open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kvilmesoj

**Kvilmesoj** nomiĝis la anoj de indiĝena tribo, kiu vivis ĝis la hispana konkero en la nordokcidento de la hodiaŭa teritorio de Argentino.

En la 14-a jarcento la inkaoj submetis ĝin sub sian potencon. Tiam la kvilmesoj transprenis la progresintan inkaajn teknologiojn, precipe sur la kampoj de arkitekturo kaj agrokulturo.

Dum la 16-a kaj 17-a jarcentoj la kvilmesoj feroce rezistis kontraŭ la hispanaj agresantoj, kiuj tamen finfine venkis. Post la malvenko la tribo estis deportita al la provinco Buenos Aires. Pro mizeraj viv- kaj laborkondiĉoj la kvilmesoj baldaŭ formortis, respektive malaperis kiel memstara etno.

Hodiaŭ ankoraŭ memorigas pri ili la urbonomo Quilmes.

Kategorio:Indianaj etnoj en Argentino
Provinco

**Provinco** estas regiono de ŝtato, kiun administras speciala reprezentanto de la centra registaro aŭ memadministra instanco.

Siatempe la vorto estis uzata por la teritorioj de la Roma Imperio ekster Italujo.
Nuntempe, kiel por aliaj nomoj de administraj entoj per la sama vorto "provinco" oni nomas malsamajn entojn en diversaj landoj. Ekzemple, dum en Italio provinco estas aro da komunumoj, en Ĉinio la provincoj estas grandaj kiel ŝtatoj.

## Provincoj en la mondo 
* Provincoj de Argentino
* Provincoj de Belgio
* Provincoj de la Filipinoj
* Provincoj de Hispanio
* Provincoj de Japanio
* Provincoj de Kroatio
* Provincoj de Nederlando
* Provincoj de Svedio
* Provincoj de Turkio
* Regionoj kaj provincoj de Italio
* Provincoj kaj teritorioj de Kanado
* Malnovaj provincoj de Francio
* Departementoj de Kolombio

## Vidu ankaŭ 
* federacia lando
* oblasto
* Provincoj de Pollando (, en Esperanto iam *vojevodio*) indikas areon kiu estas regata de la estro - *vojevodo*.
Flaŭro

[eta|300ra|Simpligita skemo de la flaŭro de [insulo.]]
**Flaŭro** aŭ **plantaro** estas la tuto de plantoj en certa regiono aŭ epoko respektive la sistema priskribo de ĝia tuto. Ĝi estas listigita en listoj, kiujn oni ankaŭ nomas flaŭro aŭ plantaro kiel katalogo ofte kun rekonŝlosilo. La vorto *flaŭro* estas dedukita de la latina nomo *Flora* de la romia diino de floroj, fekundeco kaj juneco. Komplemento de la flaŭro estas la faŭno, la *bestaro*, nomita laŭ la romia diino Fauna.

## REF-vortaro 
"Plant-vortaro (Plant-V). REF-Regularo: Plur-lingva nomaro de sovaĝaj plantoj en Esperanto (PnspE).

9-a stud-eldono okaze de la 10-jariĝo de REF 1995"

Ĝi enhavas:

1. REF-Regularo: 27 paĝoj

2. L-E Alfabeta listo de 4.857 scienc-latinaj nomoj kun la Esperantaj ekvivalentoj: 60 paĝoj

3. Ĉeflisto (PnspE), alfabete ordigita laŭ la Esperantaj-sciencaj nomoj: 624 paĝoj

4. E - Alfabeta listo de Esperant-sciencaj specio-epitetoj kun ties Scienc-Latinaj ekvivalentoj: 12 paĝoj

5. L- Alfabeta listo de Scienc-Latinaj specio-epitetoj kun ties Esperant-sciencaj ekvivalentoj: 12 paĝoj

6. Alfabeta listo de 5.179 komunlingvaj Eo-vortoj kun ties trovlokoj en la Ĉeflisto (PnspE): 37 paĝoj

7. D-Eo Alfabeta listo de 7.783 Germanaj plantnomoj kun ties Esperant-sciencaj ekvivalentoj: 8o paĝoj

8. FR-Eo Alfabeta listo de 2.977 Francaj plantnomoj kun ties Esperant-sciencaj ekvivalentoj: 37 paĝoj

9. NL-Eo Alfabeta listo de 3.552 Nederlandaj plantnomoj kun ties Esperant-sciencaj ekvivalentoj: 42 paĝoj

10. EN-Eo Alfabeta listo de 3.258 Anglaj plantnomoj kun ties Esperant-sciencaj ekvivalentoj: 54 paĝoj

Do en la vortaro enestas 816 paĝoj.

Kompreneble ĉio ekzistas ankaŭ en elektronika formo sur disketoj en formato 9&nbsp;cm x 9,5&nbsp;cm, uzataj antaŭ deko da jaroj, kiuj nur ankoraŭ estas legeblaj per specialaj aparatoj.

## Nuna situacio 
## Referencoj 
-
Falkenstein (Saksa Svislando)

eta|360px|Falkenstein kun panorama fono
[eta|360px|Maldekstre [Schrammsteine, fone Falkenstein]]
**Falkenstein** estas izolita impona grejsroko en Elba Grejsmontaro vidalvide de la rokoformacio Schrammsteine, kiu atingas altecon de 378 metroj super la maro kaj de preskaŭ cent metroj super la ĉirkaŭaĵo..

Ĝia supro estas alirebla nur de grimpistoj. Ili povas uzi 41 grimpovojojn (de diversaj gradoj de malfacileco), kiuj siavice ofertas variaĵojn. Entute ekzistas pli ol cent ebloj atingi la rokosupron.

En mezepoko ĝi estis uzata kiel signalstacio por rokoburgo sur "Neuer Wildenstein".

En la jaro 1451 Saksio transprenas la rokon el bohema posedo. Gimnastikistoj el Bad Schandau en 1864 unuafoje surgrimpis la rokon. Tiun okazaĵon oni rigardas naskohoro de la grimpado en Saksa Svislando.

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Giganta ratufo

La **giganta ratufo** (*Ratufa indica*) estas la plej granda el la sciuroj. Iliaj vostoj utilas kiel ekvilibriloj. Ili vivas en la Hinda Subkontinento.

## Bildaro 

Malabar giant sqirrel.jpg
Indian Giant Squirrel or Malabar Giant Squirrel.jpg
Malabar giant squirrel (2) by N. A. Naseer.jpg
The Indian giant squirrel.jpg

## Vidu ankaŭ 
* Nordokcident-ghataj humidaj deciduaj arbaroj

Kategorio:Sciuredoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Nomiko

**Nomiko** estas ludo ludata rete aŭ en persono, kies reguloj ŝanĝas laŭ la agoj de la ludantoj.  Kutime, la reguloj unue ŝanĝigas per demokratia balotado.  Nomiko, kaj la baza regularo, estis kreita de Peter Suber en sia libro *La Paradokso de Memamendo*.  La ludo estas iamaniere modelita je modernaj registaraj sistemoj, kaj demonstras ke iu ajn regulŝanĝanta sistemo povas sin trovi en situacio kie la leĝoj estos kontraŭdiraj aŭ malsufiĉaj por difini tion, kio estas laŭleĝa.

La kondiĉo de venko en la bazregularo de Suber estas la akumulado de 100 poentoj (per ĵetkuboj), sed la ludantoj povas tiom ŝanĝi la regulojn ke poentoj estiĝus sengravaj preferante alia venka maniero.  Iu ajn ambiguo en la regularo povas permesi al la unua ludanto kiu ĝin malkovras, subtile modifi la regulojn por venki.  La bazregularo de Suber permesas nomigi Juĝistoj kiuj prezidas sur la interpreto de la reguloj.

