open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blanka visko

**Blanka visko** aŭ **Blanka arboperlo** (*Viscum album*) estas globforma, duonparazita planto, vivanta sur deciduaj arboj kiaj robinio, poplo, tilio, neflegita pomarbo, pirarbo. Ĝi havas nur ŝajnan epifitan habiton.

Ĝia tigo estas ligneca, nekava, plurfoje disbranĉiĝanta; la pli dika parto estas brun-krusta, la pli junaj tigoj havas helverdan koloron.

La folioj estas kontraŭsidantaj, verdaj aŭ verd-flavaj, ledeceaj, 3-6 cm longaj, glatrandaj, travintraj, ne pintaj. La floroj estas etaj kaj staras grupe ĉe la disbranĉoj. La frukto estas pizogranda , maturiĝante blank-kolora, dugrajna kun densa, glueca suko.
250ra|maldekstra

Tiu palearktisa specio estas ankaŭ kuracplanto: oni kolektas en Eŭropo la junajn ŝosojn kun folioj (malpli dikajn ol krajono) de aŭtuno ĝis printempo (ĝis la foliiĝo). La sekiĝa proporcio estas ĉ. 3:1.

La drogo enhavas: kolinon, acetilkolinon, propionilkolinon (tiuj malaltigas la sangopremon), viskotoksinan proteinon kiu efikas je la koro, acidan saponinon, rezinan alkoholon, manniton, sukeron, inoziton, amelon, grasacidon, cerilalkoholon, oksidan enzimon; en la bero viskinon, gluecan, molan rezinon.

Efiko: hipotensiiga (sangopremo-malaltigaĵo), antispasma, ĉesiga de la interna sangado (pulmo, stomako, intesto) (hemostaza), admona de la korfunkciado.

La industrio preparas drogaĵojn el la visko. Oni preparis el la beroj malnov-tempe muŝ-kaptilon kaj eĉ birdokaptilon.

Ne konfuzu kun eŭropa loranto (*Loranthus europaeus*) ofte nomata flava visko, ĉar tio estas decidua planto, kun nigroverda tigo kaj kun flavaj beroj, starantaj en grapoloj. Ĝi vivas sur kverko.

## Vidu ankaŭ 
* Haŭstorio

Kategorio:Santalacoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Kuracplantoj
Atolo

eta|Demonstro pri naskiĝo de atolo
eta|Atolo el la aero
**Atolo** estas proksimume ringoforma insulo, formita de koraloj, kun centra laguno kaj zono de rifoj
La atolo formiĝas ĉe supro de ĵus mergiĝinta vulkano. La bazo estas restaĵoj de vulkano, sur kiun restaĵoj de marbestoj pli kaj pli konstruas rifon. Tial ili troviĝas preskaŭ senescepte en la Pacifika Oceano.

## Menciindaj atoloj 
* Kristnaskinsulo
* Maldivoj
* Mururoa
* Niuo
* Palmiro

## Bildaro 

Bokak Atoll.png|Bokak-atolo
Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|Nukuoro-atolo
Nasa diego garcia.jpg|Diego Garcia
Bikini Atoll.png|Bikini Atolo

Kategorio:Atoloj
Kategorio:Geologio
Kategorio:Oceanografia terminologio
Lorantacoj

alternative=Ligaria cuneifolia.jpg|eta|Ligaria cuneifolia
alternative=Ilustracja|eta|Gązewnik europejski
alternative=Loranthus sp.|eta|Loranthus sp.
La **lorantacoj**.

Tiuj plantoj estas arbedoj aŭ arbustoj, ĉefe tropikaj. Ili estas duonparazitaj.

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (15 jun. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

:*genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

## Bildaro 

Dosiero:Illustration Loranthus europaeus0.jpg|ilustraĵo de eŭropa loranto (*Loranthus europaeus*)
Dosiero:Loranthus europaeus (Riemenmistel) IMG 9780.jpg|eŭropa loranto (*Loranthus europaeus*)
Dosiero:Agelanthus natalitius subsp zeyheri, a, Seringveld.jpg|*Agelanthus natalitius*
Dosiero:Amyema quandang.JPG|*Amyema quandang*
Dosiero:Englerina lecardii MS 1461.JPG|*Englerina lecardii*
Dosiero:Ligaria cuneifolia.jpg|*Ligaria cuneifolia*
Dosiero:Christmas tree 02 gnangarra.jpg|*Nuytsia floribunda*
Dosiero:Psittacanthus robustus.jpg|*Psittacanthus robustus*
Dosiero:Tristerix aphyllus flowers.jpg|*Tristerix aphyllus*

## Eksteraj ligiloj 
* http://delta-intkey.com/angio/www/lorantha.htm  

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Lorantacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Jim Morrison

**Jim MORRISON** (naskiĝis la 8-an de decembro 1943 en Melbourne, Florido; mortis la 3-an de julio 1971 en Parizo) estis usona kantisto de The Doors kaj poeto.

Jim estis fama siatempe kiel kantisto de The Doors kaj surbendigis ses sondiskojn kun sia teamo de 1966 ĝis 1971. Post la morto de Jim, la Doors ne plu havis sukceson.

Sep jarojn poste la Doors publikigis "An American Prayer", unu sondiskon kun poemoj, kiujn Jim nur kelkajn monatojn antaŭ sia morto registris sur magnetofonbendon. La albumo estis inspirado por modernaj kantoj ekzemple *"Bird of Prey"* de Fatboy Slim.

Morrison skribis poemvolumojn kiel *"The Lords"*, *"The New Creatures"* kaj *"An American Prayer"*. Postmorte publikiĝis *"Far Arden"* kaj *"Wilderness - The Lost Writings of Jim Morrison"*.

Danke al liaj skribkapabloj, lia sovaĝa kaj nekutima konduto kaj personeco kaj la karismo kiu manifestiĝis, interalie, en liaj prezentoj kiel parto de la grupo, Morrison estas konsiderita unu el la plej influaj kantistoj en la historio de roko .

Morrison estis vicigita 47-a en la listo de Rolling Stone revuo de la 100 plej grandaj kantistoj de ĉiuj tempoj.Kaj en la 12-a loko en simila listo de la retejo Billboard .

En la 1970-aj jaroj, Morrison iĝis dependigita de alkoholaĵo, kaj tio influis lian konduton kaj liajn prezentojn ĉe koncertoj. Lia ekscesa alkoholkonsumo kaj ofta uzo de drogoj (ekzemple LSD) portis al li malbonan famon. Kiam li dum en 1969 dum koncerto en Miami nudiĝis, oni komencis juran proceson kontraŭ li. Mallonge poste li transloĝiĝis al Parizo, kie li en 1971 mortis - probable pro trodozo da drogoj. Lia tombo en la *Cimetière du Père Lachaise* ĝis nun estas vizitata de multaj ŝatantoj.

Dosiero:Jim-Morrison Pere Lachaise 2.jpg|

Kategorio:Anglaj rokmuzikistoj
Kategorio:Floridanoj
Endivio

[eta|[Kampo de **endivio**j]]
**Endivio** (latine *Cichorium endivia*) estas foliema salata legomo. Ofte, oni konfuziĝas inter ĝi kaj cikorio. Ĝi originas el okcidenta Eŭropo.

