open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abebe Bikila

[eta|265x265ra|Bikila en la maratono de [Somera Olimpiko 1960 en Romo]]
**Abebe BIKILA** (amhara: **አበበ ቢቂላ**; en Mont, Etiopio la 7-an de aŭgusto 1932 - en Adisabebo, Etiopiola 25-an de oktobro 1973) estis etiopa atleto, maratonisto, dufoje sinsekve olimpika maratona ĉampiono, ĉe la Roma Olimpiko kaj la Tokia Olimpiko. Li estas la unua nigra afrika atleto, kiu gajnis olimpikan oran medalon, la unua, kiu finis dufoje en la olimpika maratono, kaj la unua en posta longa vico de elstaraj longdistancaj kuristoj el Afriko ĝenerale kaj Etiopio precipe.

Li estas fama pro la fakto ke li kuris ĉe la 1960 maratono nudpiede.

Li gajnis oran medalon kaj atingis neoficialan mondan rekordon kurante nudapiede dum olimpikaj ludoj 1960 en Romo. Poste li superis sian propran rekordon en la olimpikaj ludoj de Tokio 1964.

Li estis filo de paŝtisto kaj komencis kuri en aĝo de 24 jaroj. Li estis malmulte konata ekster Etiopio, kiam partoprenante la olimpikon de 1960 li kuris nudapiede sur la krudaŝtona pavimo de Via Appia. Post la 41-a kilometro li apartiĝis de la konkurantoj kaj transis la celan linion ĉe Arko Konstantina dum la horloĝo montris 2 horojn 15 minutojn kaj 15,2 sekundojn.

Ses semajnojn antaŭ la olimpikaj ludoj de Tokio de 1964 li havis apendicektomion. Spite al tio li gajnis duan oran medalon – sed ĉi-foje kun ŝuoj - post 2 horoj 12 minutoj kaj 11,2 sekundoj. Li partoprenis la olimpikon de 1968 en Meksik-Urbo, sed devis forlasi la konkurson post 10 mejloj / 16 kilometroj pro rompita kruro. Kiel membro de la imperiestra korpogardistaro de Haile Selasi li avancis ĝis la rango de kapitano de la palaca gvardio. Aŭtakcidento en 1969 subzone paralizis lin.

## La lasta provo kaj emeritiĝo 
Abebe BIKILA atingis la olimpikan maratonon de 1968 en Meksiko kun unu celo: fari la nekredeblo kaj gajni trian sinsekvan oran medalon en la maratono, kio kompreneble neniam estis farita. En siaj antaŭaj du aperoj en la Olimpikoj (1960 kaj 1964) li ne nur gajnis la oran medalon, sed ankaŭ atingis novajn mondajn rekordojn. La etiopa kuristo estis la pioniro kaj ambasadoro de la afrikaj kuristoj kaj per ĉi tiu titolo li ankaŭ atingis la startlinion de la olimpika maratono de 1968 en Meksiko.

La preparo de Bikla por la ludoj ne estis perfekta, sed li alkutimiĝis. Tri semajnojn antaŭ la Tokia Maratono en 1964 li suferis apendicitan operacion kaj ankaŭ tio ne malhelpis lin gajni oron. Sed ĉi-foje la olimpika ĉampiono, kiu kuris kun la numero unu surbruste rekone al sia grandeco, haltis post 15 km kaj retiriĝis de la maratono. Ĉi tiu estis la lasta fojo, kiam Abba Bikla kuris maratonon en sia vivo.

## Vidu ankaŭ 
* longdistanca kuro

Kategorio:Maratonistoj
Kategorio:Etiopiaj sportistoj
Kategorio:Atletoj
Kategorio:Olimpikaj medalistoj
Duonmaratono

[eta|Partoprenantoj en la Duonmaratono de [Bristol.]]
Laŭ sporto, la **duonmaratono** estas konkurso, kiu apartenas al longdistanca kurado. Duonmaratono mezuras 21,0975 kilometrojn, kaj norme estas kurata laŭ vojoj.

Kategorio:Maratonoj
Apendicektomio

eta|Apendicektomio
**Apendicektomio** estas operacia forigo de apendico. Legu ankaŭ sub: apendicito.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.kinderchirurgie.med.uni-muenchen.de/abt/mic/kic-miclapap.html  
* http://www.crainshaw.com/video.html  

Kategorio:Kirurgio
Metodo

**Metodo** povas esti:

***celkonforma procedaro
***programero de objekto en objektema programado** 
***vira persona nomo''', interalie de Sankta Metodo
Konkurado (biologio)

[eta|dekstra|280px|Konkuro inter du masklaj [cervoj dum pariĝado, ekzemplo de intraspecia konkurenco.]]

Biologia **konkurado** okazas inter du aŭ pluraj individuoj (intraspecia konkurenco inter bestoj, plantoj, arĥeoj aŭ aliaj organismoj), aŭ inter du aŭ pluraj specioj (interspecia konkurenco), kiam certa resurso (akvo, teritorio, lumo, sekspartneroj) malabundas. Konkurado rezultigas naturan selektadon kaj eventuale, kiel flankefikon, povas kunporti morton de individuoj kaj eĉ formorton de specioj.

Kategorio:Ekologio
Sistemo

**Sistemo** (de la greka σύστημα) estas unueca tutaĵo da interdependaj partoj (elementoj). Sistemojn esploras la teorio de sistemoj.

## Ekzemploj 
* Biologia sistemo
* Ekosistemo
* Formala sistemo
* Informa sistemo
* Mastrumsistemo
* Merkato
* Nerva sistemo
* Planedsistemo
* Politika sistemo
* Sistematiko
* Sistemiko
* Sistemo Lindenmayer (Sistem L)
* Sunsistemo

## Ecoj de sistemoj 
* Elapereco

## Bildaro 
::::Regado de dinamikaj sistemoj 

Dosiero:Störung.jpg|Sistemo kun perturbo sen kontrolo
Dosiero:Steuerung.jpg|Sistemo kun ekstera regilo
Dosiero:Regulation2.jpg|Sistemo kun ekstera kontrolo
Dosiero:Regulation.jpg|Sistemo kun memregado

## Vidu ankaŭ 
* Teorio de sistemoj
* Ĥaosoteorio
* Internacia sistemo de unuoj
* Kibernetiko
* Kinematiko
* Sistemo de ekvacioj
* Strukturo
* Holono


Kategorio:Filozofio
Fokuso

La vorto **Fokuso** havas diversajn signifojn:

***Fokuso** en optiko estas la punkto, kie kuniĝas la radioj senditaj de unu lumfonto, post ilia trairo tra optika sistemo. Pli ĝenerale fokuso signifas: centro de la atento, de la interesiĝo.
***Fokuso** en geometrio estas specifa punkto ĉe koniko.
***Fokuso** en esperantologio estas la nomo de scienca bibliografio eldonita de Ebbe Vilborg de 1967 ĝis 1976. Ĝi prezentas laŭpove kompletan bibliografion de ĉiuj verkoj (libroj, broŝuroj, artikoloj) pri la internacilingva problemo kaj pri esperantologio. Ĝia ĉefa enhavo fariĝis la nukleo de Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj [EBEA http://www.esperantoland.de/ebea].
* **Fokuso** estis Esperanto-gazeto eldonita en Hungario en la 1980-aj jaroj. Ĝiaj "fokusoj" estis la temaroj scienco, tekniko, socio, eduko, ekonomio, naturo kaj medio. 
* Kaj alilingve, *Focus* (germane por "fokuso") estas germanlingva novaĵ-magazino

## Vidu ankaŭ 
* Samfokusa
Centro (matematiko)

eta|Cirkla ilustraĵo kun cirkonferenco (C); en nigro, diametro (D); en bluo, radiuso (R) en ruĝo, kaj centro aŭ origino (O) en magento.
**Centro** estas la geometria punkto, de kie ĉiuj punktoj de cirklo aŭ de la surfaco de sfero havas la saman distancon, aŭ kie intersekciiĝas la diagonaloj de regulaj plurlateroj.

