Malario

**Malario** aŭ **marĉofebro** (aŭ ankoraŭ alinomita **paludismo**) estas moskito-transdonita infekta malsano de homoj kaj aliaj bestoj, kaŭzataj de parazitaj protozooj (grupo de unu-ĉelaj mikroorganismoj), kiuj apartenas al la genro plasmodio. Kinino, kune kun doksiciklino, povas uziĝi se artemisinino ne haveblas. Oni taksas, ke ĉi tiu rezultis en 438 000 mortoj, 90% el kiuj okazis en Afriko. Malario ofte ligiĝas kun malriĉeco, kaj havas imponan malhelpan efikon ĉe ekonomia disvolviĝo.

Malario ĉe gravedaj virinoj estas grava kaŭzo de feta morto, infanmortiĝo, aborto, kaj malalta pezo je naskiĝo aŭ antaŭfrua nasko,

### Vivo-ciklo 
[eta|350px|La vivo-ciklo de malariaj parazitoj. Moskito kaŭzas infekton per mordo. Unue, sporozoitoj eniras la sangofluon, kaj migras al la hepato. Ili infektas hepato-ĉelojn, kie ili multobliĝas kaj iĝas [merozoitoj, rompas la hepato-ĉelojn, kaj reiras al la sangofluon. La merozoitoj infektas eritrocitojn, kie ili disvolviĝas en ringoformaj trofozoitoj kaj skizontoj, kiuj siavice produktas pli da merozoitoj. Gametocitoj (reproduktokapablaj formoj) ankaŭ produktiĝas, kiuj, se enprenata de moskito, infektos la insekton kaj daŭrigos la vivo-ciklon.]]

En la vivo-ciklo de *Plasmodio*, ina *Anofelesa* moskito (la unua mastro) plusendas movan infektan formon (nomata sporozoito) en la vertebrulan mastron, kiel ekzemplo homo (dua mastro), tiel iĝanta peranto de la infektiĝo. Sporozoito vojaĝas tra la sangaj vaskuloj al hepato-ĉelojn (hepatocitojn), kie ĝi reproduktiĝas sensekse (hista skizogonio), produktanta milojn da merozoitoj. Ĉi tiuj infektas novajn eritrocitojn, kaj komencigas novan serion de senseksaj multobliĝo-cikloj (sango-skizogonio) kiu produktas 8 ĝis 24 novajn infektopovajn merozoitojn. Tiam la ĉeloj rompiĝas kaj la ciklo rekomencas.

Aliaj merozoitoj iĝas gametocitoj, kiuj estas la antaŭuloj de viraj kaj inaj gametoj. Kiam fekundigita moskito mordas, ĝi enprenas gametocitojn kune kun la sango, kiuj maturiĝas en ĝia intesto. La viraj kaj inaj gametocitoj unuiĝas, kaj formas oociton—fekundigitan, moveman zigoton. Oocitoj iĝas novaj sporozitoj, kiuj migras al la salivaj glandoj de la insekto, pretaj por infekti novan vertebrulan mastron. La sporozitoj injektiĝos en la haŭto, en la salivo, kiam la moskito sekve suĉas sangon.
Refalo okazas, kiam simptomoj reaperas post kiam la parazitoj eliminiĝis de la sango, sed restas kiel neaktivaj hipnozitoj en hepato-ĉeloj. Refalo ofte okazas inter 8 kaj 24 semajnoj, kaj ofte vidiĝas ĉe infektiĝoj de *P.&nbsp;vivax* kaj *P.&nbsp;ovale*. Homoj povas iom imuniĝi post oftaj infektiĝoj.
* Malpliiĝo de konscio
* Notinda malforto tiel, ke la homo ne povas piediri
* Nekapablo manĝi
* Du aŭ pli konvulsioj
* Malalta sangopremo (malpli ol 70&nbsp;mmHg ĉe plenkreskuloj kaj 50&nbsp;mmHg ĉe infanoj)
* Malfacila spirado
* Sangocirkuliĝa ŝoko
* Hepata misfunkcio aŭ hemoglobino ĉe la urino
* Problema sangado aŭ hemoglobino-kvanto malpli ol 50&nbsp;g/L (5&nbsp;g/dL)
* Pulma edemo
* Glukozo-nivelo en la sango je malpli ol 2.2&nbsp;mmol/L (40&nbsp;mg/dL)
* Acidodozo aŭ niveloj de lakta acido pli ol 5&nbsp;mmol/L
* Pli ol po 100 000 parazitoj mikrolitre (µL) en la sango en lokoj, en kiuj malario malpli oftas, kaj po 250 000 mikrolitre en lokoj, kie malario oftas.

