open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Administra distriktaro (Germanio)

lang=de|eta|maldekstra|500px|Organiza strukturo de Germanio
**Administra distriktaro** aŭ simple **distriktaro** estas unuo de la ŝtata administrado de Germanio, kiu ekzistas en kvar el la entute dek ses federaciaj landoj. En tiuj federaciaj landoj ĝi hierarkie troviĝas inter la nivelo de la regionaj distriktoj (germane: *Kreis* aŭ *Landkreis*) aŭ urboj sen aparteno al tia distrikto (eksterdistrikta urbo, germane: *kreisfreie Stadt*) unuflanke, kaj la nivelo de la federaciaj landoj aliflanke. La ideo do estas grupigi plurajn distriktojn kaj kune organizi iujn komunajn taskojn - tial la esperantlingva nomo. Germanlingve la administra unuo nomiĝas *Bezirk*, *Regierungsbezirk* aŭ *Verwaltungsbezirk*, depende de la federacia lando.

La distriktaro plejofte nomiĝas laŭ tiu urbo, kie estas ĝia sidejo. En Bavario la distriktaroj nomiĝas laŭ historiaj teritorioj.

En la sekvaj kvar federaciaj landoj ekzistas distriktaroj:
* Baden-Virtembergo - 4 distriktaroj: Freiburg, Karlsruhe, Stuttgart, Tübingen
* Bavario - 7 distriktaroj: Supra Bavario, Malsupra Bavario, Supra Frankonio, Meza Frankonio, Malsupra Frankonio, Supra Palatinato, Ŝvabio
* Hesio - 3 distriktaroj: Darmstadt, Gießen, Kassel
* Nordrejn-Vestfalio - 5 distriktaroj: Arnsberg, Detmold, Düsseldorf, Kolonjo, MünsterMomente oni diskutas lasi nur du el tiuj kvin administraj unuoj, Kolonjo (Rejnlando) kaj Münster (Vestfalio), kaj el la restaj tri formigi novan unuon, kiu nomiĝu "distriktaro Rurregiono" (kun sidejo en Essen).

En la sekvaj kvar federaciaj landoj oni dum la lastaj jaroj malinventis la distriktarojn:
* 1999 Rejnland-Palatinato
* 2003 Saksio-Anhalto
* 2004 Malsupra Saksio
* 2012 Saksio

Laŭ la nuna stato do en 12 el la 16 federaciaj landoj la nivelo *"Bezirke"* ne ekzistas, kaj la sola administra unuo inter "komunumo" respektive "urbo" kaj la "federacia lando" estas la *"Landkreis"* respektive *"kreisfreie Stadt"*.

En tiuj federaciaj landoj, kie ili ekzistas, la distriktaroj formale estas instrumentoj de la administrado de la federacia lando, kiuj loke realigas iujn landajn politikajn decidojn, projektojn aŭ leĝojn. La distriktaroj politike do ne estas memstaraj, kaj ne ekzistas elektata parlamento. Distriktara prezidento (germane *Regierungspräsident*) estas nomumata de la federacia lando.

Kategorio:Administraj unuoj de Germanio
Altusried

**Altusried** estas komunumo en suda Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto *Oberallgäu* (Supra Algovio) en la distriktaro Ŝvabio de la federacia lando Bavario. Fine de  la komunumo havis  loĝantojn. Loko kaj regiono estas tre idiliaj kaj ŝatataj de turistoj. Menciindas la teatro en Altusried, kie kelkfoje en somero kvazaŭ la tuta loĝantaro prezentas profesiecan teatraĵon pri libereco kaj liberiĝo, ekzemple "Vilhelm Tell" aŭ "Johana de Orléans".

## Rilatoj al Esperanto 
En 1891 en la komunumo naskiĝis la Esperanto-pioniro kaj advokato Otto Eberler. Li estis komponisto de moderna dancmuziko kaj propagandisto de Esperanto en Germanio kaj eksterlando. En aŭgusto 1983 en Altusried okazis la 3-a Franc-germana junulara seminario de GEJ kaj JEFO.

## Eksteraj ligiloj 
*  
* retejo de la komunumoparto *Kimratshofen*

Dosiero:Altusried Manzen.jpg|tipa loka bieno
Dosiero:Mariä Himmelfahrt (Frauenzell) - 03.JPG|kirko de la komunumoparto *Frauenzell*
Dosiero:Freilichtbühne Altusried 2013.JPG|la amfiteatrejo

Kategorio:Distrikto Oberallgäu
Kategorio:Urboj de Bavario
Wolfenbüttel

eta|maldekstra|280ra|
eta|maldekstra|130ra|
**Wolfenbüttel** - prononco  aŭ per sistemo IFA   - estas urbo en la germana federacia lando Malsupra Saksio. Fine de  la urbo havis  loĝantojn sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la komunumoj Sickte, Dettum, Denkte, Ohrum, Cramme, Salzgitter kaj Braunschweig (Brunsvigo).

## Famuloj 
* Anna Amalia de Saksio-Vajmaro-Eisenach
* Anna Christine Kotzebue
* Auguste Dorothea von Braunschweig-Wolfenbüttel
* Heinrich David Wilckens

eta|maldekstra|180ra|
## Esperanto en Wolfenbüttel 
Almenaŭ en la jardeko antaŭ la unua mondmilito la eldonejo Heckner en la urbo eldonis multajn renomajn librojn en Esperanto, krome la artan revuon La bela mondo kaj Universo, kaj konatiĝis la urbonomon inter esperantistoj ankaŭ ekster Eŭropo. Inter multaj literaturaj verkoj ankaŭ estis iuj pli "teknikaj" instruiloj - ekzemple en 1910 d-ro Albert Schramm publikiis en la eldonejo la verkon *Esperanta Stenografio*. Krome en la apuda urbo Brunsvigo en 1906 okazis la 1-a Germana Esperanto-Kongreso, post interalie en 1972 la 50-a kaj en 2023 la 100-a Germana Esperanto-Kongreso.

### Esperantistoj de Wolfenbüttel 
*Kate Jahns, ĵurnalistino kaj kunfondantino de GEA en 1906

## Faktoj 
*Situo: 52º 10' NO, 10º 32' OR
*Averaĝa alteco: 77 metroj super la marnivelo
*Horzono: GMT+1h (+2h de aprilo ĝis oktobro)

## Turismaj celoj en la ĉirkaŭaĵo 
* Harc-montaro

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Urboj de Malsupra Saksio
Kategorio:Brunsvigo-Wolfenbüttel
Jalisco

eta|255px|katedralo de Jalisco
eta|255px|Puerto Vallarta

**Ĥalisko**  (hispane : **Jalisco**) estas meksika federacia ŝtato. Ĝi situas okcidente de la lando, apud la Pacifika Oceano. Administre ĝi estas dividita en 12 regionojn (Vidu ankaŭ la artikolon regionoj de Jalisco) kaj 124 komunumoj (Vidu la liston de komunumoj en Jalisco).

Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Limnajbaroj estas .

La nomo devenas el du navatlaj vortoj: *Xalli* (*sablo*) kaj *ixco* (*loko* aŭ *surfaco*).

Jalisco estas la tria plej loĝata ŝtato en Meksiko, kaj unu el la plej gravaj kun rilato al la ekonomiaj, komercaj kaj kulturaj aktivaĵoj. Ĝia ĉefurbo estas Gvadalaharo (*Guadalajara*), kolonia urbo, kies metropola areo estas la dua plej granda aglomeraĵo en Meksiko.

Aliaj gravaj urboj estas: Puerto Vallarta, Ajijic, Chapala kaj Ciudad Guzmán.

Ĥalisko estas konsiderata la origino de la muziko *mariachi* kaj de la tekilo.

