Pintupi-luritja

[384px|eta|dekstra|Haasta Klifo aŭ *Ikuntji* (okcidente al [Alice Springs, Aŭstralio), kien la Pintupi transloĝiĝis antaŭ la 1980-aj.]]
**Pintupi-luritja** estas aŭstralia indiĝena lingvo. Ĝi estas unu el la ŭatiaj lingvoj de la granda sudokcidenta pama-nungaa lingvaro.

*Pintupi* aludas al ia okcidenta dezerto lingvo, kiun parolas la indiĝenaj aŭstralianoj kies tradiciaj landoj estas inter Lago MacDonald kaj Lago Mackay, el Monto Liebig en la Norda Teritorio al Puto Jupitero (okcidente de Polokaj Montetoj) en Okcidenta Aŭstralio.

Ĉi tiuj homoj transloĝiĝis (aŭ estis devigita transloĝiĝi) al la indiĝenaj komunumoj de Papunja kaj Haasta Klifo en la okcidento de la Norda Teritorio dum la 1940-aj tra la 1980-aj jaroj. La finaj pintupi homoj forlasis ilian tradician dezertvivon kaj venis Kivirkuran en 1984.

Dum la lastatempaj jardekoj ili revenis al iliaj tradiciaj landoj kaj starigis la Nordan Teritorian komunumon de Kintore (en pintupi lingvo nomata kiel Ŭalunguru) kaj la Okcidentan Aŭstralian komunumojn de Kivirkura kaj Puto Jupitero (en pintupi, Puntutjarpa).

Pro proksima kontakto kun lingvanoj de areranta, ŭaralpiri kaj aliaj okcidentaj dezertaj lingvoj, la infanoj de Papunja kaj Haasta Klifo lernis novan varieton de pintupi lingvo, kiun oni hodiaŭ nomas *pintupi-luritjan.* Ĉi tiu lingva vario sekvis okcidente la popolon, tiel ke plej pintupilingvaj homoj nuntempe parolas pintupi-luritjan, kvankam klara distingo restas inter la okcidentaj kaj orientaj dialektoj.

## Fonologio
Kenneth kaj Leslej Hansen prezentis la fonologion de la pintupi lingvo sur bazo de praktika laboro kiun ili faris 1967-68 en Papunja, Norda Teritorio. Pintupi havas 17 konsonantajn fonemojn.

### Konsonantoj
Kie simboloj de la literuma sistemo de la Hansenoj malsamas la glifojn de la IFA, la simboloj montriĝos inter krampoj.

La lamino-alveolaroj ofte palatiĝas, kaj  ofte alofonas afrikate kiel . La trila  kutime havas unu kontakton (tio estas, frapeta ) en ordinara parolado, sed havas multoblajn kontaktojn (vera trilo) en malrapida, emfaza aŭ kolera parolado. La retroflekso-alproksimanto  eble ankaŭ realiĝas kiel frapeta . Hansen kaj Hansen nomas la retrofleksojn kiel "apiko-kupolaloj" (angle *apico-domal*.)

### Vokaloj
Pintupi havas ses vokalajn fonemojn, tri longajn kaj tri mallongajn; ĉiuj estas monoftongoj (puraj vokaloj) je la fonema nivelo. Denove, kie ili malsamas la fonemajn glifojn, oni enkadriĝos en krampoj la simbolojn kiun uzas la praktika ortografio.

Oni senvoĉas la mallongajn vokalo-fonemojn kiam ili estas vortofinaj fine de propozicio, kiel en  «Li fine [venis] al tendaro,»  «Ni ĉiuj [alportis] akvon al li,» kaj  «Ĝi estis proksimaĵo.» Oni rotiĝas mallongajn vokalojn antaŭ retrofleksoj, kiel en  «arbo (de komuna tipo)»,  «ia lanco», kaj  «ŝirmo».

