open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pico

eta|300px|Pico
eta|300px|Picoj en forno
**Pico** (itale: *pizza* [pica]) estas sud-italdevena bakaĵo, kies bazo konsistas el faruno, akvo, salo kaj gisto. Sur ĝin oni kutime metas tomatan saŭcon kaj mocarelon, kaj oni spicas ĝin per bazilio. Fine ĝi estu bakata en forno. Ĝi povas resti sur metala aŭ ŝtona bakpleto, sur krado, rekte sur fornaj brikoj ktp, depende de baka teĥniko. Tiu simpla pico-speco reprezentas la kolorojn de la itala flago kaj estas nomata laŭ la edzino de la itala reĝo Umberto la 1-a: *Margherita* [margerita].

Aliaj aldonaĵoj povas esti ekz-e sardeloj, aliaj specoj de fromaĝo, tranĉitaj tomatoj, fungoj, kolbaso, ŝinko, cepoj kaj multaj aliaj aferoj.

Suditalianoj transportis ĝin al Usono, kaj ĉefe el Novjorko diskonigis ĝin tutmonden, inkluzive nordan Italion. Aperis multaj variaĵoj laŭ lokaj gustoj.

En Okcidenta civilizo, ili celas la merkatojn de rapida manĝaĵo kaj hejmenportita manĝaĵo.

## Picotipoj 
* Havaja pico
* Napola pico

## Ingrediencoj uzataj en picoj (nekompleta listo) 
La bazo de ĉiu pico estas speco de itala fromaĝo, plejofte mocarelo, al kio estas aldonita kompletaĵoj: legomoj, viandaĵoj aŭ vegetaraj ingrediencoj, krom garnaĵoj.

* *Kiel legomoj*: Tomataj tranĉaĵoj, ĉerizaj tomatoj, sunsekigitaj tomatoj, cepoj, ajlo, kapsiko, *zucchini*, melongeno, fungoj, olivoj, artiŝoko, brokolo, poreo, ananaso, maizo, spinaco, endivo, verdaj asparagoj, kukurbo, verdaj fazeoloj, paprikoj, figoj, kaporoj, fenkolo, faboj, terpomo, batato, karoto, brasiko, mango.
* *Kiel supraĵoj kaj garnaĵoj*: Kultiva eruko, olivoleo, kruda ŝinko, freŝa bazilio, freŝa petroselo, parmezana fromaĝo, fromaĝo *Pecorino,* juglandonuksoj, spica oleo, figoj, printempa cepo, kikeroj, humuso, migdaloj, nigra pipro, freŝa salvio, freŝa mento, kreso, jogurto, rostita bovaĵo, karpaĉo, pecoj de ajlo aŭ sunfloraj semoj.

## Vidu ankaŭ 
* Armena kaj turka *lahmacun*
* Germana kaj franca flamkuko.
* Usona novjorkstila pico
* Picejo
* Historio de la pico

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala gvido al pico-manĝejoj en Italio  (itale).
* Receptoj de pico ĉe Vikilibroj (angle).
* Receptoj de pico (germane).


Kategorio:Italaj inventoj
Hemipteroj

alternative=Hemiptera suborders.jpg|eta|317x317ra|Hemiptera suborders
**Hemipteroj** estas biologia ordo de insektoj, kiuj enhavas 67.500 ĝis nun konatajn speciojn. Ilia scienca nomo (el la helena *hemi* = duon kaj *pteros* = flugilo) rilatas al la fakto, ke tiuj insektoj havas du parojn da flugiloj, kie la unua paro estas parte rigida (kiel ĉe la Koleopteroj) kaj parte membrana (kiel "normalaj" insektaj flugiloj, kiel ĉe la Himenopteroj).

## Subordoj 
* Cikadoj (*Auchenorrhyncha*)
* Heteropteroj aŭ kutimlingve Cimoj

## Familioj 
* Cikadeledoj

## Subaj taksonoj 
* *Kermes vermilio*, el kiu oni produktas tinkturon kirmeso

## Bildaro 

Dosiero:Graphosoma lineatum.JPG|*Graphosoma lineatum*
Dosiero:Pyrrhocoris apterus (aka).jpg|Ruĝa cimo
Dosiero:Aphis-nerii.jpg|*Aphita nerii* sur burĝonoj de oleandro (*Nerium oleander*)
Dosiero:Rotbeinige Baumwanze (Pentatoma rufipes) 1.jpg|*Pentatoma rufipes*

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.kendall-bioresearch.co.uk/hemip.htm
* http://www.kendall-bioresearch.co.uk/hemip1.htm
* http://tolweb.org/tree/eukaryotes/animals/arthropoda/hexapoda/hemiptera/hemiptera.html  

## Referencoj 
Kategorio:Insektoj
Nilota lingvaro

280px|dekstra|eta
La **nilota lingvaro** estas lingvofamilio, ero de la nilo-sahara lingvaro, kiu estas kompleksa (ĝi entenas 140 lingvojn kaj prezentas ege kompleksan "familiarbon" de konjektitaj filiecoj) kaj malmulte studintajn, tial la malmultaj fakuloj malsamopinias eĉ pri ilia parenceco.

Tuttere ili prezentas nuntempe 11 milionojn da parolantoj, la plej multnombran parolas 3 milionoj da personoj, sed la plimulto de la lingvoj havas tre malmulte da parolantoj.

Parolantoj de la nilotaj lingvoj vivas en Kenjo (3,2 Mio), Ugando (1,8 Mio), Sudano (1,8 Mio), Tanzanio (300.000), Kongo Kinŝasa (100.000), Etiopio kaj Eritreo.

La nilota lingvaro dividas sin al tri sublingvaroj:
* Okcident-nilota (d:Q3114989 en vikidatumoj)
** Burun ?
** Nuer-Dinka: nuera lingvo (de etno nueroj) kaj dinka lingvo (de etno dinkoj)
** Luo[?] (de etno luoj)
* Orient-nilota (d:Q153795 en vikidatumoj)
** Bari ?
** Kunuma/Baza ?
** Maa-Lotulo ?
** Masaja lingvo (de etno masajoj)
** Turkana ?
** Teso-turkana lingvaro 
* Sud-nilota (d:Q1552410 en vikidatumoj)
** Kalenĝin ?
** Omotik ?
** Datoga ?

## Vidu ankaŭ 
* la etnan grupiĝon nilotoj

eta|maldekstra|180px|mondaj lingvofamilioj ()
Irving Stone

**Irving STONE**, realnome: **Irving TENNENBAUM** (naskiĝis la 14-an de julio, 1903 en Sanfrancisko, Kalifornio, mortis la 26-an de aŭgusto, 1989 en Losanĝeleso, Kalifornio) estis usona verkisto.

Lia verkaro konsistas ĉefe el biografiaj romanoj, kiuj miksas historiajn faktojn kaj fikcion.

## Listo de verkoj 
* *Lust for Life* (biogr. romano pri Vincent van Gogh, 1933)
* *Sailor on Horseback* (biogr. romano pri Jack London)
* *False Witness* (romano, 1940)
* *Clarence Darrow* (biogr. romano pri Clarence Darrow, 1941)
* *Love is Eternal* (biogr. romano pri Abraham Lincoln, 1854)
* *The Agony and the Extacy* (biogr. romano pri Mikaelanĝelo, 1961)
* *The Passions of the Mind* (biogr. romano pri Sigmund Freud, 1971)
* *The Greek Treasure* (biogr. romano pri Sophia kaj Heinrich Schliemann, 1975)

Kategorio:Usonaj verkistoj
Centrifugilo

eta|200ra|Laboratoria centrifugilo.
**Centrifugilo** aŭ **centrifuga apartigilo** estas teknika aparato por apartigi la solidajn kaj likvajn materialojn. Ekzempla centrifugilo estas en la mastrumado lavmaŝino, kiu elpremas per la
centrifuga forto la akvon el inter la vestoj. La akvo povas tra truetoj de la interne rotacianta tamburo elflui. Poste la akvo estas per pumpilo forigita al la urba poluakva kanalo.

