open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
-50

En la jaro **50 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Lukrecio publikigis la *De Rerum natura*.
* Kikero diris ke oni vidis lumojn sur la ĉielo.
* En la jaro -51 aŭ -50 finiĝis la Gaŭla Milito inter la armeo de la Romia Imperio, gvidata de la armeestro Julio Cezaro, kiuj celis konkeri la keltan Gaŭlion, kaj ties loĝantoj, kiuj defendis sin sub gvido de la armeestro Vercingetoriks. Venkanto de la milito estis la romia armeo, kiu tiel firmigis sekvan plurjarcentan romian regadon de Gaŭlio. La fakte decida batalo de la milito, la batalo de Alesia, jam okazis dum la alfrua somero de la jaro -52.

## Naskiĝoj 
## Mortoj
-90

En la jaro **90 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Sima Qian

Kategorio:9-a jardeko a.K.
-95

En la jaro **95 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* *Antioko la 10-a* kaj *Demetrio la 3-a* iĝis imperiestroj de Seleŭkio.

## Naskiĝoj 
* Katono la Plijuna

## Mortoj 
* Tigrano la 1-a, reĝo de la antikva regno Armenio

Kategorio:10-a jardeko a.K.
-99

En la jaro **99 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj
* Lukrecio

## Mortoj 
Kategorio:10-a jardeko a.K.
Marcos Malke Cramer

**Markos Malke KRAMER** (oficiala nacilingva formo: **Marcos Malke CRAMER**, naskiĝis la 27-an de junio 1984 en Bonaero) estas german-argentina esperantisto kaj membro de la Akademio de Esperanto.

Kramer esperantistiĝis en oktobro 2000. De decembro 2001 ĝis decembro 2002 ri estis la interreta respondeculo de la Germana Esperanto-Junularo, kaj de oktobro 2003 ĝis decembro 2006 ri estis la estro de la Interreta Komisiono de la Germana Esperanto-Junularo. De decembro 2006 ĝis junio 2009 ri estis la redaktisto de TEJO Tutmonde. En 2010 elektita ri estis membro de la Akademio de Esperanto. Ekde 2011 ri en Esperantujo uzas la parte Esperantigitan nomformon "Markos Kramer".

De 2003 ĝis 2007, Kramer studis matematikon kaj filozofion en Oksfordo, Britujo. En 2013 ri doktoriĝis pri la komput-lingvoscienca kaj logika analizado de matematikaj tekstoj en Bonn, Germanujo. De 2013 ĝis 2018 ri laboris kiel esploristo pri komputoscienca logiko ĉe la Universitato de Luksemburgio, kaj de 2018 ĝis 2024 en la Teĥnologia Universitato de Dresdeno. Ekde Aŭgusto 2024 ri laboras kiel programisto kaj fakulo pri formala programcertigado ĉe secunet Security Networks, firmao por sekuraj komuniksistemoj.

Kramer kreis la planlingvojn Loglio (inter 2003 kaj 2005) kaj Dunianto (inter 2017 kaj 2025, publikigita en 2025). Ri estas kunaŭtoro (kun Robin van der Vliet) de la Terminaro pri Seksa Identeco kaj Seksa Orientiĝo por esperanto-parolantoj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Retpaĝo pri Kramer ĉe la retpaĝaro de la Universitato de Luksemburgio
* Pri neduumeco kaj plurlingvismo en la familio kun Markos Malke Kramer, de la podkasto Radikala Tenero de Carolin Weemeyer kaj Stela Besenyei-Merger

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Naskiĝintoj en Argentino
Kategorio:Germanaj vikimedianoj
-98

En la jaro **98 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Platono verkis Phaedon.

## Naskiĝoj 
## Mortoj
* Kaika Imperiestro de Japanio
Kategorio:10-a jardeko a.K.
-96

En la jaro **96 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:10-a jardeko a.K.
-93

En la jaro **93 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Gaius Valerius Flaccus kaj Marcus Herenius iĝis konsuloj;
* Ribelo en Judujo;

## Naskiĝoj 
## Mortoj
Kategorio:10-a jardeko a.K.
-92

En la jaro **92 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Filipo la 1-a Epiphanes Phialdelphos iĝis imperiestro de Seleŭkio

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:10-a jardeko a.K.
-91

En la jaro **91 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Komenco de Marsika milito en Itala duoninsulo.
* Gortazo la 1-a iĝis estro de partoj

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Marcus Livius Druso

Kategorio:10-a jardeko a.K.
-89

En la jaro **89 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Fino de la Socia Milito en Italio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:9-a jardeko a.K.
-88

En la jaro **88 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Lucio Kornelio Sulao iĝis konsulo.
* Mitridato la 6-a de Ponto, reĝo de Ponto atakis Romion.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Mitridato la 2-a de Partujo

Kategorio:9-a jardeko a.K.
-97

En la jaro **97 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Gnaeus Cornelius Lentulus kaj Publius Licinius Crassus iĝis konsuloj en Romo.
* Sujin iĝis Imperiestro de Japanio, unua akceptita kiel reala de modernaj historiistoj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:10-a jardeko a.K.
-86

En la jaro **86 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Marius kaj Cinna kaptas Romon kaj farigas mem konsuloj, post buĉi multajn patriciojn.
* Unua Mitridata Milito: Romia armeo de Lucius Cornelius Sulla venkas pontan armeon de Arĥelao en batalo de Chaerona.
* Sulla monerigas la trezoron de Delfo.
* Sulla akiras Atenon.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* 13-a de januaro: Marius, per natura morto.

Kategorio:9-a jardeko a.K.
-87

En la jaro **87 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Eko de politika krizo en Partio.

* Antioko la 12-a iĝis imperiestro de Seleŭkio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Mitridato la 2-a imperiestro de la partoj

Kategorio:9-a jardeko a.K.
-82

En la jaro **82 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj
* Vercingetoriks, ĉefo de la tribo Arvernoj (proksima dato) (m. 46 a.K.)

## Mortoj 
Kategorio:9-a jardeko a.K.
-81

En la jaro **81 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Lucio Kornelio Sulao iĝis ĉiama diktatoro.
* Alerio iĝis romia kolonio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:9-a jardeko a.K.
-80

En la jaro **80 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Pompejo (urbo) iĝis romia kolonio;

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Filono el Lariso

Kategorio:8-a jardeko a.K.
-79

En la jaro **79 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:8-a jardeko a.K.
-78

En la jaro **78 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Mario revenis al Romo.
* Orodo la 1-a iĝis imperiestro de Partio

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Lucio Cornelio SULAO
* Gortazo la 1-a imperiestro de partoj

Kategorio:8-a jardeko a.K.
-77

En la jaro **77 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Pompeo nomiita prokonsulo de Hispanio.
*Sanatruco iĝis imperiestro de Partio.

## Naskiĝoj
## Mortoj
*Orodo la 1-a, imperiestro de Partio
Kategorio:8-a jardeko a.K.
Kulto

**Kulto** estas sistemo de omaĝaj aŭ respektaj praktikoj (ceremonioj, ritoj, preĝoj), per kiuj homoj esprimas sian respekton al dio, diaĵo aŭ speciala persono mita aŭ reala, aŭ eĉ senvivaĵo aŭ fenomeno al kiu estas agnoskata dimensio de supera graveco, eminenteco aŭ sankteco. Kulto estas unu el la elementoj de religioj. En vasta senco, la termino oni povas apliki al moralaj valoroj, (ekzemple de justeco) aŭ sociaj valoroj (ekzemple de la patrio).