Cerba malario difiniĝas kiel severa *P.&nbsp;falciparum*-a malario, kiu prezentiĝas kun neŭrologiaj simptomoj, kiuj inkluzivas komaton (kun Glasgova komato-gamo je malpli ol 11, aŭ Blantira komato-gamo pli ol 3), aŭ kun komato, kiu daŭras pli longe ol 30 minutoj post konvulsio.

## Malebligo 
[eta|*[Anopheles stephensi* moskito (kulo), nelonge post kiam ĝi akiris sangon el homo (la sango-guteto elpeliĝas kiel troaĵo). Ĉi tiu moskito transdonas malarion, kaj malaltigo de la nombroj de moskitoj estas efika rimedo por mal-oftigi malarion.]]

Inter la rimedoj por malebligi malarion estas medikamentoj, moskito-forigo, kaj la malebligo de pikoj/mordoj. Ne estas vakcino kontraŭ malario. La ĉeesto de malario en regiono bezonas kombinaĵon de loĝantara denso, alta nombro da anofelesaj moskitoj, kaj ofta transdono de homoj al moskitoj kaj de moskitoj al homoj. Se iu ajn el tiuj sufiĉe malpli altiĝas, la parazito finfine malaperos de tiu regiono, kiel okazis en Norda Ameriko, Eŭropo, kaj partoj de la Meza Oriento (ekz. Brita Palestino, nuntempa Israelo). Tamen, se oni ne forigas la paraziton el la tuta mondo, ĝi povus reveni se kondiĉoj reiras al kombinaĵo, kiu helpas la multobliĝon de la parazito. Aldone, la po-homa kosto de forigo kreskas kun la malkresko de la loĝantara denso, kaj tio signifas, ke en kelkaj lokoj estas tro multekosta elimini la paraziton.

### Malhelpo de transdono per moskitoj 
[eta|maldekstra|Viro ŝprucas [kerosenon sur senmovan akvon, Zono de la Kanalo de Panamo 1912.]]
Unu rimedo por malpliigi la oftecon de malario estas malhelpi, ke moskitoj transdonu la parazitojn. Por protekti solajn homojn, la plej efikaj substancoj por forpeli insektojn baziĝas sur DEET (duetila-toluamido) aŭ ikaridino.
La uzo de kontraŭ-malariaj drogoj je la ĉeesto de malario-transdonantaj moskitoj, povas helpi la disvolvon de ioma rezistemo. Alia kombinaĵo estas duhidroartemisinino kaj piperakino. La Romia Kolumelo notis la konekton inter la malsano kaj insektoj de marĉoj. Malario iam estis ofta en la plejparto de Eŭropo kaj Norda Ameriko, Pro sia laboro pri malario, Tu Youyou ricevis la Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino en 2015

*Plasmodium vivax* uziĝis inter 1917 kaj la 1940-aj jaroj por "malarioterapio" - intenca injektado de malariaj parazitoj por kaŭzi febron por kontraŭbatali kelkajn malsanojn, kiel triaranga sifiliso. La inventinto de ĉi tiu tekniko, Julius Wagner-Jauregg, ricevis la Nobel-Premion pri medicino de 1927 pro siaj malkovroj. La tekniko estis danĝera, kaj mortigis proksimume 15%-on el la pacientoj. Tial ĝi ne plu uziĝas. Notindas ke ĉi tiu speco de "katastrofo" reproduktiĝis poste, ĉe la nord-vjetnamaj soldatoj dum la Vjetnama milito.

Malario estis la plej grava danĝero al sano, kiun renkontis la usona armeo en la Suda Pacifiko dum la Dua Mondmilito, kie proksimume 500 000 viroj infektiĝis. En Novembro 2013, WHO kaj la grupo de subvenciantoj de malaria-vakcinaj esploroj kreis celon por disvolvigi vakcinojn, per kiujn oni planas interrompi la transdonon de malario kun la fina celo de elradikiĝo de malario.

