Domo

[eta|*Terem* – Tradicia domo en [Rusio|okcidenta Rusio.]]
[eta|15ajarcentaj Pendantaj Domoj en [Cuenca (Hispanio)|Cuenca, Hispanio.]]
[eta|Ranĉeca domo en [Salinas (Kalifornio), Usono.]]
[eta|[Mongola jurto proksime de Gurvan Saikhan Uul; parto de la nacia parko Gobi Gurvansaikhan.]]

**Domo** estas konstruaĵo aŭ strukturo konstruita de homoj por uzado de tiuj aŭ de aliaj bestoj , kiu ĝenerale havas murojn kaj tegmenton, sed povas inkludi simplajn loĝejojn range el toskaj kabanetoj aŭ tendoj de nomadoj al kompleksaj strukturoj komponitaj el multaj sistemoj . Ĝi ŝirmas kontraŭ polvo, pluvo, vento, varmo, malvarmo kaj invadantaj homoj aŭ aliaj bestoj. Kiam ĝi estas la regula loĝejo de iuj homoj, ĝi estas nomata ilia hejmo; tiam oni subkomprenas ke temas pri familia unuo, sed povas utili ankaŭ por aliaj grupoj aŭ unuopuloj. Homoj eble forestas de sia hejmo dum la tago pro la laboro aŭ hobioj, sed ĝenerale almenaŭ dormas hejme. Domo havas minimume unu enirejon, ĝenerale pordon, kaj povas havi iom ajn da fenestroj, eĉ neniujn.

Apartaj formoj estas arba domo, neĝa domo, kaverno kaj domboato.

## Historio de domoj 
La historio kaj evoluo de domoj iel apudas al la historio de la urbo. Ĝi ne estas homogena, nek la kvalito de la konstruaĵoj estas ascenda por ĉiuj loĝantoj, ĉar en ĉiuj epokoj kunestis ekzemploj de riĉaj domoj kiuj kontrastas kun la enorma abundo de malriĉegaj loĝejaĉoj.
[eta|205ra|[Maketo de kabano el Neolitiko. Civilizacio de Kukuteni.]]

La kabanoj de ĉasistoj, antaŭaĵo de la unuaj domoj, simplaj portempaj ŝirmejoj el branĉoj kaj arbustoj, estis konstruitaj de la plej fruaj prauloj, antaŭ almenaŭ 300 000 jaroj. Oni trovis restaĵojn de tendoj de ĉasistoj konstruitaj el feloj kaj ostoj de mamuto, de ĉirkaŭ 35 al 10 000 a.K. La porvintraj kampadejoj el ligno por grandaj familiaj grupoj de nomadaj ĉasistoj el Eŭropo datas el ĉirkaŭ 12 000 a.K.

[eta|205ra|Ebura dometo trovita en Abu Ruaŝ, de la epoko de la reĝo [Den (Unua egipta dinastio ĉirkaŭ 3000 a.K.), Muzeo Luvro.]]
Aperis la unuaj konataj setlejoj ĉirkaŭ 6000 a.K., en la fruktodonaj bordoj de la grandaj riveroj de Mezoriento, ligitaj al agrikultura agado. En la regionoj de la Mediteraneo ĉirkaŭ 5500 a.K., oni konstruis domojn el adobo apud la kultivkampoj. Sude de la duoninsulo Anatolio troviĝas la kuŝejo Çatalhöyük, nome urba setlejo de la periodoj de Neolitiko kaj Kalkolitiko. Estis formita de ortangulaj domoj el adobo, la enirado estis farata tra la tegmentoj ĉar la domoj estis amasigitaj kvazaŭ abelsvarmo.

### Antikveco 
En la Antikva Egipto ties loĝantoj konstruis loĝejojn jam ĉirkaŭ 3000 a.K. kiuj estas similaj al la kampardomoj de postaj jarcentoj, kun muroj el adobo kaj tegmentoj el "ligno" el palmoj. La riĉuloj konstruigis palacetojn. En la nova urbo Amarna de Aĥnaton oni konstruis domojn kun centra korto.