Kulto venas el la latina *cultus*, devenanta de la verbo *colere*, kiu signifas « kultivi » « kulturi » kaj ankaŭ « kulti ».

Kiam temas pri movadoj, organizaĵoj aŭ societoj (kio povas inkluzivi politikajn kuntekstojn, kiel ekzemple "Personokulto"), ĝi povas havi malestima senco.

Kiam temas pri religioj kiuj iel apartiĝas de la tradiciaj religioj ĝi ankaŭ povas havi iom malestima senco, ĉikaze ĝi povas esti sinonimo de sekto.

**Vidu ankaŭ: novaj religiaj movadoj**
* Nova Erao
* Scientologio
* Spiritismo
* Urantio

## Vidu ankaŭ 
* Historio de religioj
* Religia fanatikismo

Kategorio:Politiko
Kategorio:Religio
David Blunkett

eta|David Blunkett en 2015
**David BLUNKETT** (naskiĝis la 6-an de junio 1947) estas parlamentano por la Brita Laborista Partio. Li estas denaska blindulo.

Blunkett naskiĝis en la urbego Sheffield en malriĉa familio ĉar lia patro mortis en industria akcidento. Li edukiĝis en specialaj lernejoj por blindaj infanoj en Sheffield kaj Shrewsbury. Liaj vivŝancoj ŝajnis limigitaj tamen li gajnis lokon ĉe la Universitato de Sheffield kaj fariĝis la plej unua elektita ano de la konsilantaro de la urbego kiam li havis 22 jarojn.
Li fariĝis tre bonkonata tra la lando kiel maldekstrema konsilantara gvidanto en la 1980-aj jaroj kaj estis elektita al la Nacia Estrara Komitato de la Laborista Partio.

En 1987, dum nacia balotado li elektiĝis kiel parlamentano por la elektodistrikto Brightside en Sheffield. Li fariĝis la registara proparolanto pri loka administrado kaj en 1992 aliĝis al la opozicia paroministraro kun respondeco pri sanaferoj kaj en 1994 prenis respondecon pri edukadaj aferoj.
Li kombinas fervoron por reformado kun konservativa sinteno pri sociaj aferoj kaj fariĝis favorato de la nova ĉefo de la Laborista Partio, Tony Blair.

Post la grandega venko de la Laborista Partio en la nacia balotado en 1997 li fariĝis la unua blinda brita ministro kiel Ministro por Edukado kaj Laboro. Tio estis grava posteno en registaro kies ĉefministro Tony Blair priskribis siajn prioritatojn kiel “edukado, edukado, edukado” kaj samtempe promesis malgrandigi la nombron de infanoj en ĉiu klaso tra la lando.
Fakte, universitata edukado fariĝis la plej polemika afero por Blunkett ĉar li proponis ke studentoj pagu por instruado – tradicie tio estis senpaga.

En 2001 Blunkett promociiĝis kaj fariĝis Ministro pri Enlandaj Aferoj. Enmigrado kaj azilpetantoj estis kaj restas gravaj problemoj por Blunkett kaj li proponis novajn leĝojn por limigi neleĝan enmigradon kaj la rajtojn de azilpetantoj. Li ankaŭ proponis enkonduki nacian indentigan karton. Ambaŭ aferoj provokis fortajn debatojn kaj kritikojn.

La gvidhundoj de Blunkett fariĝis konataj vizitantoj al la parlamentejo sed kutime lia blindeco ne estas rimarkinda afero.

Kategorio:Britaj politikistoj
Kategorio:Blinduloj
Kategorio:Membroj de la brita parlamento
Natura lingvo

**1.** En komunlingva uzo, kaj ankaŭ en lingvoscienco, **natura lingvo** estas lingvo, kiu ne estas intence konstruita sed kiu aŭ evoluis kiel parto de kulturo de iu etno, kies anoj parolas ĝin kiel denaske akiritan gepatran lingvon (etna lingvo), aŭ kiu kreiĝis spontanee, kiam homoj alstrebis interkomuniki. Tiel kreiĝas piĝinaj lingvoj, kreolaj lingvoj kaj ĝemelaj lingvoj. La atributo *natura* do ne rekte celas la ecojn de la lingvo, sed la transdonon de la lingvo de unu generacio al la sekva aŭ la estiĝon de la lingvo.

Esperanto ja estas konstruita lingvo, tamen iuj konsideras ĝin ankaŭ kiel *naturan lingvon* pro la ekzisto de denaskaj parolantoj kaj pro aliaj kialoj. Por aliaj, la sama lingvo do ne estas natura, ankaŭ se ĝia uzado estas precize la sama kiel tiu de denaskaj parolantoj. Ankaŭ fremda etna lingvo, kiun oni akiris per pli aŭ malpli formala instruado, ne estas natura lingvo por oni mem.

**2.** En certaj lingvistikaj kuntekstoj, en kiuj temas pri la ecoj de lingvoj, **natura lingvo** estas lingvo, kies ecoj estas konformaj al la antaŭdispono por lingvo, kiun havas la specio, kaj plej ofte temas pri la homa specio. Tiuj lingvaj ecoj montriĝas en la *etnaj lingvoj*, kaj pli komplete en la lingvaj universaloj observeblaj en la aro de ĉiuj etnaj lingvoj. Laŭ tiu difino, oni povas nomi Esperanton natura lingvo, se oni konsideras ĝiajn ecojn konformaj al tiuj de etnaj lingvoj kaj al la homa antaŭdispono por lingvo. Ekzistas aliaj paroleblaj konstruitaj lingvoj, ekzemple kelkaj el la filozofiaj kaj logikaj lingvoj, kies ecoj esence malsamas al tiuj de etnaj lingvoj, kaj kiuj ankaŭ en tiu senco ne estas *naturaj lingvoj*.

Laŭ ambaŭ difinoj (*1* kaj *2*), ankaŭ skribaj lingvoj en si mem ne estas naturaj lingvoj.

**3.** Ofte, antaŭ ĉio en komputilteknikaj kuntekstoj, la termino **natura lingvo** signifas iun ajn lingvon (parolan, gestan, skriban), kiun homoj uzas inter si, dum programlingvoj kaj komputilaj lingvoj estas konsiderataj *artefaritaj*.

Kelkaj planlingvoj ricevis la nomon "Natura lingvo":

* Natural;
* Natura lingvo;
* Natura patrina lingvo;
* Natura universala lingvo;

Laŭ la unua difino ĉi supre, la atributo *natura* impresas kiel paradoksa en tiuj nomoj. Laŭ la dua difino ĝi ne estas paradoksa, se la koncerna lingvo konformas al la universaloj de etnaj lingvoj.

Pro malklaraj ideoj pri la du unue menciitaj sencoj, multaj homoj, precipe esperantistoj ne emas uzi la terminon *natura lingvo*, escepte en la tria senco, kaj esperantistoj ofte ankaŭ evitas nomi Esperanton *konstruita* aŭ *artefarita* lingvo, ĉar homoj povus malprave pensi ke tia lingvo ne estas parolebla.

## Vidu ankaŭ 
* Formala lingvo
* Komputa lingvoscienco
* Natur-lingva prilaborado

Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Komputila lingvistiko
Kategorio:Formalaj lingvoj
Kategorio:Programlingvoj
Kategorio:Lingvotipoj
Kategorio:Interlingvistiko
Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Gerilo

eta|400x400ra|Gerilo dum la Duoninsula Milito, pentrita de portugala artisto Roque Gameiro. La termino "gerilo" estis kreita dum ĉi tiu konflikto, kiu okazis komence de la 19a jarcento.
**Gerilo** estas milito lanĉita de malgrandaj batalgrupoj, disigitaj tra iu regiono, sen fronta linio. La ĉefaj taktikoj de gerilo estas embusko kaj sabotado.

