Hepato

**Hepato** (latine , greke ) estas centra organo de metabolismo de vertebruloj kaj la plej granda glando en ilia korpo. Ĉe homo la hepato estas ankaŭ la plej granda organo de abdomena kavo. Ĝi estas ĉefa certiganta energian materian interŝanĝon kaj ŝanĝon de vivtenaĵoj, ĝi estas neanstataŭigebla dum biotransformado de materialoj kaj maltoksigo de la organismo kaj ĝi partoprenas ankaŭ dum digestado de la nutraĵo en maldika intesto. Inter ĝiaj pluaj funkcioj estas sintezo de proteinoj de sangoplasmo inkluzive de koagulaj faktoroj, kiuj estas necesaj por sangokoagulado kaj produkto de hormonoj, kiuj regulas mastrumadon kun akvo kaj saloj, ĝi servas ankaŭ kiel rezervejo de vico de materialoj, kiel estas glikogeno, fero aŭ vitaminoj.

Dum misfunkciado de la hepataj funkcioj okazas difekto de homeostazo, aperas hormonaj difektoj, difektoj de metabolo kaj sangokoagulado, ascito, misfunkciado de renoj kaj difektoj de funkcio de cerbo, kiuj povas gvidi al hepata komato kaj morto.

## Priskribo kaj situo de la hepato 
La sana hepato estas de firma, sed de fleksebla konsisto kaj ĝi havas ruĝbrunan koloron. Sed la histo estas relative fragila, do dum supermezuraj tremoj aŭ puŝoj povas okazi ŝirigo de la hepato kaj minacanta masive la vivon endanĝeriganta sangado. Ĝia surfaco estas kovrita per ligamenta membrano kaj parte ankaŭ per viscera peritoneo. Ĉe mamuloj inkluzive de homo ĝi estas sur sia loko fiksita per pendiga aparato, per du ligamentoj ĝi estas kunigita kun diafragmo (*ligamentum coronarium hepatis*, *lig. triangulare dextrum et sinistrum*), plu ĝi estas helpe de *ligamenta teres hepatis* alkreskinta al antaŭa muro abdomena.

### Hepato de la homo 
La homa hepato situas sub diafragmo sur dekstra flanko de la abdomena kavo kaj ĝi havas kutime kojnecan formon. Ĝi pezas proksimume 1 500 g, sed ĉe virinoj ĝi estadas malpli granda ol ĉe viroj kaj preskaŭ 10% de tiu ĉi pezo kreas rezervan grason.

Al la diafragmo ĝi alligas per glata membrana areo (latine ), sur kiu troviĝas ligilo de falĉilforma ligamento (latine ). El la alia flanko al la hepato premas la organoj de la abdomena kavo, tiu ĉi areo do nomiĝas . Meze de la viscera areo troviĝas hepata portalo (, tra kie eniras en la hepaton hepata vaskulo kaj portala vejno, kaj kie eliras galaj eliraj vojoj. En gala kavo estas enkreskinta galveziko. La ĉirkaŭaj organoj kaj grandaj vaskuloj kreas sur la viscera areo de la hepato premsignojn.

El anatomia vidpunkto la homa hepato dividiĝas en 4 lobojn. Pli granda lobo (), malpli granda lobo (), dum kio dividanta linio estas kreita per trairo de la falĉilforma ligamento (, plu poste al vostoforma lobo () kaj kvareĝa lobo (). En la tiel nomata kirurgia anatomio la limo de la dekstra kaj la maldekstra loboj en *linio de Rex – Cantlie* pasas ekde la eniro de la dekstra hepata vejno ĝis suba kava vejno al fundo de galveziko. Tiu ĉi divido nome respondas al sangoprovizo de la unuopaj loboj - la dekstra lobo hepata estas provizata per vaskula sango el la dekstra branĉo de la hepataj vaskuloj kaj vejna sango alfluas tra la dekstra branĉo de la portala vejno, la galo estas forkondukata tra la dekstra galdukto. Ĉe la maldekstra lobo la situacio estas analoga.

Laŭ *Couinaud* la hepata parenĥimo dividiĝas en ok hepatajn segmentojn, sektorojn de histo koncentriĝintaj ĉirkaŭ la t.n. triado, kiu estas kreata per branĉo de la portala vejno, la hepata vaskulo kaj la galdukto. La limoj de la unuopaj segmentoj ne estas precize limigitaj, temas pri nenia certa anatomia strukturo kun propra ligamenta limigo. Sed ĉiu tia segmento havas alkondukon de la sango kaj forkondukon de la galo certigita sendepende de la ceteraj segmentoj, tial ĝi povas esti kirurgie forigita sen rompo de funkcio de la tuta organo.

