Ruĝgorĝa kolimbo

La **Ruĝgorĝa kolimbo** aŭ **Ruĝgorĝa gavio** (*Gavia stellata*) estas migranta birdospecio el la familio de Gaviedoj aŭ kolimboj, kiu troviĝas en Norda Hemisfero. Ili reproduktiĝas ĉefe en arktaj regionoj, kaj vintrumas en nordaj marbordaj akvoj. Ĝi estas la plej amplekse distribuata membro de la familio de kolimboj.

La birdo grandas 55-67 cm, ĝi estas pli malgranda ol la Granda kolimbo kaj la plej malgranda kaj plej hela el la tutmondaj kolimboj. Vintre, ĝi estas nebunta birdo, grizeca supre nuance al blanka sube. La vintra plumaro estas pli hela, ol tiu de la Arkta kolimbo, la dorso estas blanke makulita, la ventro estas blanka. Ĝia kapo estas duone blankaj kaj griza. En ĝia reprodukta plumaro, ĝi akiras la distingan ruĝan gorĝareon (tio vidiĝas defore kiel nigra) kiu estas tialo por ties komuna nomo, la kapo estas griza, la dorso estas sendesegnaĵa, brungriza. Ĝi estas facile rekonebla per la milde suprenkliniĝanta beko (la beko de la Arkta kaj Granda kolimboj estas rekta).

Fiŝoj formas la kernon de ties dieto, kvankam ili manĝas ankaŭ amfibiojn, senvertebrulojn kaj plantomaterialon. Ĝi estas monogama specio, kaj formas longdaŭrajn parligojn. Ambaŭ membroj de la paro kunlaboras al nestokonstruado, kovado de ĝenerale du ovoj kaj nutrado de la idoj. Vintre ĝi ofte grupiĝas ĉe la marbordaj akvoj. Tiam ĝi aspektas pli blanka ol la aliaj kolimbospecioj. Ĝia voĉo estas pli alta „kra-ŭ” ol tiu de arkta kolimbo aŭ plendanta veado. Vintre ĝi vivas ĉe la marbordaj akvoj, somere ĝi nestas en la nordaj kovejoj ĉe profundaj lagetoj, golfoj. Ĝi estas pli malofta vidaĵo ol la Arkta kolimbo.

La **Ruĝgorĝa kolimbo** havas grandajn tutmondan populacion kaj teritoriojn, kvankam kelkaj populacioj estas malpliiĝantaj. Inter ĉefaj minacoj estas naftoverŝado, habitata degradado, poluado kaj fiŝkaptadaj retoj. Naturaj predantoj estas diversaj specioj de mevoj, kaj ambaŭ Ruĝa kaj Arkta vulpoj, rabas ovojn kaj idojn. Tiu specio estas protektita de nombraj internaciaj traktatoj.

## Taksonomio kaj etimologio 
Unuafoje priskribita de dana naturalisto Erik Pontoppidan en 1763, la Ruĝgorĝa kolimbo estas monotipa specio, sen distingaj subspecioj spite sia granda teritorio tra Holarkto. Ties rilataro kun la aliaj kvar kolimboj estas komplika; kvankam ĉiuj apartenas al la sama genro, ĝi diferencas pli ol la aliaj laŭ morfologio, kutimaro, ekologio kaj reprodukta biologio, Oni supozas, ke ĝi evoluis en Palearkto, kaj poste etendiĝis al Nearkto. La specifa epiteto *stellata* estas latina vorto por "ornama per stelo" aŭ "steleca", kaj aludas al la birda makuleca dorso en sia nereprodukta plumaro.) kun enverguro de 91-120 cm, kaj pezo de 1-2.7 kg. Ambaŭ seksoj estas similaj laŭ aspekto, kvankam maskloj tendencas esti iom pli grandaj kaj fortikaj ol inoj. En reprodukta plumaro, plenkreskulo havas malhelgrizajn kapon kaj kolon (kun mallarĝa blankanigra strieco en la malantaŭo de la kolo), triangulan ruĝan gorĝomakulon, blankajn subajn partojn kaj malhelgrizbrunan dorsoŝultron. Ĝi estas la ununura kolimbo kun tutmalhela dorso en reprodukta plumaro. La nereprodukta plumaro estas pli senkolora kun mentono, antaŭo de kolo kaj multe de vizaĝo (ĝis okulo) blankaj, kapopinto kaj malantaŭo de kolo grizaj, kaj konsiderinda blanka punkteco ĉe la malhela dorso.