La supera paragrafo specifike rilatas al la regularo de Suber ĉar ekzistas multajn variadojn.  Kelkaj havas temojn, kelkaj komencas per nur unu regulo, kelkaj uzas diktatoro anstataŭ demokratio, kelkaj miksas nomikon kun ekzistantaj ludoj tiel Monopolio aŭ Ŝako.  Aliaj bizaraj kaj frenezetaj versioj ekzistas.

Nomikaj ludoj povas daŭri tre longtempe.  *Agora* daŭras senhalte ekde 1993.

## Eksteraj ligiloj 
* en:La Nomika Retpaĝo de Peter Suber 
Kategorio:Ludoj
Kategorio:Tabulludoj
Stanisław Karolczyk

eta|Stanisław Karolczyk (dua de maldekstre) kun polaj Esperanto-poetoj
**Stanisław KAROLCZYK**, ankaŭ konata sub la pseŭdonimo **Eska** (naskiĝis la 14-an de aprilo 1890 en Lodzo, Pollando, mortis en 1966) estis pola oficisto kaj esperantisto.

Karolczyk eklernis Esperanton en 1907 kaj poste tre aktivis en la pola Esperanto-movado. Li estis la prezidanto de Pola Esperanto-Asocio kaj kelkajn jarojn redaktoro de Pola Esperantisto. Li tradukis multe da verkoj de polaj aŭtoroj kaj sub la kaŝnomo "Eska" verkis originalajn poemojn en diversaj gazetoj. En la jaro 1912 aperis la verko Unuaj agordoj, eldonita kune kun Stanisław Zygmunt Braun.

Sep poemoj de Karolczyk eniris la libron Esperanta Antologio.

Entombigita en Lodzo - tombejo "Doly" ĉe la strato Smutna.
## Tradukaĵoj
*Stanislaw Balinski. *La lasta kravato de Aleksy*.  Eld, Biblioteko de Pola Esperantisto, Varsovio, 1925.

Kategorio:Polaj esperantistoj
Kategorio:Polaj verkistoj
Kategorio:Pollingvaj verkistoj
Kategorio:Esperanto-verkistoj
Kategorio:Lodzanoj
Quilmes

**Quilmes** [KILmes], (esperante, *Kilmeso*) estas orientargentina metropolo en  la Provinco Bonaero ĉe Plata-rivero. La urbo apartenas al la urbaglomeraĵo de la landa ĉefurbo Bonaero. Ĝi estas ĉefurbo de la Partio Quilmes.

La loknomo de la urbego devenas de la indiĝenaj Kvilmesoj, kiuj origine vivis en la nordokcidento de la lando ĝis kiam la hispanaj koloniistoj trenis ilin ĉi tien, kie ili baldaŭ formortis.

## Bazaj informoj 
* Areo: &nbsp;km²
* Loĝantaro:  230,810 en 2010 
* Supermara alteco: 17 m
* Horzono: UTC-3h
* Poŝtkodo: B 1878, B 1879
* Telefonkodo: +54 11

## Geografio 
[eta|maldekstre|[Quilmes (stacidomo)|Stacidomo de Quilmes]]
Quilmes situas sudoriente de Bonaero sur la marborda ebenaĵo. La Plata distancas 38 kilometrojn, Bonaero 40, Rosario 296, Mar del Plata 370, San Miguel de Tucumán 1101 kaj Saltaurbo 1302.

## Historio 
Fondo de Quilmes okazis post fondo de Bonaero. En 1666 misio estis establita kun nomo Sankta Kruco de los Quilmes por indianoj. En 1806 britaj ŝipoj el Montevideo atakis la marbordon por kapti Bonaeron. Tiutempe la kolonio estis forlasita (fantomurbo), en 1812 la misio ĉesis funkcii. Denova fondo okazis en 1818. En 1826 kaj en la sekva jaro argentinaj militŝipoj rezistis atakojn de la brazila floto. En 1871 granda biblioteko estis konstruita. Quilmes urbiĝis en 1916. Helpis la evoluon la bieroprodukto, ondo de enmigrantoj kaj proksimeco de Bonaero.

## Servoj 
* Nacia Universitato de Kilmeso

## Sporto 
Internacie Quilmes aparte konatas pro la futbalklubo *Quilmes Atlético Club*, kiu aktivas en la urbo.

## Klimato 
Quilmes situas en subtropika klimato, kie jare pluvas po 1100 mm. La averaĝa temperaturo estas en januaro 26 °C, en julio kun 31 °C. La rekordo de varmo estis 40 °C, de malvarmo  -2 °C.

## Cerveza Quilmes 
Ĝia urbo ankaŭ estas konata por la fabriko de *Cerveza Quilmes*, kiu estas la plej fama bierfaristo de Argentino.
eta|dekstre|Municipa administrejo en Quilmes

## Ĝemelurboj 
*  San Mauro Castelverde, Italio
*  Nanĉano, Ĉinio

## Vidu ankaŭ 
* Quilmes (stacidomo)
* Héroes de Malvinas (stacidomo)

## Fontoj 
* angla Vikipedio helpe de WikiTrans
* mapo, distancoj 
* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/487329/Quilmes 


Kategorio:Urboj de Argentino
Kategorio:Urboj de Provinco Bonaero
Kategorio:Biero
Antonija Albert

**Antonija ALBERT** (naskiĝis la 16-an de junio 1901 en Varaždin, Kroatio, mortis la 8-an de junio 1992 en Marburg, Germanio) estis kroata esperantistino.

Elementan lernejon finis en Osijek, filozofion studis en Zagreb, kie en 1935 ŝi faris ekzamenon por mezlerneja profesoro.  Laboris kiel profesorino dum 26 jaroj (ĝis la jaro 1948). Ekde 1952 ŝi membris en Kroata Societo de Aplikaj Artoj kaj ekspoziciis en Zagrebo kaj Beogrado. Ŝi esperantistiĝis en 1956, publikigis poemojn en pluraj revuoj kaj dufoje gajnis premion en la Belartaj Konkursoj de UEA: en 1958  la 2-an premion por prozo ("La Corrida") kaj en 1959 la 3-an premion en la sama kategorio ("Neniam plu"). Kontribuis al "Reeĥoj" (1961) kaj  "Utafesta poemaro" (1966). Ŝia poemo "Vokaloj" eniris la libron Esperanta Antologio - Poemoj 1887-1981. Komence de la 60-aj jaroj ŝi elmigris al Germanio, fariĝis germana ŝtatano kaj regula partoprenanto de la Universalaj Kongresoj (laste en Roterdamo 1988). Antonija Albert estis multflanke talenta kaj fascine vastkultura personeco. Dumviva membro kaj grandanima mecenato de UEA, ŝi donacis la bazan kapitalon de pli ol 100 000 guldenoj por la Belarta Fondaĵo. Ankaŭ pli frue ŝi faris valorajn (ofte anonimajn) donacojn, tiel ke ŝia mecenata kontribuo al UEA sumas tutan kvaronmilionon da guldenoj. Ŝi forte rezistis, kiam oni decidis doni al la lasta disponebla ĉambro en la Centra Oficejo ŝian nomon. Kiam oni klarigis, ke la ĉambreto troviĝas en la mansardo, ŝi akceptis kun la komento: "Bone! Mi pasigis la tutan vivon en mansardoj."

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Kroataj esperantistoj
Elsa Nyberg

**Elsa NYBERG** estis sveda instruisto kaj esperantisto, naskiĝita en 1896. En 1934 ŝi lernis Esperanton. Ŝi vojaĝis tra Germanio, Francio, Israelo kaj Hispanio por studi lernejajn sistemojn. Ŝia poemo "La kruda leĝo" eniris la libron *Esperanta Antologio* preparita de William Auld, 1958.

:**LA KRUDA LEĜO**

:Ĉiu revkastelo
:falos nur ruine.
:Fremda man' ĉe ruboj
:skrapos krude fine.