En la industrio kaj en la laboratorio la centrifugiloj estas tre multflanke uzataj ekz. por dispartigi la bovolakton al kremaĵo kaj al grasreduktita lakto. Pli ofta estas la dispartigo de likvaĵoj kun diversaj densoj.

La ultracentrifugilo estis ellaborita de Theodor Svedberg, kiu per tiu aparato ekzamenis la sedimenteman rapidecon de makromolekuloj kaj tiel li konkludis je la molekulopezo. Li ricevis la Nobel-premion en 1926.
La ultracentrifugilo rotacias 100.000/min., pro tio la rotoro ĝenerale funkcias en vakuo, por eviti la aerofroton.

La centrifugiloj ankaŭ konvenas por apartigi izotopojn. Oni uzas grandegajn centrifugilojn por testi la reakciojn de pilotoj kaj astronaŭtoj.

Pro la granda kinetika energio de la rapide rotaciantaj rotoroj/tamburoj, oni ne povas malfermi la ujon – ĉefe pro sekurecaj preskriboj -, ĝis la rotoro/tamburo rotacias. En malfermita kesto obstaklas la rotaciadon sukerecŝaltilo.

## Vidu ankaŭ 
* Rado
* Sedimento
* Rulpremilo
* Centrifugado
Kategorio:Teknologio
Karakaso

**Karakaso** (), aŭ **Karako**, estas milionurbo, la ĉefurbo kaj plej granda urbo de Venezuelo havanta ĉirkaŭ 4,2 milionojn da loĝantoj.
[eta|Placo Francia en [Altamiro (Karakaso)|Altamiro]]
eta|Vido al Karakaso el El Calvario
eta|Katedralo de Karakaso

## Geografio 
Karakaso troviĝas en la norda parto de la lando proksime de Kariba Maro en valo. Ĝia alteco estas ĉirkaŭ 900 metroj super la nivelo de la maro.

## Historio 
La plej frue indiĝenaj popoloj vivis en tiu loko. Hispanoj fondis la urbon en la 1560-aj jaroj. Tiutempe la marbordo ne estis konvena pro oftaj atakoj de piratoj, tial konvena loko anonciĝis ĉe piedoj de altaj montoj. La loĝantoj kultivis kakaon. En 1811 oni deklaris la sendependecon en Karakaso. Tertremo detruis la urbon la 12-an de marto en 1812, sed ĝi poste rekonstruiĝis. En 1821 Simón Bolívar venkis la hispanojn. En mezo de la 20-a jarcento la urbo faris modernigan programon.

## Ekonomio 
En Karakaso oni okupiĝas pri kemiaĵoj, teksaĵoj, ledo, kaŭĉuko, nutraĵoj, produktado de cemento, feraĵoj kaj lignoj.

## Trafiko 
La sistemo de metroo nomiĝas "El metro", kiu konsistas ne nur metroo, sed ankaŭ estas aŭtobusoj. Karakaso havas internacian flughavenon, kiu troviĝas ĉe Maiquetia.

## Klimato 
Karakaso havas tropikan klimaton. Jare pluvas po 916&nbsp;mm. Precipe inter junio-oktobro pluvas, sed la ceteraj monatoj ne estas sekaj. La temperaturo estas stabile ĉirkaŭ .

Kelkaj interesaj vidindaĵoj en Karakaso:
* naskiĝdomo de Simón Bolívar
* katedralo de Karakaso de 1594
* preĝejoj omaĝe al Sankta Francisko kaj omaĝe al Sankta Petro
* Centra Universitato de Venezuelo
* muzeo de Belartoj
* nacia muzeo
* moskeo de Ibrahim Al Ibrahim

## Servoj 
* Centra Universitato de Venezuelo
* Nacia Biblioteko de Venezuelo
* Universitato Monteavila

## Konataj urbanoj 
* Aquiles Nazoa
* Sebastián Cortés (koreografo)
En Karakaso mortis:
* sanktulo José Gregorio Hernández
* hungardevena skulptisto Éva Lőte.

## Ĝemelurboj 
*  Asunciono, Paragvajo
*  Bogoto, Kolombio
*  Bonaero, Argentino
*  Cluj-Napoca, Rumanio
*  Fortaleza, Brazilo
*  Gvatemalurbo, Gvatemalo
*  Havano, Kubo
*  Istanbulo, Turkio
*  La Paz, Bolivio
*  Lisbono, Portugalio
*  Madrido, Hispanio
*  Managvo, Nikaragvo
*  Meksikurbo, Meksiko
*  Minsko, Belorusio
*  Miami, Usono
*  Milano, Italio
*  Montevideo, Urugvajo
*  Moskvo, Rusio
*  Novmumbajo, Barato
*  New Orleans, Usono
*  Panamurbo, Panamo
*  Parizo, Francio
*  Kezonurbo, Filipinoj
*  Ra'anana, Israelo
*  Rejkjaviko, Islando
*  Rio de Janeiro, Brazilo
*  San José, Kostariko
*  San-Juano (Porto-Riko), Porto-Riko
*  San Salvadoro, Salvadoro
*  Santa Cruz de Tenerife, Hispanio
*  Santiago de Chile, Ĉilio
*  Santo Domingo, Domingo
*  San Francisco, Usono
*  São Paulo, Brazilo
*  Seoulo, Sud-Koreio
*  Ŝanhajo, Ĉinio
*  Sidnejo, Aŭstralio
*  Tegucigalpa, Honduro
*  Teherano, Irano
*  Vaŝingtono, Usono


Kategorio:Ĉefurboj de Sudameriko
Kategorio:Urboj de Venezuelo
Kategorio:Milionurboj
Hemoglobino

**Hemoglobino** (simbolo **Hb**) estas la feroentena ruĝkolorigaĵo en la eritrocitoj de la vertebruloj. La hemoglobino konstruiĝas el kvar feroligaj hemoj kiel prosteta grupo kaj el globino kiel proteina parto.

Hemoglobino ebligas la transporton de oksigeno (O2, kaptita de la pulmoj aŭ brankoj dum enspiro de vertebruloj), al histoĉeloj, liverante al ili energion por la bonfunkcio de la organismo (Vd metabolismo-n). Aliflanke hemoglobino ebligas ankaŭ la transporton de karbona dioksido (CO2), produktita de tiaj ĉeloj, kiu estas emisiita al aero per la pulmoj aŭ brankoj dum elspiro.

Karakterizaĵoj de la hemoglobin-molekulo:
* globetforma proteino kun ekstrema solviĝemo
* afineco al oksigen-regula alostera proteino kun du formoj kiel
: - R (*´relaxed´*, oksigen-liga)
: - T (*´tense´*, karbondioksid-liga)
* ĝi konstruiĝas el 4 hemoj kaj 4 globinoj
* protekto de la 2-valora hem-fero kontraŭ la valorŝanĝo.

La hemoglobinurio estas la ĉeesto de libera hemoglobino en la urino kiel konsekvenco de intravaskula hemolizo.

## Bildaro 

Dosiero:3hhb.jpg|Strukturo de hemoglobino
Dosiero:Hemoglobin.jpg|Tridimensia strukturo de hemoglobino kun ĝia kvar hemoj (verdkoloraj)
Dosiero:Heme b.svg|Ĥemia formulo pri la hemo b
Dosiero:Hemoglobin t-r state ani.gif|Vidigo de la du ligoj:  la oksigen-liga kaj la karbondioksid-liga: alproksimiĝas la feraj atomoj (ruĝaj sferoj) kaj la histidinoj (ruĝaj kvinlateroj)
Dosiero:Hemoglobin saturation curve.svg|Kurbo montranta la eblecon de hemoglobino kapti la dioksigenon (O2)

## Vidu ankaŭ 
* Globulo
* Hemoglobinurio
* Hemolizo
* Klorofilo
* Serpoĉela anemio
* Spirado

Kategorio:Koloroj
Kategorio:Sango
Kategorio:Biokemio
Kategorio:Feraj kombinaĵoj
Kategorio:Biologaj pigmentoj
Ahmed Yassin

Ŝejko **Aĥmed JASIN**, arabe: احمد ياسين, (naskiĝis en 1936; mortis la ) estis la fondinto de la Islama Rezista Movado, kies mallongigo iĝis mondfama kiel Hamas.

