open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eolo (praulo)

**Eolo de Eolio** ( ) estas, en la Helena mitologio, filo de Heleno kaj la nimfo Orseida, la prapatro de la eolianoj, unu el la praaj "triboj"de la helenoj (grekoj). Liaj fratoj estas Doro kaj Ksuto.

Kiam Heleno disdividis sian regnon inter siaj tri filoj, Eolo ekloĝis en Tesalio. Kiel tiea reĝo kun Enareta, filino de Deimaĥo, li fariĝis patro de sennombraj gefiloj. Konataj estas elinter ili: la filoj Sizifo, Kreteo, Atamaso, Salmoneo, Dejono, Magneso, Periero kaj Makareo kaj la filinoj Kanaka, Alkiona, Pejzidika, Kalika kaj Perimela. Inter lia posta idaro estas ankaŭ Odiseo, konata el la epopeo Odiseado de Homero.

## Vidu ankaŭ 
Vidu ankaŭ la Dion de la ventoj: Eolo.

Kategorio:Deŭkalionidoj
Kategorio:Mitaj reĝoj de Tesalio
Mikrobiologo

dekstra|eta|200px|

**Mikrobiologo** estas biologo, kiu ekzamenas kampojn de mikrobiologio. Ili havas plej ofte gradon naturaj sciencoj en mikrobiologio aŭ simplan universitatan diplomon. Mikrobiologo povas specialiĝi kiel:
* **Bakteriologo** – studante bakteriojn.
* **Media mikrobiologo**
* **Nutraĵa mikrobiologo**
* **Industria mikrobiologo** – laboras pri bioteknologio
* **Medika mikrobiologo**
* **Mikologo**
* **Protozoologo**

Waldemar Haffkine, kiu laboris ĉefe en Barato, disvolvigis kaj uzis vakcinojn kontraŭ ĥolero kaj bubona pesto en la 1890-aj jaroj, estis konsiderata la unua mikrobiologo.

## Aliaj famaj mikrobiologoj 
* Jules Bordet
* Alexander Fleming
* Robert Koch
* Rebecca Lancefield
* Antoni van Leeuwenhoek
* Louis Pasteur
* Sergei Winogradsky
* Alexandre Yersin
Cupriavidus necator

***Cupriavidus necator*** estas bakteriospecio, kiu nature produktas polihidroksialkanoaton (PHA). PHA estas tipo de biodegradebla polimero kiu estas uzebla por biomalkombineblaj plastoj. *Cupriavidus necator* specife produktas polihidroksibutiraton (PHB), kiun ĝi uzas por rezervi karbon se la medio abundas je karbo, sed malriĉas je nitrogeno aŭ fosforo. La geno de PHB-produktado estas klonata kaj enkonstrita en plantojn.

La malnova nomo estis *Alcaligenes eutrophus*. Post modifiĝo al *Ralstonia eutrophus* kaj poste al *Wausteria eutrophus*,la nomo estas nun ***Cupriavidus necator***.

Kategorio:Bakterioj
Bacillus megaterium

***Bacillus megaterium*** estas Gram-pozitiva, senmova, stanget-forma bakterio. Ĝi havas la grandon de 2 x 5 µm kaj estas tiel „granda" inter la eŭbakterioj. La bakterio kreskas inter aerobaj cirkonstancoj, estas oksidaz-negativa kaj katalaz-pozitiva. Kiel ĉiuj bakterioj el genro *Bacillus*, *B. megaterium* estas sporoprodukta. La bakteriaj kolonioj el *B. megaterium* montras sur la nutraĵgrundo flavetan koloron. 
*B. megaterium* estas ebla alternativo al *Escherichia coli* ĉe la industria produktado de rekombinitaj proteinoj.

Kategorio:Bakterioj
Polipropileno

[eta|[Reciklaj kodoj|Recikla kodo por Polipropileno.]]
**Polipropileno** (mallongigo **PP**, ankaŭ nomata **Polipropeno**) estas termoplasto kaj apartenas al grupo de poliolefinoj. Polipropilenoj estas produktitaj per polimerizado de monomeraj propenoj kun helpo de katalizilo. Oni produktis en 2001 ĉirkaŭ 30 milionojn da tunoj el polipropileno.

## Historiaj informoj 
Polipropileno estis unuafoje sintezita en 1951 fare de John Paul Hogan kaj Robert Banks. La industria sintezo komenciĝis en 1957 baze de laboro de Giulio Natta.

## Proprecoj 
La denso de PP varias inter 0,895 g/cm³ kaj 0,92 g/cm³, tiel la polipropileno estas unu el la plej malpezaj plastoj.

La elastecmodulo de PP estas 1450 N/mm².

PP havas pli grandajn rigidecon, durecon kaj firmecon ol polietileno, sed tiuj estas pli malgrandaj ol ĉe aliaj plastoj, ekz. poliamido.

PP havas la vitrotransiran temperaturon de 0°C ĝis -10°C kaj tiel ĝi iĝas ĉe malvarmo rompiĝema. La maksimuma uztemperaturo estas inter 100 kaj 110 °C. La kristalit-fandareo troviĝas de 160 ĝis 165°C.

Polipropileno povas esti plenigita per mineralaj plenigaĵoj, kiuj modifas ĝiajn ecojn. Ĝi rezistas al alkoholo, organikaj solvaĵoj, grasoj; ŝanĝiĝas je benzino, benzolo kaj hidrokarbonoj. Ĝi bone solviĝas je alta temperaturo en ksilolo, tetralino kaj dekalino kaj aliaj solvaĵoj.

PP estas senodora, uzebla en nutraĵa industrio kaj farmacio.

## Produktado 
PP estas sintezata per polimerado de propenoj.

Struktura formulo de PP:

100px

Kategorio:Termoplasto
Kategorio:Dielektriko
Kategorio:Plasto
Kategorio:Poliolefinoj
Gram-kolorigo

[eta|*[Bacillus cereus*, mikroskope, *gram-pozitiva*]]
[eta|*[Pseudomonas_aeruginosa|Pseudomonas aeruginosa*, mikroskope, *gram-negativa*]]

**Gram-kolorigo** estas bakteriologia koloriga traktado, kiu faciligas identigon kaj priskribon de la bakterioj. Ĝin elpensis en 1884 dana kuracisto Hans Christian Gram. La Gram-reago respegulas la bazajn biokemiajn kaj strukturajn diferencojn de la bakterioj.

Oni devas trakti dum la Gram-koloriga proceso la termofiksitajn bakteriojn per bazefika kristalviola kolorigaĵo, je kies efiko la ĉeloj koloriĝas purpurruĝa. Post tio, oni surverŝas la bakterian vitroplaton per jodida likvaĵo kaj iu organika solvaĵo (alkoholo aŭ acetono). La Gram-pozitivaj bakterioj restas purpuraj, ĉar ili havas solan dikan ĉelmuron, kiu ne estas trapenetrebla por la solvaĵo. La Gram-negativaj ĉeloj perdas sian koloron, ĉar ties ĉelmuro konsistas el pluraj maldikaj tavoloj, tra kiuj penetras la solvaĵo. En la lasta paŝo, oni kolorigas la vitroplaton per kontraŭ kolorigaĵo (safrano), kiu kolorigas la Gram-negativajn ĉelojn ruĝa.

Kategorio:Bakteriologio
National Football League

La **National Football League** (mallongigo: **NFL**; anglalingve por "Nacia Piedpilka Ligo") estas la plej granda ligo por profesia usona piedpilko, kaj unu el la ĉefaj profesiaj sportligoj de Nordameriko. Ĝi konsistas el 32 teamoj trans diversaj usonaj urboj kaj regionoj. La ligo estas dividita en du subligojn: la American Football Conference (AFC) kaj la National Football Conference (NFC). Ĉiu subligo estas plu dividita al kvar divizioj de kvar teamoj, nomata Orienta ("east"), Okcidenta ("west"), Norda (!norda"), kaj Suda ("south"). Dum la regulara sezono de la ligo, ĉiu teamo ludas 16 matĉojn dum deksep-semajna tempo, ĝenerale de septembro al decembro. Ĉe la fino de la regulara sezono, dekdu teamoj, ses teamoj de ĉiu subligo, ludas en turniro. La turniro finas kun la NFL ĉampioneca ludo, la *Super Bowl*. Ĉi tiu fina ludo norme okazas ĉe antaŭelektita loko kiu estas ofte urbo havanta NFL-teamon. Unu semajnon poste la Super Bowl, elektitaj ludantoj de la AFC kaj NFC denove kontraŭiĝas ĉe la *Pro Bowl*, nune okazanta en Honolulu, Havajo.