Pluraj varioj ekzistas kun malsamaj formoj kaj gustoj. "Tutfolia endivio" (akk franca aŭ belga endivio) estas konata pro larĝaj krem-koloraj amaraj folioj. "Krispa endivio" havas verdajn krispajn foliojn.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
[eta|Floro de [amara cikorio]]
[eta|Ruĝa [salatcikorio 'Radicchio Rosso di Chioggia']]
[eta|[Brusela cikorio produktita sen sunlumo]]
* Amara cikorio
* Salatcikorio 
* Brusela cikorio 

Kategorio:Legomoj
Iridacoj

[alternative=Ботаническая иллюстрация|eta|[Botanika ilustraĵo de «New International Encyclopedia», 1900.]]
alternative=Flor e botões de Iris germanica, a espécie-tipo da família Iridaceae.|eta|Flor e botões de Iris germanica, a espécie-tipo da família Iridaceae.
eta|Ilustraĵo montranta la kutimon de Olsynium filifolium (de Curtis's Botanical Magazine, vol. 111, 1885, tab. 6829), tipa iridacoj.
La **iridacoj** (la tipa genro), krokuso kaj safrano, aŭ ankaŭ gladiolo.

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (5 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

:*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
:**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Iridacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Wacker Siltronic

la firmao **Wacker Siltronic** apartenas mondaskale al la plej grandaj produktantoj de siliciaj platetoj. Meze de jaro 2004 la entrepreno startis en Freiberg la produktadon de tiel nomataj *larĝaj platetoj* kun diametro de 300 milimetroj, kiuj reprezentas pintan teknologion. Tiuj pli grandaj platetoj ebligos produkti mikroprocesorojn kaj storelementojn je pli favora prezo.

La entrepreno Wacker Siltronic estas la sola nejapana platetoproduktanto, kiu liveras 300-milimetrajn siliciajn platetojn en granda kvanto (ĉiu kvinan mondaskale).
La firmao apartenas al la tri plej grandaj liverantoj de la mondo kaj disponas pri produktejoj en Eŭropo, Usono, Japanio, Singapuro kaj Malajzio.

La produktejo en Freiberg havas sian originon en *VEB Spurenmetalle Freiberg* (fondita 1957), kiu ekde 1968 produktis monokristalajn siliciajn platetojn. Post la revolucio de 1989/1990 ĝi transformiĝis al *Freiberger Elektronikwerkstoffe GmbH*. En 1995 Wacker Siltronic AG transprenis la siliciorilatan branĉon de tiu firmao.

Kategorio:Firmaoj
Viskacoj

La **viskacoj** (*Viscaceae*) estas familio, iam klasifikita kiel parto de la lorantacoj, kiun rekonas kelkaj taksonomiaj sistemoj, plej notinde la sistemo de Cronquist 1981. La sistemo APG II de 2003 (mezurdona por vikipedio) tamen ne rekonas la sendependeco de la viskaca familio, konsiderante ĝin sintonima kun la santalacoj.

Inter la genroj iam traktitaj kiel membroj de la viskacoj estas:

* *Arceuthobium*
* *Dendrophthora*
* *Ginalloa*
* *Korthalsella*
* *Notothixos*
* *Phoradendron*
* *Viscum* - Visko

Kategorio:Santalacoj
Mez-Eŭropa Junulara Semajno

**Mez-Eŭropa Junulara Semajno** aŭ **MezEŭropa Junulara Semajno** (**MEJS**) estis Esperanto-renkontiĝo en Mez-Eŭropo. Ĝi okazis nur 3-4 foje komence de la 1990-aj jaroj.

Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Eŭropo
Cadenet

**Cadenet** (kadënè', jen france kaj okcitane) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Vaucluse (franca elparolo: [], okcitane *Vauclusa*), en la regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura (, prononcata , okcitane ''Provença-Aups-Còsta d'Azur*). Cadenet estas la ĉefurbo de la kantono de Cadenet kaj apartenas al la arondismento de Apt.

Fine de  en la komunumo vivis . La nomo de la loĝantoj estas *Cadenetiens'' (kadënèsji~') nome Kadenetanoj.

Cadenet havas ruiniĝintan kastelon superstarantan la vilaĝon kaj havas kirkon (nome la kirko Saint-Étienne) de la 12a-16a jarcentoj neruiniĝinta. Estas tie muzeo pri la korbofarado kaj ĵuda, tekvonda kaj aikida kluboj.

Meza altitudo estas 136 m super la nivelo de la maro. La kodo "INSEE"-a estas 84026, dum la poŝta kodo estas 84160.

## Gravuloj 
* Félicien David

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* bazaj turismaj informoj ( kaj )

## Vidu ankaŭ 
* komunumoj de Vaucluse

eta|maldekstra|600ra|panoramo

eta|centra|300ra|la loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj

Kategorio:Komunumoj de Vaucluse
Klaso

**Klaso** ĝeneralsence signifas aron da personoj aŭ objektoj similaj laŭ rango, kvalito aŭ naturo. Oni trovas ĝin en multaj fakoj.

## Biologio 
## Religio 
**Klaso** laŭ spiritismo estas subdivido de ordo en la spirita hierarkio ellaborita de Allan Kardec en La Libro de la Spiritoj.

## Matematiko 
En la aro-teorio oni uzas la nocion "klaso" por nomi kolektojn, kiuj pro logikaj kialoj ne povas esti aroj.

## Lernejo 
Klaso estas grupo de lernantoj en la baza kaj meza instruado, ĉirkaŭ 20-40 junuloj.

## Sociologio 
**Socian klason** konsistigas personoj, kiuj en iu socio havas similajn privilegiojn kaj posedon kaj pro tio estas certasence elkluditaj de aliaj grupoj analoge difinitaj. Ekzemploj estas nobelaro, burĝaro, klerikaro, laboristaro - proletaro -, militistaro.

1. Dividaĵo de popolo laŭ iuj civilaj aŭ politikaj kondiĉoj. *La tri klasoj de la patricioj, kavaliroj kaj plebanoj en antikva Romo*.

2. Aro da personoj havantaj samajn ekonomiajn interesojn. *La reganta klaso, la meza klaso, la laborista klaso*.

Vd komunismo, socialismo, klasbatalo

## Komputscienco 
Klasoj estas elementoj de objektema programado. Klasoj difinas kiujn datumojn kaj kiujn funkciojn la objektoj havos. En objektema programlingvoj, oni povas krei hierarĥiojn de klasoj por bone reprezenti en la programo la konceptojn de la reala mondo.
## Referencoj
Regno

**Regno** povas signifi
* Regno, nivelo en scienca klasado de vivestaĵoj.
* Regno, ĉiu el la suverenaj politikaj unuoj.
* Regno, laŭ figura senco, akstrakta regiono, kie suverenas ia gento, ia principo ks.
Ĵetbulo

eta|Uzo de ĵetbuloj.

**Ĵetbulo** estas tipo de ĉasilo el la pampa regiono en Argentino. Elpensita de la aŭtoktonaj popoloj tuelĉa, mapuĉa kaj patagona, la iamaj loĝantoj de Patagonio, la armilo konsistas el 3 sferoj, ligitaj per ledaj plektaĵoj. La gaŭĉoj poste adaptis ĉi tiun ĉasilon kaj en ties uzado ili fariĝis tiom spertaj kiom la indianoj. Ĵetbuloj tiom populariĝis en postaj periodoj, ke neniu kamparano forlasis sian domon sen porti ilin pendantajn de la zono.

Jam la armeo de la inkaa imperio uzis en kelkaj regionoj tiajn ĵetbulojn.

En la jaro 1845 Francisco Javier Muñiz (francisko ĥavier’ munjis) priskribis ilin kiel “formitajn de 3 buloj grandaj kiel pugno, kovritaj per ledopecoj kaj kunligitaj per 1-metraj ledoŝnuroj. Por uzi ilin oni prenas en la mano la plej malgrandan sferon (nomatan stirilo) kaj ĉirkaŭsvingas ĝin super kapo tiel, ke la du aliaj pro la ĉirkaŭirado akiras grandan rapidecon kaj oni povas tiam ĵeti la tuton en la direkto de la kruroj de la ĉevaloj aŭ bovinoj”. Per tiu ĉi metodo la brutoj estis kaptitaj, ĉar iliaj piedoj restis firme ligitaj per la ledaj ŝnuroj.

