Kavalireco

*Ĉi-artikolo temas pri la kodo de kavaliroj. Por aliaj temoj, vidu **Kavalireco (apartigilo)**.*
----
dekstra|eta|Konrad von Limpurg kiel kavaliro estanta armita fare de lia sinjorino en la Kodekso Manesse (frua 14-a jarcento)
**Kavalireco**, aŭ la **kavalira kodo**, estas kondutkodo asociita kun la mezepoka institucio de kavaliraro kiu formiĝis inter 1170 kaj 1220.

La kodo de kavalireco kiu formiĝis en mezepoka Eŭropo havis siajn radikojn en pli fruaj jarcentoj. Ĝi ekestiĝis de la idealigo de la frua mezepoka sintezo de ĝermanaj kaj romiaj militemaj tradicioj - implikante armean bravecon, individuan trejnadon, kaj servon al aliaj - precipe en Franka imperio, inter ĉevalsoldatoj en la kavalerio de Karlo la Granda. La esprimo kavalireco venas de la oldfranca esprimo kevalerie, kiu povas esti tradukita al "ĉevalsoldataro". Gautier deklaras ke kavaliraro eliris el la teŭtonaj arbaroj kaj estis nutrita en civilizon kaj kavalirecon fare de la Romkatolika Eklezio.

Dum tempo, ĝia signifo estis rafinita por substreki sociajn kaj moralajn virtojn pli ĝenerale. Kaj la kodo de kavalireco, ĉar ĝi subtenis la Finmezepokon, estis morala sistemo kiu kombinis militistetoson, kavalirecan piecon, kaj ĝentilan edukadon, ĉio planante establi nocion de honoro kaj nobelaro.

## Terminologio kaj difino 
En origino, la esprimo kavalireco signifas "rajdarto", formita en malnovfranca lingvo, en la 11-a jarcento, de kavaliro (rajdanto, kavaliro), de mezlatina *caballārius* . La franca vorto kavaliro originale signifas "viron de aristokrata reputacio, kaj verŝajne de nobla deveno, sur kiu estas kapabla, ĉu vokite, de provizado de si per batalĉevalo kaj la brakoj de peza kavaleriano kaj kiu estis tra certaj ritoj kiuj faras lin kio li estas". En la angla, la esprimo ekaperas de 1292 (noto tiu kavalerio estas de la itala formo de la sama vorto).

La signifo de la esprimo evoluis dum tempo ĉar la vorto kavaliro estis uzita alimaniere en la Mezepoko, de la origina konkreta armea signifo estas "statuso aŭ pago asociita kun armea ano posedanta batalĉevalon" aŭ "grupon de surĉevalaj kavaliroj" al la idealo de la kristana militistetoso disvastigita en la enamiĝo ĝenro, kiu konvenis populara dum la 12-a jarcento, al kaj la idealo de korteza amo disvastigita en la samtempulo Mezepoka amkanto kaj rilataj ĝenroj. Tiel, kavalireco havas hierarkiajn signifojn de simple tre armita rajdanto ĝis kondutkodo.

La ideoj de kavalireco originis de tri mezepokaj verkoj: la anonima poemo *Ordene de Kavalireco*, kiu rakontas al la rakonto de kiel *Hugh de Tiberias* estis kaptitaj kaj liberigitaj sur lia interkonsento por montri al Saladino (1138-1193) la riton de kristana kavaliraro, la Libre del ordre de cavayleria, skribitan fare de Ramon Lull (1232-1315), kies subjekto estas kavaliraro, kaj la *Livre de Chevalerie* de Gotfredo de Charny (1300-1356), kiu ekzamenas la kvalitojn de kavaliraro, emfazante lertecon. Surbaze de la tri disertaĵoj, komence kavalireco estis difinita kiel vivmaniero en kiu tri esencaj aspektoj kunfandiĝis kune: la militistaro, la nobelaro, la religio.

La "kodo de kavalireco" estas tiel produkto de la Finmezepoko, evoluante post la fino de la krucmilitoj parte el idealigo de la historiaj kavaliroj batalantaj en la Sankta Lando, parte de idealoj de korteza amo.