La NFL estis fondita en 1920 kiel parto de la **American Professional Football Association**. Ĝi adoptis la nomo National Football League en 1922.

Kategorio:Sportaj ligoj
Kategorio:Usona piedpilko
Gaspro

**Gaspro** (, , ) estas urbotipa loĝloko en Krimeo; administre ĝi apartenas al la Jalta municipo kaj troviĝas 10 kilometrojn sud-okcidente de Jalto. La nomo de la loĝloko venas el la greka lingvo kaj signifas „blanka“.

La loĝloko situas iom super la maro, en la loko, kiu estas bone ŝirmita de nordaj ventoj fare de la monto Aj-Petro.

## Historio
La homoj loĝis ĉi tie delongege. Konserviĝis multaj tomboj de taŭridanoj (praloĝantoj de Krimeo), kiuj apartenas al V-IVa jarcentoj aK. Komence de nia erao romianoj konstruas ĉi tie la fortikaĵon *Ĥaraks*, kies restaĵoj bone konserviĝis.

La nova historio de la loĝloko startas meze de la XVIIIa jarcento. Ĉi tie estis konstruitaj multaj somer-domoj, la loĝantaro aktive okupiĝis pri agrokulturo, vinber- kaj tabak-kulturado. Ekde la dua duono de la XIXa jarcento la loĝloko ekevoluis kiel perklimata kurac-loko.

En la jaro 1930 Gaspro ricevis statuson de urbotipa loĝloko.

## Klimato
La klimato estas mediteranea, subtropik-tipa, seka, varmega, kun modere varma vintro. La averaĝa aer-temperaturo de januaro estas +4°С, de julio +25°С. La jara kvanto de hidrometeoj — 390&nbsp;mm., la jara kvanto de sun-horoj — 2250, bansezono daŭras ekde fino de majo ĝis mezo de oktobro.

## Ekonomio
En Gaspro estas fer-betona uzino kaj kelkaj negrandaj nutraj entreprenoj. En la loĝloko funkcias 1 mezlernejo, polikliniko, 8 sanatorioj, turisma bazo, porinfana sporta lernejo.

## Vidindaĵoj
La ĉefa vidindaĵo de la loĝloko estas la kasteleto Hirunda nesto, konstruita en la jaroj 1911-1912 sub gvido de arkitekto *L. Ŝervud*. Kiel ankoraŭ unu arkitekturan monumenton oni povas mencii la palacon de grafino *Panina* (en
kiu nun troviĝas la sanatorio *Jasnaja Poljana*) kun muzea ĉambro de verkisto L.&nbsp;Tolstojo, kiu vivis ĉi tie en la jaroj 1901—1902.

## Ceteraĵoj
En Gaspro naskiĝis granda kleriganto kaj socia aganto de la krime-tatara popolo I. Gasprinskij.

Omaĝe al la loĝloko estas nomita la asteroido 951 (*Gaspra*).

## Vidu ankaŭ
* Hirunda nesto — fama vidindaĵo de Gaspro.

Kategorio:Loĝlokoj de la Jalta municipo
Kategorio:Loĝlokoj de Krimeo
Kategorio:Urbotipaj loĝlokoj de Krimeo
George de Hevesy

**George Charles de Hevesy,** hungare **Hevesy György** [heveŝi djordj] naskiĝis en Budapeŝto 1-an de aŭgusto 1885, mortis la 5-an de julio 1966 en Germanio estis hungara fizikisto-kemiisto kiu ricevis la Nobel-premion de kemio en 1943. Lia origina nomo estis *Bischitz György*.

## Biografio 
George de Hevesy http://regi.sofar.hu/hu/node/37440 devenis el juda familio. Li frekventis universitatojn en sia naskiĝurbo, en Berlino kaj en Freiburg. Li komencis sian karieron en 1908, li esploris en Karlsruhe, poste en Manchester. Li estis soldato dum la 1-a mondmilito, poste li instruis en Budapeŝto en la ĉeflernejo pri bestkuracistoj. En 1920 li vojaĝis al Kopenhago, kie li konatiĝis kun Niels Bohr. En 1923 li malkovris hafnion. Poste li akceptis postenon katedrestro en Freiburg. Li okupiĝis precipe pri radioaktivaj izotopoj. En 1935 li revenis al Danio. Post okupado de la lando fare de faŝisma Germanio li rifuĝis al Stokholmo. Ankaŭ tie estis katedrestro.

## Verkoj (elekto) 
* *Lehrbuch der Radioaktivität* (1923)
* *Das Element Hafnium* (1927)
* *Radioactive indicators. Their application in biochemistry, animal physiology and pathology* (1948)
* *Adventures in radioisotope research. The collected papers of* (1962)

## Memorigiloj 
* asteroido 10444 de Hevesy
* kratero Hevesy en Luno
* lernejo en Tura
* Dirk Coster (1889-1950)
* Hafnio

## Fontoj 
* biografio hungare
* kun foto (la teksto estas legebla maldekstre post klako al litero H kaj serĉante ĝin el la aboco-listo)

Kategorio:Hungaraj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Adam Michna

**Adam Václav Michna z Otradovic** (naskiĝis ĉ. 1600 en Jindřichův Hradec - mortis la 2-a de novembro 1676 samloke) estis ĉeĥa poeto, orgenisto kaj komponisto.

Li studis ĉe la jezuita gimnazio de sia hejmurbo, kie li administris gastejon krom sian postenon kiel orgenisto. Michna estas konsiderata kiel la plej elstara reprezentanto de la memstara ĉeĥa stilo en la barokmuziko.

## Verkaro 
eta|maldekstra|Titolpaĝo de *Česká mariánská muzika* el 1647
Michna eldonis du kantarojn: *"Česká mariánská muzika"* kaj *"Svatoročnì muzika"*, kiuj enhavas kvar- ĝis kvinvoĉajn kantojn en homofona komponmaniero. Plua kolekto, *"Loutna česká"*, estas nur fragmente konservita. Krome li verkis kvin mesojn, du litaniojn kaj Te Deum. Krome manuskripte estas postlasitaj unu *Magnificat* kaj la meso *"Missa Sancti Venceslai"*. En tiu ĉi alternas strikte polifoniaj partoj malnovstilaj kiel la Kyrie kaj la Agnus Dei kun homofonaj partoj kaj koncert und konzerteskaj solopartioj (en la Gloria kaj Credo).

## Eksteraj ligiloj 
* Aktuala katalogo de la verkoj de Michna en la VD17
* 

### Sondosieroj 
* Andělské přátelství
* Chtíc aby spal

Kategorio:Ĉeĥaj barokaj komponistoj
Kategorio:Ĉeĥaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Ĉeĥaj komponistoj
Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Kategorio:Ĉeĥaj poetoj
Kategorio:Ĉeĥaj nobeloj
Kategorio:Orgenistoj
Kategorio:Katolikoj
Kurt Alder

**Kurt Alder** naskiĝis en Chorzów/Königshütte en la 10-a de julio 1902 kaj mortis en Kolonjo en la 20-a de junio 1958. Li estis germana kemiisto kiu dividis la Nobel-premion de kemio en 1950 kun Otto Paul Hermann Diels.