Se geometrio estas rigardata kiel la studo de izometriaj grupoj tiam centro estas fiksa punkto de ĉiuj izometrioj, kiuj movas la objekton al si mem.

## Simetriaj Objektoj 
Por objektoj kun pluraj simetrioj, la centro de simetrio estas la punkto lasita senŝanĝa per la simetriaj agoj. Do la centro de kvadrato, rektangulo, rombo aŭ paralelogramo estas kie la diagonaloj intersekcas, ĉi tio estanta (inter aliaj ecoj) la fiksa punkto de rotaciaj simetrioj. Simile la centro de elipso aŭ hiperbolo estas kie la aksoj kruciĝas.

## Vida ankaŭ 
* Masocentro


Kategorio:Elementa geometrio
Königssee

La **Königssee** (*reĝolago*) estas lago en sud-orienta Bavario en la bavaraj Alpoj. Al tiu apartenas norde la **Obersee**, situanta kelkajn metrojn pli malalta. Königssee situas inter altaj montoj, okcidente leviĝas la 2717 metrojn alta Watzmann.

Dum la lasta glaciepoko la basenon de la lago formis glaciaj torentoj  kaj natura remparo retenis ties akvon. La beleco de la lago kaj la ĉirkaŭaj montoj estis kaŭzoj por establo de la Nacia Parko Berchtesgaden.

La lagoakvo elfluas tra *Königsseer Ache* (*Ache* estas bavare por rivero) al Salzach kaj fine al Danubo (*Donau*).

Vidalvide al la elfluejo de la lago troviĝas profunda ravino (*Eisthal*=glacivalo), en kiu fluas samnoma rojo (*Eisbach*=glacirojo). Ĝi kunportis rubon kaj formis en la lago la duoninsulon *Hirschau* (=cervoherbejo). Sur ĝi situas la pilgrima Preĝejo Sankta Bartolomeo (Königssee) konstruita anstataŭ iama kapelo el la jaro 1134. Je la 23-a de aŭgusto (tago de Sankta Bartolomeo) okazas pilgrimado tien.

eta|centra|360px|Königssee

Kategorio:Lagoj de la Alpoj
Kategorio:Lagoj en Germanio
Kategorio:Akvokolekta areo de Inn
Kategorio:Distrikto Berchtesgadener Land
Trejnado

eta|Korpa ekzercado kaj trejnado al infanoj.
[eta|Trejnado ĉe la strando por [surfado]]
**Trejnado** estas sisteme organizita ekzercado cele al la plibonigo de kapablo(j) de individuo aŭ grupo. Trejnado kutime okupas de unu tago ĝis unu semajno kaj subkomprenas aktivan laboron de la homoj dum la tuta tempo.

Trejnadoj okazas en diversaj terenoj de scio.
Plejofte estadas trejnadoj kunigitaj kun vendado kaj aliaj agadoj kunigitaj kun komerco.

Pri natursciencoj kutime trejnadojn oni ne uzas pro malsimpleco de la aferoj, tie anstataŭ trejnadi necesas studi en universitato dum sufiĉe longa periodo (kelkaj jaroj).

Kuntrejnado kaj en multaj lingvoj oni uzas la anglismon *coaching*, estas trejnado aŭ disvolvigo en kiu persono nome *trejnisto* aŭ *kuntrejnisto* subtenas lernanton por atingi specifajn personan aŭ profesian celojn.

## Besta trejnado 
Besta trejnado estas la operacianta kondiĉigo kaj trejnado de besto por obei la instrukciojn de sia posedanto aŭ funkciigisto. Aldomigitaj bestoj povas esti trejnitaj por plenumi certajn agojn, kiel serĉi eksplodaĵojn aŭ fari cirkajn trukojn (kiuj ne estas nuntempe akceptitaj en la plej multaj okcidentaj landoj), ekzemple: hunda trejnado. Trejnado kaj funkciigado de polichundoj implikas multe da trejnado kaj tiu profesio estas nomita "hundtrejnisto".

## Vidu ankaŭ 
* Trejnisto
* Kuntrejnado
* Psikologia trejnado
* Sporta varmiĝo
Intelekto

[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri inteligenteco, specife svarma]]
**Intelekto** estas la kapablo pensi konceptaĵojn kaj estigi rilatojn inter ili. Ĝi estas ekkonkapablo, kies specifa objekto estas la nocio de ento. Etimologie intelekto estas latindevena, el *intelligere* (= kompreni per intelekto, distingi), vortformita el *intus* (= inter) kaj *legere* (= legi). La verba formo okazas fundamente en la greka kaj latina, kun la signifo elekti: *légein* en la greka, *legere* en la latina. Koncerne la latinan *intellectus*, ĝi estas pasinta participo, kiu fariĝis samtempe substantivo; en Esperanto la radiko *intelekt-* estas substantiva. Pro tio, Esperante intelekto ne estas la rezulto de intelekti sed la ekkonkapablo; la rezulto nomiĝas intelektado.

**Inteligento** estas kapablo facile kompreni kaj vigle pensi.

## Vidu ankaŭ 
* Artefarita intelekto
* Intelekta kvociento
* Intelekta laboro
* Intelekto laŭ filozofioj
* Intelektulo
* Inteligencio
* Kolektiva intelekto
* Krepovo
* Ruzo
* Teorio pri multoblaj intelektoj

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri intelekto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 
Kategorio:Filozofio
Kategorio:Intelekto
Kategorio:Psikologio
Fårö

**Fårö** (prononcu /forjo/) estas insulo apartenanta al la provinco Gotlando, nord-oriente de ties ĉefinsulo; inter la du insuloj estas la markolo Fårösund.

Surfaco 113&nbsp;km2. La insulo estas propra paroĥo, kun preĝejo pli nova ol la plej multaj gotlandaj.

La insulo havas ĉirkaŭ 600 loĝantojn - vintre; somere amasiĝas turistoj kaj portempaj gastoj, inkluzive altajn politikistojn.

La plej fama el la permanentaj loĝantoj de la insulo estis Ingmar Bergman.

Dosiero:Gotland Fårö-Fyr.jpg|
Dosiero:Gotland-Fårö Raukar-Gamlehamn.jpg|
Dosiero:SverigesLän2007Gotland.svg|
Dosiero:Gotland map.png|

## Eksteraj ligiloj 
* artikolo pri la insulo el la historia svedlingva enciklopedio *Nordisk familjebok*
* retejo de la insulo (svede, angle, germane kaj norvege) 

Kategorio:Gotlando
Kategorio:Maraj insuloj en Svedio
Intervala trejnado

eta|intervala trejnado estas sinsekvo de intensaj kaj malintensaj ekzercoj
**Intervala trejnado** estas metodo por elformi la eltenivon per serio de samspecaj intensaj ekzercoj (ripetaĵoj) kiuj alternas kun malintensaj ekzercoj (intervaloj). Anstataŭ la  malintensaj ekzercoj eblas ankaŭ simplaj paŭzoj, sed tio ĝenerale montriĝas malpli efika.

Kategorio:Sporto
Gotlando

**Gotlando** (, antaŭe ankaŭ *Gottland*; , antaŭe *Gulland*; pragotlande *Gutland*) estas

1. la plej granda insulo en Balta maro, kaj

2. historia provinco () konsistanta el tiu insulo kaj kelkaj najbaraj insuletoj, el kiuj la sole loĝata estas Fårö.
maldekstra|eta|450x450ra|Gotlando situas inter 8 kaj 9 sur tiu ĉi mapo
La provinco ampleksas 3 183 km² kaj havas ĉirkaŭ 58 003 loĝantojn. La insulo ampleksas 2 994 km² . Ĝia plej nature alta punkto (gotlande Låista Haid, ) estas 83 metrojn super marnivelo. Ĝi situas ĉirkaŭ 90 kilometrojn de la duoninsula parto de Svedio, kaj administre troviĝas en la suda landoparto () aŭ ĉefregiono Götaland.