La dekstra hepata lobo estas dividita en kvar segmentojn: V-an, VI-an, VII-an kaj VIII-an segmentojn. La maldekstra hepata lobo estas dividita ankaŭ en kvar segmentojn, oni distingas II-an kaj III-an segmentojn, plu segmenton I-an, kiu estas kreata per histo de vostoforma lobo () kaj segmenton IV-an - kvareĝan lobon ().

### Hepato de la bestoj 
#### Mamuloj 
Ĉe la ceteraj mamuloj la hepato situas ankaŭ sub la diafragmo, en diafragma kupolo, kiun ĝi plenigas aŭ plenamplekse (rabobestoj) aŭ pli ofte pli-malpli nur en la dekstra flanko. Ĝia relevanta grandeco dependas de maniero de la vivo de la donita animalo: ĉe karnovoruloj ĝi prenas 3-8 % de la korpa pezo, ĉe ĉiovoruloj 2-3 % kaj ĉe herbomanĝanto 1-1,5 % de la pezo.

La hepato de la bestoj karakterize ne diferenciĝas de la hepato de homo. Ununuraj pli grandaj diferencoj estas en formigado de la loboj, ekzemple ĉe remaĉuloj la hepato estas formiĝinta malmulte kaj la loboj estas ne karakterizaj, ĉe rabobestoj kaj porkoj estas male la dekstra kaj la maldekstra loboj dividitaj ankoraŭ en du (). Plimulto de la mamuloj havas la galvezikon, sed tiu mankas ekz. ĉe ĉevalo, kelkaj ronĝuloj, cetacoj kaj rostruloj

* 1. La dekstra lobo (*lobus dexter*)
* 2. La maldekstra lobo (*lobus sinister*)
* 3. La vostoforma lobo (*lobus caudatus*)
* 4. La kvareĝa lobo (*lobus quadratus*)
* 5. La hepata portalo (*porta hepatis*) - tra ĉi tie eniras en la hepaton la hepata vaskulo kaj la portala vejno
* 6. La hepataj limfaj nodoj (*lnn. hepatici*)
* 7. La galveziko enkreskinta en la galkavo

#### Birdoj 
Hepato de la birdoj estas relative granda kaj ĝi havas formon de plilongigita disko, parte dividita en du lobojn, la dekstran kaj la maldekstran. La formo kaj la relativa grandeco estas specifa laŭ specioj, la plej grandan hepaton havas insektomanĝulaj kaj fiŝomanĝulaj birdoj

La hepato de birdoj estas fragilaj, preskaŭ erigaj, ĝia grandeco kaj koloro dependas el nutriga stato, ĝi povas esti ruĝbruna aŭ hele bruna, ĉe freŝe elkoviĝintaj idoj la hepato estas influe de strebita ovoflavo flava. Ĝi situas en antaŭa parto de korpa kavo, sub brustosto, kie ĝi tuŝas la koron kaj muskolhavan kaj glandohavan stomakon. La galveziko ĉeestas ĉe plimulto de la birdoj; escepton kreas struto, nanduo, kolombedoj kaj papagoj. Ĝi enhavas grandan kvanton de olea graso kaj ĝi servas ankaŭ kiel hidrostatika organo, anstataŭiganta gasvezikon de ostaj fiŝoj. La hepato de krokodila ŝarko (*Pseudocarcharias kamoharai*) povas krei preskaŭ 20% de la pezo de la animalo. Ĉe aktinopterigoj la hepato situas inter intestaj ansetoj, kutime ĝi estas granda kaj mankas eĉ ne galveziko.

#### Rondbuŝuloj 
Petromizoj kaj mukofiŝoj estas verŝajne la plej malnovaj vertebruloj, ĉe kiuj la dekstra hepato evoluis. Sed per funkcio, situo en la korpa kavo kaj embria evoluo ĝi jam plene respondas al la hepato de pli evoluitaj vertebruloj. Ĉe petromizoj okazas dum metamorfozo degenero de gal-elkondukoj (komune kun abortigo de la digesta sistemo), la hepata histo mem estas konservita dum la tuta vivo.

