Volapuko

[eta|maldekstra|250px|*Al unu homaro unu lingvon*, slogano de Volapuko antaŭ [Volapuko II|la reformo]]
eta|maldekstra|250px|Emblemo de Volapuko el gramatiko de Johann Martin Schleyer

**Volapuko** (propralingve: Volapük aŭ Volapꞟk) estas planlingvo inventita de Johann Martin Schleyer en 1879. Oni skribas ĝin per la latina alfabeto. Hodiaŭ ĝi havas kelkdek parolantojn.

## Historio 
En 1879 germania prelato Johann Martin Schleyer /ʃlaɪər/, katolika pastro en la loĝloko Litzelstetten norde de Konstanco borde de la Bodenlago, kreis novan lingvon por la tuta mondo, onidire pro la konsilo de Dio. Laŭ Schleyer mem, tio okazis en la nokto de 31-a de marto, kiam li ne povis dormi kaj la projekto aperis preta, aŭ preskaŭ preta, en lia menso. En la jaro 1879, la lingvo estis publikigita en la gazeto «», kaj poste libroforme en 1880.

La ideo iĝis sufiĉe populara, kaj post kelkaj jaroj la nova lingvo Volapuko akiris anaron de pli ol centmil homoj tra Eŭropo kaj Ameriko. Okazis internaciaj kongresoj en 1884 (Friedrichshafen), 1887 (Munkeno), kaj 1889. En 1889 ekzistis 316 lernolibroj en 25 lingvoj, 283 kluboj, kaj ĉirkaŭ 25 gazetoj, inter kiuj *Zi vol lölik*. En la jaro 1887, la Usona Filozofia Societo fondis komisionon por esplori la sciencan valoron de Volapuko.

Malgraŭ tiu frua sukceso, post dek jaroj ĝia parolantaro frakasiĝis pro luktoj pri la reg- kaj reform-povo de la lingvo. La plimulto anstataŭe subtenis aliajn planlingvojn, ekzemple la tiam aperintan Esperanton.

En 1931, Arie de Jong faris revizion de Volapuko, la tielnomatan Volapuko II, kiun ekuzis ĉiuj aŭ preskaŭ ĉiuj parolantoj de la lingvo. Nuntempe malmultaj volapukistoj uzas tiun version. Oni rekomendas, ke se interesatoj volas kontakti kun vivaj volapukistoj do ili lernu la revizion Volapuko II; aliflanke, por la studoj pri historio de Esperanto pli interesa estas la originala formo (de Schleyer).

Laŭ Enciklopedio de Esperanto:

Gravaj kolektoj da volapukaĵoj ekzistas ĉe Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno, la Amerika Filozofia Societo en Filadelfio, Pensilvanio, kaj la Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia en La Chaux-de-Fonds, Svislando.

Ekzistas du retpoŝtaj diskutgrupoj dediĉitaj al volapuko, kaj kelkaj retpaĝoj parte aŭ tute en Volapuko, krom pluraj kun informo kaj lerniloj, ĉefe en la angla kaj Esperanto.

## Gramatiko 
### Elparolo kaj skribo 
[eta|Schleyer proponis alternativajn formojn por la [umlaŭto|umlaŭtaj literoj, kiuj tamen ne prosperis.]]

Volapuko uzas signaron, en kiu 27 literoj kaj fonemoj interrespondas pounuope. Ĝi uzas la novlatinajn literojn krom *q* kaj *w*, kaj prae ĝi ne havis la literon *r*. En la sekva tabelo la prononcindikoj estas laŭ la Internacia Fonetika Alfabeto:

|style="vertical-align:top;"|

|style="vertical-align:top;"|

|style="vertical-align:top;"|

|}

**Rimarkoj**
# La literon *r* kaj la fonemon /r/ enkondukis en Volapukon la 2an la reformo de DE JONG.
# Ĉe la fonemoj respondaj al *c, j, s, x, z* oni ne distingas inter la alofonoj senvoĉaj kaj voĉaj. En la moderna Volapuko-2a oni preferas la voĉan alofonon: c=ĝ, j=ĵ, s=z, x=gz, z=dz. La preferoj de Schleyer estis inversaj (c=ĉ, j=ŝ ktp), kun eventuala voĉiĝo de la plurnombra finaĵo *s* en la kombinoj *bs, ds, gs, ls*.
# La akcento estas fiksita sur la **lasta** silabo.
# Por la umlaŭtaj literoj *ä, ö* kaj *ü* oni iam uzas surogatojn ay, oy, uy (kp la germanajn ae, oe, ue, la esperantajn cx, ux).

### Vortprovizo 
La vortprovizon Schleyer prenis el diversaj eŭropaj lingvoj, ofte aliformigita preter facila rekonebleco. Ekzemple, "vol" (mondo) kaj "pük" (lingvo) devenas el la anglaj vortoj "**wo**r**l**d" (/**wɜːl**d/ aŭ /**wɝl**d/ > /vol/) kaj "s**peak** (speech)" (/s**pik**/ > /pyk/). (Komparu al "Newspeak", Nov**puko** aŭ Ek**puko**; kaj al "Mondlingvo", Vola**puko**.) Tiuj ŝanĝoj havas du ĉefajn kialojn: Schleyer evitis kunmetojn de konsonantoj, malfacilajn por multaj, kaj li forlasis "r", uzante nur "l" ĉar parolantoj de lingvoj kiel la ĉina ne distingas tiujn du fonemojn. Kvankam tute malgrava lingvistike, tiun ĉi "deformadon" multe mokis la kontraŭuloj de la lingvo. (Nuntempe, la "logika" planlingvo Loĵbano simile deformas sian vortprovizon por akordigi ĝin je ĝia unika fonologio. La mallongdaŭra Vorlin, kies ĉiuj radikoj havas formon KVK aŭ KVKVK, uzis similan metodon.)