Gubernio Gotlando estas en aro de la svedaj gubernioj escepta tiel, ke ĝi inkludas nur unu komunumon.

## Historio 
250px|eta|dekstra|
Ekde 1645, la provinco estas parto de Svedio (krom unu monato en 1808, kiam ĝi estis aneksita de Rusio); inter 1361 kaj 1645, ĝi apartenis al Danio. Antaŭ tio, ĝi havis kontrakton kun la sveda reĝo, sed ne estas klare ĉu ĝi oficiale estis parto de Svedio aŭ rilatis al ĝi kiel uni-partnero en egaleca rilato; verŝajne la du partioj havis malsamajn opiniojn pri tio. En la praktiko, la insulo pli-malpli regis sin mem, kun ĉiamaj konfliktoj inter la hansourbo Visby (kun granda influo germana) kaj la cetera insulo.

maldekstra|eta|120px
La provinco estas tre interesa por arkeologoj. Konataj estas la gotlandaj bildŝtonoj, pli aĝaj ol la runŝtonoj en cetera Skandinavio. En gotlanda tero, oni trovis amason da fruaj arabaj moneroj, certa signo de komercaj rilatoj kun oriento.

Arkitekturhistorie interesaj estas la pli ol 90 mezepokaj preĝejoj, kun elementoj kaj romanikaj kaj gotikaj, kaj - malgraŭ la oficiala skismo inter katolikismo kaj ortodoksismo - rusaj; tre verŝajne, kristanismo establiĝis en la insulo iom antaŭ la oficialiĝo de tiu skismo en 1054, kaj pro tradiciaj rilatoj orienten, oni ne tre zorgis pri ĝi. Pri la preĝejoj kaj ruinoj en la urbo, vidu Visby. Sude de Visby troviĝas la mondfama Vilao Vilaltao.

## Eksteraj bildoj 
La Gotlanda bildŝtono
La urba muro de Visby 

## Vidu ankaŭ 
* Gotlanda lingvo
* Gotlanda dialekto
* Kampara preĝejo (Gotlando)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* turismaj informoj
* aliaj paĝoj por turistoj


Kategorio:Historiaj provincoj de Svedio
Kategorio:Geografio de Svedio
Kategorio:Historio de Svedio
Kategorio:Maraj insuloj en Svedio
Kategorio:Insuloj en la Balta maro
Emil Zátopek

**Emil ZÁTOPEK** (naskiĝis la 19-an de septembro, 1922 en Kopřivnice, Ĉeĥoslovakio, mortis la 22-an de novembro, 2000 en Prago) estis ĉeĥa atleto.

Ĉeĥa atleto kiu apartenas al plej sukcesaj longdistancaj kurantoj en la historio de la sporto. Li gajnis oran medalon en konkurso trans 10.000 metroj dum la Olimpiaj ludoj 1948 en Londono kaj tri orajn medalojn 1952 ĉe la Olimpiko en Helsinki: en la 5,000- and 10,000-metra. konkursoj kaj en maratono. Dum lia sporta kariero li metis 18 mondajn rekordojn. Li posedis la rekordon trans 10.000 metroj ekde 1949 ĝis 1954. Lia plej bona tempo estis 28 minutoj kaj 54,2 sekundoj; li estis la unua, kiu bezonis malpli ol 29 minutoj. Li ankaŭ metis mondajn rekordojn trans 5.000 metroj, 10 mejloj, 20.000 metroj, 25.000 metroj kaj 30.000 metroj.

[eta|dekstra|250px|Tombo de Emil Zátopek en [Valaĥia muzeo en naturo. Li deziris esti entombigita ĉi tie.]]
Zátopek komencis kuradi en la jaro 1940. Li laboris en ŝufabriko, kie oni instigis lin partopreni en 1.500-metra konkurso. Sen antaŭe trejni li venis dua al la celo. Ekde tiam li dediĉis sin al la trejnado. En 1946 Zátopek, kiu tiutempe armeservis, unuafoje altiris internacian atenton, kiam biciklinte de Prago al Berlino, li partoprenis 5.000-metran konkurson de Aliiĝintaj okupadaj trupoj (Allied Occupation Forces) kaj venkis. Lia plej bona rekordo estis 1951 59 minutoj kaj 51,8 sekundoj trans 20 kilometroj. Dum la Olimpiaj ludoj 1952 en Helsinko li metis olimpikan rekordon en la 5.000-metra kaj 10.000-metraj konkursoj kaj kuris la ĝis tiam plej rapidan maratonon. La sukceso de Zátopek baziĝas grandaparte je lia neortodoksa trejnprogramo. Li senĉese eksperimentadis pri novaj ekzercoformoj kaj pluevoluigis intervalan trejnadon. Zátopek faris grandan nombron da ripetaĵo kaj malrapide trotis en la intervaloj, dum aliaj kutimis simple paŭzi. Komence oni mokis pri tio sed finfine tio iĝis fundamenta ŝtono en la ekzercosistemo de preskaŭ ĉiuj ambiciaj kurantoj.

Zátopek retiriĝis kiel elita kuranto en 1958.

Lia edzino estis ĉeĥoslovaka atletino Dana Zátopková.

Emil Zátopek estas enterigita en subĉiela muzeo Valaĥia muzeo en naturo.

## Vidu ankaŭ 
* Longdistanca kuro

Kategorio:Ĉeĥaj sportistoj
Kategorio:Kuristoj
Kategorio:Mortintoj la 22-an de novembro
Kategorio:Olimpikaj medalistoj
Kategorio:Personecoj sur ĉeĥaj poŝtmarkoj
Dizzy Gillespie

**John Birks GILLESPIE** (konata kiel « Dizzy ») [didzi] (21-a de oktobro, 1917 en Cheraw, Suda Karolino, Usono – 9-a de januaro, 1993) estis pionira ĵaza trumpetisto, kantisto kaj orkestrestro. Dum intervjuo en 1970 kun du ĵurnalistoj Phil Woods kaj Jean-Louis Ginibrede, kiun oni republikigis dum februaro 1993 okaze de lia forpaso en la n°423 de "Jazz Magazine", li respondis ke li fariĝis bahaano ĉirkaŭ 1967 kaj klarigis sian kredon.

Li profesie ludas ekde 1933. Dum 1942 li ludas en la orkestro de Earl Hines, kie li renkontas Charlie Parker (as), samtempe li renkontas Thelonious Monk(p), Kenny Clarke (dm). Kvarope, ili kreas novan stilon, la Bibopo, kaj dum 1945 ili endiskigas la famajn bibopajn verkojn. Dum 1946, li kreas sian orkestron. Ĉi tiu bando malkovrigas la Bibopo, unue al Usono, poste al Svedio, Belgio kaj Francio. Li ludadis tra la tuta mondo kun la plej gravaj muzikistoj.

De la komenco, Dizzy Gillespie havas originalan stilon, kun lertega tekniko. Grava komponisto, li transformas malnovajn temojn en originalajn. Li asimilas en la bibopon la afro-kubanan ritmon.

''I Can't Get Stated, Hot House (1945), Anthropology (1946), Woody‚n You (1947), Swing Low Sweet Cadillac (1950), It Don‚t Mean A Thing (1953). Lia plej fama verko estas: A Night In Tunisia''.