Li studis kemion en la Universitato de Berlino kaj poste en la Universitato de Kijlo.
eta|eta|maldekstra|La tombo-ŝtono de Kurt Alder

Kategorio:Germanaj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Arne Tiselius

**Arne Wilhelm Kaurin Tiselius** (naskiĝis en Stockholm, Svedio, 1902, mortis en Uppsala, 1971) estis sveda biokemiisto kiu ricevis la Nobel-premion pri kemio en 1948 por esplorado de elektroforezo kaj adsorba analizo, kaj precipe por malkovroj pri seraj proteinoj.

Kaj unu frato de liaj du gefratoj, kaj la patro de Arne Tiselius mortis en lia frua vivo, kaj la familio translokiĝis al la patra grandpatro en Gotenburgo, rektoro Nils Abraham Tiselius. La familio estis iom povra, kaj lia patrino kaj juna Arne laboris por kontribui al la familia ekonomio. Lia instruisto kuraĝigis lia intereso por kemio.

Tiselius studis post gimnazia ekzameno en la Universitato de Upsalo, kaj en 1925 li iĝis asistenton de esplorado en la laboratorio de kemiisto kaj estonta Nobel-premianto The Svedberg. Li doktoriĝis en 1930 per disertaĵo pri metodo por studi la electroforezo de proteinoj. Dum jaro, li vizitis la laboratorio de H.S. Taylor en usona Princeton, kaj stimulita de pluraj kontaktoj kun usonaj biokemiistoj kaj fizikaj kemiistoj, revene en Upsalo, daŭriĝis lian esploradon en proteinoj, kaj uzado de fizikaj metodoj pri biokemiaj problemoj ĝenerale. Ĉi tio interalie rezultis en multe plibonigita metodo de elektroforeza analizo, publikigita en 1937.

Tiselius estis ano de la sveda Scienco-akademio ekde 1939, kaj ano de Inĝéniera scienco-akademio de 1944.

Tiselius estis prezidento de la sveda Konsilio de Naturscienca Esplorado 1946–1950, kaj 1951–1955 kaj prezidanto de la scienca komitato de la sveda Kancero-societo kaj prezidento de la Internacia Unio de Teoria kaj Aplika Kemio. Li iĝis ano de la Nobel-komitato por kemio en 1946, vicprezidanto de la Nobel-fondaĵo en 1947, kaj 1960–1964 li estis ĝia prezidanto.

eta|Luna kratero Tiselius
Li edziĝis kun Ingrid Margareta (Greta) Dalén, filino de juĝo Per Dalén en Gotenburgo. Kune ili havis du infanojn. kaj la sveda scienca ŝipo R/V Arne Tiselius, konstruita en 1976, ankaŭ nomis laŭ lin.

## Komentoj
## Fontoj
Kategorio:Svedaj kemiistoj
Kategorio:Stokholmanoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Kategorio:Biokemiistoj
Kategorio:Membroj de la Papa Akademio de la Sciencoj
Ardes

**Ardes** povas signifi:
***Ardes** estas sciencfikcia romano.
***Ardes** estas franca komunumo en Puy-de-Dôme.
Vincent du Vigneaud

**Vincent du Vigneaud** (naskiĝis en Ĉikago, 1901, mortis en Scarsdale, Novjorkio, 1978) estis
usona biokemiisto kiu ricevis la Nobel-premion de kemio en 1955.

Kun li laboris Robert W. Holley, kiu poste same ricevos la Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino en 1968 (kun Har Gobind Khorana kaj Marshall Warren Nirenberg).

Kategorio:Usonaj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj
Silikatmineraloj

La **silikatmineraloj** estas la plej granda kaj plej grava klaso de petrofaraj mineraloj. Oni klasifikas ilin laŭ la strukturo de ilia silikat-jon-grupo.

Subklasoj:

## Nezosilikatoj aŭ izosilikatoj 
***Nezosilikatoj*** (aŭ *ortosilikatoj*) havas [SiO4]4− tetraedrojn, kiuj estas izolitaj kaj kunigitaj per intermetitaj katjonoj.
* fenacito-grupo
** fenacito - Be2SiO4
** vilemito - Zn2SiO4
* olivino-grupo
** forsterito - Mg2SiO4
** fajalito - Fe2SiO4
* grenato-grupo
** piropo - Mg3Al2(SiO4)3
** almandino - Fe3Al2(SiO4)3
** spesartino - Mn3Al2(SiO4)3
** grosularo - Ca3Al2(SiO4)3
** andratito - Ca3Fe2(SiO4)3
** uvarovito - Ca3Cr2(SiO4)3
** hidrogrosularo - Ca3Al2Si2O8(SiO4)1-m(OH)4m
* zirkon-grupo
** zirkono - Zr2SiO4
** torito - (Th,U)2SiO4
* Al2SiO5 group
** andaluzito - Al2SiO5
** kianito - Al2SiO5
** silimanito - Al2SiO5
** dumortjerito - Al6.5-7BO3(SiO4)3(O,OH)3
** topazo - Al2SiO4(F,OH)2
** staŭrolito - Fe2Al9(SiO4)4(O,OH)2
* humito-grupo - (Mg,Fe)7(SiO4)3(F,OH)2
** norbergito - Mg3(SiO4)(F,OH)2
** kondrodito - Mg5(SiO4)(F,OH)2
** humito - Mg7(SiO4)(F,OH)2
** klinohumito - Mg9(SiO4)(F,OH)2
* datolito - CaBSiO4(OH)
* titanito - CaTiSiO5
* kloritoido - (Fe,Mg,Mn)2Al4Si2O10(OH)4

## Sorosilikatoj 
* epidoto

## Ciklosilikatoj 
## Inosilikatoj 
* Egirino
* Hornblendo

### Unuĉenaj inosilikatoj 
### Duĉenaj inosilikatoj 
## Filosilikatoj 
* Bentonito
* Krizokolo

## Tektosilikatoj 
* Analcito

## Referencoj kaj eksteraj ligiloj 
* Hurlbut, Cornelius S., 1966 pr, ''Dana's Manual of Mineralogy*, 17th ed., ISBN 0-471-03288-3
* Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, *Manual of Mineralogy'', 20th ed., ISBN 0-471-80580-7
* Mineral gallery 
* Minerals.net 
* mindat.org mineral database 
* Webmineral.com

Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Silikatmineraloj
Giulio Natta

**Giulio NATTA** (naskiĝis en Ligurio en 1903, mortis en Bergamo 1979) estis itala kemiisto kiu dividis la Nobel-premion pri kemio en 1963 kun Karl Ziegler.

Li estis profesoro de Universitatoj de Pavia kaj Romo.

## Referencoj 
Kategorio:Italaj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Robert Huber

**Robert HUBER** (naskiĝis en Munkeno 20-an de februaro 1937) estas germana kemiisto kiu ricevis la Nobel-premion pri kemio en 1988, kun Hartmut Michel kaj Johann Deisenhofer.

## Referencoj 
Kategorio:Germanaj kemiistoj
Kategorio:Germanaj biokemiistoj
Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj
Kategorio:Munkenanoj
Kategorio:Kristalografoj
Kategorio:Membroj de la Nacia Akademio de la Linkoj
Kategorio:Membroj de la Nacia Akademio de la Sciencoj Leopoldina
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Harold Walter Kroto

eta|220px| **Sir Harold Walter KROTO** (naskiĝis en Wisbech, Cambridgeshire, Anglio, 7-an de oktobro 1939, mortis Lewes, Anglio, 30-a de aprilo 2016) estis brita kemiisto kiu ricevis la Nobel-premion en kemio kum Robert Curl kaj Richard E. Smalley en 1996.

## Referencoj 
Kategorio:Britaj kemiistoj
Kategorio:Ateismaj aktivuloj
Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Kategorio:Nanoteknologiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Richard E. Smalley

**Richard Errett SMALLEY** (naskiĝis en Akron, Usono 6-a de junio 1943, mortis en Houston, 28-a de oktobro 2005) estis usona kemiisto kiu dividis kun Harold Walter Kroto kaj Robert Curl la Nobel-premion de kemio en 1996, pro la malkorvo de la fulereno.

