Gdansko

**Gdańsk** (; , historie ĝis 1945 esperante **Dancigo**; ; ) estas urbo ĉe la Balta maro kaj ĉefurbo de Pomeria Provinco (''*) en Pollando. Ĝi estas urbo kun rajto de distrikto (eksterdistrikta urbo): la samnoma distrikto Gdansko, fondita en 1999, najbaras sude kaj krom la najbareco ne havas rilatojn al la urbo. Fine de  en Gdansko vivis .

## Historio 
Dum pli ol mil jaroj de sia historio, Gdansko respektive Dancigo apartenis al:
* 997–1227: 22ra Pola Reĝlando
* 1227–1294: 22ra Pomeria Duklando
* 1294–1308: 22ra Pola Reĝlando
* 1308–1454: 22ra Ordeno de germanaj kavaliroj
* 1454–1466: disputata tereno dum la Dektrijara Milito
* 1466–1569: 22ra Pola Reĝlando
* 1569–1793: 22ra Respubliko de Ambaŭ Nacioj
* 1793–1807: 22ra|border Reĝlando Prusio
* 1807–1814: 22ra *Republik Danzig* (dependa de la Franca Imperio)
* 1815–1871: 22ra|border Reĝlando Prusio
* 1871–1918: 22ra|border Germana Imperiestra Regno
* 1918–1920: 22ra Vajmara Respubliko
* 1920–1939: 22ra Libera Urbo Dancigo
* 1939–1945: 22ra Nazia Germanio
* de 1945 ĝis nun: 22ra|border Pollando (en la jaroj 1952–1989 la komunisma Pola Popola Respubliko)

Dum la mezepoko la urbo apartenis al la germanlingva komerca ligo Hanso. Ĝis la fino de la Unua mondmilito la urbo apartenis al Germanio kaj poste de 1920 ĝis 1939 estis (germanlingva) libera urbo sub protekto de la Ligo de Nacioj. La urbo dum la jaro 1933 havis 238 000 loĝantojn. Dum la jaro 1939 Nazia Germanio aneksis ĝin post milita konkero. Ekde 1945 la plej multaj germanaj loĝantoj, se ili ne jam estis fuĝintaj, estis elpelitaj.

Lech Wałęsa, la unua ŝtatestro de postkomunisma Pollando, antaŭe laboris tie en ŝipfarejo.

### El la 9-a ĝis la 13-a jarcentoj 
[eta|maldekstra|La [Sukcena Vojo]]
[eta|266ra|maldekstra|La Ŝtato de [Teŭtona ordeno post la Dektrijara Milito, la 1466 jaro]]
[eta|maldekstra|Mapo de 1576 de Prusio fare de Caspar Henneberg: [Reĝa Prusio (sen suda Pomerio) aperas blanke, Duka Prusio palflave]]
[eta|300ra|maldekstra|Perdoj de teritorio de Germanio pro la [Traktato de Versajlo

]]
[eta|300ra|maldekstra|La [Libera Urbo Dancigo (1920 – 1939)]]
[200ra|maldekstra|eta|La [Libera Urbo Dancigo (1920-1939)]]
[eta|250ra|dekstra|La paso de la [Dua Mondmilito en Eŭropo]]
[eta|250ra|dekstra|[Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito]]
[eta|250ra|dekstra|La Monumento de Mortigitaj Laboristoj en [Decembro 1970 en Gdansko]]
[eta|La [striko en la gdanska ŝipfarejo kaj apudaj manifestacioj kontraŭ komunistoj (kadre de la Strikoj en la Pola Marbordo, aŭgusto 1980]]
[eta|dekstra|La tabuloj kun la 21 postuloj anoncitaj la 17-an de aŭgusto 1980 de Interfaka Strika Komitato ĉe la pordego n-ro 2 de la Gdanska Ŝipfarejo de [Lenin, aŭguste 1980 dum naskiĝo de Solidareco]]

