Baŝkira lingvo

La **baŝkira lingvo** (baŝkire: *башҡорт теле*, prononco laŭ IPA [] ) estas ano de la tjurka lingvaro kaj oficiala lingvo de Baŝkirio (kune kun la rusa) ekde la 6-a de julio 1921. La unua profesia baŝkira filologo estis Ĝalil Kijekbajev, doktoro de filologio kaj profesoro.

En 2009 la baŝkira lingvo estis aldonita al la *Atlaso de la lingvoj de la mondo en danĝero* de UNESCO kiel *endanĝerigita* kun la jena komento: "plejmulto de infanoj parolas la lingvon, sed ĝia uzosfero povas esti limigita (ekz. de la hejma uzo)".

La censo de 2002 montris, ke 1056900 uloj en Baŝkirio konas la baŝkiran lingvon, inkluzive 912.2 mil da baŝkiroj, 109.8 mil da tataroj, 14.8 mil da rusoj, 3.5 mil da marioj, 2.9 mil da udmurtoj kaj 4.5 mil da alinacianoj.

## Parolantoj 
La censo de 1989 indikis pli ol 1&nbsp;047&nbsp;000 denaskajn parolantojn kaj 26&nbsp;737 lernintojn en Sovetio. Proksimume 300&nbsp;000 Baŝkiroj diris ke la tatara estas ilia denaska lingvo.

Baŝkirparolantoj loĝas ĉefe en la Rusia respubliko Baŝkirio, kaj en la najbaraj regionoj Tatario kaj Udmurtio. Multaj loĝas ankaŭ en la Permja regiono kaj en la provincoj Ĉelabinska, Orenburga, Sverdlovska, Samara, Saratova kaj Kurgana. Estas grandaj grupoj de Baŝkiroj ankaŭ en Kazaĥio kaj Uzbekio.

## Alfabeto kaj historio de la lingvo 
[300px|eta|La baŝkira alfabeto uzita ekde [1915 ĝis 1923]]

Kvankam la Baŝkiroj dum sufiĉe longa tempo najbaris kun Finno-Ugraj triboj, ili unue adoptis la bolgaran lingvon. Post la invado de la Mongoloj, la kipĉaka lingvo plikomuniĝis ĉar ĝi estis la lingvo de la plejparto de la triboj en la Ora Hordo.

La moderna baŝkira lingvo estas parto de la kipĉaka lingvaro. Hodiaŭ la lingvo estas kutime dividata je 3 ĉefaj dialektoj: la orienta (laŭ malnova terminologio *montara* aŭ *kuvakana*), la suda (*herbeja, jurmata*) kaj la nord-okcidenta (aŭ simple *okcidenta*). Ekde la 15-a jarcento, la Baŝkiroj ekuzis la volgan formon de malnovtjurka skriblingvo (laŭ kelkaj esploristoj — "tataran formon de la ĉagataja lingvo") kiu estis uzata ĝis 1923. La sola baŝkira skribsistemo de tiu tempo estis la araba alfabeto.

La nova skribsistemo por la baŝkira lingvo, ankaŭ surbaze de la araba alfabeto, estis akceptita en la jaro 1923. Tiu alfabeto enhavis 33 literojn. Dum tiu tempo oni ankaŭ komencis disvolvi la "demokratigitan" baŝkiran skriblingvon, interalie iom purigante ĝin de la grandega araba, persa kaj malnovtjurka influo.

La baŝkira lingvo ĝis la jaro 1930 oficiale uzis la araban alfabeton. En 1930 ĝin anstataŭigis la skribsistemo surbaze de la latina alfabeto, uzita ĝis 1940. Ekde la jaro 1940 la baŝkiroj komencis uzi la cirilan alfabeton.

La internaciaj lingvaj kodoj por la baŝkira estas *bak* kaj *ba*. Laŭ rusia standardo por la baŝkira lingvo oni uzas la kodojn *баш* ("baŝ") kaj 086.

