Filono el Biblos

**Filono el Biblos** aŭ **Herenio Filono** (Ερέννιος Φίλων) estis greka antikvaĵisto, gramatikisto, leksikografo kaj aŭtoro de historiaj verkoj. Li estas ĉefe konata pro sia traduko de la fenica historio de Sankoniatono, kiu laŭdire vivis antaŭ la Troja milito. El tiu ĉi verko konsiderindaj fragmentoj estis konservitaj, ĉefe fare de Eŭzebio de Cezareo en la "Praeparatio evangelica". Li prezentas renovigan evemerismon pri la fenica teologio kaj mitologio, kiuj estas reprezentitaj kiel tradukitaj el la origina fenica lingvo.

Post la ugaritaj tabeloj de la malfrua dua jarmilo a.K., la venontaj plilongigitaj rakontoj kiuj pretendas esti mitoj el Sirio—Palestino estas enhavitaj en la Historio de la Fenicianoj, verkita ĉirkaŭ la fino de la unua jarcento a.K. fare de Filono de Biblos.

La elektoj kiuj pluvivis de ĉi tiu historio ne venas de iu manuskripto aŭ kopio de la historio mem. La plimulto de la pluvivaj pasaĵoj estas trovitaj en la "Praeparatio evangelica" ("Preparado por la Evangelio") de Eŭzebio de Cezareo; la aliaj malmultaj fragmentoj aŭ referencoj kiuj restas, estis kolektitaj kune kun la citaĵoj de Eŭzebio, fare de la germana filologo Felix Jacoby (1876-1959).

La grava materialo en la greka kaj en la angla traduko nun estas havebla en du libroj: la komentaĵo de la germana historiisto Albert Baumgarten (n. 1942) estas ampleksa en sia priraportado de la trairejoj, dum la monografio de erudiciulo Harold Attridge (n. 1946) kaj la usona historiisto Robert A. Oden (n. 1946) estas malpli detala, sed ege pli legebla.

La rakontoj kiuj rilatas la mitojn de Sirio—Palestino aludita en la historio de Filono estis transdonitaj per serio de verkistoj kiuj vivis post li. La kvarajarcenta kristana verkinto Eŭzebio, kiu disponigis preskaŭ ĉiujn pluvivajn trapasaĵojn, eble estis dependa por siaj fontoj de la triajarcenta filozofo Porfirio.

Ŝajnas, ke Eŭzebio povas esti konsiderata fidinda transportanto de la skriba tradicio, tamen, se estis Porfirio kiun Eŭzebio kopiis kaj ne Filono mem, tiam estas necese pridubi kiom bone Porfirio pritraktis la materialon.

Estas klare el la evidentaĵoj ke Porfirio ŝanĝis siajn fontojn por konveni al si. Tiel la tekstoj kiuj pluvivas de Filono de Biblos havis almenaŭ unu dubindan redaktoron antaŭ ol atingi sufiĉe sekuran atestanton. Ĉar estas ne klare ĉu Eŭzebio de Cezareo havis sendependan fonton krom Porfirio (estas klare ke li uzis Porfirion), estas ne certe ke la originalteksto de Filono pluvivis.

La materialo en Eŭzebio estas almenaŭ materialo konsiderita kiel originala en la tempo de Eŭzebio, kio estis du jarcentojn post kiam Filono skribis. Aliflanke, Filono skribis ke la rakontoj kiujn li prezentis kiel la plej frua historio de Fenicio venis al li de aliaj fidindaj fontoj.

Plej proksima al lia tempo estis la figuro de Sankoniato, kiu, se li vere ekzistis, verŝajne havis la semitan nomon Sakkunyaton (aŭ ion similan). La informoj, kiujn Filono donis, venis el la plej fruaj tempoj, kiuj estis jam kolektitaj de la fenica Sankoniato, el diversaj pli fruaj fontoj.

Tiuj raportoj tiam estis tradukitaj, tre zorge, por krei la "faktan" interpretadon de fenica frua historio, kiel Filono raportas. Tiu Sankoniato laŭsupoze estis fenica kronikisto, kies informoj venis el multaj kultaj centroj kiuj retenis antikvajn dokumentojn kun faktoj pri fenica kulturo.

Ĉio el tiu laboro laŭsupoze estis aranĝita ĉirkaŭ la tempo de la Troja Milito, Moseo, kaj Semiramiso, tio estas, iam en la antikveco. Estas ne certe ke Filono kredis ke Sankoniato vivis en tiu antikva epoko, sed li deklaris ke li kredis ke la materialo derivita el Sankoniato originis multe antaŭ la tempo de greka kulturo.