En la valo de Induso, urboj kiel Mohenjo-Daro, Kalibangan kaj Harappa, havis grandajn domojn kun korto (ĉirkaŭ 1800 a.K.). La palaco de la reĝo Minoo datas el 1700 a.K.

Estas ankoraŭ palafitoj (domoj sur fostoj) meze de lagoj, en diversaj partoj de Centrameriko. Ĉirkaŭ la jaro 1300 a.K. aperis la civilizacio de olmekoj. La olmekoj de Centrameriko konstruis domojn el koto, el kiuj kompreneble apenaŭ restas io.

La keltoj de Nordeŭropo konstruis ĉirkaŭ la jaro 500 a.K. cirkloformajn domojn el ŝtono, kun tegmento el pajlo. En la grekaj urbo-ŝtatoj oni konstruis domojn kun korto ĉirkaŭ la jaro 400 a.K. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke Aleksandrio en la jaro 200 a.K. havis ĉirkaŭ 300 000 loĝantojn, kio povas havigi ideojn pri kiom da domoj estas.

En la Antikva Grekio, la domoj estis dekomence, el ligno kaj poste el brikoj aŭ ŝtonoj, sed ĉiam tre malgrandaj kaj malriĉaj; la domoj estis dividitaj en du partoj:
* unu por la viroj kiuj okupis la teretaĝon: nome *andronitis*.
* alia por la virinoj kiuj okupis la altan etaĝon aŭ la malantaŭan parton de la teretaĝo: nome *gineceo*.

En la unua jarcento de la kristana epoko, en la grandaj urboj de Romio oni konstruis kompletajn domblokojn de konstruaĵoj de loĝejoj, nome *insula*, kaj en la ĉirkaŭaj "kampardomoj" aŭ "vilaoj". En Romo, la fasado de la multfamiliaj konstruaĵoj estis okupita de tendo aŭ ejo de la pordista sklavo. La vestiblo kondukis al la *atrio*, ampleksa kvadrata ĉambro, kun malfermejo en la centro tra kiu la pluvakvo falis en akvujo. Tiu estis ĉirkaŭita de la dependejoj kaj utilis por ricevi la nefamilianojn. Posteulo de tiu atrio estas la *andaluza korto*. El tie, tra vestiblo (*tablinum*) kaj tra du koridoroj (*fauces*) oni eniris al la "peristilo" iel komponita kiel la atrio kaj el kiu oni aliris al la ĉambroj (*cubicula*) dediĉitaj al la familio. En la teretaĝo, estis la ĉambroj por la servistaro (*cenakulum*). Philip Tabor poste deklaras la kontribuon de 17-a-jarcentaj nederlandaj domoj kiel la fondo de nuntempaj domoj.

"Tiom kiom la ideo de la hejmo estas koncerna, la hejmo de la hejmo estas Nederlando. La kristaliĝo de tiu ideo eble estos datita al la unuaj tri kvaronoj de la 17-a jarcento, kiam la holanda Nederlando amasigis la senprecedencan kaj unikan amasiĝon de kapitalo, kaj malplenigis siajn monujojn en hejman spacon."

La posta historio de la homaro konsistas en kiel la domoj suferis la plej diversajn transformojn, normale al plibonigoj, sed ne nepre. Krome tio iĝis unu el la plej gravaj fakoj de la tutmonda ekonomio. Ja domo estas universala neceso: ĉiu persono bezonas domon, eĉ nomadoj.