## Etimologio 
La vorto devenas el la hispana *guerrilla*, kiu signifas *"militeto"*. Ĝi estiĝis dum la hispana rezistado al la franca invado de Napoléon Bonaparte komence de la 19-a jarcento. La taktikoj, kompreneble, ekzistis de longe antaŭe.

## Celo 
La fina celo de gerilo estas skui kaj eventuale renversi establitan reĝimon. Grava faktoro por tiu sukceso estas la popola apogo, kiun la gerilanoj povas akiri, por sinkaŝado for de la oficiala armeo kaj provizado de manĝaĵoj kaj informado pri la malamikoj.

## Vidu ankaŭ 
* Improvizita eksploda aparato
* Milito
* Partizano
* Terorismo
* Vjetnama milito

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.reuters.co.uk/newsPackageArticle.jhtml?type=topNews&storyID=584330&section=news  
* http://www.kimsoft.com/guerilla.htm .
* http://www.baader-meinhof.com/students/resources/print/minimanual/manualtext.html  
* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/27/newsid_3891000/3891055.stm
Rozeta ŝtono

eta|La Rozeta ŝtono: supre hieroglifoj (14 linioj), meze demotika skribo (32 linioj), sube greka skribo (54 linioj). Stato antaŭ la restaŭrado: blanka skribo sur nigra fono.
eta|Ebla rekonstruado de la originala steleo

La **Rozeta ŝtono** estas granita (fakte granodiorita) ŝtonplato malkovrita en **Raŝido** (arabe *Raŝid*, france *Rosette*), Egiptio, kiu mezuras 114 x 72 cm kaj portas inskribojn de la sama teksto en tri skriboj (egiptalingve per hieroglifoj kaj egipta demotika skribo kaj helenlingve per greka skribo) (de supre suben).
Ĝi estas el lagida (t.e. helenisma Egiptio) epoko.

Ĉar la greka estis konata, la ŝtono ofertis ŝlosilon por atingi la komprenon de la hieroglifoj. Pri tio sukcesis kiel unua Jean-Francois Champollion en la jaro 1822 kaj tiel ekkonigis al la moderna mondo la egiptan civilizon, post kiam Thomas Young jam faris la unuajn decidajn paŝojn al la deĉifrado. "Rozeta ŝtono" estas tial metaforo por ponto-ilo inter malsamaj komuniksistemoj. La Ŝtono estas videbla en la Brita Muzeo.

La helenisma reĝo Ptolemeo la 5-a venis al majoritato en 196 a.K. kaj estis kronita kiel faraono en Memfis, okazo rememorita pere de la kreado de la Rozeta ŝtono. Tiu enhavas gravan informon pri impostoj, nome unu el la plej fruaj dokumentoj prie.

[eta|maldekstre|La giganta kopio de [Rozeta ŝtono en *Place des écritures* (Placo de la Skribaĵoj), Figeac (Francio).]]
En la urbo Figeac troviĝas sur placeto (*Place des écritures*, "Placo de la skriboj") giganta reprodukto de la Rozeta ŝtono farita de Joseph Kosuth.

## Vidu ankaŭ 
* arkeologio
* hieroglifoj
* skribo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ancientegypt.co.uk/writing/rosetta.html 
* http://pw1.netcom.com/~qkstart/rosetta.html  

Kategorio:Antikva Egiptio
Kategorio:Egiptologio
-57

En la jaro **57 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Tri Reĝlandoj de Silla (aŭ Shilla), Kogurjo, kaj Baekje ekekzistis, kaj ankaŭ la ĉefaro nomita Gaya en Koreio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Kleopatra VI-a de Egiptio

Kategorio:6-a jardeko a.K.
-59

En la jaro **59 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Gajo Oktavio, patro de Aŭgusto Cezaro

Kategorio:6-a jardeko a.K.
-61

En la jaro **61 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:7-a jardeko a.K.
-58

En la jaro **58 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Mitridato la 3-a (parte, 𐭌𐭄𐭓𐭃𐭕 Mihrdāt) iĝis imperiestro de la partoj
* Komenciĝis la Gaŭla Milito inter la la armeo de la Romia Imperio, gvidita de la armeestro Julio Cezaro, kiu celis konkeri la keltan Gaŭlion unuflanke, kaj ties loĝantoj, kiuj defendis sin sub gvido de la helveta armeestro Vercingetoriks aliflanke. La milito finiĝis per kapitulacio de Vercingetoriks kaj konkero de Gaŭlio kaj Helvetio.

## Naskiĝoj 
* Dongmjeong (), estonta reĝo de Kogurjo
## Mortoj 
* Fraato la 3-a (parte 𐭐𐭓𐭇𐭕, Frahāt), imperiestro de Partio

Mithridates III coin transparent.png|
Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea.jpg|

Kategorio:6-a jardeko a.K.
-65

En la jaro **65 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Julio Cezaro fariĝis *aedilis curulis.*

## Naskiĝoj 
* decembro: Horacio

## Mortoj
-66

En la jaro **66 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Pompeo ekis batali kontraŭ piratoj kaj konkeris okcidentan Kartvelion.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
Kategorio:7-a jardeko a.K.
-68

En la jaro **68 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
Jaro de la kvar imperiestroj

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Antioĥo de Askalono

Kategorio:7-a jardeko a.K.
-69

En la jaro **69 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Antioko la 13-a iĝis imperiestro de Seleŭkio;
* Batalo de Tigranakerto

## Naskiĝoj 
Kleopatra la 7-a (Thea Filopatór), unu el la plej famaj virinoj de historio.

## Mortoj 
Kategorio:7-a jardeko a.K.
-70

En la jaro **70 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Fraato la 3-a fariĝis imperiestro de Partio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Sanatruco imperiestro de la partoj

Kategorio:7-a jardeko a.K.
-72

En la jaro **72 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Spartako gvidis sian anaron sude de Alpoj al Lukanio.

## Naskiĝoj
## Mortoj
*Sertorio militestro de Luzitanoj.
Kategorio:8-a jardeko a.K.
-73

En la jaro **73 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Plinio la pli maljuna diris ke oni vidis brilajn lumojn sur la ĉielo.
* Plutarĥo diris ke objekto simila al plata vinujo falis de ĉielo inter la armeo de Nitriado, reĝo de Ponto.

## Naskiĝoj 
* Herodo la Granda

## Mortoj 
Kategorio:8-a jardeko a.K.
Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia

[eta|442x442ra|Urba biblioteko de [La Chaux-de-Fonds, sidejo de CDELI kaj Svisa Esperanto-Societo]]La **Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia** (**CDELI),** ankaŭ konata sub la franca nomo ''Centre de documentation et d'étude sur la langue internationale*) estas renkontiĝejo, arkivejo, esplorejo kaj flegejo de la komuna kunvivo de malsamaj planlingvaj movadoj, troviĝante en La Chaux-de-Fonds, Svislando. Temas pri riĉega kolekto de ĉiaj dokumentoj, ne nur pri Esperanto, sed ankaŭ pri aliaj lingvoj. Tial CDELI estas tre valora por pluraj specoj de esploroj.

La 22-an de novembro 2007 okazis en CDELI gazetara konferenco, dum kiu la svisaj parlamentaninoj Gisèle Ory kaj Francine John-Calame anoncis la kandidatigon de Esperanto kaj UEA por la Nobelpremio pri paco.