Kategorio:Usonaj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Kategorio:Honordoktoroj de la universitato Lieĝo
Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj
Ryōji Noyori

**Ryōji NOYORI** (; naskiĝis la 3-an de septembro 1938 en Aŝija, antaŭurbo de Kobeo en Japanio) estas japana ĥemiisto, kiu dividis la Nobel-premion de ĥemio kun William Standish Knowles kaj Karl Barry Sharpless en 2001. Ekde 2002 li interalie estas membro de la Papa Akademio de la Sciencoj de la Vatikano.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* prezento de li en retejo de la Papa Akademio de la Sciencoj ()

Kategorio:Japanaj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Kategorio:Wolf-premiitoj pri kemio
Abstrakta ekspresionismo

[eta|altdekstre|[David Smith,*Cubi VI* (1963), Israela Muzeo, Jerusalemo.]]
[eta|dekstra|270ra|Murpentraĵo de [Tapies de la Paviljono de Katalunio en la Universala Ekspozicio de Sevilo de 1992.]]
[eta|La kapelo de [Mark Rothko en Houston (Teksaso).]]
**Abstrakta ekspresionismo** estis usona arta movado de post la 2-a Mondmilito. Ĝi estis la unua specife usona arta movado atinginta transnacian influadon kaj ankaŭ la sola moviganta la centron de internacia arto al Novjorko anstataŭ Parizo. La esprimaĵo "abstrakta ekspresionismo" estis unue uzata de la artkritikisto Robert Coates, en 1946. Elstaraj partoprenantoj de tiu movado estas Arshile Gorky, Jackson Pollock kaj Willem de Kooning.

## Listo de abstrakt-ekspresionistoj 
La plej elstaraj artistoj estas la jenaj:

* Pierre Alechinsky
* William Baziotes
* Norman Bluhm
* James Brooks
* Jack Bush
* Richard Diebenkorn
* Marcel Duchamp
* Perle Fine
* Jane Frank
* Helen Frankenthaler
* Sam Francis
* Ahmed Al Safi
* Arshile Gorky
* Adolph Gottlieb
* Philip Guston
* Elaine Hamilton
* Grace Hartigan
* Hans Hofmann
* Paul Jenkins
* Franz Kline
* Albert Kotin
* Willem de Kooning
* Lee Krasner
* Ibram Lassaw
* Morris Louis
* Conrad Marca-Relli
* Joan Mitchell
* Robert Motherwell
* Barnett Newman
* Isamu Noguchi
* Kenzo Okada
* Jackson Pollock
* Fuller Potter
* Richard Pousette-Dart
* Ad Reinhardt
* Milton Resnick
* Jean-Paul Riopelle
* William Ronald
* Mark Rothko
* David Smith
* Theodoros Stamos
* Clyfford Still
* Mark Tobey
* Bradley Walker Tomlin
* Jack Tworkov
* Cy Twombly
* Michael (Corinne) West
* Manouchehr Yektai
* Antoni Tàpies
* Stuart Sutcliffe

## Vidu ankaŭ 
*Novekspresionismo


Kategorio:Artaj movadoj
Kategorio:Pentrado
Kategorio:Abstrakta arto
Jackson Pollock

**Paul Jackson Pollock** (28-a de januaro 1912 - 11-a de aŭgusto 1956) estis ege influa usona pentristo kaj elstarulo de la abstrakt-ekspresionisma movado. Li estas konsiderata unu el la plej gravaj usonaj pentristoj de la 20-a jarcento.

Li estis fama pro sia tekniko verŝi kaj ŝmiri likvan farbon sur horizontalan surfacon ('drip technique'), kio ebligis lin vidi kaj pentri siajn tolaĵojn el ĉiuj anguloj. Tio estis nomita 'agadpentrarto', ĉar li uzis la forton de sia tuta korpo por pentri, ofte laŭ frenezeca dancostilo.

Kategorio:Usonaj pentristoj
Pankreata karcinomo

**Pankreata karcinomo** aŭ **Pankreata kancero**, adenokarcinomo de la pankreato, estas ne ofta formo de kancero. La afekcio nur en tre malfrua stadio havas simptomojn (ofte iktero, maldikiĝo, kaj/aŭ doloro), pro kio resaniĝo je la momento de la diagnozo malofte eblas. La tumoro povas ekesti en la kapo de la pankreato aŭ en ĝia vosto. La operacio laŭ Whipple ĉe kiu oni forigas la pankreaton kaj grandan parton de la ĉirkaŭa areo, estas unu el la kuracmetodoj; ĉi tiu estas malfacila operacio kiu havas mortriskon de 4-16%. La postviva ŝanco de pankreata karcinomo estas tre malalta: post 5 jaroj malpli ol 5% de la patientoj ankoraŭ vivas. La plejmulto mortas en periodo de kelkaj monatoj.
Krom adenokarcinomoj, ankaŭ neŭro-endokrinaj kanceroj povas evolui. Ĉi tiuj kreskas el histoj kiuj produktas i.a. insulinon kaj gastrinon, kaj respektive nomiĝas insulinomoj kaj gastrinomoj. Ĉi tiuj kanceroj estas ankoraŭ pli raraj ol adenokarcinomoj, kaj ankaŭ havas pli bonan prognozon.

## Riskfaktoroj 
Riskfaktoroj por pankreata kancero povas esti:

* Aĝo (pli ol 60-jara)
* Gingivito aŭ periondonta malsano
* Vira sekso
* Afrika etneco
* Fumado
* Dietoj kun malsufiĉo da legomoj kaj fruktoj
* Dietoj kun abundo da (ruĝa) viando
* Obezeco
* Diabeto
* Kronika pankreatito
* Profesia elmeto al certaj pesticidoj, farboj, kaj kemiaĵoj kiuj rilatas al dizeloleo aŭ benzino
* Familia historio
* Bakteria infekto per la *Helicobacter pylori*

## Eksteraj ligiloj 
* Riskfaktoroj  

Kategorio:Kanceroj
Kategorio:Pankreato
Arta movado

[eta|400px|*Los poetas contemporáneos* (1846), de [Antonio María Esquivel. Nome grupo de romantikuloj.]]
**Arta movado** estas arta tendenco aŭ stilo havanta specifan komunan idearon aŭ celojn, kiujn sekvas grupo de artistoj dum specifa tempoperiodo. Artaj movadoj estis speciale gravaj en moderna arto, en kiu ĉiu postsekvanta movado estis konsiderata avangarda. Movadoj estas preskaŭ tute malaperintaj en nuntempa arto, en kiu individuismo kaj diverseco plejmultas.

Diversaj trajtoj — establado de labormetodo integrala al arto, establado de movado aŭ videbla aktiva kerno aŭ subteno, kaj internacia adopto — estis ripetita de artaj movadoj en la periodo de Moderna Arto.

Literatura movado aŭ **literatura tendenco** estas la nomo por la artaj movadoj en ties literatura fako.

## Movadoj 
* Ekspresionismo
* Impresionismo
* Kubismo
* Moderna arto
Anani Dzidzienyo

**Anani Dzidzienyo** (naskiĝis en 1941) estas Asistanta Profesoro de afrikaj Studoj kaj Portugalaj kaj Brazilaj Studoj ĉe la Universitato Brown en Providence, ĉefurbo kaj plej granda urbo de la usona subŝtato Rodinsulo. Origine de Ganao, li ĉeestis al kaj ricevis sian atestilon de la Koleĝo Williams. Li fakis je Latin-Ameriko, precipe je la rolo de tiuj Afrikdevenaj en tiu regiono.

Li verkis, kunverkis, kaj redaktis kelke da libroj, inkluzive de "Nek Malamikoj Nek Amikoj: Latinamerikanoj, Nigruloj, Afriklatinanoj", kaj kelke da adicioj al Enciklopedioj.