dekstra|eta|Plenkreskulo en reprodukta plumaro en Islando.
[eta|Tre junaj birdoj estas kovrataj per malhela bruna aŭ griza [lanugo.|alt=Dark grey fuzzy-looking chick floats on water.]]
Tuj post eloviĝo la juna Ruĝgorĝa kolimbo estas kovrata per fajna milda lanugo. Ĉefe malhela bruna aŭ griza supre, ĝi estas iome pli pala ĉe la flankoj de kapo kaj kolo, same kiel ĉe la gorĝo, brusto, kaj flankoj, kun palgriza malsupra brusto kaj ventro. Post semajnoj, tiu unua lanugo estas anstataŭata de dua, pli pala tavolo de lanugo, kiu estas siavice anstataŭata de disvolviĝantaj junulaj plumoj. La junula plumaro estas simila al tiu de plenkreskulo, kvankam kun kelkaj distingaj karakteroj. Ĝi havas pli malhelajn frunton kaj kolon, kun tre disa makuleco en flankoj de la kolo kaj gorĝo. Ties dorso estas pli bruna kaj malpli makuleca, kaj ties subaj partoj estas nuance al bruna. Ties okuloj estas ruĝecbrunaj kaj ties beko estas palgriza. Kvankam kelkaj junaj birdoj tenas tiun plumaron ĝis meza vintro, multaj rapide iĝas virtuale nedistingeblaj el plenkreskuloj, escepte pro siaj pli palaj bekoj.

### Voĉo 
Plenkreskulo de Ruĝgorĝa kolimbo havas nombron de voĉoj, kiuj estas uzataj en diferencaj cirkonstancoj. Dumfluge, dum preterpasado de samspecianoj aŭ dum cirklado de sia propra akvejo, ĝi elsendas serion de rapidaj kvankam ritmaj ridegoj kvazaŭ de ansero, je kvin alvokoj por sekundo. Ties averta alvoko, kaze de ĝenado fare de homoj aŭ ĉebordaj predantoj, estas mallonga kvakeca bojado. Malaltatona ĝemeca alvoko, uzata ĉefe kiel kontaktalvoko inter partneroj kaj inter gepatroj kaj junulo, sed ankaŭ dum kopulacio, estas farata per fermita beko. Tiu specio havas ankaŭ mallongan plorecan alvokon, kiu descendas iomete laŭ tonalto kaj daŭras ĉirkaŭ unu sekundo; pro fortaj harmonoj ĉirkaŭ la unuaranga tonalto, tiu miaŭa alvoko estas pli muzika ol ties aliaj alvokoj. Alia alvoko — akra, pulseca kverado kiu altiĝas kaj falas laŭ tonalto, kaj estas tipe ripetita ĝis 10-foje en serio — estas uzata en teritoriaj renkontoj kaj parligoj, kaj de gepatraj birdoj kuraĝigante siajn junulojn moviĝi surtere inter akvejoj. Konata kiel "longa alvoko", ĝi estas ofte elsendata duope, kio estas nekutima inter kolimboj; la ina kontribuo estas pli longa kaj pli milda ol tiu de ŝia partnero.

