Granda kriaglo

La **granda kriaglo**, foje nomata **Punktaglo**, aŭ nur **Kriaglo**, () estas granda rabobirdo, kiu longas ĉirkaŭ 65&nbsp;cm kaj havas enverguron de ĉirkaŭ 160&nbsp;cm. Kiel aliaj agloj, ĝi apartenas al familio akcipitredoj, kiuj enhavas ankaŭ aliajn tagajn rabobirdojn kiel cirkuojn, milvojn, akcipitrojn, ktp.

## Disvastiĝo 
Ĝi reproduktiĝas el nordorienta Eŭropo tra Siberio ĝis Manĉurio, kaj migrantas suden vintre al respektivaj proksimaj tropikaj zonoj: tiuj de nordorienta Eŭropo al sudorienta Eŭropo, valo de rivero Nilo en Afriko kaj Mezoriento, tiuj de Centra Azio el Irano ĝis Barato, tiuj de Mongolio kaj Manĉurio al suda Ĉinio kaj Hindoĉinio ĝis insulo Sumatro en Indonezio. Ties medio estas arbara.

## Aspekto 
eta|maldekstre|Muzea specimeno de junulo
Temas pri mezgranda aglo -el 60 ĝis 75&nbsp;cm (mezaveraĝe ĉ 65&nbsp;cm) longa kaj kun enverguro el 155 ĝis 180&nbsp;cm (mezaveraĝe ĉ 160&nbsp;cm)-, tre simila al sia plej proksima parenco nome la Malgranda kriaglo, *Aquila pomarina*, kun kiu kunhavas teritoriojn kaj similajn ĉefajn aspektajn ecojn. Inoj estas iomete pli grandaj ol maskloj, ĉar tiuj pezas el 1,8 ĝis 3,2&nbsp;kg dum tiuj ĉi el 1,7 ĝis 2&nbsp;kg. Ties kapo kaj supraflugiloj estas tre malhelbrunaj kontraste kun la ĝenerala mezbruna plumaro (Malgranda kriaglo havas pli helbrunajn kapon kaj supraflugilojn). La kapo estas pli malgranda ol tiu de aliaj agloj.

Dumfluge la Malgranda kriaglo, montras blankajn centrajn flugilajn makulojn duonlunformajn, dum la Granda kriaglo ne montras ilin. Krome tiu ĉi specio havas pli grandajn kaj larĝajn flugilojn kaj pli larĝan voston. Estas puga blanka marko kun formo de V.

La simileco de la Granda kriaglo kun la Malgranda kriaglo ofte rezultas al misidentigo inter ambaŭ. Tion komplikas eventualaj hibridoj inter ambaŭ specioj.

Junuloj montras dumripoze striojn de helaj makuloj ĉu flavaj ĉu blankaj en pintoplumaro de supraflugilo, multe pli ol la Malgranda kriaglo, kaj ankaŭ pli etajn flavajn makuletojn en krurplumaro.

Vintre, ĝi loĝas en la teritorioj de la Hindia kriaglo (*A. hastata*). El tiu ĵus validata parenco, ĝi povas esti distingata pro la pli malhela koloro kaj pli hela okulo (ne pli malhela ol la korpoplumaro je distanco, pli hela deproksime), kaj ĉe junuloj, pro la markata punkteco. Ĝi estas ankaŭ iom pli granda - kvankam tio povas esti nefidinde konstatata en naturo- kaj ĉe vintrejoj ĝi preferas humidejajn habitatojn.