## Eksteraj ligiloj 
* informetoj pri li en la retejo de la Universitato Brown, kun foto  ()

Kategorio:Ganaanoj
Kategorio:Usonaj sciencistoj
Nicolas Poussin

**Nicolas POUSSIN** (; Esperantigite **Nikola Pussen**) 15-a de junio 1594 - 19-a de novembro 1665) estis franca pentristo, la fondinto kaj plej bona praktikanto de la franca klasika pentrado kaj unua pentristo de la Reĝo en la 17-a jarcento. En liaj pentraĵoj, klareco, logiko kaj ordo estas ĉefvaloroj. Ĝis la 20-a jarcento li estis la ĉefa inspiranto de klasikemaj artistoj kiel Jacques-Louis David kaj Paul Cézanne.
[eta|maldekstre|300px|*[Les Bergers d’Arcadie*. Onidire Poussin neniam pentris bildon de afero posta al la 12-a jarcento.]]

Poussin
Gaetano Bresci

**Gaetano Bresci** [brEŝi], naskita la  en Coiano ĉe Prato, mortinta la  en Santo Stefano, estis itala anarkiisto.

Gaetano havis kontakton al anarkiismaj rondoj kaj en 1895 estis kondamnita al 15 jaroj da mallibero pro "neobeo al la publika forto". Amnestiite en 1896 li en 1898 elmigris al Usono kaj tie laboris kiel teksisto; en sia libera tempo li eldonis la anarkiisman revuon *La Questione Sociale* (la sociala demando).

En 1898 la itala generalo Fiorenzo Bava-Beccaris ordonis pafi al senarmilaj manifestaciantoj, mortigante multajn; la itala reĝo Umberto la 1-a de Savojo laŭdis kaj distingis la generalon. Aŭdinte tion Bresci revojaĝis al Italio. Vespere dimanĉon la  li mortigis en Monza la reĝon per tri (laŭ iuj kvar) pistolaj pafoj. Poste li akceptis areston sen rezisti.

Li estis kondamnita al punlaboro kaj enkarcerigita sur insulo Santo Stefano (Ponza Insularo). Tie li laŭ oficiala deklaro mortigis sin mem, pendumante sin per tuko.

## Citaĵo 
"Mi mortigis ne Umberton. Mi mortigis la reĝon. Mi mortigis principon." (post sia arestiĝo)

Kategorio:Italaj anarkiistoj
Kategorio:Atencintoj
Streso

**Streso** estas fakesprimo en la biologio, psiĥologio ekde 1936, post János Selye. Ĝi montras tian staton de la organismo, kiam la ekvilibron danĝerigas eksteraj aŭ internaj ekscitoj, fizikaj aŭ psiĥikaj ŝarĝaj efikoj. La homo reagas je la streso per spiritaj aŭ biofizikaj respondoj, ĝi povas konduki al psiĥosomatika malsano aŭ alia psiĥa perturbo. 

La streso estas neevitebla estaĵo de la vivo, ĉefe en la moderna epoko. La reagoj je la streso dependas de la homa personeco, fizika stato.

La streson malgrandigas (solvas) ŝanĝo de medio, vivstilo, praktiko de jogo.

## Vidu ankaŭ 
* Anksieco
* Aŭtonoma nerva sistemo
* Elbrula sindromo
* Posttraŭmata streĉa perturbo
* Psika rezilienco
* Rejkio
* Traŭmato (psikologio)

Kategorio:Anksiaj perturboj
Kategorio:Simptomoj
Kategorio:Psikologio
Anhidrido

eta|120px|
eta|150px|
eta|230px|

**Anhidridoj** (de la greka: *ánhydros* = senakva) estas kemia kombinaĵo, kiu ekestas el acido kaj bazo per forigo de akvo.

* Nemetaloksidoj kiel sulfura trioksido aŭ fosfora pentaoksido estas acidaj anhidridoj.

* Metaloksidoj kiel kalcia oksido nomiĝas bazaj anhidridoj.

* Anhidridoj, kiuj ekestas el du karbonacido-molekuloj per apartigo de akvo-molekulo, nomiĝas karbonacidaj anhidridoj.

## Anhidridoj 
* Acetata anizata anhidrido
* Acetata benzoata anhidrido
* Acetata butirata anhidrido
* Acetata izobutirata anhidrido
* Acetata propanoata anhidrido
* Formiata acetata anhidrido

## Vidu ankaŭ 
* Anhidrito
* Hidrato
* Kristalakvo


Kategorio:Anhidridoj de acidoj
Kategorio:Anhidridoj de karboksilataj acidoj
Kategorio:Funkciaj grupoj
Manifesto de la Komunista Partio

La ***Manifesto de la Komunista Partio*** (), ofte nomata ***La Komunista Manifesto***, estis eldonita la 21-an de februaro 1848 kaj estas unu el la plej influantaj politikaj traktaĵoj. Ĝin verkis Karl Marx kaj Friedrich Engels, komisiitaj de la Komunista Ligo, kies celoj estas esprimitaj en la teksto. Ĝi insistas pri historio de klasbataloj kaj proponas agovojon al proletara revolucio celanta forigi la burĝaron el la regado de la ŝtato por poste veni al senklasa socio.

## Aŭtoreco 
Kvankam aperas la nomoj de Engelso kaj Markso ĉe la titolo, Engelso skribis en la antaŭparolo al la germanlingva eldono de 1883, ke la *Manifesto* estas "esence verko de Markso" kaj ke "la baza penso apartas nure kaj ekskluzive al Markso". En 2013 manuskripto de la Manifesto de la Komunista Partio kun *La Kapitalo* estas elektita kadre de Memoro de la Mondo.

## En Esperanto 
* *Manifesto de la Komunista Partio* (Chicago: C.H. Kerr & Co 1907) 65 p.
** el la angla tradukis Arthur Baker.

**La komunista manifesto* (Düsseldorf: Eldona Fako Kooperativa de Sennacieca Asocio Tutmonda 1923, 1924/1925, 1936) 48 p.
**el la germana tradukis Emil Pfeffer.
**Manifesto de la Komunista Partio* (Moskva: Eldonejo "Progreso" 1990) 82 p. kun ilustraĵoj ISBN 5-01-002341-5
**el la germana tradukis kaj originale postparolis Detlev Blanke.
**Manifesto de la Komunista Partio, kun antaŭparolo de Eric Hobsbawm* (Embres-et-Castelmaure: Monda Asembleo Socia 2015) 126 p. ISBN 978-2-36960-015-2
**el la germana tradukis Vilhelmo Lutermano.

Ĉiuj kvar supre menciitaj tradukoj, kun parta traduko farita de T. Veder kaj kun la germana originalo, aperis en 2017 ĉe MAS:

* Karlo Markso kaj Frederiko Engelso, *Manifesto de la Komunista Partio en la tradukoj de Arturo Baker* (1908)*, Emil Pfeffer (1923), (T. Veder [1933]), Detlev Blanke (1990), Vilhelmo Lutermano (2015) kaj la germana originalo, komp. Vilhelmo Lutermano*, Embres-et-Castelmaure: Monda Asembleo Socia (MAS), 2017, 386 p., ISBN 978-2-36960-085-5.

Dosiero:La Komunista Manifesto (2-a eldono; 1924).jpg
Dosiero:1936 La Komunista Manifesto (3-a eldono).jpeg
Dosiero:1990 Manifestokomunista .jpg

## Citaĵoj 
## Eksteraj ligiloj 
* I N K O Elŝutligilo de la versio de Inko (PDF-dosiero);
* https://www.marxists.org/esperanto/marx-engels/1848/manifesto kun traduko de Vilhelmo Lutermano (2015)
*Javier Alcalde, Peri internacie la komunisman penson: socia historio de la tradukoj de Marx en Esperanton (ekde min 45) - Esperantologia Konferenco 2021.

