Gunisona lagopo

eta|Centrocercus minimus USFWS|alt=Centrocercus minimus USFWS.jpg
La **Gunisona lagopo**, *Centrocercus minimus*, estas specio de lagopo tio estas birdo de la familio de Tetraonedoj, endemia de Usono, kie ĝi estas konata ankaŭ kiel **Gunisona artemizia lagopo**. Ĝi estas simila al tre proksime rilata Artemizia lagopo laŭ aspekto, sed ĉirkaŭ trione malgranda, sed kun multe pli larĝaj plumoj malantaŭkape; ĝi havas ankaŭ malpli prilaboratan pariĝadan ceremonion.

La plej granda de la nordamerikaj lagopoj, nome la Artemizia lagopo kaj tiu tre simila Gunisona lagopo estis ĵus disigitaj en du separatajn speciojn, kiam oni malkovris, ke la Gunisona lagopo estas genetike distinga kaj havas diferencajn pariĝadajn ceremoniojn kaj alvokojn.

Ĝi estas limigita laŭ teritorio al sudokcidenta Koloradio kaj pleja sudorienta Utaho, kun la plej granda populacio de loĝantaj birdoj en la regiono de la baseno de la Gunnison en Koloradio. Spite esti indiĝena de lando kie la birdofaŭno ĝenerale estas relative bone konata, ĝi estis preteratentita ĝis la 1990-aj jaroj pro ties simileco kun la Granda artemizia lagopo, kaj estis priskribata kiel nova specio nur en 2000 —kaj tiel iĝis la unua nova birdospecio priskribata en Usono post la 19a jarcento. La priskribo de *C. minimus* kiel separata specio estas konfirmata per molekula studo pri genetika variado, kiu montras, ke la genofluo inter la granda kaj la malgranda birdoj forestas.

## Pariĝado 
La specioj de la genro *Centrocercus* rimarkindas pro siaj prilaborataj pariĝadaj ceremonioj. Ĉiun printempon maskloj ariĝas en masklejoj “lek” kaj plenumas memmontran ceremonion. La masklo ŝvelas la kolon kaj grandajn, blankecajn aersakojn de sia brusto (rapidaj ŝvelo kaj malŝvelo), faras mildan tamburadon profundan kaj guglecan, kaj fanfaronadas montrante fazanece siajn pintegajn vostoplumojn kaj aersakojn. Grupoj de inoj observas tiujn montrojn kaj selektas la plej allogajn masklojn por kopulacio. Maskloj plenumas la masklajn ceremoniojn dum horoj frumateniĝe kaj vespere dum la printempaj monatoj inter februaro kaj aprilo. La masklejoj estas ĝenerale malfermaj areoj apudaj al densaj artemiziejoj, kaj la sama masklejo estas uzata de la lagopoj dum jardekoj.

## Nombroj 
La nombroj de tiu specio estas malpliiĝantaj pro habitatoperdo; ties teritorioj draste malpliiĝis jam en historiaj epokoj. Tamen oni faris petojn por listigi la Gunisonan lagopon en la Listo de Endanĝeritaj Specioj sed la United States Fish and Wildlife Service malakceptis tion.

## Distribuado 
Tiu nearktisa birdo loĝas en 7 kantonoj de sudokcidenta Kolorado kaj en 1 kantono de sudorienta Utaho.

## Plantokomunumoj 
La Gunisona lagopo estas deviga loĝanto de la ekosistemo de la artemizio (specioj *Artemisia*), kaj kutime loĝas en herbejoj de artemizio au de komunumoj de artemizio kaj junipero (specioj *Juniperus*). Prerioj ĉirkaŭataj de artemizio povas esti uzataj kiel manĝejoj.

La Gunisona lagopo loĝas tra la teritorioj de la Granda artemizio (*A. tridentata*), escepte ĉe la periferio de la distribuado de la Granda artemizio aŭ en areoj kie ĝi estis forigita.

Kelkaj inoj probable moviĝas inter masklejoj.

**Nestado**: Dek tagojn post kopulacio, la ino konstruas neston najbare de la masklejo, sed kelkaj inoj elflugis ĝis 19–32&nbsp;km al pli favora nestoloko.

Kvalito de nestobiotopo kaj ŝirmo ĉirkaŭ la masklejo estas la plej grava faktoro por populacisukceso. Artemizio formas la nestoŝirmon ĉe plej parto de nestoj kaj ties protekto estas la baza postulo. Ĉe Tripinta artemizio (*A. tripartata*), habitato averaĝe 20&nbsp;cm alta, la inoj selektis la plej altajn plantojn por nestoŝirmo.