G
Kategorio:Bahaismo
Kategorio:Artistoj Bahaaj
Rigvedo

La ***Rigvedo*** (, *Ṛgveda*, "Laŭd-vero") estas la plej frua el la kvar sanktaj skriboj de hinduismo, kiujn oni nomas la *Vedoj*. Ĝi konsistas el 1,017-1,028 himnoj (el kiuj multaj celas diversajn oferajn ritojn). Ilin entenas dek libroj, nomitaj *Mandaloj*. Tiu ĉi longa kolekto da mallongaj himnoj estas plejparte dediĉita al laŭdado pri la dioj. Tamen, ĝi enhavas ankaŭ disajn aludetojn al historiaj eventoj, precipe la luktado inter la fruaj vedaj popoloj (nomataj la Arjoj kaj iliaj malamikoj, la Dasoj. La nomoj de gedioj troveblaj en Rigvedo troviĝas ankaŭ ĉe multaj aliaj hindeŭrope parolantaj popoloj. Tio ĉi montras la antikvecon de la teksto. Elstaras interne de Rigvedo la gedioj Agnio, Dyaus Pitar, Indro, Prithivi Mater, Viŝnuo; ankaŭ la sankta Somo. *Rigvedo* finiĝis ĝis la jaro -1500. (*de Mary Pat Fishser*)

Friedrich Max Müller, la unua notinda eŭropano studinta la Vedojn, rigardis Rigvedon kiel la solan "efektivan" Vedon; li argumentis, ke la aliaj (precipe Jaĝurvedo kaj Samavedo) estis apenaŭ pli ol ellaboraĵoj, parafrazoj kaj citadoj de ĝia teksto. Ĉi tial la baza teksto de Rigvedo estas aparte interesa el kaj historia kaj religia vidpunktoj. Ĝi registras tre fruan etapon en la evoluado de hinduismo, foje nomata la "veda" aŭ "arja" stadio de la religio, kiu havas intimajn ligojn al la antaŭzaratuŝtra religio de Persujo. Oni opinias ke kaj la Zoroastrismo kaj la veda hinduismo disvolviĝis el komuna antaŭa religia kulturo.

## Vidu ankaŭ 
* Veda Sanskrito

## Eksteraj ligiloj 
* http://wikisource.org/wiki/ऋग्वेदः 

Kategorio:Hinduismo
Kategorio:Sanktaj libroj
Kategorio:Vedoj
V

**V** estas la 22-a litero de la latina alfabeto, kaj la 27-a litero de la esperanta alfabeto.

## Signifoj 
* Kiel romia cifero V havas la valoron 5.
* V estas la simbolo de volumeno.
* En la Sistemo Internacia de Unuoj V estas la simbolo de la mezurunuo volto.
* Laŭ kemio, V estas la simbolo de la kemia elemento vanado.
* V estas simbolo de aminoacido valino en kemio.
* Laŭ komunikado, V montrante per fingroj signifas venkon (Victory laŭ la angla).

## Vidu ankaŭ 
* V kun nombro

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Ezopa saĝo

***Ezopa Saĝo*** estas la titolo de verko de Kalman Kalocsay, en kiu li reverkis 77 antikvajn fablojn en Esperanto.

Aperigis ĝin 127-paĝe, Eldonejo Koko el Kopenhago en la jaro 1956. Fotoreprese reeldonis ĝin eldonejo Iltis el Sarbrukeno en 1978. 

## Eltiraĵo 
***La vulpo kaj la vinbero***

*Allogis la vinbero, sed estis iom alte. 
*La vulp' klopodis longe, por ĝin atingi salte, 
*sed ne sukcesis, lacis, rigardis ĝin, avida, 
*finfine ŝultrotiris, dirante: "Eh, acida!" *

## Vidu ankaŭ 
*Ezopo 
* Saĝo
* Privata biblioteko de P. Fiŝo.

## Eksteraj ligiloj 
* Legu na Ezopa Saĝo  en elerno.cn 
* *Sepdeksep Fabloj de Ezopo* de Ada Csiszar en *Budapeŝta Informilo*, 1978:4, p. 4-5
* Recenzo de Gaston Waringhien en *Nica Literatura Revuo'', 2/2 p. 76-80
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
*Katalogo de Libraro Ludovika
* Katalogo de Universitato de Amsterdamo

Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Verkoj el la malnovgreklingva literaturo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de Libraro Ludovika
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Kategorio:Katalogo de Universitato de Amsterdamo
Eltenivo

**Eltenivo** estas la kapablo fari fizikan aŭ spiritan agon dum longa tempo kun proksimume sama intenso sen laciĝo. Oni povas pliigi sian eltenivon per trejnado.

Kategorio:Fiziko
Ezopo

[eta|dekstra|Pentraĵo de Ezopo, fare de [Diego Velázquez]]
**Ezopo** (, ) estis antikva greka poeto, kiu verkis fablojn kaj parabolojn, la plej famajn de la kultura tradicio de Eŭropo. Kálmán Kalocsay brile redonis multajn en sia *Ezopa saĝo*. Lia plej konata verko kutime nomiĝas Fabloj de Ezopo.

Ezopo vivis ĉirkaŭ -600. Eble tamen nur temas pri fikcia nomo al kiu oni atribuis verkojn de diversaj nekonataj aŭtoroj.

Li praktikis arton ŝatatan en la antikva mondo: vesti praktikajn instruojn de la vivosaĝo en alegoriajn rakontojn (fablojn, parabolojn).

Laŭdire Ezopo estis blinda kaj devenis el Nubio (li do estis nigrulo), poste el Frigio, kie li sklavoservis sub diversaj mastroj ĝis la samosano Iadmono liberigis lin. Finfine -tiel rakontas la legendo- li venis al la korto de reĝo Krezo. Ties fidon Ezopo gajnis tiom, ke li estis sendita al pluraj ambasadaj misioj. Dum unu el tiuj vojaĝo Ezopon murdis la pastroj de Delfo pro blasfemo kontraŭ dioj.

La raportoj pri liaj malbeleco kaj harlekeneska spritumado verŝajne estis inventitaj poste. Lia nomo fariĝis ĝenronomo por ĉia fabloverkado.

## Fabloj 
La Fabloj de Ezopo konserviĝis dum longa tempo nur en proza formo per buŝa pludonado de la popolo. Kolektadon de la ezopaj fabloj laŭdire ununafoje entreprenis Demetrios Falereo (Phalereus) ĉirkaŭ -300.

La diversaj kolektoj de ezopaj fabloj, kiuj konserviĝis ĝis nia tempo, estas parte malfruaj prozaj transformoj de prilaboraĵoj de Babrioso en korusaj jamboj, parte produktitaj en retorikaj lernejoj en plej diversaj tempoj kaj kvalitoj.

Sian provon reverki la fablojn en poezia formo esperantlingve Kalocsay prologis tiel:

Ezopo! Ĉu li estis aŭ ne estis? 
Oni rakontas ... oni ... svaga oni ... 
Li, tamen, eĉ se li ne vivis, vivas. 
Se Hellas lin ne naskis, ĝi lin kreis.

(eltirita el la poemo Ezopo el *Ezopa Saĝo*)

## Bildaro 

Dosiero:1954 50 Fabloj de Ezopo.jpg|Kovrilpaĝo de *50 Fabloj de Ezopo*, tradukis Nakagaiko K., eldonis Japana Esperanta Librokooperativo, 1954
Dosiero:50 fabloj de Ezopo.JPG|Kovrilpaĝo de *50 Fabloj de Ezopo*, tradukis Nakagaiko K., eldonis Japana Esperanta Librokooperativo, sen eldonjaro

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Fabloj de Ezopo
* 12608 Ezopo

Kategorio:Helenaj verkistoj
Kategorio:Helenaj poetoj
Kategorio:Fablistoj
Kategorio:Helenaj sklavoj
Kategorio:Naskiĝintoj antaŭ Kristo
Kategorio:Mortintoj antaŭ Kristo
Kategorio:Mortojaro nekonata
Kategorio:Antikvaj verkistoj
Skåneland

**Skåneland**  (svede), **Terra Scania**  (latine) estas regiono kiu inkluzivas la (eksdanajn sed nuntempe svedajn) provincojn Skåne, Blekinge kaj Halland; foje oni inkluzivas ankaŭ la (ankoraŭ danan) insulon Bornholm.