La buloj estis origine faritaj el ŝtono, sed kie tiu materialo ne estis disponebla, ĝi estis anstataŭigita per femuraj bovinaj ekstremaĵoj, ĉirkaŭvolvitaj per humida ledo.

Hodiaŭ ĵetbuloj estas malmulte uzataj, sed la plejmulto estas destinita al dekoracio. Seriozaj kolektantoj amasiĝas en la famaj foiroj de kvartalo San Telmo en Bonaero, la argentina ĉefurbo, por aĉeti la plej luksajn kun ornamaĵoj el arĝento.

Ĉasilojn similajn al sudamerikaj ĵetbuloj uzis/uzas ankaŭ popoloj de Siberio.

## En populara kulturo 
Ĵetbulojn uzis popolo el paralela mondo en televidserio Spellbinder (1995).

## Vidu ankaŭ 
* Svingoĵetilo
* Ĵetmaŝino
* Lazo

Kategorio:Argentino
Kategorio:Kaptiloj
Episkopo

eta|dekstra|Episkopo
En katolikismo, ortodoksismo, kaj en kelkaj protestantaj eklezioj, ekz-e anglikanismo, **episkopo** estas kleriko, kiu trapasis la plej supran ŝtupon de ordino, kion la plimulto da episkophavaj eklezioj rigardas kiel seninterrompan transmeton de apostola dono. Nur episkopo havas la rajton de ordinado.

Kutime episkopo estas **dioceza episkopo** (**episkopuja episkopo**), la religia estro (ĉefpastro) de sia episkopujo.

Ĉefepiskopo estas pli altranga episkopo, kiu havas plurajn episkopojn sub sia rego.

Helpepiskopo estas malpli altranga episkopo, kiu senŝarĝigu la episkopujan episkopon en kelkaj laboroj, ekzemple donante la sakramenton de la konfirmacio.

## Viroj kaj virinoj 
eta|Kunveno de armenaj katolikaj episkopoj en Jerusalemo (ĉ. 1880)
Episkopo estas plej ofte viro.

La romkatolika kaj la ortodoksaj eklezioj tute forbaras virinojn de pastreco kaj episkopeco, kaj ili plie malpermesas al episkopoj esti geedziĝintaj. Tie do ne ekzistas episkopinoj, nek episkopedzinoj.

eta|dekstre|Germana episkopino Maria Jepsen (2009)
En protestantaj eklezioj, kiel anglikanaj kaj luteranaj, pastroj kaj episkopoj jam ekde la Reformacio rajtas esti geedziĝintaj, kaj en pluraj nuntempe estas egalrajta aliro de virinoj kaj viroj al pastreco kaj episkopeco. Ekzemple la Eklezio de Svedio havis sian unuan episkopedzinon, Elisabeth Didriksdotter, proksimume 1531, unuan episkopinon, Christina Odenberg, en 1997, kaj unuan ĉefepiskopinon, Antje Jackelén, en 2014.

## Vidu ankaŭ 
* Episkopa bastono
* Episkopujo
* Ĉefepiskopo
* Kardinalo
* Patriarko
* Papo


Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Religiuloj
Kategorio:Ekleziaj titoloj
Kategorio:Religiaj profesioj en kristanismo
Morfino

**Morfino** estas la ĉefa alkaloido de opio (10 %), C17H19O3N, uzata (en hospitalo) kiel dormiga kaj analgeza drogo, precipe per subhaŭtaj injektoj. Pingloforma, kristala, amara pulvoro, en akvo apenaŭ solviĝas (4%). Ĝi povas kaŭzi morfomanion.

Oni uzas ĝin kuraccele en dozo de 0,005-0,03 gramo.

(morfinomanio, demorfinizo)

## Referencoj 

Kategorio:Alkaloidoj
Kategorio:Fenoloj
Kategorio:Plantaj toksinoj
Kategorio:Esteroj
Kategorio:Esencaj medikamentoj
Gori

**Gori** () estas urbo en orienta Kartvelio, ĉefurbo de Ŝida Kartli. Gori estas industri-urbo produktanta kotonon kaj maŝinojn, kun loĝantaro de pli ol 50 000 homoj, administra kaj kultura centro de la agrikultura areo. La urbo situas nord-okcidente de Tbilisi ĉe elfluejo de rivero Liakhvi al Mtkvari (Kura). En ĝi troviĝas teatro, muzeo pri historio kaj kartvela arto, universitato kaj pluraj altlernejoj.

## Historio 
La teritorio de Gori estis loĝata en bronzepoko. Nomo de la urbo devenas de apuda fortikaĵo, konata de la 7-a jarcento kiel Tontio. Dum arkeologiaj esploroj de la mezepokaj ruinoj oni malkovris pli fruan el la periodo 3-a jarcento antaŭ Kristo – 2-a jarcento post Kristo. Dum la regado de Davido la 4-a de Kartvelio apud la fortikaĵo ekestis urbo, kiu iĝis unu el pli gravaj en Kartvelio.

Apud Gori troviĝas ruinoj de la 16-jarcenta fortikaĵo, kiu dum turka invado defendis sur Kartvelia milita vojo aliron al la lando.

En 1818 fondiĝis la unua kartvela teologia lernejo.

Gori estas loko de la naskiĝo de Josif Stalin. Domo, en kiu naskiĝis kaj vivis ĝis 1883, estas memorloko – muzeuo kun eksponaĵoj dediĉitaj al li. Ĝis 2010, antaŭ la urbodomo staris monumento al Stalin, kiun oni dufoje provis detrui en 1953 kaj 1988, se loĝantaro de la urbo protestis.

La monumento estis forigita nokte la 24-an de junio 2010 surprize al la loĝantoj. Ĝi estas transportota al apuda muzeo dediĉita al Stalin.

Gori estis grave damaĝita dum tertremo en 1920.

Aŭguste 2008 estis bombita de rusa aviado. Multaj konstruaĵoj detruiĝis. La 11-an de aŭgusto Miĥail Saakaŝvili malkaŝis, ke kartvelaj armitaj fortoj reĵetis atakon de rusaj tankoj 5&nbsp;km de la urbo. Inter la 13-a ĝis la 22-a de aŭgusto ĝi estis sub okupado de la Rusa Armeo.

## Konindaj personoj 
* Josif Stalin
* Kamo (bolŝeviko)
* Jakob Gogebaŝvili, naskita en apuda vilaĝo

## Bildgalerio 

Dosiero:Gori_ISS.jpg|
Dosiero:Gori fortress, c 1642.jpg|
Dosiero:Gori Rathaus Stalin Denkmal.jpg|

## Literaturo 
* Kéthévane Davrichewy, ''L'Autre Joseph'' (2016)

## Vidu ankaŭ 
* Listo de urboj de Kartvelio
* Milito en Sud-Osetio (2008)

## Eksteraj ligiloj 
* http://gori.iatp.org.ge/maineng/indexeng.htm  
* http://www.globalsecurity.org/military/world/georgia/gori.htm 
* Georgia: Russian Cluster Bombs Kill Civilians HRW Rusaj grapolbomboj mortigas civilulojn, ĉe Human Rights Watch
* pri Gori

Kategorio:Kartvelio
Kodeino

**Kodeino** (morfin-metil-etero) estas alkaloido de morfino kun anesteza efiko, simila al morfino. La kemia formulo estas C18H21NO3. La analgezia efiko de kodeino estas 6-foje pli malforta ol tiu de morfino mem. Ĝi malaltigas la ekscitiĝemon de la tusa kaj spirada centro kaj tial estas tre efika kontraŭtusa farmako.