### Komunumaj ĉambroj 
[eta|maldekstra|Tradicia domo en [Finnlando el komenco de la 20a jarcento en Jyväskylä.]]
[eta|maldekstra|Tradicia domo en [Japanio.]]
[eta|maldekstra|Netradicia bela domo en [Maroko, nome muze-domo en belega ĝardeno de Marakeŝo.]]
En la Mezepoko, la grandaj bienoj faciligis malsamajn agadojn kaj okazaĵojn. Krome, la domoj gastigis multajn homojn, inkluzive de familio, parencoj, dungitoj, servistoj kaj siaj gastoj. Iliaj vivstiloj estis plejparte komunumaj, kiam areoj kiel ekzemple la grandaj salonoj permesis la kutimon de manĝado kaj renkontiĝoj kaj aliaj permesis komunajn dormolitojn. Lastatempe domoj estis adaptitaj pli kaj pli al familiaj unuoj kaj eĉ al unuopaj soluloj, kio certe kondiĉigis la strukturojn kaj servojn de domoj.

### Interligante ĉambrojn 
Dum la 15-a kaj 16-a jarcentoj, la palacoj de la Itala Renesanco konsistis el abundaj ĉambroj de konektebleco. Male al la kvalitoj kaj uzoj de la grandaj bienoj, la plej multaj ĉambroj de la palaco enhavis neniun celon, ankoraŭ ĝuis plurajn pordojn. Tiuj pordoj ĝislimis ĉambrojn kiujn Robin Evans priskribas kiel "matricon de diskretaj sed ĝisfunde interligitaj kameroj." La dispono permesis al loĝantoj libere piediri el ĉambro al ĉambro de unu pordo al alia, tiel rompante la limojn de privateco.

"Foje ene de ĝi estas necesa pasi de sur ĉambro al la venonta, tiam al la plej proksime aŭ trapasu la konstruaĵon. Kie trairejoj kaj ŝtuparoj estas utiligitaj, tiel neeviteble ili estas, ili preskaŭ ĉiam ligas nur unu spaceton al alia kaj neniam funkcias kiel ĝeneralaj distribuiloj de movado. Tiel, malgraŭ la preciza arkitektura reteno ofertita per la aldono de ĉambro sur ĉambro, la vilao estis, laŭ okupo, malferma plano, relative penetrebla al la multaj membroj de la domanaro." La apartigo de la trairejo de la ĉambro evoluigis la funkcion de la koridoro. Tiu nova etendaĵo estis revolucia tiutempe, permesante la integriĝon de po unu pordo por ĉambro, en kiu ĉio universale ligiĝas al la sama koridoro. Angla arkitekto Sir Roger Pratt deklaras "laŭ la komuna maniero en la mezo tra la tuta longo de la domo, [evitas] la oficoj de unu molestante la aliajn pro kontinua pasado tra ili." Sociaj hierarkioj ene de la 17-a jarcento estis altagrade rigarditaj, kiam arkitekturo estis kapabla karakterizi la servistojn kaj la superan klason. Pli da privateco estas ofertita al la loĝanto kiam Pratt plue postulas, "la ordinaraj servistoj neniam povas publike aperi preterpase tien kaj reen por siaj okazoj tie." Ĉambroj estis ŝanĝitaj de publikaj al malpublikaj kiam ununuraj enirejoj devigis nociojn de enirado de ĉambro kun specifa celo.

### Labor-libera hejmo 
Komparita al la grandaj ŝtuparaj domoj en Anglio kaj de la Renesanco, la 17-a-jarcenta nederlanda domo estis pli malgranda, kaj estis nur loĝita fare de ĝis kvar al kvin membroj. Kaj li indikas etimologion el greka *domos*, el *domeo* (konstrui), kaj de tie la latina *domus*. Li referencas ankaŭ la rilatajn terminojn ludomo, komerca domo, urbodomo, urba domo, kampa domo, biendomo, stacidomo, domaĉo, dometo, domaro, domego, lignodomo, terdomo, hundodomo.

Servuta bieno aŭ senjora bieno (germane: *Fronhof*, latine: *curtis dominica*, *pars dominica*) estis dom(ar)o centrante en evoluanta vilaĝo. Temas pri institucio tipe centreŭropa baziĝante kaj je propraj ekonomiaj lukroj kaj je servoj de servistoj. La supera administranto nomiĝis latine *maior* aŭ *cellerarius*.