Dosiero:Vapen, skånsk panter.jpg|
Dosiero:Skåne coat of arms.png|
Dosiero:Map skåneland updated.png|

Kategorio:Geografio de Svedio
Kategorio:Blekingo
Kategorio:Halando
Kategorio:Skanio
Spiridon Louis

**Spiridon Louis**, 1873-01-12, Marousi (nun Amaroúsion), Grekio - 1940-03-26, estis greka sportisto, kuranto kiu gajnis la oran medalon en la unua Olimpika maratono en Ateno 1896 tiel fariĝante nacia heroo.

Kvankam en la antikvaj grekaj olimpiaj ludoj ne estis konkursa distanco pli longa ol 4.800 metroj, la maratono estis en la centro de atento; eble pro la drameca historia legendo kiu ligiĝas al ĝi.

Pri persona fono de Louis regas disputo, sed probable li estis ŝafpaŝtisto, kiu armeservis tiutempe. Oni ekatentis pri li ĉar li montriĝis speciale elteniva dum longaj armeaj marŝoj. Kun kelkaj aliaj li trejniĝis dum pluraj monatoj kaj interalie kuris jam la tutan maratonan distancon. La antaŭa trejnado en longdistanca kurado (kvankam kompreneble sen la trejnadoscio de hodiaŭ) distingis lin kompare kun la alilandaj konkurantoj, plejparte bonaj kurantoj por kurtaj kaj mezaj distancoj, sed sen sperto aŭ preparo taŭgaj por maratono.
Louis estis unu el 25 viroj, kiuj startis en la olimpika maratono de 1896. Post 30 kilometroj li kuris en la gvidan pozicion. Post 2 horoj 58 minutoj kaj 50 sekundoj li atingis la celon, pli ol 7 minutoj antaŭ la sekva kuranto. La distanco de la konkurso estis ĉirkaŭ 40 kilometroj; por la pli poste fiksita distanco de 42,195 kilometroj li bezonus verŝajne 3 horojn kaj 8 minutojn. Tiu ĉi tempo ankaŭ hodiaŭ estas respektinda rezulto ... por amatoro – sed pripensu, ke ĉiu nuntempa komencanta amatoro povas eluzi la sumon de la spertoj, kiujn sportistoj kaj sciencistoj kolektis dum pli ol cent jaroj; jen grandega diferenco. 

La venko de Louis faris lin tre populara – la diraĵo "egine Louis" ("luisiĝis") enuziĝis en la ĉiutaga lingvo de la grekoj kun la signifo "kuris tre rapide" kaj Louis iĝis simbola reprezentanto de la modernaj Olimpiaj ludoj.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj.

Dosiero:Spiridon louis.jpg| 
Dosiero:Spiridon1.gif
Dosiero:Louis gal l 03.jpg
Dosiero:Spyridon Louis 1896.jpg

Kategorio:Grekaj sportistoj
Kategorio:Olimpikaj medalistoj
Noumeno

Immanuel Kant uzis en siaj filozofiaj verkoj la vorton **noumeno** (germanlingve: *noumenon*) por la vera realo, por la aĵoj kiel ili vere estas en si mem, sendepende de nia scio kaj de ilia ŝajno al ni.

Inter la noumenoj, la tri plej gravaj por Kant estas Dio, la libereco de la volo kaj la senmorteco de la animo. Ĉi tiuj restas ekster la scipotenco de racia scio, de scienco. Ekzemple, scienco, laŭ
KANT, ne povas pruvi nek malpruvi la ekziston de Dio.

En kontrasto kun *noumeno* li uzis la nocion *fenomeno*.

## Vidu ankaŭ 
* Sciteorio

Kategorio:Filozofio
Fenomenologio

La **fenomenologio** (en greka lingvo *phainomenon* = „videblaĵo, fenomeno“; *logos* = „parolo, instruo“) estas branĉo de la filozofio, kiu studas fenomenojn , tio estas rekte ekkonitajn realaĵojn en kontrasto al tio kion produktas la homa intelekto. La evoluon de la fenomenologio grave influis Immanuel Kant, Hegelo, Franz Brentano, Edmund Husserl, Maurice Merleau-Ponty, Max Scheler kaj Martin Heidegger.

## Aliaj reprezentantoj de fenomenologio 
* Dietrich von Hildebrand
* Roman Ingarden
* Emmanuel Levinas
* Jan Patočka
* Johano Paŭlo la 2-a
* Paul Ricoeur
* Jean-Paul Sartre
* Edith Stein
* Józef Tischner

## Vidu ankaŭ 
* ekzistadismo
* fenomeno
* hermeneŭtiko
* noumeno
* persono
* Poststrukturismo
* strukturismo
* suspendo de juĝo

Kategorio:Fenomenologio
Kategorio:Filozofio
Kantono

**Kantono** estas geografia subdividaĵo de lando.

##  
En Belgio ekzistas du specoj de kantono,

* elekta kantono (nederlande: *kieskanton*, france *canton électoral*) grupigas plurajn municipojn, kiuj dum la elektoj de reprezentantoj, senatanoj, komunumaj, provincaj aŭ municipaj estroj estas konsiderataj kiel unu kalkulunuo.
* jura kantono (nederlande: *gerechtelijk kanton*, france *canton judiciaire*) grupigas municipojn, ne nepre la samajn kiel en elekta kantono, kiuj dependas de la sama kantona juĝisto (nederlande: *vrederechter*, france *juge de paix*).

##  
En Francio kantono estas subarondismento ĝis 2005. Ekde 2005, kantonoj estas ĉefe elektzonoj kaj povas aparteni al pluraj arondismentoj.

##  
En Svislando kiel kantono nomiĝas ĉiu membro de la Svisa Konfederacio.

##  
En Kanado kantono estas subunuo de censodistrikto aŭ municipo en Ontario kaj Kebekio (angle: *township*, france *canton*).

##  
eta|Mapo montranta la kantonojn en la subŝtatoj de Usono
En Usono la administran unuon *county* oni ofte nomas en Esperanto "kantono". Tiuj ĉi distriktoj estas kreaĵo de la usonaj ŝtatoj mem, plej ofte la ĉefa geografia administra subunuo de la ŝtato. Aliaj esprimoj por tio estas "distrikto" (eble preferinda), aŭ "konteo"   (ofte preferata de usonanoj), aŭ "graflando" (laŭ lia originala signifo de *county* pro la brita modelo, kvankam Usono neniam havis grafojn). En Ŝtato Luiziano, la distriktoj ne nomiĝas *county* sed *parish* ("paroĥo").

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Departemento (Francio, Hungario)
* Federacia lando (Germanio, Aŭstrio)
* Graflando (Unuiĝinta Reĝlando)
* Oblasto (Belorusio, Bulgario, Kirgizio, Rusio, Ukrainio)
* Vojevodio (Pollando)

Kategorio:Administraj unuoj laŭ klasnomoj
Monika Maron

**Monika MARON** (naskita la ) estas germana verkistino.

Naskiĝinte en Berlino, ŝi studis teatran sciencon kaj laboris poste kiel reĝisora asistantino kaj raportistino en Orienta Berlino. Ekde 1976 ŝi plene vivtenas sin de la verkado.

Ŝiaj verkoj, kiuj kritikis ekz. la malpurigon de la medio fare de la industrio (tabua temo en GDR), parte nur povis aperi en FRG. En la jaro 1988 Monika Maron forlasis GDR kaj ekloĝis en Hamburgo. En 1992 ŝi revenis al Berlino.

