open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Esperanto novosti

**Esperanto novosti** («Esperanto новости», *Esperanto-novaĵoj*) estas ruslingva informilo pri Esperanto kaj Esperanto-parolanta mondo, kiu aperis en 1999 kiel retpoŝta dissendo ĉe servilo Subscribe.ru. La temaro de la informilo inkluzivas lingvan demokration, lingvodefendajn eventoj kaj agadojn, minoritatajn lingvojn ks.

La kvanto de abonantoj ĉe tri diversaj serviloj superis 5 mil personojn. „Esperanto novosti“ estas ankaŭ legebla en Interreto: en ĝia paĝaro kaj per RSS. Do, la tuta legantaro estas eble ĉ. 10-15 mil personoj monate. Tekstoj de „Esperanto novosti“ foje aperas en pli grandaj diverstemaj paĝaroj kaj en gazetaro, tion rezultigas troveblo de la tekstoj pere de la novaĵa serĉilo news.yandex.ru ĉe la populara rusia servo Yandex.

„Esperanto novosti“ estas legata ne nur de homoj, kiuj rekte interesiĝas pri Esperanto — ĝiaj paĝaroj troveblas en la supraj lokoj ene de serĉilaj rezultpaĝoj laŭ informmendoj pri lingvaj demandoj („lingvoj de UN“, „la hindia lingvo“, „planlingvoj“ kaj aliaj).

Iniciato de Andrej Grigorjevskij, „Esperanto novosti“ estis dum pluraj jaroj prizorgata de Slavik Ivanov. Multe helpis al „Esperanto novosti“ la organizo E@I, en kies servilo plejparto de la servoj funkciis ĝis reorganizo en E@I, kaj REU. En 2022 la servo reaktiviĝis ĉe nova adreso, ne estas multaj novaĵoj, sed la arkivo povas esti tre grava. La malnova domajno *e-novosti.info* estas perdita pro altiĝo de prezoj.

De 2007 parto de materialoj pri ĝeneralaj temoj (lingva demokratio, lingva politiko, eraroj de oficialaj tradukoj kaj similaj) aperas ĉe la nova projekto Lingvovesti.ru kaj ĝiaj filioj en sociaj retoj (VK kaj telegram). *Lingvovesti* ankaŭ ofte mencias Esperanton, Esperantan Vikipedion kaj aliajn ligitajn temojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Novaĵ-bendo de „Esperanto novosti“ (arkivigita)
* Nova versio de „Esperanto novosti“ ĉe Esperantejo.com 
* „Miloj da rusoj legas Esperanto-novaĵojn“. Intervjuo de Slavik Ivanov por „Libera Folio“

Kategorio:Esperanto en interreto
Kategorio:Interretaj projektoj de E@I
Kategorio:Esperanto en Rusio
Etienne Bacrot

eta|Etienne Bacrot (2013)
**Etienne BACROT** naskiĝis  en Pikardio, Francio) estas franca grandmajstra ŝakisto.

Li lernis ŝakon frue kiam li estis 4-jaraĝa.  En marto 1997, li akiris la titolon de grandmajstro kiam li aĝis nur 14 jarojn kaj 2 monatojn, igante lin la plej juna grandmajstro en la historio.

En julio 2005, Bacrot apartenis al la 10 plej bonaj ludantoj de la monda FIDE ranglisto.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de Grandmajstroj

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Francaj ŝakistoj
Kategorio:Grandmajstroj
Kategorio:Partoprenantoj en la Ŝak-Olimpikoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Francio
Kategorio:Mirinfanoj
Ludoviko la 1-a (Bavario)

**Ludoviko la 1-a** () el la dinastio de la Vitelsbaĥoj, naskita la 25-an de aŭgusto 1786 en Strasburgo, mortinta la 29-an de februaro 1868 en Nico, estis reĝo de reĝlando Bavario inter 1825 kaj 1848.

Ludoviko estis filo de Maksimiliano la 1-a Jozefo kaj princino *Augusta Wilhelmine Maria* de Hesio-Darmstadt. Lia filo Maksimiliano la 2-a estis lia posteulo. Ludovika Misia Societo estis nomita por li.
## Biografio 
En 1810 Ludoviko, katoliko, edzinigis la protestantan princinon Therese von Sachsen-Hildburghausen. La geedziĝa festo fondis la tradicion de la munkena oktobrofesto.

Post la morto de sia patro en 1825 Ludoviko iĝis reĝo de Bavario. Li igis Munkenon rimarkinda pro siaj artaĵoj kaj favoris precipe klasikismon. Inter la domoj, kiujn li igis konstrui, estas la universitato kaj aliaj konstruaĵoj ĉe strato *Ludwigstraße*, la halo de la strategoj (*Feldherrenhalle*), la Portalo de la Venko (*Siegestor*) ĉe *Ludwigstraße*, la malnova pinakoteko kaj la statuego *Bavaria* ĉe la *Terezia Herbejo*. La placon *Königsplatz* (= reĝa placo) li igis kadri per tri konstruaĵoj imitantaj la tri gravajn klasikajn grekajn stilojn; unu estas kopio de la akropola propileo de Ateno.

Ludoviko ankaŭ progresigis la konstruadon de fervojoj en Bavario.

Lia politiko komence estis modere liberala. Lia regado baziĝis sur la konstitucio de 1818. Eksterlande li subtenis la grekan batalon pri libero; lia dua filo Otto iĝis kiel Otto la 1-a la unua reĝo de Grekio. Grekio eĉ transprenis en sia flago la kolorojn de la bavara flago (blanka kaj blua).

Post la julia revolucio de 1830 en Parizo kaj la disvastiĝo de la revolucia movado al grandaj partoj de Eŭropo la politiko de Ludoviko iĝis pli kaj pli reakciema. Li striktigis cenzuron, tiel helpis al la klerika partio kaj provokis oponemon en la loĝantaro. Lia am-afero kun la dancistino Lola Montez eĉ pli malpopularigis lin. Montez, kiu en 1847 venis al Munkeno, havis fortan influon al la reĝo, kiu eĉ nobeligis ŝin baronino *von Rosenthal*. Proteste al tio demisiis la ministraro, kaj kiam en 1848 disvastiĝis protestoj de la loĝantaro, Montez devis fuĝi el Bern (Svislando). Ludoviko dum la marta revolucio de 1848 devis konsenti al la "martaj postuloj" kaj abdiki favore al sia filo Maksimiliano la 2-a.

Ludoviko iris al suda Francio kaj pasigis sian ceteran vivon en Nico, kie li mortis. Lia tombo estas en la baziliko de S-ta Bonifaco en Munkeno.

## Eksteraj ligiloj 
* portreto de la reĝo (germane) 
* plia konciza biografio (same germane) 
* Historio de Bavario (retejo de la Domo de Bavara Historio)

Kategorio:Historio de Eŭropo
Kategorio:Bavaraj reĝoj
Kategorio:Vitelsbaĥoj
Kategorio:Filhelenismo
Turmuelejo

eta|300ra|Turmuelejo en Zeddam Nederlando (Foto: Hans de Kroon)
La **turmuelejo** estas ronda, fortike konstruita brika ventmuelejo por mueli grenon, kiu unue estis menciita en la jaro 1450.
En Nederlando de ĉi tiu tipo ankoraŭ restas ekzempleroj en Lienden, Zeddam, Zevenaar (Gelderland) kaj Gronsveld (Limburgo).
De ĉi tiu muelejo nur la ĉapo estas (de interne) turnebla.

Kategorio:Muelejoj
Lengede

**Lengede** estas loko en Niedersachsen (Malsupra Saksio) ĉe Peine. La komunumo konsistas el la centra kerno kaj el la aligitaj komunumoj kiel Broistedt, Woltwiesche, Barbecke kaj Klein Lafferde. Fine de  la komunumo havis  loĝantojn.

[eta|maldekstra|komunumoparto [Barbecke]]
[eta|maldekstra|komunumoparto [Broistedt]]
eta|maldekstra|la komunuma administrejo
eta|maldekstra|monumento pri la mineja akcidento
En la komunumo troviĝas memoraĵo pri mineja akcidento sur la sukcesa savboradejo. Ankaŭ vizitindaj estas la medioprotekta areo en la iama mineja areo, la ripozeja parko Seilbahnberg.