Dum la reprodukta sezono, inoj kaj maskloj sennestaj uzas "relative malfermajn" areojn por manĝo, kaj ripozas en "densaj" makuloj de artemizio.

**Idozorgado**: Artemizio estas grava parto de la nestobiotopo de la Gunisona lagopo. Oni uzas ampleksan gamon de densecon, el disa al densa, por idozorgado dum somero. La idaroj povas esti grupigitaj en 2 kategoriojn: tiuj kiuj restas en artemiziejoj somere kaj tiuj kiuj ŝanĝas el artemiziejaj tipoj meze de somero kaj poste revenas al sama artemiziejo.

Alto de artemiziujoj de idozorga habitato gamas ĉefe el 15.2 al 45.7&nbsp;cm. Pli junaj idoj uzas malpli altajn habitatojn ol pli aĝaj idoj kaj plenkreskuloj (18–63.5&nbsp;cm).

En kelkaj lokoj artemiziaj lagopoj povas uzi por idozorgado habitatojn kun herbejoj kiuj povas enhavi 12–14% de tia biotopo.

La evoluo de la favoraj plantoj povas influi la movojn de la lagopoj. montris diferencojn en la kronologio de someraj movoj kaj ŝirmotipoj uzataj de seindaj inoj kaj de inoj kun idoj. Senidaj inoj ariĝis kaj restis separataj sed najbare de inoj kunidaj dum komenco de somero. Tamen, senindaj inoj moviĝis al herbejoj pli frue en somero kaj uzis pli grandan diversecon de ŝirmotipoj ol inoj kunidaj eble pro tio ke la dieta neceso de seindaj inoj povus esti malpli specia ol tiu de la kunidaj inoj.

Lagopoj ŝajne selektas areojn de malmulta aŭ nenia deklivaro. En prikoloradia studo, preskaŭ 80 % de la vintra uzado fare de Gunisona lagopo winter de 1,252&nbsp;km² de artemiziejoj estis je malpli da 87&nbsp;km²: en ebenaj areoj kie artemizio kreskis superneĝe, aŭ en sud- aŭ okcidentenaj lokoj de malpli da 5 % deklive, kie artemizio estas foje tre malalta sed ankoraŭ atingebla.

Vintra uzado de areoj estas determinata de neĝokvanto pli ol de emo al partikulara loko. Majoritato de vintraj observoj okazis en artemiziejoj kun pli da 20 % de kanopea ŝirmo. Specioj kaj subspecioj de artemizio ŝajne preferataj de lagopoj vintre estas Nigra artemizio, Malalta artemizio kaj kelkaj subspecioj de Granda artemizio.

## Manĝokutimaro 
**Plenkreskuloj**: La gravo de artemizio en la dieto de plenkreskaj lagopoj estas neeble ĉirkaŭkalkulota. Nombraj studoj dokumentis la tutan jaron ties uzadon fare de la lagopoj. Studo pri lagopoj de Montano, baze sur 299 stomakoj, montris, ke 62 % de la totala manĝovolumo de la jaro estis artemizio. Inter decembro kaj februaro ĝi estis la ununura manĝo en ĉiuj stomakoj. Nur inter junio kaj septembro artemizio konstituis malpli da 60 % de la dieto de tiuj lagopoj. asertis, ke la elekto de Nigra artemizio estas pli preferata de la Artemizia lagopo en Nevada.

Inter la subspecioj de Granda artemizio, la basena estas malpli nutra kaj pli alta en terpenoj ol la monta aŭ vajominga artemizio. Lagopoj preferas la aliaj du subspeciojn al la basena. trovis, ke lagopoj preferis montan al vajominga aŭ basena. Tamen, kiam folioj kaj burĝonoj de la preferataj specioj iĝas limigitaj, la birdoj ŝanĝas al malpli ŝatataj plantoj. Tiuj aŭtoroj konkludis, ke la birdoj, eĉ markante preferojn, kapablas ŝanĝi manĝokutimojn.

Lagopoj ne havas muskolan timuson kaj ne povas mueli kaj digesti semojn; ili devas konsumi manĝojn de mildaj histoj. Martin 

**Antaŭdemetaj inoj**: Herbaj dikotiledonaj plantoj estas tre uzataj de inoj antaŭ ovodemetado kaj povas esti gravaj por la lagopa nutrado pro ties alta enhavo de proteinoj kaj nutraĵoj.