### Morfologio 
La gramatiko de Volapuko estas, simile al tiu de Esperanto, ĝenerale bazita je la hindeŭropaj lingvoj kun pli regulita karaktero: gramatikaĵoj formiĝas per kunmetado de neŝanĝeblaj elementoj, ne per ŝanĝemaj fleksioj. Same kiel Esperanto, Volapuko estas aglutina lingvo kiu uzas regularajn afiksojn. Same kiel la ĝermanaj lingvoj sed malsame kiel Esperanto, ĝi uzas kvar kazojn ĉe la substantivo: nominativo, genitivo, dativo, akuzativo. La verbo estas tre fajnsenca, kaj "fleksiiĝas" laŭ tempo, finiteco, aktiveco, persono, nombro, kaj (en la tria persono) sekso de la subjekto, laŭ volapukisto Karl Lenze, volapuka verbo havas 505 440 formojn. Simile kiel Esperanto, Volapuko havas multajn afiksojn por kunmeti vortojn el pli bazaj, ekzemple "-ad" (-aro en la originala Volapuko), "-ef" (-aro en Volapuko II), "-il" (-eta), "-öf" (-eco). La plejmulto de radikoj estas baze substantivoj, kaj oni povas fari el ili ne nur verbojn (per diversaj finaĵoj kaj komencaĵoj), adjektivojn (-ik), kaj adverbojn (-iko), sed ankaŭ prepociziojn (-ü) kaj konjunkciojn (-ä). La multenombrajn pronomojn oni faras el la ununombraj regule per "-s": "ob" = mi, "obs" = ni, ktp.

Volapuko II, la revizio de Arie de Jong, iom simpligis la gramatikon, kaj forigis iom da seksismo en la pronomoj kaj afiksoj (komparu kun Riismo).

## Kromsignifo "nekompreneblaĵo" de la vorto Volapuko 
Ĉar la vortoj en Volapuko estas forte modifitaj kompare kun la fonta vorto, kaj pro tio praktike nerekoneblaj, esperantistoj leginte aŭ aŭdante ion nekompreneblan foje diras: "Tio estas por mi volapukaĵo". Almenaŭ unu etna lingvo uzas la vorton simile: la dana  (vidu ankaŭ :da:Volapük (sprog). Tiu signifo de la vorto estas pli konata inter danoj ol la fakto ke iam ekzistis lingvo kun tiu nomo. Ankaŭ la rusaj vortoj *волапюк* kaj *воляпюк* (ambaŭ estas variaĵoj, kiuj tradukas la vorton Volapuko) havas la signifon *nekompreneblaĵo* kaj *miksaĵo de lingvoj* (vidu: :ru:волапюк).

## Influo de Volapuko al Esperanto 
L.L. Zamenhof konis Volapukon antaŭ ol publikigi Esperanton. Tiu projekto influis al Esperanto rilate al vortprovizo kaj gramatiko.

## Specimeno 
La Patro Nia:

## Iomete da nova populareco 
La Interreto ebligis denove pli bone lerni Volapukon. Ekzistas interretaj vortaroj inter volapuko kaj aliaj lingvoj. Almenaŭ angle kaj finne ekzistas ankaŭ gramatikoj de la lingvo interrete. Nun oni ne tamen provas uzi Volapukon lingvafranko, sed temas pri hobio kaj admiro de fino de la 19-a jarcento.

## Volapukistoj 
* Ralph Midgley

## Literaturo 
* Claus Killing-Günkel: *Vortaro Volapuko-Esperanto Esperanto-Volapuko kun etimologiaj rimarkoj*. 1996.

## Vidu ankaŭ 
* Volapuko II
* Volapuk-movado
* Kadem Volapüka

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Malgranda gramatiko de Volapuko per Esperanto de la antaŭa ĉifalo Brian Bishop.
* Mallonga gramatiko de Volapuko 
* Manlibro de Volapuko  en HTML kaj skanfoto de originala libro de 1888 
* Flenef bevünetik Volapüka Internacia Linguo de Amiko de la Mondo (angle).
* Dekleciona kurso pri volapuko   
* Ligaro pri Volapük ĉe Ken CAVINESS  
*  
* Historio de Volapuko  el la libro *Enkonduka lernolibro de interlingvistiko*
* 
* Volapükalised - Volapuka diskutgrupo ĉe Yahoo (en la lingvo kaj pri ĝi en diversaj aliaj lingvoj)
* A complete original grammar of Volapük (Schleyer's classic Volapük) by Charles E. Sprague - 1888  
* Una grammatica completa di Volapük in lingua italiana (1888) (il Volapük classico di Schleyer - non riformato) a cura di V. Amoretti  (itale)
* Blogo en Volapuko
* Volapuk Catalunya, retejo en la kataluna pri Volapuko kaj ĝia historio.

Kategorio:Ensociiĝintaj konstruitaj lingvoj

Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Konstruitaj lingvoj