## Referencoj 
Kategorio:Farmakoj
Kategorio:ATC-R05
Kategorio:Alkaloidoj
Kategorio:Opioidoj
Papaverino

**Papaverino** estas alkaloido de opio, malpli toksa ol morfino, antispasma drogo. Ĝi estas iom amargusta, blanka kristalo. Ĝi solviĝas en akvo iomete (2,5%). Ĝi estas uzata en kuraca laboro kiel antispasma drogo de la glatmuskoloj *(Papaverinum hydrochloricum)*

## Referencoj 
Kategorio:Alkaloidoj
Kategorio:Farmako
János Kabay

**KABAY János** (naskiĝis la 27-an de decembro 1896 en *Büdszentmihály* (nuntempa Tiszavasvári), mortis la 29-an de januaro 1936 en Budapeŝto) estis hungara farmaciisto kaj alkaloid-esploristo. Li ellaboris metodojn pri ekstraktado de morfino el sekaj papavo-restaĵoj. Li estas fondinto de la hungara alkaloida produktado.

Li studis en Budapeŝto kaj en 1923 akiris diplomon kiel farmacia kemiisto. Li eklaboris en Hajdúnánás pri la ekstraktado de la alkaloidoj el la papava planto, kion li daŭrigis en la Budapeŝta Kuracplanta Esplorinstituto. Tie li sukcesis unuafoje ekstrakti morfinon el verda papavo. Li petis patenton en 1925 por tio kaj li fondis en 1927 - inter modestaj cirkonstancoj – la Alkaloidan Kemian Fabrikon en Büdszentmihály. Li ellaboris novan uzinan metodon en 1932, kiu uzis la sekajn papavajn restaĵojn (kapsulo, tigo).

La Antinarkotaĵa Komisio de la Ligo de Nacioj invitis lin en 1934 por prelegi pri sia nova metodo.

Li mortis de erizipelo, postoperacia.

KABAY, János
Kabay Janos
Opio

:*Opio estas ankaŭ franca komunumo. Vidu la artikolon Opio (Alpes-Maritimes).*
[eta|300ra|Papava [viola floro kaj verda kapsulo]]
eta|300ra|La precipaj zonoj de produktado pri opio.
**Opio** estas narkota substanco, kvietiga laŭ malgrandaj dozoj, venene laŭ grandaj dozoj, kiun oni ekstraktas el la sekigita laktosuko de opiopapava verda kapsulo. Tiun materialon oni kolektas, faras el ĝi brunetan, acidetan pulvoron. Tiu konsistas el 10% morfino kaj el aliaj alkaloidoj (10-12%) kiel kodeino, tebaino, papaverino, narkotino, narceino.

Oni ekstraktas el la seka papav-kapsulo per la metodo de János Kabay. El farmacia vidpunkto, la morfino kaj la kodeino estas sendolorigiloj (analgezia), la papaverino estas antispasma drogo.

La plej granda opio-produkta lando de la mondo estas Afganujo (2006). Pri tio vidu ankaŭ la artikolojn Ora Krescento kaj Ora Triangulo (Sudorienta Azio).

## Historio 
Opio estas inter la plej malnovaj kuraciloj uzataj por la homaro. La antikvaj egiptianoj, sumeranoj, antikvaj baratanoj, antikvaj grekianoj, kaj romanoj ĉiuj uzis ĝin. La plej gravaj tekstoj medicinaj de la antikva mondo mencias ĝin, ekzemple la Ebers-papiruso. 

## Uzado 
Opio povas esti englutita aŭ trinkita en dekoktado, sed ĝia plej komuna uzo estas per fumado, ofte kun la helpo de pipo (kie la opio-bulo varmiĝas per fiksaĵo sur nadlo), kelkfoje miksita kun tabako. Opio ankaŭ fumiĝas per cigaredo kun tabako (kelkfoje kanabo, la "rulaĵo" tiam estas nomita "imperia"), la efiko estas rapida kaj simila (malpli intense) al la konsumado de heroino: sento de orgasma ekstazo, intensa stato de malstreĉiĝo, tuta sensenteco al doloro (analgezia propreco de morfino), malfacileco de kunordigo de movadoj, ktp. La klasikaj kromaj efikoj de opioidoj, similaj al tiuj de heroino, povas okazi en kazoj de superkonsumado: spira depresio, konstipacio kaj forta dependeco.

Aliflanke, papavaj semoj havas multe malpli efikon kiam fumitaj per cigaredoj, pro la malgranda proporcio de morfinaj alkaloidoj, kiujn ili enhavas.

Ĝia konsumado induktas miozon, malpliigon de spira amplekso, hipotensio kaj povas kaŭzi naŭzon aŭ vomadon.

Opio ankaŭ permesas la laŭleĝan produktadon de morfino kaj kodeino. Sed ĝi ankaŭ permesas la kontraŭleĝan produktadon de heroino kaj drogomisuzo venas pli de ĝiaj derivaĵoj ol la opio ĝi mem.

Opiejo estas instalaĵo kie oni vendas kaj fumas opion. Opiejoj ekzistis en multaj partoj de la mondo en la 19a jarcento, ĉefe en Ĉinio, Sudorienta Azio, Nordameriko kaj Francio.

## Leĝaro 
Ekde la komenco de la 20a jarcento, multaj naciaj kaj internaciaj reguligoj reguligas produktadon kaj distribuadon de narkotaĵoj. La farmacia uzo de opio kaj ĝiaj derivaĵoj estas strikte kontrolita kaj ajna alia uzo plej ofte malpermesas ekde la Ununura Konvencio pri Narkotaj Drogoj de 1961.

## Bildaro 

Dosiero:Afghanistan 16.jpg|Granda kampo de papavoj, la plantoj el kiuj opio estas farita.
Dosiero:Papaver somniferum 2021 G3.jpg|Opio fluas el incizoj de papava kapsulo.
Dosiero:Raw opium.jpg|Kruda opio

## Vidu ankaŭ 
* John Keats
* Opioido
* Opioida epidemio
* Papavo
* Papavacoj
Luma poluo

**Luma poluo** tiel oni nomas novan formon de poluo, ŝajne malsama al la aliaj, sed kiu tamen havas la saman fonton: industria malŝparado kaj malestimo al la naturo kaj al spiritaj valoroj. Tion kaŭzas la superabundo kaj intenso de lumoj ĉiuspecaj ĉe stratoj, vojoj, industriejoj, parkoj (ofte sen iu ajn promenanto ene!) ktp. La luma poluo nun malhelpas al la homoj vidi la stelojn, kaj plu scii kaj sperti, kio estas vera nokto kaj vera lunlumo! Krome ĝi malutilas al la agado de la astronomoj, kiuj estas ĝiaj ĉefaj oponantoj. Sed ĉiu homo povas bedaŭri la perdon je la efekta vido de nokta ĉielo, kiun ankoraŭ ĝuis niaj avoj, oni povas diri ke temas pri grava kultura perdo. Kaj ankaŭ ekologiajn kaj higienajn misefektojn tio havas.

## Astronomaj studoj 
La esperantisto David Galadí-Enríquez ricevis la prestiĝan premion “Hoag/Robinson” de la *International Dark-Sky Association*. Ĉi tiu usona asocio celas rezervi la ĉielon kontraŭ la luma poluo. Jam en la jaro 2005 David Galadí redaktis teknikan informon, kiu utilis poste por reguligi la luman poluadon en Hispanio.