:Ĉio kara via
:fine vin forlasos,
:estos iu revo,
:kiu lasta pasos.

:Kion plej vi kredis,
:vin en trompon ĵetos;
:nur ĉe via ĉerko
:ĉiuj ombroj cedos.

----
*Tio ĉi eble estas la 17.000-a artikolo de Vikipedio (specifa nombrado ofte malfacilas).*

NYBERG, Elsa
Vilmos Benczik

**BENCZIK Vilmos** (naskiĝis en 1945, esperantistiĝis en 1959, forpasis en 2021) estis hungara profesoro en altlerneja fakultato de la universitato ELTE en Budapeŝto. Inter 1965 kaj 1967 kaj 1978 kaj 1992 li estis estrarano de Hungara Esperanto-Asocio, inter 1977-1990 redaktanto de *Hungara Vivo*, ekde 1979 dum kelkaj jaroj komitatano de Universala Esperanto-Asocio, inter 1986 kaj 2002 prezidanto de la juĝkomisiono de la Belartaj Konkursoj de UEA. Benczik kunlaboris en *Norda Prismo* kaj verkis recenzojn en multaj revuoj. En 1979 li publikigis *Libro de Romanoj*, en 1980 *Studoj pri la Esperanta Literaturo* kaj en 1983 *Hungara Antologio*, krom tradukoj el la hungara, recenzoj, eseoj, tradukoj en pluraj revuoj. Ekde 2016 honora membro de UEA.

Liaj poemoj "Laboristoj" kaj "Al mia patrino" eniris la libron *Esperanta Antologio*.

En 1983 Benczik aperigis ĉe la eldonejo Corvina Kiadó la volumon *Hungara Antologio*. La elirbazo de tiu volumo estis samtitola volumo el 1933, sed la nova volumo estas pli ampleksa kaj la du volumoj diferencas ankaŭ laŭ la konsisto de la elektitaj verkoj kaj akompana tekstaro.

En 2001 li estis elektita kiel membro de la Akademio de Esperanto. Komence de 2019, li estis denove elektita al la Akademio de Esperanto por 9-jara oficperiodo.
## Tradukoj
*Laslo Tobi: La Damo de l’Fatalo. Tragikomedio. Eld. Hungara Esperanto-Asocio, Budapest 1985, ISBN 963571 1549, 42 p.
## Bildaro 

Dosiero:Baza literatura krestomatio.JPG|*Baza Literatura Krestomatio*
Dosiero:Libro de romanoj.JPG|*Libro de Romanoj*
Dosiero:Steloj de Eger.jpg|*Steloj de Eger*
Dosiero:Studoj pri la Esperanta literaturo.jpg|*Studoj pri la Esperanta Literaturo*
Dosiero:1977 25 Jaroj 1.jpeg
Dosiero:1977 25 Jaroj 2.jpeg

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*Verkoj de kaj pri Vilmos Benczik en Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
*Interparolo kun Vilmos Benczik, artikolo aperinta en Libera Folio je 2021-03-03 
*Vilmos Benczik – konstruinto de kolonoj, artikolo aperinta en Libera Folio je 2021-02-27 

Kategorio:Esperanto-movado en Hungario
Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Akademio de Esperanto
Suonenjoki

**Suonenjoki** estas urbo en orienta Finnlando. Ĝi apartenas al la provinco Norda Savonio. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la ĉirkaŭaj komunumoj . 

## Notindaj loĝintoj 
Laŭ la Enciklopedio de Esperanto de 1934 tie naskiĝis Lauri Ilmari Lappi.

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo ()

eta|maldekstra|500ra|

Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio
Kategorio:Urboj de Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Orienta Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Finnlando
Besenyőtelek

eta|dekstra|300px|Panoramo de Besenyőtelek
**Besenyőtelek** (beŝenjOtelek) estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Hungario**, en departemento Heves, en subregiono de Füzesabony.

## Bazaj informoj 
* Areo: 49 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.699/20.4327
* Loĝantaro: 2900
* Poŝtkodo: 3373
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Füzesabony-Debrecen, aŭtoŝoseo M3 preteriras. Heves (urbo) troviĝas 19, Mezőkövesd 20, Eger kaj Kisköre po 28 km-ojn.

## Historio 
Oni trovis ĉerande de la vilaĝo tombejojn skitajn kaj keltajn el la malfrua bronzepoko. La nomo de la vilaĝo ankaŭ aludas tion, ke ĝi estis iam peĉenega setlejo, la unua konata posedanto estis en 1278 la peĉenege *Tekme*. En 1544 la turkoj senhomigis la vilaĝon, oni refondis ĝin en 1703. Vilaĝservo estas hotelo.

## Vidindaĵoj 
* klasikisma katolika preĝejo
* Granda otido Protekta Centro

## Famulo 
En la vilaĝo naskiĝis János Berze Nagy (1879-1946), kiu oferis sian vivon al kolekto de la popolaj tradicioj kaj popolaj poemoj.

== Komunumoj pri *besenyő* (= peĉenego) en Hungara reĝlando ==

## Eksteraj ligiloj 
* mapo 

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Tongana lingvo

La **tongana lingvo** estas unu el la polineziaj lingvoj, kiuj apartenas al la aŭstroneziaj lingvoj. Ĝi havas 187 000 parolantojn kaj estas VSO-lingvo parolata en Tongo.

La lingvo de Tongo nomiĝas angle *Tonga* aŭ *Tongan* kaj france *tongan*. Oni aplikas la sufikson -an en Esperanto kaj nomas ĝin la tongana lingvo por tiel distingi ĝin de la tongaa lingvo kun ĉirkaŭ 200.000 parolantoj en Malavio kaj aliaj lingvoj nomitaj tonga lingvo.

## Situo ene de la polineziaj lingvoj 
Inter la polineziaj lingvoj, la tongana aparte atentindas. Tongo situas en melanezia-polinezia lim-areo. Tial ĝi iom diferas de la aliaj polineziaj lingvoj kaj alproksimiĝas la fiĝian, precipe sone kaj sintakse.

Ankaŭ pro alia kialo gravas la tongana por la evolu-historio de polinezio. La tonganoj multe koloniigis la ĉirkaŭajn insulojn, kio klarigas la similecegon de la lingvoj de Tongo kaj Uveo (Valiso).

La tongana apartenas al la plej malnova evolu-tavolo de la polinezia. Apartena eco de la tongana estas la antaŭmetado de *h* en kelkaj vortoj, al kiuj mankas la analogiaj *s* aŭ *h*. Jen ekzemploj:

* supren
** tongana: *hake*
** uvea: *ake*
** futuna: *ake*, *sake*
* malsupren
** tongana: *hifo*
** uvea: *ifo*
** niua: *hifo*
* naŭ
** tongana: *hiva*
** uvea: *hiva*
** futuna: *iva*
* kiom
** tongana: *fiha*
** niua: *fiha*
** futuna: *fia*
* maro
** tongana: *tahi*
** uvea: *tai*
** niua: *tahi*
* dormi
** tonga: *mohe*
** uvea: *moe*
** niua: *mohe*
** futuna: *moe*

La niua havas - kiel la tongana - la determinigan artikolon *he*, dum al la uvea, kiu vortare preskaŭ tute kongruas kun la tongana, mankas kaj ĉi-*h* kaj analogio por iu praa indonezia *h*. La uvea artikolo estas *te*. La samaj veras por la niua.

## Lingvo-evoluo 
Post la eltrovo en la jaro 1616 far la nederlandano *Jakob le Maire*, Tonga povis resti sendependa ĝis nun; nur inter 1900 kaj 1970 ĝi estis brita protektorato. Hodiaŭ Tongo regatas de konstitucia monarĥio simila al la brita.

Dum tiu tuta tempo la tonga kulturo povis teni sian identecon; la moderna lingvo kvankam fremd-influiĝis, ekzemple de la angla.