#### Similaj organoj ĉe aliaj animaloj 
eta|Hepato de ŝafo.
Funkcie similaj organoj aperas ĉe moluskoj - hepatopankreato, simile ankaŭ artropodoj havas digestajn glandojn, kiuj kombinas funkcion de hepato kaj pankreato. Ĉe insektoj tiu ĉi organo estas konata kiel "graskorpeto". Vere analogia organo estas hepata sako de brankiostomuloj, kiel estas ekzemple ĉe la lanceolata brankiostomulo (*Branchiostoma lanceolatum*, ankaŭ *Amphioxus lanceolatum*). Temas pri spaca cekumo eliranta el ventra parto de la digesta tubo, kies apartaĵo estas sangocirkulado simila al tio, kion havas la hepato de la vertebruloj.

## Embria evoluo de la hepato 
Dum la embria evoluo la hepato establiĝas kiel hepata ptozo el ventra muro de la digesta tubo de la embrio. La histo plu enkreskas en la ventran mezenterion kaj poste okazos kuniĝo kun arterioj kondukantaj ĝis ovoflava saketo, kiuj fariĝos sinusoidoj.

Maksimuma evoluo de la hepato okazas en la 2-a ĝis la 3-a monato (ĉe la homo), kiam la hepato kreas 10 % da volumo de la korpo de la embrio. Dum enutera evoluo en la hepato oni kreas sangoĉelojn, tiu ĉi sangokreado ĉesas post la 7-a monato.

Ĉe novnaskito la volumo de hepato kreas 5 % da volumo de ĝia korpo.

## Mikroskopa konstruo 
Baza morfologia unuo de la hepato estas *lobeto de centra vejno* (lat. ), kiu estas proksimume 2&nbsp;mm granda kaj ĝi havas aspekton de sesflanka prismo kreita de stelformaj trabekloj de la hepataj ĉeloj aranĝitaj ĉirkaŭ la centra vejno trafluanta meze de la lobeto. En spaco inter la trabekloj pasas hepataj sinusoidoj - aparta tipo de sangokapilaroj. En muro de la sinusoidoj aperas ankaŭ tipo de makrofago, ĉelo de Kupffer, kaj ĉirkaŭ la sinusoidoj, en perisinusoida spaco estas inter la muro de la sinusoido kaj la hepata ĉelo, en la t.n. *spaco de Disse*, ĉelo de Ito, kiuj deponas vitaminon A. Meze de la trabekloj troviĝas galkapilaroj - spacoj inter hepatocitoj, kie estas produktata la galo.

En loko de interrilato de tri aŭ kvar lobetoj estas periportala spaco ( lat. ) plenigita per maldensa kolagena ligamento, tra kie pasas interlobara arterio (lat. ), interlobara vejno (lat. ) kaj interlobara galdukto. Ilia aro nomiĝas triado (lat. ).

Funkcia unuo de la hepato estas *lobeto portala* (lat. ), kiu havas formon de triangulo, kies pintojn kreas la centraj vejnoj de la najbaraj lobetoj. La mezo de la portala lobeto estas plej bone provizita per nutraĵoj.

Plua - precipe en patologio - uzata termino estas *primara hepata acino*. Tio estas la plej malgranda funkcia unuo de la hepata parenĥimo. Temas pri unu sesono de la lobeto de la centra vejno kaj ankoraŭ plua unu sesono el najbara lobeto de la centra vejno. Tiuj ĉi du partoj havas komunan sangoprovizadon (la vejnon kaj la arterion) el unu (cirkumlobara) branĉo kondukanta el portorbita spaco. Laŭ distanco de la vejno oni distingas en la acino tri distribuajn zonojn:
* la **1-a zono, periportala** - estas la plej proksima al la alkondukaj vaskuloj kaj tial plej bone provizita per oksigeno kaj la nutraĵoj, tial ĝi estas loko kun supero de oksidig-agadoj; okazas ĉi tie beta-oksidigo de grasacidoj kaj katabolismo de aminoacidoj, kreado de ureo, glukoneogenezo kaj liberigado de glukozo en la sangon, kreado de galo kaj sintezo de kolesterolo,
* la **2-a zono** - estas intermita zono, ĝia amplekso dependas de loka kaj la tuta provizado per la sango,
* la **3-a zono, periacinara** - estas la plej malproksima, ĝi situas sur periferio de acino kaj ĝi estas loko kun supero de biotransformaj kaj reduktaj agadoj, perivejnaj hepatocitoj respondecas pri kaptado de glukozo, sintezo de glikogeno, glikolizo, lipogenezo kaj ketogenezo, do kreadon de grasoj kaj ketomaterioj.