La 16-an de majo 2015 CDELI akceptis la partoprenantojn de la Tria Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto organizita de ILEI.

## Historio 
Ĝi estis fondita en 1967. Ĝi estas fako de la Urba Biblioteko kaj enhavas pli ol 20.000 bibliografiajn unuojn. Interlingvistike neŭtrala (tial la nomo en la franca), CDELI ne entenas nur esperantaĵojn, sed celas konservi dokumentojn en ĉiuj planlingvoj: tie situas la plej riĉaj bibliotekoj en Volapuko kaj en Okcidentalo, interalie. Ĝi estas unu el la Interlingvistikaj instancoj de Esperantujo.

CDELI estis iniciatita de Claude Gacond en 1954 per savo de arĥivaĵoj. De 1969 ĝis 1974 li interrompis sian instruistan karieron por plentempe dediĉi siajn fortojn al la starigo de KCE kaj CDELI. Ekde sia emeritiĝo en 1994, Claude Gacond daŭrigis sian poresperantan aktivecon kadre de CDELI kiel nesalajrata arĥivisto, ĝis kompleta retiriĝo en 2022. Unu el liaj fidelaj kunlaborantoj estis Andrée Gacond, lia edzino, kiu ĉiusemajne kunlaboris en CDELI ekde ties fondo. Emerita bibliotekistino de la urba biblioteko, salajrita de la *Esperanto-Amikaro de CDELI*, Martine Schneller, kaj bonvoluloj, precipe Nancy Fontannaz kaj Stefano Keller, menciindas pro la plenumo de bibliotekaj taskoj kaj dum la instruado kadre de la studsabatoj kaj seminarioj kiuj okazis en CDELI. Ekde 2022 la institucio ne plu havas arĥiviston. Tiu lasta, Claude Gacond, fondinto de CDELI, forpasis la 17-an de novembro 2024. Por 2028 estas planita translokigo al granda urba kaj kantona arĥivejo en alia loko en la sama urbo.

## Eldonejo 
CDELI estis unu el la eldonistoj (kun Svisa Esperanto-Societo) de *«Universalaj Lingvoj en Svislando , Svisa Enciklopedio Planlingva»'', verkita de Andreas Künzli.

## Vidu ankaŭ 
* Esperanto-bibliotekoj
* Kultura Centro Esperantista (KCE)
* Vilao Fallet
* Matenadarano

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de CDELI
* CDELI  en la retejo de la Biblioteko de la Urbo, La Chaux-de-Fonds
* Retejo de Claude GACOND, kreinto de CDELI, kun paĝoj pri la bibliotekaj servoj
* UEA-Vikio: Svislando
* Esperanto-periodaĵoj CDELI
* Kien iros CDELI kaj al kiu ĝi apartenas?, artikolo en Libera Folio aperinta 2024-10-01 ()

CDELI
Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:La Chaux-de-Fonds
Kategorio:Esperanto-movado en Svislando
Kategorio:Interlingvistiko
Kategorio:Svisa Esperanto-Societo
Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio

**Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio** estiĝis el iama biblioteko de scienc-teknika sekcio de ĈEA (ĉirkaŭ mil libroj).

En 1969 fondiĝis Ĉeĥa Esperanto-Asocio kaj baldaŭ poste ankaŭ scienc-teĥnika sekcio, en kiu aktivis ankaŭ slovakaj esperantistoj. La sekcio celis fakan lingvon en Esperanto, verkadon kaj tradukadon de faka literaturo kaj ellaboron de politeĥnika vortaro inter Esperanto kaj la ĉeĥa (slovaka) lingvo. Por tiuj celoj necesis konatiĝi kun la jam ekzistanta faka literaturo esperantlingva. Aŭtune 1970 la sekcio fondis Bibliografion de Teknikaj Verkoj en Esperanto, kiu kolektis informojn pri libroj kaj ankaŭ la librojn mem. Tiamaniere estiĝis bazo de la faka biblioteko, kiu iom-post-iome kreskis kaj riĉiĝis ne nur je fakaj verkoj, sed ankaŭ je beletro. Sekve la scienc-teknika sekcio estis anstataŭigita per sekcio de informadiko kaj la faka biblioteko iĝis parto de la asocia Libroservo (libroj prunteblaj kaj libroj aĉeteblaj). En 2008 la kolekto iĝis integra parto de la Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio ĉe Esperanto-Muzeo en Svitavy kaj la libroj estas konsulteblaj en ĝia katalogo.

## Eksteraj ligiloj 
Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio

Ĉeĥa Esperanto-Asocio
Kategorio:Esperanto-movado en Ĉeĥio
Kategorio:Esperanto en 1969
Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová

**Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová** estas iama biblioteko de la Esperanto-klubo de Prago, kiun fondis Jaroslav Šustr. Proksimume 6 mil libroj. 

En 1994 la Esperanto-klubo en Prago perdis sian ĉambron (novaj posedantoj de domo nuligis la luon) kaj ekestis problemo, kion fari kun la plej valora ĉeĥa biblioteko de esperantaĵoj. Tiam samideano Jiří Pištora, tiama direktoro de Urba Muzeo en Česká Třebová, proponis ĉambron en la muzea deponejo kaj promesis profesian prilaboron de la kolekto. Ankaŭ la urbo Česká Třebová konsentis kaj estis subskribita kontrakto inter Ĉeĥa Esperanto-Asocio kaj la muzeo, ke la libroj apartenas al la asocio (do en la kazo de nuligo de la Esperanto-fako en la muzeo ili estos redonitaj). Tiel estiĝis la Esperanto-fako en la muzeo, kiu ne nur prilaboris librojn kaj gazetojn, sed kolektas ankaŭ aliajn esperantaĵojn, leterojn de gravaj esperantistoj, klubajn informilojn kaj informilojn, simple ĉion, kio povas post jardekoj interesi estontajn historiistojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Esperanto-kolekto de Urba Muzeo en Česká Třebová, Ĉeĥio

Česká Třebová
Česká Třebová
Česká Třebová
Česká Třebová
Kategorio:Česká Třebová
Figeac

**Figeac** [fiĵAk] (L: 2°02'E l: 44°36'N) estas urbeto en departemento Lot en regioneto *Quercy*, en suda Francio. Ĝi havas ĉirkaŭ 10&nbsp;000 loĝantojn. Figeac apartenas de 1997 al *Komunumo de Komunumoj* (*Communauté de Communes du pays de Figeac-Cajarc*).

La urbestro de Figeac Martin Malvy estis Ministro pri Energio kaj pri la Buĝeto dum la prezidanteco de François Mitterrand kaj fariĝis prezidanto de la Regiona Konsilio de Sudo-Pireneoj en 1998.

## Kulturo 
eta|330 px|maldekstre|Figeac preĝejo Notre Dame Puy.

La urbo enhavas riĉan arkitekturan posedaĵon kiu ebligis al la urbo eniri la nacian reton de ''Villes et Pays d'Art et d'Histoire* (Artaj kaj Historiaj Urboj kaj Regionetoj) en 1990 konvencie kun la Kulturministerio. La tuta urbocentro konsistas el belegaj malnovaj ŝtonaj domegoj konstruitaj de la 13-a jarcento ĝenerale en bona stato kaj renovigataj de la jaroj 1980-aj. Karakterizaĵo de tiuj domoj estas la *arcvolts* ([arkvult]), iom pintaj arĉoj ĉe la dompordoj kaj la *solehlos* ([sulejo]), senfenestraj lastaj etaĝoj kiuj plene ricevas la sunon, kaj utilas por sekigi lavitajn tolojn aŭ fruktojn.