Malarion oni sukcese eliminigis aŭ multe malpliigis en certaj regionoj. Malario estis iam ofta en Usono kaj suda Eŭropo, sed programoj por kontroli transdonantojn, kune kun la kontrolado kaj kuracado de infektitaj homoj, eliminis ĝin de tiuj regionoj. Pluraj faktoroj kontribuis, kiel la forfluigo de marĉaj bredejoj por agrikulturo kaj aliaj ŝanĝoj en la rego-praktikoj pri akvo, progresoj en higienaj praktikoj, kiuj inkluzivas pli oftan uzon de vitraj fenestroj kaj fenestraj dratretoj en loĝejoj.

En februaro 2021 Salvadoro fariĝis la unua lando en Centra Ameriko kiun oni konsideras «libera de malario».

La Tutmonda Fonduso por Batali Kontraŭ Aidoso, Tuberkulozo kaj Malario (, ofte nomita **The Global Fund** (*La Tutmonda Fonduso*)) estas internacia financa institucio establita en januaro 2002 por draste pliigi financadon por la batalo kontraŭ la tri epidemiaj malsanoj de aidoso, tuberkulozo kaj malario. Ĝis nun, pli ol 2,7 miliardoj da dolaroj estis investitaj en pli ol 150 landoj tra la mondo por batali kontraŭ kaj ekstermi ĉi tiujn malsanojn .

## Esploro 
La *Malaria Eradication Research Agenda* (Malaria Elradikigo Esploro-Tagordo, mal-ERA) estis konsulta procezo por identigi tiujn kampojn por esploro kaj disvolviĝo, kiujn oni devis pritrakti por la tutmonda elradikigo de malario.

### Vakcino 
Imuneco (aŭ, pli ĝuste, toleremo) al *P.&nbsp;falciparum* malario okazas nature, sed nur reage al multaj jaroj da infektiĝado.
*Ankaŭ NITD246 kaj NITD609 apartenas al la spiroindolona klaso, kaj celas la ATP4-proteinon.

Gena ŝanĝigo (angle, "Gene drive") estas tekniko por ŝanĝi sovaĝajn organismarojn, ekzemple por kontraŭbatali insektojn tiel, ke ili ne povas transdoni malsanojn (en certaj moskitoj en la kazoj de malario kaj Zika.

## Aliaj bestoj 
Preskaŭ 200 parazitaj *Plasmodium* specioj identiĝis, kiuj infektas birdojn, reptiliojn, kaj mambestojn, kaj ĉirkaŭ 30 specioj laŭnature infektas nehomajn primatojn. Kelkaj malariaj parazitoj, kiuj efikas ĉe nehomaj primatoj (NHP) servas kiel modelaj organizoj por homaj malariaj parazitoj, kiel *P.&nbsp;coatneyi* (modelo por *P.&nbsp;falciparum*) kaj *P.&nbsp;cynomolgi* (*P.&nbsp;vivax*). Diagnozaj rimedoj, uzataj por detekti parazitojn ĉe nehomaj primatoj estas similaj al tiuj, kiuj utiliĝas ĉe homoj. Malariaj parazitoj, kiuj infektas ronĝulojn vaste uziĝas por esploroj, kiel *P.&nbsp;berghei*. Birda malario ĉefe efikas ĉe Paseroformaj birdoj, kaj grave minacas birdojn de Havajo, la Galapagoj, kaj aliaj insularoj. Oni scias, ke la parazito *P.&nbsp;relictum* ludas rolon en la limigo de la disvastiĝo kaj abundo de indiĝenaj Havajaj birdoj. Oni atendas, ke tutmonda varmiĝo pliigos la oftecon kaj disvastiĝon de birda malario, kiam pli altaj temperaturoj donos plej favorajn kondiĉojn por parazita reproduktiĝo.

## Bildoj

Dosiero:P vivax trophozoite4.jpg|Eritrocito infektita de *P. vivax*
Dosiero:Malaria.jpg|Bildo per elektrona mikroskopo, artefarite kolorigita, montras sporozoiton kiu migras tra la citoplasmo de enterocitoj de "Anopheles"
Dosiero:Malaria map.PNG|La landoj, kie oni scias, ke ekzistas malario, estas montritaj en ruĝa koloro. Fonto: Centro por Malsankontrolado kaj Preventado (Usono).
Dosiero:Malaria distribution (de).png|Distribuado de malario en la tuta mondo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĉikungunjo
* Hinda azadiraĥto

## Eksteraj ligiloj 
* http://mosquito.who.int/malariacontrol  
* http://www.cdc.gov/malaria 
* http://www.malariavaccine.org  
* http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99996537 


Kategorio:Parazitozoj de homoj
Kategorio:Tropikaj malsanoj