La komenco de la urbo estas en la 9-a jarcento. Tiam sur la terenoj de la nuna urbo ekdisvolviĝis la centro kaj la lokaj homoj okupadis pri la agrokultivado, fiŝkaptado kaj pri metio. La pli fruaj ŝpuroj de setlado de la homoj sur tiu tereno estas de la frua ŝtonepoko (2500-1700 a.K.), kaj la arkeologiaj eltrovaĵoj montras tie la ekziston de la luzacia kulturo (vidu la supran mapon), do la preslavaj gentoj kaj de la tempo de Romia Imperio. Tie estis la komenco de "sukcena vojo". Ĉirkaŭ la jaro 975 ĉe la rivero **Motława** laŭ la iniciativo de pola princo Mjeŝko la 1-a (vidu la apudan mapon) oni ekkonstruis la defendan burgon (kastelon) kun la haveno. Gdansko la unuan fojon en la historio estis menciita kiel urbo sub la latina nomo ***Gyddanyzc urbs*** en la libro-dokumento "La vivo de Sankta Adalberto" (latine: *Vita prima Sancti Adalberti*), de la aŭtoro *Johannes Canaparius* (pole nun nomata *Jan Kanapariusz'') el la jaro 999 en Romo. Post la venka milito de pola reĝo **Boleslao la 1-a**, nomata **"la Brava"** kun pomerianoj dum la jaroj 1115-1119 pola reĝo enkorporigis la Gdanskan Pomerion al Pollando (vidu la apudan mapon). Gdansko ricevis la urborajtojn en la jaro 1263.

### En la 14-a kaj 15-a jarcentoj 
En la jaro 1308 la germanaj kavaliroj el la Teŭtona Ordeno konkeris la urbon Dancigo kaj konstruis tie la kastelon. Kun ilia restado okazis tie disvolvo de la urbo. Tiam konstruita estis la kanalo de la rivero **Radunia**, la germanaj monakoj-kavaliroj organizis la urban centron kun la urbaj konsilantoj kaj urbestro. Dum la 15a jc la urbo riĉiĝis de la grena kaj ligna komerco. La 5an de februaro 1454 eksplodis en la urbo kontraŭ-teŭtona ribelo. Do, post la 146 jaroj finis la regado de la Teŭtona Ordeno en Dancigo. La 6an de marto 1454 pola reĝo Kazimiro la 4-a, laŭ peto de la gvidantoj de la Prusia Konfederacio (vidu la apudan dokumenton) enkorporigis la urbon al Pollando, kaj samtempe li donis al la urbo privilegion kaj permeson stampi monon en la urba monfarejo, ankaŭ kontrolon de la mar-navigado en la haveno kaj liberan transporton de la varoj el Pollando kaj Litovio. La subskribo de la Pac-Traktato en Toruno en la jaro 1466 garantiis al la Reĝa Prusio kaj Varmio esti en la limoj de Pollando. Laŭ tiu traktato la havena urbo apartenas ankaŭ al Pollando (vidu la apudan mapon).

### En la 16-a kaj 17-a jarcentoj 
En la jaro 1525 okazis en Gdansko la religiaj ribeloj. Luteranoj loĝantaj en la urbo provis transpreni la regadon en la urbo. La 17an d aprilo 1526 jaro pola reĝo Sigismondo la 1-a eniris Gdanskon kun armeo (8000 da soldatoj) kaj ordonis mortigi la ribelantojn. Tamen nur la pola reĝo Sigismondo la 2-a Aŭgusto per speciala tolerema dekreto por Gdansko, iom trankviligis la etoson kaj rompis la religiajn batalojn en la urbo. La 16an de decembro 1577 pola reĝo Stefano Batory konfirmis la privilegiojn de la urbo Gdansko, disvastigante la religian toleremon por la aliaj konfesioj. Sub la pola regado Gdansko fariĝis la azilo por eksterlandanoj preskutitaj en siaj landoj pro sia konfeso kaj ekestis Gdansko unu el la plej grandaj kaj riĉaj urboj en Eŭropo. En la 17a jarcento en Gdansko loĝis 77 mil da homoj. Venadis tin komercistoj, sciencistoj, homoj de la kulturo el tuta Eŭropo. Kreskis abunde novaj brikdomoj kaj oni konstruis grandegajn ĉeurbajn fortikaĵojn.