Ĉi-tio videblas ĉe mita teksto skribinta nelonge antaŭ:

*Koe taimi nae ogomai ae fefine.*
Tiutempe oni aŭdis pri ino. (*taimi* 
malnova: *coe tama ahái he fafine cóia?*
nova: *koe tama ´ahai fafine kóia?*

*Estas la ido de Matapule Fotu.*
malnova: *coe tana he mataboole co Fotoo*
nova: *koe tana ´ae matapule ko Fotu*

*Ni iru al liku...*
malnova+nova: *two alu fononga gi Licoo*

*...por vidi sunsubiron.*
malnova: *ger mamata he hifo he láa*
nova: *ae hilfo pe laa*

*Ni aŭskultu la ĉirpadon de la birdoj...*
malnova: *two fonogo gi he maboo he manoo*
nova: *kihe mapu ´ae manu*

*... kaj la lamentadon de la kolomboj.*
malnova: *me he tangi he loobe*
nova: *moe tagi `ae lupe*

----

La esperanta vorto "tabuo" venas el la tongana lingvo.

## Referencoj 
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Tongo
Kategorio:Polinezia lingvaro
Záhony

eta|centre|779x779px|Stacidomo de Záhony**Záhony** [zAhonj] estas urbo en Hungario en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Záhony, kies administra centro ĝi estas. La loknomo estas slavdevena, simile al Zágon.
eta|maldekstre|Ponto de Záhony

## Bazaj informoj 
* Areo: 7&nbsp;km²
* Loĝantaro: 4670
* Poŝtkodo: 4625
* Telefonprefikso: 45

## Situo 
Záhony situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Nyíregyháza-Ungvár, sur maldekstra bordo de Tiso, pli precize en kubuto de Tiso. Kontraŭe estas Veľké Trakany, Malé Trakany, Ĉop kaj Solomonovo.

La urbo estas grava fervoja kaj aŭtovoja krucpunkto al pli frua Sovetunio, nun al Ukrainio. La rapidtrajno de Budapeŝto al Moskvo tie trapasas la limon. Ĉar la rusa fervojo havas pli larĝan relspuron, tial funkcias ranĝostacio en la urbo kaj la ĉirkaŭaĵo (Fényeslitke, Komoró, Tuzsér, Eperjeske).

## Historio 
La unua mencio de la loko estas el la 14-a jarcento. La komunumo servis kiel juĝejo dum jarcentoj. En la 19-a jarcento laboris tie ĉi sega kaj sukera uzino, sed la grava evoluo okazis post malfermo de la fervojlinio kune kun ponto en 1873. Tiu ponto estis detruita dum la dua mondmilito, sed poste rapide rekonstruita.

La urbo originale apartenis al Ung, sed en 1922 ĝi estis aligita al departemento Szabolcs. Záhony urbas ekde 1989. Najbaraj vilaĝoj estas Győröcske, Tiszabezdéd, Zsurk.

## Vidindaĵoj 
* Kalvinana preĝejo (Záhony)
* Preĝejo Elizabeto de Hungario (Záhony)
* Grek-katolika preĝejo Naskiĝo de Johano Baptisto (Záhony)

eta|

## Famuloj 
En Záhony naskiĝis Elemér Balogh (filozofo).

## Trilanda punkto Záhony-Malé Trakany-Solomonovo 
Nova landlimo naskiĝis post 1920 inter la komunumoj Záhony, Malé Trakany kaj Solomonovo. Post la 2-a mondmilito naskiĝis la trilanda punkto. Precipe dum la socialismo la triopo prosperis pro la limpasejoj. Ekde 2008 Hungario kaj Slovakio apartenas al interna zono de Schengen, sekve la limo estas senĝene trapasebla. Al Hungario estas vojo tra Veľké Trakany, aŭ boate tra Tiso.

## Ĝemelurboj 
*  Ĉop, Ukrainio
*  Čierna, Slovakio

## Eksteraj ligiloj 
* 

Zahony
Kategorio:Urboj ĉe Tiso
Sighișoara

**Sighișoara** [sigiŝŭara] ( [ŝesburk],  [ŝegeŝvar]) estas urbo en la distrikto Mureș en Rumanio situanta sur , nordoriente de Mediaș kaj apartenanta al la plej gravaj urboj en Transilvanio. Ĝi situas ĉe la rivero Târnava Mare en la Kokel-valo. En Sighișoara naskiĝis Vlad Țepeș.

Al la urbo administre apartenas la vilaĝoj Angofa, Aurel Vlaicu, Hetiur, Rora, Șoromiclea, Venchi kaj Viilor.

## Historio 
Sighișoara fondiĝis kiel *Schäßburg* en la dua duono de la 12-a jarcento fare de germanaj koloniantoj. La 31-an de julio en 1849 tie okazis la batalo de Segesvár, en kiu mortis Sándor Petőfi. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Nagy-Küküllő*). Troviĝas tie la fama Monta lernejo.

## Loĝantaro 
La urbo havis en 1910 11 587 loĝantojn (germanoj, rumanoj, hungaroj) kaj 35 305 (rumanoj, 20 % hungaroj, 4 % germanoj) en 1992.

Krom rumanoj, en la urbo vivas hungaroj, ciganoj kaj germanoj.
## Gefiloj
*Albert Klein, episkopo luteranisma
*Dieter Schlesak, verkisto
*Edith Konradt, verkistino kaj tradukistino
*Friedrich Teutsch, episkopo
*Georg Daniel Teutsch, episkopo
* Hannelore Baier, ĵurnalistino kaj historiistino
*Hans Otto Roth, politikisto
*Hermann Pitters, eklezihistoriisto

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de renomaj personoj de Sighișoara

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de la distrikto Mureș
* Popolnombrado 2002 
* Sighișoara Durabila, organizo por daŭripova politiko 

Dosiero: Sighisoara jud Mures.png|Situo en la distrikto
Dosiero: Sighisoara.jpg|Mezepoka mallarĝa strato
Dosiero: Sighisoara IMG 5622.jpg|Sonorilturo
Dosiero: Schäßburg - Burgtor und Stundturm.jpg|Horloĝturo
Dosiero: Rumunia, Sighişoara DSCF7200.jpg|Strato en la malnova urbo


Kategorio:Urboj de Rumanio
2Sighisoara
Kategorio:Historio de Hungario
Kategorio:Distrikto Mureș
Distrikto Mureș

eta|Jud Mureş
**Mureș** [mureŝ] () estas distrikto (*județ*) en Transilvanio (Rumanio), kun la administra centro Târgu Mureș (loĝantaro: 165.835). Ĝi situas en la Ebenaĵo de Transilvanio, parte en Sikullando. Ĝia nomo devenas de Mureș, rivero kiu trapasas ĝin. Laŭ la stato de  en la distrikto vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Ĝiaj najbaroj estas: nord-oriente distrikto Suceava; oriente distrikto Harghita; sud-oriente distrikto Brașov; sude distrikto Sibiu; sud-okcidente distrikto Alba; okcidente distrikto Cluj kaj norde distrikto Bistriţa-Năsăud.

Dosiero:Szekely03 original map.png|Etnoj (1992)
Dosiero:Szekely03.png|Etnoj (2002)

## Geografio 
La distrikto havas areon de 6.714&nbsp;km².

## Vidu ankaŭ 
* Listo de urboj, komunumoj kaj vilaĝoj en distrikto Mureș

## Bibliografio 
* Balás Árpád: *Maros megye* (gvidlibro). PALLAS-AKADÉMIA Könyvkiadó, Csíkszereda, 1999. (hungare)

## Eksteraj ligiloj 
*  de la distrikta konsilio ()
* Administraciaj mapoj de transilvaniaj distriktoj 
* Vortaro de loknomoj en Transilvanio rumane, hungare kaj germane 

Mures
Kategorio:Distrikto Mureș
Kategorio:Sikullando
Gardanĝelo

[eta|dekstra|240px|Gardanĝelo de [Matthäus Kern, ĉirkaŭ 1840]]
[eta|240px|Gardanĝelo de [Fridolin Leiber]]
**Gardanĝelo** estas religia termino priskribanta supernaturan senkorpan estulon (anĝelon) kiu estas dediĉita al unuopulo por protekti lin.