## Miraklo de Lengede 
La loko mondfamiĝis en aŭtuno de 1963 pro la *Wunder von Lengede* (Miraklo de Lengede). La 24-an de oktobro, 129 ministon en la ŝakto *Mathilde* trafis enpenetro de 500.000 kub-metroj da akvoj el lageto. Oni savis samtage jam 86 el la akcidento-suferintaj ministoj. La pluaj 43 ŝajnis esti sen espero. Oni do trovis 8 tagojn poste ankoraŭ 3 ministojn. La *Miraklo* okazis do la 3-an de novembro, kiam oni aŭdis signojn el profundo de 60 metroj (sur bortubo). La 11 restintaj ministoj devis elteni ankoraŭ 11 pliajn tagojn en la ŝakto, antaŭ oli ili estis saveblaj per savkapsulo. La pliaj 29 ministoj mortis.

La evento estis dufoje filmigita kun titolo *Das Wunder von Lengede* – unuafoje en 1969 sub reĝisorado de Rudolf Jugert kaj duafoje en 2003 sub reĝisorado de Kaspar Heidelbach. Krom tio en 2003, la Westdeutscher Rundfunk produktis sub reĝisorado de Franz Bürgin la dokumentan filmon *Das Drama von Lengede, Protokoll einer Katastrophe* (La dramo de Lengede, protokolo de katastrofo).

## Literaturo 
* *Lengede an der Fuhse, 1151–2001*, kroniko (eld. Arbeitskreis 850 Jahre Lengede), 728 paĝoj, Lengede, 2001 (sen ISBN numero)

Kategorio:Distrikto Peine
Kategorio:Urboj de Malsupra Saksio
Kategorio:Minejaj akcidentoj
Neceseja papero

dekstra|300px|eta
**Neceseja papero** (aŭ **klozetpapero**) servas por purigado de anuso post fekado.

## Historio 
eta|Kiel uzi necesejan paperon ŝparante ĝin (pro ekologiaj kialoj)
Estas evidente, ke la neceseja papero ne ekzistis en la mondo de pratempoj. Kiam do kavernaj homoj ne povis halti en magazeno, ili devis helpi sin per tio, kion donis al ili la naturo. Ekzemple per foliaro aŭ herbo.

En malnovepoka Romio oni uzis en publikaj necesejoj spongon kun mantenilo, kiun oni metis post ĉiu uzo en ujon kun sala akvo. Pli riĉaj homoj uzis lanon kaj rozkoloran akvon. Vojaĝonte romianoj kunprenis pecon de ŝtofo, per kiu ili en momentoj de bezono manipulis helpe de branĉeto kun entranĉo, en kiun ili fiksis la ŝtofon.

En mezepoko riĉaj eŭropanoj uzis por tiu ĉi celo pecojn de littukoj kaj monaĥoj forŝiraĵoj el malnovaj sutanoj. Ludoviko la 14-a uzis lanon kaj rubandojn. En Havajo ili uzis kokosujojn. Kolonia Ameriko uzis maizajn spikojn. En Azio hindoj kaj muslimoj uzis la maldekstran manon, kiun ili poste lavis per akvo el kruĉo. Inter ortodoksuloj evoluis el tio kutimo neniam manĝi per la maldekstra mano. Kelkaj opinias, ke tio povas esti ankaŭ kaŭzo, kial ni etendas al ni la dekstran manon.

Kiam en la 17-a jarcento disvastiĝis ĵurnaloj, falis elekto ankaŭ je ili. Oni povas diri, ke invento de prespremilo de Gutenberg krom sia celo kaŭzis ankaŭ revolucion en persona higieno.

En la 19-a jarcento en usona provinco fariĝis tre populara katalogo de certa firmao. Tia, ke ĝi estis senpaga kaj havis 100 paĝojn el absorbema papero. Oni pendigis ĝin sur najlo kaj ĝi estis preparita por uzado (ĝis la 30-aj jaroj de la 20-a jarcento, kiam oni komencis presi ĝin sur kreta papero).

Verŝajne la unuan necesejan paperon fabrikis en la jaro 1857 firmao *Gayety* el New Jersey en Usono. Ĝi portis nomon "Kuracema papero" kaj ĝi estis vere absorbigita per ia kuracema ingredienco. Oni vendis ĝin en pakumoj po kvindek pecoj. En Granda Britio fabrikis firmao *British Perforated Paper Company* ĉirkaŭ la jaro 1880 bobenojn de papero, origine destinitaj por razistoj por purigado de raziloj. Spite al la nomo de firmao ne temis pri papero truigita, sed oni forŝiris unuopajn pecojn laŭbezone. Neceseja papero en bobenoj aperis ankaŭ en Usono. En la 90-aj jaroj de la 19-a jarcento angla firmao *Jeyes* fabrikis platajn pakumetojn de faldita papero. Fratoj Scott-oj el Usono enkondukis en merkaton la unuan bobenon de marka neceseja papero en la jaro 1899.

## Vidu ankaŭ 
* Ekskremento
* Neceseja papertenilo

Kategorio:Necesejoj
Kategorio:Inventaĵoj kaj malkovroj
Alina Kabajeva

**Alina KABAJEVA** (aŭ Kabajeva, ; naskiĝis la  en Taŝkento, Uzbeka SSR, Sovetunio) estis rusia individua ritma gimnastikisto, politikistino.

Alina ekgimnastikis en Taŝkento en 1987, kiam ŝi havis 4 jarojn. Poste ŝiaj gepatroj translokiĝis al Rusio. Ŝi internacie debutis en 1996.

## Venkoj 
* Eŭropa Ĉampioneco en Portugalio, 1998
* Eŭropa Ĉampioneco, 1999
* Monda Ĉampioneco en Osaka, Japanio, 1999
* Monda Ĉampioneco en 2003 en Budapeŝto
* Someraj Olimpikaj Ludoj en 2004

En oktobro de 2004, Kabajeva anoncis sian retiriĝon de la sporto. Post preskaŭ unujara laboro kiel modelo, ŝi decidis reiri al la sporto (septembre de 2005).

Ekde 2007 ĝis 2014, ŝi estis parlamentano kiel reprezentanto de la partio Unueca Rusio.

Kategorio:Naskiĝintoj en Uzbekio
Kategorio:Olimpikaj medalistoj
Kategorio:Rusiaj ritmaj gimnastikistoj
Kategorio:Rusiaj politikistoj
Alison Lapper

**Alison Lapper** (naskiĝis la 7-an de aprilo 1965 en Burton-on-Trent, Britio) estas brita artisto, kiu naskiĝis sen brakoj kaj kun stumpaj kruroj. Ŝi pentras per la buŝo.

En aĝo de 19, Lapper forlasis handikapulan instituton kaj translokiĝis al Londono, kie ŝi akiris aŭtostiran permesilon kaj apartementon. Lapper studis en la Universitato de Brajtono kaj diplomiĝis kun unuaklasa honora grado en Fine Art en 1994.

Post kiam ŝi naskis sian tutsanan filon Parys, ŝi kreis prezenton el siaj fotoj pri si mem. Ŝi do pozis por Marc Quinn por la polemika skulptaĵo „La Graveda Alison Lapper" (*Alison Lapper Pregnant*). La skulptaĵo ornamas la kvaran malplenan kolonon en la Londona Trafalgar Square.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.britart.com/artists/artist1071_all.aspx 
* http://www.britart.com 
* http://www.amfpa.com/html/show.php?appl=KUENSTLER&lang=2&mid=1288&i_artist=4101  
* http://www.amfpa.com  

Kategorio:Homoj sen kruroj
Kategorio:Britaj artistoj
Kiri Te Kanawa

**Kiri Te Kanawa** (naskiĝis 6-an de marto 1944 en Gisborne) estas novzelanda operkantistino (soprano).

Kiri Te Kanawa havas irland-devenan patrinon kaj maorian patron, kiu kreskis kiel adoptita infano en blanka familio kaj kiu ĉe fratino *Maria Leo* akiris la unuajn kantoinstruojn en Auckland. Kelkajn jarojn pli poste gajnis ŝi en aŭstrala Melbourne kantan konkurson kaj pro tio li veturis al kanto-studado en Londono. Ŝia unu ludeto estis en Londono, en la La mirakla fluto de Mozart. En 1969 ŝi kantis la unuan ĉefrolan parton: Elena-on en la Rossini-a *La donna del lago*. Ŝia debuto en la Reĝa Opero en Covent Garden okazis en 1970 kiel *Xenia* de Boris Godunow. Dum la postaj jaroj kantis ŝi sur ĉiu grava opera scenejo de la mondo. Ŝia debuto en Metropolita Opero okazis en 1974 pro malsaniĝo de Teresa Stratas, kiun ŝi anstataŭis. Ŝi devis dum kelkaj horoj sin pretigi por la ludrolo de *Desdemona* en Giuseppe Verdi-a Othello.