### En la 18-a kaj 19-a jarcentoj 
La reĝoj de Svedio: Gustavo la 2-a Adolfo, Karolo la 10-a Gustavo kaj Karolo la 12-a, kiuj gvidis la militojn kun Pollando en la 17a kaj 18a jc tamen ne decidis dum tiuj militoj ataki Gdanskon. Tamen la polaj-svedaj militoj (Sveda diluvo) kaj la Granda Nordia Milito (1700-1721) tute faligis ekonomion de la urbo Gdanko. En la jaro 1734 la apogo de Gdansko por la rajtoj al la pola trono de pola reĝo Stanisław Leszczyński (Stanislao la 1-a) rezultis tion, ke okazis la sieĝo de la ubo fare de la rusa armeo kaj fine okazis kapitulaco de la urbo kaj pago de granda kontribucio. Rezulte de la unua dispartigo de Pollando en la jaro 1772 la urbo estis fortranĉita de Pollando fare de Prusio. Krome la reĝo de Prusio Frederiko la Granda enkondukis la ekonomian blokadon de Gdansko. Post la dua dispartigo de Pollando en la jaro 1793 Gdansko eniris en la limojn de Prusio. En la 19a jarcento okazis plibonigo de ekonomia konjunkturo (cirkonstancoj). Dum la jaroj 1850-1870 oni ekfunkciis la unuan fervojan ligon, gasfarejon kaj urban akvoduktaron.

### La jaroj 1900-1938 
Komence de la 20-a jarcento la dominantan rolon en Dancigo havas la germana lingvo kaj kulturo. Malgraŭ tio, pro la alfluo de la proksima vilaĝana loĝantaro, en la urbo ankaŭ ekzistis forta pola malplimulto. En la jaro 1920 laŭ la decido de Versajla Traktato (vidu la apudan mapon) oficiale aperis la Libera Urbo Dancigo. Tiam la privilegioj ekonomiaj kaj politikaj de Pollando estis sisteme bojkotataj fare de la urbaj aŭtoritatoj (t.e. la urba konsilantaro de Dancigo). En la jaro 1923 la pola loĝantaro nombris ĉirkaŭ 15% da urbanoj. En la jaro 1933 la regpovon en Dancigo akiris nazioj de la Nacisocialisma Germana Laborista Partio (germane: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP). Dum la sekvontaj jaroj pli oftis la provokojn kontraŭpolaj kaj persekutado de polaj agantoj kaj polaj organizoj. En la jaro 1938 en Dancigo loĝis 9000 judoj. Ĉirkaŭ 8000 elmigris jam antaŭ la eksplodo de la Dua Mondmilito (la 1a de septembro 1939), la resto estis mortigitaj fare de germanoj en la koncentrejoj kaj ekstermejoj.

