open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esoterismo

[eta|240px|La kristana mistikulino [Hildegard von Bingen: *Liber Divinorum Operum* - "Libro de la diaj veraĵoj"; Prezento de vizio pri homo kiel parto de la kosmo]]
**Esoterismo** (greke **εσωτερική** interna, kaŝita, sekreta scio) estas kolekta nocio por larĝa spektro de vivaspektoj kaj "sekretaj instruoj", kiuj akcentas la spiritan evoluon de la individuo, sed ne temas fakte pri religio en mallarĝa senco.

La komuna en la diversaj instruoj estas, ke oni supozas ekziston de fortoj kaj influoj krom la naturscience mezureblaj kaj tiel oni rigardas la sciencojn kaj la tradiciajn religiojn kiel limigitajn por kompreni la mondon. Tiel la esotera pensado staras en kontraŭdiro al la scienca bildo.

## Historio 
La klasika instruo de esoterismo okazis nur en fermitaj rondoj (ordenoj, loĝioj) nur al la anoj. Krom la okulta praktiko, oni instruis el la branĉoj de tarokoj, astrologio kaj nombromistiko sed oni povis ankaŭ lerni en kelkaj rondoj pri gnostiko, hermetikismo, kabalo, alkemio kaj rozkrucismo.

En la tempo de reĝino Viktoria, la okultismo kaj la diversaj formoj de orakoloj havis floradan tempon. Malpli populara estis la movado de spiritismo.

En la lastaj 150 jaroj, esoterismo transformiĝis al mondkoncepto, kies kredantoj taksas ĝin kiel universalan kaj kiel unuiĝon de instruoj de ĉiuj religioj. Ekde la 1980-aj jaroj, esoterismo tre disvastiĝis en la okcidenta kultura sfero.

## Branĉoj 
Plej gravaj branĉoj de la esoterismo:

* antropozofio
* astrologio
* gnostikismo
* hermetikismo
* kabalismo
* magio
* novpaganismo
* nov-epokismo
* okultismo
* omenologio
* rozkrucismo
* *reiki*
* novŝamanismo
* spiriteco
* antonismo
* spiritismo
* teozofio
* jogo

La plimulto de la esoteraj branĉoj akcentas spiritualismon kaj prilumiĝon de la individuo.

Esotera mondkoncepto baziĝas je 5 principoj:
* Praktika decidhelpo por la vivplanado
* Memrekono.
* Medicina (alternativa) helpo. (aromoterapio, Florterapio de d-ro Bach aŭ homeopatio.
* Spirita helpo.
* Plibonigo de la mondo.

La kritikantoj de la esoterismo nomas ĝin pseŭdoscienco.

## Vidu ankaŭ 
* Esotera programlingvo

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Thorwald Dethlefsen, *Przeznaczenie twoją szansą. Psychologia ezoteryczna - prawiedza o doskonałości człowieka* (Destino via ŝanco. Esoterisma psikologio - prascio pri perfekteco de la homo), el la germana originalo *Schicksal als Chance. Esoterische Psychlogie - das Urwissen zur Vollkommenheit des Menschen* enpoligis Beata Szymańska, Świat Książki, Varsovio 1995, p. 235, ISBN 83-7129-152-3

Kategorio:Ismoj
Kategorio:Spiriteco
Marie-George Buffet

eta|200px|maldekstra|Marie-George Buffet
**Marie-George BUFFET**, franca komunista politikistino, naskiĝis je la  en Sceaux.

De la  ĝis la , ŝi estis "ministro de la junularo kaj de la sportoj". De 2001 al 2002 ŝi estis Nacia Sekretario de la franca Komunista partio. De 2002 ŝi estis prezidanto de la partio. De la , ŝi estis parlamentano el Seine-Saint-Denis.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* http://www.assemblee-nationale.fr/12/tribun/fiches_id/689.asp 
* http://www.atholbooks.org/europe/buffet.php  

Dosiero:Marie-George Buffet.jpg

Kategorio:Francaj politikistoj
Kategorio:Regionaj konsilianoj de Francilio
Kategorio:Francaj komunistoj
Kategorio:Francaj ministroj pri sportoj
Kategorio:Francaj ministroj pri junularo
Kategorio:Kandidatoj de franca prezidanta baloto
Kategorio:Socialistaj feministoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Sceaux (Hauts-de-Seine)
Kategorio:Poldevenaj francoj
Kategorio:Deputitoj de la 12-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko
Kategorio:Deputitoj de la 13-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko
Kategorio:Deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko
Kategorio:Deputitoj de la 15-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko
Rozkruca Egipta Muzeo

La **Rozkruca Egipta Muzeo**, fondita de Rozkruca Ordeno, AMORC, estas muzeo pri antikva Egiptio situanta en Rozkruca Parko en la urbo San-Joseo, Kalifornio, Usono.

La fondinto de AMORC, D-ro Harvey Spencer Lewis (F.R.C.) estis entuziasma kolektanto de diversaj mistik-rilataj artefaktoj, multaj el la Oriento. En 1921 li helpis financi la elfosadon fare de la Egipt-Esplora Societo de Bostono ĉe Tell el Amarna (la urbo de Reĝo Aĥnaton per tiucelaj mondonacoj de AMORC-anoj. Kompense, la Egipt-Esplora Societo donacis plurajn egiptajn antikvaĵojn al AMORC.

En 1928 li malfermis al la publiko kolekton nomatan "La Rozkruca Egipta Orienta Muzeo" en unu el la administraj konstruaĵoj de AMORC en San-Joseo, Kalifornio.

Post la vojaĝo de D-ro LEWIS en 1929, AMORC ricevis multajn pliajn artefaktojn kaj donacojn. Rezulte la kolekto rimarkinde kreskis, kun pli ol 2000 ekspoziciaĵoj.

La dua Imperatoro de AMORC, Ralph Maxwell Lewis (F.R.C.), filo de Harvey Spencer Lewis, decidis konstruigi novajn konstruaĵojn por la Egipta Muzeo. La novaj muze-konstruaĵoj malfermiĝis en novembro, 1966.

La Rozkruca Egipta Muzeo estas unika pro tio ke ĝi:
* Havas la plej grandan kolekton de egiptaj antikvaĵoj en la okcidenta parto de Usono.
* Estas la sola tia konstruaĵo en la mondo kun konstruaĵoj konstruitaj laŭ antikv-egipta arkitektura stilo.
* Situas en bela egipt-stila parko.

La Rozkruca Ordeno, AMORC daŭre subtenas kaj pliampleksigas la Rozkrucan Egiptan Muzeon kaj ĝiajn klerigajn kaj sciencajn agadojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo (angla)

## Vidu ankaŭ 
* Egipta muzeo

eta|maldekstra|180ra|

Kategorio:Kalifornio
Kategorio:Muzeoj en Usono
Saksofono

eta
**Saksofono** estas muzika instrumento kaj ilo de la blovinstrumenta grupo. Ĝi ne apartenas al la grupo latuna blovinstrumento, sed la grupo ligna blovinstrumento. Ĝi estas tre populara ĵaz-instrumento.

Saksofono estas ĝenerale konstruita el latuno. La sono estas produktita per vibrata unuopa anĉo ligita al la beko. Simile al klarneto saksofonoj havas truojn en la instrumento kiujn la ludanto fermas uzante sistemo de klava meĥanismo. Kiam la ludanto premas klavon kovrilo aŭ kovras truon aŭ leviĝas for de truo, malaltigante aŭ altigante la tono.

La saksofono estis inventita de belga instrumentkonstruisto nomita Adolphe Sax en 1840.