Ŝi kantis en la West Side Story kaj dum la nupto de Princo Karlo kaj Princino Diana 1981 en Abatejo Westminster.

Kategorio:Operkantistoj
Kategorio:Novzelandaj kantistoj
Kategorio:Maorioj
Joël Lautier

[eta|300px|Joël Lautier (dekstre) ŝakludas kontraŭ [Ivan Sokolov (maldekstre)]]
**Joël LAUTIER** (naskiĝis la ) estas franca ŝaka grandmajstro.

En 1985, li gajnis la junan mondan ĉampionumon sub 12 jaroj. En 1988, li iĝis la plej juna monda ĉampiono (sub 18 jaroj) en Adelajdo, Aŭstralio kiam li aĝis nur 15. En 1994, Joël Lautier unue ludis en la prestiĝa ŝakturniro de Linares, kie li venkis Garri Kasparov kun la nigraj pecoj (algebra notado):

1. e4 e5 2. ♘f3 ♞c6 3. ♗c4 ♝c5 4. c3 ♘f6 5. d3 d6 6. ♗b3 h6 7. h3 a6 8. ♘bd2 ♝e6 9. ♗c2 ♝a7 10. ♕e2 ♛e7 11. b4 d5 12. a4 b5 13. O-O O-O 14. axb5 axb5 15. d4 exd4 16. e5 dxc3 17. exf6 ♛xf6 18. ♘b3 ♞xb4 19. ♗b1 d4 20. ♖xa7 c2 21. ♖xa8 ĉb1=♛ 22. ♖xf8+ ♚xf8 23. ♕xb5 ♛xb3 24. ♕b8+ ♚e7 25. ♕xc7+ ♚e8 26. ♗d2 ♛d8 0-1

En januaro 2005, lia Elo-nombro estis 2678, farinte lin la 24-a ŝakludisto en la mondo laŭ la FIDE rangolisto.

Li estis ĉampiono de Francio en 2004 kaj denove en 2005.

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Francaj ŝakistoj
Kategorio:Francaj ontarianoj
Kategorio:Grandmajstroj
Kategorio:Partoprenantoj en la Ŝak-Olimpikoj
Vortludo

**Vortludo** (foje **vortĵunglado**) estas parolaĵo, kiu ludas per vortoj celante montriĝi humura aŭ ruza.

Ĝenerale, ekzistas jenaj specoj de vortludoj: akrostiko, ambigramo, anagramo, drudelo, enigmo, izogramo, kalemburo, kontraŭknalo, kriptogramo, langrompilo, lipogramo, logogrifo, magia kvadrato, oksimoro, palindromo, paronimo, paronomazio, pleonasmo, rebuso, sekretlingvo, ŝarado, vort(a)ludo, vortondo.

Iuj estas hazardaj misdiroj, aliaj intence kreitaj por distro aŭ amuzo.

La popola uzado de literaturo kondukas interalie al vortoludoj. Tiele la popoleca Raymond Schwartz meditas pri vortoj tiele:

## Ekzemploj 
* la nomo de la rokgrupo Amplifiki: am+pli+fiki
* Vespo+er/ vespero
* di+amanto/diamanto
* edz+peranto/Esperanto
* kriznasko/kristnasko (de Raymond Schwartz)
* Ja-pano/Japano
* In+sekto/insekto
* sent-ema/sen-tema parolado

## Vortludoj en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 30an ĉapitron "Vortaj sportoj" al komentoj kaj diversaj ekzercoj pri vortoludoj.

## Literaturo 
* *Vortludoj *, de Lode Van de Velde, aperis ĉe FEL (2003)

## Vidu ankaŭ 
* Vortludoj aŭ kalemburoj
* Lingva labirinto
* Vortfiguroj
* Vortŝerco
* Vortludo (poŝtelefona ludo)
* Esperanto-kulturo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* plena vortaro de la vortludoj fareblaj en Esperanto  plena listo de la dusencaj vortoj se E-o
Shaw Island

[[Dosiero:SanJuanIslands-labelled-focusShaw.jpg|dekstra|eta|231ra|Shaw Island inter la insularo Sanjuana(Interagiga topografia mapo)]]
eta|231ra|Haveno apud Shaw Island pramdokejo
**Shaw Island** (aŭ **Insulo Ŝava**) estas, kaj laŭgrande kaj laŭ nombro de loĝantoj—240 en 2010—la kvara insulo de la Sanjuana insularo. Ĝi estas la plej malgranda insulo servata de la vaŝingtonia ŝtata pramŝiparo. En Shaw mankas la turismaj rimedoj, kiuj popularigas la ceterajn grandajn insulojn sanjuanajn. De 1976 ĝis la mezo de 2004 la praman dokon kaj la solan vendejon prizorgis romkatolika monaĥinaro, la Franciskanaj Fratinoj de la Eŭĥaristio, sed en 2004 tiu ordeno forlasis la insulon, vendante siajn entreprenojn al loka familio. Du aliaj monaĥinaroj havas instalaĵojn en la insulo, nome la Ordeno de Benediktaninoj kaj la Fratinoj de Mizerikordio.

Mankas gastejoj sur la insulo krom kantona parko ĉe la suda ekstremaĵo, kiu proponas spacon por ĝis ĉ. 10 tendoj. La sola industria instalaĵo neagrikultura estas malgranda firmao fabrikanta markilojn por kontroli fiŝmigradon.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wsdot.wa.gov/ferries/schedules/current/index.cfm?route=ana-sj&direction=west 
* http://www.sanjuanislandsguide.com/islands/shaw.htm  

eta|maldekstra|231ra|Cervino ĉe apudmara deklivo en insulo Shaw

Kategorio:Geografio de Vaŝingtonio
Kategorio:Insuloj en Nordameriko
Petra

[eta|maldekstra|Video pri Petra de la jutuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo. ]]
[eta|maldekstra|220px|La fino de [Siq, kun ties spektakla vido de Al Khazneh ("La trezorejo")]]
**Petra** estas nabatea urbo, la plej konata turisma altiraĵo en Jordanio, troviĝanta 262 km sude de Amano.

La 6-an de decembro 1985, Petra estis nomumita Monda heredaĵo de Unesko. Per publika enketbaloto en 2007, ĝi ankaŭ estis nomita unu el la Novaj sep mirindaĵoj de la mondo.

La urbo estiĝis antaŭ 2000 jaroj kiel provizora rifuĝejo de nomadaj nabateaj araboj, beduenoj, kiuj venis ĉi tien el nordo de Araba Duoninsulo. Ili ekloĝis en kelke da kavernoj kaj baldaŭ ili konsciis, ke ili povas tre facile ŝirmi tiun ĉi lokon antaŭ malamikoj. Tiel Petra estiĝis kvazaŭ defendurbo. En Petra senĉese parte supervivas beduinoj. Vizitantoj povas vidi ilin atendantaj kun siaj ĉevaloj kaj kameloj je klientoj, al kiuj ili povas proponi neforgeseblan ekskurson tra ilia rozkolora urbo.