## Identigi domojn 
Kun la kresko de densa setlado, homoj dezajnis manierojn identigi domojn kaj/aŭ terpecojn. Individuaj domoj foje akiras proprajn nomojn; kaj tiuj nomoj povas akiri en sia victurno konsiderindajn emociajn implicojn: vidu ekzemple la domon de *Howards End* aŭ la kastelon de *Brideshead Revisited*. En areoj de duaj loĝejoj, somerdomoj, distraj ripozejoj ktp., en kelkaj landoj estas ofta kutimo nomi la domojn per la nomo de ina familiano, plej ofte edzino, patrino ktp., aŭ per rimarkinda aŭ menciinda elemento. Ekzemple "Villa Ana" en Hispanio, "Quinta da Laranjeira" en Portugalio, ktp. Plej ofte arkitektura afiŝo montranta tiun nomon videblas el la strato.

Pli sistema kaj ĝenerala aliro al identigado de domoj povas uzi diversajn metodojn de domnumerado (laŭstrate, laŭ stratoflanko, laŭurbe ktp.) per cifera nombrado. Tiel plej ofte la ĉefa adreso de persono aŭ familio konsistas el nomo de strato plus numero de domo, krom la urbonomo, poŝta kodo ktp.

## Animalaj domoj 
[eta|dekstra|[Birdodomo farita por aspekti kiel reala domo]]
Homoj ofte konstruas "domojn" por bred- aŭ sovaĝaj bestoj, ofte similaj al pli malgrandaj versioj de homaj domiciloj. Konataj bestaj domoj konstruitaj fare de homoj inkludas birdejojn, kokejojn kaj hundejojn (hundobredejoj); dum enhavantaj agrikulturajn bestojn pli ofte estas kiel garbejoj kaj staloj. Tamen, homa intereso en konstruado de domoj por bestoj ne ĉesas ĉe la breddorlotbestoj. Homoj konstruas vespertodomojn, nestadejojn por anasoj kaj aliaj birdoj, abeldomojn (abelujoj), ĝirafdomojn, kanguruodomojn, vermodomojn, ermitkrabajn domojn, same kiel ŝirmejojn por multaj aliaj bestoj.

## Domoj kaj simboleco 
Domoj povas esprimi la cirkonstancojn aŭ opiniojn pri siaj konstruantoj aŭ siaj loĝantoj. Tiel, vasta kaj kompleksa domo povas funkcii kiel signo de okulfrapa riĉaĵo, dum malkosta domo konstruita el reciklitaj aŭ facile kaj proksime disponeblaj materialoj povas indiki subtenon de energiŝparo.

Domoj de speciala historia signifo (iamaj loĝejoj de famuloj, ekzemple, aŭ eĉ ĵus tre malnovaj domoj) povas akiri protektitan statuson en urboplanado kiel ekzemploj de finkonstruita heredaĵo kaj/aŭ de strattertigo. Memortabuloj povas marki tiajn strukturojn. Sen neceso de aparta informo kelkaj domoj estas tutmonde konataj kiel la Blanka Domo aŭ la Rozkolora Domo, kiel centroj de povo.

Domposedo okazigas komunan mezuron de prospero en ekonomio. Kontrastu la gravecon de domdetruo, tendloĝejo kaj domrekonstruado en la sekvo de multaj naturkatastrofoj.

La "House for the Dance of Death" (Domo por la Danco de Morto) de Peter Olshavsky disponigas 'patafizikan' varion pri domo.