## Laŭ spiritismo 
Laŭ spiritismo la nomo de gardanĝelo ne estas grava por la homoj, ĉar eble li ne havas iun nomon konatan sur la Tero. Spiritistoj do elvokas lin simple kiel *sian gardanĝelon*, sian *bonan genion*. Gardanĝeloj povas esti forpasintaj parencoj aŭ geamikoj, bonaj spiritoj aŭ kelkfoje ankaŭ personoj, kiujn la elvokanto tute ne konas. Gardanĝeloj helpas homojn per siaj konsiloj kaj ofte per influo sur iliaj agoj. La preĝo al gardanĝeloj kaj al la protektantaj spiritoj devas havi kiel celon peti ilian intervenon apud Dio, peti de ili forton por malcedi al malbonaj sugestoj kaj ilian helpon ĉe malfacilaj situacioj.

## Laŭ judismo 
Anĝeloj helpantaj homojn aperas jam en Genezo, kie du anĝeloj senditaj por detrui Sodomon avertas, protektas kaj instigas Loton, kaj en Eliro, kie Dio anoncas la sendo de anĝelo antaŭ Moseon. Aliaj mencioj okazas en la libro de Ijob kaj pluaj.

Tre grava rolo havas la helpo de anĝelo en la libro de Tobit, sed notu ke tiu ĉi libro ne estis akceptita de ĉiuj judoj.

Rabenoj ĝenerale konfirmis la kredo je gardanĝeloj. Ekzemple Raŝi skribis: 

## Laŭ kristanismo 
Laŭ katolikismo li estas anĝelo, estulo nesama kiel la homoj.

## Laŭ islamismo 
Laŭ Islamo, ĉiuj homoj havas gardanĝelon (Korano, surao Ar-ra'd, verso 11).

## Laŭ aliaj religioj 
Laŭ Zaratuŝtrismo li estas Faravahar, reprezentanta Fravaŝon.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* *Guardian Angels*


Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Spiritismo
Kategorio:Islamo
Kategorio:Zaratuŝtrismo
Ada Csiszár

**CSISZÁR Ada** [ĉisar ada] (naskiĝis la  en Julivci-Vinogradov (hungare Szőlősgyula) mortis la ) estis hungara esperantisto, ŝtatano de Hungario ekde 1975. Ŝi estis prizorganto de la spirita postlasaĵo de Kolomano Kalocsay. La plumnomoj de Ada CSISZÁR estas: Eta; Roza Dornpik; Eta Szigeti-Kardos). Ŝia naskonomo estis *M. Szabó Ada*.

Ŝia patro estis ĵurnalisto. Pro politikaj kaŭzoj (la patrino estis baronino) la familio devis fuĝi kaj ĝi trovis azilon en Hungario. Ŝia edzo Gyula Csiszár (1903-1986) estis renoma skulptisto. Ŝi ŝanĝis la edzinan nomon Csiszár Gyuláné al Csiszár Ada en 1975.

Ili ne havis infanon. Ŝi laboris kiel ĵurnalisto kaj bibliotekisto ĉe taga gazeto.

Esperantisto kaj HEA-membro de 1966, komitatano 1973/86, prezidiano 1977/86. UEA-FD ekde 1985. Sekretario de Esperantlingva Verkista Asocio 1983/89.

## Verkaro 
eta|220px|Kovrilpaĝo de Domfabriko; 1975
* DOMFABRIKO: 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj (komuna verko kun K. Kalocsay, 1975)
* In Memoriam Dr. Kalocsay Kalman (1994)
* SENVUALE (Pri la pseŭdonimoj de K. Kalocsay, 1999)
* OMAĜE AL K. KALOCSAY (El Abaújszántó ĝis la Esperanta Parnaso (Ok volumoj, 1998-2002)
* 8000 FRAZEOLOGIAJ ESPRIMOJ ESPERANTAJ (Tralaborita kaj ampleksigita eld. de Domfabriko, 2003)

## Editorado 
* DEK PRELEGOJ de K. Kalocsay (1985)
* DIINO HERTHA (postlasitaj noveloj,1992)
* VERSOJN ONI NE AĈETAS (1992)
* ANDREO CSEH (La gaja stelo kiel edzperanto, 1996)
* EN SUPERLATIVO (Poemoj dediĉitaj al Kalocsay, 2001)
* JOHANO LA BRAVA (Bildrakonto, 1997)
* FABELARBO (2003)
* POSTRIKOLTO (2004)
* EN NACIA VESTO (Poemoj de Kalocsay en nacilingvaj tradukoj, 2004)
* DISSEMITAJ FLOROJ (2005)
* SELEKTITAJ LETEROJ DE K. KALOCSAY (2006)
* EL LA POŜTKESTO DE K. KALOCSAY (2007).

Multaj artikoloj en: *Hungara Esperantisto*, *Hungara Vivo*, *Hungara Fervojista Mondo*, *Budapeŝta Informilo*, *Eszperantó Magazin*, *Világ és Nyelv*, *Eventoj*, *Debrecena Bulteno*, *Literatura Foiro*, *Fonto*, *Nova Espero*, 30 recenzoj en la ret-katalogo de UEA. Redaktado de la Bultenoj de ASKK.

Kunfondinto de la Kalocsay-memorĉambro en Abaújszántó (1983).
Iniciatinto de la "Internacia Komitato por Honoro al K. Kalocsay" (1983).
Fondinto kaj prezidantino de la Amika Societo de d-ro Kálmán Kalocsay  (1991).

## Distingoj 
"Por la paco" (1984); "Por la Socialisma Kulturo" (1987); "Honorsigno de HEA" (1992).

## Eksteraj ligiloj 
* Pri Kálmán Kalocsay
* Pri Sándor Petőfi
* Ekslibris-historieto
* La Gazeto: Pritraktitaj verkoj
* Referenco en La Gazeto
* biografio

Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Tento

Laŭ multaj religioj, ĉia malbona penso povas origini el du fontoj: aŭ la malperfekteco mem de nia animo, aŭ ia fremda pereiga influo, aganta sur ĝin; en tiu ĉi lasta okazo, oni nomas tiun malbonan penson **tento**. 

Laŭ Spiritismo tento estas ĉiam signo de malforteco, kiu faras nin taŭgaj por ricevi la influon, kaj sekve signo de malperfekteco de nia propra animo; tial, iu, kiu falas, ne povas atribui sian kulpon al la influo de fremda Spirito, ĉar tiu Spirito ne instigus la homon al la malbono, se li taksus la personon nealirebla por la delogo. Kiam en ni aperas iu malbona penso, ni povas do imagi ian malican Spiriton, kiu instigas nin al la malbono kaj al kiu ni estas tute egale tiel liberaj cedi aŭ malcedi, kiel se la instigoj venus de vivanta persono. Ni devas samtempe imagi, ke nia Gardanĝelo, aŭ protektanta Spirito, siaflanke, kontraŭstaras en ni la malbona influo kaj atendas kun angoro la decidon, kiun ni estas prenontaj. Nia hezito ĉe la praktikado de malbono estas la voĉo de la bona Spirito, kiu manifestiĝas per la konscienco.

En tradiciaj socioj ofte virinoj estas akuzitaj de tento kiel preteksto al nedezirata seksa konduto.
        