Ni venos en la areon piede (eventuale surĉevale aŭ surkamele) tra tektona breĉo nomata "Siq". Tiu ĉi pado estas longa ĉirkaŭ unu kilometro, en kelkaj lokoj ni havos super ni rokklifojn superantaj 100 metroj. En ties fino la breĉo mallarĝiĝos je kelke da metroj, por ke subite aperu antaŭ ni "Trezorejo" - ***Al Khazneh***, "templo" hakita en la rokon. Ĝi apartenas al la plej fortaj spertoj de la tuta vizito en Petra.

***Al Khazneh*** apartenas inter la plej elegantajn antikvajn memorigaĵojn, hakitaj en la rokon, havanta altecon pli ol 40 metroj kaj larĝecon 30 metroj. Kvankam tiu ĉi laboraĵo impresas kiel grandega konstruaĵo, en la fakto temas pri multe plastika reliefo ol pri la konstruaĵo.

Malantaŭ "Trezorejo" troviĝas spaco, kie vizitanto povas ekvidi centojn da konstruaĵoj, templojn, reĝkriptojn, pli grandajn aŭ malpli grandajn domojn, sepultkameraojn, kanalojn transportantaj akvon en la urbon, akvorezervujojn, banlokojn, volbpordegojn, pavimitajn ŝoseojn. Inter signifaj memorigaĵoj apartenas ankaŭ romia teatro por 3 mil da vizitantoj. Ĉio ĉi estas aŭ hakita aŭ konstruita el kolora sabloŝtono.

Sed Petra ne estas nur loko, kie estas troveblaj spuroj de nabatea civilizo. Proksimume post 15 minutoj de aŭtoveturado ni povas veni ĝis Beidho kaj Bastet, kie estas 8 000 jarojn malnovaj elfosaĵoj de vilaĝoj el ŝtonepoko. Eblas viziti krom tio ankaŭ ruinojn de vilaĝoj de bibliaj edomitoj, anoj de la antikva regno Edomo, kutime kalkulataj inter la antikvaj hebreoj, aŭ promeni tra restaĵoj de romia fortikaĵo en Udruho.

## Esperanto-kulturo 
Pri la vojaĝo al Petra rakontas en sia libro «Esperanto kaj vivo» fama soveta, rusia esperantisto Vladimir Samodaj.

## Vidu ankaŭ 
* Petra (persona nomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Petra, la roka urbo, filmeto pri Petra en Esperanto (jutuba kanalo Scivolemo)

## Referencoj 
Kategorio:Urboj de Jordanio
Kategorio:Malaperintaj urboj
Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Jordanio
Kategorio:Onidiraj fantomaj lokoj
Beduenoj

**Beduenoj** ( '**, pl.  **') estas araba gento de nomadaj paŝtistoj. Foje ankaŭ ne-arabaj gentoj, ekzemple la beĝoj estas nomataj beduenoj.

## Superrigardo 
'** signifas "popoloj loĝantaj en **' (ne-urba loko)".
Ĝi respondas ''* signifanta "popoloj loĝantaj en urbo", nome konstantaj loĝantoj. Multaj beduenoj havas simbiozon kun *:'' beduenoj protektas urbon kaj bredas brutojn de '** dum **' mastrumas teritorion de beduenoj, kaj komercas produktaĵojn de beduenoj.
Ĝenerala difino de beduenoj estas "arabaj nomadaj popoloj kiuj bredas kamelojn kaj ŝafojn. Ili vivas plejparte en la dezertzono inter Araba duoninsulo kaj Saharo, ĝis Sinai kaj Sirio. Ili vivas sub tendoj. Ilia vivo estas regulata per islamo.

## Vidu ankaŭ 
* Beduena muziko
* Marĉaj araboj

## Bildaro 

Dosiero:Bedawi of the Kishon.jpg|Bedaŭa bedueno en Sudano, 1913
Dosiero:Bedouin Mother and Child NGM-v31-p552.jpg|Beduena patrino kun sia infano, *National Geographic*, junio 1917
Dosiero:Bedouinwomanb.jpg|Beduenino en Jerusalemo, 1913

Dosiero:Bedouin Resting.jpg|Malstreĉiĝanta bedueno en Sinai
Dosiero:Syrian Bedouin Kahlil Sarkees with family,1893 World's Columbian Exposition.jpg|Siria bedueno Kahlil Sarkis kun sia familio, 1893
Dosiero:Bedouinamman.jpg|Beduena tendo en moderna Okcidenta Amano, Jordanio

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.geographia.com/egypt/sinai/bedouin.htm 
* http://www.nyazi.com.jo/Bedouin/bedouin.htm  
* http://www.bgu.ac.il/bedouin  
* http://medic.bgu.ac.il/bedouin  

## Referencoj 
Kategorio:Etnoj en Sauda Arabio
Kategorio:Etnoj en Jordanio
Kategorio:Etnoj en Israelo
Kategorio:Etnoj en Sirio
Kategorio:Etnoj en Sudano
Kategorio:Etnoj en Egiptio
Kategorio:Etnoj en Irako
Lupolo

eta|maldekstra|Konusoj
**Lupolo** (*Humulus lupulus*) estas plurjara volviĝanta herbo el la kanabacoj kun 3- aŭ 5-lobaj folioj kaj kun inseksaj floroj en konusosimilaj infloreskoj, kiuj estas amaraj pro la glandohavaj brakteoj kaj tiel utiligataj por bierfabrikado.

## Historio 
Tiu holarktisa planto kreskis sovaĝe inter la arboj kiel „lupo inter la ŝafoj”, pro tio ĝin nomis la romianoj *Lupus salictarius*, el kiu nomo venis la botanika nomo *Humulus lupulus*.

(Jam iu antikva fonto mencias ĝin http://www.coopsmaps.com/beer/hops.html, kiam ĝi skribas pri la babilona kaptiteco de judoj (kiel fortan trinkaĵon, pretigitan el lupolo kaj uzatan kontraŭ lepro).)

Estas menciita en la 8-a jarcento la lupola ĝardeno de la venedoj (*:en:wends*) en *Hallertau* (suda Germanio). Ĉeĥaj mezepokaj skribaĵoj mencias la kultivadon de lupolo en 859.

En la mezepoko ĝi estis kultivata en monaĥejoj, kie oni faris ankaŭ bieron.

En Britio oni malpermesis la uzon de la planto ĝis la 16-a jarcento. En Amerikon la planton kunportis enmigrantoj en la 17-a jarcento.

## Priskribo 
La planto povas longi 7 metrojn, ĝi havas grandan lumbezonon, tiel oni kultivas ĝin sur apoga stangaro. Oni uzas por bierfarado la inseksajn, nefekundigitajn (nepolenitajn) infloreskojn, la t.&nbsp;n. lupolkonusojn. Se okazas polenado, ekestas grajnoj en la infloresko, kiuj malbonigas la kvaliton de la biero.

Lupolo estas multigebla per stikaĵoj, semoj ne necesas por tio. Tiel oni povas elekti nur la inseksajn plantojn.

Oni rikoltas la infloreskojn, kiam ili estas ankoraŭ fermitaj, tiel oni povas eviti la elfalon de lupulino – polvo grava por biera valoro –, kiu estas glanda haro ĉe la kruciĝo de la infloreska akso kaj la petaloj. La lupolino entenas amarajn rezinojn kaj volatilajn oleojn.

### Plej gravaj komponantoj de la lupola amaraĵo 
*alfa-acidoj (humulonoj), 4-12 %
*beta-acidoj (lupulonoj)

## Vidu ankaŭ 
*Kopsado
*Žatec
*Nerolo

Dosiero:Illustration Humulus lupulus0.jpg
Dosiero:Hop bloemen vrouwelijke plant Humulus lupulus female.jpg

Kategorio:Kanabacoj
Kategorio:Holarktisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Manĝeblaj sovaĝaj plantoj
Kriptogramo

**Kriptogramo** estas speco de enigmo. Du 'versioj' ekzistas:

## Kriptaj krucvortenigmoj 
Por nederlandlingvanoj, **kriptogramo** estas speco de krucvortenigmo, kie pere de *kripta indico*, oni serĉu la solvon.
 Ekzemple: *Riĉa eŭropano kiu ŝatas ludi*.
 Solvo:
 *riĉa* rilatas al 'mono'
 *eŭropano* estas ekzemple 'polo'
 *mono* + *polo* = *monopolo*
 kaj: 'monopolo' estas ludo.