Li estis malgrand-statura barbulo, ĉiam aperanta en tradicia islama vesto. Li naskiĝis en Maĵdel ĉe Aŝkelon en 1936. Li aĝis 12 jarojn, kiam israelaj trupoj detruis lian vilaĝon kaj li mem venis al rifuĝejo de Gaza. Tiutempe li paraliziĝis ambaŭpiede: dum futbalmatĉo atingis lin piedbato je la spino. De tiam li uzis rulseĝon, sed tio ne malhelpis lin ekstudi en Egiptio, kion li devis interrompi pro monmanko. Li konatiĝis en Kairo kun la fundamentisma movado de la Islama Frataro, poste en 1970 li mem fondis propran movadon, *Muĵama al-Islami*, en kiun li varbis junulojn. Jasin ripete diris, ke Palestino estas "sanktigita por estontaj islamaj generacioj ĝis la Tago de Juĝo", kaj ke "la tiel nomata vojo de paco ne estas paco nek anstataŭo por ĝihado kaj rezisto". http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/middle_east/2001/israel_and_the_palestinians/profiles/1695470.stm En tiuj jaroj Israelo permesis, eĉ sekrete apogis ilian agadon en la Gaza strio, por tiel malfortigi la potencon de Jaser Arafat kaj Fatah.

Li fondis komence de la 1980-aj jaroj (sub la efiko de la Irana Islama Revolucio) pli radikalan organizaĵon, *Maĵd al-Muĝahid* (gloro al la batalantoj de la Islamo). Oni arestis lin en 1984 kaj kondamnis lin pro la posedo de eksplodmaterialo kaj armiloj, sed li estis nur unu jaron en la karcero kaj liberiĝis enkadre de interŝanĝo de kaptitoj. Tiam li ekorganizis la novan organizaĵon Hamas, kiu fondiĝis la 14-an de decembro 1987 dum la unua intifado.

La israelaj ŝtat-instancoj arestis lin denove en majo 1989 kaj kondamnis en oktobro de 1991 je dumviva karcero. Tamen li estis liberiĝita en oktobro 1997 kaj forpelita al Jordanio. La liberiĝon atingis la jordania reĝo Hussein: li transdonis al Israelo du Mosad-agentojn, kiuj volis murdi Khaled Mashal en Amano la politikan gvidanton de Hamas.

Li havis malbonan rilaton kun la palestina prezidento Arafat. Arafat metis lin dufoje por mallonga tempo en hejm-areston

Li estis mortigita per israela atako post la aŭrora preĝado, kiam li venis el moskeo. Unu rakedo de milita helikoptero trafis lin. Mortis ankaŭ liaj korpogardistoj. Li estis por Israelo danĝera teroristo, por Palestino liberecbatalanto, spirita gvidanto.

Eldiro de Aĥmed Jasin semajnojn antaŭ sia morto:
*Ni la mortminacojn ne timas, ĉar nia vojo estas la martireco. Se oni mortigas nin, centoj sekvos nin.*

Lin sekvis **Abd al-Aziz Rantisi** kiel Hamas-gvidanto.

Kategorio:Palestinaj politikistoj
Kategorio:Islamo
Radiano

eta|Mezuro de angulo per radianoj
La **radiano** (simbolo: **rad**) estas la angula mezurunuo en la Internacia sistemo de unuoj. Ĝi estas uzata ĉefe en trigonometrio kaj infinitezima kalkulo.

Angulo inter du radiusoj de cirklo, arkolongo inter kiuj egalas al la radiuso, estas la ebena angulo.

## Radiana difino 
En cirklo l estas arkolongo, r estas radiusolongo, \alpha estas la larĝo de la angulo strekata de la arko, kaj c estas cirklolongo:

\alpha^{\mathrm{rad}} = \frac{l}{r}

l = r \cdot \alpha^{\mathrm{rad}}

Oni povas konverti gradojn al radianoj per ĉi tiu formulo:

:\alpha^{\mathrm{rad}} = \frac{\pi}{180^\circ} \cdot \alpha ^{(\circ)}
:

## Vidu ankaŭ 
* Ebena angulo
* Trigonometrio

Kategorio:Mezurunuoj de angulo
Palestinaj politikaj organizoj

Enkadre de la politika situacio en Palestino estiĝis diversaj organizoj:

Kupola organizo por diversaj grupoj, ĝis la grado fariĝi kvazaŭ sinonimo de la Palestina Aŭtonomio fariĝis la Organizaĵo por Liberigo de Palestino (OLP).

Aliaj partioj:
* Fatah, ĉefa partio de la OLP
* FDLP (*Fronto Demokrata por Liberigo de Palestino*)
* PFLP (*Popola Fronto por Liberigo de Palestino*)
* Hamas

## Internaj ligiloj 
* George Habash

Kategorio:Politikaj partioj
Kategorio:Palestino
FDLP

Palestino > Palestinaj politikaj organizoj > Fronto Demokrata por Liberigo de Palestino
-----

eta|Flago
**FDLP** aŭ **Fronto Demokrata por Liberigo de Palestino** () ofte nomata nur **Demokrata Fronto**, aŭ ), estas politika organizo de tendenco marksista en Palestino.

La FDLP estis kreita je la 22-a de februaro de 1969 kiel skismo de la maldekstra Popola Fronto por la Liberigo de Palestino (PFLP), sub la gvidado de Najef Hawatmeh. Ĝi donis pli da atento al la politikaj laboroj, ol al la militaj, kvankam ĝi ankaŭ plenumis plurajn tiajn agadojn.

Dum la 70-aj kaj 80-aj jaroj ĝi estis unu el la plej influaj grupoj en la sino de la Organizaĵo por Liberigo de Palestino, kaj unu el la avangardoj de la akceptado de duobla ŝtato, juda-araba, en Palestino.

En 1991 ĝi suferis propran skismon, kaj unu frakcio gvidata de Jaser Abd Rabbo alproksimiĝis pli al Jaser Arafat kaj kreis novan organizon Demokrata Unuiĝo por Palestino (FIDA).

La FDLP peris dum la lastaj jaroj grandan parton de sia influo, ĉefe pro la kresko de la islamistaj partioj en Cisjordanio kaj la Gaza Sektoro. En la lastaj balotoj (2006) en la Leĝdona Asembleo de la Palestina Aŭtonomio, la koalicio partoprenata de la Fronto gajnis 2,8% de la voĉdonoj kaj du seĝojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo .

Kategorio:Palestino
Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1969
Organizaĵo por Liberigo de Palestino

**Organizaĵo por Liberigo de Palestino**, akronime konata **OLP** () estas asocio kiu gvidis dum la lastaj jardekoj la lukton por la sendependiĝo de Palestino. Kreita en 1964, de 1969 ĝis 2004 ĝi estis estrata de Jaser Arafat.

La Organizaĵo estis fondita kun la apogo de la Araba Ligo, por reprezenti la palestinan popolon, kun la instigo de la egipta prezidento Nasser. Ĝin fondis 422 gravuloj — entreprenistoj, reprezentantoj de la rifuĝkampoj, de aliaj asocioj —, kaj estis komence prezidata de Ahmed Ŝukeiri.

Post la Sestaga milito, la malprestiĝo de la arabaj landoj kondukis al plifortigo de la asocio, kiu baldaŭ estis regata de la partio Al Fatah, estrata de Arafat, kiu en 1969 fariĝis ĉefa gvidanto. Dua plej grava organizo en la OLP estas la Popola Fronto por la Liberigo de Palestino.

La OLP fariĝis kvazaŭ-registaro, kun tre diversaj servoj, sekureca, milita, informa, de eksteraj rilatoj, kaj je la 14-a de oktobro de 1974, ĝi estis agnoskita de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj kiel reprezentanto de la palestina popolo kaj ricevis oficialan statuson.