## Habitato kaj distribuado 
[dekstra|eta|La Ruĝgorĝa kolimbo reproduktiĝas ĉefe ĉe marborda [tundro, ofte sur tre malgrandaj lagoj.|alt=aerial view of tundra, with numerous small lakes dotting the ground]]
La Ruĝgorĝa kolimbo reproduktiĝas ĉefe ĉe regionoj de Arkto de norda Eŭrazio kaj Nordameriko (ĝenerale norde de latitudo 50°N), kaj vintrumas en nordaj marbordaj akvoj, Malkiel aliaj kolimboj, tiu ĉi regule uzas tre malgrandajn nesalakvajn lagojn kiel reproduktajn lokojn.

En Nordameriko, ĝi vintrumas regule laŭlonge de ambaŭ marbordoj, kun teritorioj tiom for sude kiom ĝis Baskalifornia Duoninsulo kaj la Golfo de Kalifornio en nordokcidenta Meksiko; ĝi estis registrita kiel vaganto en la interna meksika subŝtato de Hidalgo. En Eŭropo, ĝi reproduktiĝas en Islando, norda Skotlando, nordokcidenta Irlando, Skandinavio kaj norda Rusio, kaj vintrumas laŭlonge de la marbordo tiom for sude kiom ĝis partoj de Hispanio; ĝi regule ĉeestas ankaŭ laŭlonge de ĉefaj internaj akvejoj, inklude areojn de la Mediteraneo, Egeo kaj Nigra Maro, same kiel ĉe grandaj riveroj, lagoj kaj akvorezervejoj. Ĝi ĉeestis kiel vaganto tiom for sude kiom ĝis Maroko, Tunizio kaj Gambio. En Azio, ĝi reproduktiĝas en nordaj areoj de Siberio, kaj vintrumas laŭlonge de la pacifika marbordo tiom for sude kiom ĝis Ĉinio, Japanio kaj Tajvano. Ĝi estis kiel vaganto en Mongolio. Ĝi estas la nura specio de kolimbo kapabla ekflugi rekte el tero. Kaze de timo, ĝi povas submerĝi ĝis nur sia kapo aŭ beko montriĝas super la akva surfaco.

La Ruĝgorĝa kolimbo estas dumtaga migranto, kiu veturas sole aŭ en izolaj grupoj, ofte alte superakve. Siberiaj populacioj veturas centojn da mejloj supertere survoje al siaj eŭropaj vintrejoj. Ĝi estas forta fluganto, kaj ĝi estis registrita je rapidoj inter 75 kaj 78 km/h. Kiel ĉe ĉiuj membroj de ties familio, la Ruĝgorĝa kolimbo trapasas samtempan mudon ĉe flugiloj, kaj perdas ĉiujn sian flugoplumojn samtempe iĝante senfluga dum periodo de 3–4&nbsp;semajnoj. Tamen, malkiel aliaj kolimboj — kiu suferas tiun mudon malfrue vintre —la Ruĝgorĝa kolimbo perdas sian flugokapablon foje inter fine de la somero kaj fine de la aŭtuno.

### Manĝado 
eta|dekstra|Ekde kiam ili estas 3–4&nbsp;tagaĝaj, la junuloj estas nutrataj el fiŝoj — kiuj povas esti tro grandaj kompare kun la grando de la ido.|alt=Two small fuzzy blackish chicks—one swallowing a silver fish—float on water beside a larger bird with a black back and gray neck.
Kiel ĉe ĉiuj membroj de ties familio, la Ruĝgorĝa kolimbo estas ĉefe fiŝomanĝanto, kvankam ĝi manĝas foje ankaŭ moluskojn, krustulojn, ranojn, akvajn senvertebrulojn, insektojn, fiŝan ovaron aŭ eĉ plantan materialon. Ĝi kaptas pli ol ponardas sian predon, kiu estas ĝenerale kaptita subakve. Kvankam ĝi normale plonĝas kaj naĝas uzante nur siajn piedojn por propelado, ĝi povas uzi ankaŭ siajn flugilojn se ĝi bezonas turniĝi aŭ akcele rapide. Persekuta subnaĝado gamas el 2-9 m profunde, kun averaĝa subakva tempo de ĉirkaŭ unu minuto.