## Reproduktado 
[eta|*Clanga clanga* - [MHNT]]
[eta|dekstre|240ra|Plenkreskulo vintranta ĉe [Bharatpur (Barato)|Bharatpur (Raĝastano, Barato).Notu la nevideblan okulon.]]
Tiu aglo demetas 1 ĝis 3 ovojn -plej ofte 2- en arba nesto el bastonetoj ĉirkaŭ unumetra granda kaj preskaŭ unumetra alta enhavanta herbon. Nestoj kutime estas izolitaj je centoj da metroj el la arbarbordo en centro de ampleksega teritorio -foje ĝis 30&nbsp;km²- kaj estas reuzataj dum sinsekvaj jaroj: ofte paroj uzas 2 aŭ 3 nestojn unu post la alia. La kovado daŭras el 35 ĝis 43 tagojn. Idoj estas grizblankaj aŭ grizbrunaj; dua ido kutime mortas pro kainismo; ili elnestiĝas post du monatoj kaj estas zorgitaj de la gepatroj dum unu plia monato.

## Kutimoj 
Granda kriaglo elflugas el arbaro -foje eĉ montara arbaro- al malferma malseka kamparo -kun marĉejoj, lagetoj, ktp.- kie ĉasas etajn mamulojn -ratoj- aŭ similajn bestojn -ranoj, reptilioj, fiŝetoj, ktp. -ĉefe surtere. Foje ili manĝas kadavraĵojn kaj foje klopodas rabi predojn de aliaj rabobirdoj, sed ne ĉiam sukcese. Ili povas uzi tri malsimilajn teknikojn: ekde ŝvebado, ekde gvatejo kaj ekde surtere.

La voĉo estas kvazaŭ hunda bojado “jip”.

## Sistematiko, taksonomio kaj evoluo 
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj el la prauloj de la Hindia kriaglo (*A. hastata*) kiu loĝas ĉe Irano, Pakistano kaj Barato. La "prakriaglo" probable vivis en la ĝenerala mondoregiono de Afganio, kaj disiĝis en kaj norda kaj suda stirpo kiam kaj glaĉeroj kaj dezertoj antaŭeniris en Centran Azion kiam komencis la lasta glaciepoko. La norda stirpo sekve separiĝis en la orienta (Granda) kaj okcidenta (Malgranda) specioj nunaj, probable ĉirkaŭ la limo inter Plioceno kaj Pleistoceno antaŭ ĉirkaŭ 2 mj.

La kriagloj kia grupo estas tre distingaj el la tipaj membroj de la genro *Aquila*, la "veraj agloj". Ili probable estos inkludata kun siaj “adoptaj” tropikaj parencoj de la genroj *Lophaetus* aŭ *Ictinaetus*, aŭ movataj al propra genro baldaŭ.

## Distribuado, ekologio kaj statuso 
Tiu palearktisa specio ne estas monde minacata, nur lokaj populacioj. Totala loĝantaro povas atingi kelkajn milojn.

Tiu estas specio de arbara kamparo, kiu ĉasas malgrandajn mamulojn kaj similajn, ĉefe surgrundajn predojn. Ĝi reproduktiĝas el norda Eŭropo tra Azio, kaj vintras en sudorienta Eŭropo, Mezoriento kaj Suda Azio. Migrado al reproduktejoj okzas malfrue; en Butano ekzemple birdoj povas esti vidataj iom regule ĝis la fino de marto.

Ĝenerale en teritorio junulo pasas ioman tempon kun siaj gepatroj post elnestiĝo, ĝis tiu atingas la seksan maturecon kaj serĉas siajn proprajn teritorion kaj partneron. Ĉe vintrejoj la specio estas pli sociema. Videblas foje malgrandaj aroj de ĝis ĉirkaŭ 10 birdoj, de varia aĝo, kiuj kunflugas la teritorion. Ili ankaŭ asociiĝas kun aliaj Akcipitredoj en vintrejoj, kiaj lokaj aŭ migrantaj individuoj de Nigra milvo (*Milvus migrans lineatus* kaj *govinda*) aŭ Stepaglo (*A. nipalensis*), distinge pli malgrandaj kaj pli grandaj rabobirdoj, respektive.