En 1988, la OLP agnoskis la ŝtaton de Israelo kaj oficiale forlasis la uzon de la perforto. Post la interkonsentoj kun Israelo, kaj la kreado de la Palestina Aŭtonomio, la OLP fariĝis la bazo de la palestina registaro depost 1993.

La nuna prezidanto de la organizaĵo estas Maĥmud Abbas. La Palestina Nacia Konsilio (PNK) estas la leĝofara organo de la Organizaĵo por Liberigo de Palestino (OLP), elektas sian Plenumkomitaton (PK-OLP), kaj plenumas la estrecon de la organizaĵon inter kongresoj.

**Esperanto**

La esplorcentro de la PLO en Bejruto eldonis informfolion en sep lingvoj, inkl. de Esperanto.

## Vidu ankaŭ 
* Hamas
* Leila Khaled
* Libana milito de 1982
* Historio de Israelo

## Referencoj 


Kategorio:Movadoj de nacia liberigo
Kategorio:Movadoj pri sendependeco
Kategorio:Esperanto
Martenico

**Marteto** (***Mărţişor*** [mərciŝor'] rumane) estas printempa tradicio praktikata en Bulgario kaj Rumanio.

La origino (deveno) de la termino estas de la 1-a de marto kaj dum la tempo de Romia Imperio, laŭ Romia kalendaro 1a de marto esti la unua tago de la jaro, kaj krome troviĝas ĝi en la Bulgara legendo, kaj havas apartan signifon ankaŭ en la spaco de la rumanaj tradicioj.
Junuloj kaj gemaljunuloj atendas la unuan tagon de marto, por akcepti la printempon pere de „marteto”.

Komence ekzistis ia marteto de la rumanaj vilaĝoj kun aparta mistera legendo. La kamparanoj kunplektis du fadenojn, unu blankan kaj unu ruĝan el lano, farante tiel magiajn cirklojn kiuj protektis ilian hejmon, ĝian ĉirkaŭaĵojn kaj ilian familion kontraŭ la malbonaj spiritoj.
En posta epoko, oni pendigis de tiuj ŝnuroj orajn aŭ arĝetajn monerojn.
Pli poste, ankaŭ la urbanoj transprenis tiun tradicion kaj ili aldonis al tiuj blanka-ruĝaj ŝnuroj komence simbolojn de la amo, de la bonŝanco, kaj en jam nia tempo eĉ plej strangajn improvizaĵojn.

Tiu tradicio ekzistas same en Bulgario, la ruĝ-kaj-blankajn martenicojn oni donacas al amikoj, kaj surportas la tutan tagon. Post la festo oni pendigas ilin sur fruktarboj kiel abundodonantan sorĉaĵon.
En Bulgario estas ankaŭ kutimo de Marto-avino: ĉe la bulgaraj infanoj la unua de marto estas tre ĝoja festo, ili nomas monaton marto "avino Marto" (bulgare baba Marta/баба Марта/). Do la 1-an de marto maljuna virino vestita en nacia vestaĵo kun ruĝigitaj vangoj, ŝpinbastono kaj pendosako akompanita de sekvantaro vagas tra la urboj kaj vizitas ĉiujn oficejojn, lernejojn kaj infan- ĝardenoj. *Baba Marta* disdonas martenicojn, bonbonojn, sekigitajn fruktojn al la oficistoj kaj la infanoj, kaj deziras al ĉiuj feliĉon.

## Vidu ankaŭ 
* Maslenico
* Mărţişor (en Rumanio kaj Moldavio)
* Karnavalo (en Nederlando)
* Grasa Ĵaŭdo (en Pollando)
* Mardi Gras (Karnavalmardo) (en aliaj landoj)
* Marzanna (en Pollando)
* Patrasa Karnavalo (en Grekio)
* Grasa Mardo aŭ "Patkukotago" (en Britio kaj Irlando)
* La konsekro de la printempo (baleto de Igor Stravinski)

Kategorio:Festoj
Mori Joŝiro

**MORI Yoŝiro** (japane 森 喜朗 [mori joŝi-roo]; naskiĝis la ) estas japana politikisto. De la  ĝis la  li estis la 85-a kaj 86-a ĉefministro de Japanio.[eta|Mori kun [Mahathir bin Mohamad en 2000.]]

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Japanio

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo 

Kategorio:Ĉefministroj de Japanio
Stumpo

**Stumpo** laŭ esperantlingvaj vortaroj kiel ekzemple PIV estas
# en medicina senco nedifektita restaĵo el fortranĉita membro, ekzemple stumpo de amputita brako, aŭ
# en ĝenerala lingvaĵo mallonga parto restanta el io, kies plej grandan parton oni fortranĉis aŭ fordetruis, ekzemple stumpo de trunko, de branĉo; cigarstumpo; stumpo de kandelo; vakskandelaj stumpetoj; stumpeto de forbrulinta alumeto.

Baumstumpf.JPG|stumpo de arba trunko
Candle bright.JPG|stumpo de kandelo
Why Do People Use Tobacco? Looking for Answers (6777515436).jpg|stumpo de cigaredo
Matches.jpg|stumpeto de forbrulinta alumeto kun pluraj novaj alumetoj
De Hoop, Princenhage 2.png|stumpo de muelejo

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* stoplo
* stumpovostuloj
* stumpovosta makako
* de:Stumpf
* ŝtipo

Kategorio:Biologio
Kategorio:Medicina terminologio
Hemo

**Hemo** estas fero-entena kolorigaĵo de la eritrocitoj. Ĝi konstruas kun globino, la proteino de la eritrocitoj la hemoglobinon, kiu ludas gravan rolon en la oksigenakcepto de la korpoj.

Dosiero:Heme b.svg|Strukturo de hemo b kun jono Fe2+, kiu returneble oksidiĝas al Fe3+.
Dosiero:Heme synthesis.png|Hema sintezo en la citoplasmo kaj mitokondrio.

## Vidu ankaŭ 
* Hematologio
* Hematito
* Hemoglobino
* Kobalamino
* Spirado

Kategorio:Biokemio
Kategorio:Feraj kombinaĵoj
Eŭforbiacoj

La **eŭforbiacoj**.

La plantoj de tiu familio estas herboj, arbedoj, arboj, kelkfoje similas al kaktoj. Lateksaj sekreciaĵoj, vejnoj oftas.

Inter la multaj specioj entenitaj, oni aparte trovas la maniokon (kiu donas tapiokon), la kaŭĉukarbon (kiu donas kaŭĉukon), la ricinon, aŭ ankaŭ la merkurialon.

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (27 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

:*Genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.

### Kelkaj specioj 
* *Acalypha*
** *Acalypha hispida* - hirta akalifo
* *Euphorbia*
** *Euphorbia pulcherrima* - belega eŭforbio
* *Hevea*
** *Hevea brasiliensis* - kaŭĉukarbo
* *Hippomane*
** *Hippomane mancinella* - mancinelo aŭ mortpometo
* *Macaranga*
** *Macaranga peltata*
* *Manihot*
** *Manihot esculenta* - manioko

## Bildaro 

פריחה_של_קיקיון.jpg|Florado
Euphorbia_esula_Sturm31.jpg|*Wilczomlecz lancetowaty*

## Vidu ankaŭ 
* Sumatraj malaltaĵaj pluvarbaroj

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Eŭforbiacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Betulacoj

La **betulacoj**.

Ĉiuj estas arboj aŭ arbedoj, vivas en mildaj ĝis malvarmaj klimatoj kaj ofte formas populaciojn. La floroj estas unuseksaj, plejofte grupigitaj en amentoj, sed ĉiu individua arbo estas duseksa, havante la du tipojn de floroj. La fruktoj estas akenoj envolvitaj en brakteoj. Nur tiu de la avelujo (*Corylus*) estas por homoj manĝebla. Betulacaj arboj akceptas ektomikorizojn, ili do vivas simbioze kun fungoj kiel amanitoj, trikolomoj, boletoj, laktarioj, rusuloj kaj multaj aliaj.