Léon Gautier, en lia *La Chevalerie*, publikigita por la unua fojo en 1883, priploris la "invadon de bretonaj romianoj " kiuj anstataŭigis la puran armean etoson de la krucmilitoj kun artura fikcio kaj ĝentilaj aventuroj. Gautier provas doni "popularan resumon" de kion li proponas estis la "antikva kodo de kavalireco" de la 11-a kaj 12-a jarcentoj derivitaj de la armea etoso de la krucmilitoj evoluonta en la malfruan mezepokan nocion de kavalireco. La Dekalogo de Gautier de kavalireco estas:

# Vi kredu ĉion, kion la eklezio instruas kaj vi observu ĉiujn ĝiajn instruojn.
# Vi defendu la eklezion.
# Vi respektu ĉiujn malfortojn, kaj konstituu mem la defendanton de ili.
# Vi amu la landon, en kiu vi naskiĝis.
# Vi ne retiriĝu antaŭ via malamiko.
# Vi militu kontraŭ la nekredanto sen ĉeso kaj sen kompato.
# Vi elfaru skrupule viajn feŭdajn devojn, se ili ne kontraŭas al la leĝoj de dio.
# Vi neniam mensogu, kaj restu fidela al via promesita diro.
# Vi estu malavara, kaj doni malavarecon al ĉiu.
# Vi devos esti ĉie kaj ĉiam la ĉampiono de La Bono kaj la Justo kontraŭ Maljusto kaj Malbono.

## Historio 
Kavalireco estis la centra celo de mezepoka batalanto. La komenciĝoj de kavalireco intime ligatas al feŭdismo. La sekvantaro, en kiu la junuloj kolektiĝis ĉirkaŭ princo aŭ memelektita gvidanto por milita trejnado, estis la ĝermo kaj por la kavalirsistemo kaj por la feŭdismo mem. Krome gravis por la estiĝo de ambaŭ institutoj la ŝanĝiĝo de la franka armea formo en la 8-a jarcento: tiam la infanterio grandparte ŝanĝiĝis en kavalerion. Tio necesigis ja daŭran trejnadon je armiloj kaj estigis socian klason novan de batalistoj. La multekosteco de kavaleriistado ebligis tiun profesion nur al riĉuloj respektive al feŭdismuloj. Kiam feŭdoj iĝis heredeblaj ankaŭ tiu nova profesio hereditis. Ju pli perdis la liberuloj ĝenerale la plenan rajton je armilportado des pli kreskis la renomo de la kavaliroj. Evoluis solenaj ceremonioj por la eniro de tiu klaso, diversaj gradoj, malsamaj rajtoj je blazonportado ktp. Sekve pli kaj pli gravis jam ne la trejnado ĉe armiloj sed la origino de la batalonto. Klaso profesia ŝanĝiĝis en klason devenan.

Helpis ankaŭ la krucmilitoj ŝanĝi la sistemon, ĉe kiuj ne nur la kavaliroj formis la kernon de la armeo. Helpis ankaŭ la intermiksiĝo inter ĝermanaj kaj romanidaj batalantoj: sudfranca modelo (Ĉampanjo) kaj sudnederlanda ĝeneraligis la tieajn taksojn pri kavalireco. Krucmilitado ankaŭ iel sanktigis kavalirojn, kiuj dediĉis sin pli kaj pli al kristanaj celoj. Tiu ĉi ŝanĝiĝo (inter la 11-a kaj la 14-a jarcentoj) karakteriziĝas per la kortegaj kondutoj, speciala formo literatura (kavalirpoezio), amkanto, altestimo de honoroj kaj devigoj, festoj kaj turniroj.

### Edukado kaj ritoj 
La edukado komenciĝis ĉe la 7-jaraj per la sendo de la knaboj al kortego princa aŭ al alia kavaliro por esti bubo tie. La 14-jaraj plialtrangiĝis je varletoj kaj post la naskiĝtago 21-a je kavaliro. Fastado kaj preĝado kaj komunio devigis por digna kavaliriĝo. Kandidatoj devis alporti du atestantojn honestajn. Post la atestado la kandidato genuiĝis kaj parolitis certa formulo, ekz. jena malaltgermana »Zuo gotes unde Marîen êr, disen slac un de keinen mêr! wis küene, biderbe und gerecht; bezzer ritter denne knecht!« Poste li ricevis de aliaj kavaliroj la glavon kaj la kaskon, la ŝirmilon kaj la spronojn orajn. La unuopajn metojn akompanis frazoj priskribitaj. La kavaliro havis propran blazonon kaj devizon kion oni vidis kelkfoje ankaŭ sur la armaĵo. Ĉevalo kaj armiloj neniam rajtis esti forprenitaj de la kavaliro, mem se li havis ŝuldojn monajn. Kavaliroj malliberigitaj neniam katenitis, ili ne devis pagi impostojn sed rajtis postuli impostojn de siaj subuloj. Ĉefa privilegio de kavaliroj estis la eblo transdoni la propran dignon al aliaj, eĉ al reĝoj aŭ princoj. Tio aperis en la 12-a jarcento kaj ekde tiam kavalireco egalis nobelecon.