## Famaj personoj 
* Mariano Azuela
* Juan Rulfo
* Juan José Arreola
* Fernando del Paso
* Esperantisto Jesús Amaya Topete

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĉapalaa Lago
* Granda Gvadalaharo
* Kartelo de Jalisco de la Nova Generacio

## Eksteraj ligiloj 
* Registaro (hispane)
* INEGI: sociologiaj demografiaj statistikoj (hispane)
* INEGI: geografiaj informoj  (hispane)
Incesto

**Incesto** (ankaŭ nomata ***sangadulto***) estas seksumado kun familiano aŭ parenco.

Plej multaj kulturoj tabuas inceston, almenaŭ en la grado inter (ge)fratoj kaj inter generinto kaj ido. Tamen ne ĉiam kaj ĉie estis tiel ĉi ĉar la ideo pri parenceco kaj seksumado estas malsama de kulturo al kulturo.

Laŭ Claude Lévi-Strauss, tabuo pri incesto estas la bazo de socia organizo, ĝi estas la unua leĝo de la homa socio. Laŭ li, tabuo de incesto devigis al viroj "ŝanĝi" fratinojn kaj tio kreis sociajn rilatojn.

Malakcepto aŭ timo pri incesto estas la bazo de tradiciaj rakontoj kaj eĉ de modernaj verkoj de literaturo aŭ aliaj artoj, kiel ekzemple la fama *Cent jaroj da soleco* de la fama kolombia verkisto Gabriel García Márquez.

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Seksatenco
* Genetiko
* Pedofilio
* Enkruciĝo

Kategorio:Antropologio
Kategorio:Genetiko
Kategorio:Familio
Kategorio:Homa seksumado
Kategorio:Psikologio
Teismo

**Teismo** en la plej larĝa senco estas la kredo, ke por klarigi aŭ doni signifon al la kosmo kaj al nia ĉeesto en ĝi necesas la antaŭa ekzisto de ia dio. La vorto devenas el la antikva greka *theos*.

Estas kelkaj variantoj de teismo, ekzemple:
* Monoteismo (aŭ unudiismo) — la kredo, ke ekzistas nur unu dio. Hodiaŭaj monoteismaj religioj inkludas kristanismon, islamon, kaj judismon.
* Politeismo (aŭ plurdiismo) — la kredo, ke ekzistas pli ol unu dio. Pli mallarĝaj sencoj de "teismo" ofte ne inkludas politeismon.

Oni povas konsideri diismon kiel varianto de teismo en la plej larĝa senco. Tamen diistoj kredas ke, kvankam ekzistas dio, ĝi ne intermetas sin en la aferoj de la universo, kaj ke religiaj kredoj devas esti bazata sur nur logikaj kialoj. Diistoj kutime rifuzas kredi je supernaturaj okazoj.

La mala de teismo estas ateismo: t.e. malakcepto de la kredo, ke ia diaĵo ekzistas.

## Vidu ankaŭ 
* Antiteismo
* Diismo
* Karl Christian Friedrich Krause
* Religio
* *La lingvaĵo de Dio*

Kategorio:Kosmo
Kategorio:Difino
Kategorio:Dio
Alaho

**Alaho** (, &nbsp; ) estas la araba vorto por «Dio». Ĝi estas vaste konsiderata kiel deveninta de rekonstruita praŝemida radiko ***ʔ-l**, kvankam la maniero estas pridisputata.

Iuj opinias, ke estas eraro, traduki la arablingvan *ʾAllāh* per *Allah* (kiel Italo Chiussi en Korano) aŭ *Alaho,* kaj proponas kiel tradukon simple *Dio.* Ili klarigas, ke la araba esprimo signifas laŭvorte "la dio" (artikolo *al-* + *ilāh*), kaj la difina artikolo egalvaloras al la uzo de majusklo (ne ekzistas uskleco en la araba).

## Uzo 
La vorto Alaho estas uzata de islamanoj en la tuta mondo, kaj ankaŭ de arabeparolantaj kristanoj, judoj aŭ aliaj.

Kvankam arabparolantoj de diversaj kredoj uzas tiun saman vorton, nur en islamo ĝi estas kutime uzata eĉ de alilingvanoj. Eble tial estiĝis la ofta miskompreno ekster arabaj nacioj ke ĝi estas aparte islama vorto; okcidentanoj kutimas uzi la vorton "Allah" por specifi la islaman koncepton de Dio, kvankam ĝi uziĝis de judoj kaj kristanoj jam dum pluraj jarcentoj antaŭ Mahometo.

De islama vidpunkto Alaho estas la plej valora nomo de Dio, ĉar ne temas pri priskriba nomo, kiel la 99 aliaj nomoj de Alaho, sed pri la nomo de la ĉeesto mem de Dio unueca.

Ĉiufoje kiam islamano diras "Alaho", krom citante la Koranon, tiu islamano devas aldoni la frazon « Subhanahu ŭa ta'ala », kiu signifas « Gloro al Ĝi, Ĝi estas levita (super ĉio) », montrante sian respekton. Eblas ankaŭ diri « 'Azza ŭa ĝalla » aŭ « Ĝalla ĝalaluh » (ﷻ).

## Vidu ankaŭ 
* Islamaj terminoj
* Korano
* Islamo
* Araba lingvo
* Araba alfabeto
* La Nomoj de Dio en Islamo

## Notoj 
Kategorio:Islamo
Kategorio:Arabaj vortoj
Kategorio:Islama terminaro
Eburo

eta|Eburo en transporta kesto
eta|Ornamaĵo el elefanta eburo
eta|Ornamaĵo el elefanta eburo
[eta|Transversa sekcaĵo tra [mamuto|mamuta dento el eburo]]

**Eburo** estas blanka kaj malmola substanco, kiu konsistigas la dentegojn de elefanto kaj de kelkaj aliaj bestoj kiel mamutoj, hipopotamoj, aproj, narvaloj k.a. Ĝi estas tre valora, multekosta materialo, uzata por pretigi ornamaĵojn aŭ etajn ilojn. Ties uzado por valoraj artaĵoj estas historia el antikvaj tempoj. En moderna epoko kaj danke al facileco por ĉasado de elefantoj pere de povegaj pafiloj kaj la facileco por transporto de tiu peza materialo, kondukis al troa ekspluatado de la materialo kaj sekva amasbuĉado de elefantoj, kies populacioj malaltiĝis en diversaj mondoregionoj, ĝis tia punkto ke en regiona nivelo la specio povis iĝi formortinta. Krome estiĝis etika polemiko kiu kritikis la kruelaĵon mortigi tiujn bestojn nur por profiti el la dentegoj. Tio kondukis al malpermeso de tiu ĉasado kaj sekve al malpermeso de komerco de eburo kaj eburaĵoj.

Laŭ Francisko Azorín **Eburo** estas *Osto de la elefantaj dentegoj, ofte uzata por artaj objektoj.* Kaj li indikas etimologion el la latina *ebur* (eburo). Kaj li aldonas teknikajn terminojn kiaj **Eburario** aŭ **Eburarto**; traktato pri artaj eburaĵoj, ili prilaborado, historio k. kritiko.