Al tiu familio apartenas interalie la alno, la betulo, la avelujo kaj la karpeno.

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (22 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

* *Angiospermae* - angiospermoj
** *Fagales* Engl. - fagaloj
*** *Betulaceae* Gray - betulacoj
**** *Alnus* Mill. - alno
**** *Betula* L. - betulo
**** *Corylus* L. - korilo
**** *Ostrya* Scop. - ostrio
**** *Ostryopsis* Decne. - ostriopso

## Bildaro 

Dosiero:Alnus glutinosa.jpg|glueca alno (*Alnus glutinosa*)
Dosiero:Corylus avellana.jpg|avelkorilo (*Corylus avellana*), foliaro kaj nuksoj
Dosiero:Corylus avellana Hazelnoot male flowers.jpg||avelkorilo (*Corylus avellana*)
Dosiero:Illustration Betula pendula0.jpg|penda betulo (*Betula pendula*), ilustraĵo
Dosiero:Flowering male catkins of paper birch.jpg|*Betula papyrifera*

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Betulacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Avelarbo

**Avelarbo** aŭ **avelujo**, science ankaŭ nomata **korilo**, estas genro de plantoj el la familio betulacoj. Avelarboj estas arbedoj aŭ arboj. La nuksoj kreskantaj je avelujo nomatas aveloj.

## Specioj 
Plurtrunkaj arbedoj, kiuj ne kreskas pli ol 12 metrojn alte:
* *Corylus avellana* - Avelkorilo  - (Eŭropo kaj okcidenta Azio)
* *Corylus americana* - Amerika korilo (orienta Nordameriko)
* *Corylus cornuta* (sama regiono)
* *Corylus maxima* - Maksimuma korilo (sudorienta Eŭropo kaj Malgranda Azio)
* *Corylus sieboldiana* (orienta Azio)
Unutrunkaj arboj ĝis 30 metrojn altaj:
* *Corylus colurna* - Turkia korilo (sudorienta Eŭropo kaj Malgranda Azio)
* *Corylus jacquemontii* (Himalajo)
* *Corylus chinensis* - Ĉinia avelarbo (okcidenta Ĉinio)
La nukson ĉirkaŭbrakumas malmola, densdorna involukro. Unutrunkaj arboj, kiuj atingas 15 metrojn:
* *Corylus ferox* (Himalajo)
* *Corylus tibetica* - Tibeta avelarbo (Tibeto kaj sudorienta Ĉinio)

Dosiero:Hazelnuts.jpg|multaj rikoltitaj aveloj
Dosiero:Illustration Corylus avellana0.jpg|historia ilustraĵo
Dosiero:Hasselblade.jpg|folia branĉo
Dosiero:TurkHazel.jpg|folioj kaj nuksoj de turka avelarbo

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* sinonimoj en la angla lingvo


Kategorio:Holarktisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Karoto

775ra

eta|Manĝeblaj radikoj de karotoj
[eta|*Daucus carota subsp. maximus* - [Muzeo de Tuluzo]]
**Karoto** (*Daucus carota* subsp. *sativus*) estas radiklegomo, tipe oranĝkolora kun ligneca teksturo. Karoto estas kultivata por sia manĝebla karneca radiko, manĝata kiel legomo. La manĝebla parto de karoto estas la pivotradiko.

**Karoto** estas faka termino en geologio pri borspecimeno (Vd en kernaĵo).

***Karoto*** estas ankaŭ japana urbeto apud Hiroŝimo.

## Historio 
Verŝajne la sovaĝaj prakarotoj devenis el Afganio, kie restas la centro de diverseco de varioj de *D. carota*.

Origine karotoj havis koloron purpuran, blankan aŭ flavan. La nuna oranĝa karoto disvolviĝis en Nederlando kiel omaĝo al princo Vilhelmo la 1-a dum la Nederlanda lukto por sendependeco de Hispanio en la 16-a jarcento (la oranĝa koloro apartenas al la dinastio Oranje-Nassau kaj nun al Nederlando). La oranĝa karoto ne nur havas pli bonan guston, sed ankaŭ enhavas betakarotenon, kio igas ĝin pli saniga, kaj tial la kultivado de ĉiuj aliaj karotvarioj ĉesis.

## Sovaĝa karoto 
La familiara sovaĝa floro, sovaĝa karoto, estas semo de ĝardenkaroto; ĝardenkarotoj ebligataj semiĝi baldaŭ revenas al sia sovaĝa pratipo, kun forkoformaj, karotodoraj, manĝeblaj radikoj, kiuj rapide iĝas tro lignecaj kaj amaraj por manĝi. Pastinakoj estas proksimaj parencoj de karotoj.

La sovaĝa karoto ĉeestas ĉie en Eŭropo, en Centra kaj Okcidenta Azio kaj en Nord-Afriko. Ekzistas ĉirkaŭ 22 varioj.

## Nutro 
* La energia kontribuaĵo de la karoto estas 136 kJ en 100 g. Enhavas 90 % da akvo, 1 % da proteinoj, 0,3 % da lipidoj kaj ĝis 12 % da sukero.
* 100 g da karotoj enhavas pli ol la duonon de la ĉiutaga bezono de vitamino A. La enhavo da vitamino C estas meze 7 mg en 100 g, kaj la karoto enhavas ankaŭ vitaminojn B1 kaj B2.
* La mineralaj enhavoj de la karoto estas ĉefe kalio, kalcio, magnezio kaj fero.
* Le enteno da fibroj estas grava, ili estas majoritate pektino kaj celulozo.

## Diversaĵoj 
* Genetikisto Leonard M. Pike serĉis kaj reinventis purpuran kaj blankan karotojn enhavantajn substancojn por preventi kanceron. Vendo estis malmulta.

* La plej granda karoto en la mondo situas ĉe Okahune, Nov-Zelando. Ĝi altas ĉirkaŭ kvar metrojn kaj konsistas el gipso.

* Ekzistas Karotmuzeo ĉe Berlotte, apud Eynatten en la orienta Belgio.

## Eksteraj ligiloj 
 Recepto kun karotoj
 Receptoj kun karotoj
 Tutmonda Karotmuzeo

Kategorio:Legomoj
Kategorio:Apiacoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Love Canal

**Love Canal** [ləv kəNÆL] estas kvartalo de la urbo Niagara Falls, Nov-Jorkio, kie troviĝis kanalo, kiun oni uzis kiel rubejo.

Dum la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj en la malplenigitan kanalon oni ĵetis 18.000 tunojn da kemiaj rubaĵoj, plenigis la fosegon kaj poste konstruis sur la ekskanalon domojn kaj eĉ lernejon. Je la fino de la 1970-aj jaroj danĝeraj kemiaĵoj trafiltriĝis ĝis la surfaco kaj igis plimultigon de denaskaj misformaĵoj, abortoj kaj kancero.

Post la katastrofo la respondeca firmao pagis pli ol $20.000.000 al la viktimoj, $98.000.000 al la ŝtato Nov-Jorkio kaj $129.000.000 al la usona registaro por la resanigado de la regiono. Al la loĝantoj eblis reiri al siaj hejmoj nur en la 1990-aj jaroj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://local.google.com/?ll=43.080518,-78.948956&spn=0.016049,0.029268&t=h 
* http://local.live.com/default.aspx?v=2&cp=43.082818~-78.948565&style=h&lvl=15&scene=1013237 

Kategorio:Nov-Jorkio
Kategorio:Poluado
Kategorio:Ruboj
Truman Capote

**Truman CAPOTE**, realnome: **Truman Streckfus Persons** (naskiĝis la 30-an de septembro, 1924, mortis la 25-an de aŭgusto, 1984) estis usona verkisto.

Li naskiĝis en New Orleans, Luiziano. Kiam li havis kvar jarojn, liaj gepatroj disiĝis kaj li pasigis ses jarojn ĉe parencoj en Alabamo. Tie li amikiĝis kun Harper Lee, kiu ankaŭ fariĝis verkistino.