## Kriptaj mesaĝoj 
Por anglalingvanoj aŭ francoj, **kriptogramo** estas alia speco de ludo, kie ĉiu litero estas sisteme anstataŭigita per alia letero por formi 'sekretan mesaĝon'.

 Ekzemple: (prenita el: Esperanto-kriptogramo de Franko Luin )
 ZG FNZHUGL VNZT YJ ILIJZ SQJKTUNZ ET YJ RNEGJOJ IJSN, BJQ RNEGJO
 GZITQ YJ SJHIJAJW ALQNW ET VLYNZWN-HLQ-AJQN FLZKTZGH ZT XQJZUNW
 FLZ JZSYNW, ZT QLHNW FLZ DNYNW, HTE RNANW FLZ RNANW.
 Y.Y.PJATZRNX

Klare, se vi rigardas la subskribon, temas pri teksto de L.L. Zamenhof. Kiu alia konata esperanta verkisto havas dufoje la saman inicialon, kaj krome familian nomon kun 8 literoj?
Konkludo: Y devas esti L, P devas esti Z, J devas esti A, ktp.
Ĉie anstataŭigante tiujn literojn, vi rapide retrovos la 'sekretan mesaĝon'.
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Kriptografio
Kategorio:Komunikado
Negativa teologio

**Negativa teologio** estas ankaŭ konata per la nomo "**Via Negativa**" (latina por "Negativa vojo"). Ĝi estas tipo de teologio kiu provas priskribi Dion nur per deklaroj pri tio, kio oni *ne* povas diri pri Dio - oni provas gajni kaj esprimi komprenon pri Dio per priskribo de tio, kio Dio *ne* estas, anstataŭ per priskribo de tio, kio Dio *estas*.

Ekzemploj de la tipoj de deklaroj faritaj per negativa teologio estas:

* Dio ne estas kreita.

* Oni ne povas difini Dion per terminoj de spaco, lokado, aŭ tempo.

* Oni ne diru ke Dio estas saĝa, sed ke Dio ne estas malsaĝa.

* Oni ne diru ke Dio ekzistas, en la kutima senco de la vorto, sed oni ankaŭ ne diru ke Dio ne ekzistas. Oni nur povas diri ke Dio nek ekzistas kaj nek ne-ekzistas, aŭ ke Dio transpasas ekziston kaj ne-ekziston.

* Oni ne diru ke Dio estas unu, sed ke ne estas plureco en Dio.

Kategorio:Teologio
Magneta resonanca bildigo

[eta|dekstra|220px|MRB-grafikaĵo de homa [cerbo]]
**Magneta resonanca bildigo** (MRB) aŭ **magneta resonanca tomografio** (alilingve ekzemple angle *magnetic resonance imaging*, MRI, aŭ germane *Magnetresonanztomographie*, MRT) estas sen-operacia diagnozo-serĉa metodo de la medicina subfako radiologio. La metodo baziĝas sur tio, ke la atomoj (ĉefe hidrogeno) en forta magneta kampo vibras per frekvenco depende de la forto de magneta kampo. Se la atomoj sorbas samfrekvencajn radioondojn, ili venas al indukta stato, de kie revenante al la pli frua stato, ili eligas radioondojn.

En Usono dum la jaro 2005 funkciis ĉirkaŭ 10.000 aparatoj.

## Danĝeroj 
Ĉar la aparato ne uzas jonigan radiadon, kiu havas statistikan riskon kaŭzi kanceron, la metodo estas sendanĝera.

Sed povas okazi akcidentoj kaŭzitaj de la tre fortaj magnetaj fortoj.
Sed ju pli forta estas la magneta kampo, des pli bona bildo estas farebla. Pro tio la novaj MRB-oj havas magnetan forton (ĝis 11,7 tesloj pri apartaj klinikaj analizoj) pli grandan ol tiun, kiun havas la levaj aparatoj de aŭtovrakejoj.

Oni malvarmigas la elektromagnetan bobenon de la modernaj MRB-aparatoj per likva heliumo, tiel la aparato funkcias plu, se oni jam malŝaltis la kurentofonton (pro la superkonduktiveco de la apartaj kabloj de la elektromagneto). Tion ne scias – aŭ forgesas – kelkaj, tiel okazas akcidentoj. Okazis, ke la aparato altiregis polvosuĉilon el mano de laboristo. Okazis eĉ tragedioj. Unufoje la aparato altiregis acetilenan botelon de tubomuntisto kaj la valvo derompiĝis, la gaso ekflamis, la hospitalo neniiĝis en incendio.

La plej fifama afero okazis en 2001, kiam oni operaciis sesjaran knabon kaj samtempe kontrolis per la MRB-aparato. Malpleniĝis la oksigeno, anestezisto enportis ŝtalan oksigenan botelon. La botelo forflugis el liaj manoj kaj trafis la knabon, kiu tuj mortis.

## Bildaro 

Dosiero:MRI head side.jpg|MRB-bildo de cerbo
Dosiero:MRI brain.jpg|plia MRB-bildo de cerbo
Dosiero:3Dbrain.gif|tridimensia cerbo-MRB

## Vidu ankaŭ 
* Nuklea magneta resonanco
* Tomografio
* Komputila tomografio
* Biofiziko
* Apopleksio

## Eksteraj ligiloj 
* MRI: A Peer-Reviewed, Critical Introduction. European Magnetic Resonance Forum (EMRF)/The Round Table Foundation (TRTF); Peter A. Rinck (editor)
* A Guided Tour of MRI: An introduction for laypeople  National High Magnetic Field Laboratory
* A SHORT HISTORY OF MAGNETIC RESONANCE IMAGING FROM A EUROPEAN POINT OF VIEW
* The Basics of MRI. *Underlying physics and technical aspects*.
* Video: What to Expect During Your MRI Exam from the Institute for Magnetic Resonance Safety, Education, and Research (IMRSER)
* Royal Institution Lecture – MRI: A Window on the Human Body
* Animal Imaging Database (AIDB) 
* How MRI works explained simply using diagrams 
* Real-time MRI videos: Biomedizinische NMR Forschungs GmbH.

(same germane)
Vitrofibro

[eta|Fasko da [optika fibro|optikaj vitrofibroj]]
**Vitrofibroj** aŭ lumfibroj aŭ **optikaj fibroj** estas longaj, maldikaj fibroj, kiuj konsistas el vitro. Por produktado de la vitrofibroj oni tiras fibrojn el fandita vitro.

La vitrofibroj uzatas kiel vitrofibra kablo por datenliverado, aŭ kiel teksaĵa fibro por varmo- kaj sonoizolado kaj kiel vitrofibro-fortigita plasto aŭ kiel ornamaĵo en vitrobetono. Ĝi estas kemie rezista, ne brulema, kaj havas grandan modulon de elasteco.

## Historio de la vitrofibro 
El vitrofibroj oni jam produktis en la 18-a jarcento fajnan aŭ anĝelan hararon kiel ornamaĵon. Hermann Schuller fondis vitrofabrikon en la turingi-a Haselbach (1896), kie oni produktis unuafoje tekseblajn vitrofadenojn kun difinita diametro. La procezo estis patentita en la 1930-aj jaroj.

## Eluzo de la optikaj proprecoj 
La vitrofibroj bone konduktas lumon, datenojn per efiko de tuta reflektado. En la cilindra vitrofibro, la lumo estas preskaŭ sen perdo plukondukata, ĉar fotonoj facile trapasas la kristalojn. La lumimpulso venas el eta lasero, kiu sendas diversajn informojn en formo de bitoj tra la vitrofibro.
La vitrofibro povas liveri pli da bitokoj je sekundo ol kutima kuprofibro.

### Arto 
vitrobetono, teksitaj, lumantaj vestoj, teksaĵoj

## Eluzo de mekanikaj proprecoj 
La konvenajn proprecojn eluzas la aŭtomobila, aviadila, kosmoesplora industrioj. Ĝi firmigas ofte plastajn sportilojn.