[thumb|maldekstre|Eburarta [Filigrano (artmetio)|filigrano en Muzeo Fondaĵo Mercedes Calle, Cáceres.]]
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* TRAFFIC; *New report confirms ‘major surge’ in ivory smuggling in 2011*
* EIA *Blood Ivory: Exposing the myth of a regulated market*
* Federation of Environmental Organizations Sri Lanka: *Blood Ivory to Buddhist Temples?* 
* Gemological properties of ivory 
* The International Ivory Society

Kategorio:Substancoj
Kategorio:Gemoj
Braunschweig

eta|250ra|Kastelo Dankwarderode
eta|Braunschweiger Wallring Collage
**Braunschweig** , esperantlingve **Brunsvigo**, estas urbo en la germana federacia lando Malsupra Saksio (*Niedersachsen*). Ĝi estas centro de la regiono oriente de Hanovro kaj post ĝi dua urbo laŭ grandeco de Malsupra Saksio. La skribita historio de Brunsvigo komenciĝis en la 8-a jarcento. Ĝi apartenis kiel unu de la plej gravaj urboj al la komerca ligo Hanso en la mezepoko, sed ne povis daŭrigi tiun ĉi gravecon. Unu kaŭzo estis la geografia situacio inter Hanovro kaj Berlino kiuj ambaŭ kreskis pli rapide. Dum la lastaj pli ol cent jaroj Brunsvigo estis industria centro. Hodiaŭ la sciencoj kaj la edukado estas pli elstaraj. Brunsvigo, Wolfsburg kaj Salzgitter kunlaboras komunume kaj formas unu de la regionaj centroj de Malsupra Saksio.

## Vidindaĵoj 
## Servoj 
* Brunsviga Universitato de Teknologio

## Faktoj 
* Areo: 192,09&nbsp;km2
* Loĝantoj: 245.840 (en 2008)
* Situo: 52º 16' NO, 10º 31' OR
* Averaĝa alteco: 70 metroj super la marnivelo
* Plej granda alteco: 111 metroj super la marnivelo
* Plej malgranda alteco: 64 metroj super la marnivelo
* Horzono: GMT+1h (+2h de aprilo ĝis oktobro)

## Gravuloj 
* August Lafontaine, verkisto
* Friedrich Georg Weitsch
* Friedrich von Hellwig, oficiro
* Johann Joachim Christoph Bode, eldonisto kaj tradukisto
* Karl Lachmann, filologo
* Levin Karl Christian Kotzebue, diplomato
* Otto Finsch
* Rudolf Steiner, arĥitekto

## Esperanto en Braunschweig 
Dum la jaro 1906 Karl Wallon fondis Esperanto-grupon en la urbo. Samjare okazis la 1-a Germana Esperanto-Kongreso surloke; denove la 50-a (1972) kaj la 83-a GEK (2006) estis tie ĉi. La jubilea 100-a Germana Esperanto-Kongreso en printempo 2023 denove okazas en la urbo (retejo). Krome almenaŭ en la jardeko antaŭ la unua mondmilito la eldonejo Heckner en la apuda urbo Wolfenbüttel eldonis multajn renomajn librojn en Esperanto.

## Vidu ankaŭ 
* la paĝon pri la provinco Nov-Brunsviko de Kanado, kiu nomatas memore al la germana urbo (historie ligata al la reĝa familio de Anglio)
* Brunsvigo-Luneburgo
* Brunsvigo (lando)
* Henriko la Leono
* Tramtransporto en Braunschweig


Kategorio:Urboj de Malsupra Saksio
Kategorio:Eksterdistriktaj urboj de Malsupra Saksio
Kategorio:Hansourboj
Kategorio:Brunsvigo-Wolfenbüttel
Lilongvo

eta|maldekstra|250px|Ŝoseo inter Blantiro kaj Lilongvo
**Lilongvo,** (origine: Lilongwe) estas la ĉefurbo kaj la dua plej granda urbo de Malavio.

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Situo 
Lilongvo situas sur altebenaĵo, laŭ rivereto, preter aŭtoŝoseo **M1**.

## Historio 
La urbo estis fondita en 1947 kiel komerca centro kaj iĝis en 1975 la ĉefurbo de Malavio. En Lilongvo troviĝas agrikultura altlernejo. La loĝantoj okupiĝas pri komercado de teo kaj tabako, kiujn oni kultivas en la ĉirkaŭaĵo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html 

Kategorio:Urboj de Malavio
Kategorio:Ĉefurboj de Afriko
La Louvière

eta|maldekstra|180px|Laborista domaro
**La Louvière** [laluVJER] estas municipo en Belgio, unu el la 133 municipoj, kiuj ricevis la honortitolon "urbo". Ĝi ricevis la titolon en la jaro 1174. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto *Soignies* (nederlande *Zinnik*).

Ekde 1977 la municipoj Haine-Saint-Paul, Haine-Saint-Pierre, Saint-Vaast, Trivières, Boussoit, Houdeng-Aimeries, Houdeng-Goegnies, Maurage, Strépy-Bracquegnies kaj Besonrieux apartenas al La Louvière, la ĉefa municipo.

La Louvière estis grava industria urbo en la (eksa) karbomineja regiono Borinage. Tra la municipo pasas la *Canal du Centre* (Centra kanalo) kun ĝiaj ŝipliftoj, inter kiuj la Ŝiplifto de Strépy-Thieu. La malnovaj Ŝipliftoj de la centra kanalo estas kvar enormaj ŝtalaj konstruaĵoj, kiuj zorgas pri tio, ke la kanalo povas transponti diferencon de 68 metroj ene de distanco de ĉirkaŭ 7 kilometroj. La *Canal du Centre* ligas la riveron Mozo kun Skeldo.

## Famuloj 
* Anna Boch, pentristo, mecenato kaj artokolektistino
* Eugène Boch, pentristo

## Eksteraj ligiloj 
*  Oficiala retejo de la municipo
*  Maxime LECHIEN: La parko de kanaloj en La Louvière el Monato (gazeto) 2003/06, p. 18
*  La ŝipliftoj de la Canal du Centre
Keratino

**Keratino** (aŭ **skleroproteino**) estas fundamenta substanco de la kerato, kaj de diversaj haŭtaj produktaĵoj kiel haro, ungo, kavkorno, hufo, plumo. Ĝi estas proteino, kiu enhavas altan nivelon de aminoacidoj bazitaj sur sulfuro, ĉefe cisteinoj, kiuj formas disulfidpontojn inter la molekuloj, kaŭzante rigidecon al la tuto. Homa haro enhavas ĝis 14% da cisteino.
[eta|maldekstra|180px|Keratino en [galo-tuba ĉelo kaj ovalaj ĉeloj de mushepato.]]
[eta|dekstra|180px|[Filamentoj de keratino ene de ĉeloj, viditaj per mikroskopo.]]

## Vidu ankaŭ 
* Akno
* Epidermo

Kategorio:Biokemio
Kategorio:Proteinoj
Ploiești

**Ploiești** [plojeŝtj'] (en Esperanto **Ploeŝto**) estas rumana urbo en norda Valaĥio, situanta 114 km norde de Bukareŝto (București). Ĝi estas la centro de naftoekspluatado kaj petrolindustrio en Rumanio kaj la ĉefurbo de la distrikto (*județ*) Prahova. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

eta|Petrolujoj de Ploeŝto, brulantaj post bombado fare de usonaj bombavioj la 1-an de aŭgusto 1943

## Vidindaĵoj 
* Nacia Muzeo pri Petrolo

## Famuloj 
En Ploiești naskiĝis la hungara notario Béla Vastagh.

## Partneraj urboj 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Esperantistoj de Ploiești 
* Ion Giuglea

## Vidu ankaŭ 
* Tramtransporto en Ploiești
* Trolebusa transporto en Ploiești

## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Urboj de Rumanio
Ploiesti
Kategorio:Urboj de distrikto Prahova
Gubernio Totoro

La **gubernio Totoro** aŭ '*gubernio *Tottori*** (), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo*' Totoro, estas gubernio de Japanio. Ĝi situas en la regiono Ĉugokuo, la okcidenta parto de la insulo Honŝuo.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administra centro de la gubernio estas la samnoma urbo Totoro.

## Geografio 
### Urboj 
* Kurayoshi [Kurajoŝi]
* Sakaiminato
* Totoro (gubernia ĉefurbo)
* Jonago

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Galați (apartigilo)

Galați estas nomo de multaj lokoj en Rumanio.