Filono kredis ke malantaŭ la kolektitaj datenoj aranĝitaj fare de Sankoniato estis la praformo de la tekstoj skribitaj fare de la "rekonata" skribisto Taautos. Ke la granda skribisto Taautos vivis en la plej fora antikveco ne estis dubita de Filono, ĉar la kreado de skribo estis atribuita al Taautos.

Taautos, estas dirite, poste estis konsiderita estinti dio kaj estis adorita en Egiptujo kiel la dieco Toto. En ĉi tiu supozata ĉeno de transdono, la plej frua dato, kiu povas esti iel ajn konsiderata fidinda, estas tiu de Filono el Biblos mem.

Estas sufiĉe certe ke Taautos povas esti forigita kiel historia estulo en tiu serio de kronikistoj; la atribuo de antikva materialo al dio ne estas malofta en religiaj tradicioj, sed ne estas akcepteble uzi ilin en rekreado de la historio de la tradicio.

La figuro de Sankoniato estas pli problema. Datoj serioze proponitaj por lia vivdaŭro intervalas de frue en la dua jarmilo a.K. al la unua jarcento p.K., ĉi-lasta estante la tempo de Filono de Biblos. Ĉar la rakontoj enhavitaj en la historio de Filono havas kelkajn paralelojn en la rakontoj de Ugarito, datoj ĉirkaŭ la tempo pri la falo de Ugarito estis ofte proponitaj, kio estus nekredebla koincido.

Pli verŝajne ol esti samtempulo de Ilimilku, Sankoniatono eble bone estis literatura kreaĵo de Filono el Biblos mem. Tio lasas la modernan akademiulon kun la neceso trakti la materialon en la historio kiel ne pli frue ol Filono de Biblos kaj, en la sama tempo, rememorigi ke la selektadoj eble eĉ ne pluvivis kiel Filono origine skribis ilin.

La teksto de la Historio de la Fenicianoj spegulas la helenisman intereson pri la etna historiografio. Cetere, la maniero kiel la diaĵoj el Sirio—Palestino estas prezentitaj, kiel homaj agantoj el la plej frua historio de Fenicio, konformas al la eŭhemerisma interpretado de la mitoj oftaj en la helenismaj grekaj verkoj.

Al James Barr la eŭhemerismo en la historio estas la laboro de Filono de Biblos mem, eĉ se la fontoj kiujn li uzis estas viditaj estinti deveni el periodo de ampleksa greka influo sur la fenica skribo.

La historio de Filono de Biblos traktas homojn, kvankam foje la teksto raportas ke tiuj pri kiuj oni rakontas estis fakte dioj. Estas klare el tiuj referencoj ke la materialo uzita por rekrei la plej fruan historion de Fenicio venis el la mitologio de la regiono.

Ne sufiĉe da tiu materialo pluvivis por fari koheran serion de rakontoj el la fragmentoj aperantaj en la historio de Filono. Nek povas esti supozite ke Filono informis kompletan registron de mitoj aŭ legendoj el iu periodo de fenica religia historio.

Estintus bonŝance, se la sekcio pri la historio de Filono traktanta la transicion de ĉefaj pratempoj al la klare historia homa epoko estus konservita por ke historiistoj povu kompari la manieron, kiel Filono skribis historion prenitan de mitoj kun la maniero kiel li skribis historion prenitan el historiaj datumoj, sed tiu materialo ne pluvivis.

Ĉar Filono de Biblos akumulis mitologian materialon por sia historio, estas verŝajne ke la mitoj subestaj al lia laboro estis parto de la religia vivo de la fenica kulto en la tempo de Filono, kaj tiel, sufiĉe malfrue. Se tio estas vera, la Historio de la Fenicianoj disponigas al modernaj akademiuloj informojn pri siria-fenica religia penso de la unua jarcento p.K.

Sendube la religiaj tradicioj malkaŝitaj en la tekstoj etendiĝis malantaŭen ĝis la unua jarmilo a.K. Dum mitologia materialo el Egiptio kaj Grekio facile troveblas en la fenica historio, estas ne konvene supozi ke ili estis do fremdaj elementoj aldonitaj al la origina fenica materialo de aŭ Philo aŭ liaj fontoj.

