Gajo Mario

**Gajo Mario** aŭ **Gaius Marius** estis unu el la grandaj militaj herooj de la Respubliko kun nekredebla sukceso en la Jugurta kaj Cimbra militoj, sed lia kariero finiĝis per polemiko.
## La Tumulta Vivo de Gajo Mario, la Romia Generalo Kiu Rompis Ĉiujn Regulojn
Gajo Mario estis unu el la plej fascinaj personecoj de la Romia Respubliko. Enirante politikon kiel "novus homo" el Italio kun malmultaj politikaj konektoj, li pruvis kaj sian militan kapablon kaj senbridan ambicion dum la Jugurta Milito. Li poste estis elektita konsulo nekredeblajn sep fojojn, ĉar li estis vidita kiel la sola generalo kapabla trakti la Cimbran minacon.

Servante ĝis siaj malfruaj 50-aj jaroj, Mario komence ŝajnis kvazaŭ li emeritiĝus kiel respektata ŝtatestro, sed sorto kaj ambicio implikis lin en interna milito, kiu rezultis en la morto de la generalo kaj la leviĝo de Sulao kiel diktatoro en Romo. Jen la rakonto pri la unua fortulo de Romo, kiu rompis precedencojn kaj kreis personan armeon, pavimante la vojon por estontaj fortuloj, kiel lia nevo Julio Cezaro.

Gajo Mario naskiĝis en 157 a.K. en Arpinum en la regiono Latinum en Italio. Romo konkeris la regionon en la 4-a jarcento a.K., sed ĝiaj loĝantoj ricevis la romian civitanecon nur en 188 a.K. Mario estis unu el la unuaj gvidantoj de Arpino, kiuj konsideris politikan karieron en Romo.
La biografiisto Plutarko sugestas, ke Mario devenis de familio de malgrandaj terposedantoj kaj ke lia patro estis manlaboristo.

Ĉi konfirmas la karakterizadon de Plutarko pri Mario kiel plebano, kiu konstruis sian imponan karieron kun nenio krom ambicio. Tamen, Mario certe devenis de loka nobelaro kun konsiderinda riĉeco, por ke lia familio sponsoru lian politikan karieron, kaj tiun de lia pli juna frato Marko Mario, en Romo.

Tamen, kiam Mario komencis grimpi la politikan ŝtuparon de Romo, li estis "novus homo", kio signifas, ke li estis la unua viro en sia familio, kiu faris tion. Sukcesaj novaj viroj estis maloftaj. Plej multaj romiaj politikistoj povus indiki patrojn, avojn aŭ praavojn, kiuj tenis la konsulecon kaj komandis armeojn. Fakte, ni renkontos multajn prapatrojn de la grandaj politikistoj de la malfrua Respubliko en la rakonto de Mario. Tial, malgraŭ sia riĉeco, Mario faris malfacilan batalon por konstrui sian karieron.

eta|maldekstre|300px|Gajo Mario en ekzilo.

[eta|dekstre|300px|Gajo Mario kaj la ambasadoroj de la [Cimbroj (antikva popolo)|Cimbroj.]]

[eta|maldekstre|400px|Gajo Mario estas malkovrita en la Marĉoj ĉe [Minturno.]]

[eta|dekstre|400px|Gajo Mario sur la ruinoj de Kartago, [:en:Pierre Joseph Célestin François|Pierre Joseph François (1759-1851).]]

eta|maldekstre|400px|Gajo Mario la venkanto de la cimbroj.

[eta|maldekstre|400px|Gajo Mario sur la ruinoj de Kartago,[:en:Giambattista Pittoni|Giambattista Pittoni (1687–1767).]]

eta|maldekstre|400px|La Batalo de Aquae Sextiae, 102 a.K., (1886) ilustraĵo el 'Historio de la Nacioj de Walter Victor Hutchinson (1887–1950)'

En 134 a.K., Mario jam komencis sian militistan karieron kaj aliĝis al la persona legio de la fama generalo Skipiono Emiliano en Numantio. Laŭ Plutarko, la milita sagaceco de Mario jam estis evidenta, kaj Skipiono laŭdis lian potencialon.