* vilaĝo Galați (Zlatna) en distrikto Alba
* vilaĝo Galați (Făgăraș) en distrikto Brașov
* Galați (urbo) en distrikto Galați
* vilaĝo Galați (Pui) en distrikto Hunedoara

## Vidu ankaŭ 
* Galații Bistriței ( Galacfalva,  Heresdorf) en distrikto Bistrița-Năsăud
Oradea

eta|dekstra|*Ekzemplo de preĝejo*
eta|dekstra|*Moderna loĝkvartalo*
**Oradea** [oradja],  [nadjvarad], , , estas urbo en okcidenta Rumanio. Ĝi estas ĉefa urbo de la regiono Bihor kaj la ĉefurbo de la distrikto Bihor. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Oradea situas ĉe la rivero *Crișu Repede* (hungare *Körös* [Kereŝ]), 592&nbsp;km nord-okcidente de Bukareŝto.

## Historio 
Periode en la mezepoko, kaj 1692–1919 kaj 1940–1945 Oradea apartenis al Hungario, kaj la departemento, minimume ĝis 1919, estis Bihar. Ekde 1919 ĝis 1940, kaj post 1945 ĝi apartenis kaj plue apartenas Rumanio.

Post 1945, oni alligis al ĝi la vilaĝojn Seleuș (iam) – nun Cartierul Nuferilor – kaj Episcopia Bihorului (en 1956). La episkopa palaco havis du pentritajn lignajn baldakenojn verŝajne el frurenesanco, sed ili pereis.

La Reĝa Jura Akademio en Oradea estis signifa altedukejo en Oradea ĉirkaŭ la 18-a kaj 19-a jarcentoj.

## Loĝantaro 
En 1910, estis 

:1910:  (el kiuj rumanoj : 6 %, hungaroj : 91 %)
:1920: 72 000 (R: 5 %, H: 92 %)
:1930: 90 000 (R: 25 %, H: 67 %)
:1966: 122 634 (R: 46 %, H: 52 %)
:1977: 170 531 (R: 53 %, H: 45 %)
:1992: 222 741 

En 2002, la detala konsisto estis:
:rumanoj: 145 295 (70,4 %)
:hungaroj: 56 830 (27,5 %)
:ciganoj: 2 466 (1,2 %)
:germanoj: 566 (0,4 %)
:slovakoj: 477 (0,3 %)
:judoj: 172 (0,1 %)

## Vidindaĵoj 
La urbocentro prezentas multajn konstruaĵojn konstruitajn ĉirkaŭ 1900 en la tiam furora *secesio* (ankaŭ *Jugendstil, Modern Style, Art Nouveau* ktp) kun ornamformoj inspiritaj de kreskaĵoj.

Preĝejoj por diversaj kristanaj eklezioj (katolikismo, ortodoksismo, orientaj katolikaj eklezioj) – inter ili katolika baziliko – estas multaj kaj belaj; ankaŭ kvar sinagogoj estas, sed da judoj ne plu estas en la urbo pro la 20-a-jarcenta historio. La eksa palaco de la katolika episkopo iĝis vasta muzeo. Aliaj vidindaĵoj estas eksa ĉeffortikaĵo, kaj vasta urbodomo de la 19-a jarcento.

* Liberala sinagogo en Oradea
* Ortodoksa sinagogo en Oradea

## Esperanto-movado 
Post la falo de la komunisma reĝimo, Esperanto-klubo estis tuj refondita en januaro 1990. En julio 2003 en la urbo okazis Internacia kongreso de Universala Medicina Esperanto-Asocio (UMEA).

En majo 2010 la loka Esperanto-klubo festis sian centjariĝon.

## Romanoj kaj memuaroj 
* Nagy Endre: *Egy város regénye*. Palatinus Kiadó, 1999.
* Hegedüs Géza: *Körösparti metropolis.* Palatinus Kiadó, 1999.
* Nadányi Zoltán: *Szeress jobban.* Palatinus Kiadó, 1999.
* Tabéry Géza: *A halott liliom.* Palatinus Kiadó, 2000.
* Dutka Ákos: *A Holnap városa.* Palatinus Kiadó, 2000.
* Emőd Tamás: *Egy másik csillagon.* Palatinus Kiadó, 2000.

## Konataj lokanoj 
* Borbála Bökös, hungara literaturhistoriisto
* Béla Ötvös, hungara ĵurnalisto
* Böske Pintér, hungara aktorino
* Csatár Tar, hungara infanĝardenisto

## Vidu ankaŭ 
* Tramtransporto en Oradea

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* *Oradea Online*
* Portalo hungarlingva
* Historiaj banejoj en Transilvanio – de *Korunk,* aŭgusto 2009
* Pentraĵoj (arkiva kopio)

Kategorio:Urboj de Rumanio

Kategorio:Urboj de distrikto Bihor
1Oradea
Adolf Macho

**Adolf MACHO** (maĥo), aŭstro-germano, instruisto de burĝlernejo kaj direktoro de faka lernejo. Naskiĝis je la 20-a de aŭgusto 1856 en Topkowitz ĉe Aussig iamen Ĉeĥoslovakio) mortis je la 26-a de decembro 1932 en Wien. Esperantisto de 1906. Fondis en 1908 la duan Esperanto-Socio en Wien la „Fideleco“, kies prezidanto li estis ĝis la morto. Oficiale rekonata estis lia
penado per tio, ke la aŭstria ministerio por
instruaferoj eknomis lin membro de la
ŝtata ekzamenkomisiono por Esperanto. Multaj kursoj, ankaŭ por lernejanoj. Dumkelka tempo prezidanto de Instruista Esperanto-Socio. Tradukoj de multaj germanaj poeziaĵoj (precipe en manuskripto)

Li mortis la 36-an de decembro 1933 pro apopleksio kaj edemo.

## Profesia vivo
Post studado en realgimnazio kaj instruista lernejo li fariĝis en 1877 instruisto kaj poste en burĝlernejo, 1917 direktoro de perfektiga lernejo por meblistoj kaj ĝardenistoj ĝis 1923 .

## Hobioj
Dumsia tuta vivo Macho multe okupiĝis pri skioptikono, fotografado, pentrado kaj pristudado da iingvoj kiel la latina, greka angla, franca, itala , ĉeĥa kaj Esperanto.
## Esperanto
Pri sia esperantistiĝo Macho skribis al " Literatura Mondo " que en 1906 li fariĝis esperantisto. Tiamestis en Wien ununura societo "Unuiĝo'. Rekoninte, ke unu Esperanto klubo por la tuta ĉefurbo estas ne sufiĉe granda bazo por la propagando de la lingvo, li fondis
1908 la duan Esperanto-societon *Fideleco*, kies prezidanto li estis ĝis sia morto.

Kun aliaj pioniroj li fondis "Unuiĝon de Esperanto-instruistoj" , kies prezidanto li longtempe estis. Li estis ankaŭ membro de diversaj aliaj Esperanto-grupoj kaj gvidis kursojn
por burg-kaj komerclernejanoj kaj por plenkreskuloj.

La aŭstria registaro invitis lin en la ŝtatan ekzamenkomisionon por Esperanto , kies
membro li restis ĝis sia malsaniĝo en 1928.
## Verkoj
Macho estis bonega konanto de Esperanto kaj tradukis grandan nombron da poeziaĵoj de-diversaj poetoj, inter ili la tutan verkon "Dreizehnlinden ” . Li verkis ampleksan
vortaron pri bestnomoj (germ.-E . kaj E-germ.) 