### La nuna cirila alfabeto 
La versio de la cirila alfabeto uzata por la baŝkira estas la rusa alfabeto kun la sekvantaj suplementaj literoj: Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ. La ĝusta literordo estas la jena:

La literoj Ё, Ц, Ч, Щ estas uzataj nur en la pruntovortoj el la rusa lingvo. La literojn Ҡ kaj Ҙ oni ne uzas en iu ajn lingvo krom la baŝkira. La molan kaj malmolan signon (Ь, Ъ) oni nur uzas en kelkradikaj vortoj, rusaj, arabaj kaj persaj pruntvortoj. En la lastaj ĝi signifas specialan sonon nome һәмзә.

## Fonetiko 
### Vokalaro 
La baŝkira lingvo havas naŭ proprajn vokalajn fonemojn: *а, э(е), и, о, ө, у, ү, ы, ә* (laŭ la alfabeto uzata en la tjurkaj lingvaraj vortaroj, oni transliteru tion kiel *a, e, i, o, ö, u, ü, ı, ä*). La vokaloj *а, ы, э, о* el rusaj pruntvortoj signifas tute aliajn sonojn ol tiuj en la "propraj" vortoj. Oni ankaŭ distingas 6 baŝkirajn diftongojn (aŭ diftongecajn sonkombinojn), kiuj havas la duan elementon  skribitan kiel *у* aŭ *ү*. Diftongoj neniam estas uzataj en pruntvortoj.

Jen la tabelo de la baŝkira vokalaro (nur "propraj" vokaloj kaj diftongoj):

Rimarko: la sono /и/ (*i*) povas esti fronta aŭ meza depende de la vorto. Ĝi nur estas meza en la arabaj kaj persaj pruntvortoj (ekzemple: *китап* (kitap "libro"), *ҡитға* (qitğa "kontinento"). En la propraj baŝkiraj vortoj tiu sono estas fronta: *ил* (il "lando"), *ир* (ir, "viro")

Ĉar la baŝkira lingvo apartenas al la kipĉaka lingvaro, ĝia vokalaro iom diferencas de la malnovtjurka (en la oguzaj lingvoj ĝi pli-malpli konserviĝis):

### Konsonantaro 
La baŝkira lingvo havas 29 konsonantojn: *b, v, w, g, ğ, d, ð, y, j, z, k, q, l, m, n, ñ, p, r, s, ś, t, f, x, h, c, ç, ş, şç*. Krom tiuj 28 ekzistas ankaŭ tiel nomata "gorĝa plozio" aŭ hämzä (һәмзә, ekzemple en la vorto *Ҡөр**ъ**ән* Qör**’**än, "Korano")

La fonemoj /v, c, ç, şç/ estas nur uzataj en rusaj pruntvortoj. Unu el la fonemoj specifaj por la baŝkira lingvo estas /w/. Ĝi signifas sonon similan al esperanta Ŭ en la vorto *aŭto*. Ortografie oni skribas ĝin kiel В, У aŭ Ү. Tio dependas de la vorto: vortkomence oni ĉiam skribas В (ekzemple *ватан*  "patrolando", вәкил  "ambasadoro, reprezentanto"). Vortomeze kaj vortofine oni povas skribi У (se la vorto havas malfrontajn vokalojn) aŭ Ү (se la vorto havas frontajn vokalojn). Ekzemploj: ***ауы**р*  "malfacila", *д**ү**рт**әү*** /dürtäw/ "kvar, kvarope".

Alia fonemo kiu ekzistas en la baŝkira lingvo, sed ne estas kutima por eŭropaj lingvoj estas t.n. *hamza* aŭ *gorĝa plozio*. La simbolo de tiu sono laŭ la Internacia Fonetika Alfabeto estas . En la moderna baŝkira elparolo oni ĉefe prononcas ĝin nur kiel paŭzeton ene de la vorto. Tiu ĉi fonemo estas skribata kiel *ь* aŭ *ъ*. Ne ekzistas precizaj reguloj kiam skribi kiun literon. Jen kelkaj ekzemploj de la vortoj kun gorĝa plozio: *Ҡөръән* (Qör’än, "Korano"), мәҫьәлә (mäś’älä, "celo"), тәьҫир (tä’śir, "influo, impreso").

