Maoria lingvo

La **Maoria lingvo** parolata en Nov-Zelando estas unu el la polineziaj lingvoj, kiuj apartenas al la aŭstroneziaj lingvoj.

Nuntempe la Maoria lingvo estas unu el la tri oficialaj lingvoj de Nov-Zelando (la aliaj estas la angla kaj nov-zelanda gestolingvo). Tamen, dum longa tempo, ĝi estis subpremata de la nov-zelanda registaro, estante malpermesita en la lernejoj. Pro tio nuntempe nur 50.000 ĝis 130.000 de la 530.000 maorioj parolas ĝin.

Maoria kulturo kaj lingvo estas instruata en multaj Nov-Zelandaj lernejoj. Aldone, ekzistas antaŭlernejnivelaj «kohanga reo» (lingvejoj) kiuj instruas al «tamariki» (infanoj) tute per la Maoria lingvo.

## Origino 
La maoria lingvo (*te reo Māori*) de Nov-Zelando estas membro de la orienta polinezia subgrupo de la polinezia lingvofamilio.
Ĝi estas proksime rilata al tiuj de la Kukinsuloj, Tahitio kaj Havajo. Ĝi estas malpli proksima al tiuj de Samoo, Niuo kaj Tongo. Moderna esplorado montras ke la polineziaj lingvoj plej probable devenis de la lingvo de la indiĝenoj de Tajvano. Ĝi ne havis skribitan formon antaŭ proksimume 1840. En 1987 la maoria lingvo iĝis leĝe oficiala lingvo en Nov-Zelando, kaj ĝi estas uzata de tempo al tempo en kortumoj, la parlamento kaj aliaj oficialaj aferoj.

## Lingviko de la maoria lingvo 
La unua verko pri la maoria lingvo publikiĝis en 1820. En 1969 Bruce Biggs eldonis sian novan gramatikan teorion kaj simpligis la klasifikon de maoriaj vortoj.
La plej ampleksaj priskriboj de la gramatiko de la maoria estas tiuj de Winifred Bauer (1993) kaj (1997) Alia ampleksa lingvika verko estas tiu de Ray Harlow.
David Kārena-Holmes prezentis malpli longan priskribon.

## Alfabeto kaj prononcado 
*a, ā, e, ē, h, i, ī, k, m, n, ng, o, ō, p, r, t, u, ū, w, wh*

Ĉiuj vokaloj havas mallongan kaj longan formon. Oni indikas la longan per makrono aŭ per duobla litero. La mallongan oni ne markas. La *r* ne estas frikativa, la *p* ne estas ploziva, la *w* estas prononcata kiel en la angla. La digramo *ng* estas unu sono kiun oni prononcas per mola *g* kiel en la norma angla vorto *singer*. La prononco de la digramo *wh* varias iomete laŭ tribo, ĝi estas unu sono, kaj pleje oni prononcas ĝin proksimume kiel *f* en Esperanto. La vokalojn kaj ĉiujn aliajn konsonantojn oni prononcas pli-malpli kiel en Esperanto.

Ekzistas malgrandaj varioj inter la parolado de la diversaj triboj. Ekzemple, maorioj en Sudinsulo prononcas la nomon de Monto Cook *Aoraki*, anstataŭ Aorangi*.
Ĉiu silabo finiĝas per vokalo. Duoblaj konsonantoj ne okazas. Tial la skribado estas fonetika, se oni uzas la makronojn. Skribitaj duoblaj vokaloj foje estas dubsencaj.

Akcentoj estas malfortaj, tamen duvokalajn silabojn oni emas akcenti iomete, precipe se ili estas la antaŭlasta silabo de vorto.
La nuna skribsistemo estiĝis en la 19a jarcento. (misiistoj Kendall kaj Henry Williams, helpataj de Samuel Lee lingvisto) Antaŭe la maoria estis tute parola lingvo. Ĝi ankoraŭ estas ĉefe parolata, kaj oratorado estas ankoraŭ altestimata.