[eta|330 px|maldekstre|La giganta kopio de [Rozeta ŝtono en *Place des écritures* (Placo de la Skribaĵoj), Figeac (Francio).]]
Figeac estas la naskurbo de Jean-François Champollion. En la urbo troviĝas muzeo Champollion kaj sur placeto (*Place des écritures* Placo de la skriboj) estas giganta reprodukto kreita de Joseph Kosuth de la fama Rozeta ŝtono dank al kiu Champollion deĉifris la hieroglifojn.

Ankaŭ la kinaktoro Charles Boyer naskiĝis en Figeac.

Figeac estis la sidejo de la esperanto-teatro la Krizalido.

## Ekonomio 
Figeac estas la centro de kampara regioneto (*pays*) en kiu ĝi havas ĉefan komercan rolon kun semajnaj bazaroj (sabate) kaj monataj foiroj kie tradicie oni vendis brutojn (bovojn, ŝafojn, ĉevalojn, azenojn).

En la urbo estas iom da industrio, aviadilerkonstruo kun *"Figeac-Aéro"* kaj precipe la fabriko *"Ratier-Figeac"* kun ĉirkaŭ 1000 dungitoj kiu produktas de la komenco de la 20-a jarcento aviadilhelikojn kaj aliajn aviadilerojn por grandaj aviadilkonstruistaj firmaoj.

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Lot
* Figeac (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* TTT-ejo de la Urbo Figeac
* Turismoficejo
* Bildo de la *Place des Ecritures'' 


Kategorio:Komunumoj de Lot
-119

En la jaro **119 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
Ĉina armeo de la dianstio Han invadis la imperion de Ŝiungnuoj. La armeo trapasis la dezerton Gobio, sukcesas en batalo de la orĥona valo kaj kaptas 19 000 ŝiungnuojn. Dua, ĉevala kampanjo pli nordoriente venkas la armeojn de kvin regantoj el kiuj du estas mortigitaj kaj tri kaptitaj, kaj fine atingas la lagegon Bajkalo.

## Naskiĝoj
## Mortoj
-109

En la jaro **109 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
Romia Respubliko: Armeo sub la romia konsulo *Marcus Junius Silanus * estas venkita fare de la kimbroj kaj teŭtonoj proksime de la rivero Rodano.

Azio: La ĉina imperiestro Wu Di de Han inspektas la Han-Imperion, vojaĝante 9 000 kilometrojn. Li ankaŭ sendas diplomatojn por serĉi la legendan insulon Penglai. Han-konkero de Ĝosan (조선; 朝鮮; kutime latinliterigita *Joseon*; prononco laŭ sistemo IFA [tɕo.sʌn]), la unua reĝlando de la korea duoninsulo: Post kiam Ŝe He, han-sendito, murdas negravan reĝon de la vasalŝtato de Ĝosan kaj estas rekompencita fare de imperiestro Wu Di kun armea komando, Ugeo, la reĝo de Ĝosan, atakas kaj mortigas Ŝe He.Sekve en aŭtuno imperiestro Wu Di ordonas la invadon. La Han-generalo Jang Pu transiras la Flavan Maron kaj marŝas al la ĉefurbo Pjongjango sed estas venkita ekster ĝiaj pordegoj. Alia ĉina generalo invadas transtere sed ne sukcesas progresi. Pacaj intertraktadoj estas iniciatitaj de imperiestro Wu Di sed malsukcesas pro reciproka suspekto. Krome la han-armeo estas venka en la batalo de Loulan en la 
Tarim-baseno, kaptante la reĝon de Loulan en la unua Han-interveno okcidente de la Hesi-koridoro.

## Naskiĝoj
## Mortoj
-129

En la jaro **129 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* La tiam greklingva regionego Malgrand-Azio iĝis romia provinco, je la latina nomo *Asia Minor*.
* Demetrio la 2-a iĝis imperiestro de la helenisma regno Seleŭkio duafoje.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Karneado
-139

En la jaro **139 antaŭ Kristo**, do la jaro 139 antaŭ nia erao, estas parto de la 130-aj jaroj respektive la 2-a jarcento a.K./antaŭ nia erao. En la jaro okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romia legio gvidate de *Decimo Julio Bruto* konkeris Konibrigon (la nunan urbon *Coimbra*), romia agento murdas la luzitanan keltan gvidanton Viriato, per tio formale finiĝas la tria luzitana milito (reale ĝi finiĝos nur sekvajare);
* Hiparko aŭ Hiparĥo fiksis la unuan gradon de Ŝafo kiel la unua tago de printempo;
* Seleŭkio: puĉo kontraŭ Demetrio la 2-a, Antioĥo la 7-a iĝis imperiestro kune kun Antioĥo la 6-a;

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Viriato, estro de luzitanaj keltoj en nuna Portugalio

Head of Hipparchus (cropped).jpg|
|
-149

La jaro **149 antaŭ Kristo**, do la jaro 149 antaŭ nia erao, estas parto de la 140-aj jaroj respektive la 2-a jarcento a.K./antaŭ nia erao. En la jaro okazis, interalie:

## Eventoj 
* La makedono *Andriscus* sukcesis reestabligi la monarkion en Antikva Makedonio, sed nur por unu jaro kaj sekve la Romia Respubliko transprenis la rektan kontrolon kaj instalis romian provincon, kiu ekhavis la latinan nomon *Macedonia*.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Katono la pli maljuna,  (n. en -234), en Romo

antaŭ nia erao''' okazis, interalie:

## Eventoj
* ..
## Naskiĝoj
* ..
## Mortoj
* ..

|
-159

En la jaro **159 antaŭ nia erao** okazis, interalie:

## Eventoj
* En Pamfilio, helenisma Malgrandazio, Attalos ho Filadelfos, sukcedas lian fraton Eumenes la 2-a kiel reĝo de Pergamo. Sekvajare Attalos fondos la urbon Attaleia (Ἀττάλεια), ankaŭ Attalea (Ἀττάλεα) - kiu nuntempe estas la konata ferieja banurbo Antalya en suda Turkio

## Naskiĝoj
* ..
## Mortoj
* ..

Attalos II Meret Öwazov Antalya.jpg|
|
-189

En la jaro **189 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Artaŝes la 1-a, armene *Արտաշես Առաջին*, la fondinto de la Artaksia Dinastio, iĝis la unua reĝo de antikva Armenio

## Naskiĝoj 
## Mortoj
Absolutivo

La **absolutivo** estas gramatika kazo en la tielnomataj ergativaj lingvoj. Ĝia baza rolo estas montri la gramatikan subjektecon en netransitivaj frazoj kaj la gramatikan objektecon en transitivaj frazoj. La absolutivo estas en konkurenco kun la ergativo. En ergativo-absolutivo-lingvoj kutime en ergativo portas kazomarkilon (finaĵo, prefikso, markilvorto), dum la absolutivo estas markita per nul-elemento. La kontrasto de ergativo-absolutivo-lingvoj estas nominativo-akuzativo-lingvoj, en kiuj kutime la akuzativo estas markita per kazomarkilo kaj la nominativo estas markita de nulelemento. Simple dirite: en netransitivaj frazoj nominativo (de nominativ-akuzativ-lingvo) kongruas kun absolutivo (de ergativ-absolutiv-lingvo), dum en transitivaj frazoj absolutivo kongruas kun akuzativo.