### Urba historio dum la Dua Mondmilito 
La 1-an de septembro 1939 okazis la atako de germanoj kontraŭ garnizono de Pola Militistaro sur la duoninsulo Westerplatte en Dancigo (vidu: Sieĝo de Westerplatte) kaj la atako kontraŭ Pola Poŝt-oficejo en Gdansko - tiel komencis la eksplodo de la Dua Mondmilito (vidu la mapon de la aktivan pasado de la limoj dum de la Dua Mondmilito). La 5-an de oktobro 1939 germanoj pafekzekutis - malgraŭ internacia juro - 38 defendantojn de la Pola Poŝtoficejo - en 2001 iliaj familioj ricevis rekompencon de la germana ŝtato, sed du juĝistoj, kiuj rekomendis la justican murdon restis ĝismorte sur altaj postenoj kaj ekster respondeco. Dum milito okazadis la germana agado kontraŭ la pola inteligencio kaj anoj de polaj organizoj tio estis la amasa mordado de ili. Masakro de Piaśnica - tio estis amasa murdado de pli ol 10 mil da poloj en Pomerio. Amasa murdado estis ankaŭ en Dancigo kaj la murditoj estis transportataj al la tombejo en kvartalo de Gdansko Zaspa. De la septembro 1939 en Dancigo ekestis la portempa koncentrejo por poloj, poste germanoj konstruis en Dancigo 3 sub-koncentrejoj de la koncentrejo Stutthof, krome 2 filioj de la koncentrejo por la militkaptitoj en Marienburg/Malbork kaj 14 la devig-labor-tendaroj (bagnoj) por la malliberigitoj el pluraj nacioj, laborantaj por la bezonoj de germana armeo. La 30an de marto 1945 la urbon Gdansko militkaptis la Ruĝa Armeo kaj pola armeo. Laŭ la decidoj de la Potsdama Konferenco la germana loĝantaro (ĉirkaŭ 120 mil da germanoj) estis forloĝigitaj kaj anstataŭitaj per poloj el la Orientaj Limregionoj de antaŭmilita Pollando, kiujn aneksis Sovetunio (vidu la apudan mapon).

### Historio de Gdansko post la Dua Mondmilito 
Rezulte de la Potsdama konferenco Gdansko doniĝis al Pollando (vidu al apudan mapon). La 9-an de julio 1945 la unuan fojon kunsidas la Urba Nacia Konsilantaro. Dum la Pola ribelo de Decembro 1970 (Decembro 1970) okazis la protestoj de la laboristoj kontraŭ la komunistoj (vidu la apudan foton), ekkomenciĝis la striko en la Gdanska Ŝipfarejo. Okazis la strataj bataloj kun milico kaj aliaj sekur-organoj kaj la protestantaj laboristoj bruligis la konstruaĵon (sidejon) de la Pola Unuiĝinta Laborista Partio en Gdansko. Milico kaj militistaro (armeo) uzis la armilojn kontraŭ la demonstrantaj laboristoj. La 31an de aŭgusto 1980 oni subskribis la interkonsenton, kaj finiĝis la Strikoj en la Pola Marbordo. La interkonsento garantiis la kreon de la sendependaj sindikatoj. Tiuj eventoj komencis la falon de la komunisma sistemo en Orienta Eŭropo.

En la jaro 2012 en Gdansko gastis la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012.

## Vidindaĵoj 
* Mariapreĝejo (Gdańsk)
* Muzeo de la Dua Mondmilito en Gdańsk

## Servoj 
* Universitato de Gdansko

## Transporto 
Gdańsk havas regulan trajnan konekton kun la ĉefurbo de Pollando, Varsovio. Ĝis la jaro 2011 vojaĝo daŭris preskaŭ 6 horoj. Pro la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012 kaj tio, ke en Gdańsk kaj ankaŭ en Varsovio moderniĝis stadionoj, la linio estis modernigita kaj vojaĝo nun daŭras nur du horoj kaj 13 minutoj.

En la urbo ankaŭ funkcias tramoj.

## Partneraj urboj 
Gdansko havas partnerajn rilatojn kun la sekvaj urboj:

## Gravaj urbanoj 
* Andrzej Gwiazda (1935)
* Anna Walentynowicz (1929-2010)
* Arthur Schopenhauer (1788-1860)
* Bernard Binnebesel (1893-1933)
* Carl Theil (1886-1945)
* Donald Tusk (1957)
* Gabriel Daniel Fahrenheit (1686-1736)
* Günter Grass (1927-2015)
* Jan de Weryha-Wysoczański (1950)
* Jan Heweliusz (1611-1687)
* Johann Jacob Mascov, juristo (1689-1761)
* Johannes Daniel Falk, verkisto (1768-1826)
* Jozefo Golec (1935)
* Konstantyn Dominik (1870-1942)
* Krzysztof Celestyn Mrongovius (1764-1855)
* Lech Wałęsa (1943)
* Mauritius Ferber (episkopo de Varmio)
* Rupert Neudeck (1939-2016)
* Stefan Chwin (1949)
* Theodor Hirsch (1806-81)
* Tiedemann Giese, princ-episkopo de Varmio
* Valentinus Radecius; unitariisma episkopo
* Walther Kabel (1878-1935)