Kategorio:Aŭstraj esperantistoj
Macuda Cuneĵiro

**MACUDA Cuneĵiro** (-roo), japano, kuracisto. Naskiĝis la 25-an de aprilo 1869 en Nara-ken, mortis la 17-an de februaro 1931. Esperantisto de 1906, (sub n-ro 16486). Por provi kompreneblecon de Esperanto, sendis sian unuan leteron al Zamenhof kaj ricevis respondon de li. Delegito de UEA. - (Niŝida)

Kategorio:Japanaj esperantistoj
Kategorio:Japanaj kuracistoj
Karel Macháček

**Karel Macháček** (naskiĝis la 1-an de oktobro 1862 en Karlov, Moravia Slovakujo - mortis la 15-an de januaro 1913 en Vieno) estis ĉeĥa esperantisto, vivinta en Vieno, prezidanto de Bohema Klubo Esperantista en Vieno.

Absolvinte la agrikulturan lernejon en Přerov li ekdeĵoris post nelonga ekonomia servado en Galicio kiel ŝtata oficisto ĉe la privataj poŝtoj moraviaj kaj baldaŭ estis translokita Wien'on, kie li atingis rangon de supera oficialo ĉe la centra telegrafa oficejo.

Kvankam Esperantisto-aŭtodidakto, tamen li viciĝis al la plej bonaj Esperantistoj bohemaj. Por vienaj ĉeĥoj li fondis organizon *Bohema Klubo Esperantista en Wien*, kies unua prezidanto li estis elektita.

Rudolf Koutník, vicprezidanto de la supre nomita klubo, priskribis lian senlacan agemon:

*Kiel ĉiu ortodoksa Mahometano deziras almenaŭ unufoje en sia vivo viziti la tombon de la granda profeto, same Macháček fiksis al si la vivocelon: vidi kaj alparoli nian Majstron. Eĉ grava malsano ne povis lin deturni de lia firma intenco. Kortuŝa estas lia letero, sendita la 25.VII 1912 al lia klubo el Šardice, kie li serĉis resaniĝon:

*„Karaj samideanoj!*
*Nun mi ĝuas, eĉ se iomete kontraŭvole, kamparan aeron kun mia edzino kaj kun la plej juna filo. Tutan tagon mi sidas etendita sur longa seĝo en 1a sunlumo kaj uzas tiel sunbanon, kiu bone efikas, precipe je miaj ŝvelintaj piedoj; mi estas preskaŭ konvinkita, ke mi povos veturi Krakovon kaj jam survesti ŝuojn, kio ĝis nun al mi estis neebla. Danke al nia kara amiko s-o Dostál mi estas sufiĉe provizita per esperanta legaĵo, pro tio mi ne enuas. Sole la noktoj estas al mi tre longaj. - Vizitadu, karaj samklubanoj, diligente niajn vendredajn kunvenojn, por ke ne ekdormu nia sankta afero. Estu ĉiuj milfoje salutitaj de Via sindonema Macháček“.*

*Li atingis sian celon ekvidinte en Kraków ĉe la Oka la Majstron, aŭdinte lian solenan paroladon kaj parolinte kun li. Sed la malsano devigis lin forveturi post tri tagoj al Wien, kie li kuŝiĝis kaj plu ne leviĝis. Kun sia kara Esperanto sur lipoj li mortis je la 9-a horo matene la 15. I. 1913.*

*Multnombra partopreno ĉe lia enterigo pruvis plej bone, kian ĉiuflankan ŝaton ĝuis Macháček ne sole inter Esperantistoj bohemaj kaj inter la samideanoj germanaj, sed ankaŭ inter siaj kolegoj kaj amikoj, kies korojn li gajnis per sia nobla kaj pura karaktero. Blanka-ruĝa kaj verda rubandoj kun kvinpinta stelo ornamis lian ĉerkon kiel simbolo de lia vivo, kaj la vortoj: „Ripozu trankvile, nia kara Karolo“ estis la lastaj super lia malfermita tombo".''

Sur lia tombŝtono jena enskribo: „Tie ĉi subtere putras nur la korpo morta, Sed ĉe ni animo Via restas, kara, forta; En dolor' senfina, ni konsolon havu nune Ke ni nin revidos en la eterneco kune. - Bohema Klubo Esperantista en Vieno.

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Macuzaki Kacumi

**MACUZAKI Kacumi** estis japana oficisto. Li naskiĝis en februaro 1901-en Tokyo-si kaj mortis je la 2a de februaro 1926 tie. Esperantisto de 1916. Por 1925 reprezentanta komitatano de JEI. Energie laboris por Esperanto kaj kunlaboris por Esperanta Junula Ligo (iama socialisma grupo). Verkis japanan tradukon de Vivo de Zamenhof de Privat, 1923, kaj Facilan Legaĵon kun Komentario 1924.

Kategorio:Esperantistoj
Juozas Mačernis

**Juozas Mačernis** - en esperantlingvaj verkoj kutime literumata **J. Maĉernis**, naskiĝis la 22-an de januaro 1891 en la vilaĝo Šarnelė de la komunumo Plungė, mortis 85-jara la 9-an de septembro 1976 en Argentino - estis litova esperantisto kaj ĵurnalisto. De 1911 li estis ano de Kaŭna Esperanto-Societo, kaj en 1919 estis inter la fondomembroj de Litova Esperanto-Asocio. Multaj kursoj, artikoloj, informa libro pri la internacia lingvo (*Kas yra Esperanto?*, en traduko "Kio estas Esperanto?", 1922) kaj vortareto Esperanto-Litova (*Esperantiškai-lietuviškas ir lietuviškai-esperantiškas žodynėlis*, 1922) estis inter liaj verkaĵoj. Li estis redaktoro kaj administranto de la revuo *Litova Stelo*. Precipe per liaj penadoj kaj redaktado aperis *Litova Almanako*. Li tradukis ĉirkaŭ 12 verkojn de Lev Tolstoj, el kiuj parto aperis presite, inter alie: *Kristanismo kaj Patriotismo* (1931).

En 1944 li de la proksimiĝanta Ruĝa Armeo de Sovetunio kaj la antaŭvidebla sovetunia konkero de Litovio fuĝis al okcidenta Eŭropo, kaj en 1949 elmigris al Argentino.

## Eksteraj ligiloj 
* *Enciklopedio de Esperanto*/M en sia originala formo en la Interreto
* *Enciklopedio de Esperanto* en elŝutebla versio (PDF).

Kategorio:Litovaj esperantistoj
Kategorio:Litovaj ĵurnalistoj
Maeda Tutomu

**MAEDA Tutomu**, naskiĝita 14-a de februaro 1895 en Kanazawa-si, estis japana kemiisto, esperantisto kaj ano de Instituto de Fizika kaj Kemia Esplorado, tuj ekster Tokyo.

Maeda esperantiĝis en 1925, kaj publikigis multajn studojn pri kemio dum la 1920- kaj 1930-aj jaroj, ekskluzive en Esperanto. Li verkis esperantlingvan *Koloidkemia Terminaro,* en la angla, germana kaj franca, publikigita en 1929.

Laŭ EdE, li donis “fortan instigon al sciencistoj por Esperanto”.

## Verkoj 
Krom la suba elekto de libroj, Maeda ankaŭ verkis plurajn aliajn librojn pri gipscemento kaj portlandcemento:
* “La Plena Vortaro Vidita de Kemiisto”, *La Revuo Orienta,* Januaro 1935
* *Viskozecoŝanĝo dum la reakcio inter magnezioksido kaj magneziklorida akvosolvaĵo, kaj nova konsidero rilate al hardiĝo de cementoj,* 1926
* *Studo pri magnezioksiklorida cemento per X-radio,* 1926
* *Koloidkemia terminaro : Esperanto - angla, germana, franca kaj reciproka,* 1929
* *La malmoliĝo de Moti, japana rizmanĝaĵo,* 1929

## Fontoj 
* 
* Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Maeda Tutomu

Kategorio:Mortintoj en la 20-a jarcento
Kategorio:Esperantistoj
Rudolf Gottlieb Maeder

**Rudolf Gottlieb MAEDER** (meder), sviso, d-ro apotekisto. Naskiĝis la 22-an de aprilo 1900 en Sankt-Galo. Esperantisto de 1928. Li esperantistiĝis, ĉar dum sia pola vojaĝo li ne kapablis interkompreniĝi kun homoj, kvankam li konis 5 eŭropajn lingvojn. Kunfondis kaj prezidis Esperanto-Klubon en Sankt-Galo, prezidanto de Svisa Esperanto-Societo de 1932 ĝis 1937. Kunlaboranto de Internacia Medicina Revuo.