**Junuloj**: En sia 1a semajno de vivo, la lagopidoj konsumas ĉefe insektojn, ĉefe formikojn kaj skarabojn.

Alia studo pritaksis la efikon forigi insektojn el dieto de eloviĝintaj lagopidoj. Ĉiuj el ili eloviĝis kaptivece kaj kiuj ne havis insektojn mortis post el 4 al 10 tagoj, dum ĉiuj idoj kiuj manĝis insektojn survivis la unuajn 10 tagojn. Kaptivaj lagopidoj postulis insektojn por survivado ĝis kiam ili estis almenaŭ 3-semajnaj. Pli junaj survivis sen insektoj, sed ties kreskindicoj estis klare pli malaltaj. Dum kvanto de insektoj pliiĝis en la dieto, ankaŭ survivado kaj kreskindico pliiĝis ĝis la 45 tagoj.

En alia studo Klebenow kaj Gray mezuris la manĝerojn de junaj Artemiziaj lagopoj. Por tiuj unusemajnaj insektoj gravis - 52% de la totala dieto. Skaraboj estis la ĉefa manĝero. Tiujn manĝis ankaŭ aliaj pli aĝaj junuloj sed ne tiom. Ĉiaj junuloj manĝis formikojn kaj kiam ties volumo estis ĝenerale malgranda, oni trovis formikojn en ĉiuj stomakoj. Ĉe la 3-semajnaj birdoj la insekta volumo falis kaj restis je pli malalta nivelo ĉe ĉiuj aĝoj, fluktue sed ĉiam sub 25%.

Preferataj plantoj estas la jenaj. Dum la unua semajno *Linanthus harknessii*, kiu poste malpliiĝas kaj ne aperas post 6 semajnoj. *Arabis convallarius* kaj dandeliono gravis la tutan periodon kaj ofte. La dandeliono estis la plej abunda manĝero kaj resurso de la lagopidoj. Post 6 semajnoj kaprobarbo kaj la segolilio post unu semajno. Tiuj 5 specioj estis la plej gravaj.

Ili manĝis ĉiujn partojn de la planto nesubterajn. Tigoj tamen ne gravis. La reproduktaj partoj, ĉefe burĝonoj kaj floroj estis unikaj partoj manĝataj el kelkaj aliaj specioj. Male folioj estis la unikaj partoj de artemizio trovitaj en stomakoj. Folioj kaj floroj de la menciitaj specioj kaj aliaj dikotiledonoj enhavis pli altajn kvantojn de proteino, kalciumo, kaj fosforo ol artemizio kaj povas gravi ĉe lagopoj pro tio.

**Akvo**: Lagopoj ŝajne ne bezonas akvon por la ĉiutaga survivado se estas sukoplena vegetaĵaro disponebla. Ili uzas tamen freŝan akvon se disponeblas. La lagopa distribuado estas ŝajne laŭsezone limigita pro akvo en kelkaj areoj. Somere la lagopoj de dezertaj regionoj loĝas nur ĉe rojoj, fontoj kaj akvejoj. Pli alta, pli densa herbokovro ŝajne malpliigas nestopredadon kaj ŝajne pliigas fruan idaran survivadon.

Ĝenerale kvantitato kaj kvalitato de habitatoj uzata de lagopoj funkcias kiel kontrolo de la grado de predado. Tiele oni supozas, ke predado estas tiom grava kiom habitatogrando kaj herbokovro en lagopaj malpliigoj. falkoj (Falkedoj), kaj akcipitroj, milvoj kaj agloj (Akcipitredoj) predas plenkreskajn kaj junulajn lagopojn. Korvoj kaj korakoj (specioj de *Corvus*) kaj pigoj (specioj de *Pica*) konsumas junulojn. Kojoto, grundaj sciuroj (specioj *Spermophilus*), kaj meloj estas plej gravaj mamulaj nestopredantoj. Inter birdospecioj, pigoj kaj korakoj komune predas lagopajn nestojn.

La Gunisona lagopo estas populara ĉasbirdo. Mortindico pro ĉasado estas ĝenerale konsiderata kompensa  kaj anstataŭebla, En alia studo, oni ne trovis rilaton inter la indico de somera pliiĝo (idoj/plen kreskuloj) kaj kolektado fare de ĉasistoj. Ankaŭ ne estis signifa rilato inter la grando de la aŭtuna ĉaskolekto kaj la populacitendenco dum la venonta printempo.

## Notoj 
Kategorio:Kokoformaj
Kategorio:Tetraonedoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Ameriko