El la verkaro de Capote plej famas la sukcese filmigita romano ''Breakfast at Tiffany's* kaj la romano *In Cold Blood*, kiu lerte miksas faktojn kaj fikcion.

Truman Capote mortis en Losanĝeleso, Kalifornio.

## Listo de verkoj 
* *Miriam* (rakonto, 1946)
* *Other Voices, Other Rooms* (romano, 1948)
* *A Tree of Night and Other Stories* (rakontoj, 1949)
* *The Grass Harp* (romano, 1951)
* *Breakfast at Tiffany's* (romano, 1958)
* *In Cold Blood* (Malvarmsange, romano, 1966)
* *A Christmas Memoir* (memoroj, 1966)
* *Answered Prayers'' (romanfragmento, eld. 1986)

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Usonaj ĵurnalistoj
Kategorio:Usonaj romanistoj
Kategorio:Samseksemuloj
Kategorio:Mortintoj pro drogoj
Esperantistoj

eta|dekstra|Roterdamo, 2008: La 93-a Universala Kongreso de Esperanto kun 1845 partoprenantoj.
**Esperantistoj** estas unu el la nomoj por personoj, kiuj parolas Esperanton. Laŭ la Bulonja "Deklaracio pri la esenco de Esperantismo", *esperantisto* estas nomata "ĉiu persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kiaj celoj li ĝin uzas. Apartenado al ia aktiva societo esperantista por ĉiu esperantisto estas rekomendata, sed ne deviga" (1905; § 5). 

Unu el la plej bonaj avantaĝoj esti esperantisto estas, ke per tio oni aliras al lingvoj kaj kulturoj de mondopartoj, kiuj ne partoprenas en la regantaj „inter”naciaj kulturoj kaj tial restas kondamnitaj al flankenlaso.

## "Esperanto-parolanto" 
La samaj problemoj ekzistas ankaŭ en la naciaj lingvoj, kie ekzistas vortoj similaj al 'anglisto' unuflanke kaj 'naciisto' aliflanke; tial kelkaj homoj en la informado preferas la nocion 'E-parolanto' aŭ 'Esperanto-parolanto', kiu same kiel 'ital-parolanto' informas nur pri la kapablo paroli la lingvon. Krome kelkfoje oni uzas la vorton *esperantano*, *esperantulo* kaj *esperanto* (minuskle).

La malavantaĝo de tiu ĉi dua vorto estas, ke ĝi hodiaŭ en multaj lingvoj signifas ankaŭ (aŭ precipe) subtenanto de Esperanto aŭ membro de la Esperanto-movado.

### Komparo kun "latinisto" 
Eblas alternative kompari la terminon 'esperantisto' kun 'latinisto'. Tiel ĝi signifas personon, kies aparta intereso estas studi kaj uzi tiun lingvon, negepatran al si.

### Ne nur lingvoscio 
Al kelkaj parolantoj de Esperanto, la difino de Bulonjo estis kontraste nesufiĉa; Julio Baghy deklaris: *esti esperantisto signifas ne nur lingvoscion. Ĝi estas destino. Misio. Sopiro al pli bona mondo. Vera esperantisto ne fariĝas, sed naskiĝas, kaj li estas esperantisto jam antaŭ ol li lernis la lingvon*.

## Esperantistoj ĉirkaŭ la mondo 
**Esperantistoj laŭ la nacieco**
afganaj - albanaj - anglaj - argentinaj - aŭstraj - aŭstraliaj - bangladeŝaj - barataj - belgaj -belorusaj- bosnaj - brazilaj - britaj - bulgaraj - butanaj - ĉeĥaj - ĉinaj - danaj - estonaj - finnaj - frisaj - francaj - germanaj - hebreaj - hispanaj - hungaraj - irakaj - iranaj - irlandaj - islandaj - israelaj - italaj - japanaj - jugoslavaj - kamerunaj - kanadaj - katalunaj - kartvelaj - kimraj - kirgizaj - kolombiaj - koreaj - kostarikaj - kroataj - kubaj - litovaj - makedonaj - maldivaj - meksikaj- mongolaj - nederlandaj - nepalaj - norvegaj - okcitanaj - pakistanaj - persaj - polaj - portugalaj - rumanaj - rusaj - slovakaj - slovenaj - serbaj - serbokroataj - srilankaj - skotaj - sudafrikaj - svedaj - svisaj - tanzaniaj - turkaj - ukrainaj - usonaj - uzbekaj - vjetnamaj

## Vidu ankaŭ 
* *La Esperantisto* - la unua esperantolingva gazeto
* Nombro de Esperanto-parolantoj

## Referencoj 

Kategorio:Esperanto-movado
Gento

**Gento** havas diversajn signifojn:

***Gento (sociologio)** estas aparta popolo aŭ divido de nacio: grupo da familioj, supozeble devenaj de la sama prapatro, origine kune loĝantaj kaj regataj de unu estro. (Kp. etno, tribo.)
***Gento (urbo)** (nederlande: Gent [ĥent]) estas la ĉefurbo de la flandra provinco Orienta Flandrio en Belgio.

## Proverboj 
Ekzistas nur unu proverbo pri gento en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
Grilo

[eta|dekstra|[hejma grilo]]
[eta|[verda ksenogrilo]]
[eta|[arbara grilo]]

La **grilo** estas familio de insektoj kiu aniĝas en la subordo ensiferoj karakterizata per longa Oviskapto, ĉe la ininsektoj, malantaŭe, kiu estas ilo por meti ovojn. La grilobleko estas la **ĉirpo**.

## Kelkaj specioj 
* Kampa grilo *gryllus campestris*
* maskla kampa grilo
Ĝi estas pli ol 2&nbsp;cm longa, la kapo pli larĝas ol la Torako. Ĝia ĉirpado aŭdeblas ĝis proksimume 50 metroj. Ĝi estas la ununura grilo, kiu fosas terneston, ĝis 20-30 centimetrojn longa. Ĝi eliras el tiu, kiam suno varmigas, por manĝi, kanti ĉe la sojlo sur alcela teraso, geiĝi, post kio la ininsekto iras meti ovojn en la ternesto de la virinsekto.

Ĝi disvastiĝis kaj tre konatas en Mez-, Orient-, kaj Sud-Eŭropo.

* Hejma grilo *Acheta domesticus*
malpli granda kaj dika ol la kampgrilo, ĝi longas 1,6-2,0&nbsp;cm; Ĝia ĉirpado estas pli milda, kun neregulaj paŭzoj. Devena el Afganio, tiu grilo alvenis Eŭropon en la holdoj de spicoj portantaj ŝipoj, kaj sukcesis teni sin apud la fajrejoj en la domoj, kaj ĉefe en la panistejoj. Nun la favoraj lokoj rariĝas, sed nova ekevidentiĝis: en la koridoroj de la metroo, kie ĝi nutras per ĉiaj ruboj kaj cigaredostumpoj.
Beletre la kanto de la hejmgrilo iĝis bruo familiara de hejma apudfajra feliĉo kaj Charles Dickens eltiris el tio titolon de unu romano.

* Arbara grilo *Nemobius sylvestris*
malpli ol 1&nbsp;cm longa, lerta saltanto, en arbaroj de tuta okcidenteŭropo.
Ĝia ĉirpado estas interspacita per paŭzoj kaj similas kvazaŭ morsa mesaĝo. Ĝi nutras sin pere de sekaj folioj. Ĝia vivciklo daŭras du jarojn, kio estas esceptaĵo inter la ortopteroj.