## Referencoj 
Kategorio:Svisaj esperantistoj
Kategorio:Prezidantoj de Svisa Esperanto-Societo
József Major

**MAJOR József** aŭ **Jozefo Major** (naskiĝis la 2-an de februaro 1904 en Cece, Hungario, mortis la 5-an de aŭgusto 1993 en Velingtono, Nov-Zelando). Li estis hungara esperantisto.

Li estis profesoro de lingvoj. Li studis en la Universitato Sorbonne en Parizo. Li lernis Esperanton en Budapeŝto, Laborista Grupo en 1919. De tiam li konstante propagandis, gvidis kursojn, verkis artikolojn. Gajnis unuan premion ĉe Floraj Ludoj. Li estis sekretario de *Oomoto Internacia* en Parizo. Li vojaĝadis tra Japanujo, faris pli ol cent paroladojn, interesigis japanan gazetaron pri Esperanto.

En 1929 li forlasis Eŭropon. Post okjara loĝado en Parizo li veturis al Japanio, kie li fariĝis redaktoro de *Oomoto Internacia* dum kvin jaroj kaj gvidis kursojn Esperantajn kaj nacilingvajn. Ekde 1938 li vivis en Nov-Zelando, kies Esperanto-movadon li viglis interalie kiel estrarano de la landa asocio kaj redaktoro (1985 - 1992) de ties organo *Novzelanda Esperantisto*. Li estis komitatano de Internacia Scienca Asocio Esperanta kaj UEA-fakdelegito pri filozofio.

## Referencoj 
MAJOR, József
MAJOR, József
Makbeto

eta|230px|*Macbeth*
***Makbeto*** () estas tragedio verkita de William Shakespeare, inspirita de la reĝo de Skotlando, Macbeth. Ĝin esperantigis Daniel Henry Lambert. Eldonejo Hachette el Parizo aperigis la verkon en 1908.

Ĝi havis fortan influon en la historio de la universala literaturo, kaj kelkaj el ties roluloj iĝis stereotipoj. Ĝi estis ofte adaptita al diversaj formatoj de teatro, rakonta literaturo, pentrarto, kinartio ktp. Ekzemple en filmo Makbeto (1971) de Roman Polański.

## Recenzoj 
## Eksteraj ligiloj 
* **Skanaĵo de la teksto** en Vikimedia Komunejo
* *Enciklopedio de Esperanto*/M en sia originala formo en la Interreto
* *Enciklopedio de Esperanto* en elŝutebla versio (PDF).
* Plena teksto de *Makbeto* ĉe Project Gutenberg (Esperanta traduko de D. H. Lambert)
* Plena teksto de *Makbeto* ĉe dlibra.kul.pl
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience : entajpu la vorton "makbeto".
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
* Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto

Kategorio:Dramoj
Kategorio:Fikciaj skotoj
Kategorio:Fikciaj reĝoj
Kategorio:Fikciuloj de la 11-a jarcento
Kategorio:Ŝekspiraj tragedioj
Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo
Kategorio:Roluloj de Shakespeare
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Dimitr Malĉev

**Dimitr MALĈEV** estis bulgara teknikisto de arĥitekturo, antaŭe instruisto. Li estis Esperantisto de 1908 kaj eldonis proprajn gazetojn „Semo" kaj „Kulturo", iom da tempo ankaŭ Esperanto-folion „Telegramo" (proveto por krei ĉiutagan Esperanto-gazeton). Fondis EG-n en Plovdiv, gvidis multajn kursojn.

Kategorio:Teknikistoj
Kategorio:Bulgaraj esperantistoj
Malgrandaj pensoj pri grandaj demandoj

**Malgrandaj pensoj pri grandaj demandoj** estas artikolaro kaj leteraro de prelato Dombrowski. 1908, 216 p. „La enhavo - skribas la aŭtoro - volviĝas ĉirkaŭ la eternaj demandoj pri Dio, pri homo, pri religio, pri homaro.“ „Libro skribita en bonega lingvo E.“ (L. I 1909, p: 334.)

## Ligiloj 
* https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf La libro menciita en bibliografio

Kategorio:Esperanto-movado
Malriĉa en Spirito

eta|Skanaĵo de la libro
**Malriĉa en Spirito** estas originala teatraĵo verkita de Bulthuis, reviziita de Zanoni. 1923, 66 p.

## Eksteraj Ligiloj 
* La teatraĵo legebla pdf-versie
* Plena teksto de la libro
* Plena teksto de la libro en la "Podlaska Biblioteka Cyfrowa" 

Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1923
Albert Mair

eta|Librokovrilo "Kompleta Traktado pri la Prepozicioj kaj la Akuzativo".
**Albert MAIR**, ankaŭ konata kiel *Alberto Mair*, aŭstro-germano, fakinstruisto kaj instr. de itala kaj franca lingvoj, pensiulo de la urbo Vieno. Naskiĝis en la 28-a de majo 1864 en St. Michael/Eppan mortis en junio de 1951. Jam antaŭ 1900 li interesiĝis pri Volapuko, ĉagreniĝadis pri ĝia netaŭgeco, poste ofte aŭdis pri Esperanto, sed opiniis ĝin nur vantaĵo samkiel Volapük. En 1924 per R. M. Frey estis varbita por Esperanto. En februaro 1925 per lia iniciato kaj helpe de Feubler aranĝiĝis 15 kursoj en la metilernejo Mollardgasse, Vieno. En 1925 fondis la Esperanto Grupo "Verda Stelo". De 1925 gvidis multajn kursojn, faris paroladojn. De 1927 loĝas en Innsbruck, kie li estis prezidanto de la EK. En 1926 verkis kaj eldonis *Kompleta Traktado pri la Prepozicioj kaj la Akuzativo*, en 1927 aperigis la verketon *Vienaj Legendoj*, en 1933 tradukis al germana kaj eldonis la Esperanta-romanon *Hura!* de Baghy.

## Verkoj
***Kompleta traktado pri la prepozicioj (veraj kaj ŝajnaj) kaj pri la akuzativo per ekzemploj en Esperanto**  (propra eldono, 10X12 cm);
***Vienaj Legendoj**. Propra eldono. (1927?)
### Kompleta Traktado pri la Prepozicioj kaj la Akuzativo
**Kompleta traktado pri la prepozicioj (veraj kaj ŝajnaj) kaj pri la akuzativo per ekzemploj en Esperanto**  (propra eldono, 10X12 cm) estas verko de Mair, kiu pritraktas tiu materion aparte de la cetera Esperanta gramatiko kun koncizaj klarigoj kaj multaj ekzemploj el ĝistiama esperanta literaturo.
### Vienaj Legendoj
## Eksteraj ligiloj 
* Vienaj Legendoj
* Kompleta Traktado pri la Prepozicioj kaj pri la Akuzativoj en Esperanto

Kategorio:Esperantistoj
Kategorio:Tirolanoj
Esperanto-movado en Malto

[eta|dekstra|Ŝildo en [Valletta en 2008]]
Gustavo Busuttil kaj Caruana Valletta estis la pioniroj de la **Esperanto-movado en Malto.** La unua el ili eklaboris en 1903, kiam en Misida estis fondata la unua Esperanto-grupo, kies prezidanto estis la estro de la edukfako de la insulo, Napoleone Tagliaferro. 