La hepatajn ĉelojn, hepatocitojn, kreas proksimume 60-70 % da ĉela populacio de la hepata histo kaj ilia riĉa enzima ekipo estas esenco de supera tasko de la hepato en la korpa metabolismo. Interese estas, ke la periportalaj kaj la perivejnaj hepatocitoj de la hepataj acinoj diferenciĝas de si per kvanto kaj aranĝo de ĉela organelo kaj metabolisma kapacito. La hepataj makrofagoj, ĉelo de Kupfler, kreas 25-30 % da ĉeloj de la hepato kaj tio estas fiksaj makrofagoj, kiuj fagocitozas bakteriojn, fremdnaskajn proteinojn kaj tro maljuniĝintajn eritrocitojn. Pluaj ĉeloj estas hepataj stelformaj, aŭ ĉeloj de Ito, kies preciza rolo estas ankoraŭ neklara. En la sana hepato ili deponas retinoidojn, en la damaĝigitaj ili ŝanĝigas sian fenotipon, produktas kolagenon kaj evidente ili partoprenas en patogenezo de fibrozo kaj cirozo. Pluaj ĉeloj de la hepato estas la t.n. ĉeloj de Pit, kio estas hepataj NK ĉeloj, kaj endotelioj, kiuj kreas muron de la vaskuloj.

## Sangocirkulado en la hepato 
Sangocirkulado de la hepato estas duspeca: nome la funkcia kaj la nutriga. La nutrigan cirkulon prezentas la hepata vaskulo kaj ties branĉoj, ĝi alkondukas la sangon riĉa je oksigeno. La funkcia cirkulo eliras el la portala vejno, kiu alkondukas preskaŭ 90 % da sango Dum difekto de la hepataj funkcioj tial post elĉerpiĝo de la funkciaj proteinoj en la sango aperos difektoj de la sango-koagulado (ne estas sintezigitaj koagulaj faktoroj) kaj plu edemoj kaŭzitaj pro malaltigita onkotika premo en la angioj, kio estas sekvo de difekto de kreado de albumino en la hepato.

* **Rezervaj funkcioj:** la hepato estas deponejo de lipidoj (preskaŭ ĝis 10% de ĝia maso), glikogeno, fero (en formo de ferritino) kaj vitaminoj A, D, K kaj B12.
* **Organo de sangokreado:** dum la embria evoluo de mamuloj la hepato estas organo, kie okazas sangokreado. Okaze de grava damaĝiĝo de osta medolo la kreado de sangaj elementoj en la hepato povas renoviĝi eĉ ĉe plenkreskaj unuopuloj.

### Produkto de galo 
Hepatocitoj sekrecias akvon, jonojn, ĥolesterolon, gal-acidojn, fosfolipidojn kaj konjugitan bilirubinon en galkapilarojn - estiĝas tiel hepata galo. Tio estas izotona, densa, flava ĝis malhele verda fluidaĵo de amara gusto, kiu en la intesto karakterize partoprenas dum digestado de grasoj.

## Galvojoj 
[dekstra|eta|La galvojoj (nigre) en rilato al la hepato kaj [pankreato (horizontala liniado)]]

Hepatocitoj produktas la galon en iajn ajn interspacojn en trabekloj, en la galkapilarojn (intercelulaj galkapilaroj *ductuli biliferi*). Tiuj faŭkas en kanaletojn de Herring, kiuj kuniĝas en galduktojn. La galo estas amasigata en la galveziko kaj okaze de bezono liberigata en duodenon.

Skemo:
* hepataj ĉeloj → galkapilaroj → kanaletoj de Herring → interlobaraj galduktoj → lobaraj galduktoj (*ductus hepaticus dexter et sinister*) → ductus hepaticus communis → kuniĝo kun elirejo de galveziko (*ductus cysticus*) → koledoko *ductus choledochus* (daŭrigas en duodenon)

Interesaĵo estas galvojoj ĉe ĉevalo, kiu ne havas galvezikon kaj la galduktoj tiel faŭkas rekte en duodenon.