### Finiĝo komenciĝinta 
Ĝenantaj por la publika sekureco estis nur la t.n. vagantaj kaj travivaĵserĉantaj kavaliroj, speciale en Hispanujo kaj Francujo, kiu damaĝis la bildon pozitivan prikavaliran. Dum pactempo la kavaliroj vivis sur burgo vivon monotonan interrompitan nur per vizitoj de kamaradoj, pilgrimantoj aŭ kantistoj. Religie sed apenaŭ science edukitaj kelkaj kavaliroj ofte senkaŭze ŝtelis aferojn al najbaroj aŭ al riĉaj klerikuloj - ofte pro simpla manko de senco je justeco. Kavalireco povis morale kadukiĝi kaj rabkavaliroj perlaboris atakante monakejojn, priŝtelante vojaĝantojn, malliberigante riĉulojn por postuli multe da liberiga mono. Nur la unuiĝinta potenco de la princoj povis finfine malkomenci tiun malbonan evoluon.

Post la invento de pulvo kaj totala ŝanĝo de militado la kavalirsistemo pli kaj pli forigitis. Imperiestro Maksimiliano la 1-a kromnomiĝis la "lasta kavaliro". Tamen konserviĝis kelkloke ĝis la 19-a jarcento privilegioj pri kavaliraj bienoj.

## Vidu ankaŭ 
* Kavaliro
* Naŭ Prodoj

## Referencoj 
## Plia legado 
* Alexander, Michael. (2007) *Medievalism: The Middle Ages in Modern England*, Yale University Press. Alexander rejects the idea that medievalism, a pervasive cultural movement in the nineteenth and early twentieth centuries, was confined to the Victorian period and argues against the suspicion that it was by its nature escapist.
* 
* Barber, Richard (1980). "The Reign of Chivalry".
* Bouchard, Constance Brittain (1998). *Strong of Body, Brave and Noble: Chivalry and Society in Medieval France*. Cornell University Press, 1998. ISBN 0-8014-8548-7
* Charny, Geoffroi de, died 1356 (2005). ''A Knight's Own Book of Chivalry* (The Middle Ages Series). Translated by Eslpeth Kennedy. Edited and with a historical introduction by Richard W. Kaeuper. University of Pennsylvania Press. Celebrated treatise on knighthood by Geoffroi de Charny (1304?-56), considered by his contemporaries the quintessential knight of his age. He was killed during the Hundred Years War at the Battle of Poitiers.
* Gautier, Léon, (1895) (1883, 3rd ed. 1895| *La Chevalerie*)
* Girouard, Mark (1981). *The Return to Camelot: Chivalry and the English Gentleman*. Yale University Press.
* Haines, Charles Reginald. (1889). *Christianity and Islam in Spain, A.D. 756-1031*. London: Kegan Paul, Trench & Co. Project Guttnberg online book.
* Prestage, Edgar (1928). "Chivalry: A Series of Studies to Illustrate Its Historical Significance and Civilizing Influence".
* Kaeuper, Richard W. (1999). *Chivalry and Violence in Medieval Europe*. Oxford University Press, 1999.
* Kaeuper, Richard W. (2009) *Holy Warriors: The Religious Ideology of Chivalry (The Middle Ages Series)*. University of Pennsylvania Press. Foremost scholar of chivalry argues that knights proclaimed the validity of their bloody profession by selectively appropriating religious ideals.
* Keen, Maurice (1984). *Chivalry*. Yale University Press. ISBN 0-300-03150-5 / ISBN 0-300-10767-6 (2005 reprint).
* Mills, Charles (2004). "The History of Chivalry or knighthood and its Times" Volume I-II.
* Read, Charles Anderson (2007). *The Cabinet Of Irish Literature; Selections From The Works Of The Chief Poets, Orators, And Prose Writers Of Ireland - Vol IV* (Paperback).
* Saul, Nigel. (2011) *Chivalry in Medieval England''. Harvard University Press. Explores chivalry's role in English history from the Norman Conquest to Henry VII's victory at Bosworth in the War of the Roses.

Kategorio:Mezepoko