## Vidu ankaŭ 
* 764 Gedania
* Triurbo
* Golfo de Gdansko
* Kaŝuboj
* Sieĝo de Westerplatte
* Strikoj en la Pola Marbordo
* Solidareco (Pollando)
* 21 postuloj
* Danuta Siedzikówna
* Feliks Selmanowicz

## Bildaro 

Dosiero:Motława Gdańsk.jpg
Dosiero:Gdansk widok z diabelskiego mlyna 06.jpg
Dosiero:2025-04 Gdańsk Długi Targ (2).jpg
Dosiero:Neptun Gdańsk.jpg
Dosiero:Gdansk - ratusz zima.jpeg
Dosiero:Bastion Zubr.jpg
Dosiero:Pomnik Obroncow Wybrzeza.jpg
Dosiero:Wyspa Spichrzow - spichlerze.jpg
Dosiero:Gdansk z gory.jpg
Dosiero:Olowianka Centralne Muzeum Morskie.jpg

Vidu EdE-D:

## Esperanto en Gdańsk 
Laŭ la jarlibro de UEA en 1928, pioniroj estis s-ino Anna Tuschinski kaj L. Rajkowski. La "Danciga Esperanto-Asocio" (DEA) estis fondita dum la jaro 1907 de s-ino Tuschinski. Dum ĝia 25-jara ekzistado, la Asocio plenumadis neinterrompitan varbadan kaj instruan laboron. Okazis kursoj en popolaltlernejo, krom tio por komercistoj, fervojistoj, tramistoj, soldatoj, policistoj, doganoficistoj ktp. En 1912 okazis en Dancigo la 7-a Germana Esperanto-Kongreso.

Dum 1927 (28-a de julio - 4-a de aŭgusto) en la urbo okazis la **19-a UK** kun 905 kongresanoj el 35 landoj sub la prezido de Bernhard Aeltermann. Dum la malfermo, Carl A. Lindhagen, ĉefurbestro de Stokholmo, parolis Esperante. Oni plantis jubilean kverkon sur la Esperanto-Placo, kie staras ankaŭ Esperanto-monumento. Okazis enketo pri la lerneja instruado de Esperanto. Por Esperanto laboradis krom DEA ankaŭ katolika, laborista, bontemplana kaj pacista grupoj.

Post la 94-a UK en Bjalistoko, la 1-a ĝis 5-a de aŭgusto 2009 okazis en Malborko la Oficiala POST-KONGRESO de UEA, **Alta Protektanto** de la postkongreso estis Prezidanto de Pola Senato Bogdan Borusewicz. Kadre de ĝi estis unutaga vizito en Gdansko, Sopot kaj Gdynia, partoprenis en ĝi 68 esperantistoj el 26 landoj i.a. Prezidanto de UEA d-ro Probal Dasgupta, Prezidanto de Akademio de Esperanto (AdE) prof. d-ro John C. Wells, Vicprezidantino de UEA Claude Nourmont, Vicprezidanto de Akademio de Esperanto (AdE) Brian Moon...()

Post la UK de 2009 en Bialistoko okazis ankaŭ Esperanto-renkonto en Gdansko kun riĉega programo (1-a ĝis 5-a de aŭgusto 2009, vidu la paĝaron de la grupo Gdansk-Sopot).

Dum Ago-Semajno en Malborko / Malbork en fino de jaro 2007 okazis por la 228 partoprenantoj 5-busa ekskurso al Gdańsk, Sopot, Gdynia kaj finiĝis en Tczew.
Politikisto Leszek Czarnobaj estinte tiam Vic-prezidanto (Marŝalo) de Pomeria Sejmeto financis tiun tuttagan ekskurson.