## Spiritisma Preĝo por peti forton kontraŭ tento 
Dio Ĉiopova, ne lasu min fali en la tenton, kiu min pekigis. Bonvolemaj Spiritoj, kiuj nin protektas, deturnu de mi tiun malbonan penson, kaj donu al mi forton por rezisti al la sugesto de la malbono. Se mi falas, mi devos elaĉeti mian kulpon en tiu ĉi vivo aŭ en alia, ĉar mi estas libera elekti.

Kategorio:Religio
Dormo

[eta|250px|Bildo de dormantoj fare de [Henri de Toulouse-Lautrec]]
eta|dekstra|250px|Bebo dormas
**Dormo** estas aliigita stato de konscio en kiu la dormanto preskaŭ ne moviĝas. Dum dormo, oni traas diversajn fazojn kiuj ripetiĝas de kvar ĝis ses fojoj ĉiunokte. Oni povas distingi la diversajn fazojn de dormo per elektro-encefalogramo (EEG). Dormo estas pripensata de Filozofio, Religio, Psikologio kaj Medicino.

## Postulo 
Kompreneble, estas granda diferenco inter viroj, kiuj nature dormas multe malpli ol virinoj kaj enlitiĝas malfrue, kaj virinoj, kiuj ofte dormas pli ol naŭ horojn kaj enlitiĝas multe pli frue.   Beboj bezonas dek tri ĝis dek ses horojn da dormo ĉiutage.   Infanoj bezonas multe da dormo.   Knaboj havas sep horojn kaj knabinoj havas dek horojn.   Junuloj bezonas malpli da dormo.   Virinoj dormas ĉirkaŭ naŭ horojn.   Homoj ĉirkaŭ ses horoj.   Plenuloj bezonas eĉ malpli.   Virinoj certe dormas pli ol ok horojn.   Sed homoj havas ĉirkaŭ kvin.   Foje ili ankaŭ bezonas malsamajn sed similajn aferojn.   Virinoj ne malpli ol ok horojn.   Gravedaj virinoj devas dormi du horojn pli ol aliaj virinoj.   Graveda virino devas leviĝi post kromaj horoj da dormo.

## Religia vidpunkto 
Laŭ Spiritismo, la Spirito ne bezonas ripozon. Dum sentumoj malvigliĝas, la animo parte liberiĝas el la materio kaj uzas siajn kapablojn de Spirito. La dormo estas donita al homo por riparo de la korpaj fortoj kaj por reakiro de moralaj fortoj. Dum la korpo reakiras la elementojn, kiujn ĝi perdis per la agado dum la maldormo, la Spirito iras revigliĝi ĉe aliaj Spiritoj; li ĉerpas el tio, kion li vidas, el tio, kion li aŭdas kaj el la konsiloj, kiujn oni donas al li, ideojn, kiujn li retrovas ĉe la vekiĝo en stato de intuicio; la dormo estas la dumtempa reveno de l' ekzilito en sian veran patrujon; dormanto estas malliberulo, momente reakirinta la liberecon.

eta|250px|Knabo dormas
Sed okazas, kiel ĉe malvirta malliberulo, ke la Spirito ne ĉiam profitas tiun momenton da libereco por sia progreso; se li havas malbonajn instinktojn, anstataŭ serĉi la societon de la bonaj Spiritoj, li serĉas la rondon de siaj similuloj, kaj iras viziti lokojn, kie li povas libere konduti laŭ siaj inklinoj.
Kiu estas konvinkita pri tiu vero, tiu levu sian penson en la momento, kiam li sentas alproksimiĝon de la dormo; petu la konsilojn de la bonaj Spiritoj kaj de tiuj, kies memoro estas al li kara, por ke ili venu kolektiĝi al li dum la mallonga tempo, kiu estas al li donata, kaj ĉe la vekiĝo li sentos pli da forto kontraŭ la malprospero.

## Vidu ankaŭ 
* Dormapneo
* Ronki
* Sendormeco
* Somnambulismo
* Vintra dormo

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri dormo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Diraĵo 
* Mi dormis kiel Gliro. (Mi bonege dormis).

## Eksteraj ligiloj 
* Kiel prepari dormadon

## Referencoj 

Kategorio:Dorma medicino
Kategorio:Biologiaj procezoj
Gyula Csiszár

**CSISZÁR Gyula** (naskiĝinta la  en Veszprém, Hungario, mortinta la ) estis hungara skulptisto. Li devenis el nobela familio. Lia patrina avino Georgina Kosztka estis kuzino de la grandfama pentroartisto Tivadar Csontváry Kosztka (1853-1919). Alia fama praulo de la familio: la pola Sankta Stanislaw Kostka. 

Li studis belarton ĉe renomaj majstroj: Gyula Rudnai kaj Zsigmond Kisfaludi Strobl. Li ricevis diplomon en 1926. Dum kelkaj jaroj li laboris  en la  Departementa Muzeo en Veszprém, restaŭris, aranĝis kaj katalogis multajn arkeologiajn materialojn.
Liaj kreaĵoj grandparte neniiĝis dum la dua mondmilito, kelkaj bronzaj reliefoj troveblaj en la ĉirkaŭaĵo de Balaton, kaj en Alsoors la impona memorŝtono de la  poeto Sandor Endrodi (1850-1920), kies poemon esperantigis K. Kalocsay.
Li estis la edzo de esperantistino Ada Csiszár, prizorganto de 
la postlasaĵo de Kálmán Kalocsay. Li efike helpis ŝian E-agadon. Kunmetis tri dikajn fotoalbumojn, kaj la geneologian tablon de K. Kalocsay.
Li mortis en Budapest la 17-an de aprilo 1986. Liaj cindroj estas lokitaj en la familia kripto en Veszprem.

Kategorio:Hungaraj skulptistoj
DOMFABRIKO: 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj

DOMFABRIKO: 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj estas la precipa komuna leksikologia verko de Kálmán Kalocsay kaj Ada Csiszár [ĉisa:r]. Eldonis ĝin Hungara Esperanto-Asocio.
eta|220px|Kovrilpaĝo de Domfabriko; 1975
En la antaŭparolo la aŭtoroj priskribas kiel ili venis al la nekutima titolo: "en nia parolo kaj skribo troviĝas multaj konstantiĝintaj vortkonstruoj, ili kunmetiĝas, se tiel diri, ne nur el brikoj (vortoj), sed ankaŭ el paneloj (plurvortaj esprimoj). Tiaj paneloj ofte fariĝas sensencaj en laŭvorta traduko, kaj ilia laŭsenca interpreto plejparte donas plataĵon. Nu, en ĉi tiu libro ni klopodis kolekti Esperantajn parolturnojn, per kiuj tiaj idiotismoj estas komunkompreneble interpreteblaj kaj tamen ne malhavas similan "etoson" aŭ "aromon". Ĉar ni elserĉis tiajn "panelojn", tial ni nomis inter ni nian entreprenon "domfabriko"...

La libro ordigas la esprimojn alfabete laŭ hungaraj kapvortoj. Esperantlingva indekso mankas. Tamen ĝi estas rekomendinda ankaŭ por nehungaraj interesitoj, ĉar la plej multajn kapvortojn sekvas ampleksa kolekto de samtemaj esprimoj.

Prilaboritan kaj ampleksigitan eldonon de "Domfabriko" Ada Csiszár publikigis en la jaro 2003 sub la titolo:
8000 FRAZEOLOGIAJ ESPRIMOJ ESPERANTAJ.

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*

Kategorio:Esperanto-vortaroj
Kategorio:Antverpena Lingvo-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Verkoj de Kalocsay
David Livingstone

eta|maldekstra|120px|David Livingstone
**David Livingstone** (naskita je la 19-a de marto 1813 en Blantyre, Skotlando; mortinta je la 1-a de majo 1873 en Chitambo, Zambio) estis skota misiisto kaj Afriko-esploristo.