## Malsanoj de la hepato 
[dekstra|eta|Flava kolorigo de la [skleroto (okulblanko) - unu el simptomoj de iktero]]

La hepato havas grandan funkcian rezervon, la bazan funkcion kapablas plenumi eĉ nura unu kvinono de ĝia histo

### Damaĝigo de la hepato per venenaj materioj 
La materioj, kiuj damaĝigas la hepatan histon, estas markataj kiel hepatotoksoj. Ĉe homoj unu el la plej signifaj kemiaj materioj, kiuj damaĝigas la hepaton, estas etanolo - dum kronika ebrieco ĝi kondukas al cirozo de la hepato kaj ankaŭ ĝi plialtigas negativan agadon de ceteraj faktoroj. Inter hepatotoksaj materialoj estas klorigitaj hidrokarbonoj tetrakloretano, tetraklormetano kaj triklormetano, ftalatoj, kelkaj medikamentoj, kiel ekzemple paracetamolo, mikotoksinoj (aflatoksino, sterigmatocistino kaj T-2 toksino inkluzive de toksinoj de pli altaj fungoj (falotoksino de verda amanito (lat. *Amanita phalloides*), toksinoj de cianobakterioj (mikrocistinoj), pli altaj dozoj de kumarinoj, pirolizidinaj alkaloidoj, troa kvanto de vitamino A kaj pliaj aliaj materialoj. Kelkaj el ili estas plie hepatokarcinogenaj (ekz. aflatoksinoj), tio signifas ili kaŭzas malignan transformon de la hepataj ĉeloj.

### Inflamo de la hepato 
La inflamo de hepato, latine *hepatitis*, estas stato, kiam la damaĝigo de hepato estas akompanata per inflama reago. Ili povas esti kaŭzitaj per patogenoj (plej ofte per virusoj) aŭ per memimuna reago.

### Infektaj malsanoj trafantaj la hepaton 
Inter la plej karakterizaj infektaj malsanoj, kiuj trafas la homan hepaton, estas virusaj hepatitoj - hepatito de tipo A, la t.n. *malsano de malpuraj manoj*, hepatito de tipo B, kiu estas tre facile kontaĝebla per neŝirmita seksokontakto kaj sango kaj kiu povas enigi en cirozon aŭ karcinon de hepato. Al la tipo B estas simila alia virusa malsano, hepatito de tipo C.

Plie ekzistas ankaŭ hepatito de tipo D, kiu estas ligita al la tipo B, kaj hepatito de tipo E, simila al la tipo A. La viruso de hepatito de tipo G eĉ ne la t.n. TT-viruso evidente ne estas por homo tro patogenaj.

[maldekstra|eta|[Hipertrofio de la hepataj galduktoj dum infekto per hepata fasciolo + grasigo de la hepato (transversa sekco de la hepato de kaprino).]]
La hepata histo estas trafita ankaŭ dum febro de Rifta Valo, atakas ĝin viruso Ebolo kaj Marburg, citomegalovirusoj aŭ viruso Ebstein-Barr (infekta mononukleozo). Inflamojn de la hepato kaŭzas ankaŭ bakterioj, *Bartonella henselae* estas deveninto de la t.n. hepata peliozo, plu la hepaton trafas zoonozaj malsaniĝoj de leptospirozo (deveninto estas leptospiroj) kaj Q-febro (deveninto: *Coxiella burnetii*). La hepato povas esti atakita per gistoj (hepatoliena kandidozo), en la hepatocitoj ankaŭ multobliĝas protozooj el genro *Plasmodium* - deveninto de malario, *Toxoplasma gondii* aŭ *Leishmania* sp.. La vivon endanĝerigantaj abscesoj en la hepato povas kaŭzi infekto de parazito *Entamoeba histolytica*. Tre oftaj farantoj trafantaj la hepaton estas parazitaj vermoj de genro *Schistosoma* sp., kaj la hepata fasciolo pro la fakto ke dum hepata fasciolozo, gala, taja aŭ kata fasciolozoj, danĝeraj estas larvoj de cestodoj - *Echinococcus granulosus* kaj *Echinococcus multilocularis*. En la hepaton povas almigri ankaŭ kelkaj larvoj de nematodoj (ekz. *Toxocara canis*, *T. cati*, *Anisakis simplex*, *Calodium hepaticum*), kiuj povas kaŭzi inflamajn reagojn kun kreado de granulomoj.

Ĉe bestoj signifaj malsanoj, kiuj trafas la hepaton, estas virusa hepatito de hundoj, paratuberkulozo, listeriozo, malsano de Tyzzer, kampilobakteria hepatito de kortbirdaro kaj multaj pliaj. El parazitaraj malsaniĝoj damaĝigas la hepaton de bestoj fascioloj (hepata fasciolo, grandega fasciolo ka.), larvoj de nematodoj dum migrado tra parenĥimo de hepato (*Ascaris*, *Toxocara*) aŭ kokcidioj (*Eimeria stiedai* ĉe kunikloj). Putrigintan hepatiton ĉe kortbirdaro kaŭzas *Histomonas meleagridis*.