En Gdansko jarŝanĝe de 2011/2012 okazis tria Junulara E-Semajno.

## Bibliografio 
* Edmund Cieślak (1985): Historia Gdańska (Historio de Gdansko), vol 1a, Wydawnictwo Morskie (La Mara Eldonejo), Gdansko.
* Edmund Cieślak (1982): Historia Gdańska (Historio de Gdansko), vol 2a, Wydawnictwo Morskie (La Mara Eldonejo), Gdansko.
* Edmund Cieślak (1993): Historia Gdańska (Historio de Gdansko), vol 3a, Wydawnictwo Morskie (La Mara Eldonejo), Gdansko.
* Edmund Cieślak, Janusz Ciemnołoński (1998): Historia Gdańska (Historio de Gdansko), vol. 4a, Wydawnictwo Lex (La Eldonejo Lex), Gdansko.
* Jarosław Ellwart (2000): Kaszuby (Kaŝubio), Region (Regiono), Gdynia.
* Mortimer Epstein (1938): The Statesman’s Year-Book: Statistical and Historical Annual of the States of the World for the Year 1938, Macmillan and co., Londono.
* Izabella Greczanik-Filipp (1997): Wspomnienia z odbudowy Głównego Miasta (La rememoroj pri la rekonstruado de la (kvartalo) Ĉefa Urbo de Gdansko), vol. 1a, Wydawnictwo Marpress (La Eldonejo Marpress), Gdansko.
* Izabella Greczanik-Filipp (1997): Wspomnienia z odbudowy Głównego Miasta (La rememoroj pri la rekonstruado de la (kvartalo) Ĉefa Urbo de Gdansko), vol. 2a, Wydawnictwo Marpress (La Eldonejo Marpress), Gdansko.
* Teresa Grzybkowska (2000): Gdańsk (Gdansko), Wydawnictwo Dolnośląskie (La Eldonejo de Malsupra Silezio), Vroclavo.
* Zofia Jakrzewska-Śnieżko, Jan Forkiewicz (1991): Przewodnik po starym Gdańsku (L gvidlibro pri la malnova Gdansko), PPU El-graf (La Eldonejo PPU El-graf), Gdansko.
* Waldemar Kowalski, W cieniu wyzwolenia - Gdańsk 1945 (En la nombro de liberigo - Gdansko 1945), „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” ("La Bulteno de la Instituto pri la Nacia Memoro", n-ro 5-6, 2005, pp.&nbsp;128–143.
* Lech Krzyżanowski (1993): Piękny stary Gdańsk. Zabytki sztuki i kultury Polski północnej. (La bela malnova Gdansko. La monumentoj de arto kaj kulturo en norda Pollando.), Oficyna Excalibur (La Eldonejo Exclibur), Poznano.
* Jan Kucharski (1993): Dawny Gdańsk (La iama Gdansko) , Ossolineum (La Eldonejo Ossolineum), Vroclavo.
* Gerard Labuda (1972): Historia Pomorza (Historio de Pomerio, vol. 1a, Wydawnictwo Poznańskie (La Poznana Eldonejo), Poznano.
* Gerard Labuda, Zygmunt Szultka, Henryk Lesiński (2003): Historia Pomorza (Historio de Pomerio, vol. 2a, Wydawnictwo Poznańskie (La Poznana Eldonejo), Poznano.
* Paul Simson (1918): Geschichte der Stadt Danzig (la historio de la urbo Gdansko), A. W. Kafermann, Dancigo.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* Esperanto en Gdansk kaj Sopot
* http://www.trojmiasto.pl/
* http://www.gdynia.pl/
* http://www.sopot.pl/

## Referencoj 

Kategorio:Urboj de Pomerio (provinco de Pollando)
Kategorio:Urboj en Pollando
Kategorio:Hansourboj