## Tipoj de vortoj 
La du ĉefaj tipoj de vortoj en la maoria estas bazaj vortoj (substantivoj, agverboj kaj statverboj) kaj partikuloj (prepozicioj, artikoloj, posedaj partikuloj, verbaj partikuloj kaj adverbaj partikuloj). Ĉirkaŭ sesdek partikuloj ekzistas, kaj miloj da bazaj vortoj. La maoria ofte uzas statverbojn kie aliaj lingvoj uzas adjektivojn. Bazaj vortoj povas modifi aliajn. La modifanto sekvas la modifaton. Ĉiuj agverboj kaj multaj statverboj ankaŭ uzatas kiel substantivoj. Ĉiu propozicio enhavas almenaŭ unu bazan vorton.

### Bazaj vortoj 
#### Substantivoj 
La tri ĉefaj tipoj de substantivoj estas: ĝeneralaj substantivoj (aĵoj), personaj substantivoj (nomoj de homoj, kaj personaj nomoj de aĵoj), kaj situaj substantivoj (nomoj de lokoj). Oni ankaŭ konsideras la pronomojn subklaso de substantivoj.

La substantivoj ne havas kazojn, kaj ĝenerale ne varias laŭ nombro. Tamen kelkaj oftaj vortoj varias laŭ nombro: ekzemple *tamaiti* (infano) *tamariki* (infanoj). Substantivoj neniam staras sola. Ili ĝenerale havas artikolon aŭ korelativon, tamen substantivoj pri loko ne havas artikolon, ekzemple *runga* (supro), *konei* (ĉi tiu loko), *tai* (la maro).

Ĉiuj substantivoj uzeblas kun difinita artikolo aŭ kun nedifinita artikolo, do mankas distingo inter nombreblaj kaj nenombreblaj substantivoj.

##### Ĝeneralaj substantivoj 
Plejmultaj substantivoj estas membroj de ĉi tiu tipo. Ĝenerala substantivo preskaŭ ĉiam aperas kun determinilo, ekzemple: *ngā manu* = la birdoj.

##### Lokaj substantivoj 
Ĉi tiu klaso enhavas la nomojn de urboj, riveroj, regionoj ktp. Ĝi ankaŭ enhavas la vortojn kiuj nomas lokon relative al objekto. Ekzemple: 

* *konei, konā, korā* = ĉi tie, tie apud vi, tie for
* *mua* = la antaŭo (aŭ space aŭ tempe)
* *muri* = la malantaŭo, la posta;
* *runga* = la supro, la sudo
* *raro* = la malsupro, la nordo
* *roto* = la interno
* *waho* = la ekstero

Por la prepozicioj en Esperanto, oni uzas ekzemple:
* *kei rungi i te tēpu* = ĉe la supro de la tablo = sur la tablo
* *i roto i te kāri* = ĉe la interno de la ĝardeno = en la ĝardeno

##### Personaj substantivoj 
La nomoj de homoj, triboj, kanuoj, monatoj, personaj pronomoj, kaj la demanda pronomo *wai* = kiu(j), kiun oni uzas por demando por kiu la atendata respondo estas persona nomo.

##### Pronomoj 
eta|upright=1.5|Pronomoj en la maoria
La personaj pronomoj nur estas uzataj pri homoj. Ili ne havas genrojn, sed apud singularo kaj pluralo ekzistas dualaj formoj. Krome estas ĉe "ni" distingo inter inkluda kaj ekskluda formoj.

Post prepozicioj je fina -ā kaj -ō (mā, mō "por", nā, nō "de", ā, ō "de") la singularaj pronomoj havas apartajn formojn, kiuj ankaŭ estas uzataj ĉe posesivaj pronomoj.

