Burĝa-Demokratia Partio (Aŭstrujo)

eta|reklamo por balotoj de BDP, 1919
La **Burĝa-Demokratia Partio** (germane: *Bürgerlich-Demokratische Partei*; mallongigo: *BDP*) estis liberalisma partio en la Unua Respubliko Aŭstrio. Ĝi estis reprezentata inter la 16.2.1919 ĝis la 20.11.1920 en la Nacia Konsilio. En 1923 ĝi kunfandiĝis kun *Demokratische Partei* kaj *Bürgerliche Arbeitspartei* je *Bürgerlich-Demokratische Arbeitspartei*.

## Historio 
### Fundamentoj 
La cislajtia *Deutscher Nationalverband* (germanlingva unuiĝo enparlamenta) estis tre influhava frakcio en la dua ĉambro de la monarkia *Reichstag* de Vieno, kiu post la balotoj de 1911 estis kun 100 elektitoj eĉ antaŭ la socialdemokratoj (82) kaj la kristan-sociala partio CSP (74). Tamen *Nationalverband* estis pli nure informa ligo ene de buntega spektro de germanlingvaj parti(et)oj, kun gamo de antisemitismaj ĝis judaj grupoj.

### Fondiĝo 
La fondo de BDP estis unu el pliaj provoj krei liberalisman sinon ekster la ofte kontraŭsemitismaj kaj ege germaniemaj anoj de GDVP. Ankaŭ la partio *Sozialpolitische Partei* takseblas unu radiko de burĝaj demokratoj.

Gravis enpartie batalantinoj por virinaj rajtoj. Pluraj gravulinoj de *Reichsorganisation der Hausfrauen Österreichs* ekde decembro 1918 anis ĉe la provizora partikomitato, ekz. Helene Granitsch, Marianne Hainisch, Hertha von Sprung kaj Fanny Freund-Markus.

### Evoluo inter 1919 kaj 1923 
La relativa financa potenco de la partio permesis en 1919 modernan balotadreklamadon laŭ usona modelo kaj fokusiĝo pri konkretaj personoj. Kampanje oni avertis kaj pri rasismo kaj malmodernismo de kristan-demokratoj kaj pri socialismaj utopioj ĉe socialdemokratoj. Oni prezentis sin afiŝe kiel raciisma alternativo por ĉiuj klasoj kaj profesioj kun pozitiva sinteno je tipaĵoj de Aŭstrujo ene de germana kulturmondo.

La industriulo Max Friedmann, la eksa justicministro Franz Klein kaj la erudiciulo Richard von Wettstein estis tri spertaj politikistoj kaj iamaj membroj de la unua ĉambro de la aŭstria Reichstag-parlamento. Sed BDP intence ne nur baziĝi volis pri spertaj politikistoj sed ankaŭ kaj ĉefe, post la enkonduko de la virina balotrajto, pri novaj virinaj aktivistinoj. Helene Granitsch, ekz. kandidatis sur la dua listorango en la viena balotdistrikto *Wien Innen-West*.

Tamen nur al Max Friedmann sukcesis elektiĝo je la konstituiga kunveno de Nacia Konsilio en 1919. Post la balotoj de 1920 li retiriĝis elparlamente kaj koncentriĝis pri sia estraraneco de la porindustriula unio *Hauptverband der Industrie Österreichs*. Estante reprezentanto de la ekonomiliberalisma parti-alo li fariĝis grava pontofaranto inter demokratoj kaj aliaj kontraŭmarksismaj politikistoj, ekz. de CSP (ekz. ene de *Einheitsliste* poste en 1927).

Franz Klein, kiu fiaskis en 1919 parlamente, fariĝis ŝtata sekretario en la ministerio pri eksteraj aferoj kaj membro de la delegitaro de Aŭstrujo ĉe la interparoladoj pri la traktato de Saint-Germain-en-Laye.

En 1920 balotade Ottokar Czernin transprenis la ununuran mandaton de la demokratoj (kiel kandidato de *Bürgerliche Arbeitspartei*). Post la fino de la parlamenta periodo BDP kunfandiĝis kun du aliaj partioj je *Bürgerlich-Demokratische Arbeitspartei*.

Sed post la balotadoj de 1923 kun ne tute 0,6 % da voĉoj la organizita politika liberalismo en Aŭstrujo por longa tempo ekmalgravis.

## Programo 
BDP tenis politike moderan poziciaron en la juna respubliko. Ili jesis kaj respublikon kaj alstrebendan kunigon kun Germanujo (kio ĉe la plejmulto de la partioj en Aŭstrujo tiam normalis). La nomepiteto de burĝeco aludis la francan ideon de *citoyen/civitano* kaj desegnu la ideon de tutpopola unio, laŭ Gustav Stolper.