## Bildaro 

Dosiero:Earthlights dmsp 1994–1995.jpg|Satelitaj bildoj de la Tero nokte. Fonto NASA kaj NOAA.
Dosiero:México City at Night 2005.jpg|Meksikurbo nokte, kun tre brile lumigita ĉielo.
Dosiero:Lightmatter la at night 001.jpg|Los-Anĝeleso dumnokte, kun hele lumigita ĉielo.
Dosiero:Empire State Building Night.jpg|Ĉi tiu foto de Novjorko montras troan ĉielan ardon, nome formo de luma poluo, parte kaŭzita per multa(j) lumoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Lumigo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.msnbc.msn.com/id/7915510
* Dosiero luma poluo (france) 
* usona societo kontraŭ luma poluo (angle)
* luma poluo en Svisio (germane)

Kategorio:Astronomio
Kategorio:Poluado
Kategorio:Vidado
Kelidonio

**Granda Kelidonio**, ** kelidonio** aŭ **verukherbo** (*Chelidonium*) estas palearktisa genro de papavacoj kun nur unu specio *Chelidonium majus*. Ĝi havas plume entranĉitajn foliojn, malgrandajn, umbele aranĝitajn, flavajn florojn kaj longajn, linioformajn silikvojn. La tuta planto enhavas akran oranĝflavan latekson (laktosukon) kiu helpus forigi verukojn.

eta|maldekstra|La granda kelidonio
eta|maldekstra|La floro kaj folioj de granda kelidonio
maldekstra|eta|300ra|maldekstra|La floro de granda kelidonio

Kategorio:Papavacoj
Kategorio:Kuracplantoj
Kategorio:Venenaj plantoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Plantoj de Eŭropo
Kategorio:Plantoj de Estonio
Kategorio:Plantoj de Britio
Ideo

eta|Ampolo ofte estas uzata kiel simbolo por ideo
**Ideo** estas nemateria modelo de efektiva aŭ supozita elemento de la realo. Ideo estas ero de nia pensaĵo. Kiam ni pensas ion, tiu unuopa pensata afero estas ideo. La ideoj estas la atomoj de la pensaĵo, kaj la pensaĵo estas kombinaĵo de ideoj.

## Vidu ankaŭ 
* Idealo
* Ideokratio
* Nocio
* Opinio
* Publikpropraĵo
* Pensfabriko
* Koncepto
* Bildo
* Signifo
* Sociologio de sciaro
* Penso
* Pensaĵo
* Pensado
* Imago
* Filozofio

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.newadvent.org/cathen/07630a.htm 
* http://www.filosofia.org/ave/001/a015.htm
Balta lingvaro

**Balta lingvaro** estas sublingvaro de hindeŭropa lingva familio. Nun estas du vivaj baltaj lingvoj: litova kaj latva; iuj konsideras aparta ankaŭ latgala lingvo (oficiale en Latvio nomata dialekto de latva lingvo).

Ĝis 18-a jarcento ekzistis kvin pliaj baltaj lingvoj, el ili aparte menciindas praprusa lingvo kaj kurona lingvo. La praprusa lingvo mortis ĉe la fino de la 17-a jarcento, danke al la germaniĝo kaj la kristaniĝo de tiu epoko. La litova kaj latva apartenas al la orienta subgrupo de la balta lingvaro. En kelkaj trajtoj la balta lingvaro iom similetas al la slava lingvaro.

Antaŭ la unuaj klopodoj konkeri - mil jaroj antaŭe - la baltoj vivis en sekureco. Tial la baltaj lingvoj restis inter la plej malnovaj kaj neŝanĝitaj de la hindeŭropaj lingvoj.

Hodiaŭ oni konsideras la litovan lingvon pli juna ol la orientan latvan, eĉ se tiu-ĉi estas multe malsama ol dum ĝia unua skribaĵo dum la 16-a jarcento. Inter la baltaj lingvoj la praprusa konservis la plejmulton da siaj praaj aspektoj; ĝin oni unuafoje skribis dum la 14-a jarcento en la vortaro prusa de Elbing.

## Klasado 
### Okcidentaj baltaj lingvoj 
* Galindia†
* Praprusa†
* Sudovia†
* Sklavia†

### Orientaj baltaj lingvoj 
* Latva
** Latgala
* Litova
** Ĵemajtia
* Kurona†
** Novkurona
* Selonia†
* Zemgala†

### Dnipro-Okaaj lingvoj 
* Golada lingvo†

(† signifas formortintan lingvon)

## Etnoj 
[eta|280px|baltaj, finnugraj kaj ne-[varengoj|varengaj slavaj kulturoj fine de la 10-a jarcento]]
Laŭ etnoscienco **baltoj** estas grupo da popoloj konsistanta el parolantoj de la balta lingvaro. La grupo nuntempe konsistas el litovoj kaj latvoj.

Latvoj

* Popolo, ĉefloĝantoj de Latvio (1,39 milionoj, 1992). en Rusio 47 mil. Totala kvanto: 1,54 milionoj (1992).
* **Lingvo:** latva.
* **Kredantoj:** precipe protestantoj, parto - katolikoj.
** LIVONOJ
** Etna grupo de latvoj (135 mil) en la regiono Livonio de Latvio kaj en la Rusia Federacio (64 homoj, 1992).
** **Lingvo:** livona.
** **Kredantoj:** kristanoj (protestantoj).

Litovoj

* Popolo, ĉefloĝantoj de Litovio (2,924 milionoj, 1992). en Rusio 70 mil, Latvio 34,6 mil; en Usono pli ol 300 mil. Totala kvanto: 3,45 milionoj (1992).
* **Lingvo:** litova.
* **Kredantoj:** precipe katolikoj.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de lingvoj
* Historio de lingvo
* Lingva familio
* Lingvistiko

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20091020003755/http://geocities.com/Athens/Ithaca/6623/proto.htm 
* http://www.lituanus.org/IndexLanguage.htm  
* http://www.human-evol.cam.ac.uk/Members/Lahr/pubs/AHG-65-01.pdf 
* http://dienekes.angeltowns.net/articles/ieorigins  

Kategorio:Lingvofamilio
Kategorio:Baltio
Upaniŝadoj

La **Upaniŝadoj** estas bramanismaj sanktaj libroj de klasika hinduismo. 

La t.n. Monda Paca Preĝo estas bazita sur teksto el iu upaniŝado.

La Upaniŝadoj estas pli ol cent tekstoj verkitaj kelkajn jarcentojn (inter 600 kaj 200 a.K.). Ili estas la kvara kaj lasta parto de la Vedoj (la plej sanktaj verkoj de Hinduismo, estiĝintaj ekde 1500 aŭ 2000 a.K.). De la kvar partoj, la Upaniŝadoj estas la plej filozofia.

Kiel la tuta antikva hinda literaturo, ili estis verkitaj en sanskrito. 

"*Om Shanti Shanti Shanti*" - Ĉi tiu frazo ankaŭ aperas origine en la Upaniŝadoj, la alvoko al paco, al dia silento, al eterna paco.

## Simileco al Okcidenta filozofio 
Pluraj akademianoj agnoskis paralelojn inter la filozofio de Pitagoro kaj Platono kaj tiu de la Upaniŝadoj, inkluzive siajn ideojn pri sciteorio (epistemologio), koncepto de justeco kaj vojo al savo, kaj la alegorio de Platono pri la kaverno.

Platona psikologio kun ĝiaj sekcioj de racio, spirito kaj apetito, ankaŭ similas al la tri *gunaj* en la hinda filozofio de Samkhya.