## Listo de verkoj 
* *Flugasche* (romano, 1981)
* *Das Mißverständnis* (4 rakontoj kaj 1 dramo, 1982)
* *Die Überläuferin* (romano, 1986)
* *Stille Zeile sechs* (romano, 1991)
* *Nach Maßgabe meiner Begreifungskraft* (artikoloj kaj eseoj, 1993)
* *Animal Triste* (romano, 1996)
* *Pawels Briefe* (rakonto, 1999)
* *Endmoränen* (romano, 2002)

## Premioj gajnitaj 
* Kleist-Preis (1992)

Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Germanlingvaj verkistoj
Rock Hudson

**Rock HUDSON**, vera nomo: **Roy Harold SCHERER Jr.** (naskiĝis la 17-an de novembro 1925 en Winnetka, Ilinojo, mortis la 2-an de oktobro 1985 en Beverly Hills, Kalifornio) estis usona aktoro kaj unu el la unuaj famuloj kiuj mortis de aidoso.
[eta|250ra|**Rock Hudson** en la antaŭfilmo de *[Giant*.]]
Naskiĝinte en Winnetka, Ilinojo, li en la jaro 1948 ekloĝis en Hollywood. Post aro da malgrandaj roloj li en 1955 aperis apud James Dean kaj Elizabeth Taylor en la filmo *Giant*. Poste li kune kun Doris Day brilis en pluraj komediaj filmoj, ekz. *Pillow Talk* (1959 kaj *Lover Come Back* (1962).

Li longe kaŝis sian samseksemon kaj fakte nur je la fino de sia vivo malferme parolis pri ĝi.

## Listo de filmoj 
* *Giant* (1955; "Giganto")
* *All That Heaven Allows* (1956; "Ĉiu tiun permesas ĉielo")
* *Written on the Wind* (1957; "Skribita sur la Vento")
* *Pillow Talk* (1959; "Kapkuŝana Klaĉo")
* *El Perdido* (1961; "La Perdita")
* *Lover Come Back* (1962; "Amanto revenu")
* ''Men's Favorite Sport* (1964; "Preferata Sporto de Viroj")
* *Seconds* (1966; "Sekundoj")
* *Blindfold* (1966; "Okulkovraĵo")
* *Tobruk* (1967; "Tobruko")
* *The Undefeated* (1969; "La Nevenkita")
* *The Ambassador'' (1984; "La Ambasadoro")

Kategorio:GLAT-aktoroj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1925
Kategorio:Mortintoj en 1985
Kategorio:Samseksemuloj
Muskego (Viskonsino)

**Muskego** estas urbo en la sudorienta parto de la subŝtato Viskonsino de Usono, kiu apartenas al la distrikto respektive kantono Waukesha. La urbo troviĝas inter kaj ĉirkaŭ la lagoj "Eta Muskego" kaj "Granda Muskego". La nomo en la lingvo de la indiĝena indiana popolo potavatomoj havas la signifon "sunfiŝo".

eta|maldekstra|180px|situo en la subŝtato

* **loko**: 42.12 Norde, 88.20 Okcidente
* **horzono**: GMT-6h (-5h de aprilo ĝis oktobro)
* **loĝantaro**: ĉirkaŭ 30 mil (je 2000)

Kategorio:Urboj de Viskonsino
Boabomo

**Boabomo** (BABM, ) estas apriora planlingvo kreita en 1962 de japana kemiisto, Fuishiki Okamoto. Laŭ la aŭtoro, ĝi estas la "plej simpla helplingvo". Ŝajne ĝi neniam gajnis adeptojn.http://www.uweb.ucsb.edu/~jwieser/IALattempts.htm 

## Gramatiko 
### Silabaro kaj elparolo 
En BABM la literoj de la latina alfabeto estas uzataj kiel silabaro, t.e. ĉiu litero/silabosigno havas silaban valoron. Ekzemple, la nomo de la lingvo mem, "BABM", prononciĝas "boabomu".

### Morfologio 
BABM ne havas artikolojn kaj ne helpverbojn. Nomoj havas tri konsonantojn kaj unu vokalon; verboj, unu aŭ du vokalojn inter du konsonantoj.

La signifon de vorto indikas ĝiaj du unuaj literoj:

La nomoj de elementoj kaj ĝiaj komponatoj komencas per litero F kaj finas per J aŭ ÉJ; inter F kaj la finaĵo oni metas la simbolo de elemento, ekz. *foj*: oksigeno; *fcod~j* (karbona gazo). Por indiki la ĉefa elemento en substanco, oni enmetas la literon V: *fclv* (klorido), *fkclv* (potasa klorido).

Nombroj (1-10): bo:, de:, fu:, ga:, ha:, zi:, ke:, le:, mu:, a.

## Esprimoj 
# Cwq can? Kiom da?
# Cec f~. Nur tri.
# Qwh? Kioma la horo?
# M~dh e dcod, M~dhciod. 21-a horo.
# Cwq hatr ed ci hatj? Kiu paĝo de ĉi tiu libro?
# Ãh~atr. Paĝo 15-a.
# Cwq sran? Kiom kostas?
# D~å sheg. 20 laboroj.
# Qwp sarp? Kie estas la merkato?
# Dajkcelz1 ed ci txef. Okcidente de la strato.
# Qwd fok? Kion vi petis?
# Gnop, bi jap at gecb a gofb ac kdop. Bifstekon, sed mi manĝis ĝin kun legomoj kaj fruktoj pro la sano.
# Com2 dcoc. Bonan matenon!
# Com2 decn, Comdno. Bonan tagon!
# Com2 dacs. Bonan vesperon!
# Hos. Mi revenos.
# Cw hos? Ĉu vi revenos?
# Heih3. Adiaŭ!
# Cj lod cda. Revenu bonvole!
# Cj lod cad. Ofte revenu, bonvole!
# His. Ĝis!
# Has. Bonan nokton!
# Dgojafbo. Estas bona vetero.
# Dgusafbo. Estas veteraĉo.
# Haihip. Mi estis neglektema.
# Rlaho. Multe tempe poste.
# Hon Y. Gratulon!
# Liaj. Dankon.
# Cjo, Koj, Oj. Jes.
# Cqu, Kuq, Uq. Ne.

1 celz (mevz); 2 com (pbon); 3 heih (rnih)

## Bibliografio 
* Fuishiki OKAMOTO. *The simplest Auxiliary Language BABM*. Tokyo: The Author Himself, 1962

## Eksteraj ligiloj 
* Ĉerpaĵoj el *The simplest Auxiliary Language BABM*
* "Babm and Lin"  de Ray Brown

Kategorio:Aprioraj lingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Minakademio

En **Minakademio** aŭ **minista altlernejo** studas estontaj fakuloj pri minado, terscienco kaj metalurgio.

Konataj minakademioj ekzistis/as en:

* Leoben, Aŭstrio
* Freiberg, Saksio, Germanio (ekde 1765), hodiaŭ (Teknika Universitato Minakademio Freiberg)
* Banská Štiavnica, Slovakio
* Berlino, Prusio, Germanio (1770-1916)
* Příbram, Bohemio, Ĉeĥio
* Douai, Nord, Francio
* Miskolc, Hungario
* Altlernejo mineja - Teknika universitato Ostrava, Ĉeĥio

Kategorio:Akademioj
Conrad Gesner

**Conrad GESNER** (naskiĝis la 26-an de marto, 1516, mortis la 13-an de decembro, 1565) estis svisa kuracisto kaj natursciencisto.

Gesner naskiĝis en Zuriko. Studinte medicinon, li unue laboris kiel instruisto. Ekde 1537 li okupis profesoran postenon pri la malnovgreka lingvo en Lausanne kaj en 1541 li iĝis profesoro pri fiziko. En la jaro 1554 li fariĝis "Oberstadtarzt" (= urba ĉefkuracisto) en Zuriko. En 1565 li mortis tie.

Conrad Gesner apud Ulisse Aldrovandi estas konsiderata unu el la fondintoj de la moderna zoologio. Li fondis en Zuriko la Botanikan Ĝardenon kaj konatan kolekton de naturaĵoj.