La 5-an de februaro 1905 estis fondata Esperanto-grupo en Rabata. En 1906 aperis longaj reklamartikoloj en „*Gazetta di Malto*“, „*Documenti Umani*“ kaj „*Malta Letteraria*“. 

En Sliema aperis Esperanto-grupo, same en malta virina Esperanto-grupo. Samjare Esperanto-Ligo „Malta Stelo“ unuigis ĉiujn grupojn kaj en Sliema, laŭ iniciato de Levanzin, estis aranĝata Esperanto-festo kun paroladoj, kantoj kaj deklamado en Esperanto. En la sama urbo la rektoro de la lernejo de Sankta Ignatio kun pastro Dobson instruis la lingvon al 100 lernantoj. Salvatore Scieluna (m. 1911), estis la sekretario de la Sliema Grupo en Malto komence de la 20-a jarcento.

Poste la indiferenteco mortigis ĉion antaŭe faritan kaj laŭ la Dietterle-statistiko Esperantistoj troviĝis nur en kvar lokoj.

## Vidu ankaŭ 
* Carmel Mallia
* Malto
* Lingvoj de Malto

Malto
Kategorio:Malto
Manfred

***Manfred*** estas drama poemo verkita en 1816-1817 de George Byron. Ĝi enhavas supernaturajn ecojn de fantomrakontoj popularaj en Britio de tiam. Ĝi estas tipa ekzemplo de "ŝranko-dramo", dramo intencita esti legita laŭvoĉe al malgranda grupo.

*Manfred* estis adaptita muzike de Robert Schumann en 1852, kaj poste de Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij en sia *Manfred Simfonio*, kaj ankaŭ de Carl Reinecke. Friedrich Nietzsche estis impresita de la temo el la poemo de superhoma estaĵo, kaj verkis muzikon por ĝi.

La poemo estis tradukita el la angla lingvo al Esperanto en 1914 fare de Venancio da Silva.

## Recenzoj
## Vidu ankaŭ 
* legdramo

Kategorio:Poezio de Anglio
Kategorio:Verkoj de Lord Byron
Wilhelmus Johannes Arnoldus Manders

**Wilhelmus Johannes Arnoldus (Wiel) MANDERS** [wil MANders] aŭ  **Rethel** (naskiĝis la  en Venlo, mortis la  en Venray) estis nederlanda esperantisto, docento pri la antikva greka kaj latina lingvoj. Li estis anstataŭanta ekzamenanto de Nederlanda Katoliko. Manders tradukis el la antikva greka *Odiseado* de Homero en 1932.

Menciita jam en Enciklopedio de Esperanto (1933), Wiel Manders fariĝis konata pro sia samjara proza traduko el Odiseado, siaj interlingvistikaj verkoj: doktoriĝa disertacio komparanta Volapukon, Esperanton, Idon, Occidental kaj Novial (*Vijf Kunsttalen*, 1947) kaj la problem-stariga monografio *Interlingvistiko kaj Esperantologio* (1950), same kiel pro sia lernolibro *Esperanto Leerboek* (kun C.B. Zondervan, 1952), kiu atingis sep eldonojn ĝis 1995. Manders estis akademiano inter 1954 kaj 1962.

## Verkoj
**Vijf Kunsttalen. Vergelijkend onderzoek naar de waarde von het Volapuk, Esperanto, Ido, Occidental en Novial*. Diss., J. Purmerend: Muusses, 386 p., 1947
**Interlingvistiko kaj esperantologio*. Purmerend: J. Muusses, 77 p., 1950
*"Esperanto kaj lingvistiko". En: *Esperantisto*, Praha, n-ro 9, p. 102-103, 1947; Espero katolika, n-ro 387, p. 28; n-ro 388, p.4-5, 1947
*"Otto Jespersen kaj liaj helplingvaj teorioj". En: *Espero Katolika* (1948/49) vol. 44, n-ro 382, p.124; n-ro 383, p. 138-139; n-ro 384, p. 140-150; n-ro 385, p. 171
*"Kunsttalen". En: *Levende talen* (Groningen 1949), p. 25-42
*"Latino macaronico". En: *Esperantologio* II (1961), p. 136-138
*"Lingua ignota simplicem hominem Hildegardem prolata". En: *Journal of Planned Languages* n-ro 15 (julio-aŭgusto 1992), p. 9-12
### Recenzoj
Pri *Vijf Kunsttalen. Vergelijkend onderzoek naar de waarde von het Volapuk, Esperanto, Ido, Occidental en Novial*

.
----
Pri *Interlingvistiko kaj esperantologio*

## Tradukaĵo
* Odusseias de Homeros. Zutphen: W.J. Thieme, s.d.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ
*Sciencaj Studoj bazitaj sur originalaj esploroj kaj observoj

Kategorio:Nederlandaj esperantistoj
Kategorio:Nederlandaj instruistoj
Kategorio:Volapukologoj
Georg Mahn

**Georg Mahn** [man] (naskiĝis la  en Breslaŭo; mortis en 1923) estis germana esperantisto kaj komercisto.

Entuziasmulo por ĉiuj idealaj celadoj li akcelis Esperanton precipe en pacifistaj kaj laboristaj rondoj. Verkis gramatikon kaj tradukis *Al la Forbuĉataj Popoloj* de Romain Rolland. Li tre multe propagandis en Silezio kaj gvidis kursojn. Li faris ekzamenon dum la UK 1909 en Barcelono. (EdE-M)

## Verkoj 
* *Al la Forbuĉataj Popoloj* / de Romain Rolland. El la franca originalo trad. Georg Mahn - 1.-3. milo. - Bern: Universala Esperanto Asocio, 1920. – 16 p.

## Porpaca agado 
Laŭ raporto en Germana Esperantisto de 1922 paĝo 81] li rifuzis post la komenco de la Unua Mondmilito festparoladon pri la 10-jara ekzisto de la grupo kaj laŭtlegis kontraŭmilitan poemon de samideanino el Breslau. Li sole daŭrigis la porpacan laboron kaj peris leterojn en kunlaboro kun UEA inter perditaj personoj. Dum la milito li translokiĝis al Berlin.

Kategorio:Pacistoj
Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto en Berlino
Kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo
Francisco Máñez Sánchez

**Francisco MÁÑEZ SÁNCHEZ** (elp. *fransisko manjez sanĉez*) estis hispana esperantisto. 
## Biografio
Li naskiĝis la 20an de majo 1888 en Cheste. Esperantisto de 1907. 

Por altiri la atenton de la samvilaĝanoj al la nova ideo, li skribis leterojn kaj poŝtkartojn al fremdaj E-istoj, al kiuj li rekomendis la adreson de la kafejo, kie li kutime iris en Cheste kaj efektive la amikoj kaj klientoj de tiu kafejo scivoleme demandis al li pri tiu korespondado kaj tiamaniere li altiris la atenton de siaj samvilaĝanoj, ke baldaŭ li starigis EG-n. 

Li estis ano de la komitato por gastigo de aŭstraj infanoj en Hispanio, post la Unua Mondmilito, pere de Esperanto.

Li forpasis en Zaragozo en 1969.
## Agnoskoj
Strato en Cheste havas lian nomon.

La historiisto José Vicente Castillo verkis en 2023 lian biografion, kun titolo *Una estrella verde en las trincheras - Autobiografía apócrifa de Francisco Máñez*, eldonitan de la Urbestraro de Cheste 
.

## Referencoj 
Kategorio:Enciklopedio de Esperanto
Kategorio:Hispanaj esperantistoj
Julio Mangada Rosenörn

**Julio MANGADA ROSENÖRN** (naskiĝis la 30-an de junio 1877 en Sancti Spiritus, Kubo, tiam hispana kolonio, mortis la  en Meksiko) estis hispana militisto kaj esperantisto.  