La vasta vokalo  diftongiĝas al  kaj  antaŭ  kaj , respektive, kiel en  «senŝeligu [ĝi]» kaj  «malvarmaj cindroj».

### Ortografio
La Hansenoj evoluigis literumon sistemon pri siaj eldonaĵoj, kiu inkluzivas vortaron, gramatiko-skizon kaj partojn de la Biblio. Dulingva lernejo en la regiono ankaŭ uzas ilian ortografion, precipe en ĝia eldonadcentro. La supraj tabloj de konsonantoj kaj vokaloj ilustras la ortografion.

[213px|eta|maldekstra|Lago Mackay en [Okcidenta Aŭstralio — porcio da tradiciaj landoj de la Pintupi. &nbsp; &nbsp; Foto: NASA]]
### Fonotakso
La pintupi lingvo havas sole du eblan silabtipojn: K-V (konsonanto antaŭ vokalo) kaj K-V-K (konsonanto-vokalo-konsonanto). En la mezo da vorto,  kaj  eble aperos en la silaba finaĵo nur kiam samorgana plozivo sekvas, kiel en  «maldekstra flanko» kaj  «muso». Alie, sole koronalaj sonorantoj eble aperos en la silaba finaĵo. Ĉiuj konsonantoj krom la apiko-alveolaraj kaj  povas aperi vortounue; nur koronsonorantoj (escepte ) aperas vortofine. Tamen, fine de propozicio oni aldonas la silabon  al konsonantfinaj vortoj, tiel konsonantoj ne aperos en propoziciofina pozicio.

Mallongaj vokaloj povas aperi ie ajn en la vorto; longaj vokaloj aperas sole en la unua silabo (kiu akcentiĝas), kiel en  «aglo» kaj  «malklera».

### Fonologiaj procezoj
Kiam sufiksunua  sekvas radikfinan konsonanton, la  asimilas en ĝia loko de artikulacio al la antaŭa konsonanto, kiel en  →  «pli juna samgepatrido (transitiva subjekto)» kaj  →  «ĉe la spiritejo». Tamen, la sinsekvo  kunfandiĝas kun simpla rezulto de , kiel en «ĉe Tjintar».

Kiam du identaj K-V sinsekvoj renkontas ĉe vortlimo en rapida parolado, ili travivas haplologion kaj kunfandiĝas en unu vorto, kiel en  →  «grimpigis en la aŭto» kaj  →  «ĉirkaŭis la mezon». Kiam  sekvas lamino-alveolaro aŭ  en la vortfina silabo kaj la sekvanta vorto komencas kun , oni forigas la vortounua , kaj la du apudaj -sonoj kombinas en longa , kiel en  →  «Ili ĉiuj venis» kaj  →  «ne okcidente».

### Prozodio
Pintupi vortoj akcentas la unuan silabon. En zorgema parolado, ĉiu dua sekvanta silabo (tio estas, la tria, la kvina, la sepa, ktp.) povas ricevi neĉefan akcenton, sed la neĉefa akcento neniam falas sur la vortfina silabo, kiel en  «bonfare de Tjakamara» kaj  «pro bopatrino». Tamen, la partiklo  (kiu indikas subjektŝanĝon) ne ricevas akcenton kiam ĝi estas la unua morfemo en propozicio, kiel en  «[li] iris.»

## Referencoj
## Literaturo 
* K. C. kaj L. E. Hansen, *The Core of Pintupi Grammar* (Gramatiko), Institute for Aboriginal Development, Alice Springs: 1974.
* K. C. kaj L. E. Hansen, *Pintupi/Luritja Dictionary* (Vortaro), Institute for Aboriginal Development, Alice Springs: 1978.
* K. C. kaj L. E. Hansen, *Katutjalu Watjantja Yirrititjanu,* Lutheran Publishing House, Adelaide: 1981.

Kategorio:Pama-nungaa lingvaro
Kategorio:Endanĝerigataj lingvoj