Ili povas reflekti indiĝenan mitologian penson raportitan laŭ greka maniero, pli bone konata en similaj rakontoj de greka aŭ egipta religio. Aŭ ili eble ja estis prenitaj el eksterlandaj fontoj kaj fariĝis parto de la religia kulturo de Fenicio.

Se ĉi-lasta estus vera, elimini la fremdajn elementojn de la fonto malvere klinus la vidon de realeco kiel vidita en la religia mondo en tiu regiono en tiu tempo. La historio, kiel ĝi nun estas konservita, estas konstruita por formi adekvatan rakonton.

Se la fontoj por tiuj rakontoj origine venis el kelkaj malsamaj temploarkivoj, kiel Filono insistas, multaj lokaj tradicioj devis esti kunfanditaj por produkti la unuforman historion kiu nun aperas.

Ĉiu alia teorio sugestus ke la tradicio de la mitoj estis konstanta ĉie en la areo kaj la nura kialo de kolektado de materialoj el diversaj ejoj devis kompili disigitan, ne varian, tradicion.

Eblas ke la diversaj lokoj el kiuj la rakontoj estis kolektitaj havis siajn proprajn tradiciojn kaj siajn proprajn vaste malsamajn datojn de origino. Ne eblas en ĉi tiu momento disigi la fadenojn interplektitajn por krei ĉi tiun historion.

Kiaj ajn la originaj mitoj, la historio estis konstruita per progresado centrita ĉirkaŭ tri ĉefaj temoj: kosmologio, teknogonio kaj teogonio, donante al la nuna rakonto unuforman strukturon.

La originaj mitoj povas aŭ ne havi unuigan rakonton en kiun ili ĉiuj povus esti taŭgaj. Determini precize kiuj siro-palestinaj diaĵoj estas referitaj en la historio de Filono estas konfuza tasko. Iuj dioj estas klare difinitaj.

"El" nomiĝas Kronos, kaj ĉi tiu ekvacio estas plate deklarita en la teksto de la historio mem. Koncerne al Ateno, ofte la referenco estas klare al la greka diino (kiel kiam Atiko estas prezentita al la diaĵo kiel ŝia persona donado), tamen foje ŝajnas ke la diino Anat estas celita (tiam kiam ŝi okupiĝis pri militado).

Estas ĝenerale interkonsentita ke Baalo aperas en la historio, sed kiel negrava figuro kaj kun ne malgranda konfuzo pro la greko-semidaj nomoj estantaj utiligitaj por li. Kie la grekaj diaj nomoj estas uzataj sen ia klarigo, oni devas diveni kiun, se ekzistas, konata diaĵo de Sirio—Palestino estas celita. Eblas, ke iuj dioj aperas pli ol unufoje kun malsamaj nomoj.

La uzo de egiptaj diaĵoj en la rakontoj ne helpas pri identigado de la semidaj diaĵoj. Kiom reprezentaj estas la mitologia rakonto pri tiuj rakontoj estas maleble determini.

Skribite en la greka, en greka historiografa maniero, ŝajne por greka spektantaro, la elektoj eble bone estis elektitaj kun celo al tio, kion la greka spektantaro trovintus interesa aŭ nova.

Oni faras bone demandi, ĉu la nuna formo de la verko estis io, kion la fenica religia popolo komprenus kiel venanta el sia propra kulturo aŭ ĉu la historio estis greka formo, en kiu estis formita fenica materialo.

Klare greka penso influis la rakontojn, sed sufiĉe da sirio-palestinaj datenoj aperas en la historio por pruvi ke ekzistis aŭtenta loka tradicio en la laboro de Filono de Biblos.

Ĉiu uzo el ĉi tiuj mitologiaj rakontoj rerakontitaj devas konsideri la neeblon scii la nombron da interpretadaj tavoloj ene kaj ekster la fenica tradicio intencita esti la bazo de ĉi tiu verko. La amplekso de la ŝanĝoj de iu origina fenica materialo estas nekonata.

## Vidu ankaŭ 
* Teokrito (310 a. K. - 260 a. K.)
* Hadriano (76-138)
* Porfirio (233-305)
* Eŭzebio de Cezareo (260-340)
* Filostorgio (368-439)
* Hezikio de Aleksandrio (430-490)
* Stefano de Bizanco (480-560)
* Henricus Valesius (1603-1676)
* Felix Jacoby (1876-1959), germana filologo

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 64
Kategorio:Mortintoj en 141
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 2-a jarcento
Kategorio:Homoj de la 1-a jarcento
Kategorio:Homoj de la 2-a jarcento