#### Agverboj 
La agverboj nomas agojn. Ili troviĝas en verbaj vortgrupoj kun verbaj partikuloj. Plejmultaj agverboj estas pasivigeblaj. Oni konsideras ilin transitivaj.
Ĉi tiuj (pasivigeblaj verboj) uziĝas en tri specoj de propozicio:

* *Kei te patu ia i tana kurī* = Batas li/ŝi je sia hundo (aktiva, objekto markita per *i*)
* *Kei te patua e ia tana kurī* = Batatas de li/ŝi lia/ŝia hundo (pasiva, aganto markita per *e*)
* *Nāna tana kurī i patu* = De li lia/ŝia hundo batis

##### Dudirektaj verboj 
Wennergren nomas ilin "verboj kun al-komplemento". Ekzemple: doni, lavi, ŝteli, aparteni, pagi.
Harlow skribis:

malmultaj verboj, kies signifo temas pri ia "transigo", ekzemple doni, montri, rakonti, havas du objektojn: unu, la rekta objekto, por la afero transigata, kaj la alia, la tiel nomata malrekta objekto, por la homo al kiu la rekta objekto estas transigata. Ekzemple:

* *I whakamārama te kaiako i te rapanga ki ngā tamariki* = Klarigis la instruisto je la problemo al la infanoj
* *E whakakite ana ia i ana kete ki ngā manuhiri* = Montras ŝi/li je siaj korboj al la vizitantoj (p 110)
* *Hoatu tētahi āporo ki tō hoa* = Donu unu pomon al via amiko

Tamen la uzado estas malregula. En la suba citaĵo la infanoj estas la objekto kaj la transigata studobjekto estas la al-komplemento:
* *Kua whakawhiwhi te Whare Wānanga i ngā ākonga ki ā rātou tohu mātauranga'' = Aljuĝis la Universitato siajn studentojn al iliaj diplomoj Multaj senverbaj frazoj estas ekvaciaj frazoj. Tiaj frazoj okazas en Esperanto kaj en iuj aliaj lingvoj, ekzemple:
* Jen kelkaj konstatoj el tiu raporto.
* Ju pli da konkretaj proponoj, des pli da ebloj solvi problemon.
* Glora la celo, sankta l'afero.
Tamen ekvaciaj frazoj estas pli oftaj en la maoria. Bauer donas ĉi tiujn ekzemplojn de senverbaj frazoj:
* *Ko te pahi / o te kura / tēnei* = la buso | de la lernejo | ĉi tiu = ĉi tiu estas la buso de la lernejo
* *He tino kino / tēnei pahi = tre malbona* | ĉi tiu buso = ĉi tiu buso estas tre malbona
* *Kei roto / ngā tamariki / i te whare kura* = ĉeas interno | la infanoj | de la lernejo = la infanoj estas en la lernejo
Bauer nomas la partikulon *ko* ekvacia predikata prepozicio. Ĝi ne havas ekvivalenton en Esperanto.

#### Ĉu la maoria estas ergativa lingvo? 
Iuj polineziaj lingvoj (ekzemple la samoa lingvo) elmontras trajtojn de ergativa sistemo, dum aliaj havas nur malmultajn ergativajn trajtojn. Lingvikistoj argumentas pri ĉu polineziaj lingvoj estis ĉiuj origine ergativaj laŭ markado aŭ ĉu la ergativa markado estas nova elvoluaĵo ĉe iuj el ili.
En ergativa-absoluta (E-A) sistemo, la paciento estas la subjekto de transitiva frazo. La verbo ne havas pasivan formon. En nominativa-akuzativa (N-A) sistemo, la paciento povas esti la subjekto nur de pasiva verbo.
Eble ergativaj spuroj en la maoria:

* *me, he mea*, agantoemfazaj frazoj, neŭtraj verboj (statverboj)

Bauer konsideras ke ekzistas mulmulta pruvo de ergativaj ŝablonoj en la maoria. Ĝi estas grandparte nominativa-akuzativa. La supre menciitaj konstruaĵoj estas raraj.