Jen kiel korespondas la IPA, la supre uzita fonemsistemo kaj la baŝkira cirila alfabeto:

Baŝkira konsonantaro diversigas ĝin eĉ de la aliaj kipĉakaj lingvoj. Jen kelkaj ekzemploj:

## Baŝkira dialektaro 
Nuntempe la lingvo estas kutime dividata je 3 ĉefaj dialektoj: la orienta (laŭ malnova terminologio *montara* aŭ *kuvakana*), la suda (*herbeja, jurmata*) kaj la nord-okcidenta (aŭ simple *okcidenta*). Laŭ kelkaj esploristoj aliaj paroloj ankaŭ ekzistas en la dialekto. Ekzemple, R.Z. Ŝakurov dividas la sudan dialekton en 4 parolojn: la ik-sakmaran, la mezan, la djoman kaj la ziganan. R.Ŝ. Alsinbajeva trovas, ke en la suda dialekto de la baŝkira lingvo ankaŭ ekzistas la *urŝaka* parolo.

### La nord-okcidenta dialekto 
La parolantoj de la nord-okcidenta (aŭ simple *okcidenta*) dialekto de la baŝkira lingvo loĝas en nord-okcidenta Baŝkirio, kelkaj distriktoj de Permja regiono, Tatarstano kaj Udmurtio. Tataraj esploristoj konsideras ĝin parto de la tatara lingvo. La nord-okcidenta dialekto havas la sekvajn trajtojn:

## Literatura baŝkira lingvo 
Laŭ la difino de *La Mallonga Enciklopedio Baŝkortostano*, la literatura baŝkira lingvo estas *historie formita kaj disvolviganta varianto de la baŝkira lingvo, uzata en multnombraj kaj diversaj tekstoj kaj karakterigita de la trajtoj de la literatura lingvo, ekz. uziĝo en skribado, stabileco, surbaziĝo je dialektoj kaj superdialekteco, universaleco, ekzisto de diversaj stilaj variantoj, normigiteco (standardeco). Tiu lingvo estas uzata kiel parola kaj skriba komunikilo en diversaj sferoj de la socio*.

Fajruza Garipova rimarkas, ke la standardigita (literatura) baŝkira lingvo formiĝis "post multegaj diskutoj" komence de la 20-a jarcento. Antaŭe la baŝkiroj uzis la regionan varianton de la malnovtjurka lingvo, t.n. *volgan malnovtjurkan lingvon* (). La standartigita baŝkira lingvo, formita komence de la 20-a jarcento jam estis superdialekta kaj sufiĉe normigita.
### Nuna stato 
La literatura baŝkira lingvo estas lernata en la bazaj kaj mezaj lernejoj de Baŝkirio. Ekzistas ankaŭ t.n. *naciaj lernejoj*, kie la baŝkira lingvo estas la ĉefa lingvo de instruado. Ĝi ankaŭ povas esti la fako aŭ la lingvo de instruado en supra edukado en Baŝkirio. Eldoniĝas diverstipa literaturo, sufiĉe multaj gazetoj kaj revuoj, ekz. Baŝkortostan, Vatandaŝ, Amanat, Ŝonkar ktp. Ekzistas baŝkirlingvaj (aŭ duone baŝkirlingvaj) televidkanaloj kaj radio, funkcias pluraj teatroj. Scienca esplorado kaj regulado de la lingvo okazas en la Instituto de Historio, Lingvo kaj Kulturo de Ufa Scienccentro de Rusia Sciencakademio kaj la fakultato de la baŝkira filologio de la Baŝkira Ŝtatuniversitato.

La nuna baŝkira lingvo estas sufiĉe malsimila de la najbara tatara lingvo (kvankam tre proksima al ĝi). La malsimilaĵoj aperas en fonetiko kaj parte gramatiko.

## Morfologio 
### Aglutineco 
Kiel ĉiuj tjurkaj lingvoj, la baŝkira estas aglutina lingvo. Tio signifas ke ĝiaj vortoj estas formataj ĉefe per aldono de unusignifaj sufiksoj. Kiam oni parolas pri tjurka lingvaro, oni tradicie uzas la vorton afikso, ne sufikso.