* verda ksenogrilo

## Disklasado 
* familio *Gryllidae*
** subfamilio *Brachytrupinae*
** subfamilio *Cachoplistinae*
** subfamilio *Eneopterinae*
** subfamilio *Euscyrtinae*
** subfamilio *Gryllinae* - Grilinoj Hejma grilo
** subfamilio *Gryllomiminae*
** subfamilio *Gryllomorphinae*
** subfamilio †*Gryllospeculinae*
** subfamilio *Hapithinae*
** subfamilio *Itarinae*
** subfamilio *Landrevinae*
** subfamilio *Luzarinae*
** subfamilio *Malgasiinae*
** subfamilio *Nemobiinae* Nebobiinoj Arbara grilo
** subfamilio *Oecanthinae*
** subfamilio *Paragryllinae*
** subfamilio *Pentacentrinae*
** subfamilio *Phaloriinae*
** subfamilio *Phalangopsinae*
** subfamilio *Podoscirtinae* - Podoscirtinoj Verda ksenogrilo
** subfamilio *Pteroplistinae*
** subfamilio *Rumeinae*
** subfamilio *Sclerogryllinae*
** subfamilio *Tafaliscinae*
** subfamilio *Trigonidiinae*
* familio *Gryllotalpidae*
* familio *Mogoplistidae*
* familio *Myrmecophilidae*
* familio †*Protogryllidae*
* familio †*Baissogryllidae*

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.the-piedpiper.co.uk/th2f.htm 
* http://www3.starcat.ne.jp/~koten/ryosaipage/ryo27.html  
* http://www.suntory.co.jp/sfnd/gakugei/sha_fu0051.html  
vivadas griloj en la Pariza metroo!
eta|maldekstra|180ra|
Poluo

eta|250ra|Elverŝado de poluita akvo.
eta|250ra|Solidaj poluaĵoj.
[eta|250ra|[Karbo|Karbfabriko en Aŭstralio. La bruligado de karbo produktas karbonan dioksidon, kune kun ŝanĝiĝantaj kvantoj da sulfura dioksido.]]
**Poluo** aŭ **poluado** (sinonime *medimalpurigo*) estas danĝera malpurigo de vivesenca elemento de la naturo, kiel aero, akvo kaj grundo, en tiu kvanto, kiu kapablas modifi la originalan staton de tiu elemento, daŭre aŭ ne.

Ne konfuzu **poluon** kun **kontamino**, kiu estas infekto per substanco venena, iel danĝera por la sano, la medion (akvon, grundon, legomojn, brutaron…) 

## Specoj de poluo 
Estas multaj specoj de poluo, kiu estas dividata laŭ kialo aŭ loko kie ĝi okazas.

### Laŭ kialo 
La kialoj estas ofte interligitaj kun industria progreso: la elmeto de gasoj, kiuj norme estas malmulte difuzaj en la atmosfero.

### Laŭ loko 
#### Tutmonda poluo 
Estas ankaŭ specoj de poluo, kiuj nun havas efikojn tutmonde. Fama ekzemplo estas la pliiĝo de CO2, kiu akcentas la forcejan efikon, tiel ke la temperaturo nun estas entute pliiĝanta.

#### Akvopoluado 
[eta|250ra|Forĵetakvoj en [akvopurigejo.]]

Kiam la industrioj enmetas siajn kemiajn forĵetaĵojn en la akvofluaĵojn la ekosistemoj povas esti damaĝataj, kun damaĝoj ĉe la homoj. Ankaŭ kiam cisternoŝipo sinkigas la nafto, disperdiĝante, mortigas multajn bestojn.

Forĵetakvo estas ajna tipo de akvo kies kvalito estis tuŝata negative pro influo antropogena, tio estas de homoj. La forĵetendaj akvoj estas akvoj uzataj en hejmoj kaj en urboj, kaj la likvaj industriaj aŭ minaj rubaĵoj forĵetitaj, aŭ la akvoj kiuj estis miksitaj kun la antaŭaj (pluvaj aŭ naturaj akvoj). Ties gravo estas tia ke ĝi postulas sistemojn de kanaligo, traktado kaj eligo. Ties nula aŭ maltaŭga traktado generas gravajn problemojn de poluado.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ekstera efiko
* Love Canal
* Malsano de Minamata
* Marpoluado
* Plasta poluo
* Politika ekologio
* Rachel Carson
* Torrey Canyon
* Kentia palmo

Kategorio:Ekologio
Kategorio:Poluado
Ŝtono de Scone

**Scone** [sku:n] estas vilaĝo en centra Skotlando, nordoriente de Perth. La antikva parto de la vilaĝo, Old Scone, estas fama pro ŝtono kiu tie troviĝas, la t.n. **Ŝtono de Scone** aŭ **Ŝtono de l’ Fato** (*Stone of Scone* aŭ *Stone of Destiny* angle). Sur tiu ŝtono estis kronataj la reĝoj de Skotlando de Kanuto la 1-a ĝis Karlo la 2-a. Ĝi estis alportata al Londono fare de Eduardo la 1-a en 1296 kaj metata sub la kronadseĝon en la abatejo de Westminster.La ŝtonon oni transportis hejmen al Scone en novembro 1996.

Kategorio:Skotlando
Kategorio:Tronoj
Kategorio:Rokoj
Kategorio:Ŝtonaj objektoj
Ĥivo

**Ĥivo** (;  (*Ĥive*)) (alternativaj nomoj estas Ĥorezm, *Khorasam*, *Khoresm*, *Khwarezm*, *Khwarizm*, *Khwarazm* kaj *Chorezm*) estas urbo en Uzbekio, en la provinco Ĥorezmo. Ĥivo estis la ĉefurbo de la antikva regno Ĥorezmo. La tuta urbo kaj specife la historia centro Iĉon Kala estas deklarita Monda Kulturheredaĵo de UNESKO.

## Bildaro 

Dosiero:Urbo Ĥiva.jpg

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Trolebusa transporto en Urgenĉo

Kategorio:Urboj de Uzbekio
Kategorio:Ĥorezmo
Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Uzbekio
Braktearo

[eta|[infloreko|infloresko de la  Granda Astrantio (*Astrantia major*), ĉe kiu la involukraj folioj servas kiel prezentaparato.]]
 de sunfloro.]]
**Braktearo** (aŭ **involukro**  el la latina *Phylla involucri*) estas aro da brakteoj, sub floro aŭ floraro. La floraro (kapitulo, umbelo aŭ ciato) estas plej ofte ĉirkaŭata de pluraj involukrofolioj.  La tuto de la pseŭdo- verticilo nomiĝas **involukro**. Malofte ankaŭ unuopaj floroj estas ĉirkaŭataj de altfolioj, ekzemple ĉe  pulsatiloj (*Pulsatilla*) aŭ Hepatiko (*Hepatica*). Se ili ĉirkaŭas unuopan floron per  kaliko, kiel ĉe  Malvoj (*Malva*) kaj Skabiozoj (*Scabiosa*), la involukro nomiĝas ekstera kaliko. 

Involukraj folioj havas jenajn familiojn:Asteracoj (Asteraceae), Dipsacoj (Dipsacaceae) kaj Apiacoj (Apiaceae). Ĉe la Apiacoj la altfolioj de la umbeloj nomiĝas involukro (involucrum), tiu de la umbeletoj  involukretoj (involucellum). Kelkfoje la involukro havas taskon de prezentaparato, ekzemple ĉe la granda astrantio (*Astrantia major*). Ĉe tiu planto ĝi ankaŭ havas okulfrapan koloron por allogi la polenigantojn. La Arktioj (*Arctium*) havas transformitaj altfolioj kiuj servas kiel lapfermilo, por ke la fruktoj alkroĉiĝas ĉe la felo de bestoj kaj servas kiel disvastigmeĥanismoj de planto . 

Modifiĝintaj brakteoj aŭ braktearoj: 
* kupulo (ekzemple ĉe la kverko)
* spato (ekzemple ĉe la maizo)

## Referencoj 
## Literaturo 
* M.A. Fischer, K. Oswald, W. Adler: *Exkursionsflora für Österreich, Liechtenstein und Südtirol*. Dritte Auflage, Land Oberösterreich, Biologiezentrum der OÖ Landesmuseen, Linz 2008, S. 76, ISBN 978-3-85474-187-9

## Vidu ankaŭ 
* brakteo

Kategorio:Plantomorfologio
Brakteo

eta|Brakteoj de *Rhinanthus minor*
**Brakteo** estas subflora folio piede de floro aŭ de floraro, ordinare simpla, skvamforma kaj kunformanta la floron, en kies angulo elkreskas la floroj aŭ flortigoj. Kiam pluraj brakteoj ĉirkaŭas floron aŭ floraron, tio estas *involukro* aŭ *braktearo*.
*Brakteeto* estas dua eta brakteo.