Sinclair (1976) studis la demandon: ĉu la maoria estas ergativa lingvo? Ĉar kutimaj metodoj por distingi ergativajn formojn ne uzeblas ĉe la maoria, la argumento reduktiĝis al: kiu modelo (E-A aŭ N-A) klarigas pli multajn trajtojn de la lingvo. Li konkludis ke la E-A hipotezo ĝustigas la oftecon kaj naturecon de la frazformo tradicie nomita pasiva. La N-A hipotezo antaŭvidas ke la formo tradicie nomata aktiva estu plej ofta, sed ĝi ne estas tute akceptata. Ke la pli markita formo estas konsiderata pli baza, estas malforteco en la E-A modelo de la maoria.

Harlow notas ke se la objekto de transitiva verbo estas kutime markata per *i*, la verbo devas esti pasiva kaj la t.n. objekto fariĝas la subjekto, ekzemple:

* *kimihia he tikanga!* = serĉatu vojo! = serĉu vojon!

Tiaj frazoj ofte estas tradukataj en aktivan formon de la cellingvo. Escepto estas por la refleksivaj verboj, ekzemple:

* *horoi i a koutou!* = lavu je vi! = lavu vin!

## La maoria lingvo influas la novzelandan anglan 
### Plantoj kaj bestoj
Multaj indiĝenaj plantoj kaj bestoj tenas siajn maoriajn nomojn en la novzelanda angla, ekzemple:

* Birdoj: kākāpō, kea, kererū, kiwi, kōkako, moa, pūkeko, takahē, tūī, weka
* Plantoj: kahikatea, kānuka, kauri, kūmara, mānuka, mataī, pōhutukawa, toetoe, tōtara, tutu
* Fiŝoj: hāpuku, kina,  tarakihi
* Senvertebruloj: huhu, katipō

### *nē* kaj *eh* 
Maorioj estas la grupo de novzelandanoj kiuj plej emas uzi la esprimon *eh* en la nov-zelanda angla. La vorto *eh* havas similan rolon kiel la maoria vorto *nē* aŭ *nē ra*(ĉu ne?). Ĝenerale la parolanto instigas konfirmon de sia aserto.

* *Not many people know that, eh?* (Malmultaj homoj scias tion, ĉu ne?) el la dialogo de la filmo *Boy*

### *mā* kaj *and them* 
La maoria partikulo *mā* signifas: kaj kunuloj. Ekzemple
* *Tēnā koutou, e Mere mā* (Saluton, Mere kaj kunuloj)

Maorioj uzas similan esprimon en la angla, ekzemple:
* *But I mean, if I have my niece and nephews here, they’ll actually sit and say karakia with Michael and Hemi, because Hemi **and them** have said it so much in front of them that they’ve actually picked it up and they can say the karakia as well* (...Hemi kaj kunuloj...)

## En Esperanto 
La revuo "Kuriero" de Unesko dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj. Tiukadre la artikolo *La umbilika ŝnuro*, de Kirituia Tumarae-Teka kaj James Doherty, temas pri la konceptoj inter maorioj pri la rilato al la medio.

La junulara Esperantista organizo de Nov-Zelando (ALEJ mallonge) uzas la nomon 'Aotearoo', kiu devenas el la maoria (Aotearoa).

## Vortaroj
### Unulingva
* 

### Dulingvaj
* 
* 
* 

* 
* 

## Literaturo 
* , 
* , 
* , 
* ,
* , 
* , 
* , 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
Esperantigo de vortoj el maoria fonto

## Eksteraj ligiloj 
* Maoria-Esperanto-Maoria Vortaro de Brian Fox 
* La maoria lingvo sur la retejo de « The Ethnologue», *angle*
* Kōrero Māori: parolu la maorian kaj lernu ĝin, *maorie kaj angle* 
* Maoria lingvokomisio (Te Taura Whiri i te Reo Māori/Māori Language Commission), *maorie kaj angle*

eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Nov-Zelando
Kategorio:Orient-malajopolinezia lingvaro
Kategorio:Lingvoj de Oceanio
Kategorio:Maorioj