## Biografio 
Mangada fariĝis esperantisto en 1906 kaj tuj komencis propagandi Esperanton per framasona gazeto. En 1911 li estis kunfondinto de la gazeto *Homaro*, kiu publikigis en 1913 la politikan kaj religian deklaracion de L. L. Zamenhof pri *Homaranismo*. En 1916 li fondis la Zamenhofan Federacion kaj ĝian organon *Hispana Esperantisto* publikigitan ĝis 1923. 

Li kunfondis kaj estis prezidanto dum multaj jaroj de Hispana Esperanto-Asocio. De 1928 ĝis 1930 Mangada publikigis *Hispana Esperanto-Gazeto*. 

De 1912 Mangada gvidis multajn kursojn. Li reprezentis la hispanan registaron dum kvin Universalaj Kongresoj.

Mangada ludis gravan militistan kaj politikan rolon dum la Dua Hispana Respubliko kaj ĉe la komenco de la interna milito, kiam li gvidis kolonon defende al la respublikana registaro. Li estis konata kiel la *popola generalo*, kvankam vere atingis nur la rangon de kolonelo.

Mangada devis ekziliĝi post la fino de la milito kaj forpasis en Meksiko en 1946.

## Verkoj 
**Praktika Esperanta Lernolibro por ĉiuj landoj, 1914
* *Helpanta temaro por ĉiuj landoj, por lernigi rapide Esperanton*, 1925/1935
* *Ferdinando la 6-a kaj Farinelli*, 1925
* *Ávila*, 1925
* *Pri Hispanujo kaj ĝiaj popolkantoj - Popolkantaro de Murcio*
* *Versaĵaro*, 1922
* *Esperanta Internacia moderna hispana Parnaso*(diversaj poetoj),  traduko.  Hispana Esperanto-Biblioteko, Madrido: 1927.
* *Du junaj fraŭlinoj kaj Korneliino*, traduko de du noveloj de Miguel de Cervantes, 1927
* *Amelia kaj Marina* (amatora poezio), 1934
### Recenzoj
Pri *Praktika Esperanta Lernolibro por ĉiuj landoj*

----

Pri *Esperanta Internacia moderna hispana Parnaso*

eta|*El Moderna Hispana Parnaso*, 1923

----
Pri *Versaĵaro*

----
Pri *Amelia kaj Marina *

----
Pri *Helpanta temaro por ĉiuj landoj, por lernigi rapide Esperanton*

----
Pri *Ávila*

## Referencoj 
## Bibliografio 
* 2003: Botella, Antonio Marco. Vivo kaj verkaro de Julio Mangada Rosenörn (1877-1946). En: Klaro kaj elasto. Fest-libro por la 80a naskiĝ-tago de Fernando de Diego  / ed. Irmi kaj Reinhard Haupenthal. Schliengen: Ed. Iltis 2003, p. 243-271 (kun verkaro de Mangada) ISBN 3-932807-26-X.

## Eksteraj ligiloj 
* Kompleta biografio de Julio Mangada
* *Enciklopedio de Esperanto*/M en sia originala formo en la Interreto
* *Enciklopedio de Esperanto'' en elŝutebla versio (PDF).
*Ekzile en Meksiko. Militrakonto, 05/01/2020
*Hispanio, Kubo, Meksiko. Radikala zamenhofa militisto. Militrakonto, 13/04/2021

Kategorio:Hispanaj esperantistoj
Kategorio:Framasonoj
Kategorio:Esperantistaj militistoj
Jean Marchand

**Jean MARCHAND** [*marŝan*] ( en Mehun-sur-Yèvre – ?; ps. **Marc Hand**) estis franca esperantisto kaj ŝtatoficisto. Naskiĝis en Mehun-sur-Yèvre (apud Bourges). Estis sekretario kaj poste prezidento de la grupo de Vanves; helpsekretario de la Pariza grupo kaj de la Pariza federacio; sekr. de la „Verda Kato“; helpsekr. de la LKK por la XXIV-a UK. Senlace laboris kaj propagandis.

Kategorio:Francaj esperantistoj
Kategorio:Steno
Mirza Marchesi

**Mirza MARCHESI** , ankaŭ konata kiel **Momo** (1892, Padova – 1953, Padova) estis itala esperantistino.

Ŝi estis instruisto en elementa lernejo de sia naskiĝvilaĝo Campo San Martino, en la provinco Padova, en Veneto (la regiono ĉirkaŭ Venecio). Ŝi verkis artikolojn en la instruista gazeto "I Diritti della Scuola", kiu publikigis ankaŭ priskribon de ŝia vojaĝo al la Universala Kongreso en Edinburgo en 1926; ĝi aperis ankaŭ kiel broŝuro. Ŝi verkis aliajn artikolojn en porinfana gazeto.

Ŝi plej rimarkinde tradukis en Esperanton la ĉefverkon de la itala porinfana literaturo, *Pinokjo* () de Carlo Collodi, en 1930.

En 1940 ŝi instruis Esperanton al Sen Rodin. Li sendis jenan ateston pri ŝi:

## Referencoj 
## Fontoj 
* Enciklopedio de Esperanto, 1935, p. 359
* C. Collodi: Pinokjo (1930, The Esperanto Publishing Company, LTD, London)

Kategorio:Italaj esperantistoj
Roberto Maraury Barredo

eta|Barredo ĉ. 1919
**Roberto MARAURY BARREDO** (naskiĝis la  en Vitoria; mortis la  en Málaga) estis hispana esperantisto, doktoro de medicino kaj komercaj studoj, dogana inspektoro.

Li estis konstanta kunlaboranto de la ampleksa *Enciclopedia Espasa* kun esperanta traduko de ĉiu titolvorto. Li publikigis verkojn kaj multajn artikolojn profesiajn. Li estis esperantisto de 1908. Li fondis multajn grupojn kaj estis kunlaboranto de kelkaj revuoj. Li membriĝis en UEA en 1909 kaj estis dumviva membro de UEA.

Kategorio:Hispanaj esperantistoj
Henri Maresquelle

**Henri MARESQUELLE** [mareskel] (naskiĝis la  en Strasbourg, mortis la 28-an de februaro 1943) estis franca esperantisto kaj licea profesoro.

Post parolado de Bourlet (1903) li fondis grupon en Nancy, tre gravan en tiu tempo (pli ol 100 anoj), kaj gvidis publikan kurson en la granda amfiteatro de la Scienca Fakultato; poste propagandis en la tuta regiono. Broŝuroj, artikoloj.

MARESQUELLE, Henri
Ágost Marczell

**MARCZELL Ágost**  estis hungara doktoro pri historio, instruisto mezlerneja, redaktoro de pedagogia revuo, aŭtoro de tri hungarlingvaj dramoj.

Li naskiĝis la  en Nádszeg, Hungara reĝlando (nuntempa Trstice en Slovakio). Pri la morto mankas informoj.

## Biografio 
Marczell Ágoston frekventis gimnazion inter 1895-1902 en Esztergom. Li plulernis en Universitato de Budapeŝto, kie li akiris diplomon pri historio kaj geografio en 1907, poste li doktoriĝis. Li instruis en Szolnok, poste en Budapeŝto. Li esperantiĝis en 1929. Li estis interalie vicprezidanto de Hungara Esperanta Katolika Societo kaj gvidis kursojn laŭ la Cseh-metodo. Li redaktis periodaĵon Katolika Stelo.

## Liaj kontribuoj (elekto) 
* *A m. sors.* (1926, 1932) - teatraĵo
* *Egyetemes tört. A gimn., reálgimn. és reálisk. 4. o. sz.* 1928 - lernolibro
* *Becsülettel* (1931) - teatraĵo
* *Egyetemes történelem évszámokban* (1935)
 
## Fontoj 
* http://lexikon.katolikus.hu/M/Marczell.html 

Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Hungaraj redaktoroj