La plej fama verko de Gesner estas lia 4-voluma latinlingva *Historiae animalium*, kiu post lia morto kompletiĝis je kvina volumo. La verko aperis inter 1551 kaj 1558. En 1669 ĝi aperis germanlingve, sub la titolo *Allgemeines Thierbuch*. Ĝia klasifiko orientiĝis laŭ la ekzemploj de Aristotelo kaj Albertus Magnus. En la libro ankaŭ aperas aro da fablaj estaĵoj, tamen Gesner jam kritike prilumas la ekziston de ili.

En la grava botanika verko *Stirpium historia* Gesner priskribis la gravecon de unuopaj planteroj, ĉefe floroj kaj fruktoj, por la sistematiko de la plantoj. Nur post lia morto eldoniĝis la verko *Historia plantarum*. En *Corpus Venetum de Balneis* li priskribis analizojn de kuracakvoj. La verko *Thesaurus Euonymi Philiatri...* (1552) donis resumon pri la tiutempaj scioj pri kemio, kuraciloj kaj medicino. 

## Vidu ankaŭ
* Historiae animalium (Gesner)

## Referencoj
Kategorio:Svisaj kuracistoj
Kategorio:Svisaj zoologoj
Kategorio:Zurikanoj
Kategorio:Universitato de Bourges
Thomas Klestil

**Thomas KLESTIL** (4-a de novembro 1932 - 6-a de julio 2004, Vieno) estis prezidento de Aŭstrio.

## Kariero politika internacie 
La ekonomikisto deĵoris de 1966-69 en la oficejo federacia kanceliero. De 1969-74 li estis ĝenerala konsulo en Los Angeles. De 1974-78 li estris en la ministerio pri eksteraj aferoj la Sekcion pri internaciaj organizoj. De 1978-82 li reprezentis sian patrujon ĉe UNO, de 1982-87 li fariĝis ambasadoro en Vaŝingtono kaj inter 1987-92 ĝenerala sekretario en la ministerio pri eksteraj aferoj.

## Prezidanteco 
La superpartia politikisto iĝis kandidato de la Aŭstruja Popola Partio por la elektoj je prezidanteco kaj elektitis en la 24-a de majo (reelekto en 1998).

La ekde la 4-a de februaro 2000 funkciintan registaron de Wolfgang Schüssel li admonis observi kaj respekti la bazajn valorojn de eŭropaj demokratioj. Tamen li ne sukcesis malhelpi la malfeliĉajn - kaj nek antaŭe nek poste iam kontraŭ iu ŝtato aljuĝitajn - sankciojn de Eŭropa Unio kontraŭ la Respubliko Aŭstrio pro koalicio kun dekstra-popolisma partio.

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio sur la retpaĝara prezidanteja. 
* Raporto pri la la situacio politika en Aŭstrujo, farita laŭ komisio de internaciaj instancoj fare de 3 oficialaj neŭtralaj observantoj.

Klestil
Klestil
Klestil
Klestil, Thomas
Deutsche Solar

La firmao **Deutsche Solar** estas la plej granda produktanto de multkristalaj siliciaj platetoj en Eŭropo. Danke al la kreskanta fotovolta merkato ĝi povis lastatempe enorme kreskigi sian produktadon. Deutsche Solar eksportas la plimulton de siaj produktoj kaj alliveras konsiderindan parton de la monda merkato (nuntempe ĉirkaŭ 18 procentoj).

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.deutschesolar.de

Kategorio: Germanaj firmaoj
Kategorio:Kristaloj
Longdistanca kuro

[eta|Grupo de amatoraj kuristoj en long-distanca kurado en [Svisio.]]
**Longdistanca kuro** ampleksas ĉiujn distancojn de 5 ĝis 42,195 kilometroj (maratona distanco). Se la distanco estas eĉ pli longa oni parolas pri ultradistanca kuro.

La plej kutimaj konkursodistancoj estas 5.000 metroj, 10.000 metroj, duonmaratono kaj maratono. Aparta stafetatipa estas *ekiden*.

## Sportistoj 
### Virinoj 
* Tegla Loroupe
* Grete Waitz

### Viroj 
* Azmeraw Bekele
* Abebe Bikila
* Waldemar Cierpinski
* Haile Gebrselassie
* Son Ki Ĉung
* Hannes Kolehmainen
* Vladimir Kuc
* Spiridon Louis
* Frank Shorter
* Lasse Virén
* Mamo Wolde
* Emil Zátopek

## Trejnistoj 
* Arthur Lydiard
* Ernst van Aaken

## Vidu ankaŭ 
* Atletiko
* *Ekiden*
* Kurtadistanca kuro
* *The Loneliness of the Long Distance Runner*
* Mezdistanca kurado
* Transterena kuro


Kategorio:Kurado
Ultradistanca kuro

**Ultradistanca kuro** estas la ĝenerala nomo por ĉiuj konkursoj de kurado en kiuj oni kuras distancon pli longan ol tiu de maratono (do pli ol 42,195 kilometrojn).

Kategorio:Sporto
Kuro

eta|Animacio de kuro
[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri kurado.]]
**Kuro** estas ago per movoj pli rapidaj ol en paŝo, dum kiuj ambaŭ piedoj periode troviĝas samtempe en la aero.

**Kuro**, aŭ **kurado**,  estas ankaŭ branĉo de la malpeza atletiko kaj ĉe iro la sola sporta fako, por kiu la homo estas genetike kondiĉigita. Kontraste al marŝo dum kurado okazas flugfazo, dum kiu mankas kontakto kun la grundo. Ĉe malgranda rapideco kurado estas energie malpli efika, ĉe pli granda rapideco ĝi estas pli efika ol paŝado.

Oni distingas esence tri kampojn de kurado: mallongdistanca kuro (ĝis 200, aŭ laŭ malsamaj difinoj 400, metroj), mezdistanca kuro (ĝis 3000 metroj) kaj longdistanca kuro (ĉiu kura vojo pli longa). Pliaj gravaj kampoj estas la barierkuro (sinonime hurdokuro) kaj la obstaklokuro. 

Laŭ medicina vidpunkto, kurado estas en la dua rango en la listo de la sportaj aktivaĵoj plej oportunaj por la homa organismo; nur (nealpina) skiado superas ĝian efikon. Tamen por eviti unuflankecon rekomendindas aldone iom gimnastiki, naĝi, bicikli ...

## Vidu ankaŭ 
* Sanfortiga trotado
* Atletiko
* Paŝo


Kategorio:Movo
Kategorio:Sporto
Waldemar Cierpinski

**Waldemar CIERPINSKI** (naskiĝis la 3-an de aŭgusto 1950, Neugattersleben, GDR) estis germana longdistanca kuranto, post Abebe Bikila la dua maratonisto kiu gajnis du orajn medalojn olimpikajn.

Origine li estis sukcesa hurdokuranto. En 1974 Cierpinski kuris maratonon unuafoje. Ankoraŭ malmulte konata li kuris sian 5-an maratonon dum la Somera Olimpiko 1976 en Montrealo. Post pli ol 3 kvaronoj de la maratono li transprenis la gvidan pozicion de Frank Shorter (Usono). CIERPINSKI venkis post 2 horoj 9 minutoj kaj 55 sekundoj, distancigis sian persekutanton per proksimume 50 sekundoj kaj superis la antaŭan Olimpian rekordon de Frank Shorter je du minutoj. 