## Tradukoj 
en la 16-a jarcento, Dara Ŝiko, la islama sufisto, kiu estis filo de la mogola imperiestro Ŝah Ĝahan, tradukis la upaniŝadojn en la persan por trovi en ili elementojn de monoteismo, kiuj povus malfermi la vojon al mistika lingvo komuna al islamo kaj hinduismo. Tiu estis unua traduko de tiu verko al alia lingvo. Kaj nur en 1802 la Upaniŝadoj iĝis konataj en Okcidento, kiam franco Anquetil Duperron tradukis la persan tradukon de 50 Upaniŝadoj al la latina.
## En Esperanto 
* La Filozofio de Upanisadoj. Isavasjopanlsado. Trad. de G. Subrahmanya Sarma Eliyurkar. Eliurkaj E.-Serioj n-ro 7; 1931.

Kategorio:Sanktaj libroj
Kategorio:Hinduismo
Kategorio:Libroj
Bellegarde-du-Razès

**Bellegarde-du-Razès** estas vilaĝo en departemento Aude. Ĝi havas proksimume 230 loĝantojn. Ĝi estas unu el la deko da "cirkuladoj", rondaj vilaĝoj kie la loĝantaro defendis sin reciproke per konstruo de la vilaĝo laŭ cirkla plano.

## Geografio 
[eta|maldekstra|300ra|Evoluo de la enloĝantaro  (fonto [INSEE, grafiko kreita de Vikipedio)]]

## Aktualaĵoj 
## Bildgalerio 

Dosiero:BellegardeDuRazes0.jpg|Alveninte al Bellegarde-du-Razès el okcidente.
Dosiero:BellegardeDuRazes2.jpg|Panoramo en iu neĝa tago (el oriente).
Dosiero:BellegardeDuRazesBascule.jpg|La veturilpesilo.
Dosiero:BellegardeDuRazesMairie.jpg|La urbodomo.
Dosiero:BellegardeDuRazesLaPompe.jpg|La pumpo.

## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj en TTT-ejo pri la "cirkuladoj"
* Bellegarde-du-Razès
* Manifestacio de gepatroj en Bellegarde (septembro 2004)

Kategorio:Komunumoj de Aude
Papaveto

eta|maldekstra|Papaveto
[eta|maldekstra|Floro kaj [Kapsulo (frukto)|kapsuloj]]
eta|maldekstra|Papavetoj
[eta|200px|Kapsulo de [papaveto.]]
[eta|upright=1.6|maldekstra|La pentraĵo "Papavetoj" de [Claude Monet]]
**Papaveto**, **reado**, **ruĝa papavo**, **grenpapavo** aŭ **grenrozo**, *Papaver rhoeas*, estas unujara herbeca specio de florplanto de la papava familio, nome Papavacoj. Tiu papavo estas rimarkinda kiel ofta en agrikulturaj terenoj (el tio la komunaj nomoj "maizpapavo" kaj "kamparpapavo", ĉefe antaŭ la amasa uzado de herbicidoj) kaj ĉe kampobordoj kaj ŝosebordoj, krom ke ĝi iĝis simbolo de mortintaj soldatoj el la Unua Mondmilito.

## Priskribo 
Papaveto estas varia, stara unujara planto kiu formas longdaŭran grundosemejon kiu povas ĝermi kiam la grundo estas tuŝita. En la norda hemisfero ĝi ĝenerale floras fine de printempo, (inter majo kaj oktobro en Britio), sed se la vetero estas sufiĉe varma, kelkaj aliaj floroj ofte aperas ĉe la komenco de aŭtuno. Ĝi kreskas ĝis ĉirkaŭ 70 cm en alto. La tigo tenas unusolan floron, grandan kaj rimarkindan, de 50 ĝis 100mm larĝa, kun kvar petaloj kiuj estas tre ruĝaj, plej ofte kun nigra makuleto baze. La petaloj iome koincidas unu kun la najbara.

## Lingve 
**Papavo**, papavero

eta|none|*Papaver rhoeas*

## Simboliko 
Papavoj estas, precipe en Britio, simbolo de la Unua Mondmilito, precipe ĉar ili abunde floris en la batalkampoj de Flandrio (rigardu ĉe In Flanders Fields kaj ĉe Blanka papaveto).

Beletre konatas fama kanzono de Mouloudji titolita *Kiel malgranda papavet*'.

Oni produktas papavon en Hungario, kie ĝi estas tre ŝatata manĝaĵo, krome fariĝas el tio medikamento. Vidu: Tiszavasvári!

## Vidu ankaŭ 
* Punca

## Referencoj 
Kategorio:Papavacoj
Ordo

**Ordo** povas esti:
* ĝenerale: malo de ĥaoso
* specife, certa trankvileco de la publika vivo
* difinita vicigo de eroj (vicordo)
* en vivoscienco, hierarkia ŝtupo de la biologia klasado, inter klaso kaj familio, vidu ordo (biologio)
* en arkitekturo, ordiga sistemo de la antikva kaj pli posta konstruarto, vidu klasikaj ordoj
* en matematiko, specifa rilato en aro, vidu ordo (matematiko)
* en Spiritismo, unu el la tri rangoj en kiuj estis dividataj la Spirita hierarkio de Allan Kardec

## Vidu ankaŭ 
* ORD (apartigilo)
* Ĥaoso (apartigilo)
Papavo

**Papavo**, papavero)
* Pansema papavo, opipapavo (*Papaver somniferum*). Ĝiaj semoj estas spicaĵo ofte uzata en pano kaj dolĉaĵoj. En Afganio oni produktas el ĝi drogojn.
* Ornama papavo aŭ Orienta papavo (*Papaver orientale*), plurjara staŭdo,disvastiĝis en Anatolio
* Braktea papavo (*Papaver bracteatum*), disvastiĝis en la Kaŭkazo, Anatolio, Irano (nord-okcidente) kaj Armenio, riĉe enhavas bazmaterialon (tebainon?) por farmacia sintezo de morfino, kodeino, nalaksono)
* Alpa papavo (*Papaver sendtneri*)
[eta|250px|Papavo, [Opipapavo (*Papaver somniferum*)]]
eta|250px|Papavo, *Papaver lateritium*

## Simbolo 
Papavoj estas, precipe en Britio, simbolo de la Unua Mondmilito, precipe ĉar ili abunde floris en la batalkampoj de Flandrio. (komparu kun In Flanders Fields).

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* morfino
* heroino
* izeropilgrimado


Kategorio:Spicoj
Kategorio:Papavacoj
Seattle Philatelic Esperanto Society

**Seattle Philatelic Esperanto Society** fondiĝis en 1905, unu jaron pli frue ol la ĝenerala Seattle Esperanto Society. Ĝi ŝajne daŭris ĝis la unua mondmilito.

Kategorio:Usonaj Esperanto-asocioj
Kategorio:Iamaj Esperanto-asocioj
Rutacoj

La **rutacoj**.

Tiuj plantoj estas varmoŝatantaj kun ofte sukaj fruktoj. Oni trovas inter ili la oranĝarbon, la citronarbon, aŭ la grapfruktarbon.

Floroformulo: Ka4-5Ko4-5 aŭ 5-5G(2-4-5)

[eta|dekstra|200ra|*[Coleonema pulchrum*]]
[eta|dekstra|200ra|[triŝela kneoro (*Cneorum tricoccon*)]]
[eta|dekstra|200ra|*[Erythrochiton brasiliensis*]]
[eta|dekstra|200ra|*[Thamnosma montana*]]
[eta|dekstra|200ra|[Citronarbo]]
[eta|dekstra|200ra|[fortodora ruto (*Ruta graveolens*)]]

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (9 jun. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

:*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
:**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

## Eksteraj ligiloj 
* rutacoj ĉe delta-intkey.com 

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Rutacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Kategorio:Fruktoj
Loligo

**Loligoj** (aŭ Kalmaroj) estas genro de kapopieduloj kaj eble la plej reprezentiva kaj vaste distribuita grupo de miopsinoj. Ili distingatas pro havantaj kapon klaran, simetrion duflankan, mantelon kaj brakojn. Kalmaroj, simile sepioj, havas ok brakojn kaj du tentaklojn aranĝatajn en paroj.