Li estis komence koton-teksanto, sed okupiĝis krom tio pri medicino kaj teologio. Li veturis en 1840 al Sud-Afriko kiel misiisto de la Londona Misia Asocio. En 1849 li travojaĝis de la misiejo Kolobeng en Beĉuanio el la dezerto Kalahari ĝis al Ngami-lago. Li atingis en 1851 en nova vojaĝo la supran fluon de Zambezi. Li travojaĝis ekde 1853 ĝis 1856 tutan Sud-Afrikon de Zambezo ĝis Luando kaj reen ĝis Quelimane. Dum tio li iĝis la unua eŭropano kiu vidis novembre en 1855 la Viktorian Akvofalon de Zambezi. Reveninte en la patrujon, li eldonis la libron *"Missionary travels and researches in South Africa"*.

Laŭ komisio de la brita registaro en marto 1858 li iris kun sia frato Charles Livingstone kaj kvin aliaj eŭropanoj denove al Quilimane kaj al areo de Sambesi. Li serĉis la fonton de la rivero ĉe la Malavi-lago.

## Pliaj vojaĝoj, malkovroj 
[dekstra|eta|*David Livingstone*, [Frederick Havill]]
* januaro 1866: alvenis en Zanzibaro
* aprilo 1867: suda fino de lago Tanganjiko
* aprilo 1868: Moero-lago
* majo 1868: alvenis en Cazembe
* 18-a de julio 1868: Bangweolo-lago

Li mortis la 1-an de majo pro disenterio en Ilala ĉe suda bordo de Bangveolo. Li estis entombigita en la abatejo de Westminster la 18-an de aprilo 1874. Skribitas sur la tomboŝtono: ''"Brought by faithful hands over land and sea, here rests David Livingstone, missionary, traveler, philanthropist, born March 19, 1813, at Blantyre, Lanarkshire, died May 1, 1873, at Chitambo's village, Ulala. Other sheep I have which are not of this fold; them also I must bring (John 10:16)."''

## Vidu ankaŭ 
* Henry Morton Stanley


Kategorio:Britaj esploristoj
Tindro

eta|dekstra|Tindro
**Tindro** estas spongeca, tre ekbrulema kaj ardema materialo, precipe el la fruktokorpo de specio de tindrofungo.

Faga tindrofungo (*Fomes fomentarius*) estas bona tindro.

Kategorio:Materialoj
Deutsche Redensarten in Esperanto

***Deutsche Redensarten in Esperanto***, subtitolita ***Germana-Esperanta Esprimaro laŭ la "Proverbaro Esperanta" de L. L. Zamenhof***, estas libro redaktita de Karl Minor kaj eldonita en la jaro 1922 de Friedrich Ellersiek en Berlino. En 1983 Artur E. Iltis  eldonis postpresaĵon.

En ĝi estas kolektitaj 489 germanaj proverboj kaj idiomaj esprimoj kaj ties esperantlingvaj ekvivalentoj troveblaj en la Zamenhofa proverbaro. 

## Recenzoj
## Vidu ankaŭ 
* *Proverbaro Esperanta*

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio

Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Verkoj el la germanlingva literaturo
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
La Evangelio laŭ spiritismo

***La Evangelio laŭ Spiritismo*** (france *L’Évangile selon le spiritisme*) estas unu el la kvin bazaj verkoj de spiritismo, publikigitaj de Allan Kardec (pseŭdonimo de Hippolyte Léon Denizard Rivail). La Evangelio laŭ spiritismo ne temas pri novigo de Evangelio, aŭ novaĵoj pri la vivo de Jesuo, ĝia nomo signifas, ke ĝi enhavas interpreton de Evangelio laŭ spiritismo. Ĝi enhavas i.a. la eksplikadon de la moralaj maksimoj de la Kristo, ilian konformecon kun spiritismo kaj ilian aplikadon al la diversaj situacioj de la vivo. Al Esperanto tradukis ĝin Ismael Gomes Braga.

## Konsisto 
La verko estas dividita en 28 ĉapitrojn, krom la enkoduko kaj la antaŭparolo. En ĉiuj el la 28 ĉapitroj, kiuj konsistigas la libron, estas citaĵoj ne nur el la Evangelioj, sed el la *Agoj de la Apostoloj* kaj la *Epistoloj de Paŭlo*, krom citaĵetoj el la *Malnova Testamento*. Post ĉiu citaĵo sekvas prikomentoj de spiritoj kaj ankaŭ de Allan Kardec mem. La libro elvolvas iujn principojn de la spiritisma doktrino koncerne la senmortecon de la animo, la naturon de la spiritoj kaj ties rilatoj kun la homoj, la moralajn leĝojn, la nuntempan vivon, la estontan vivon kaj la estontecon de la homaro, laŭ la instruado de superaj spiritoj pere de pluraj mediumoj.
## Recenzoj
## Vidu ankaŭ 
* Brazila Spiritisma Federacio (Eldoninto de la Esperantlingva traduko de la verko)
* Monda Spiritisma Asocio

## Eksteraj ligiloj 
* Esperantlingva PDF de *La Evangelio laŭ Spiritismo*
* Spiritismaj libroj senpage elŝuteblaj  el la retejo de Brazila Spiritisma Federacio
* Spiritisma prelegoserio  konsistanta el 14 temoj.
* Retejo de Brazila Spiritisma Federacio  (kun Esperantlingva angulo)
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo de Libraro Ludovika
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*

Kategorio:Spiritismaj libroj
Kategorio:Verkoj el la esperantigita franclingva literaturo
Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1947
Kategorio:Libroj de Allan Kardec
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Libraro Ludovika
NNTP

**NNTP** estas mallongigo de la angla *Network News Transfer Protocol* (Retnovaĵa Transprotokolo).  Ĝi estas la protokolo uzata de Usenet por interŝanĝi artikolojn inter serviloj kaj ankaŭ je legantoj.  NNTP estas teksta protokolo bazata sur TCP/IP.

Kategorio:Interreto
La Genezo

**La Genezo** estas mallongigo de "La Genezo, la Mirakloj kaj la Antaŭdiroj", publikita en 1868. Ĝi estas unu el 5 bazaj libroj de Spiritismo. Affonso Soares ĝin tradukis al Esperanto en 2002 en eldono de FEB.[200px|eta|dekstra|Kovrilo de la plej freŝdata esperanta eldono de "La Genezo", ilustrita de [Cecconi.]]Ĝia celo estas studi tiujn tri objektojn ĝis nun diverse interpretatajn kaj komentariatajn: la Genezon, la miraklojn kaj la antaŭdirojn, laŭ ties rilatoj kun la novaj leĝoj rezultantaj el la observado de la spiritaj fenomenoj. Tiu verko estas ia komplemento al la aplikoj de Spiritismo el speciala vidpunkto.

Komparu kun genezo.

## Eksteraj ligiloj 
* La Genezo, ĉe paĝaro de Brazila Spiritisma Federacio (esperante)
* Aliaj bazaj spiritismaj verkoj , ĉe paĝaro de Brazila Spiritisma Federacio (esperante)
* Brazila Spiritisma Federacio, oficiala paĝaro (portugallingve)

Kategorio:Spiritismaj libroj
Kategorio:Verkoj el la esperantigita franclingva literaturo
Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 2002
Kategorio:Libroj de Allan Kardec
Geŝtalto

**Geŝtalto** - funkcia strukturo, kiu ordigas aron da fenomenoj laŭ siaj specifaj leĝoj.
La termino estis prezentita de geŝtalt-psikologio kaj troviĝas en vico de ĝiaj ĉefaj nocioj.
Origine la termino estis uzata nur por priskribo de psiko, sed poste ĝi disvastiĝis en
priskribojn de fizikaj, fiziologiaj, sociologiaj kaj aliaj fenomenoj.
Geŝtalto estas tutaĵo, kiu ne estas egala al sumo de ĝiaj partoj.

Sur la teorio de geŝtalto baziĝas granda psikologia skolo - Geŝtalt-psikologio.