Ĉi tiu speco de subteno permesis al Mario, politika nekonato, esti elektita milita tribuno, metante lin sur la unuan ŝtupon de la "cursus honorum" de Romo. Poste li servis sub Kvinto Cecilio Metelo Baleariko, partoprenante en la konflikto, kiu gajnis al Baleariko lian kromnomon kaj triumfon en 121 a.K.

Post servado sub Beleariko, Mario laŭdire malsukcese kandidatiĝis por loka ofico reen en Arpinuo kaj por kvestoro en Romo. Kun ĉi tiuj vojoj blokitaj, Mario kandidatiĝis kiel tribuno de la plebo, ofico kiu reprezentis la malsuperajn klasojn kaj estis vehiklo por popola subteno. Li kampanjis kune kun la konsula kandidato Lucio Cecilio Metelo Dalmatiko. Ĉi tiaj paralelaj kampanjoj estis oftaj kaj sugestas, ke Mario nun estis kliento de la potenca familio Meteloj.

En 117 a.K., Mario malsukcesis esti elektita edilo, eble ĉar liaj balotreformoj fremdigis liajn Metelajn subtenantojn. Li estis mallarĝe elektita pretoro en 116 a.K., sugestante, ke li ankoraŭ estis konsiderata relative nekonata kaj eksterulo en la romia politiko.

Post servado kiel pretoro, li estis sendita al Posta Hispanio kiel guberniestro en 114 a.K. Li tenis ĉi tiun aviditan postenon dum du jaroj, traktante rabistojn kaj pligrandigante sian riĉecon per la mineralaj rimedoj de la provinco, kiel estis ofta praktiko de guberniestroj.

En 110 a.K., Mario edziĝis kun Julia (130a.K. - 69 a.K.), onklino de Julio Cezaro, ligante sin al la prestiĝa familio Julii. Ĉi tio estis avantaĝa geedziĝo por ambaŭ flankoj. Ĝi plifortigis la aristokratajn ligojn de Mario, dum la Juli-idoj ne havis konsulon en la familio ekde 157 a.K.. Ili bezonis iom da nova sango.

En 112 a.K., la numida reĝo Jugurto (160 a.K. - 104 a.K.) kondukis internan militon kontraŭ siaj duonfratoj, dum kiu li masakris italajn komercistojn loĝantajn en Nordafriko. Tio kondukis lin en konflikton kun Romo, kies unuaj legioj, kiuj eniris la atakon, suferis hontigan malvenkon, kiun necesis venĝiĝi. Ni scias multon pri la posta Jugurta Milito el la rakonto de Salustio, romia aŭtoro vivinta ĉirkaŭ 50 jarojn post la fakto.

Mario aliĝis al la konflikto en 109 a.K. kiel altranga legato de la konsulo Kvinto Cecilio Metelo. Li ludis pivotan rolon en pluraj bataloj. Rimarkinde, ĉe la Batalo de la Rivero Mutulo, la numida malpeza kavalerio surprizis la romianojn kaj dividis ilian infanterion en malgrandajn taĉmentojn, kiujn oni povis facile venki. La romianoj estis masakrotaj, sed Mario sukcesis formi kolonon de 2 mil viroj, marŝi tra la Numidoj, aliĝi al Metelo, kaj devigi Jugurton retiriĝi.

La milita reputacio de Mario, kune kun agoj kiel manĝado kune kun la soldatoj kaj partoprenado en iliaj laboroj, gajnis al li signifan subtenon inter la soldatoj. Li ankaŭ gajnis subtenon inter italaj komercistoj en la regiono sugestante, ke li povus fini la militon post kelkaj tagoj kun duono de la soldatoj de Metelo. Ambaŭ grupoj skribis hejmen rekomendante Marion.

Per sia kreskanta subteno, Mario volis kandidatiĝi kiel konsulo en 108 a.K., sed Metelo ne subtenis lin nek permesis al li reveni al Romo por partopreni la elekton. Tamen, Mario estis decidita, laŭ Salustio, parte pro pozitiva antaŭdiro de aŭguristo. La romianoj multe fidis la antaŭdirojn de aŭguristoj kaj astrologoj.