## La Manifesto kaj muziko 
En 1932 Erwin Schulhoff (1894–1942) muzikigis la tekston de Marx kaj Engels kiel kantaton laŭ iom modifita teksta aranĝo de R. Fuchs sub titolo *Das kommunistische Manifest*.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience

Kategorio:Libroj aperintaj en 1848
Kategorio:Politiko en 1848
Kategorio:Libroj pri komunismo
Kategorio:Komunismaj libroj
Kategorio:Historia materiismo
Kategorio:Memoro de la Mondo
Kategorio:Politikaj manifestoj
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Dosiersistemo

**Dosiersistemo** estas ilo por konservi multajn dosierojn en unu disko aŭ alia daten-portilo.
Bezono havi dosiersistemojn estas pro tio, ke disko estas unudimensia aro de bajtoj,
kaj per simpla maniero tien eblas skribi nur unu dosieron (kaj tiam ne estos
sciataj ĝiaj nomo, longo kaj aliaj ecoj).

Ankoraŭ unu specialaĵo de disko estas tio, ke ĝi povas esti skribata nur
po sektoroj (kiuj ampleksas 512 bajtojn ekzemple). Ĉiu disko estas disdividita
je sektoroj ekde komenco. Dum skribado ĉiu sektoro estas skribata aŭ tute aŭ ne.
Sektoreco de disko estas eco, kiun oni nepre konsideras dum konstruado de dosiersistemo

Plejparto de dosiersistemoj kapablas fragmenti dosierojn. Povas okazi, ke post
multaj operacioj pri dosieroj (kreado de novaj, aldono, forigado)
liberaj partoj de disko estas ne kune. Tiam por konservi novan dosieron aŭ
plilongigitan malnovan povas estis bezonate disdividi la dosierojn je
kelkaj partoj, kiuj kutime estas nomataj fragmentoj.

Dosiersistemo krom datumoj de la dosieroj konservas iliajn nomojn, longojn,
atributojn (ecojn: tempo de la lasta ŝanĝo ktp.) kaj informon pri tio, kiun precizan
lokon en la disko okupas ĉiu dosiero, konsiderante ĉiun fragmenton.

Fragmentiĝo tamen plimalrapidigas aliron al dosieroj. Pri tio estas specialaj
programoj – malfragmentigiloj –, kiuj reordigas la pecojn de dosieroj, tiel ke
ĉiu dosiero okupas koheran parton de disko. Uzo de tiaj programoj ne estas nepre bezonata,
sen ili dosiersistemo *devas* funkcii normale.

Uzata(j) dosiersistemo(j) estas unu el ĉefaj trajtoj de operaciumo.

Listo de dosiersistemoj
* FAT – de operaciumoj MS-DOS, Vindozo 95, Vindozo 98
** FAT-12 – uzata en diskedoj
** FAT-16
** FAT-32
* HPFS – de operaciumo OS/2
* NTFS – de operaciumo Vindozo NT, heredanto de HPFS
* ext, ext2, ext3, ext4 – de Linukso
* ISO 9660 – uzata en CD-ROM kaj DVD-ROM, ne subtenas fragmentiĝon de dosieroj.

* NFS – pseŭdodosiersistemo, kiu mem ne konservas dosierojn en disko, sed organizas aliron al dosieroj tra komputila reto.

Komenco de uzo de dosiersistemo nomiĝas kiel **muntado de dosiersistemoj**. La **radika dosiersistemo**, kiu enhavas la ĉefajn dosierojn por funkciado de la operaciumo, estas muntita nepre dum starto de la operaciumo. La aliaj dosiersistemoj povas esti muntitaj kaj tuj kaj poste.

Se dum skribado en dosiersistemo la komputilo estas malŝaltita, sufiĉe probable la dosiersistemo estas damaĝita. Pro tio modernajn komputilajn estas permesite malŝalti nur post speciala prepariĝo. Ĉi tiu prepariĝo plejgrave konsistas el ĉesigo de uzo de diskoj, kiu nomiĝas **malmuntado de dosiersistemoj** (tamen plejparto de tempo estas uzata ne por ĉi tio, sed por konservado de diversaj opcioj ktp). Se dosiersistemo estas damaĝita, eblas kontroli kaj (espereble) ripari ĝin per tiucelaj programoj. Tia programo kutime estas rulata en jenaj okazoj:
* Antaŭe komputilo estis malŝaltita per nenormala maniero
* Dosiersistemo estis muntita kaj malmuntita jam certan kvanton de fojoj (Linukso)
* Dum instalado de operaciumo
* Laŭ komando de uzanto

## Vidu ankaŭ 
* Norma hierarkio de dosierujoj en Unikso
Estraro de UEA 1986-1989

En la **estraro de UEA** dum la oficperiodo 1986-1989 oficis jenaj personoj:

## Prezidanto 
*Humphrey R. Tonkin 

## Vicprezidantoj 
*Grégoire Maertens
*Yosimi Umeda

## Ĝenerala sekretario 
*Flóra Szabó-Felső

## Aliaj estraranoj 
*Barbara Despiney
*Ottó Haszpra
*Diccon Masterman
*Victor Sadler
*Jean Louis Texier

Notoj: Victor Sadler anoncis sian eksiĝon en marto 1987. En Varsovio 1987 la Komitato alelektis Gian Carlo Fighiera kiel novan estraranon pri financoj. Li demisiis en 1988.

## Vidu ankaŭ
Kategorio:Aperis en 1986
Kategorio:Malaperis en 1989
Kategorio:Esperanto en 1986
Estraro de UEA 1983-1986

En **Estraro de UEA** dum la oficperiodo 1983-1986 oficis jenaj personoj:

## Prezidanto 
*Grégoire Maertens

## Vicprezidantoj 
*Humphrey R. Tonkin 
*Yosimi Umeda

## Ĝenerala sekretario 
*Flóra Szabó-Felső

## Aliaj estraranoj 
*Renato Corsetti
*Barbara Despiney
*Roland Lindblom
*Baldur Ragnarsson
*Petâr Todorov

## Vidu ankaŭ
Kategorio:Aperis en 1983
Kategorio:Malaperis en 1986
Kategorio:Esperanto en 1983
Estraro de UEA 1980-1983

En **Estraro de UEA** dum la oficperiodo 1980-1983 oficis jenaj personoj:

## Prezidanto 
*Grégoire Maertens, (financoj, administrado)

## Vicprezidantoj 
*Renato Corsetti, (landa kaj regiona agado)
*Baldur Ragnarsson, (kulturo)

## Ĝenerala sekretario 
*Flóra Szabó-Felső, (planado)

## Aliaj estraranoj 
*Ursula Grattapaglia, (informado, delegita reto)
*Eliza Kehlet, (kongresoj, virina agado)
*Petâr Todorov, (faka agado)
*Humphrey R. Tonkin, (esploroj, edukado, kunordigo de eksteraj rilatoj)

## Vidu ankaŭ
Kategorio:Aperis en 1980
Kategorio:Malaperis en 1983
Kategorio:Esperanto en 1980
Norma hierarkio de dosierujoj en Unikso

En operaciumoj Unikso kaj ĝiaj formaj estas **norma hierarkio de dosierujoj**. Ĝi priskribas en kiu dosierujo en dosiersistemo devas esti multaj gravaj por sistemo dosieroj. Plejparto de similaj al Unikso sistemoj funkcias laŭ la normo. Multajn aplikajn programojn ne facilas instali se la dosieroj estas metitaj ne laŭ la normo.

Estas skribita kiel dokumento "FSSTND" formo de la normo. Ĝi estas farita de nekomerca organizaĵo "Free Standards Group" ("grupo de liberaj normoj"), kiu konsistas el kelkaj firmaoj, inter ili estas Hewlett-Packard, Red Hat, IBM, Dell. Tamen la FSSTND enhavas multajn erojn kiuj estas super la reala normo de la vivo kaj multaj realaj operaciumoj ne koincidas kun la FSSTND en ĉi tiu parto.

Kategorio:Dosieraj sistemoj
Kategorio:Hierarkio
Kategorio:Unikso-similaj sistemoj
Kantonoj de Francio

eta|250px|Franca administra sistemo (antaŭ 2013)
En Francio, **kantono** () estas administra subdivido de departementoj. Ĉiu kantono enhavas certan nombron da komunumoj.