Plenkreskulo de Granda kriaglo estis kontrolita per satelita transmisilo en 1993 por sciigi pri ties migrado. La kontrolita aglo migris totalon de 5,526&nbsp;km el siaj vintrejoj en Jemeno al siaj reproduktejoj en okcidenta Siberio. Ĝi flugoveturis 150&nbsp;km averaĝe ĉiutage, sed tio pliiĝis ĝis 280&nbsp;km ĉiutage dum la birdo flugis super Mezopotamio.

La specio estas klasita kiel Vundebla al formorto fare de la IUCN. Ĉirkaŭ la jaro 2000, la monda populacio de tiu aglo estis ĉirkaŭkalkulata je malpli da 4,000 reproduktantaj paroj. La ĉefaj minacoj estas habitatodetruo kaj habitatoperdo, same kiel homa ĝenado dum la reprodukta sezono.

## Bildaro 

File:Great spotted Eagle I IMG 8302.jpg|Subaĵo de plenkreskulo vintranta ĉe Bharatpur (Raĝastano, Barato)
File:Great spotted Eagle I IMG 8362.jpg|Supraĵo de plenkreskulo vintranta ĉe Bharatpur (Raĝastano, Barato)Notu helajn flugilstriojn

## Referencoj 
*  
* 
* Bishop, K. David (1999): Preliminary notes on some birds in Bhutan. *Forktail* **15**: 87-91. PDF plena teksto 
* Meyburg, Bernd-U.; Eichaker, Xavier; Meyburg, Christiane & Paillat, Patrick (1995): Migrations of an adult Spotted Eagle tracked by satellite. *British Birds* **88**: 357-361. PDF plena teksto
* Parry, S.J.; Clark, W.S. & Prakash, V. (2002): On the taxonomic status of the Indian Spotted Eagle *Aquila hastata*. *Ibis* **144**(4): 665-675.  (HTML resumo)
* Pamela C. Rasmussen & Anderton, John C. (2005): *Birds of South Asia - The Ripley Guide*. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-67-9
* Töpfer, Till (2007): Nachweise seltener Vogeltaxa (Aves) in Sachsen aus der ornithologischen Sammlung des Museums für Tierkunde Dresden [Records of rare bird taxa (Aves) in Saxony from the ornithological collection of the Zoological Museum Dresden]. *Faunistische Abhandlungen* **26**(3): 63-101 [Germane kun angla resumo]. PDF plena teksto
* Väli, Ülo (2006): Mitochondrial DNA sequences support species status for the Indian Spotted Eagle *Aquila hastata*. ''Bulletin of the British Ornithologists' Club* **126**(3): 238-242. PDF plena teksto 
* Väli, Ülo & Lõhmus, Asko (2000): The Greater Spotted Eagle and its conservation in Estonia. *Hirundo* **Supplement 3**: 1-50. HTML resumo 
* Väli, Ülo & Lõhmus, Asko (2004): Nestling characteristics and identification of the lesser spotted eagle *Aquila pomarina*, greater spotted eagle *A. clanga*, and their hybrids. *Journal of Ornithology* **145**(3): 256-263.  PDF plena teksto 

## Plia legado 
* Svensson, Lars (1987) Underwing pattern of Steppe, Spotted and Lesser Spotted Eagles, pp.&nbsp;12–14 in *International Bird Identification: Proceedings of the 4th International Identification Meeting, Eilat, 1st - 8th November 1986'' International Birdwatching Centre Eilat

## Vidu ankaŭ 
* Etiopaj montaraj arbustetaroj
* Mezeŭropaj miksaj arbaroj
* Orient-mediteraneaj koniferaj-sklerofilaj-foliarbaj arbaroj
* Keltaj foliarbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* BirdLife Species Factsheet. 
* Kriaglaj filmetoj ĉe Internet Bird Collection]
* Oiseaux Fotoj, teksto kaj mapo.

Kategorio:Agloj
Kategorio:Akcipitredoj
Kategorio:Akcipitroformaj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Palearktisa faŭno