Ankaŭ en 108 a.K., romia taĉmento estis embuskita kaj neniigita, sed ilia komandanto, kiu estis kliento de la Meteloj, postvivis. Verŝajne celante pliigi sian popularecon, Mario instigis Metelon kondamni lin al morto pro malkuraĝo, sed Metelo rifuzis. Mario sendis leterojn al Romo kondamnante la agojn de Metelo, kaj la generalo fine permesis al Mario reveni al Romo por kandidatiĝi kiel konsulo, sendube volante ke la malpacemulo foriru de sia tendaro.

En Romo, Mario uzis la ĝeneralan malkontenton pri kiel la milito estis administrata por elekti unu el la du konsuloj por 107 a.K. Li ne tuj ricevis la numidan komandon ĉar la Senato plilongigis la komandon de Metelo. Ne iĝinte malkuraĝigita, li devigis pleban tribunon neniigi la senatanan ordonon kaj ordonis al la plebiscito doni al li komandon. Kolera Metelo revenis al Romo, kie li triumfe elektiĝis kaj ricevis la alnomon Numidicus.

Mario komprenis, ke li bezonus freŝajn trupojn por rapide fini la militon en Numidio. La tradiciaj rekrutoj de Romo, terposedantaj civitanoj, estis troŝarĝitaj, do Mario akiris permeson rekruti eksigitajn veteranojn kaj virojn sen posedaĵoj por batali kontraŭ rabaĵo. Kelkaj modernaj akademiuloj sugestas, ke tio kondukis al ŝanĝo en la romia milita rekrutado, sed la faktoj sugestas, ke tio okazis kelkajn jardekojn poste. Tamen, la novigo de Mario kreis precedencon. Li foriris al Afriko kun nova kavalerio, kaj lia nova infanterio velis malantaŭ li kun lia kvestoro Lucio Kornelio Sulao.

Malgraŭ siaj novaj rekrutoj, Mario ne sukcesis venki Jugurton post kelkaj semajnoj. La Numidoj efike uzis gerilajn taktikojn por prirabi la romianojn de totala venko. Mario alvenis malfrue en 107 a.K. kaj sukcese engaĝiĝis kun la Numidoj proksime de Cirta. Li tiam lanĉis danĝeran marŝon tra la dezerto por kapti la urbon Kaspa per surpriza atako. Kvankam la urbo kapitulacis, Mario sendis mesaĝon mortigante ĉiujn virojn, sklavigante la pluvivantojn, kaj permesante al siaj viroj prirabi la urbon.

Tio tiom premis Jugurton, ke li iris al sia bopatro Boko, la reĝo de Maŭritanio. Kvankam Boko ŝajne hezitis ataki la romianojn, kiam Mario konkeris fortikaĵon proksime al la rivero Muluŝa, Maroko, okcidente en 106 a.K., li komencis invadi la teritorion de Boko. Kombinita forto de numidaj kaj maŭretanaj trupoj surprizis Marion en la dezerto proksime al Serif. Ili sukcesis forpuŝi la malamikon ĝis la vesperkrepusko, kiam la afrikanoj retiriĝis. Tiam, ĉe tagiĝo, la romianoj surprizis la afrikanojn atakante ilian tendaron kaj tute venkis ilian armeon. Tamen, ili ankoraŭ ne havis Jugurton aŭ venkon.

Malgraŭ ke Mario neniam suferis militan malvenkon, fariĝis klare, ke la romianoj neniam plene traktus Jugurton per militaj rimedoj. Anstataŭe, ili negocis kun Boko por transdoni Jugurton kontraŭ parto de lia teritorio kaj romia alianco. Sulao, kiu havis amikojn ĉe la kortego de Boko, estis sendita por akcepti Jugurton kaj kontroli la buĉadon de siaj pluvivantaj sekvantoj.

Kiam Mario revenis al Romo, Jugurto triumfe paradis en 104 a.K., kaj poste ĵetita en la subteran malliberejon de Romo. Post la triumfo, oni parolis pri kiu meritis laŭdon por la venko, Mario aŭ Sulao. La milito estis gajnita sub la aŭspicioj de Mario, do li festis la triumfon, sed klare, Sulao utiligis sian rolon por kolekti subtenon por siaj politikaj ambicioj.