La genron unue priskribis Jean Baptiste Lamarck en 1798, sed la nomon jam uzis aliaj pli frue (Schneider, 1784; Linnaeus, 1758) kaj eble uziĝis jam de Plinio la pli maljuna.

Oni komerce ekspluatas plurajn speciojn, kiel *Loligo vulgaris* kaj *Loligo plei*. Oni scias ke plurajn speciojn allogas noktaj lumoj; sekve oni kaptas ilin per kelkaj metodoj de luma allogado.

## Specioj
La genro konsistas el du subgenroj, kvankam oni ne decidis al kiu subgenro devus aparteni multaj specioj:

*Subgenro *Loligo (Alloteuthis)* Wülker, 1920:
**Afrika kalmaro, *Loligo africana*
**Mezgranda kalmaro,* Loligo media*
**Eŭropa komuna kalmaro, *Loligo subulata*

*Subgenro *Loligo (Loligo)* Lamarck, 1798:
***Loligo vulgaris* (**kalmaro**: torpedoforma korpo kaj triangulaj flankaj naĝiloj (PIV))
****Loligo vulgaris reynaudi*
****Loligo vulgaris vulgaris*

*Subgenro nekonata:
***Loligo bleekeri*
***Loligo gahi*
***Loligo ocula*
***Loligo opalescens*
***Loligo pealeii*
***Loligo plei*
***Loligo roperi*
***Loligo sanpaulensis*
***Loligo surinamensis*
***Loligo forbesii*
***Loligo pickfordi*
***Loligo vietnamensis*

## Referencoj
*Current Classification of Recent Cephalopoda 
*Natural History of the Squid

Kategorio:Moluskoj
Kapopieduloj

[eta|Kapopieduloj (Gamochonia) en [Kunstformen der Natur (1904) de Ernst Haeckel.]]
Klasifiko de la kapopieduloj:

* **Klaso ***Cephalopoda*** Kapopieduloj**
** Subklaso *Nautiloidea
** Subklaso *Coleoidea
*** Superordo *Decapodiformes
**** Ordo *Spirulida
**** Ordo *Sepiida
**** Ordo *Sepiolida
**** **Ordo ***Teuthida
***** Subordo *Myopsida
****** Familio *Loliginidae* Loliginedoj (loligoj)
***** Subordo *Oegopsina
****** Familio *Ancistrocheiridae
****** Familio *Architeuthidae
****** Familio *Bathyteuthidae
****** Familio *Batoteuthidae
****** Familio *Brachioteuthidae
****** Familio *Chiroteuthidae
****** Familio *Chtenopterygidae
****** Familio *Cranchiidae
****** Familio *Cycloteuthidae
****** Familio *Enoploteuthidae
****** Familio *Gonatidae
****** Familio *Histioteuthidae
****** Familio *Joubiniteuthidae
****** Familio *Lepidoteuthidae
****** Familio *Lycoteuthidae
****** Familio *Magnapinnidae
****** Familio *Mastigoteuthidae
****** Familio *Neoteuthidae
****** Familio *Octopoteuthidae
****** Familio *Ommastrephidae
****** Familio *Onychoteuthidae
****** Familio *Pholidoteuthidae
****** Familio *Promachoteuthidae
****** Familio *Psychroteuthidae
****** Familio *Pyroteuthidae
****** Familio *Thysanoteuthidae
****** Familio incertae sedis (uncertain group)
****** Familio Walvisteuthidae
*** Superordo *Octopodiformes''

Dosiero:Cuttlefish.jpg|
Dosiero:Dactylioceras_Chesil_Fossil.jpg|
Dosiero:Caribbean reef squid.jpg|
Dosiero:Iwami squid drying DSC01868.jpg|
Zeke Hoskin

**Zeke HOSKIN** (elp. "zik' hasken") estas usona-kanada kantisto kaj kantoverkisto. Li verkas ĉefe humurajn kantojn en popoleska stilo. Li nun loĝas en Bellingham (Usono). Unu el liaj kantoj, *Ni celas Valparajson remboate* (orig. ''We're bound for Valparaiso in a rowboat'') estas provizore esperantigita (kun la permeso de la verkinto) de Ros' Haruo.

## Eksteraj ligiloj 
* TTT-paĝo de Zeke Hoskin (en la angla, kun multaj kantotekstoj kaj mp3-dosieroj)
* *Ni celas Valparajson remboate*

Kategorio:Usonaj kantistoj
Kategorio:Kanadaj kantistoj
Neugattersleben

**Neugattersleben** apartenas al la administra komunumo Nienburg kaj situas en la nordo de la distrikto (germane: Landkreis) Bernburg en la federacia lando Saksio-Anhalto de Germanio. Loĝas tie 1.046 homoj sur areo de 12 kvadrataj kilometroj. En la jaro 1146 kastelo Neugattersleben estis menciita unuafoje en historia dokumento. Apude formiĝis samnoma vilaĝo.

En Neugattersleben naskiĝis Waldemar Cierpinski.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* http://home.t-online.de/home/volkmar.kauert/neuga/index.html 

Dosiero:Neugattersleben 073.jpg|
Dosiero:Schachtsee Neugattersleben.jpg|

Kategorio:Distrikto Salzland
Kategorio:Urboj de Saksio-Anhalto
MKO

**MKO** havas plurajn signifojn:

***mko** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
***Monda_Organizaĵo pri Komerco**
MOK

La vorto **Mok** aŭ **MOK** havas plurajn signifojn:

***mok** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
***Monda Organizaĵo pri Komerco**
Intelekta propraĵo

eta|280x280px|Superrigardo de malsamaj specoj de intelekta propraĵo kaj rilato al apartaj rajtoj
**Intelekta propraĵo** estas nemateria intelekta kreaĵo rigardata jure kiel proprietaĵo. Oni konsideras ke la posedanto de intelekta propraĵo, kiu ofte sed ne ĉiam estas ĝia kreinto, rajtas ekskludi ĉiujn aliajn de ĝia uzado. Intelektaj propraĵoj povas esti ekzemple ideoj, eltrovoj, konceptoj, artaj verkoj aŭ informoj. La juraj rimedoj por protekti intelektan propraĵon estas malsamaj en malsamaj landoj, kaj aferoj konsiderataj kiel propraĵoj en iuj landoj ne estas propraĵoj en aliaj. Inter la specoj de intelekta propraĵo estas patento, registrita modelo, registrita dezajno, kaj aŭtororajto.

## Specoj 
Intelektaj posedrajtoj inkludas patentojn, kopirajtojn, industriajn dezajnrajtojn, registritajn markojn, rajtojn al plantaj varioj, varvestojn, geografiajn devenindikojn, kaj en iuj juraj sistemoj industriajn sekretojn. Krome estas pli specialaj aŭ derivitaj propraspecaj ekskludrajtoj, interalie cirkvitaj dezajnrajtoj, suplementaj protektaj rajtigiloj pri medikamentoj (post eksvalidiĝo de patento), kaj datumbazaj rajtoj (en eŭropunia juro). La termino "industria propraĵo" foje estas uzata por granda subkategorio de intelektaj posedrajtoj inkludanta patentojn, markojn, industriajn dezajnojn, utilecajn modelojn, servomarkojn, varnomojn, kaj geografiajn devenindikojn.