### Fortikeco 
La granda fortikeco de la vitrofibro – male al kompakta vitro – kialigas ĝian oftan uzadon. Pro ĝia rezisto al etendaj kaj kunpremaj fortoj, la vitrofibro aldonas apartan rigidecon al plasto, konservante gradon da fleksebleco danke al sia (kompare al ŝtalo) alta elasta etendiĝo (ĝis 5%) sen rompiĝo. La proprecoj de vitrofibroj estas uzataj en la produktado de tre fortikaj, malpezaj komponantoj, kiel ekzemple regattoŝipoj, stangoj aŭ tuboj el vitrofibro-fortigita plasto aŭ ankoraŭ fiŝkaptaj bastonoj. Eĉ ujoj kaj duktoj por alte korodaj materialoj estas kutime faritaj el vitrofibro-fortikigitaj plastoj.

### Rigideco 
Vitrofibro havas amorfan strukturon, male al aramidfibro aŭ karbonfibro. La vitrofibroj havas pro tio izotropajn mekanikajn proprecojn, ili posedas grandan modulon de Young de 70 000 ĝis 90 000 megapaskaloj.

Kategorio:Vitro
Kategorio:Kompozitaj materialoj
Pseŭdomuelejo

eta|Polderpumpejo en Nederlando
**Pseŭdomuelejo** estas konstruo kiu similas al muelejo sed ne enhavas muelilon. Ĝi povas servi por fari oleon, farbon ktp. aŭ por segi, pumpi, ŝlifi ion. Pseŭdomuelejo povas esti propulsita de vento, akvo, elektro, aŭ de muskolforto de homoj (mano, paŝrado) aŭ aliaj bestoj (ĉevalo, bovo). 
## Specoj de pseŭdomuelejoj 
### Laŭ propulso 
ĉevalpseŭdomuelejo - tretpseŭdomuelejo - akvopseŭdomuelejo - ventpseŭdomuelejo  - ventakvopseŭdomuelejo

### Laŭ starloko 
altaĵa pseŭdomuelejo - remparpseŭdomuelejo

### Laŭ konstruo 
ventmotoro - ĉapturnulo - surtera pseŭdomuelejo - pfalcmantela segejo - aranea pumpejo -  platforma pseŭdomuelejo - tjaskero -  herbeja pumpejo - piramida pumpejo

### Laŭ funkcio aŭ produkto 
olefarejo - paperfarejo - polderpumpejo - ŝlifejo  - fulejo - segejo

## Vidu ankaŭ 
* muelejo

Kategorio:Maŝinoj
Futsalo

eta|Futsalo
[eta|Matĉo [Brazilio kontraŭ Argentino]]
**Futsalo**, **halopiedpilkado**, aŭ **salonpiedpilkado** (portugale *futsal* kiu estas derivita de ***fut**ebol de **sa**lão* signifanta **fut**balo sport**sal**ona) estas ĉambra versio de futbalo. Ĝi estas sporto ludata de du kvinhomaj teamoj sur ortangula ludokampo (ĉambro). La celo estas enŝoti la pilkon, ne uzante la brakojn (ĉu per kapo, ĉu per brusto, sed ĉefe per la piedoj), en la golejon defendatan de golulo de la kontraŭa teamo. La golulo estas la nura ludanto kiu povas tuŝi la pilkon per manoj.

La sporto aperis en Brazilo en San-Paŭlo ĉirkaŭ 1940. Oni komencis ludante ĝin en korbopilkaj ludokampoj.

## Internaciaj Ĉampionadoj 
Ĉampionadoj de FIFUSA:

* 1982 (en San-Paŭlo, Brazilo): venkis Brazilo,
* 1985 (en Madrido, Hispanio): venkis Brazilo,
* 1988 (en Melburno, Aŭstralio): venkis Paragvajo,
* 1991 (en Milano, Italio): venkis Portugalio,
* 1994 (en Argentino): venkis Argentino,
* 1997 (en Meksiko): venkis Venezuelo,
* 2000 (en La-Pazo, Bolivio): venkis Kolombio,

Ĉampionadoj de AMF (Asocio Monda de Futsalo):

* 2003 (en Argentino): venkis Paragvajo,
* 2007 (en Asunciono, Paragvajo): venkis Paragvajo.

Ĉampionadoj de FIFA:

* 1989 (en Roterdamo, Nederlando): venkis Brazilo,
* 1992 (en Honkongo): venkis Brazilo,
* 1996 (en Barcelono, Hispanio): venkis Brazilo,
* 2000 (en Gvatemalo): venkis Hispanio,
* 2004 (en Tajvano): venkis Hispanio.
* 2008 (en Brazilo): venkis Brazilo.
* 2012 (en Tajlando): venkis Brazilo.

## Eksteraj ligiloj 
* www.alertadeporte.com - ĵurnalo cifereca de Futsalo (Hispanio) 


Kategorio:Futbalo
Laŭtparolilo

eta
**Laŭtparolilo** estas elektromeĥanika ilo kiu transformas elektran signalon en sonon. Ili povas esti uzataj kiel gravaj fortaj aparatoj por publikaj spektakloj kaj eventoj ĉu por hejmaj necesoj.

Je hejma nivelo ekvaliziloj ĝenerale estas uzataj por plifortigo de kelkaj frekvenczonoj, ĉu por kompensi la respondon de la sonekipaĵaro (amplifilo + laŭtparoliloj) ĉu por alĝustigi la rezulton rilate al la personaj plaĉoj.

## Vidu ankaŭ 
* Megafono
* Fratoj Lumière


Kategorio:Muzika teknologio
Kapaŭskultiloj

eta|dekstra|300px|Fermitaj kapaŭskultiloj
**Kapaŭskultiloj** aŭ **kapaŭdiloj** estas paro de transduktiloj, kiuj ricevas elektran signalon el muzika aŭ sona ludilo aŭ ricevilo kaj uzas parolilojn proksime de la oreloj por konverti la signalon en aŭdeblajn sonondojn.

Oni uzas la aparaton ankaŭ por malebligo de aliro de bruego en la orelojn, do la aparato servas kiel ŝirmilo de aŭdkapablo, ekz. en bruega medio.

Ekzistas la jenaj specoj de aŭskultiloj:
* Kapaŭskultiloj fermitaj
* Kapaŭskultiloj malfermitaj
* Kapaŭskultiloj orelalkroĉaj
* Kapaŭskultiloj orelŝtopaj

La unuaj kapaŭskultiloj aperis en la merkato en 1910.

## Vidu ankaŭ 
* Laŭtparolilo
* Orelkovrilo

## Aliaj projektoj 
Kategorio:Akustiko
Marflua centralo

Sub nocio **marflua centralo** oni komprenas akvocentralon, kiu produktas el la natura marfluo elektran energion.

Nuntempe ekzistas malmultaj marfluaj centraloj:
* Seaflow (Bristol) - prototipo
* Kobold (Markolo de Messina) - prototipo
* Hammerfest (Norvegio)

*Seaflow* estis konstruita ĉe la marbordo de *Cornwall* en la markolo de Bristol en sudokcidenta Anglio.

Krom tio ekzistas tiel nomataj tajdocentraloj.

## Seaflow 
La centralo kun nomo **Seaflow** estas projekto de la firmao Marine Current Turbines Ltd. en Bristol, instalado kaj testado estis planitaj por 2002-2006. Marflua turbino funkcias principe kiel ventoturbino, sola diferenco: la rotoro moviĝas sub akvo. Sur la mara surfaco troviĝas eta platformo, sur kiu troveblas observaj laboristoj kaj komputilo, kiu kolektas datenojn pri la helico. La rotoro havas du flugilojn kaj diametron de 11 metroj. Ĝi turniĝas 15-foje je minuto propulsita de la marfluo. Kiel ĉe ventoenergia instalaĵo la generatoro transformas la fluenergion al elektro.

La observado de *Seaflow* okazas tra centra servilo, en kiu kolektiĝas ĉiu datenoj.

La prototipo havas la nompovumon de 300 kW. La turo, sur kiu estas ekipita la rotoro, altas 50 m, havas la diametron de 2,5 m. ĝi estis lokumita profunde de 15 m en la mara fundo. Ĝi altas 5-10 metrojn super la marnivelo. La rotoraj flugiloj estas ŝanĝeblaj je 180°, tiel oni povas eluzi la kontraŭdirektajn marfluojn de tajdo. La prototipo ne havas aliron al la elektroreto.