### Tumoroj de la hepato 
[dekstra|eta|[Hepatoĉela karcinomo.]]

Primaraj benignaj tumoroj de la hepato estas adenomo de hepato kaj hemangiomo kaj rare ankaŭ aliaj. Ĉirkaŭ
90% de ĉiuj tumoroj en la hepato estas poste metastazoj el aliaj organoj (el pankreato, dika intesto, stomako). Primara tumoro estas hepatoĉela karcinomo kaj kolangiogena karcinomo, kiu eliras el ĉeloj de galduktoj. Kuracado estas kirurgia. Infekta kaŭzo de kolangiokarcinomoj en sudorienta Azio estas gala kaj taja fascioloj. Oni indikas, ke en regionoj kun endemia apero de tiuj ĉi fascioloj ĉe homoj estas alta prevalenco de tumoraj malsaniĝoj de hepato. Ekzemple en Tajlando, kie estas laŭtakse 6 milionoj da homoj infektitaj per la taja fasciolo, la kolangiokarcinomo estas plej ofta maligna tumoro.

## La hepato en homa kulturo 
En greka mito reganto de dioj Zeŭso lasis alforĝi pro puno Prometeon al roko sur Kaŭkazo. Ĉiutage poste alflugis al la heroo granda aglo (aŭ vulturo) de nomo Etono, kiu eltiris per beko lian hepaton, kiu dum nokto denove ĝiskreskis.

En antikva Romio ekzistis pastroj, haruspeksoj, kiuj aŭguradis el hepato de oferitaj bestoj, ili praktikis la t.n. hepatoskopion aŭ hepatomancion.

eta|Hepataĵoj.
La hepato de mamuloj, birdoj kaj fiŝoj estas kutime manĝataj. Laŭ multe da manieroj estas reguligataj bovinaj kaj porkaj hepatoj, el la hepatoj de birdoj oni manĝas kokidajn hepatojn, specialaĵo estas fuagraso - grasigita hepato de tronutrigataj anseroj (temas propre pri grasa distrofio). El la hepatoj de fiŝoj, tio estas precipe de moruoj, oni akiras hepatoleon; kaj same el hepatoj de ŝarkoj (de profundmaraj el malvarmaj akvoj).

La hepato enhavas grandan kvanton de vitamino A. Sed altaj dozoj de tiu ĉi vitamino povas esti al sano damaĝaj - en pasinteco polusvojaĝistoj tiel ĉi veneniĝis per hepato de blanka urso, esploristoj Douglas Mawson kaj Xavier Mertz veneniĝis dum manĝado de la hepato de tirhundaj huskioj.

## Vidu ankaŭ 
* Hepata encefalopatio
* Hepatocito
* Hepatokancero
* Hepatologio
* Hepatopankreato
* Hepatotokseco

## Ligiloj 
### Referencoj 
### Literaturo 
* MURRAY, Robert K., et al. *Harperova biochemie*. Z angl. 23. vyd. přel. Lenka Fialová et. al. 4. vyd. v ČR. Praha: H & H, 2002. ix, 872 s. ISBN 80-7319-013-3.
* ČERVENÝ, Čeněk CSc., *Veterinární anatomie - splanchnologia*. Brno, FVL, 1998
* KLIKA E. & VACEK Z., *Histologie*, 1974
* NEČAS, Emanuel, a kol., *Patologická fyziologie orgánových systémů, část II*. 1. vyd., Praha: Nakladatelství Karolinum, 2006. 760 s. ISBN 80-246-0674-7
* TROJAN, Stanislav, a kol., Lékařská fyziologie. 4. vyd., Praha: Grada, 2003, 769 s. ISBN 80-247-0512-5

### Eksteraj ligiloj 
* Kolumbia retejo pri malsanoj de la hepato. 
* Usona Asocio por la Studo de Hepataj Malsanoj.
* Usona Hepatosocio. 
* Vikio dediĉita al la hepato.
* Zdravotnický informační server - Onemocnění jater 
* New interactive segmentation method: Application to hepatectomy planning - Couinaud hepatic segmentation (angle) 

Kategorio:Digesta sistemo
Kategorio:Endokrinaj glandoj
Kategorio:Ekzokrinaj glandoj

Kategorio:Homa anatomio
Kategorio:Hepatologio