Dum Mario nun estis fama generalo, la aliaj generaloj de Romo havis malpli da sukceso. En 109 a.K., ĝermana tribo nomata la Cimbroj moviĝis en Gaŭlion kaj batis la romianojn. Tio draste reduktis la prestiĝon de Romo inter la ĵus subigitaj keltaj triboj de Gaŭlio, kiuj komencis agitiĝi. En 107 a.K., la konsula kolego de Mario, Longino (151 a.K. -107 a.K.), suferis teruran malvenkon fare de la Tigurinaj Keltoj.

En 106 a.K., la nova konsulo Kvinto Servilio Sepjo alvenis kun nova armeo, kaj lin aliĝis en 105 a.K. ankoraŭ alia nova konsulo, Gneo Maljo Maksimo. La du viroj estis antagonismaj unu kontraŭ la alia kaj ne kapablis kunlabori. Sekve, la ĝermanoj povis dividiĝi kaj konkeri.

La Cimbroj kaj Teŭtonoj kaptis Maljon kaj liajn virojn en sia tendaro ĉe la Rodano. Ili poste uzis frakasan superfortan nombron por venki Sepjon ĉe la Batalo de Araŭsio, moderna Oranĝo, Francio. La pluvivantoj fuĝis al la tendaro de Maljo, kie la romianoj estis subpremitaj kaj neniigitaj.

Novaĵoj pri ĉi tiu hontiga malvenko atingis Romon ĉirkaŭ la sama tempo kiel novaĵoj pri la sukceso de Mario kontraŭ Jugurto. Vidante Marion kiel sian solan esperon, la Senato faris la senprecedencan paŝon elekti Marion kiel konsulon por 104 a.K. en lia foresto. Tradicie kandidatoj devus esti en Romo por elektiĝi konsuloj. Post sia triumfo, Mario direktis sin al Gaŭlio por trakti la Cimbrojn, kiuj nun estis en Hispanio.

Kiam Mario transprenis la komandon, denove kun Sulao kiel sia legato, la legioj en Gaŭlio estis dekumigitaj. Denove, li rekrutis veteranojn kaj neelteriĝintajn romianojn por batali, kolektante 30 mil romianojn kaj 40 000 italojn kaj aliancitajn soldatojn. Li ne rapidis batali, anstataŭe kaj establis bazon ĉe Aquae Sextiae (nuna Ais-de-Provenco por trejni siajn novajn virojn.

La Cimbroj estis sufiĉe granda minaco, ke Romo volis doni al Mario tempon, kaj li estis reelektita kiel konsulo, denove en foresto, en 103 a.K., kvankam li povus esti daŭriginta sian komandon kiel prokonsulo. Sed en 103 a.K., Mario ankoraŭ estis devigita reveni al Romo por kontroli konsulajn elektojn por la sekva jaro, ĉar lia kolego mortis en la ofico. Malgraŭ ke ankoraŭ li ne estis farinta ian ajn progreson kontraŭ la Cimbroj, li estis reelektita denove en 102 a.K.

En 102 a.K., kun Mario reen en Gaŭlio, la Cimbroj fine eliris el Hispanio kun planoj moviĝi en Italion kun siaj aliancanoj. La Teŭtonoj kaj la Ambronoj devis antaŭeniri en Italion tra la sudo, dum la Cimbroj kaj Tiburinoj planis apartajn transirojn super la Alpoj. La konsuloj Mario kaj Kvinto Lutasjo Katulo dividis siajn trupojn, kun Mario en Gaŭlio kaj Katulo defendante la Alpojn.

Mario komence rifuzis engaĝiĝi kun la Teŭtonoj kaj Ambronoj en batalo, anstataŭe restante en sia fortikigita tendaro. Kiam la triboj preterpasis lin por moviĝi al Italio, li povis postiri ilin kaj atendi la plej bonan momenton por ataki. Tio okazis proksime de Aquae Sextia kiam la Ambronoj atakis la romiajn soldatojn kolektantajn akvon. La romianoj buĉis 30 mil germanojn. La sekvan tagon, la Ambronoj kaj ĝermanoj denove atakis la romianojn, kiuj havis avantaĝan pozicion sur monteto.