Francaj kantonoj ĉefe utilas kiel bazaj balotareoj por elektado de membroj de departementaj konsilioj.

Leĝo de la 17-a de majo 2013 (valida ekde la departementaj elektoj en marto de 2015) reformis la kantonojn: la nombro da kantonoj estis duonigita (2054 anstataŭ 4035). Antaŭe, kantonoj estis subdividoj de arondismentoj; nun kantono povas transiri arondismentan limon.
FA-Pokalo

eta|150px|La trofeo de la FA-pokalo (klarigo maldekstre)
La **FA-Pokalo** aŭ longe anglalingve *Football Association Challenge Cup* de la **Futbala Asocio (FA) de Anglio** estas la plej granda ĉiujara pokala konkurso inter futbalaj teamoj de Anglio. Krom ĝi la Futbala Asocio de Anglio ankaŭ organizas la tutsezonan konkurson de la "Unua Ligo" (), la plej alta el pluraj ligoj, en kiu konkursas la plej bonaj teamoj de la lando. Ĉar en la FA-Pokalo partoprenas futbalaj teamoj de ĉiuj ligoj, povas esti, ke teamo el suba ligo (do teorie pli malbona) venkas teamon el alta ligo kaj tiel surprize gajnas konkursajn poentojn.

La FA-Pokalo estas la unua futbala konkurso de la mondo, kaj intertempe laŭ tre similaj reguloj kopiiĝis en multaj landoj.

La teamo gajnanta la FA-Pokalon kvalifikigas sin por la unua parto de la UEFA-Pokalo. Se ĝi jam kvalifikiĝis por la Ligo de Ĉampionoj (), la dua plej bona teamo el la matĉoj de la FA-Pokalo kvalifikiĝas por la UEFA-Pokalo. Kaze ke ambaŭ tiuj plej bonaj teamoj de la FA-Pokalo jam kvalifikiĝis por la Ligo de Ĉampionoj, la anglia teamo por la UEFA-Pokalo elkalkuliĝas laŭ la tabeloj de la "Unua Ligo" de la Futbala Asocio de Anglio.

## La trofeo 
La bildo dekstre montras la kvaran ekzempleron de la trofeo, kiu de la jaro 1992 ĉiujare doniĝas al la venkinta teamo. Laŭ aspekto ĝi samas al la tria ekzemplero de la jaro 1911.

## La kompletaj rezultoj de la finalaj matĉoj 
Kategorio:Futbalaj konkursoj
John Edwards

**John Reid EDWARDS** [ed-ŭardz] (naskiĝis je la 10-a de junio 1953 en Seneca, Suda Karolino) estas usona politikisto.

Edwards estis usona Senatano el Norda Karolino dum ses jaroj kaj estis unu el la oficialaj kandidatoj por la oficiala prezidenta ofico de la Demokrata Partio en la prezidenta baloto de Usono jare 2008. Li estis kandidato por la vicprezidenta ofico dum la baloto de 2004.

Edwards estas filo de uzinisto kaj estis advokato antaŭ ol li estis Senatano. Li kaj lia edzino, Elizabeth, havas tri gefilojn: Cate, Emma Claire, kaj Jack. Ilia unua filo, Wade, mortis en aŭtoakcidento en 1996.

Kategorio:Usonaj politikistoj
Kategorio:Senatanoj de Norda Karolino
Sophie Taeuber-Arp

eta|dekstra|95ra|Taeuber-Arp sur la bileto de 50 Svisaj Frankoj.
**Sophie TAEUBER-ARP** (naskiĝinta la 19-an de januaro, 1889 - mortinta la 13-an de januaro, 1943) estis svisa artisto, pentristo, kaj skulptisto.

Taeuber studis aplikitan arton en Munkeno kaj Hamburgo. En 1915 ŝi konatiĝis kun Jean Arp kaj ili geedziĝis en 1922. Ambaŭ engaĝiĝis en la Zurika Dada movado. Ŝi planis pupojn kaj dekoracion por la spektakloj ĉe la Cabaret Voltaire, kie ŝi ankaŭ partoprenis kiel pupisto kaj dancisto.

Taeuber-Arp ankaŭ instruis ĉe la Zurika Lernejo de Artoj kaj Slojdoj de 1916 ĝis 1929.

Ekde la malfruaj 1920-aj jaroj ŝi loĝis en Parizo kaj daŭre eksperimentis pri desegnado. Ŝiaj povoj evoluis en grandskalan internan skizon, kiam ŝi kreis radikalan internon por teejo/kafejo.

Dum la 1930-aj jaroj, ŝi esprimis konstruismajn simpatiojn per membriĝo en la grupojn *Cercle et Carré* kaj *abstraction-création*. Ŝi ankaŭ eldonis sian propran konstruisman ĵurnalon, titolitan "Plastique."

Taeuber-Arp, Sonia Delaunay, kaj aliuloj kreis artan kolonion ĉe Grasse en suda Francio, post fuĝo el Parizo pro la antaŭeniro de la germana invado. La kolonio aktivis de 1941 ĝis 1943, kiam Taeuber-Arp mortis dum vizito en Svislando en terura akcidento de kuirforno.

Ŝi figuriĝis sur la biletoj de 50 svisaj frankoj, ellasitaj ekde 1995.

## Referenco 
Tiu ĉi artikolo estis rekte tradukita el la angla versio la 23-an de januaro, 2007.

Kategorio:Dadaistoj
Kategorio:Svisaj artistoj
Kategorio:Svisaj arkitektoj
Kategorio:Svisaj pentristoj
Kategorio:Zurikanoj
Kategorio:Svisaj skulptistoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 19-an de januaro
Kategorio:Mortintoj la 13-an de januaro
Finalo

**Finalo** (el la itala vorto *finale*, origine de la latina vorto *finis* "fino") estas rimarkinda, spektakla fino de evento. Laŭ PIV diferenceblas du kategorioj de tiuj eventoj: 

* En muziko temas pri la peco, kiu finas simfonion, sonaton aŭ akton de opero
* En sporto pri la fina, decidofara renkonto en konkuro.

**Finalisto** laŭ la dua signifo de la vorto estas konkuranto en sporta finalo.

Komparu kun: finaĵo, fino, fermo

Kategorio:Muzika terminologio
Kategorio:Sporta terminologio
Toniko (muziko)

En muziko, la **toniko** estas la unua grado de tonalo.

Rilate al la harmonio, **tonika trisono** estas la trisono sur la centra tono de gamo. Ekz. en la C-maĵora gamo la tonika trisono formiĝas C - E - G. Tonsilabe oni esprimas la saman aferon ol [domiso], en ĉiu maĵora gamo. La toniko estas la ĉefa el la tri sonoj, kun la dominanto kaj la subdominanto.

## Vidu ankaŭ 
* dominanto
* subdominanto
* bazotono

Kategorio:Muzika teorio
Ernst Ruska

**Ernst August Friedrich RUSKA** naskiĝis en Heidelberg, Germanio la 25-an de decembro 1906 kaj mortis en Orienta Berlino, Orienta Germanio, la 27-a de majo 1988. Li estis germana fizikisto kiu ricevis la Nobel-premion en fiziko en 1986 pro la invento kaj disvolvado de la elektrona mikroskopo.

## Referencoj 
Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Germanaj fizikistoj
Trito

**Trito** (aŭ **tercio** de la latina vorto *tertius* = la tria) estas intervalo inter iu noto de diatona gamo kaj la noto de la tria supera ŝtupo. La komplementa intervalo de la trito estas la sesto.