## Vidu ankaŭ 
*Ergativo

Kategorio:Gramatikaj kazoj
Jacques-Joseph Champollion

**Jacques-Joseph CHAMPOLLION**, alinomita *Champollion-Figeac* ([ŝa~poljO~fiĵAk], naskiĝis je la 5-a de decembro 1778 en Figeac Lot, mortis je la 9-a de majo 1867 en Fontainebleau) estis franca arkeologo.

Dekdu jarojn pli aĝa ol sia frato *Champollion le Jeune* (Champollion la Juna), li instruis al li kaj transdonis al li sian emon por arkeologio. Kvankam erudito li restadis en la ombro de sia pli juna frato por pli bone valorigi lin. Post la frua morto de tiu lasta en 1832, li eldonos liajn nefinitajn esplorojn en kiuj li cetere estis kontribuinta.

Li estas entombigita en Tombejo *Père Lachaise* en Parizo kun sia frato Jean-François.

## Lia kariero 
* Konservatoro de la manuskriptoj en la *Bibliothèque Royale* (Reĝa Biblioteko) en Parizo.
* Profesoro pri paleografio en *Ecole des Chartes*.
* Bibliotekisto de la kastelo de Fontainebleau ekde 1849.

## Bibliografio 
* *Annales des Lagides* (1819)
* ''L'Égypte ancienne'' (1839)
* Diversaj studoj pri la francaj dialektoj

Kategorio:Francaj arkeologoj
Kategorio:Francaj bibliotekistoj
-190

En la jaro **190 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
* La urbo Brindisi estis ligita al Romo per prilongigo de Via Appia.

## Naskiĝoj
* Hiparko (aŭ Hiparĥo, malnovgreke Ἳππαρχος) de Niceo, greka astronomo kaj matematikisto

## Mortoj
Iteraciitaj sistemoj de funkcioj

**Iteraciitaj sistemoj de funkcioj** (ISF): ISF-aj fraktaloj estas konstruataj per kalkulado de la iteraciaj bildoj de punkto per afinaj funkcioj. ISFo estas konstituata de n (n ≥ 1) afinaj funkcioj. Iteracia punkto estas bildo de punkto per hazarde elektita funkcio de la ISFo.
eta|herbo
La komputilo helpegas por vidi ISF-ajn fraktalojn. Ekzemplo de komputila programo por konstrui tiujn ĉi fraktalojn estas la libera programo *"Glito "*.

Dosiero:Menger sponge (IFS).jpg|Mengerspongo aŭ tapiŝo de Sierpiński
Dosiero:Sierpinski1.png|Triangulo de Sierpiński
Dosiero:Kochkurve.png|Kochkurbo(viduNeĝero de Koch)
Dosiero:Menger 5.PNG|Mengerspongo

## Vidu ankaŭ 
* L-sistemo
* Fraktala kunpremo

## Eksteraj ligiloj 
* *Glito *, libera programo por krei fraktalojn.
* *IFS Illusions *, Fraktal galerio kaj libera softvaro.

Kategorio:Fraktaloj
Kategorio:Matematiko
-180

En la jaro **180 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Apolonio Ejdografo - malnovgreke *Άπολλώνιος Εἰδογράφος* - aleksandria gramatikisto, iĝis estro de la fama Biblioteko de Aleksandrio. Nur proksimume 5 jarojn pli poste li mortis en alta aĝo, ĉirkaŭ la jaro -175.

## Naskiĝoj 
## Mortoj
-150

La jaro **150 antaŭ Kristo**, do la jaro 150 antaŭ nia erao, estas parto de la 150-aj jaroj respektive la 2-a jarcento a.K./antaŭ nia erao. En la jaro okazis, interalie:

## Eventoj 
* La helena sciencisto Hiparko elfaras la unuan stel-katalogon, kiu enlistas 800 objektojn.
* Formiĝis la juda sekto Esenoj.
* Aleksandros la 1-a Balas iĝis imperiestro de Seleŭkio.

|
-160

En la jaro **160 antaŭ nia erao** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Aristarko de Samotrako iĝis estro de la Biblioteko de Aleksandrio.
* Hiparko kreis astrolabon en Aleksandrio.
* Artavasdo la 1-a iĝis la reĝo de antikva Armenio

## Mortoj 
* Artaŝes la 1-a, armene *Արտաշես Առաջին*, la fondinto de la Artaksia Dinastio kaj la unua reĝo de antikva Armenio
* Jehuda la Makabeo (aŭ Judaso Makabeo, , *Jehudah ha-Makabi*), juda pastro (*koheno*), kiu gvidis la makabean ribelon kontraŭ la seleŭkia imperio ekde 167 a.n.e..

|
-140

En la jaro **140 antaŭ Kristo**, do la jaro 140 antaŭ nia erao, estas parto de la 140-aj jaroj respektive la 2-a jarcento a.K./antaŭ nia erao. En la jaro okazis, interalie:

## Eventoj 
* Antikva Ĉinio : Komenco de la regado de imperiestro Wu Di.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

|
|
-120

En la jaro **120 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
## Naskiĝoj
## Mortoj
* Hiparko (aŭ Hiparĥo, malnovgreke Ἳππαρχος) de Niceo, greka astronomo kaj matematikisto 
* Apolodoro, aŭtoro de la *Mitologia biblioteko*.
-110

En la jaro **110 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj
* Kleopatra de Ponto

Kategorio:-110
-115

En la jaro **115 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Artavasdo la 1-a, kiu ekde 160 a.K. 45 jarojn estis la reĝo de Armenio
-130

La jaro **130 antaŭ Kristo**, do la jaro 130 antaŭ nia erao, estas parto de la 130-aj jaroj respektive la 2-a jarcento a.K./antaŭ nia erao. En la jaro okazis, interalie:

## Eventoj 
* La romia konsulo *Marcus Perperna* venkas sian malamikon *Aristonikos (Ἀριστόνικος)* de Pergamono en batalo, sieĝas lin ĉe la greka setlejo Stratonikeia en Malgrandazio (en antikva greka Στρατoνικεια aŭ Στρατoνικη, antaŭe hitite 𒀜𒊑𒅀, Atrija, latine poste *Stratonicea*), sed fine mem mortas ĉe Pergamono.
* Romia censo aranĝita fare de *Quintus Pompeius* kaj *Quintus Caecilius Metellus Macedonicus*.
* La egipta faraono Ptolemeo la 8-a (Πτολεμαῖος Εὐεργέτης Τρύφων, Ptolemaĩos Euergétēs Trifōn aŭ neformale Πτολεμαῖος Φύσκων, Ptolemaĩos Fískon) murdas Ptolemeon la 7-an Neos Filopator (Πτολεμαῖος Νέος Φιλοπάτωρ) aŭ Ptolemeo Memfites, la marioneton reganton de Kleopatro la 2-a (Κλεοπάτρα Φιλομήτωρ Σώτειρα, Kleopatra Filometor Soteira, -185 ĝis -116).
 
## Naskiĝoj
## Mortoj 

Aristonikos. Pergamon veya Bergama Kral II. Eumenes’in oğludur.jpg|
Ptolemy VIII.jpg|
Lagid queen Isis Ma3546.jpg|

## Referencoj
-300

En la jaro **300 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: M. Valerius M.f. Corvus V kaj Quintus Appuleius Pansa iĝis konsuloj.
* Herofilo de Aleksandrio studis la homan anatomion per kadavroj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

Zaragoza - Antigua Facultad de Medicina - Medallón - Herófilo.jpg|
-400

En la jaro **400 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
### Persio 
* Reĝo Artaĥŝaŝt la 2-a nomumis Tissaphernes-on satrapio kaj militestro de Malgrand-Azio en Kario kaj Lidio.