La germanoj estis flankenpuŝitaj kaj la viroj de Mario mortigis almenaŭ 100 mil el ili. La subulo kaj aliancano de Mario, Manius Aquilius, estis sendita al Romo por raporti pri la batalo, kie li estis elektita konsulo kune kun Mario, denove en foresto, dum 101 a.K.

Katulo ne estis tiel sukcesa kiel Mario kaj la Cimbroj transiris la Alpojn en nordan Italion. Kiam Mario ricevis la novaĵon, ke li estis reelektita konsulo, li revenis al Romo. Li prokrastis la festadon de alia triumfo por aliĝi al Katulo. Li renkontis la Cimbrojn ĉe la Batalo de Verĉelo kaj havis decidan venkon, kiu denove implikis agojn de Sulao, kiu gvidis la kavalerion. Ĉirkaŭ 120 mil Cimbroj laŭdire estis buĉitaj aŭ sklavigitaj. Kiam la tigurinoj aŭdis la novaĵojn, ili rezignis sian antaŭenmarŝon kaj revenis al Gaŭlio.

Poste en tiu jaro estis 15 tagoj de dankofesto kaj komuna triumfo por Mario kaj Katulo, kvankam laŭ Plutarko, ĉiuj sciis, ke la venko apartenis al Mario. Baniĝante en sia gloro, Mario certigis ankoraŭ alian konsulecon por 100 a.K. kune kun Lucius Valerius Flaccus.

Mario bezonis sian sesan konsulecon por certigi meriton pro siaj venkoj en la Cimbra Milito kaj por akiri la teron, kiun li promesis al siaj veteranoj. Li kunlaboris kun tribuno de la plebo nomata Lucio Apulejo Saturnino por trudi tion, kion li bezonis. Sed Saturnino pruviĝis senkompata, eĉ asasinante politikan kontraŭulon, do Mario baldaŭ distancigis sin de la tribuno.

Pli poste en sia oficperiodo, Mario uzis sian potencon kiel la konstanta konsulo por malhelpi la aliancanon de Saturnino, Glaŭcia, kandidatiĝi kiel konsulo. Denove, Saturnino mortigis unu el la konstantaj kandidatoj por prokrasti la elekton kaj doni al Glaŭcia alian ŝancon. La konflikto en la urbo tiel malboniĝis, ke la Senato aprobis sian unuan "senatus consultum ultimum" ("fina dekreto de la senato"), kiu ordonis al la magistratoj, do al Mario, fari ajnan necesan agon por fini la tumulton kaŭzitan de alia magistrato, Saturnino.

Mario kolektis volontulojn el siaj veteranoj kaj la popolo kaj uzis ilin por sieĝi Saturnino sur la Kapitolo, kie li estis mortigita de kolera homamaso. Glaŭcia ankaŭ estis trenita el sia domo kaj mortigita. Malgraŭ esti rajtigita de la Senato, ĉi tiu okazaĵo lasis sian spuron sur la reputacio de Mario, kiu damaĝis lian karieron.

Li vojaĝis al Galatio en 98 a.K. por plenumi ĵuron, kiun li faris al Magna Mater, kaj probable por eskapi la embarason devi forlasi sian kandidatecon por la posteno de cenzuristo pro manko de subteno. Tamen, li klare ankoraŭ havis amikojn en Romo, ĉar en la sama jaro li estis elektita forestante al la Kolegio de Aŭguristoj.
xxx
Ankaŭ ekzistas registroj pri lia ĉeesto ĉe la proceso de sia amiko Manius Aquilius en 98 a.K., kio sufiĉis por vidi lin malkondamnita, kaj pri la defendo de Titus Matrinius en 95 a.K.

Mario revenis al ago nelonge dum la Socia Milito. Ĉi tiu konflikto kun la italaj aliancanoj de Romo, "socii", komenciĝis en 95 a.K. kiam la Lex Licinia Mucia forpelis ĉiujn loĝantojn de Romo kiuj ne estis romiaj civitanoj. Poste, en 91 a.K., Marko Livio Druzo, tribuno de la plebo, proponis agrarajn reformojn kaj civitanecon por la italaj aliancanoj. Kiam Druzo estis murdita, la Socia Milito eksplodis inter Romo kaj la italaj aliancanoj.