## Familio 
La familio de saksofonoj konsistas (interalie) el ĉi tiaj membroj:
* Soprillo en B♭, rekta
* Sopraninosaksofono en E♭, ofte rekta
* Sopransaksofono en B♭, ofte rekta
* Aldsaksofono en E♭, ofte S-forma
* C melodi-saksofono en C, S-forma
* Tenorsaksofono en B♭, S-forma
* Baritonsaksofono en E♭, S-forma, kun ekstraj kurbaĵoj
* Bassaksofono en B♭, S-forma, kun ekstraj kurbaĵoj
* Kontrabassaksofono en E♭, S-forma, kun ekstraj kurbaĵoj
* Subkontrabassaksofono en B♭, S-forma, kun ekstraj kurbaĵoj

## Estiĝo 
La saksofono estas inventita en la jaro 1840 de la belgo Adolphe Sax, de kiu la saksofono ricevis sian nomon. Sax ekhavis patenton pri la saksofono en Francio. Hector Berlioz skribis ke Sax prenis ofikleidon kaj muntis buŝaĵon de klarneto sur tio, kaj tiamaniere la saksofonon elpensis .
Adolphe Sax faris plibonigojn al la latunaj blovinstrumentoj, kaj ankaŭ al diversaj lignaj blovinstrumentoj: la basklarneto, kiel ni scias nun, estas ekzemple projekto de Adolphe Sax. Li volis ke la saksofono estus instrumento kun la facilmoveco de la arĉinstrumentoj kaj ankaŭ kun la dinamika ebloj de la latunaj blovinstrumentoj (ludi laŭte) kaj la ebloj de la lignaj blovinstrumentoj. Li celis instrumenton, kiu kunigus ĉiajn bonajn kvalitojn de la originaj instrumentoj. La unua saksofono estis bassaksofono, la cetero de la familio venis pli poste.

## Interesaj faktoj 
En 1959, dum la politikaj subpremoj en Sovetunio, Nikita Leontjev, loĝanto de Dnipropetrovsko, ukraino de greka deveno, estis subpremita pro tio, ke li havis saksofonon en sia hejmo. Antaŭe, lia avo, pastro estis subpremita en 1920 pro tio, ke li havis propran bienon. La infanojn, kiujn li adoptis, oni sendis al orfejo.

## Libroj kaj fontindiko 
* *Adolphe Sax*, Malou Haine, Editions Université Bruxelles, Bruxelles, 1980
* *Sax, Mule & Co*, Jean-Pierre Thiollet, H & D, Paris, 2004 (ISBN 2 914 266 03 0)

Dosiero:Baritonesax.jpg|
Dosiero:Mouthpiece tenor saxophone.jpg|
Dosiero:Saxophone reeds-alto, tenor.jpeg|

## Vidu ankaŭ 
* Muzikinstrumento

Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Blovinstrumentoj
Kategorio:Lignaj blovinstrumentoj
Cessna 172

La **Cessna 172 Skyhawk** estas Usona civilia aeroplano, la plej konata kaj fabrikita aeroplano en la mondo. Cessna 172 estas fortkorpa, kvarseĝa aeroplano, kiu estis fabrikita ekde 1956 ĝis 1986 kaj denove ekde 1997 ĝis nun fabrikiĝas. Cessna 172 havas unu motoron, Lycoming IO-360-L2A, kiu havas vojaĝrapidon inter 195 kaj 230 km/h.

Nuntempe Cessna 172 estas la plej populara aeroplano en Norda Ameriko kaj Eŭropo. La plej konata historia evento, rilata kun Cessna 172 estas la surterigo de Mathias Rust sur la Ruĝa Placo en 1987.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Cessna 206

Kategorio:Civilaj aviadiloj
Cessna 172
Shimano

**Shimano** estas japana produktanto de bicikleroj same kiel golf-, fiŝkapta- kaj neĝtabulo-produktojn. La firmaon fondis en 1921 Shozaburo Shimano. La entrepreno havas 6500 dungantojn kaj jaran vendoprezon de ĉ. 1,25 miliardoj da eŭroj (2004). Tri kvaronojn de la vendoj donas la biciklaj komponentoj.eta|Shimano 600, 1980La firmao estas merkatogvidanto en la produktado, vendado de rapidumŝanĝiloj por bicikloj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://cycle.shimano-eu.com  
* http://www.paul-lange.de 
* of. p. de Shimano
eta|180ra|

Kategorio:Biciklado
Kategorio:Firmaoj
Mathias Rust

eta|Cessna 172B D-ECJB
eta|Itinero

**Mathias Rust** (naskiĝis en 1968 en Wedel ĉe Hamburg) estas germana sportpiloto, kiu en aĝo de 19 jaroj, la 28-an de majo de 1987 (*Tago de la sovetaj limtrupoj*) alteriĝis sur la Ruĝa Placo en Moskvo per flugmaŝino, tipo de Cessna 172 B.

Li startis en Hamburg kaj flugis al flughaveno Helsinki-Malmi en Helsinki. De tie li flugis al Moskvo. La soveta aerdefendo ĝustatempe rimarkis la flugmaŝinon, sed neniu decidis pafi je civila flugmaŝino, tiel li atingis Moskvon kaj surteriĝis sur la Ruĝa Placo, post kvinhora flugo.

Post la surteriĝo, oni arestis kaj juĝis lin en septembro de 1987 je kvarjara trudlaboro. Post 18 monatoj (432 tagoj) en Lefortovo-prizono en Moskvo, li liberiĝis la 3-an de aŭgusto de 1988 kaj reveturis al Germanio.

Dum sia milita civilservo, li vivdanĝere vundis virinon, kiu ne akceptis lian proksimiĝon. Pro tio oni enprizonigis lin en 1991 je 4 jaroj (post 2,5 jaroj liberiĝis en oktobro de 1993). En jaro de 2001 li venis denove antaŭ juĝejon pro ŝtelo de kaŝmir-pulovero en Hamburga aĉetejo.

Li edzinigis unuafoje la hindan Geetha, filinon de riĉa teokomercisto. Ili vivis en Berlino. Lia dua edzino estas Athena kaj ili vivas en Hamburg.
eta|maldekstra|180px|

## Vidu ankaŭ 
* Abie Nathan

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.mathiasrust.com  
* http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,819972,00.html 
* http://aviatrance.narod.ru/dunkan/matias.htm 
* http://www.rg-rb.de/project/germany_XX_cent/1980-90_1.shtml  

Kategorio:Germanaj pilotoj
Metisoj

alternative=A Métis man and his two wives, circa 1825-1826.jpg|eta|Pentraĵo de ĉ. 1825-1826
La **Metisoj** (angle kaj , el la franca *métis*, el hispana "mestizo" kaj/aŭ de ĝia latina deveno: miksato, kie ĝi tipe signifas »iu kun devenoj el homoj malsame rasigataj«) estas etno vivanta en Kanado, konsistante el la mestizaj gefiloj de membroj de la Unuaj Nacioj (aparte krioj kaj aniŝinabekoj) kaj de eŭropanaj (plejparte franckanadaj) setlistoj.

Metisoj estas konsiderataj aparta etno en Kanado iom samkiel mestizoj en latinameriko. Ili plejparte parolas la anglan aŭ la francan, sed ankaŭ ekzistas rimarkinda metisa lingvo, la , kiu estas unika mikslingvo de la franca kaj la .

La Metisoj havas propran kulturon. La teraj reklamoj de la Metisoj kaŭzis la kreon de la provinco Manitobo kiam la Nordokcidentaj Teritorioj aneksiĝis al Kanado.

Dosiero:Kane Métis Buffalo Hunt.jpg|
Dosiero:Paul Kane-BuffaloHunt-ROM.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/abor/groups2.cfm  
* https://web.archive.org/web/20040414042551/http://www.cbc.ca/stories/2003/09/19/metisrule030919
* http://www.metisnation.org/news/MNCfinal_legal_1.pdf  
* http://www.metisnation.ca 

Kategorio:Indianaj etnoj en Kanado
Heraklito

[eta|dekstra|200px|Heraklito de Efezopentrita de [Rafaelo|Rafaelo Sanzio]]
**Heraklito el Efezo**,  (naskiĝis ĉirkaŭ 540 a.K., mortis ĉirkaŭ 480 a.K.) estis greka antaŭsokrata filozofo el Efezo. Li instruis, ke ĉio estas en senĉesa moviĝo, en senĉesa transformiĝo, ke "ĉio estas fluanta", rapide ŝanĝiĝas. Pro tiu moviĝado nenio estas senmova, nenio estas fiksita kaj stabila. Heraklito klarigas tion per komparo kun la senĉesa fluo de rivero; li diras, ke oni ne povas eniri dufoje en la saman riveron, ĉar, revenante tien, oni tuŝas novajn akvojn. Kvankam la rivero ŝajnas esti ĉiam la sama, ĝi estas ĉiam renovigata per la senĉesa akvofluo. Li ankaŭ asertas ke tiu senĉesa fluo de la aferoj fariĝas de unu kontraŭo al alia, ekzemple: la nokto sekvas la tagon, la varmo la malvarmon, la seka la malsekan, la ĝojo la malĝojon, la milito la pacon, la juneco la maljunecon, la vivo la morton, kaj inverse. Do la moviĝado estas senĉesa fluo de la kontraŭoj. La harmonio ekzistas ĝuste en tio, en tiu sintezo de la kontraŭoj, en tiu enantioza ekvilibro. **Heraklito** diras ke Dio estas tiu ekvilibro, li diras: *Dio estas tago-nokto, estas vintro-somero, milito-paco, malsato-sato*.

Same kiel la filozofoj-miletanoj, Heraklito ankaŭ defendas la ekziston de unu principo kaj asertas, ke ĝi estas la *fajro*. De la *fajro* originas ĉiuj aliaj aferoj de la universo. Dio mem estas tiu *fajro*, moviĝema, kreiva, vivoplena.

Heraklito estis nomata *la obskura filozofo*, la *enigmema* pro tio, ke liaj verkoj estas malfacila legaĵo.

## En Esperanto 
* Herakleitos: La fragmentoj de Heraklito. El la helena trad. Gerrit Berveling. Breda: VoKo, 1990. 32 p. (VoKo-numeroj; 6).
* *Heraklito la Efezano — Hipoteza rekonstruo de lia libro*. André Cherpillod. Courgenard, La Blanchetière, 2019.

## Vidu ankaŭ 
* Panteismo
* Ferdinando Lasalo
* Martin Heidegger
* Dialektiko
* Logos
* 5204 Heraklito

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.utm.edu/research/iep/h/heraclit.htm  
* http://philoctetes.free.fr/heraclitus.htm 
* http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/HERAC.HTM  
* http://www.thebigview.com/greeks/heraclitus.html 


Kategorio:Antaŭsokrataj filozofoj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.
Kategorio:Efezo
Metiso

**Metiso** signifas:

* La Metisoj estas anoj de kanada etno, mestizoj de amerikanoj kaj eŭropanoj ;
* Metiso, en la helena mitologio, estis oceanidino kaj amatino de Zeŭso.Oni donis ŝian nomon al du kosmaj objektoj :
** Metiso, unu el la naturaj satelitoj de Jupitero ;
** 9 Metiso, asteroido de la ĉefa asteroida zono.
Georgij Ĉiĉerin

**Georgij ĈIĈERIN** (; n. la 24-an de novembro de 1872 en Karaul en regiono Tambov; mortis la 7-an de julio de 1936 en Moskvo), estis rusa politikisto.

Li aliĝis en 1904 al la rusaj socialdemokratoj, kio rezultis, ke li devis vivi ekde 1905 dum 12 jaroj eksterlande. Berlino (1905 ĝis 1907), Parizo (1907 ĝis 1914) kaj Londono (1914 ĝis 1917) estis la lokoj de la elmigra vivo.

Li estis arestita en 1917, post la revolucio kaj pli poste eligita.

En marto de 1918, Georgij Ĉiĉerin posteulis en Rusio Lev Trockij kiel popolkomisaro pri eksteraj aferoj. Li pledis engaĝe por pli striktaj rilatoj al Germanio, kio rezultis en 1922 la Traktaton de Rapallo.

Ernest Hemingway jene sciigis la 10-an de aprilo de 1922 pri la okazaĵoj:
:*"La ĵurnalistoj hodiaŭ forlasis Ĝenevon por veturi 30 kilometrojn al Rapallo, por vidi la sovetan delegataron kaj intervjui Georgij Ĉiĉerin."*

Kategorio:Sovetiaj politikistoj
Vintra palaco

**Vintra palaco** estas palaco, en kiu reĝo (aŭ ia alia gravulo) loĝas dum vintro.

Male al somera palaco vintro palaco kutime havas hejtilon kaj situas en urbo.

## Ekzemploj
*Vintra Palaco en Sankt-Peterburgo

*
Kategorio:Vintro
Bugyi

**Bugyi** (budji) estas grandvilaĝo en Hungario en regiono Meza Hungario, en departemento Pest, en Distrikto Dabas.

## Bazaj informoj 
* Areo: 116&nbsp;km²
* Loĝantaro: 5270
* Poŝta kodo: 2345
* Telefonprefikso: 29

## Geografio 
La grandvilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, 30 km sude de Budapeŝto. La plej proksimaj urboj estas Ócsa, Dabas kaj Dunavarsány. 

## Historio 
La loko estas loĝata jam ekde la bronzepoko, la unua skriba mencio pri ĝi venas el 1346, sed aliaj fontoj mencias la lokojn *Budimátéfalu* kaj *Budipéterföld* en 1321, kies posedantoj estis ĝis 1312 *Bugyi Máté* kaj *Péter*. 

En la mezepoko la loko havis la nomojn: Bod, Bud, Bady, Budy, kiuj venas el la slava *Budislav, Budivoj* kiel mallonga formo: Bud. La nuna nomo elformiĝis en la 18-a jarcento kaj signifas en Esperanto: *virina kalsoneto*. Tial la loĝantaro ofte nomas sian vilaĝon Béges (begeŝ).

Pro la turka okupo de Hungario, la vilaĝo neniiĝis en ĉ. 1597. La rekonstruon, revivigon efektivigis Beleznay János, kiu kun sia edzino setligis en la vilaĝon hungarajn kalvinanajn kamparanojn (ekde 1729). En 1784 vivis tie jam 1600 homoj.

En la 1930-aj jaroj setlis tie bulgaraj ĝardenistoj, kiuj kunportis la akvuman agrokulturon.

La judojn de la vilaĝo oni deportis la 31-an de majo de 1944.

## Vidindaĵoj 
* Kastelo Beleznay
* Kastelo de Forster
* Preĝejo Sankta Adalberto (Bugyi) el 1763.
* Kalvinana preĝejo (Bugyi)
eta|maldekstra|Katolika preĝejo en Bugyi

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
AK

**AK** aŭ **Ak** povas signifi:
*Akcia Kompanio.
*Akana lingvo (ISO 639 alfa-2).
*Alasko (poŝta mallongigo de usona ŝtato).
*Aplikata kinezologio.
*Armia Krajowa (*Hejma Armeo*), subgrunda rezisto en nazi-okupita Pollando dum la dua mondmilito.
*AK-47 (Aŭtomata Kalaŝnjikova modelo de jaro 1947), rusa sturma fusilo.
*la IATA-kodo por Air Asia sidata en Malajzio.
**A.K.* (1985), filmo direktorita de Chris Marker.
**AK Press*.
***a.K.** estas simbolo de jaroj antaŭ Kristo.
Jean Charles de Menezes

eta|dekstra|Jean Charles de Menezes

**Jean Charles de MENEZES** (nask. la 7-an de januaro de 1978; mortis la 22-an de julio 2005) estis senkulpa viktimo de kontraŭterora engaĝo de la Londona Polico.

La 27-jara viro estis elektrikisto, brazilano, kiu vivis jam tri jarojn en Londono.

La 22-an de julio li ekveturis al la laborejo, sed lin sekvis kaŝe policanoj, ĉar lia adreso (domo kun multaj loĝantoj) estis trovita en dorsosako de teroristo. Li surhavis en la varmo ĝinzan veston, mantelon kaj tion trovis la policanoj suspekta (polico asertis, ke li surhavis ramburitan, varman (t.e.) vintran mantelon). Kvankam la Metroa Polico asertis, ke li transsaltis barilon kaj kuris, tio estis mensogo. Menezes ne sciis, ke la policanoj sekvas lin, prenis eĉ senkostan gazeton. Li jam sidis, kiam oni batis lin surtenen kaj pafis 7-foje en lian kapon kaj unufoje en la ŝultron.

La tuta mondo kondamnis la agon de la polico, sed la polico defendis sian politikon, agmanieron.

La murda afero okazis unu tagon post novaj eksplodoj en la londona metroo, du semajnojn post la murdaj teroratakoj samloke.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1978
Kategorio:Mortintoj en 2005
Guinness-libro de rekordoj

La **Guinness-libro de Rekordoj**  estas kolektaĵo de rekordoj. En la listo aperas ekzemple la plej alta homo, plej maljuna homo, plej granda piedo, plej longa kolbaso, ktp. En ĝi troviĝas ankaŭ kuriozaj atingoj. Multaj rekordoj estas starigitaj nur kun la celo listiĝi en la libro.dekstra|eta|200px|Kovrilo de la rusa eldono de *La Guiness-libro de Rekordoj*, 2005.La unua libro aperis en 1955 en Anglio, komisie de la Guinness-bierfarejo. La ideo pri la libro naskiĝis ĉe la gvidanto de la bierfarejo. Post mispafo dum ĉasado je orpluvio okazis debato pri la plej rapida birdo de la mondo.

La unuan eldonon verkis la ĝemeloj Ross kaj Norris McWhirter. Intertempe ĝi aperas ĉiujare en multaj lingvoj.

Dumtempe la *Guinness-libro* estis la plej ofte vendata kopirajto-protektita libro en la mondo, kaj tiel ĝi mem aperis en la libro. Nur la Biblio (kaj eble la Korano) estas pli grandkvante vendata.

Por aperi en la libro, oni devas plenumi diversajn kondiĉojn kaj anonci sin al la londona oficejo.

Ĉar ĉiujare estiĝas ĝis 2000 novaj rekordoj, eĉ ne ĉiu daŭre valida rekordo povas esti ĉiujare publikigata en la papera eldono (kiu havas nur ĉirkaŭ 290 paĝojn).

## Listigitaj rekordoj pri Esperanto 
La rekordlibro listigas Esperanton kiel solan lingvon, kiu ne havas neregulajn verbojn

Almenaŭ en la germanlingva eldono 1997 (aŭ 1998) de la rekordlibro troviĝas la esperantlingva poeto Jan Stanisław Skorupski kiel aŭtoro de plej multaj sonetoj (2928 poemoj ene de du jaroj kaj duono).

Ankaŭ la esperantlingva muzikisto JoMo eniris la rekordlibron. En la eldono 2000 li registriĝis pri kantado en plej multaj lingvoj - li prezentis 22 kantojn en 22 lingvoj.

Papera eldono de la libro (ĉ. 2005/2010) mencias, ke Esperanto estas unu el la tri plej facilaj lingvoj de la mondo.

Esperanto enestas en pluraj rekordoj rilate al lingvoj. Ekzemple la kanto kantata en plej multe da lingvoj (fakte: 125 lingvoj) estas kantata ankaŭ en Esperanto. (Ankaŭ la stenografo kapabla stenografi en plej multaj lingvoj, prof. d-ro Neubauer, faras tion ankaŭ en Esperanto.)

## Registritaj personoj 
* Marilyn vos Savant

## Notoj kaj fontoj 
## Vidu ankaŭ 
* Rekordoj de mamuloj

## Eksteraj ligiloj 
* Guinness-libro de rekordoj. Oficiala multlingva paĝaro.

----


Kategorio:Libroj
Kategorio:Kulturo
Kategorio:Historio
!
Pakto

**Pakto** estas formala interkonsento, kutime inter du aŭ pli ŝtatoj.

## Militaj paktoj 
* Pakto Briand-Kellogg (Pakto de Parizo) de jaro 1928 pri paco
* Antikominterna pakto inter Japanlando kaj Nazia Germanlando de jaro 1936 kontraŭ komunistoj
* Pakto Ribbentrop-Molotov de jaro 1939 kontraŭ Pollando
* NATO (Nordatlanta pakto) de jaro 1949 kontraŭ komunistoj
* Varsovia Traktato (Varsovia Pakto) de jaro 1955 kontraŭ kapitalistoj

## Ceteraj paktoj 
* Pakto pri Stabileco kaj Kresko de la EU
* Pacto Áureo

## Vidu ankaŭ 
* kontrakto, traktato
* Pact -- komunumo en departemento Isère en Francio
Ahuehuete-arbo

La **Ahuehuete-arbo** (*Taxodium mucronatum*) estas ekde 1921 la meksika nacia arbo. La nomo signifas "praa arbo proksime de la akvo" en la naŭatla lingvo. Temas pri taksodiospecio (*Taxodium macronatum*). Unu ekzemplero en Santa Maria de Tule en federacia ŝtato Oaĥako (Meksiko) havas la trunkan perimetron de 36 m, pro kio ĝi estas la arbo kun plej dika trunko en la tuta mondo. Ĝi aĝas 1200-3000 jarojn, havas la diametron de 14 m kaj alton de 41 m.

La arbo estas ankaŭe nomata aŭ konata kiel "Meksika Cipreso" au Cipreso de Moktezumo"

En Meksiko troviĝas multaj famaj arboj el tiu specio. Interaliaj, "la arbo de la trista nokto", ĉe meksiko-urba kvartalo Takubo, estas la arbo kie konkerinto Hernano Korteso ploris pro esti venkita dum batalo kontraŭ aztekoj (meksikaj). Tra la lando troviĝas aliaj famaj arboj.

En multaj regionoj de Meksiko, la arbo estas konata laŭ la nomo "sabino" kaj are kiel "sabinal". En la centrmeksika ŝtato Agvaskaljento, troviĝas belega apudrivera regiono nomata "El Sabinal" (la sabinaro), kie, laŭlonge de la riverbordo, kreskas tiuj ĉi miljaraĝaj arboj.

eta|none

## Eksteraj ligiloj 
*hispana teksto kaj fotoj
*angla teksto kaj fotoj 

Kategorio:Cipresacoj
Kategorio:Arboj
Kategorio:Mondrekordo
Kategorio:Neotropisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Arboj de Meksiko
Eddie Murphy

**Eddie MURPHY** (naskiĝis la  en Novjorko) estas usona ŝercisto kaj aktoro.

Murphy naskiĝis en la novjorka kvartalo Brooklyn [bruklin], plenkreskis en Hempstead. Lia bona humuro, lia prezenta kapablo estis okulfrapaj jam en la gimnazio. Li ludis en Brooklyn en la aĝo de 15 jaroj memstarajn vesperojn en la randurbaj junularejoj - je 25-50 dolaroj-, kie li amuzis la publikon per siaj propraj tekstoj.

eta|dekstra|Eddie Murphy
Pli poste li daŭrigis sian karieron en la spektaklo *Saturday Night Live* de NBC, poste rolludis en multaj amuzfilmoj, ekz. en la serio de *Beverly Hills Cop*.

Li ankaŭ sinkronizas filmojn, ekz. li donis la voĉon por la Mulo en Shrek kaj por la ĉina drako en la filmo Mulan.

Eddie Murphy vivis kun sia edzino Nicole Mitchell kaj 5 infanoj en New Jersey, ĝis divorco en 2005.

## Filmaro 
### Televido 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj humuristoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 3-an de aprilo
Flandra Komunumo de Belgio

eta|maldekstra|240px|La nederlandlingva komunumo de Belgio loĝas en la verda parto. En la ruĝa loĝas la franclingva komunumo kaj en la blua la germanlingva.
La **Nederlandlingva aŭ Flandra Komunumo** de Belgio estas la norda ŝtata institucio de Belgio kie loĝas parolantoj de la nederlanda lingvo.

Flandrio decidis en la jaro 1980, malkiel la franclingvanoj, kunfandi la Flandra Komunumon kaj la Flandran Regionon al unu Flandra Registaro. Tial la Komunumaj respondecoj (instruado, kulturo, lingvo, bonfarto,...) estas transdonitaj al la respondecaj ministroj de la Flandra Registaro. Samspeca transdono okazis kun la respondecoj de la Flandra Regiono.

La Flandra Komunumo havas nacian himnon, De Vlaamse Leeuw.

## Vidu ankaŭ 
* Flandrio
* Flandra Regiono
* Ŝtata reformo (Belgio)

Kategorio:Flandrio
Kategorio:Lingvaj komunumoj de Belgio
Ĉina acipensero

La **ĉina acipensero** (*Acipenser sinensis*) estas fiŝo el la ordo de ĥondrosteoj kaj familio de acipenseredoj vivas ĉefe en la riveroj Jangzio kaj Ĉjantang kaj la Flava Rivero de Ĉinio. ĝi troviĝas ankaŭ en la ĉinaj marbordoj. Ĝia longa korpo estas navetforma, dorso arka, ventro plata, buŝo pinta kun dika kaj larĝa bazo. En la malantaŭa parto de la kapo estas glata ostoplato. La buŝo, kun horizontala fendo, povas libere fleksiĝi eksteren. La lipoj supra kaj malsupra kun etaj elstaraĵoj estas subevoluintaj. La okuloj estas malgrandaj, dum la brankoj grandaj. La vosta naĝilo estas malrekta kun raspa ostoplato sur la supra evoluinta parto. La kapo kaj dorso estas blugrizaj aŭ grizbrunaj, ventro blanka kaj naĝiloj blugrizaj. 

La ĉinaj acipenseroj estas raraj fiŝoj. Eĉ nun ili ankoraŭ havas molan oston kaj malmolan kruston, kiel antaŭ dek milionoj da jaroj. Ĝuste pro tio oni nomas ilin vivaj fosilioj de praaj vivuloj. Ili vivas en la riverfundo. Maje kaj junie ili grupiĝas ĉe la riverbuŝo kaj kontraŭflue naĝas al la supra baseno de rivero aŭtune. Ili manĝas ĉefe malgrandajn animalojn, kiaj larvoj de moskitoj kaj libeloj, akvajn insektojn, moluskojn kaj fiŝetojn. La ĉinaj acipenseroj migras laŭ difinita linio jam de antikve . aŭtuno estas ilia naskoperiodo. Inter la lasta tagdeko de septembro kaj la unua tagdeko de novembro la ĉinaj acipensero naĝas de la proksima maro al Ĝinŝa-rivero, supra parto de Jangzi-rivero kaj tie frajas. La maskla acipensero sekse maturiĝas en la aĝo de 11 jaroj kaj la femala en la aĝo de 14 jaroj. Ĝenerale ili demetas ĉiufoje 0,5 – 1 milionon da frajoj. La acipenseridoj flosas laŭ riverfluo al maro, manĝante malaltklasajn animalojn survoje. Post ĉ. 10 jaroj ili kontraŭflue naĝas al la supra baseno de Jangzi-rivero laŭ la antaŭa migra linio kaj tie fekundigas la semojn. En 1981 stariĝis Geĝoŭba-akvobaraĵo, kiu baris la migran vojon de la ĉinaj acipenseroj. Por savi tiujn rarajn fiŝojn, la ĉina registaro elspezis30 milionojn da jŭanoj por malfermi novan migran vojon por ili, tamen la posta enketo montris, ke la ĉinaj acipenseroj jam trovis novan lokon por fraji malsupre de la akvobaraĵo. 

La elefanta fiŝo (*Psephurus gladius*) el la ordo de ĥondrosteoj kaj familio de poliodontedoj (Polyodontidae) vivas ĉefe en la riveroj Jangzi, Ĉjantang kaj la malsupra parto de la Flava Rivero de Ĉinio. ĝi iam vizitas grandajn lagojn ĉe la menciitaj riveroj. Ĝi longas pli ol 2 metrojn kaj pezas ĝenerale 500 kg.

Kategorio:Fiŝoj
Kategorio:Acipenseredoj
Kategorio:Acipenseroformaj
Malabara bunta bucero

alternative=Malabar Pied Hornbill 1.jpg|eta|Malabar Pied Hornbill 1
alternative=Самка выше, самец ниже|eta
eta|
La **malabara bunta bucero** (*Anthracoceros coronatus*) el la ordo de koracioformaj birdoj kaj familio de buceredoj troviĝas en la provincoj Junnan kaj Gŭangŝji de Ĉinio, kaj ankaŭ en regiono de Hindio ĝis Tajlando. La maskla kaj femala buceroj havas saman koloron. Ilia supra korpo estas brile nigra kaj la malsupra korpo blanka. Ĉe la flugiloj kaj vostopinto troviĝas po unu blanka strio, kiu estas aparte okulfrapa dum flugado. Ĉe la supro de ĝia granda beko troviĝas kornosimila elkreskaĵo kun unuopa pinto. La beko kaj elkreskaĵo estas malhelflavaj. Sur la elkreskaĵo de la plenkreska bucero troviĝas nigraj strioj, kiuj varias laŭ aĝo kaj sekso.

La malabaraj buntaj buceroj vivas en altaj arbaroj kaj aktivadas en la supra parto de arboj, iam serĉas manĝaĵojn surtere. La birdo manĝas ĉefe fruktojn kaj ankaŭ iujn malgrandajn animalojn kaj insektojn. Kutime ili agas en areto el 3-6, ekskluzive de la genera tempo. La kriado de la menciita birdo estas sonora kaj ĝia flugmaniero neordinara. Ekfluginte, ĝi ĉiam svingas kelkfoje siajn flugilojn kaj sekve glisas antaŭen, kaj samtempe eligas laŭtan kriadon. Poste ĝi denove svingas la flugilojn kaj sin movas antaŭen. Dum flugado ĝi ĉiam etendas antaŭen siajn kapon kaj kolon kaj disetendas horizontale la flugilojn, ke ĝi aspektas kiel aviadilo, tial la lokanoj ĝin nomas aviadila birdo. Ordinare ili forlasas sian neston ĉe la tagiĝo kaj flugas al la loko, kie troviĝas fruktoj. Sate manĝinte, ili ripozas sur altaj arboj kaj reflugas al sia nesto en vespera krepusko. Antaŭ ol ili enflugas en la restadejon, unu el ili la unua eniras en ĝin, se ĝi trovas ion neordinaran, ĝi tuj elflugas kaj laŭte krias, ke la aliaj birdoj ne plu eniru en ĝin. Ilian generado komenciĝas en februaro. Ili ofte konstruas neston en truoj de altaj arboj, kiu estas 16-33 metrojn super la tero. Post demeto de 2-4 ovoj, la birdino ŝtopas de interne la nestaperturon per sia ekskremento miksita kun semoj kaj putrinta ligno, kaj samtempe la virbirdo helpas ĝin de ekstere. Ili restigas nur unu vertikalan fendon ĉe la aperturo, tra kiu la birdino povas elŝovi sian bekon por preni nutraĵon donitan de la virbirdo. La birdino rompas la aperturon kaj elflugas el la nesto nur kiam la birdidoj eloviĝas.

## Vidu ankaŭ 
* Blankgorĝa bruna bucero

Kategorio:Birdoj
Resuso

La **resuso** (*Macaca mulatta*) el la ordo de primatoj kaj familio de cerkopitekedoj estas bone konata specio de makakoj, kiu renkontiĝas en naturo aŭ ĉe la homoj, eĉ en urboj, ĉefe en Barato, kie ili estas rigarditaj kiel konservitajn bestojn kaj estas protektitaj. Ili vivas en orienta, norda, suda kaj sudokcidenta Ĉinio kaj ankaŭ en Nepalo, Hindio, Pakistano, Afganio kaj la Hindoĉina Duoninsulo ĝis alto de 2 500 metroj. Ĝi havas hararon brungrizan aŭ brunflavan, ĝia dorso ĉe la postaĵo kaj la supra parto de ĝiaj postaj kruroj havas oranĝflavan koloron. Ĝiaj vizaĝo kaj oreloj estas karnokoloraj. Ĝiaj sidvangoj estas kalozaj.

La maksimuma pezo estas 6 kg, la longo ĉirkaŭ 64 cm; ili formas rondojn po kelkdekoj da individuoj, kie la hierarkia rango estas determinita de la inbestoj. Ili estas bruemaj, kaj povas vivi ĝis 30 jaroj.

La resusoj loĝas en arbaroj, montaraj regionoj, sur kampoj kun arboj kaj ĉe riverbordoj kun prosperaj vegetaloj. Ili vivas en arego el pli ol dek aŭ kelkdek, iam eĉ 100-200. Ili ŝatas ludi en akvo kaj naĝi. Tage ili serĉas nutraĵojn surtere aŭ en arbaro kaj nokte dormas sur arboj. Ili manĝas ĉefe fruktojn, semojn kaj grajnojn. En la tempo, kiam mankas al ili manĝaĵoj, ili iras al kampoj por ŝteli plantaĵojn. En iuj regionoj de Hindio, oni prenas la resusojn kiel sanktajn bestojn kaj protektas kaj nutras ilin per manĝaĵoj. En 1962 la hinda registaro eĉ tre zorgis pri la agado de resusoj, ĉar la oficistoj en la milita departemento plendis, ke resusoj ofte eniris en iliajn oficejojn kaj disŝiris aŭ forŝtelis registarajn dokumentojn, kiujn ili redonis nur post kiam oni donis al ili fruktojn kaj bombonojn.

La resusoj estas ofte uzataj kiel eksperimentaĵoj en medicina esplorado kaj en laboratorio. Ili estas tre saĝaj. En la Munstera Best-instituto de Germanio estas resusino, kiu povoscias distingi diverskolorajn ringojn reprezentantajn malsamajn valorojn, kiel ni distingas malsamajn valorojn de la malsamaj moneroj. Ĝi povas rapide interŝanĝi malsamajn kvantojn da arakidoj kaj bananoj el iu aŭtomata vendoaparato kontraŭ la menciitaj ringoj; ĝi povas preskaŭ senerare distingi ses malsamajn kolorojn kaj ĉiam forprenas unue la plej altvaloran ringon dum ekzamenado. La resusoj povas fekundiĝi en ĉiuj sezonoj de la tuta jaro. Post kiam la resusino gravedas 5-6 monatojn, ĝi naskas unu idon, kiun ĝi mamnutras unu jaron. La resusido maturiĝas post kiam ĝi atingas la aĝon de kvar jaroj. La resuso povas vivi pli ol 20 jarojn

## Eksteraj ligiloj 
* http://es.wikipedia.org/wiki/Grupo_sangu%C3%ADneo#Factor_Rh_o_Rhesus 
* http://brainmaps.org 
* http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque 

## Referencoj 
eta|200ra|maldekstre|Rezuso ĉe templo en Barato
eta|centre|180ra|

Kategorio:Cerkopitekedoj] .
Kategorio:Primatoj
Griza presbito

eta|griza presbito
alternative=Phayre's Leaf Monkey area.png|eta|Phayre's Leaf Monkey area
La **griza presbito** (*Presbytis phayrei*) el la ordo de primatoj kaj familio de cerkopitekedoj vidiĝas en la provinco Junnan de Ĉinio kaj ankaŭ en Hindio kaj la Hindoĉina Duoninsulo. Ĝi havas delikatan korpon kun longaj kaj maldikaj membroj. Ĝiaj manoj kaj piedoj estas longaj kaj mallarĝaj kun poleksoj tre stumpaj kaj la ceteraj kvar fingroj longaj kaj maldikaj. Ĝi ne havas vangan saketon kaj ĝia vosto estas pli longa ol ĝia korpo. La diversspecaj presbitoj similas unu al alia kaj distingiĝas unu de alia ĉefe per siaj malsamaj harkoloroj. La ŝultroj kaj dorso de la griza presbito surhavas grizbrunan hararon, ĝiaj brusto kaj abdomeno estas grizblankaj; ĉirkaŭ ĝiaj okuloj kaj buŝo troviĝas blankaj rondaj makuloj.

La grizaj presbitoj loĝas en arbaroj de la tropika kaj subtropika zonoj. Ĝenerale ili agas sur la pinto de arboj. Ili, kun svelta kaj eleganta korpo, estas facilmovaj kaj lerte saltadas inter arboj. Ili vivas en aroj laŭ familio, kaj iras serĉi nutraĵojn frumatene kaj vespere, kaj en tagmezo, kiam fariĝas varmege, ili ripozas en ombroj. Ili manĝas foliojn, burĝonojn, florojn kaj diversajn fruktojn. Ili agadas ĉefe sur arboj kaj malofte surtere, kaj iradas kvarpiede. La diversspecaj presbitoj havas similajn vivkutimojn. Por alkutimiĝi al manĝado de folioj, ilia stomako dividiĝas en kelkajn ventriklojn, tio faciligas asimili la englutaĵojn. Ĉe la galveziko kaj intesto de iuj presbitoj troviĝas kalkulusoj similaj al tiuj de sovaĝaj kaproj, iuj el ili eĉ havas grandecon de kokovo. La kalkuluso formiĝas el la englutitaj haroj kaj kalcia karbonato kaj estas tre malmola. La popolanoj de Bangladeŝo opinias, ke la kalkuluso de la griza presbito havas specialan kuracefikon, tial ĝi estas altvalora. Por akiri kalkulusojn oni senbride kaptis la presbitojn, ke ilia nombro fariĝis tre malgranda.

Kategorio:Primatoj
Ratufo

La **ratufo** (*Ratufa*) estas orientalisa genro en la ordo de ronĝuloj kaj familio de sciuredoj. La specioj vivas en Junnan, Gŭangŝji kaj Hajnan-insulo de Ĉinio, kaj ankaŭ en la Hindoĉina Duoninsulo, Nepalo kaj Indonezio. Ili estas grandaj sciuroj. La korpo de la sciuro longas 35-40 cm. kaj la vosto eĉ pli longa ol la korpo. Ĝi pezas 1 700-1 900 g. Ĝia kapo estas mallonga kaj ronda, kun hartufoj sur la aŭrikloj, ĝiaj dorso, korpoflankoj, la supra kaj malsupra partoj de la vosto kaj la eksteraj flankoj de la kvar membroj estas nigraj. Inter la kolo kaj ingveno sur la ventro kaj ĉe la internaj flankoj de la kvar membroj kreskas oranĝflavaj haroj kun nigraj harradikoj. Flavaj haroj kreskas sur ĝiaj vangoj, buŝanguloj, orelloboj, kaj ĉe ambaŭ flankoj de la kolo. Ĉirkaŭ la orbitoj kaj sur la mandiblo estas nigraj haroj. Proksime de la lipoj vidiĝas du nigraj punktoj. Ĝia ronda vosto estas hirta.
eta|maldekstra|*Ratufa bicolor*
La ratufoj loĝas sur altaj arboj en la tropika zono. Ĝenerale ili vivas en la loko 500-1 000 metrojn super la marnivelo. Iliaj nestoj el sekaj branĉoj kaj folioj troviĝas sur la arbobranĉoj pli ol 20 metrojn altaj. Ili tage aktivadas unuope kaj nur malofte arope. Tre sagacaj, ili rapide forkuras laŭ arbobranĉoj ĉe ajna surprizo. Ili tre lertas en saltado kaj povas transsalti la distancon de 2 metroj. Saltante, ili rektigas sian voston por teni sin en ekvilibro. Dum ripozo kaj sinkaŝado, ili kuŝas sur arbo kun vosto pendanta kaj de tempo al tempo eligas mallongan krion "ga...ga...". Ili manĝas vegetalan manĝaĵon, ĉefe diversajn fruktojn, ŝosojn, foliojn, stamenon, pistilon kaj aliajn kaj ronĝas tre subtile. Sidante, ili per la antaŭaj piedoj enbuŝigas manĝaĵojn. Pro la ŝanĝiĝo de la sezonoj kaj manko de manĝaĵoj, ili translokiĝas en certagradan sferon. Ili sekskuniĝas printempe kaj naskas idojn maje. La sciurino havas tri parojn da mamoj, tamen ĝi estas ne tre fekunda. Kaŭze de la arbohakado kaj homa aktivado ilia nombro pli kaj pli malgrandiĝas.