## Domo kaj arto 
[frame|dekstra|Roka pentraĵo en sudorienta [Utaho, atribuita al la epoko de korbofaristoj de la puebla arkeologia kulturo.]]
Oni povas kompreni, ke arkitekturo estas la esenca arto rilate al domoj, sed certe ĝi ne estis la unua. Plej frue, kiam homoj ankoraŭ eĉ konstruis nek domon nek ion ajn, ili iel dekoris la murojn de la kavernoj aŭ naturaj ŝirmejoj, kie ili rifuĝiĝis. Oni ne povas certi pri kion sentis tiuj unuaj artistoj kaj ĝis kioma grado ili konsideris la lokon domo aŭ eĉ hejmo. Sed la certo estas estas, ke ili loĝis en ejoj kies muroj estis ornamitaj per rokpentraĵoj. Multaj jarcentoj poste, simila ornamado aperis en plej luksaj domoj, nome tiuj de la reganta klaso en diversaj civilizacioj de Mezoriento. Sen en tiuj palacoj jam aperis ankaŭ kaheloj, artaj ceramikaĵoj, basreliefoj, skulptaĵoj ktp., enkalkulante jam kompreneble la arton arkitekturo por konstruaĵoj, el kiuj kelkaj ankoraŭ vizitendas. Ankaŭ en Orienta Azio simila lukso aperis en palacoj ekzemple de Ĉinio, sed ne nur. Tie krome aperis diversaj ornamaj artoj, ekzemple por ceramiko, artoplenaj mebloj ktp. Tiel oni atingis la punkton, ke domoj ne nur plenumis la bazajn necesojn de loĝado, sed ankaŭ la spiritan plaĉon al arta kontemplado.

Ege kortuŝa atingo en tiu direkto estis la Piramidoj de Egipto, ne nur simplaj tomboj, sed ankaŭ iel "domoj" de mortintoj. Ja tia estis le kredo, ke la mortintoj pluvivas en la alia vivo kaj pro tio multaj artaĵoj estis entombigitaj kun la mortinta faraono, sed ankaŭ la enormeco de la konstruado mem de la grandaj piramidoj montras grandegan organizadon kaj disponon de laborfortoj. En aliaj civilizacioj de la Antikveco simile oni konstruis artajn palacojn kaj templojn, kiuj montru la superecon de la diversaj regantaj klasoj: imperiestroj, sacerdotoj ktp. Eble estis en la Romia epoko, kiam domoj de mezklasanoj jam povis inkludi artajn murpentraĵojn, mozaikojn ktp. Dekomence tiu lukso eble estis apartaĵo de plej altaj klasoj, sed dum la Romia Imperio disvastiĝis kaj ampleksiĝis, certe tiu kutimo ornami kaj murojn kaj plankojn estis adoptitaj de nenobelaj mezklasanoj, komercistoj ktp.

[eta|[Alhambro, la Ĉambrego de Leonoj: sur la foto estas videbla konstrua solvo helpe de multaj kolonoj kun aliro al korto.]]

En la Mezepoko tri proksimaj kaj interkonektitaj civlizacioj montris apartajn konsiderojn pri la rilato inter arto kaj domoj. En la Bizanca Imperio, kultura heredanto de la Orienta Romia Imperio kaj de la greka civilizacio, la emo al lukso en palacoj (kaj religiaj konstruaĵoj) rezultis en granda ornamema tendenco pere de murpentraj mozajkoj, oraĵoj, ornamaj artoj ktp. Kompreneble palacoj markis diferencojn kun la domoj de la malriĉa popolo, kiuj ne povis disponi el tiaj superflua. En la kristana Eŭropo arto rifuĝiĝis en preĝejoj kaj monaĥejoj, dum eĉ palacoj kaj kasteloj mem apenaŭ enkondukis artajn ornamerojn kaj nur arkitekturajn elementojn necesajn por la praktikaj postuloj: turoj, kreneloj ktp. Malofte oni nomas palacojn aŭ kastelojn en la kategorio domo, kvankam ja tiuj utilis ankaŭ por loĝaj celoj. Ankaŭ en Eŭropo la domoj de malriĉuloj estis simple evoluoj de kabanoj, kun iom da ŝtono por fundamentoj, adobo kaj lignaj traboj, kaj tegmentoj de vegetalaj materialoj norde kaj el tegoloj sude. Tie apenaŭ estis loko por artaĵoj. Kaj trie en la landoj kie Islamo disvastiĝis, la religiaj konstruaĵoj (moskeoj) disponis el prilaborita arkitekturo (iel heredita el Bizanco) kaj pentrarto, koncentrita ĉefe en azuleĥoj kaj aliaj ceramikaĵoj, kiuj ne montris personajn bildojn kaj ja multe da geometriaj, vegetalaj kaj ornamaj elementoj. Tio povis facile eniri ne nur en palacoj de la regantaj klasoj, sed ankaŭ de mezklasaj domoj,. kie ili trovis naturan kongruon, same kiel pri la ĝardenoj. Ekzemple la konstruo de malgrandaj banujoj aŭ akvujoj pasis de la ofta romia domo al la araba domo, kaj same pri la apartigo de viroj kaj virinoj, kio disvastigis la arton de la ĵaluzio.