Mario funkciis kiel altranga legato por la konsulo Publio Rutilio Lupo, sed kiam li falis dum embusko la 11-an de junio 90 a.K., Mario prenis la komandon kaj povis forpeli la malamikajn fortojn. La Senato tiam nomumis Marion por transpreni la komandon, kaj li gajnis alian gravan venkon, denove kun la helpo de Sula. Sed la sekvan jaron li estis anstataŭigita sen fanfaro de la nova konsulo Lucio Porcio Katono. Eblas, ke li rezignis la komandon volonte pro sia aĝo. La milito finiĝis en 87 a.K. sen plua kontribuo de Mario. 

Nova konflikto eksplodis en 88 a.K. kiam Mitridato de Ponto komencis invadi la protektitajn regnojn kaj posedaĵojn de Romo en Azio. Tio kondukis al furioza konkurenco pri la konsuleco en 88 a.K. por la honoro gvidi la armeojn de Romo kontraŭ la orienta reĝo. Sulao estis elektita konsulo kaj ricevis la komandon.

La sekvan jaron, la tiam 70-jaraĝa Mario komencis prepari sin por sia 7-a konsuleco, ŝajne celante la komandon kontraŭ Mitridato. Por akiri subtenon, li kunlaboris kun Sulpicius Rufus, kandidato al tribuno de la plebo, por distribui novajn italajn civitanojn en 35 voĉdonrajtajn tribojn. Tio kondukis al tumultoj, prokrastante la foriron de Sulao, dum la konsulo laboris por restarigi pacon, sed interkonsento estis farita inter Mario, Rufo kaj Sulao. Kiam la tumultoj estis subpremitaj kaj Sulao foriris, Rufo aprobis sian leĝprojekton, sed kun amendo kiu donis al Mario komandon kontraŭ Mitridato.

Mario sendis du el siaj legatoj por transpreni la komandon de Sulao, kiu rifuzis kaj mortigis la legatojn. En neatendita movo, Sulao tiam turnis sin kontraŭ Romo, devigante Marion provi defendi la urbon per gladiatoroj. Mario estis venkita kaj fuĝis al siaj veteranoj en Afriko. Reen en Romo, Sulao proskribis la homojn, kiuj laboris kontraŭ li, kaj ordonis la mortkondamnon de Mario kaj liaj aliancanoj. Li tiam rekonfirmis sian komandon kaj daŭrigis sian marŝon al Mitridato.

Kun Sulao forestanta, maltrankvilo denove eksplodis en Romo kiam la konservativa Gneo Octavio ​​kaj la popularisma Lucio Kornelio Cinna estis elektitaj konsuloj kun kontraŭaj tagordoj. Mario uzis la okazon por kolekti dek legiojn kaj marŝi al Romo. Tiel kiel Sulao antaŭ li, li elpurigis siajn kontraŭulojn, inkluzive de la konataj senatanoj Lucio Licinio Kraso (140 a.K. - 91 a.K.), Marko Antonio Orator (143 a.K. - 87 a.K.), kaj Lucio Julio Cezaro (134 a.K. - 87 a.K.)

Oni okazigis novajn balotojn kaj Mario fariĝis konsulo por 86 a.K. kun Cinna. Sula denove estis deklarita malamiko kaj senigita je sia komando. Sed antaŭ ol Mario povis fari ion ajn por transpreni la komandon kontraŭ Mitridato mem, Mario mortis, ŝajne pro naturaj kaŭzoj, la 13-an de januaro 86 a.K.

La interna milito daŭris sen Mario, kiu fariĝis la propeka kapro por multaj krimoj. La konflikto kulminis kiam Sula revenis al Romo kaj deklaris sin diktatoro.

## Referencoj 
157 a.K.
86 a.K.
Kategorio:Mortintoj la 13-an de januaro
Kategorio:Naskiĝintoj en la 2-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Naskiĝintoj en Italio
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Historio de Romo

Kategorio:Romiaj respublikaj konsuloj