## Vidu ankaŭ 
* Nordorient-barataj kaj birmaj pinaroj

eta|180ra|maldekstra|Skeleto

Kategorio:Sciuredoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Nigra baleno

La **nigra baleno** (*Eubalaena glacialis*) el la ordo de cetacoj kaj familio de balenedoj vivas en la maroj inter 20ºS – 50ºS kaj 20ºN – 70ºN, kaj ankaŭ en la Arkta Oceano. En la Norda Hemisfero ili vintre naĝas suden por naski tie idojn kaj somere naĝas norden por serĉi manĝaĵojn. Giganta kaj grasa, la baleno longas ĉ. 20 metrojn kaj pezas 45 – 50 tunojn. Ĝia kapo kun neregulaj kornecaj tuberoj estas kvarone longa kiel ĝia korpo. La bartoj (lamenoj) en nombro de 250 en ĉiu flanko longas 2,9 metrojn. Sen dorsa naĝilo kaj sulkoj ili tamen havas larĝajn naĝilojn brustajn kaj ventrajn kun neregulaj blankaj makuloj ĉirkaŭ la umbiliko. La juna besto estas grizblua, sed la plenkreska nigra aŭ nigreblua.

La nigraj balenoj aktivadas familie, naĝas malrapide, ĝenerale 2 – 3 marmejlojn ĉiuhore, maksimume 5 marmejlojn. Naĝante ili spiras 2-3-foje ĉiuminute, ŝprucigante 4 – 8 metrojn altan akvan kolonon. Ili povas vivi profunde je 50 metroj sub la mara surfaco. Ili manĝas nur malgrandajn krustulojn el la kopepodoj (*Copepoda*). Dum manĝado ili unue enbuŝigas marakvon kune kun la manĝaĵo, poste fermas la buŝon kaj per la lango elpremas la akvon el inter la bartoj kaj fine englutas la restintaĵon. Ili ne povas engluti grandajn fiŝojn, ĉar ilia gorĝo larĝas nur 6 cm. Ili sekskuniĝas inter februaro kaj aprilo. La seksardo daŭras duonjaron kaj gravedeco unu jaron. Ĉiufoje la balenino naskas nur unu idon, 5 – 6 metrojn longan.

Ilia subhaŭta graso estas bonkvalita kaj dika, kiu konsistigas du kvinonojn de la korpa pezo. El iliaj longaj bartoj oni povas fari diversajn metiartaĵojn. Ilia malhelruĝa karno estas bongusta, kiu konsistigas tri dekonojn de la korpa pezo. Pro sia malrapidmovo kaj granda ekonomia valoro, ili de longe estas ĉasaĵo de la homaro.

## Vidu ankaŭ 
* Griza baleno

Kategorio:Cetacoj
Kategorio:Mamuloj de Hispanio
Granda hindia zibeto

La **granda hindia zibeto** (*Viverra zibetha*) el la ordo de karnovoruloj kaj familio de viveredoj sin trovas en suda, orienta, centra kaj sudokcidenta Ĉinio kaj ankaŭ en Hindio, Nepalo kaj Hindoĉina Duoninsulo. Ĝi havas maldikan kaj longan korpon kun muzelo longa kaj pinta kaj kruroj mallongaj. Ĝi portas hararon grizbrunan kun nigraj makuloj kaj strioj, ĉe ĝia gorĝo kaj ambaŭflanke de ĝia kolo troviĝas nigraj kaj blankaj harringoj, kiuj vidiĝas ankaŭ ĉe ĝia vosto kaj estas harmonie aranĝitaj. Ĝi havas longon de 84 centimetroj, pezon de 7-11 kilogramoj, kaj ĝia vosto estas 48 centimetrojn longa. Ĝi similas al la malgranda hindia zibeto, tamen oni povas facile distingi ilin unu de la alia per la jeno: la granda hindia zibeto estas pli granda ol la malgranda, ĝia muzelo estas pli longa sed malpli pinta ol tiu de la malgranda kaj la distanco inter ĝiaj oreloj estas pli granda ol tiu de la malgranda. Krome, laŭlonge de la vertebraro de la granda hindia zibeto, de la kapo ĝis la bazo de la vosto, troviĝas strio da vertikalaj nigraj kaj longaj haroj.

La granda hindia zibeto loĝas en arbaroj, arbedaroj kaj herbaroj. Ordinare ĝi vivas sola. Tage ĝi dormas en densa arbedaro kaj alta herbaro kaj nokte kaptas ĉasaĵon. Kvankam ĝi estas grimpema, tamen ĝi malofte grimpas sur arbon. Ĝi havas akrajn aŭdkapablon kaj flarsenton. Ĝi serĉas nutraĵon ĉe rando de arbaro, rivereto kaj ĉirkaŭ vilaĝo, manĝas malgrandajn mamulojn, birdojn, serpentojn, lacertojn kaj insektojn, kaj ankaŭ birdovojn, fruktojn, radikojn kaj tigojn. Kelkfoje ĝi kaŝe eniras en vilaĝon por ŝteli kortobirdon. En Hindio oni eĉ vidis ĝin kapti fiŝon. La grandaj hindiaj zibetoj pariĝas en printempo. La zibetino ĉiufoje naskas 1-5 idojn, ordinare 2-3. ili vivas 13-15 jarojn.

Same kiel la malgranda hindia zibeto, la granda hindia zibeto havas ĉirkaŭ sia snuso paron da elstaraj glandoj, kiuj povas ellas fetoran sekrecion por memdefendi, kiam ĝi estas atakata de sia malamiko. Tiu sekrecio nomiĝas cibeto, kiu estas bona materialo por fabriki parfumon kaj havas saman efikon kiel mosko, kiam oni uzas ĝin kiel medikamenton.

## Vidu ankaŭ 
* Meghalajaj subtropikaj arbaroj
* Mizoramaj, manipuraj kaj kaĉinaj pluvarbaroj

Kategorio:Viveredoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Ĝangala kato

La **ĝangala kato** (*Felis chaus*) el la ordo de karnovoruloj kaj familio de felisedoj vivas en Junnan kaj Sinĝjang de Ĉinio kaj ankaŭ en Sovetunio, okcidenta Azio kaj Kaŝmiro, Afganio kaj la Hindoĉina Duoninsulo. Ĝi havas grandan korpon kun longo de 60-75 centimetroj kaj pezo de 8-16 kilogramoj. Ĝia vosto longas nur 23-29 centimetrojn, sed ĝiaj kruroj estas longaj. Ĝia dorso kun malhelbruna mezo estas brungriza aŭ malhelflava. Ĝia kapo estas bruna kun flavaj kaj blankaj strioj ĉirkaŭ ĝiaj okuloj, la abdomeno kaj muzelo blankaj kaj la pintoj de la oreloj kaj vosto nigraj. Ĉe ĝia orelpinto troviĝas hartufo, ĉe ĝia vosto neklaraj harringoj kaj ĉe ĝiaj ŝultroj kaj postaj kruroj kelkaj nerimarkeblaj makuloj. Ĝiaj kruroj estas brunaj. La juna ĝangala kato estas kovrita de kafkolora hararo. Ĉe ĝiaj kvar membroj troviĝas po 5-6 brunaj horizontalaj strioj kaj ĉe ĝia vosto harringoj, kiuj kovras trionon de ĝia vostbazo.

La ĝangalaj katoj vivas en densaj dornaj arbedaroj kaj herbaroj ĉe bordoj de riveroj, lagoj kaj maroj en tropika kaj subtropika zonoj. En montaro ili loĝas en loko malpli alta ol 800 metroj, en forlasitaj truoj de meloj, histrikoj kaj vulpoj. Kelkfoje ili konstruas neston per sekaj fragmitoj en arbedaroj kaj herbaroj kaj sternas harojn en ĝi. Ili iras serĉi nutraĵojn antaŭ tagiĝo kaj post vespero kaj malofte aktivadas en tago. Ili havas akrajn flarsenton kaj aŭdkapablon kaj estas lertaj en arbogrimpado kaj saltado. Ili manĝas diversajn musojn, leporojn kaj grandajn birdojn, kiel fazanojn kaj perdrikojn, kelkfoje ankaŭ fruktojn kaj putrintan karnon. Nokte ili foje eniras en vilaĝojn por ŝteli kortbirdojn. Ili estas ferocaj kaj aŭdacas lukti kontraŭ hundoj. Laŭdire la ĝangala kato povas pariĝi kun hejma kato por generi idojn. La ĝangalaj katoj pariĝas inter februaro kaj marto. La katino naskas en majo, ĉiufoje 3-5 idojn, iam eĉ dek.