Dum Olimpiaj ludoj en Moskvo Cierpinski denove venkis en la maratono, ĉi fojon kun tre eta antaŭeco en 2 horoj 11 minutoj kaj 3 sekundoj. Kiu tiam spektis la transsendon de Televido de GDR ankoraŭ hodiaŭ kun amuziĝo rememoras al la drameca fina spurto en Moskvo, ĉar la troentuziasmiĝinta komentisto elkriis:  *Patroj hejme,* *ekkuraĝu, nomu viajn hodiaŭ naskitajn filojn **Waldemar**!*

Kiel pliaj sportaj sukcesoj menciindas interalie:

* bronza medalo en la monda ĉampionado de malpeza atletiko en 1983
* 4-a rango en la Eŭropa Ĉampionado de malpeza atletiko 1978
* 5-oble GDR-Ĉampiono.
Hodiaŭ Waldemar Cierpinski estas membro de la Nacia olimpia komitato de Germanio.

## Vidu ankaŭ 
*Longdistanca kuro

Kategorio:Olimpikaj atletoj
Kategorio:Personoj de GDR
Kategorio:Germanaj kuristoj
Frank Shorter

dekstra|200px
**Frank SHORTER** (naskiĝis la 31-an de oktobro, 1947 en Munkeno, Germanio) estis la unua usona kuranto post 64 jaroj, kiu venkis en Olimpika maratono, gajnante oran medalon 1972 en sia naskourbo Munkeno.

Shorter estis filo de kuracisto de la usonaj okupadaj trupoj en la postmilita Germanio kaj jam frue fariĝis sukcesa maratonisto.
Unuan fojon li venkis en maratono 1970 en San-Paŭlo, Brazilo. sekvis duobla venko (10.000 metroj kaj maratono) en la Panamerikaj Ludoj de 1971.

Temis pri lia nur 5-a konkursa maratono, kiam Shorter alstrebis la oran medalon en Munkeno 1972 (en 1908 jam venkis usonano John Hayes).
Antaŭ lia starto por la maratono li jam finis la 10.000-metran konkurson en 5-a rango.

Post 10 mejloj (proksimume 16 kilometroj) li atingis la gvidan pozicion, neniam plu rezignonte pri ĝi. Distanciĝante de la ĉefa svarmo de kurantoj, li finis la konkurson post 2 horoj 12 minutoj kaj 19,8 sekundoj, pli ol 2 minutojn pli frue ol la sekva kuranto.

La sopiron de Shorter gajni duan olimpikan oron en 1976 fiaskigis Waldemar Cierpinski, ĝis tiam malmulte konata sportisto el GDR, la orientgermana respubliko. Cierpinski atingis la celon proksimume 50 sekundojn antaŭ SHORTER, kiu gajnis la arĝentan medalon post 2 horoj 10 minutoj kaj 45,8 sekundoj.

SHORTER decidis retiriĝi de la elita sporto post la sekva sezono kaj lanĉis propran firmaon por liverado de sportartikloj.. Li ankaŭ laboris en televido kiel sportkomentisto.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

Kategorio:Usonaj sportistoj
Kategorio:Maratonistoj
Tjerk Boersma

**Tjerk BOERSMA** (naskiĝis la 7-an de decembro 1908 en Idaarderadeel, mortis la 11-an de oktobro 1992) estis nederlanda esperantisto. Li estis fakdelegito pri turismo kaj polico en De Hoeve (Nederlando).

Li plenumis dum multaj jaroj i. a. la funkciojn de ĉefdelegito kaj komitatano de UEA; plurajn monatojn en 1975 li estis la unua volontulo en la CO. Estrarano de la landa asocio (LEEN, poste NEA) inter 1963 kaj 1985, li estis ekde 1989 ties honora membro.

En la 1930-aj jaroj li estis Cseh-metoda instruisto en Flandrio.

## Listo de referencoj 
BOERSMA, Tjerk
Cikorio

**Cikorio** (*Cichorium* L.)  estas genro kuniganta plantojn el la familio de Asteracoj (Kompozitoj).  Temas pri unu-, du- kaj plur-jaraj herboj kun folioj plejparte en elbaza rozeto kaj kun langetfloraj kapituloj ĝenerale bluaj; 7 specioj el Eŭropo, Nordafriko kaj najbaraj regionoj, el kiuj du estas kultivataj: amara cikorio (*Cichorium intybus*) kaj endivio (*Cichorium endivia*). Tiujn du speciojn oni kultivas favore ĉu al la folioj por produkti salatojn kaj bruselan cikorion, ĉu al la radikoj por produkti surogaton de kafo.

**Listo de la specioj**:
* ·      ***Cichorium bottae*** A.Deflers, el Jemeno kaj najbaraj partoj de Saud-Arabio.
* ·      ***Cichorium calvum*** Asch., el Etiopio, disvastiĝinta en Mezeŭropo.
* ·      ***Cichorium endivia*** L., el mediteranea areo, uzata ekde antikveco en formo de salato, jen kaj jen sovaĝiĝinta en forlasitaj terenoj, varmamaj herbejoj kaj tritikaj kampoj..El ĝi oni produktas salaton, interalie skarolon aŭ larĝfolian cikorion (*Cichorium endivia* var. *latifolium* Lam.) kaj krispan cikorion (*Cichorium endivia* var. *crispum* (Mill.) Lam.).
* ·      ***Cichorium glandulosum*** Boiss. & A.Huet, el Okcidenta Azio.
* ·      ***Cichorium intybus*** L. (Amara cikorio), el Mezeŭropo. Kreskas en forlasitaj terenoj, varmaj herbejoj. Ofte kultivata por produkti salaton, (Bruselan cikorion) kaj surogaton de kafo. Supozata etimologio de 'intybus': vorto el Sirio, kiu eble signifis tigon kavan kiel fluto. Ĝia araba nomo 'hindibâ' ( هندباء) nuntempe ŝajnas pli uzata por legoma cikorio.
* ·      ***Cichorium pumilum*** Jacq., el Mediteranea regiono. Kelkaj herbejoj, ĉefe argilaj grundoj.
* ·      ***Cichorium spinosum*** L., el orientmediteranea regiono.

## Referencoj 
Kategorio:Asteracoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Legomoj
Árni Böðvarsson

**Árni Böðvarsson** (naskiĝis la , mortis la  en Rejkjaviko, Islando) estis islanda esperantisto, elstara filologo pri la islanda lingvo kaj redaktoro de ties norma vortaro. Li estis membro de UEA dum pluraj jardekoj kaj fakdelegito pri lingvistiko. Li kunfondis la Esperanto-societon Aŭroro en Rejkjaviko kaj agis kiel sekretario de la Islanda Esperanto-Asocio.

Li editoris Islandan-Esperantan Vortaron (1965) de B. B. Skatfell kaj verkis en Esperanto informan broŝuron pri la gramatiko de la islanda lingvo. Li estis membro de la LKK por la 62-a UK en Rejkjaviko (1977) kaj dum multaj jaroj ano de la komisiono de la Belartaj Konkursoj.

Kategorio:Islandaj gramatikistoj
Kategorio:Islandaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Visko

**Visko** (*Viscum* el santalacoj) estas genro de duonparazitaj arbustetoj kreskantaj sur kaj nutriĝantaj el diversaj arboj, sed havantaj normale verdajn foliojn, kiuj kapablas asimili karbondioksidon, cetere kun dikotomaj branĉoj unuseksaj, kvarnombraj floroj kaj blankaj beroj enhavantaj gluecan sukon.

En Ameriko, ekzistas similaj plantoj en la genro *Phoradendron*, kiujn oni nomas *Amerikaj viskoj* aŭ *foradendroj*.

## Specioj (elektitaj) 
* *Viscum album* – Blanka visko
* *Viscum articulatum*
* *Viscum bancroftii*
* *Viscum coloratum*
* *Viscum cruciatum*
* *Viscum diospyrosicola*
* *Viscum fargesii*
* *Viscum liquidambaricola*
* *Viscum loranthi*
* *Viscum minimum*
* *Viscum monoicum*
* *Viscum multinerve*
* *Viscum nudum*
* *Viscum orientale*
* *Viscum ovalifolium*
* *Viscum triflorum*
* *Viscum whitei*
* *Viscum yunnanense*

## Referencoj 
Kategorio:Santalacoj