Jam dum la unuaj kelkaj tagoj post eloviĝo, la junuloj de Ruĝgorĝa kolimbo estas nutrataj per akvaj insektoj kaj malgrandaj krustuloj fare de ambaŭ gepatroj. Post 3–4&nbsp;tagoj, la gepatroj ŝanĝas al fiŝoj sufiĉe malgrandaj por ke la junuaj birdoj povu engluti ilin komplete. Ĉirkaŭ kvar semajnoj de aĝo, la junuloj povas manĝi la saman manĝon — de sama grando — kiel ties gepatroj. La junaj birdoj povas esti nutrataj dum iome da tempo post elnestiĝo; plenkreskuloj estis foje vidataj dum nutrado per fiŝoj al junuloj ĉemare kaj en internaj lagoj en Britio, centojn da kilometroj for el reproduktejaj areoj.

### Reproduktado kaj survivado 
eta|dekstra|Idoj estas lertaj naĝantoj, kapablaj akompani siajn gepatrojn tuj post eloviĝo.|alt=Small fuzzy black chick floats beside a larger bird on calm water with a muddy bank and tall grass in the background
[eta| *Gavia stellata* - [MHNT]]
La Ruĝgorĝa kolimbo estas monogama specio kiu formas longdaŭrajn parligojn. Ambaŭ seksoj konstruas la neston, kiu estas neprofunda skrapaĵo (aŭ foje platformo el koto kaj vegetaĵaro) kovrita per vegetaloj kaj foje per kelkaj plumoj, kaj situanta ĉe duonmetro el la bordo de malgranda lageto. La ino demetas du ovojn (kvankam oni registris ankaŭ ovokvantojn de 1–3 ovoj); ili estas kovataj dum 24–29&nbsp;tagoj, ĉefe fare de la ino. La ovoj, kiuj estas verdecaj aŭ olivec-brunecaj makulitaj je nigra, estas 75x46 mm kaj havas mason de 83 g, el kio 8% estas ŝelo. La junuloj estas frumaturaj tuj post eloviĝo: lanugaj kaj movokapablaj havante malfermajn okulojn. Ambaŭ gepatroj nutras ilin per malgrandaj akvaj senvertebruloj dekomence, kaj poste per malgrandaj fiŝoj dum 38–48&nbsp;tagoj. La gepatroj plenumas trompoceremoniojn por malproksimigi predantojn for el la nesto kaj la idoj.

## Konservostatuso kaj minacoj 
eta|maldekstre|Ruĝgorĝa kolimbo
Kvankam la Ruĝgorĝa kolimbo ne estas tutmonde minacata specio, ĉar ĝi havas grandan populacion kaj enorman teritorion, ŝajne estas populacioj kiuj malpliiĝas. La nombroj kalkulitaj per enketoj de la Fiŝkapta kaj Natura Servo de Usono en Alasko montras populacian malpliiĝon de 53% inter 1971 kaj 1993, ekzemple, kaj la nombroj falis ankaŭ en kontinenta Eŭropo. En 2002, Wetlands International ĉirkaŭkalkulis tutmondan populacion de 490,000 al 1,500,000&nbsp;individuoj; la tutmonda populacitendenco ne estis kalkulita. en Ameriko ĝi estas protektita de la Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918. Naftoverŝado, habitatodegradado, kaj fiŝkaptaj retoj estas inter ĉefaj minacoj kiun tiu ĉi specio frontas. studoj indikas altan nivelon de evito de ventocentralaj areoj, kvankam mortoj pro rekta frapo kontraŭ la aergeneratoroj ŝajnas nekomunaj. Altaj niveloj de hidrargo en la medio kondukis al reproduktaj malsukcesoj en kelkaj areoj, inklude partojn de Svedio. Studoj en Svedio montris ankaŭ ke ili povus esti tuŝitaj negative de la acidigo de la lagoj, ĉar la fiŝoj kiujn ili predas suferas pro malalta pH. Ĉe reproduktejaj areoj, la Arkta kaj la Ruĝa vulpoj estas ĉefaj predantoj de ovoj, dum la Granda rabmevo, la Parazita rabmevo kaj variaj specioj de mevoj de la genro *Larus* (inklude speciojn kiaj la Nigramantela mevo kaj la Glacimevo) estas predantoj kaj de ovoj kaj de junuloj.