Kiam protestantismo enradikiĝis en Nederlando kaj aliaj areoj, novaj konceptoj pri la vivo aperis. La nederlandaj pentrarto kaj skolo montris novajn scenojn pli proksimaj al la burĝoj kiuj mendis iliajn pentraĵojn, tiel domoj ekaperis en bildoj pri popolaj festoj kaj eĉ internoj de domoj aperis kiel etoso por la familia vivo. Tio videblas ankaŭ en la flandra pentrarto, kiel en "La geedzoj Arnolfini" de Jan van Eyck aŭ "La laktistino" de Johannes Vermeer. Tiuepoko aperas en pentrarto kiel rezulto de sia propra hegemonio en la urba vivo la emo al la fasado. La fasado estis ŝirmilo de la privata vivo ene de la domo, sed ankaŭ montro de la potenco de la familia unuo aŭ de la posedanta gravulo. Tiel nova intereso venis al arkitektoj, kiuj jam ne estos simplej metiistoj, konstruistoj, sed ankaŭ artistoj. Pordoj kaj fenestroj estis la esencaj elementoj de tiu nova artosento.

### Domo en literaturo kaj fikcio 
En la dua duono de la 19-a jarcento disvastiĝis nova tendenco el la franca literaturo, nome "realisma romano" kiu fokusiĝis en la priskribo de la burĝaj familioj, kompreneble en la etoso de la familia domo. Tiele plimultiĝis romanoj kies agado okazas en domaj etosoj kaj foje eĉ la vorto "domo" aliras al la titolo, tiel ĉe *Bleak House* de Charles Dickens, ĉe la novelo *The Fall of the House of Usher* de la usona verkisto Edgar Allan Poe kaj ĉe la teatraĵo *La casa de Bernarda Alba* de la hispana poeto Federico García Lorca. En Hispanameriko menciindas *La casa de los espíritus* de la ĉilia verkistino Isabel Allende, kiu iĝis german-nederland-portugala filmo *Das Geisterhaus*. Alidirekte "La ĉokolada nomo" estas en kelkaj lingvoj alternativa nomo por la rakonto *Hänsel und Gretel* de la Fratoj Grimm.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri domo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Dompasero
* Domspirito
* Domtroglodito
* Esperanto-domo kun listo de diversaj Esperanto-domoj
* Eta domo movado
* Surtegmenta bredado

## Bibliografio en Esperanto 
* Amery, Heather kaj ilustris Stephen Cartwright.: *Mil unuaj vortoj en Esperanto. Bilda vortlibro*. Esperanto-Asocio de Britio, s.d. pp.&nbsp;4–13.
* Chaves, Sylla, Originala Esperanta Bild-vortaro, Esperanto-Asocio de San-Paŭlo, 1993. Bildoj 55-59.
* Ledon, G.R.: *Konstruu vian domon*. Campos de Jordão, SP, Brazilo, 2002.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Bildoj Esperanto-domo
* En Jutubo
* Loĝado tra jarcentoj, animacio de *The Atlantic*
*