Por observado de la rotoroj, ĝi estas hidraŭlike tirebla super la marnivelon.

La dua fazo de la SeaFlow-projekto nomiĝas **"SeaGen"** kaj celas atingi povumon de 1 MW por ĉiu pilono per muntado de du rotoroj kaj efikigo de rotoro por kaj fluso kaj malfluso. Tiu estu la prototipo por komerca uzo 

La tria fazo de la projekto (**"SeaGen-serio"**) realiĝu post 2006 kaj konsistu el instalado kaj funkciigado de la unua malgranda aro de 10 marfluaj turbinoj, kiuj kune donu 10 MW de vendebla energio. Parallele oni planas unuopajn sistemojn eksterlande, eble en norda Ameriko, sudorienta Azio aŭ Australio-Nov-Zelando depende de taŭga partnero, kiu evoluigas la teknikon en sia regiono sub licenca kontrakto.

En Eŭropo ekzistas 100 eblaj uzlokoj.

## Vidu ankaŭ  
* Akvoenergio
* Renoviĝanta energio
* Hidroelektra centralo
* Tajdocentralo
** La Rance (Francio) 

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.welt.de/print-welt/article426857/Meeresstroeme_zwischen_Italien_und_Sizilien_liefern_Elektrizitaet.html 
* http://www.ipp.mpg.de/ippcms/de/pr/publikationen/energieperspektiven/download/energie_04_03.pdf  
*projektaj informoj pri Seaflow  

Kategorio:Renoviĝanta energio
Kategorio:Hidroelektraj centraloj
Diaocha-lago

**Diaocha-lago** estas eta lago en Ĉinio.

Diaocha-lago estas la unika fiŝbreda eksperimentejo de Ĉinio. Ĝi kuŝas en Hanchuan-gubernio de Hubei-provinco, Ĉinio, je 50&nbsp;km de Wuhan, ĉefurbo de la provinco. En la 1950-aj jaroj tie ofte okazis inundo. En la 70-aj jaroj oni komencis ordigi la lagon, al kiu etendiĝis neniu vojo. Nun ĉirkaŭ la lago ne nur konstruiĝis ŝoseoj kondukantaj al ĉiuj vilaĝoj de la regiono, sed ankaŭ funkcias 35-kilovolta transformatora substacio, programregaj telefonoj kaj televida transsenda stacio. Plej laŭdinde estas, ke en la lago-regiono konstruiĝis akvoproviza kaj akvodrena sistemoj: Kvar trunkaj kanaloj kun larĝo de 220 m kaj totala longo de 44&nbsp;km kiel smeraldaj rubandoj inkrustiĝas ĉirkaŭe de la lago; en la lago formiĝis reto el bonorde interkruciĝantaj dratoj, kaj ĉe ekstremoj de la reto stariĝis 46 kluzoj kaj pumpstacioj kaj 3 grandiozaj inund-ellasaj kluzoj. En la 1990-aj jaroj germana fakulo pri fiŝbredado vizitis la lagon kaj laŭdis: "Tia lago estas malofte vidata."

En la lago, 16&nbsp;km longa kaj 6&nbsp;km larĝa, bredigas 25 specioj da akvoproduktaĵoj, kiaj karpoj nigraj, herbovoraj kaj blankaj, grandkapaj fiŝoj, ĥelonioj, kraboj kaj mugiloj. La tieaj lotusoj kaj perloj estas famaj tra la tuta lando.

Nemalmultaj etaĝdomoj estas konstruitaj super la lago, kun originala trajto de akvolando. 
Por altigi profiton de la akvoriĉfontoj, en la lastaj jaroj oni faris reformadon al ĉ. 666 hektaroj da surfaco de la lago. Oni dividis ĝin en malgrandajn basenojn kaj pli profunde fosis ilin. Samtempe oni energie disvastigis bredadon de famaj, bonrasaj kaj originalaj specioj de akvoproduktaĵoj kaj starigis nombron da fiŝbredaj bazoj altproduktaj, stabilaj kaj profitdonaj. Mi vizitis la nove konstruitan industrian kulturbazon de helonioj, kiu areas 6,66 hektarojn. En ĝia varmodomo pli ol 45 000 ĥeloniidoj sane kreskas en dekoj da cementitaj basenoj. La jara produktovaloro de la kultura bazo de ĥelonioj superis dek milionojn da juanoj, 100-200-oble pli multe ol tiu de la ordinara bredado.

En la regiono de Diaocha-lago jam formiĝis integra sistemo de produktado, provizado kaj vendado. Tie harmonie laboras la kompanioj, produktaj bazoj kaj kamparanaj familioj. En 1995 la laboristoj de kompanioj kaj individuaj fiŝistoj enspezis po 6 000 juanojn, dekoble pli multe ol en 1980.
Lokanoj diris, ke Diaocha-lago abundas je fiŝoj en ĉiuj sezonoj. En aŭtuno tie ĉarmas akvo kaj grasas fiŝoj, oni povas remi, pluki lotus-torusojn, fiŝhoki kaj manĝi akvoproduktaĵojn. Mi venis pli frue kaj ne ĝuis la poezian pejzaĝon de verdaj lotusfolioj kaj aparte ruĝaj lotusfloroj sub la sunradioj, tamen mi ĝuis bongustan heloniajon en ĉelaga restoracio.

Kategorio:Lagoj en Ĉinio
Grafiko

[eta|dekstra|Grafikaĵo scienctema ([fisio])]]

**Grafiko** estas arto videble prezenti objektojn per desegnaj linioj sur surfaco, kiel muro, kanvaso, ekrano, papero aŭ ŝtono por komercmarki, informi, ilustri aŭ distri. Ekzemploj estas fotoj, desegnaĵoj, sciencaj grafikaĵoj, nombroj, literoj, simboloj, mapoj, k.t.p. Grafikado ofte kombinas tekstojn, ilustraĵojn kaj kolorojn.

Grafiko povas esti funkci- aŭ arto-cela. Ĝi povas fonti el imago aŭ reprezenti ion efektive ekzistantan. Ĉi lasta eblo povas realiĝi ekzemple en registraĵo, kiel foto, aŭ en interpreto de sciencisto por rimarkigi specifajn trajtojn, aŭ de artisto (en kies laboro la distingo disde imagfonta grafiko povas esti malfacila).

Oni nomas grafikaĵoj interalie sciencajn desegnaĵojn, utilaj por teknikaj kaj sciencaj celoj kaj prezentantaj fenomenojn aŭ iliajn abstraktajn rilatojn per geometriaj figuroj (skaloj, kurblinioj kc): grafikaĵo pri varioj de temperaturo, trafiko, kc. diagramo, skemo.

Laŭ Francisko Azorín **grafiko** estas *Reproduktado de io per linioj, per figuroj; esprimado de ideo, statistiko, kalkulo, per linioj.* Li indikas etimologion el greka *grafikos* (bildigita, skribita) kaj el tie la latina *graphicus*, kaj li aldonas terminojn *Kalkulografiko*, *metodografiko*, *reprezentografiko*.