El programo kun 14 punktoj dedukteblas la sekvajn gravajn enhavojn kaj partiaj celoj:

* *Ekstera politiko*: multflanken malferma politiko (malarmado, ligo de la Nacioj, kreo de kaj submetiĝo al internaciaj tribunaloj)
* *Ekonomio*: strikta kontraŭmarksismo, forigo de troigita burokratismo, libera komercado (aparte kun post la disfalo de la Danuba monarkio ĵus kreitaj, novaj ŝtatoj), apogo de viktimoj de la Unua mondmilito
* *Sociala politiko*: sociale justa impostosistemo, pli bona salajrado por oficialuloj, fortigo de la socialasekura sistemo, sociala loĝej-konstruado, apliko de moderna labora juro
* *Justico*: absoluta egaleco de viroj kaj virinoj, modernigo de la geedziĝa leĝaro, protekto de privataj havaĵoj
* *Klerigo*: modernigo de la (alt)lerneja sistemo, neniigo de politikaj/konfesiaj influoj.

Birgitta Bader-Zaar, historiistino viena, bone resumis la (grandparte viziajn) ideojn de BDP tiumaniere:*Die Bürgerlich-demokratische Partei wollte eine liberale Massenpartei werden, die mit einem Bekenntnis zur demokratischen Republik und dem deutschen Volk eine am Gemeinwohl, insbesondere an sozialpolitischen Maßnahmen interessierte Politik verfolgte, jedoch hinsichtlich des Klassenkampfes und der Aufhebung des Privateigentums in einem prononcierten Gegensatz zur Sozialdemokratie stand.

## Balotoj 
* parlamentkonstituiga elekto en 1919: 1,64 % (unuiĝo kun *Deutschösterreichische Wirtschaftspartei der Festbesoldeten*)
* parlamentaj balotoj en 1920:: 1,44 % (unuiĝo de pluraj demokrataj partioj)
Regione oni nenie kandidatis escepte de Vieno kaj Malsupra Aŭstrio.

## Gravuloj 

file:Bundesarchiv Bild 146-2006-0113, Gustav Stolper.jpg|*Gustav Stolper*
file:Marianne Hainisch.jpg|*Marianne Hainisch*
file:Max friedmann parlament.jpg|*Max Friedmann*

* Carl Brockhausen (1859–1951), admininistra juristo
* Wilhelm Exner (1840–1931), honora prezidanto de Aŭstria Pormetia Societo
* Fanny Freund-Markus (1872–1942), publicistino
* Max Friedmann (1864–1936), industriulo
* Helene Granitsch (1876–1956), verkistino kaj feminisma aktivistino
* Marianne Hainisch (1839–1936), fondinto de feminismo politika en Aŭstrujo kaj patrino de la posta federacia prezidanto Michael Hainisch
* Michael Hainisch (1858–1940), politikistko
* Friedrich August von Hayek (1899–1992), porstudenta aktivulo ĉe *Deutsch-Demokratische Hochschüler-Vereinigung*, ekonomikisto kaj sociala filozofo
* Heinrich Klang (1875–1954), universitata profesoro kaj juristo
* Maria Leopoldine Klausberger (1888–1944), ĵurnalistino kaj porvirinrajta agitantino
* Franz Klein (1854–1926), juristo
* Kurt Schechner, -direktoro de la nutraĵkonzerno *Meinl*
* Gustav Stolper (1888–1947), nacia ekonomikisto
* Richard von Wettstein (1863–1931), botanikisto
* Rudolf Wolkan (1860–1927), literaturhistoriisto

## Internaciaj rilatoj 
Plurfoje BDP nomis sia amika partio *Deutsche Demokratische Partei* (DDP) en Germanujo. Gereprezentantoj de DDP - inter kiuj Gertrud Bäumer, Hjalmar Schacht kaj Max Weber - faris paroladojn en 1919 dum BDP-aranĝoj. BDP-fondomembro Gustav Stolper estis, post transloĝiĝo Germanlandon, ano de la estrarano de DDP kaj helpis formuli la ekonomian programon. De 1930 Stolper eĉ estis unu el la pintokandidatoj de *Deutsche Staatspartei*.

## Helpaj organizoj 
* (porstudenta) Deutsch-Demokratische Hochschüler-Vereinigung
* (porjunulara) Jugend-Vereinigung der Bürgerlich-Demokratischen Partei

## Literaturo 
* Johannes Hawlik, Die politischen Parteien Deutschösterreichs bei der Wahl zur konstituierenden Nationalversammlung 1919, tri volumoj, nepresita disertaĵo, Wien 1971
* Marie-Theres Arnbom, Friedmann, Gutmann, Lieben, Mandl und Strakosch. Fünf Familienporträts aus Wien vor 1938, Wien 2003

## Eksteraj ligiloj 
* kunvenoj de Reichsrat 1861–1918
* Statistische Zentralkommission: *Die Wahlen für die Konstituierende Nationalversammlung. 1. Vorläufige statistische Ergebnisse.'' Wien 1919, interrete sur la paĝaro de la ministerio pri internaj aferoj
* skanitaj ekzempleroj de taggazetoj, 17.2.1919 (pri la rezultoj balotaj)

## Notoj 
Kategorio:Liberalaj partioj en Eŭropo
Kategorio:Politikaj partioj de Aŭstrio
Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1918
Kategorio:Politikaj partioj malfonditaj en 1923