## Vidu ankaŭ 
* involukra folio
* glumo

Kategorio:Plantomorfologio
Al-Biruni

**Abu r-Rajhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni** (; naskiĝis la 15-an de septembro 973, mortis la 13-an de decembro 1048) estis ĥorezma matematikisto, astronomo, fizikisto, universala klerulo kaj enciklopediisto naskita en Ĥorezmo (nuntempa Uzbekio).

Lige al la tiutempa politika situacio (gaznavidaj atakoj al Barato), Biruni pasigis en Barato multe da tempo. Alpropriginte sanskriton, li studis la hindan filozofion kaj religion. Dum ĉi tiu esplorado, pli frue ekkoninte aliajn grandajn kulturojn, li akiris proprajn konvinkojn kvazaŭ antaŭigantajn skolastikismon  kaj eĉ evoluismon. Kiel historiisto detale priskribis la periodon de postaj Sasanidoj kun enpaŝo de persa filozofo Mazdak. Li okupiĝis ankaŭ pri geologio, mineralogio esplorante antaŭ ĉio valorŝtonojn, tre precize por tiutempo difinante ilian durecon kaj specifan pezon: tiukadre li dezajnis la unuan piknometron. Li prezentis ankaŭ provon klarigi ekziston de travideblaj gemoj kiel efekton de solidiĝo de likvaĵoj. Tre kritike rilatis al konvinkoj pri kuraca influo de gemoj kaj mineraloj. Li verkis ankaŭ traktatojn pri matematiko, farmakologio, astronomio kaj astrologio.

Kategorio:Universalaj kleruloj
Kategorio:Persaj astronomoj
Kategorio:Persaj geografoj
Kategorio:Persaj fizikistoj
Kategorio:Persaj matematikistoj
Kategorio:Persaj filozofoj
Kategorio:Persaj astrologoj
Kategorio:Hindologoj
Kategorio:Iranaj antropologoj
Kategorio:Ĥorezmo
Parfumo

[dekstra|eta|250px|[Bretaro de parfumoj]]
**Parfumo** (aŭ **tualetakvo**) estas bonodora substanco, solvita en alkoholo aŭ en oleo ks, kaj uzata kiel plaĉigilo. *Das Parfum, die Geschichte eines Mörders* (La Parfumo – La Historio de Murdisto) estas romano de la germana verkisto Patrick Süskind; ĝi estis kinigita en La Parfumo – La Historio de Murdisto (2006).

Parfumisto estas persono, kiu kreas parfumkomponaĵojn, ellaboras ideojn por novaj parfumoj, kaj/aŭ vendas parfumojn.

Ingrediencoj uzitaj por la elfaro de parfumoj:

* Ambro
* Artemizio
* Bigarado (oranĝfloro)
* Citrono
* Jasmeno
* Kardamomo
* Konvalo
* Lavendo
* Mosko
* Rozo
* Siringo
* Tabako
* Violo
* Zingibro

## Parfumklasoj 
EdP *Eau de Parfum* ~15% je esenco kun bazo de alkoholo

EdT *Eau de Toilette* ~10% je esenco

EdC *Eau de Cologne* ~5%; reg. nomo (TM) *Echt Kölnisch Wasser*; kolonjakvo (citrusa aromo inter alie)

EdS *Eau de Solide* ~1% esenco kun bazo de alkoholo/jojobo; reg. nomo (TM) 'EdS'.

## Eksteraj ligiloj 
* Erkek Parfümleri
* De incenso al moderna parfumo, fare de Rudi Hauger.

## Vidu ankaŭ 
* Incenso
* Komiforo
* Mosko


Kategorio:Kosmetiko
Kolonjakvo

**Kolonjakvo** (franca lingvo: *Eau de Cologne*, germana lingvo: *Kölnisch Wasser*) aŭ **odekolono** estas speco de malforta parfumo kiu originale devenis el Kolonjo, Germanio, kaj estas difinita de ĝia norma koncentraĵo de 2-5% esencaj oleoj.

Dosiero:1811-Rosoli-Flacon.jpg|
Dosiero:Maison Farina.jpg|
Dosiero:Eau-de-Cologne-Rosoli.jpg|
Dosiero:Farinahaus.jpg|

## Referencoj 
Kategorio:Parfumoj
Patriotismo

[eta|Statuo pri patriotismaj politeknikaj lernejanoj defendintaj la urbon [Parizo dum la jaro 1814]]
**Patriotismo** (aŭ **patrioteco**, **patrujismo**, **landamo**) laŭ la Plena Vortaro de Esperanto estas la "amo al patrujo kaj inklino servi al ĝi". La anoj de patriotismo estas **patriotoj**.

Konstitucia patriotismo estas koncepto de la germana politiksciencisto Dolf Sternberger difinita en 1979, kiun sukcese disvastigis la filozofo Jürgen Habermas dum la 1980-aj jaroj. La patrioteco de civitanoj, loĝantoj aŭ individuoj, kiuj alproprigas la konstitucian patriotismon, rilatas ne al iama komuna historio aŭ etna deveno, sed al iliaj komunaj valoroj de demokratia karaktero aperigitaj en la konstitucio.

Ludoviko Lazaro Zamenhof post la Universala Kongreso de Esperanto en Kembriĝo dum somero 1907 en la Londona Gildohalo diris:

Julio Baghy, en la facila legolibro *La Verda Koro*, aldonis:

## Vidu ankaŭ 
* Kristanismo kaj patriotismo (Tolstoj)
* Hejmlando
* Nacio
* Nacia identeco
* Naciismo
* Banala naciismo

## Eksteraj lingiloj 
Patriotismo: Ĉu ĝermo de ŝovinismo?, revuo Kontakto, 2012:1

## Referencoj 
Kategorio:Naciismo
Gubernio Aichi

La **gubernio** **Aichi** (japane: 愛知県, prononco , en transliterigo Hepburn *Aichi-ken*, esperantigeble al **Ajĉo**) situas en Japanio. Ĝi situas en la regiono Chūbu. La gubernia ĉefurbo estas Nagojo.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Nomo 
La nomo Aichi (愛知) laŭvorte signifas "amon" (愛, *ai*) kaj "saĝon/scion" (知, *chi*). Oni diras, ke ĝi devenas de antikva poemo de Imperiestro Tenji, kiu menciis "*Aichi-gata*" (愛知潟), aludante al laguno aŭ golfeto en la regiono, sugestante historian ligon al ĝiaj abundaj akvofontoj kaj fruktodonaj teroj.

## Industrio 
* Aŭtomobila - *Toyota*: la plej granda aŭtofabrikanto en Japanio situas en Tojota (urbo).

## Geografio 
### Urboj 
Atentu ke la nomoj de la guberniaj urboj ankoraŭ devos esti ŝanĝataj al transskribado Hepburn, se mankas ekstera referenco por esperantlitera latinigo.

* Nagojo (gubernia ĉefurbo)
* Ama
* Anĝo
* Aisai
* Cuŝima
* *Chiryū* [Ĉiriuŭ]
* Ĉita
* Gamagori
* Handa
* Hekinan
* Iĉinomija
* *Inazawa* [Inazava]
* Inujama
* *Iwakura* [Ivakura]
* Jatomi
* Karija
* Kasugai
* Kijosu
* Kitanagojo
* Komaki
* Kōnan'
* Mijoŝi
* Nagakute
* Niŝio
* Nisŝin
* Okazaki
* Ōbu
* *Owariasahi* [Ovariasahi]
* Seto (Ajĉio)
* Ŝinŝiro
* Tahara
* Takahama
* Tokoname
* Tokai (Ajĉio)
* Tojoake
* Tojohaŝi
* Tojokava
* Tojota

eta|
eta|
eta|Expo 2005

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Honŝuo
Kategorio:Gubernioj de Japanio