## Grafikistoj 
* Zoltán Váli, Hungaro
* Marian Iwańciów, Polo

## Vidu ankaŭ 
* Desegnita filmo
* Arto
* Grafika uzantinterfaco
* Pentrado
* Rastruma bildo
* Revuo
* Gazeto, Ĵurnalo
* Komputila grafiko

## Notoj 
Kategorio:Grafikaj artoj
Kategorio:Komputila grafiko
Kategorio:Grafika fasonado
Zoltán Váli

**VÁLI Zoltán** (naskiĝis 1910 - mortis la 7-an de februaro 1994) estis hungara grafikisto kaj pentristo.

## Biografio 
Kiel hungara laborista junulo en la 1930-aj jaroj Zoltán Váli eksterlande serĉis laboron. En Francio li ricevis ne nur laboron, sed ankaŭ eblon por desegnado. Li diligente studis en la vespera laborista artrondo. Ŝajnis, ke li havis eblon por trankvila vivo, sed kiel multaj gejunuloj tiutempe, ankaŭ li opiniis, ke la naziismo minacas la mondon. Anstataŭ mildkoloraj oleaj aŭ akvarelaj pentraĵoj li komencis preferi politikajn afiŝojn. Dum la okupado de Parizo, pere de afiŝoj li helpis la francan kontraŭstaran movadon. Por la afiŝoj estis bezonata multe da papero. Kiel kaj kie aĉeti, akiri tion? Iu hungara elmigrinta skulptisto, amiko de Váli konis iun papervendiston, rusan elmigrinton. Ĉiu, eĉ la germanoj, sciis, ke tiu homo estas kontraŭ komunismo, li estis ekster ĉiu suspekto. La skulptisto ofte parolis kun li ke eksciis, ke la ruso malamas la germanojn pro la okupado de sia patrujo. Li volonte donis paperon por la afiŝoj. Post la milito sendanĝere eblis prezenti la afiŝojn kaj subskribi la nomon de la artisto. La afiŝoj estis ekspoziciataj en 1946 en la muzeo pri modernaj artoj.

Francio premiis lian laboron per ordenoj. Li rajtis resti en Parizo sed jam deziris vidi sian familion, kaj la naskiĝlandon. Tamen hejme li ne estis konata, la bildoj de juneco plejparte restis eksterlande. Li ne sukcesis sin vivteni pere de pentrado kaj tial laboris en oficejo. Ekde la 1960-aj jaroj oni ofte povis lin vidi en la diversaj Esperanto-aranĝoj kun edzino, kiu ankaŭ estas esperantisto kaj grafikisto. Li estis modesta, serena homo, kiu ŝatis pasigi tempon en amika rondo. En Esperantujo li havis du okazojn prezenti sian arton. En 1972, somere okazis Esperanta Kultura Festivalo, kadre de kiu okazis ekspozicio pri hungaraj esperantistaj artistoj. Tie estis prezentitaj de Váli 5 portretoj, desegnitaj aŭ gravuritaj. Dua ekspozicio, kiu estis aranĝita en la Esperanto-klubo de poŝtistoj en 1976, jam montris pli grandan parton el lia pentroarto, kaj ankaŭ prezentis grafikajn laborojn de la edzino, Éva Löffler Váli. En 1980 okazis la plej granda ekspozicio en Budapeŝto, prezentante lian tutan verkaron kiu troviĝis en Hungario kaj kopiojn de la eksterlande restintaj verkoj. Kritikisto tiele taksis lian laboron: ,Mirinde multe kaj bele laboris Zoltán Váli en la lastaj 30 jaroj, kaj per kia virtuoza multflankeco... Grava estas la juneco de lia arto..." - „Lian modernan realismon dece motivas kubismaj intencoj kaj konstruktivismaj kompoziciaj solvoj. Sed pli grava estas la harmonio, kiu el liaj portretoj kaj pejzaĝoj elradias pacon."

## Referencoj 
## Fontoj 
* http://www.kieselbach.hu/muvesz/vali-zoltan_5029

Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Hungaraj grafikistoj
Magneta permeablo

eta|Komparo de absolutaj permeabloj inter: feromagnetoj (μf), paramagnetoj (μp), diamagnetoj (μd) kaj vakuo (μ0).
**Magneta permeablo** aŭ **relativa permeabl(ec)o** estas koeficiento *μ* (ankaŭ simbolata *μr*) en leĝo de magneta interago kaj ekvacioj de Maxwell.

Ĉi tiu koeficiento montras kiel medio pligrandigas magnetan kampintenson, kaj estas pura nombro sen unuo.

Ne konfuzu la **relativan permeablon** kun la **absoluta permeablo**, *μ.μ0*, kiu estas la kvociento inter la magneta fluksdenso **B** kaj la magneta kampointenso **H**, kaj kies la unuo estas sama ol la unuo de la magneta konstanto μ0, t.e.
N/A2.

Laŭ siaj magnetaj permeabloj, substancoj estas klasifikitaj jene:
* Diamagnetaj substancoj - havas magnetan permeablecon iomete malpli grandan ol 1 (e.g. Ag, Bi, Ge kaj Si) , tial oni skribas
μr = 1 + \chi, kie \chi, nomita ***magneta impresemeco***, aŭ laŭ la ĵargono de fakuloj **susceptebleco**., estas koeficiento malgranda kaj negativa;
* Paramagnetaj substancoj - havas magnetan permeablon iomete pli grandan ol 1 (e.g. Al, Nd kaj U), tial oni skribas
μr = 1 + \chi, kie \chi estas koeficiento malgranda kaj pozitiva;
* Feromagnetaj substancoj - plejparte metaloj Fe, Co, Ni, Gd, Nb, Dy, Ho, Er kaj iliaj alojoj - havas magnetan permeablon multe pli grandan ol 1 (ofte ĉirkaŭ 1000);
* Antiferomagnetaj substancoj - aparta orientiĝo de magnetaj momantoj (kies sumo nuliĝas) en molekuloj, fenomeno kiu malaperas preter aparta temperaturo, al kiu la substanco iĝas paramagneta.

## Relativa permeablo kaj tipo de kelkaj materiloj 
## Referencoj 
Kategorio:Magnetismo
Elektra konstanto

**Elektra konstanto** (aŭ **elektra permitivo**, aŭ ankoraŭ **permitiveco de vakuo**) estas fundamenta konstanto de fiziko, kiu rilatas kun elektra ŝargo. Ĝia simbolo estas  *ε0*. Ĝi estas koeficiento en leĝo de elektra interago kaj Ekvacioj_de_Maxwell. 

La elektra konstanto dependas de du aliaj fizikaj konstantoj t.e. rapido de lumo kaj magneta konstanto laŭ formulo:
: \varepsilon_0 =\frac {1}{\mu_0 {c_0}^2}
do ĝia valoro estas:
\varepsilon_0 = 8,854\ 187\ 817 \times 10^{-12}'' kaj mezurunuo estas F m −1 aŭ A2s4 kg−1m−3 laŭ SI bazaj mezurunuoj; 

## Vidu ankaŭ 
* Efiko de Casimir
* Kulomba leĝo
* Relativa permitiveco

Kategorio:Fizikaj konstantoj
Kategorio:Elektrostatiko
Magneta konstanto

**Magneta konstanto** (aŭ **magneta permeablo**, aŭ ankoraŭ **permeableco de vakuo**) estas koeficiento *μ0* en leĝo de magneta interago (forta leĝo de Ampère) kaj ekvacioj de Maxwell, ĝi valoras:

:\mu_0 = 1,25663706212 (19) \times 10^{-6}\  \mathrm{kg} \cdot \mathrm{m} / (\mathrm{s}^2 \cdot \mathrm{A}^2)
Aliaj manieroj skribi la unuojn:
:
    1\, \mathrm{kg} \cdot \mathrm{m} / (\mathrm{s}^2 \cdot \mathrm{A}^2)
  = 1\, \mathrm{H} / \mathrm{m}
  = 1\, \mathrm{N}/\mathrm{A}^2
  = 1\, \mathrm{V}\cdot \mathrm{s} / (\mathrm{A} \cdot \mathrm{m})

La magneta forto F_m de unu drato sur la alia drato de longo L en la vakuo de libera spaco estas (se la longo estas sufiĉe granda por malatenti efikojn je finoj de la dratoj):

: F_{\mathrm{m}} = \mu_0 \frac {I^2 L} {2 \pi r} \ ,

kie 
: I estas la elektra kurento kun sama direkto en ĉiu drato,
: r estas distanco inter la dratoj.

Tiel la forto estas altira forto de la dratoj inter ili; ĉi tiu formulo estas speciala okazo de la leĝo de magneta interago.

Konsiderante  maldikajn dratojn kies distanco inter ili estas 1 metro, la ampero, mezurunuo de elektra kurento,  estas difinita kiel la kurento, kiu kreas forton de 2x10−7&nbsp;neŭtono je metro.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Magneta permeableco
* Lorenca forto
* Ampera forta leĝo
* Kampo (magneto)

Kategorio:Fizikaj konstantoj