### Grekio 
* Printempo. La grekaj solduloj de Kiro la Junulo ĝisiris post multo da malfacilaĵoj finfine la maron ĉe Trabzon. Laŭ la skribisto Xenophon ili ekkriis pro ĝojo: "Θαλασσα, θαλασσα!" (La maro, la maro!).

## Naskiĝoj 
* Agis la 3-a (mortis ĉirkaŭ 331 a.K.), reĝo de Sparto
* Areto de Kireno (mortis ĉirkaŭ 330 a.K.), greka filozofino
* Parmenio (mortis ĉirkaŭ 330 a.K.), Makedonia armeestro
* Skopas de Paro, (mortis ĉirkaŭ 335 a.K.), greka skulptisto kaj arkitekturisto

## Mortoj 
* Aspasio de Mileto (naskiĝis ĉirkaŭ 470 a.K.), vivokunulino de Periklo
* Tucidido (naskiĝis ĉirkaŭ 460 a.K.), atena armeestro kaj historiisto
Biblioteko de Esperantista Klubo en Brno

**Biblioteko de Esperantista klubo en Brno** posedas ĉirkaŭ 3 mil titolojn, ekde 1901, kiam la Esperantista klubo en Brno estis fondita. La biblioteko travivis ambaŭ mondmilitojn kaj multajn translokiĝojn, kelkaj libroj estis perditaj, sed la kerno ĉiam saviĝis kaj estis kompletigata per novaj libroj. En la 21-a jarcento la bibliotekon tenis en sia hejmo kaj prizorgis Miroslav Malovec, ĝis ĝi la 19-an de marto 2024 estis transportita al Moravia Landa Biblioteko kaj fariĝis parto de ties kolektoj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Esperanto-Biblioteko en Brno 

Brno
Kategorio:EK Brno
Sapo

eta|250ra|Peco de tualetsapo
**Sapo** estas komponaĵo, rezulto de la kemia reakcio sapiĝo, kiun oni uzas por lavi sin, tolaĵojn, ktp. La vorto **"**sapo**"** renkontiĝas kiel unue en teksto de Plinio la pli maljuna, romia sciencisto. Jam temas pri produktaĵo farita el
sebo kaj cindroj, sed ĝi estis uzita de la gaŭloj por kolorigi siajn harojn al rufo. Longtempe la homoj lavis sin sen uzo de sapo, ekzemple pere de varmega vaporo, kaj la tolaĵojn oni batadis en flua akvo por forigi la malpuraĵojn. La unua vera sapo estis elfarita en Mezopotamio, kaj la epoko de Krucmilito konatigis ĝin al la eŭropanoj.

Nuntempe en la urbo Halepo en Sirio oni plu elfaras sapon el olivoleo kaj natrio (ricevita el cindroj de salikorno), kun aldono oleon el laŭr-bero, kiun oni povas rigardi kiel la plej praava de la nun ekzistantaj sapoj. En hodiaŭa epoko tiu 100% natura sapo, ekĝuas bonfamon ĉe naturama publiko.
Ankaŭ la krucmilitistoj hejmenportis ĝin, kiam ili hejmeniris post la militado en la Sankta Lando.

Poste la elfarado de sapo disvastiĝis al aliaj havenoj de la Mediteranea Maro, tiel kiel Alikanto, Ankono, kaj la plej konata tiurilate : Marsejlo.
Diversaj receptoj ekzistas : el vegetala aŭ animala graso, kun natrio aŭ kalio, ktp.

Post la Dua Mondmilito pli kompleksaj kemiaĵoj la detergoj emis anstataŭi ĝin. Sed nun tiuj lastaj suferas kritikojn de la ekologiismanoj.

## Vidu ankaŭ 
* Biodizelo
* Glicerino

## Galerio 

Dosiero:Handmade soap.jpg|
Dosiero:A bar of soap.jpg|
Dosiero:Schema zmýdelnění tuků.PNG|

## Proverbo 
Ekzistas proverboj pri sapo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ccnphawaii.com/glossary.htm  
* http://www.sdahq.org/cleaning/history 
* http://www.butser.org.uk/iafsoap_hcc.html  
* http://www.cetrange.com/history_soap.html  

## Referencoj 

Kategorio:Saloj
Kategorio:Kosmetiko
Kategorio:Purigiloj
-104

En la jaro **104 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Aristobulo la 1-a iĝis reĝo de Judujo.
* Gaius Flavius Fimbria kaj Gaius Marius (onklo de Cezaro) iĝis konsuloj en Romo.
* Gaŭdo iĝis reĝo de Numidio.
* Numidio venkita de Romio kaj Maŭritanio. La reĝoj de Numidio fariĝis subuloj de Romio kaj la numidoj devis cedi teritorion de Maŭritanio. (La Romianoj nomis tiun teritorion ofte Maŭretanio).

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Jugurto reĝo de Numidio
Pedagogo

**Pedagogo** estas persono, kiu profesie okupiĝas pri pedagogio, do pri edukado kaj instruado de infanoj, junuloj aŭ plenkreskuloj, aŭ specialisto pri pedagogio kiel pri scienca fako. La nomo ne indikas biologian sekson, per la esperanta gramatiko eblas diferencigi al virpedagogo kaj pedagogino.

**Pedagogiisto** estas sciencisto studanta la pedagogion, ĝian historion, evoluon, ĝiajn metodojn kaj teoriojn.

**Pedagogia laborulo** estas persono, kiu kontribuas al edukado, ekz. direktoro de lernejo, vicdirektoro, instruisto, metia majstro instruanta metilernanton, trejnisto de sportlernejo, muzika instruanto en muziklernejo, staĝisto, edukisto en studenthejmo, vartistino, infanĝardenistino, guvernistino, gvidanto de somera infantendaro k.s.

**Laborulo en pedagogio** estas persono, kiu laboras en lernejo, sed mem ne edukas, ekz. pedelo, riparisto, kuiristinoj en la lerneja manĝejo, tajpistino ĉe ministerio pri instruado k.s.

Jen parta **listo de pedagogoj** (listigita laŭ alfabeto de la familia nomo).

* Kornel Abel
* Alma Karlin
* Karl Bacher
* Hannelore Baier
* Rolf Bossert
* Johanna Bottesch
* Hilary Chapman
* Roger Destabelle
* Annie Ernaux
* Max Fabiani
* Konstantin Fedin
* Franz Karl Franchy
* Matthias Friedwagner
* Emil Gaar
* Theodor Gartner
* Hans Gerstinger
* Edmund Hauler
* Jozef IJsewijn
* Antonino Immè
* Johannes Itten
* Marian Iwańciów (1906-1971), pola pentristo, grafikisto kaj pedagogo
* Karl Jax
* Ernst Kalinka
* Emil Kałużniacki
* Ellen Key
* Manfred Kienpointner
* Hans Liebhardt
* Rudolph Masciantonio
* Adolf Meschendörfer
* Karl Mras
* Ernest Natalis
* Ernst Rudolf Neubauer
* Dositej Obradović
* Petrus Codicillus
* Barbara Pym
* Henri Rabaud
* Antun Radić
* Arminio Rothstein
* Petro Rychlo
* Karl Schenkl
* Georg Scherg
* Franz Anton Schiefner
* Dieter Schlesak
* Sophie Schröder
* Horst Schuller Anger
* Fritz Schullerus
* Mauriz Schuster
* Friedrich Stolz
* Udo-Peter Wagner

Kategorio:Profesioj
-105

En la jaro **105 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Kimbroj kaj teŭtonoj atakis la Roman Gaŭlion 
* La romia generalo Lucio Kornelio Sulao (latinlingve Lucius Cornelius Sulla) iĝis konsulo. Armeo de li kaj de Kajo Mario kaptis la estron Jugurton de Numidio, tiel finiĝas la Jugurta milito.