## Subspecioj 
* *Felis chaus chaus*, oftas en Irano, Pakistano, Afganio kaj Mezazio
* *Felis ĉ. affinis*, oftas en Vjetnamio, Laoso, Kamboĝo, Junano kaj la himalaja regiono
* *Felis ĉ. fulvidina*, oftas en Tajlando kaj Mjanmao
* *Felis ĉ. furax*, oftas en Irako kaj Sirio
* *Felis ĉ. kelaarti*, oftas en Sri-Lanko
* *Felis ĉ. kutas*, oftas en orienta Hindio kaj Bangladeŝo
* *Felis ĉ. nilotica*, oftas en Egiptujo
* *Felis ĉ. oxiana*, oftas en sudorienta Rusio
* *Felis ĉ. prateri*, oftas en okcidenta Hindio

## Vidu ankaŭ 
* Zagros-montara arbarstepo
* Sovaĝa kato

Kategorio:Felisedoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Azio
Kategorio:Mamuloj de Afriko
Kategorio:Mamuloj de Azerbajĝano
Kategorio:Faŭno de Egiptio
Kategorio:Faŭno de Rusio
Kategorio:Faŭno de Centra Azio
Kategorio:Faŭno de Irano
Kategorio:Faŭno de Pakistano
Kategorio:Mamuloj de Barato
Kategorio:Faŭno de Srilanko
Kategorio:Faŭno de Tajlando
Blankkoksa cervo

**Blankkoksa cervo** (*Cervus elaphus macneilli*) el la ordo de parhufuloj kaj familio de cervedoj troviĝas en Gansuo, Ningŝjao kaj la Interna Mongolio de Ĉinio. Ĝi estas subspecio de ruĝa cervo. Ĝi havas longecon de ĉirkaŭ 200 centimetroj, pezon de ĉirkaŭ 200 kilogramoj kaj alton de 120 – 140 centimetroj. Ĝia koksa parto estas iom pli alta ol la ŝultroj. Ĝi surhavas hararon nigregrizan, kun nuko iom flavbruna, kaj nigrebrunan strion sur la dorso. La koksaj makuloj estas malhelblankaj, pro tio oni nomas ĝin blankkoksa cervo. La juna cervo portas sur si bonordajn blankajn makulojn, kiuj malaperas post la unua defalo de haroj.

La blankkoksaj cervoj vivas en montaj arbaroj kaj stepoj aŭ maldensaj arbetaroj, kun alto de 2 400-3 800 metroj super la marnivelo. Ĝi faras sezonan transloĝiĝon en perpendikulara direkto. Escepte de la pariĝa tempo, la vircervoj emas vivi grupe, kaj la cervinoj loĝas kune kun siáj idoj. Vintre ili vivas en valoj kun densaj arbaroj. Printempe ili forlasas densajn arbarojn por iri al sudaj deklivoi de montetoj, kie abundas sunlumoj. Somere ili aktivadas sur altaj montoj aŭ nordaj deklivoj de montetoj kun prosperaj arboj. Ili prenas junajn branĉojn kaj foliojn de arboj kaj diversajn herbojn kiel siajn nutraĵojn. Ili manĝas en mateno kaj , vespero. Post manĝado ili trinkas akvon aŭ lekas salon en malalta loko kun salalkala tero. Somere ili banas sin en marĉo aŭ lago. Nur la vircervo portas kornojn sur la kapo. Ĉiujare en septembro kaj oktobro ili estas en oestro, tiam vircervoj kun blekado faras inter si intensan lukton por akiri kunulinojn. Post gravedeco de 8-9 monatoj la cervino naskas 1-2 idojn en junio de la sekvanta jaro. La juna cervo sekse maturiĝas en la aĝo de 3-4 jaroj. Ilia vivo daŭras 20-25 jarojn.

La karno de la blankkoksa cervo estas manĝebla kaj ĝia felo tanebla, ĝia juna korno estas valora drogo, kaj ankaŭ ĝiaj placento, sango, reno, tendeno kaj osto estas uzeblaj por fari medicinaĵojn.

Kategorio:Cervedoj
Moskulo

La **moskulo** (*Moschus*) estas genro de Eŭraziaj mamuloj el la ordo de parhufuloj kaj familio de moskuledoj. Oni trovas ĝin en la nordorienta, norda, orienta kaj sudokcidenta Ĉinio, kaj ankaŭ en kontinenta Eŭrazio (inkl. Koreio, Japanio, Kaŝmiro, Nepalo kaj Sikimo).

La moskulo estas malhelbruna, kun leŭsflavaj aŭ grizaj makuloj. La haroj sur la dorso kaj ambaŭflanke de la korpo estas malhelaj kaj tiuj sur la abdomeno helaj. Ĝi longas ĉirkaŭ 1 metron, la vosto estas 4-5 centimetrojn longa kaj altas 51-61 centimetrojn. La koksa parto estas je ĉ. 5 centimetroj pli alta ol la ŝultroj. Ĝi pezas 9-11 kilogramojn. Nek la femala **moskulo** nek la maskla havas kornojn. La maskla **moskulo** havas fortajn suprajn kaninojn longajn je ĉ. 7,5 centimetroj, kiuj montriĝas ekster la lipoj. La femala moskulo havas malgrandajn kaniojn, kiuj ne trontriĝas eksper la lipoj. La maskla moskulo havas moskujon sub la ventro. Oni ne bone scias, kiom da specioj de moskuloj troviĝas en la mondo. Iuj fremdlandaj zoologoj opinias, ke troviĝas nur unu specio, dum la Zoologia Instituto sub la Ĉina Akademio de Sciencoj opinias, ke troviĝas tri specioj, nome *M. moschiferus, M. sifanicus* kaj *M. berezovskii*.

La **moskuloj** ŝatas vivi en arbaroj 2.600-3.600 metrojn super la marnivelo. Ĝenerale la maskla moskulo vivas sola, dum la femala kune kun siaj idoj. Ĝi aktivadas plej vigle en frumateno kaj vespero kaj ripozas tage. Ĝi manĝas herbojn, ŝosojn, arbofoliojn ktp. vintre ĝi satigas sin per maldikaj arbobranĉoj, musko kaj likeno. La moskulo estas timema. Kiam okazas io danĝera, ĝi tuj forkuras kaj sin kaŝas. Sur krutaĵo ĝi sin movas lerte kaj facile, kaj estas lerta en grimpado kaj saltado. Ĝi havas akrajn okulojn kaj orelojn. La moskuloj pariĝas inter oktobro kaj januaro de la sekvanta jaro. Post 5-6-monata gravedeco la femala **moskulo** naskas ĉiufoje 1-3 idojn, ĝenerale 2.

Mosko, sekrecio de la maskla **moskulo**, estas valora ĉina medicinaĵo kaj ankaŭ altklasa parfumo.

## Specioj 
* Siberia moskulo, Ordinara moskulo, Moskulo, Moskobesto, Moskocervo, moska moskulo (*Moschus moschiferus*)
* Anhuja moskulo (*Moschus anhuiensis*)
* Berezovski-moskulo, Ĉinia moskulo, Nana moskulo (*Moschus berezovskii*)
* Malhela moskulo, Nigra moskulo (*Moschus fuscus*)
* Orventra moskulo (*Moschus chrysogaster*)
* Kaŝmira moskulo, kupra moskulo (*Moschus cupreus*)
* Blankventra moskulo (*Moschus leucogaster*)

**Himalaja moskulo** estas uzata por:
* Orventra moskulo (*Moschus chrysogaster*)
* Blankventra moskulo (*Moschus leucogaster*)
Kelkaj konsideras la blankventran moskulon subspecio de la orventra.

## Vidu ankaŭ
*Orient-himalajaj subalpaj koniferaroj

Dosiero:Moschus moschiferus.png|
Dosiero:Moschus moschiferus2.png|
Dosiero:Porte musc perspective 5.jpg|


Kategorio:Genroj de mamuloj