## Kontraŭado 
### La esprimo mem 
Richard Stallman diras, ke la esprimo «intelekta propraĵo» estas maluzinda, ĉar ĝi estas malneŭtrala, farita por konfuzi la aferojn kun posedrajto de materialaj objektoj; kaj ke entute havi unu esprimon por tiel malsamaj laŭdevene kaj laŭcele aferoj kiel kopirajta monopolo, patentoj, varmarkoj ktp estas troa ĝeneraligo, kiu kondukas al konfuzo, ĉar uzante la esprimon, oni ordinare pensas pri pli ĝenerala aŭ malpli ĝenerala afero, tiel ke okazas misargumentado por aŭ kontraŭ io per argumentoj por aŭ kontraŭ io alia.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Justa uzo
* Kopirajto
* Movado kontraŭ kopirajto
* Monda Organizaĵo de Intelekta Propraĵo
* Monda Tago de Intelekta Propraĵo
* Patento
* Proprieto

## Eksteraj ligiloj 
(en) *Questions About Copyright,* Electronic Frontier Foundation

Kategorio:Juro pri intelekta proprieto
Kategorio:Ekonomio
Lampiro

**Lampiro** (*Lampyris*) estas insekta genro en la familio de lampiredoj, ordo de koleopteroj.

Tutmonde ekzistas ĉ. 2000 specioj. Multaj, sed ne ĉiuj, kapablas elsendi lumon; tio servas precipe por allogi seks-partneron. La lumo rezultas el komplika bio-kemia procezo, kiu preskaŭ ne produktas varmon, male al ĉiuj teknikaj lumigiloj. Iuj specioj lumas konstante, aliaj intermite; ĉe iuj lumas ambaŭ seksoj, ĉe aliaj nur la femaloj.

El tiu eco devenas la popola nomo de la insekto en pluraj lingvoj, ankaŭ la esperanta ***lumvermo***.
## Specioj 
* *Lampyris algerica* Ancey, 1869
* *Lampyris ambigena* Jacquelin du Val, 1860
* *Lampyris angustula* Fairmaire, 1895
* *Lampyris brutia* Costa, 1882
* *Lampyris fuscata* Geisthardt, 1987
* *Lampyris germariensis* Jacquelin du Val, 1860
* *Lampyris hellenica* Geisthardt, 1983
* *Lampyris iberica* Geisthardt et al., 2008
* *Lampyris lareynii* Jacquelin du Val, 1859
* *Lampyris monticola* Geisthardt, 2000
* *Lampyris noctiluca* Linneo, 1767
* *Lampyris orientalis* Faldermann, 1835
* *Lampyris pallida* Geisthardt, 1987
* *Lampyris pseudozenkeri* Geisthardt, 1999
* *Lampyris raymondi* Mulsant & Rey, 1859
* *Lampyris sardiniae* Geisthardt, 1987
* *Lampyris zenkeri* Germar, 1817

*Lampyris noctiluga* estas nomata granda lampiro. Specio de alia genro, *Phausis splendidula* aŭ *Lamprohiza splendidula* estas nomata malgranda lampiro

## Ekologio
Lampiroj, iam kutimaj, malaperis el la stratoj de Manilo pro tro da tokseco de la poluita aero.

## Internaj ligiloj
* Hotaru no haka (filmo)
* Luciferazo

Kategorio:Lampiredoj
Al-Udo

eta|Udo farita de Abdo Nahat.
dekstra|eta|Al-udisto
**Al-Udo** aŭ simple **udo** (arabe *ʿūd*; somalie  *Kaban*; perse: **بربط** barbat; turke ; helene ; armene , azerbajĝane: *ud*; hebree: עוד *ud*), foje ankaŭ nomata 'araba liuto', estas kordinstrumento kiu estas ĉefe ludata en araba muziko tradicia kaj muziko de Orient-Afriko. La dorsflanko de ĝia korpo fariĝas el daŭboj kaj similas pelvon, farante kameron resonancan kaj aldonante tonkoloron. Kutime, sed ne ĉiam, la al-udo havas 11 kordojn kaj la kolo ne havas fretojn. Oni ludas la kordojn per plektro, kiu povas fariĝi el plumo agla, karapaco testuda aŭ plasto. Ekzistas multaj agordsistemoj por la al-udo.

La plej antikva kroniko bilda pri la al-udo datiĝas ĉe antaŭ pli da 5000 jaroj en Sud-Mezopotamio. Ĉi tiu muzikilo kaj ĝiaj parencoj proksimaj faradis parto de muziko en ĉiom da civilizacioj antikvaj en la regionoj Mediteranea kaj Mez-Orienta, inkludante la Sumeranoj, Akadanoj, Persoj, Babilonianoj, Asirianoj, Armenoj, Helenoj, Egiptoj kaj Romianoj. La liuto eŭropa devenis el la al-udo.

## Specoj 
### Araba udo 
La araba udo normale havas dekunu kordojn en ses kordoĥoroj. Ĉiu kordoĥoro estas duobla, krom la La plej basa. En Egipto, ili ankaŭ ludas arabajn udojn, sed ĉi tie ĝi nur havas dek kordojn en kvin tutduobla kordoĥoroj. La mezuro normale estas proksime 60&nbsp;cm.

### Turka udo 
La turka udo estas iomete pli malgranda ol la araba udo. Ĝi ĉiam havas dekunu kordojn en ses kordoĥoroj. Ĉiuj kordoĥoroj estas duoblaj, krom la plej basa. La mezuro normale estas proksimume 58,5&nbsp;cm.

### Barbato aŭ Irana udo 
En Irano, la udo estas uzata kun la nomo 'barbat(o)'. Barbatoj havas naŭ aŭ dekunu kordojn en kvin aŭ ses kordoĥoroj. Ĉiuj kordoĥoroj estas duoblaj, krom la La plej basa.

### Nordafrikaj udoj 
En Norda afriko (plejparte Maroko kaj Alĝerio) ekzistas du specoj de udo. Unue ekzistas la normala araba udo kun la nomo 'ud-ŝarki' (signifas orienta udo) kaj due la 'ud-arbi'. La ud-arbi havas nur ok kordojn en kvar kordoĥoroj, pli malgranda korpo kaj plej longa kolo. Ankaŭ ekzistas simiila muzikilo en norda afriko kun la nomo 'kŭitra' aŭ pli esperante 'kvitra', ankaŭ kun ok kordoj en kvar kordoĥoroj. Ĝi havas malsamna formon de sonbuŝo kaj pli malgranda korpo.

### Zena udo 
La zena (zene) udo estas pli malgranda speco de udo por ludistoj kun pli malgrandaj manoj. 'Zene' signifas 'ina'. Ĝi normale havas mezuro inter 54–57&nbsp;cm.

### Iraka aŭ Baŝira udo 
La iraka udo havas malfikstitan ponton (malsama ol normala fiksita ponto de udoj) kaj senplibeligitaj sonbuŝoj. Oni ankaŭ uzas la nomon Baŝira udo, el la fama udisto Munir Baŝir, kiu ludas ĉi tiun specon de udo.

## Nuntempaj ludistoj 
Munir Baŝir (Irako)

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
*Kanuno

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.oud.eclipse.co.uk 
* http://i-cias.com/e.o/oud.htm 
* Kolegio Dartmouth http://www.cs.dartmouth.edu/~wbc/lute/oud.html
* portalo kun ligoj al multaj TTT-ejoj pri al-Ud (angle)
* Wissam Joubran

Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Kordinstrumentoj
Inerto

En Esperanto, la vorto **inerta** signifas "ne havanta propran movon".

En scienco, la vorto **inerto** havas la jenajn, fakajn signifojn:
* En fiziko, **inerto** estas rezisto de iu fizika objekto al ŝanĝo en sia stato de movado. 
* En ĥemio, **inerta gaso** estas gaso ne reagema (ekzemple al brulado), ĉar ĝiaj eksteraj valentaj ŝeloj plenas.

## Notoj