## Naskiĝoj 
* Decimo Liberio 

## Mortoj
-108

En la jaro **108 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
## Naskiĝoj
* L. Sergius Catilina

## Mortoj 
* Marcus Livius Drusus
-107

En la jaro **107 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Gaius Marius reformas la roman armeon.
* Krimeo: Ribelo kontraŭ Mitridato la 6-a de Ponto en la Bospora Imperio

## Naskiĝoj 
## Mortoj
-125

En la jaro **125 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Kleopatra la 1-a, aŭ Kleopatra la Diina, en kojnea greka Κλεοπάτρα Θεά, iĝas reĝino de la helenisma Seleŭkida imperio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Seleŭko la 5-a, reĝo de la helenisma Seleŭkida imperio
-145

La jaro **145 antaŭ Kristo**, do la jaro 145 antaŭ nia erao, estas parto de la 140-aj jaroj respektive la 2-a jarcento a.K./antaŭ nia erao. En la jaro okazis, interalie:

## Eventoj 
* Seleŭkio: Politika krizo. Demetrio la 2-a kaj Antioko la 6-a iĝis imperiestroj;

## Naskiĝoj 
* Ĉinio: Sima Qian, historiisto.

## Mortoj 
* Ptolemeo la 6-a, reĝo de Egiptio
* Ptolemeo la 7-a, reĝo de Egiptio
* Aleksandro la 1-a Balas, imperiestro de Seleŭkio;
antaŭ nia erao''' okazis, interalie:

## Eventoj
* ..
## Naskiĝoj
* ..
## Mortoj
* ..

|
-155

En la jaro **155 antaŭ nia erao** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Valencio fondita;
* P. Cornelius Scipio Nasica Corculum kaj M. Claudius Marcellus iĝis konsuloj en Romo;
* Karneado alvenis al Romo kiel ambasadoro de Ateno;

## Mortoj 
* Tiberius Sempronius Gracchus

Marcellus (by George Crabbe).PNG|
Carneades.jpg|
-175

En la jaro **175 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* *Antioko la 4-a* iĝis imperiestro de Seleŭkio;

## Naskiĝoj 
## Mortoj
Vipaŝjano

**Vipaŝjano**, el la palia *vipassanā* kaj sanskrite *vipashyan&#257;*, "klarvido": unu el la du ĉefaj kategorioj de la klasika budhisma meditado, kiujn oni povas praktiki sen esti aŭ iĝi budhismano, bazitaj sur la *Satipatth&#257;na-Sutta*, de la Majjhima Nik&#257;ya en la palilingva Tripitako, kaj sur la *Mah&#257;-satipatth&#257;na-Sutta* en la D&#299;gha Nik&#257;ya (longa versio de la unua).

La du kategorioj estas *samatha-bh&#257;van&#257;* kaj *vipassan&#257;-bh&#257;van&#257;*. La unua celas al koncentriĝado (*sam&#257;dhi*), la dua al tiu klarvido kaj saĝo ((*paññ&#257;*)) kiu rompas la ligojn al sansaro kaj rezultas en nirvanon.

La vipasana meditado ne temas pri intelekta kompreno, sed pri rekta perceptado de la realo, t.e., de la propraj korpaj kaj mensaj procezoj. Tia meditado eksponas la veron de la malpermanento, de la nekontentigo kaj de la senpersona kaj sensubstanca naturo de ĉiuj korpaj kaj mensaj fenomenoj (palie *anicca, dukkha, anatt&#257;)*.

Tiu ĉi saĝo *(paññ&#257;)* estas decida faktoro por la liberiĝo, kvankam ĝi devas esti ligita al la aliaj du partoj de la budhisma ekzercado: moralo *(sīla)* kaj koncentriĝado *(sam&#257;dhi)*.

Kategorio:Terminaro de Budhismo
Adolf Eichmann

**Adolf EICHMANN** [á:-dolf ájĥ-man] (naskiĝis la  en Solingen, mortis la  en Ramlo) estis altranga funkciulo de nazia Germanio, membro de: SS (SS (organizaĵo), Sicherheitsdienst (sekreta servo de Nazia Germanio), Gestapo / akronimo de ***Ge**heime **Sta**ats**Po**lizei* (germane "sekreta ŝtatpolico") - militkrimulo, unu el ĉefaj organizantoj de holokaŭsto.

Li ĉefe respondecis por la organizado de la ekstermo de milionoj da homoj dum la holokaŭsto, precipe la judoj. Tio nomiĝis “la fina solvo”.

Li organizis la identigon kaj transportadon de homoj al diversaj koncentrejoj.
Tial oni ofte nomas lin la ĉefekzekutisto de la tria regno.

Kiel infano, Eichmann havis malpalan vizaĝkoloron kaj aliaj infanoj ofte mokriproĉis lin ĉar li aspektis kiel judo.

En 1934 li deĵoris kiel SS-kaporalo ĉe la koncentrejo Dachau kie li gajnis la aprobon de Reinhard Heydrich. En 1935 li vizitis Palestinon por taksi la eblecon entute ekzili la judojn al Palestino, tamen la tieaj britaj instancoj eklernis pri liaj negocoj kun la lokaj araboj kaj forpelis lin.

Eichmann partoprenis la Wannsee-konferencon dum 1942 kie oni diskutis kaj faris decidojn pri “la fina solvo de la juda problemo”.

Oni promociigis Eichmann al la rango de *SS-Obersturmbannführer* kaj li iĝis la ĉefo de la *Gestapo* fako IV B 4. Tiu fako respondecis pri la organizado kaj transportado rilate al la eksterminado de la judoj.

Post la dua mondmilito Eichmann estis kaptita de usonaj soldatoj. Tamen en 1946 li sukcesis eskapi kaj post multjara vagado li ekloĝis en Argentino en 1958 uzante la nomon Ricardo Klement.
Li estis forkaptata de Peter Malkin de Mossad (Israela sekret-servo) la 11-an de majo 1960 kaj oni kaŝtransportis lin al Israelo.
Post proceso en Jerusalemo oni mortkondamnis lin kaj li estis pendumita la .
Tio estis la sola mortpuno iam efektivigita en Israelo.

## Bibliografio 
* David Cesarani, *Adolf Eichmann. His life and crimes*, Eldonis William Heinemann, Londono 2004, p. 458, ISBN 0-434-01056-1
* Guy Walters, Hunting Evil: *The Nazi War Criminals Who Escaped and the Quest to Bring Them to Justice*, Broadway Books, New York 2009 ISBN 978-0-7679-2873-1

## Vidu ankaŭ 
* Ajĥmanetoj
* Aranĝo T4
* Rudolf Kasztner
* Rudolf Vrba

## Eksteraj ligiloj 
* *Operaco Rata Koridoro*, televida filmo ABC (1/3)
* Listo de SS-komandantoj kaj de polico, germana Vikipedio

Kategorio:SS-membroj
Kategorio:Germanoj kondamnitaj al mortpuno
Kategorio:Ekzekutitoj en la 20-a jarcento