La propraj baŝkiraj vortoj ne havas prefiksojn, ĉar la afiksoj nur estas aldonataj post la radiko. Tamen en kelkaj pruntvortoj el la persa lingvo la tiea prefikso "konserviĝis". Ekzemple, oni povas diri ke la vorto *бихисап* havas prefikson *би-*, ĉar la vorto *хисап* ankaŭ ekzistas. Tamen, tiaj okazoj estas ege malmultnombraj. Nuntempe en la baŝkira lingvo oni **ne dividas** tiujn vortojn je prefikso kaj radiko.

Alia morfologia trajto de la baŝkira lingvo, kaŭzita de ĝia aglutineco estas ke la vortradiko ĉiam estas vortkomence kaj ne ŝanĝiĝas. Krome, la vortradiko ĉiam estas vortformo: *алма* "pomo", *бөгөн* "hodiaŭ", *кил*, "vi (sing.) alvenu".

### Sonharmonio 
#### Vokalharmonio 
La afiksoj havas fonetikajn variantojn, regulitajn de vokala kaj konsonanta harmonio. La regulo de vokalharmonio estas la jena:
**En la sama vorto ne povas aperi kaj antaŭaj kaj malantaŭaj vokaloj.** Do, ĉiu afikso havas almenaŭ du fonetikajn variantojn, unu kun la antaŭa konsonanto, alian kun la malantaŭa, Ekzemple, la adverboformiga afikso havas 2 variantojn: *-с**а*** kaj *-с**ә*** (unua por la vortoj kun la antaŭaj vokaloj).

Krom la "normala" vokala harmonio, kiun havas preskaŭ ĉiuj tjurkaj lingvoj, ekzistas ankaŭ tiel nomata labiala vokalharmonio. Ĝi nur aplikeblas se la lasta radiko de la vorto nur havas la vokalon О aŭ Ө. La regulo pri tiu tipo de vokalharmonio sonas jene: **Se la lasta silabo de la vorto havas la vokalon О aŭ Ө kaj al tiu vorto aldoniĝas afikso kiu normale havus sonon Ы aŭ Е, la vokalo de la afikso asimiliĝas.**

Ekzemple, se oni rekte aldonus al la vorto *һөт* (lakto) la privativan afikson -һеҙ (ĝia esperanta analogo estas la prefikso *sen-*), oni skribus tion kiel **һ**ө**тһ**е**ҙ*. Sed laŭ la regulo pri la labiala vokalharmonio la vokalo Е el la afikso fariĝas Ө kaj oni skribas la vorton kiel *һөтһөҙ* ("senlakta").

Alia ekzemplo: se oni rekte aldonus al la vorto *бойондороҡ* (dependeco) la afikson *-лы*, kies signifo estas "havanta ion", oni skribus la vorton kiel **бойондор**о**ҡл**ы***, sed laŭ la regulo pri labiala vokalharmonio ĝi devas fariĝi *бойондор**о**ҡл**о*** (dependa).

La reguloj pri vokalharmonio **ne aplikeblas** se la vorto estas unu el la "novaj" (t.e. 20-jarcentaj) pruntvortoj el la rusa lingvo. Ĉiuj vokaloj de tiaj pruntvortoj estas rigardataj kiel malantaŭaj kaj mallabialaj.

**Ekzemple**

Rimarko: la skribo индеецт**ә**р kaj Берлинд**ә** estis ĝusta antaŭ la ortografia reformo de 1982. Antaŭ la reformo estis ĝuste aldoni afiksojn kun la antaŭaj vokaloj al la vorto, kiu havas skribajn antaŭajn vokalojn (do, **э/е, и, ө, ү, ә**), eĉ se tio estis nova rusa pruntvorto. Oni tamen ne aplikis al rusaj pruntvortoj la regulojn de labiala vokalharmonio kaj rimarkis la malantaŭecon de [i] en la arabaj kaj persaj pruntvortoj.

