioj, kie troviĝis
ĝiaj armeoj. Rezulte, ĉiu el la iamaj milit-aliancanoj post la fino de la milito zorge subtenis
nur siajn ideologiajn subtenantojn.

## La heredaĵo de la konferenco 
La Jalta konferenco fakte kreis la dupolusan mondon, firme dividis Eŭropon je orienta kaj okcidenta partoj
kaj estis la unua decida paŝo direkte al Malvarma Milito. Post kelkaj jaroj Eŭropo
dividiĝis je socialisma tendaro, kiu obeis Moskvon, kaj Okcidenta Eŭropo, kie Vaŝingtono, Londono kaj
Parizo pene kontraŭstaris al la komunismaj ideoj.

Malgraŭ tio, ke la sistemo, kreita en Jalto, estis iusence malmorala (ĉar ĝi tute ne konsideris la interesojn
de la "malgrandaj" nacioj), ĝi evidentiĝis sufiĉe stabila kaj kolapsis nur pro la kolapso de unu el la centroj, kiu garantiis
la ekvilibron - USSR.

Laŭ la pritakso de pli multaj historiistoj, plej maksimumajn sukcesojn dum la konferenco atingis Stalin.
Li maksimume eluzis la dominadon de la sovetiaj milit-fortoj en Orienta Eŭropo por certigi la sekurecon
de Sovetio kaj por pligrandigi ties influ-sferon.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Malvarma milito
* Fera kurteno
* Teherana Konferenco
* Pocdama Konferenco
* Orienta Bloko
* Konferenco de Kairo

## Eksteraj ligiloj 
* MilitaryHistoryOnline - Jalta konferenco (angle) 
* The Division of Europe Kolekto de dokumentoj, rilataj al la konferenco (angle) 
* Yalta casts its shadow 60 years on (angla artikolo ĉe BBC

Kategorio:1945
Kategorio:Historio de Krimeo
Kategorio:Dua Mondmilito
Kategorio:Historio de Eŭropo
Kategorio:Internaciaj konferencoj
Kategorio:Malvarma milito
Kategorio:Konferencoj de la Dua Mondmilito
Kategorio:1945 en Eŭropo
Kategorio:Rilatoj de Sovetunio kaj Britio
Kategorio:Plurflankaj rilatoj de Rusio
Kategorio:Britio en la Dua Mondmilito
Kategorio:Jalto
Kategorio:Winston Churchill