## Variaĵoj 

Dosiero:Major3.png|a) majora trito inter *do* kaj *mi*
Dosiero:Minor3.png|b) minora trito inter *do* kaj *mi\flat

400ra|maldekstra
:::::*Ekzemploj de tritaj intervaloj*

Tritoj ekzistas en kvar variaĵoj. Tre oftaj, ĉar karakterizaj por la muzikaj modaloj maĵora kaj minora, estas
* la **granda trito** (a), kiu konsistas el la intervalo du plentonoj (ĝi rilatas al la proporcio de la du tonaltoj je 5/4, t.e. ĉirkaŭ 386 cendoj) kaj
* la **eta trito** (b), kiu konsistas el la intervalo de plentono kaj duontono.
La granda trito en gamo estas karakteriza por la modalo maĵora, tial ĝi ankaŭ nomatas **maĵora trito**, kaj la eta trito karakteriza por la modalo minora, sekve la alternativa nomo **minora trito**.

Multe pli maloftaj estas
* la **aŭgmentita trito** (c), kies intervalo ankoraŭ duontonon pli grandas ol la "granda trito", kaj
* la **diminuita trito** (d), kies intervalo konsistas el du duontonoj.

La lastaj du variaĵoj note skribeblas nur helpe de la antaŭsignoj bemolo kaj dieso, kaj laŭ sono "aŭgmentita trito" samas al malgranda kvarto respektive "diminuita trito" al granda duto.

## Matematike 
Matematike, pri naturaj gamoj la rilato inter la frekvenco de du notoj de **trito** estas 5/4 en maĵora gamo kaj 6/5 en minora gamo.

Ekzemple:
:en la tonalo C-maĵoro se *C* sono estas 524 Hz, *E* estas 524*5/4= 655 Hz;
:en la tonalo a-minoro, se *A* sono estas 440 Hz, *C'' estas 440*6/5= 528 Hz.

## Aŭdaj ekzemploj 
* Eta trito:
** supren 
** suben 
* Granda trito:
** supren 
** suben 

## Vidu ankaŭ 
* Intervalo
* Trisono
* Tritono

Kategorio:Intervaloj
Kianito

**Kianito** (aŭ **disteno**) estas alumini-silikat-mineralo kun la kemia konsisto Al2SiO5, kiu nombriĝas al la nezosilikatoj. Ĝi estas proksime parenca kun la andaluzito kaj la silimanito, sed kristaliĝas en la triklina kristalsistemo kaj havas pli altan densecon ol ili. La dureco de kianito varias kun la orientiĝo inter 5,5 kaj 7, la mineralo havas bluan ĝis blankogrizan koloron, ĝia frotkoloro estas blanka.
Kelkaj variaĵoj estas uzataj kiel gemoj.

## Trovejo 
Kianito troviĝas en formo de plataj, klingoformaj kristaloj en metamorfaj petroj, kiuj je altaj temperaturoj kaj premoj formiĝis. Tipe estas gnejsoj kaj granulitoj, kiuj ekestas el sedimentoj. Sed, malofte, ĝi aperas ankaŭ en formo de malhelbluaj kristaloj de juvelkvalito en pegmatitoj.

* Tesino/Svislando
* Serbio
* Virĝinio/Usono

## Historio 
La nomo kianito venas el la greka kaj signifas "malhelblua".

## Variaĵoj 
La malofta verda variaĵo nomiĝas kromkianito.

## Rimarkindaj ecoj 
## Strukturo 
## Atentofaroj 
## Eksteraj ligiloj 
* Kyanit im Mineralienatlas WiKi
* Kyanit im Photo

Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Gemoj
Nevill Francis Mott

**Nevill Francis MOTT** naskiĝis en Leeds, Anglio 1905 kaj mortis en Milton Keynes 1996. Li estis brita fizikisto kiu ricevis la Nobel-premion en fiziko en 1977 kune kun Philip Warren Anderson kaj John Hasbrouck van Vleck.

## Referencoj 
Kategorio:Britaj fizikistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Kvarto

**Kvarto** (de la latina vorto *quartus* = la kvara) estas intervalo de iu noto al la noto de la kvara supera ŝtupo en diatona gamo. La komplementa intervalo de la kvarto estas la kvinto.

Laŭ Carl Dahlhaus (1990), "dum la malfrua 13-a jarcento la duonduto traviviĝis kiel problemeca intervalo ne facile koniĝata, kiel la neracionala restaĵo inter la perfekta kvarto kaj la ditono [4/3 / (9/8)2 = 256/243!]" , pro la ne tute egaleco.

## Referencoj 
## Variaĵoj 

400px|eta|*Ekzemploj de kvartaj intervaloj*

La kvarto ekzistas en tri variaĵoj:
* la **perfekta kvarto** (a), kies intervalo konsistas el du plentonoj kaj unu duontono, plej oftas. Ĝi estas la intervalo de dominanto al toniko, kaj de toniko al subdominanto - kaj en melodioj maĵoraj kaj en minoraj ĝi estas domina intervalo. Ĝi rilatas al la proporcio de la du tonaltoj je 4/3, t.e. ĉirkaŭ 498 cendoj.
* la **aŭgmentita kvarto** (b), kies intervalo konsistas el tri plentonoj (pro tio ankaŭ nomita **tritono**), en maĵoraj gamoj ekzistas inter la kvara kaj la sepa noto (en la gamo C-maĵora inter "F" kaj "B"), sed kiel izolita intervalo por multaj aŭskultantoj sonas malharmonia (dum la mezepoko oni nomis ĝin "diabolus in musica").
* la **diminuita kvarto** (c) konsistas el unu plentono kaj du duontonoj kaj note nur skribeblas helpe de la antaŭsigno bemolo. Ĝia sono samas al tio de granda tercio.

## Aŭdaj ekzemploj 
* Kvarto supren 
* Kvarto suben 
* Ampleksigita kvarto:
** supren 
** supen 

## Vidu ankaŭ 
* la ĝeneralan artikolon pri intervalo (muziko)
* Dissonaĵo
* Quarto (ludo)

Kategorio:Intervaloj
Ragnar Anton Kittil Frisch

**Ragnar Anton Kittil FRISCH** naskiĝis en Oslo en la 3-a de marto 1895, mortis en sama urbo, 31-a de januaro 1973. Li estis noverga ekonomikisto kiu dividis la Nobel-premion pri ekonomiko en 1969 kun Jan Tinbergen pro studado ekonometrio.

## Referencoj 
Kategorio:Norvegaj ekonomikistoj
Kategorio:Postvivintoj en naziaj koncentrejoj
Kategorio:Norvegoj de la Dua Mondmilito
Kategorio:Nobel-premiitoj pri ekonomiko
Emilio Segrè

**Emilio Gino Segrè** naskiĝis en Tivoli, Italio, 1905, mortis en Lafayette, Kalifornio, Usono, 1989. Li estis fizikisto, kaj li estis la filo de Guiseppe Segré kaj Amelia Treves. Li estis en la armeo de Italio en 1928 al 1929. Li malkovris la kemia elemento Teknecio en 1936.

Li estis itala fizikisto, kiu dividis la Nobel-premion en fiziko en 1959 kun usona fizikisto Owen Chamberlain.

Kategorio:Italaj fizikistoj
Kategorio:Malkovrintoj de kemiaj elementoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Sefardoj
Kategorio:Projekto Manhattan
Plenduto

**Plenduto** estas vorto por muzika intervalo (muziko), do por la distanco inter du tonoj. Ĝi ankaŭ estas nomita **maĵora sekundo** kaj ofte mallongiĝas kiel **M2**. Ĝi estas sesono de oktavo, la plena distanco de muzika gamo. Plenduto divideblas al du samgrandaj duondutoj.

En diatonaj gamoj - ekzemple en la modaloj maĵora kaj minora - nur ekzistas intervaloj en grandeco de duondutoj kaj plendutoj, tial ke ekestis la sinonimoj duonduto = eta duto kaj plenduto = granda duto. 

## Aŭdaj ekzemploj 
* Plenduto supren 
* Plenduto suben 

## Tabelo de frekvencaj proporcioj 
La ĉisuba tabelo deliveras ekzemplojn en diatona gamo kaj temporita gamo, kun intervalojn en cendoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ
* duto
* la ĝeneralan artikolon pri intervalo (muziko)
* plentona gamo

 
Kategorio:Intervaloj