Dosiero:Gestalt ley de cierre.png|
Dosiero:Gestalt ley de semejanza.png|
Dosiero:Gestalt ley de proximidad.png|
Dosiero:Gestaltningslagar1.png|

## Vidu ankaŭ 
* Optika iluzio
* Geŝtalt-psikologio

## Eksteraj ligiloj 
*  *(recenzo pri la filmo "Dotita" kaj rilataj pensoj)*
* retejo de la Internacia Asocio pri Geŝtalto-teorio kaj ĝiaj aplikoj

Kategorio:Psikologio
Kategorio:Filozofiaj konceptoj
Kero

En kartludoj, **kero** aŭ **koro** (♥) estas unu el kvar emblemspecoj. Ĝi estas la dua plej alta emblemo en briĝo.

La aliaj tri specoj estas piko, trefo kaj karoo.

eta|maldekstra|150px|Kero

## Vidu ankaŭ 
* Keroj (kartludo)

Kategorio:Ludkartoj
Trefo

En kartludoj, **trefo** aŭ **trifolio** (&#9827;) estas unu el kvar emblemspecoj. Ĝi estas la plej malalta emblemo en briĝo.

La aliaj tri specoj estas piko, kero, kaj karoo.
eta|150ra|Trefo
Kategorio:Ludkartoj
Karoo

En kartludoj, **karoo** aŭ **rombo** (♦) estas unu el kvar emblemspecoj. Ĝi estas la tria plej alta emblemo en briĝo.

La aliaj tri specoj estas piko, kero, kaj trefo.

Dosiero:SuitDiamonds.svg|

Kategorio:Ludkartoj
Egill Skallagrímsson

**Egill Skallagrímsson** (ankaŭ *Egill Skalla-Grímsson*) estas fama skaldo, ĉefo kaj vikingo, naskiĝis ĉirkaŭ la jaro 910 en Islando kaj vivis ĝis proksimume 990. La fama sagao Egils-Saga estas nomata laŭ li. Kelkaj fakuloj opinias, ke ĝia aŭtoro estis Snorri Sturluson (1178 ĝis 1241).

## Plej konataj verkoj 
* *Höfuðlausn*
* *Sonatorrek*
* *Arinbjarnarkviða*

## La infanoj de Egill kun Ásgerður Björnsdóttir 
* Þorgerður Egilsdóttir
* Bera Egilsdóttir
* Böðvar Egilsson
* Gunnar Egilsson
* Þorsteinn Egilsson

## Eksteraj ligiloj 
* Höfundur Egill Skallagrímsson (isl.)
* Egils saga (isl.)

Kategorio:Islandaj verkistoj
Astato

**Astato** estas kemia elemento, kiu havas la simbolon **At** kaj la atomnumeron 85 en la perioda tabelo. Ĉi tiu radioaktiva elemento estiĝas nature el la disfalado de uranio kaj torio. Ĝi estas la plej peza el ĉiuj halogenoj. Tamen ĝi kutime estas klasifikita kiel metaloido.

Astato estas rarega en la naturo. Sciencistoj kalkulis, ke ekzistas malpli ol unu tekulero da astato sur Tero je ajna specifa tempo. Pro tio oni scias tre, tre malmulte pri ĝi kaj ĝiaj trajtoj, fakte malpli ol pri iu ajn alia elemento en naturo.

* **Atompezo:** 210
* **Kemia serio : ** halogeno 
* **Normala stato:** solido 
* **Specifa pezo** : 8,91 al 8,95 (taksita)
* **Koloroj** : nigra aŭ metala
* **Fandpunkto:** 
* **Bolpunkto:**  al 
* **Eltrovintoj:** Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie kaj Emilio G. Segrè (per unua sintezo en 1940) 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/At/index.html 
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/At.html 
* http://periodic.lanl.gov/elements/85.html  
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/At/key.html 

Kategorio:Halogenoj
Kategorio:Kemiaj elementoj
Polonio

**Polonio** estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon **Po** kaj la atomnumeron 84. Ĝi estas malabunda radioaktiva metaloido. Ĝi estis malkovrita de Maria Skłodowska-Curie kaj Pierre Curie en 1898 kaj poste estis nomita omaĝe al la naskiĝo-lando de Maria, Pollando.

En novembro 2006 la izotopo 210Po atingis grandan atenton en la internacia gazetaro, kiam la iama rusa agento Aleksandro Valteroviĉ Litvinenko mortis pro venenigo per tiu substanco.

Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Marie Curie
SAT en Hispanio

**SAT-en-Hispanio** (**SATeH**) estas Laborista Esperanto-Asocio (LEAo) aganta en maldekstrulaj kaj progresemaj medioj en la Hispana Ŝtato, kaj ligata al Sennacieca Asocio Tutmonda. Vere la uzata nomo estas SATeH kiel mallongigo, dum *Maldekstro kaj Esperanto* estas la traduko en esperanton de la oficiala hispanlingva nomo *Izquierda y Esperanto*, kiu estas uzata en ne esperantaj medioj, kie aludo al SAT tute povas esti nekomprenata.

Fondita en la jaro 2002, post la kongreso de SAT en Alikanto, ĝi grupigas esperantistojn de diversaj tendencoj politikaj, anarĥiistojn, komunistojn, socialistojn, respublikanojn kaj ĝenerale maldekstrulojn, el ĉiuj regionoj hispanaj.

Ties ĉefa celo estas disvastigo de Esperanto en tiaj medioj kaj varbo por SAT en la esperantaj medioj. Por klopodi sukcesi pri la unua celo ĝi organizas budojn por disdonigo de propagando, vendo de lego- kaj lerno-libroj aŭ alia materialo en socipolitikaj eventoj: kongresoj, manifestacioj, festoj, ktp. Krome ties membroj partoprenas retan forumon kie oni priparolas ne nur tiajn menciitajn celojn, sed ankaŭ ĉiutage oni pridiskutas la socipolitikan situacion kaj de Hispanio kaj de najbaraj aŭ hispanlingvaj landoj kaj de tutmondo. Fakte la lasta atingo de SATeH estas kontakto kaj membrigo de esperantistoj hispanlingvaj transoceane, tio estas en Ameriko.

## Eldona agado 
Grava parto de la agado de SATeH okazas pere de eldonado de libroj. Kelkaj ekzemploj estas la jenaj:
* Historieroj el alia vidpunkto (2025)
* Volontuloj kun okulvitroj (2024)
* Ha, Karmela! (2018)
* Tagoj kaj ruinoj (2017)
* Memorindaj anarkiistoj kaj anarkiisma esperantismo (2014)
* Poezio: armilo ŝargita per futuro (2013)
* Crónicas del movimiento obrero esperantista (2009)

## SATeH kaj Vikipedio
En la Ĝenerala Asembleo de SATeH okazinta dum la SAT-kongreso en 2019, oni proponis laborgrupon por krei kaj plibonigi en Vikipedion artikolojn ĉefe pri temoj kiuj estas interesaj por la celoj de la organizoj, inter kiuj jenas:
* Geografio de Hispanio, jam estas kreitaj municipoj de sudokcidenta kvarono de Hispanio, sed mankas multaj de la tri ceteraj kvaronoj, dum estas plibonigendaj multaj urboj, kiel Barcelono
* Historio de Hispanio, ĉefe gravuloj kaj temoj rilataj al la Hispana Enlanda Milito, Frankismo ktp.
* Politikaj partioj de Hispanio, hispanaj politikistoj ktp.
* Politikaj kaj sociaj movadoj: anarkiismo, socialismo, komunismo, ekologiismo, demokratio ktp. 
* Hispanameriko
* SAT kaj aliaj eroj de laborista esperantismo

## Eksteraj ligiloj 
* Retpaĝo de SAT-en-Hispanio

Kategorio:Sennacieca Asocio Tutmonda
Kategorio:Hispanaj Esperanto-asocioj