Oni scias, ke tiu ĉi specio utilis kiel gastiganto por almenaŭ 51&nbsp;specioj de parazitoj, plej el kiuj estas nematodoj, digenea kaj cestodoj portitaj interne; nur ununura sola specio de laŭso estas konata kiel ekstera parazito. Ĝi foje portas gravajn populaciojn de diatomeoj (mikroskopa fitoplanktono) sur sia ekstera plumaro. La Ruĝgorĝa kolimbo suferas pro birda gripo kaj botulismo de Tipo E , kaj estas regule mortigita pro ingestado de neŭrotoksinoj produktitaj de algara eksplodo nome "ruĝa tajdo". Dum algoflorado de 2007 grandaj nombroj de tiu birdospecio mortis ankaŭ pro hipotermio, post ties plumaroj iĝis hirtigitaj de proteina subprodukto de algoj, kiuj malpliigis la insuligajn efikojn de ties plumaro.

## En homa kulturo 
Juvenile Red-throated Diver|eta|dekstra|Junuloj havas pli malmultajn makulojn durdorse kaj pli malhelajn kolojn ol la plenkreskuloj.|alt=Grayish bird with white speckles on its back and a sharply pointed gray bill floats on water
Uzita kiel manĝofonto ekde prahistoriaj tempoj, la Ruĝgorĝa kolimbo estas ankoraŭ ĉasata de indiĝenaj popoloj en kelkaj partoj de la mondo nuntempe. Oni kapras kaj birdoj kaj ovojn, foje en gravaj nombroj; dum unu studo en la insulo Igloolik de norda Kanado, 73% el ĉiuj ovoj de Ruĝgorĝa kolimbo demetataj ene de la studita teritorio de 10&nbsp;km2 dum du reproduktaj sezonoj estis kolektita de indiĝenaj loĝantoj de la insulo. En kelkaj partoj de Rusio, oni uzas tradicie haŭtaĵojn de Ruĝgorĝa kolimbo por fari ĉapelojn kaj variajn vestornamojn, inklude kolringojn. La specio estis ŝlosila ankaŭ por kreomitoj de indiĝenaj grupoj tra la tuta Holarkto. Laŭ la mito — kiu varias nur iomete inter versioj, spite la foje ampleksaj distancoj kiuj separas la grupojn kiuj kreas je ĝi — la kolimbo estis petata de granda ŝamano alporti teron el la marbordo. Tiu tero estis poste uzita por konstrui la mondan sekan teron.

Tiom ĵuse kiom ĉe la 1800-aj jaroj, la kutimaro de la Ruĝgorĝa kolimbo estis uzita por antaŭscii la venontan veteron; laŭ la konvencia kono de la klimato, birdoj flugantaj internen aŭ elsendantaj mallongajn kriojn antaŭanoncis bonan veteron, dum tiuj flugantaj for al la maro aŭ elsendantaj longajn, ĝemajn kriojn antaŭanoncis pluvon.

Kelkaj landoj kiaj Aland, Butan, Japanio kaj Komoroj eldonis poŝtmarkojn aperigantajn bildojn de la Ruĝgorĝa kolimbo.

## Vidu ankaŭ 
* Blankbeka kolimbo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://images.google.com/images?q=Gavia+stellata 
* http://www.sofnet.org/index.asp?lev=2043&typ=1  
* http://www.projekt-lom.com  
* http://www.dofbasen.dk/ART/art.php?art=00020 

Kategorio:Gaviedoj
Kategorio:Birdoj de Pollando