#### Kelkaj faktoj pri la baŝkira sonharmonio 
* La hungara lingvisto Balassa József rimarkis ke la vokalharmonio en la baŝkira kaj hungara lingvoj havas interesan trajton: ekzistas multaj t.n. "harmonie paralelaj" vortoj, t.e. diversantaj nur je antaŭeco de iliaj vokaloj. La vorto kun la antaŭa vokalo signifas pli proksiman aŭ pli etan objekton. Ekzemploj: *ҡолоҡай* (ĉevalido) — *көлөкәй* (ĉevalideto), *саҡ ҡына* (malmulte) — *сәк кенә* (tre malmulte), *әнә* (jen) — *ана* (jen, pri io granda), *тыҡылдау* (frapeca sono de la trajnoradoj) — *текелдәү* (frapeca sono de horloĝo)
* Laŭ la normoj de la baŝkira lingvo la literoj *Ҡ* kaj *Ғ* povas esti uzataj nur en la vortoj kun malantaŭaj vokaloj kaj la literoj *К* kaj *Г* nur uzeblas en la vortoj kun antaŭaj vokaloj. Tiu regulo ne koncernas la vortojn, pruntitajn el araba kaj persa lingvoj.
* Kvankam al la "novaj" rusaj pruntvortoj (t.e. la vortoj pruntitaj el la rusa lingvo en la 20-a jarcento) ne aplikeblas la reguloj de vokalharmonio, la pli malnovaj rusaj pruntvortoj konformiĝis al tiuj reguloj, do ilia fonetika strukturo iom ŝanĝiĝis. Ekzemple el la rusa vorto *бочка* fariĝis *мискә*, el *колесо* — *ҡуласа*, el *тарелка* — *тәрилкә*, ktp.
* La reguloj de la baŝkira sonharmonio koncernas kelkajn etajn vortojn, ekz. *ғына/генә/ҡына/кенә* ("nur"), *ла/лә, да/дә, та/тә, ҙа/ҙә* ("ankaŭ")

### Vortospecoj 
Laŭ la libro de M. Usmanova, en la baŝkira lingvo ekzistas 11 vortospecoj (*һүҙ төркөмдәре*):

# Substantivo (*исем*)
# Adjektivo (*сифат*)
# Verbo (*ҡылым*)
# Numeralo (*һан*)
# Pronomo (*алмаш*)
# Adverbo (*рәүеш*)
# Postpozicio (*бәйләүес*)
# Konjunkcio (*теркәүес*)
# Partikulo (*киҫәксә*)
# Interjekcio (*ымлыҡ*)
# Modala vorto (*мөнәсәбәт һүҙе* aŭ *модаль һүҙ*)
## Substantivo 
Baŝkiraj substantivoj fleksias laŭ nombro, kazo, aparteno, difiniteco kaj predikativeco. La gramatika kategorio de genro tute ne ekzistas. La demandoj al kiu oni respondas per substantivo estas *кем?* (kiu) aŭ *нимә?* (kio). Oni povas demandi *kem?* nur pri uloj (ekz. *әбей* "avino", *атай* "patro"), malkiel en la rusa lingvo, kie oni povas demandi *kiu?* pri ĉiuj vivantaj estaĵoj.
### Nombro 
Kiel plejmulto da lingvoj, la baŝkira nur havas du nombrojn: singularon kaj pluralon. La baŝkira plurala afikso (havanta 8 fonetikajn fariantojn) aldoniĝas al la vorto mem, t.e. antaŭ ĉiuj aliaj afiksoj.

### Kazo 
Tradicie oni diras ke ekzistas 6 kazoj en la baŝkira lingvo: nominativo, genitivo, dativo-allativo, akuzativo, elativo kaj lokativo. La baŝkiraj substantivoj deklineblas kaj singulare, kaj plurale.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Latinliterigo en Sovetunio
* Baŝkira alfabeto

## Eksteraj ligiloj 
* Novaĵagentejo "Baŝinform" 
* http://bashgazet.ru/bash/bnews  
* http://www.bashinform.ru/450/index.php?lg=bash&section=0 
* Oficiala paĝaro de Instituto de Historio, Lingvo kaj Kulturo de Ufa Scienccentro de Rusia Sciencakademio , la organizo, kiu regulas la baŝkiran lingvon.
* Baŝkira lingvo por esperantistoj ĉe VKontakte  ()


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto