Androniko la 1-a

**Androniko la 1-a** aŭ greke:**Ανδρόνικος Α΄ Κομνηνός** estis filo de Izaako Komneno (1093-1152) kaj kuzo de imperiestro Manuelo la 1-a, kaj bizanca imperiestro ekde septembro 1183.

## Vivo
### Fruaj Jaroj
Androniko probable naskiĝis en 1119/20 kiel filo de la Sebastokratoro ("aŭgusta reganto") Izaako Komneno. Liaj geavoj estis do imperiestro Aleksio kaj la kartvela princino Kataj Irena Bagrationi (1102-1119), filino de Davido la Konstruisto (1093-1157), reĝo de Kartvelio.

Androniko pasigis siajn fruajn jarojn alternante inter plezuro kaj militservo. En 1141, li estis kaptita de la Selĝukoj kaj tenata dum unu jaro. Post elaĉeto, li iris al Konstantinopolo al la kortego de sia kuzo, la imperiestro Manuelo la 1-a, kies favoron li ĝuis.

Tie, lia nevino, Princino Eŭdokja (1055-1111), fariĝis lia amantino, same kiel ŝia fratino Teodora (1053-1094) estis la amantino de la imperiestro. En 1146, Androniko estis preskaŭ senkapigita de sia patro, pro disputo kun sia kuzo Izaako Komeno (1113-1146).

eta|maldekstre|300px|Humiligo de Androniko la 1-a Komneno, iluminita manuskripto el la 15-a jarcento.

[eta|maldekstre|300px|Bildo de [Manuelo la 1-a Komneno (1118-1180).]]

[eta|maldekstre|200px|La alveno de Androniko ĉe la kortego de [:en:Yaroslav Osmomysl|Jaroslavo Osmomizilo, kiel prezentita en 16-a-jarcenta rusa kroniko.]]

[eta|maldekstre|300px|[:en:Theodora Komnene, Queen of Jerusalem|Teodora, Reĝino de Jerusalemo (1145-1182), edzino de Baldueno la 3-a (1130-1163).]]

[eta|dekstre|200px|[:en:Maria of Antioch|Maria de Antioĥio (1145-1182), regentino de la Bizanca Imperio 1180–1182 kaj edzino de Manuelo la 1-a Komneno.]]

[eta|maldekstre|300px|Bildoj de [Aleksio la 2-a (imperiestro)|Aleksio la 2-a (maldekstre), Manuelo la 1-a (centre) kaj Maria de Antioĥio (dekstre).]]

[eta|dekstre|300px|La Morto de Androniko la 1-a, bildo de la 15-a jarcento, [Nacia Biblioteko de Francio.]]

[eta|dekstre|400px|[:en:Ruthenia|Rutenio (malhelverde, supre dekstre) kiel etno en Aŭstro-Hungara Imperio.]]

[eta|maldekstre|300px|[:en:Raymond of Poitiers|Rajmondo de Antioĥio bonvenigante Ludovikon la 7-an en Antioĥio.]]

[eta|dekstre|300px|Mapo de [Epiro (historia regiono)|Epiro.]]

[eta|maldekstre|300px|Mortigo de [:en:Stephen Hagiochristophorites|Hagiokristoforito, miniaturo de Jean Colombe (1430-1493) el lia manuskripto [Passages d'outremer "Transoceanaj Trairejoj"] (ĉ. 1473), Nacia Biblioteko de Francio.]]

[eta|dekstre|300px|La tiel nomata Turo de [Izaako la 2-a Anĝelo|Izaako Anĝelo kun la Moskeo Kazasker İvaz Efendi en la fono.]]

En 1152, Androniko, akompanata de Eŭdokja, entreprenis kampanjon en Kilikion post kiam Toro la 2-a de Kilikia Armenio invadis la regionon. Androniko sieĝis Mopsuestia (ankaŭ nomita Mamista) sed estis venkita dum nokta atakmisio fare de la armenoj sub Toro. Li revenis al la ĉefurbo malplenmane kaj denove estis sendita al la provinco. Ŝajnas, ke li ankaŭ forlasis ĉi tiun postenon, ĉar li baldaŭ eskapis murdoprovon fare de la fratoj de Eŭdokja en la ĉefurbo.

Dum ĉi tiu periodo (1153), komploto kontraŭ Manuelo, en kiu Androniko estis implikita, estis malkovrita. Li estis malliberigita, kie li pasigis la sekvajn 12 jarojn. Ripetaj fuĝoprovoj malsukcesis, sed li finfine sukcesis fuĝi en 1165.

Li fuĝis al Kievo en la kortego de Granda Princo Jaroslavo de Rutenio, sub kies protekto Androniko forĝis aliancon inter la rusoj kaj la imperiestro, kiu ankaŭ regajnis al li la favoron de lia kuzo. Kun rusa armeo, li subtenis Manuelon dum la invado de Hungario kaj la sieĝo de Zemlia (nuntempa Beogrado).

Post la sukcesa kampanjo, Manuelo kaj Androniko revenis kunaj al Konstantinopolo en 1168. La sekvan jaron, Androniko rifuzis ĵuri fidelecon al la Princo de Hungario, kiun Manuelo deziris kiel sian propran posteulon. Li estis forigita de la kortego, sed oni asignis al li la provincon Kilikio.

Androniko fuĝis al la kortego de Rajmondo de Antioĥio (1105-1149). Tie li edziĝis kun Filipa de Antioĥio (1148-1178), filino de Rajmondo kaj Konstanca de Antioĥio (1128-1163), fratino de Imperiestrino Maria de Antioĥio (1145-1182), kies manon Konstanteno Kalamano (1137-1173) ankaŭ estis dezirinta. Tamen, la geedziĝo estis nuligita laŭ insisto de la imperiestro Manuelo. En 1176, ŝi edziniĝis al Humfrido la 2-a (1117-1179) Senjoro de Torono, konestablo de Baldueno la 4-a la Leprulo, kaj mortis baldaŭ poste.

Akompanata de multaj kavaliroj, Androniko iris al Jerusalemo. Reĝo Baldueno estis en Egiptujo tiutempe, kaj ŝajnas ke Androniko transprenis la komandon pri la defendo kontraŭ la islamanoj. Post sia reveno, Baldueno dotis lin per Bejruto. En Jerusalemo, li renkontis Teodoran Komnenon (1145-1182), la vidvinon de reĝo Baldueno la 3-a de Jerusalemo kaj nevinon de Manuelo, kiun li enamiĝis.

Por eviti la koleron de la imperiestro, ili ambaŭ fuĝis al la kortego de la Sultano de Damasko, sed sentante sin nesekuraj tie, ili daŭrigis sian vojaĝon al Persio kaj Turkestano, ĉirkaŭnavigante la Kaspian Maron kaj transirante la Kaŭkazan Monton. Ili fine ekloĝis inter la turkoj ĉe la limo de la provinco Trebizondo, kiun Androniko ofte kaj sukcese atakis.

Dum unu el ĉi tiuj atakoj, lia kastelo estis surprizita de la guberniestro de Trebizondo. Teodora kaj ŝiaj du infanoj ([:en:Alexios Komnenos (son of Andronikos I)|Aleksio]] (1170-1199) kaj Irene (n. 1168) estis kaptitaj kaj senditaj al Konstantinopolo. Por certigi ilian liberigon, Androniko submetiĝis al la imperiestro, aperis antaŭ li en katenoj, kaj estis pardonita.

Li rajtis ekloĝi kun Teodora en la malgranda urbo Oinaion ĉe la marbordo de la Nigra Maro. Tie, li konstruis gigantan kastelon, kiu ankoraŭ dominas la regionon hodiaŭ. Tri monatojn antaŭ la morto de Manuelo, la imperiestro pardonis lin kaj nomumis lin guberniestro de Ponto.

Manuelo mortis en 1180, kaj lia dektrijara filo, Aleksio la 2-a Komneno, sukcedis lin sub la regenteco de Imperiestrino Maria de Antioĥio (1145-1182). Baldaŭ post la morto de Manuelo, malsukcesa komploto kontraŭ Aleksio estis gvidata de Manuelo (1145-1185) (filo de Androniko) kaj Maria (la fratino de la imperiestro). Maria tiam submetiĝis al la imperiestro kaj petegis kompaton, kiu estis koncedita.

Poste, la onklo de Aleksio, Protosebastos Aleksio (1135-1182), regis. Li ŝajnas esti multe fidinta je la latinaj konsilistoj, kio igis lin nepopulara ĉe la bizanca nobelaro.

La protosebasto Aleksio estis konsiderata kolerema kaj avara, kaj onidiroj cirkulis pri amafero kun la Imperiestrino, kiu, dum la imperiestro Manuelo kuŝis sur sia mortlito, li fakte turnis sin al religia vivo.

## Potencopreno
La malkontentaj nobeloj negocis kun Androniko, kiu invadis Bitinion kun barbaraj helpaj trupoj en aprilo 1182. Androniko Anĝelo (11133-1185), kiu estis sendita kontraŭ li, transfuĝis al lia flanko kun liaj trupoj, kaj admiralo Aleksio Megadukas (1132-1183) ankaŭ subtenis lin.

Protosebastos estis mutilita kaj blindigita de la malkontenta nobelaro, kaj liaj latinaj konsilistoj kaj ĉefaj veneciaj kaj ĝenovaj komercistoj fuĝis per siaj galeroj, aŭ al Levantenio aŭ al la Nigra Maro, timante reprezaliojn.

La popolo malfermis la urbajn pordegojn al Androniko kaj komencis buĉi la ceterajn latinojn, kiuj igis sin malamataj per senkompata ekspluatado pro iliaj komercaj privilegioj, kaj bruligante iliajn domojn. Katolikaj monaĥoj, aparte, altiris la koleron de la homamaso.

Vilhelmo de Tiro (1130-1185) asertas, ke eĉ hospitalaj pacientoj estis masakritaj, kadavroj estis trenitaj el iliaj tomboj, kaj la detranĉita kapo de la katolika subdiakono Johano estis ligita al la vosto de skabia hundo, kiu trenis lin tra la urbo.

Reage, la Latina Nigramara Floto atakis la urbojn laŭlonge de la marbordoj de la Marmora Maro, detruante ilin kaj murdante ĉiujn loĝantojn, kiujn ili povis trovi. Ili ankaŭ invadis la monaĥejojn laŭlonge de la marbordo kaj sur la Princaj Insuloj, murdante ĉiujn monaĥojn kaj la lokajn loĝantojn, kiuj serĉis rifuĝon sub la protekto de la altaro.

La militakiro de la prirabado de la monaĥejoj - la oraj altaraj vazoj, la votoferoj kaj la silkaj liturgiaj ornatoj - superis multfoje tion, kion ili perdis en Konstantinopolo, kiel raportas Vilhelmo de Tiro. La floto tiam turnis sin al Tesalio, kie, "kun la plej granda precizeco", ili lokalizis ĉiujn urbojn kaj setlejojn laŭlonge de la marbordo, prirabis ilin kaj murdis iliajn loĝantojn.

Androniko detronigis Marian de Antioĥio kiel imperiestrinon kaj, je Pentekosto 1182, solene kronigis sin la novan reganton kune kun sia nevo Aleksio kaj la tiam dekjaraĝa novedzino de Aleksio, Agnesa de Valezio. Fakte, li tiel alprenis kompletan potencon.

Poste, li seniĝis de tiuj, kiuj povus esti minacintaj lian potencan pozicion: Aleksio Komneno (1180-1183), la favorato kaj konsilisto de la antaŭa imperiestrino, estis malliberigita printempe de 1182, kie li mortis pro severa mistraktado. En julio de tiu jaro, Maria Komneno (1152-1182), la fratino de Aleksio, kaj ŝia edzo, Raniero de Monferato (1162-1183), estis murditaj. Maria de Antioĥio estis kondamnita al morto per strangolado fare de Androniko kaj ekzekutita la 27-an de aŭgusto 1182.

## Regado de Teroro
La juna imperiestro Aleksio estis strangolita per arkoŝnuro en oktobro, baldaŭ post kiam Androniko nomumis sin kunimperiestro en septembro 1183. Androniko, nun la senkontesta reganto, nomumis siajn filojn Manuelon (1145-1184) kaj Johanon kiel kunregantoj. Li mem edziĝis al la vidvino de Aleksio, Agnesa.

Dum sia mallonga regado, Androniko provis limigi la potencon de la nobelaro kaj limigi korupton inter oficistoj en la ĉefurbo kaj la provincoj. La popolo devis esti protektita kontraŭ la avideco de la elito. La perfortaj agoj de la imperiestro kontraŭ la ĉefaj aristokrataj familioj tamen provokis serion da ribeloj fare de altrangaj militoficiroj, kiuj atingis eminentecon dum la regado de Manuelo la 1-a.

Post la malsukcesaj ribeloj de Johano Komneno Vataco, la generalo Androniko Lampardas, kaj lia bofilo, la Sebastokratoro Aleksio Komneno (1153-1192), Teodoro Kantakuzeno (1150-1184), kune kun Izaako Anĝelo, posteulo de Aleksio la 1-a, koncentris la reziston en Niceo kun la subteno de turkaj helpaj trupoj, dum la frato de Izaako, Teodoro Anĝelo (1145-1184), kontrolis la najbaran Prusion.

Printempe de 1184, Androniko la 1-a disbatis la bitinajn ribelajn fortikaĵojn per granda armeo. Li festis sian triumfon en la civita milito en la ĉefurbo per luksaj cirkaj ludoj.

La aristokratoj tiam petis helpon de Vilhelmo la 2-a de Sicilio. Li surteriĝis en Epiro kun forta armeo, akompanata de la bizanca tronpretendanto, Aleksio Komneno (1160-1187). Li marŝis ĝis Tesaloniko, kiun li konkeris kaj detruis en 1185, sed estis venkita baldaŭ poste dum la Batalo de Demetrico en la 7-a de novembro 1185 kaj li estis devigita retiriĝi al Sicilio.

## Falo
En 1185, dum la foresto de Androniko el la ĉefurbo, lia anstataŭanto, Stefano Hagiokristoforito, ordonis la areston kaj ekzekuton de Izaako Anĝelo. Anĝelo fuĝis al Baziliko de Hagia Sofia, el kie li apelaciis al la popolo. Tumulto eksplodis, kiu rapide disvastiĝis tra la tuta urbo.

Kiam Androniko revenis, li trovis sin detronigita kaj Izaako kronita kiel la nova imperiestro. Izaako transdonis lin al siaj malamikoj, kiuj torturis lin dum tri tagoj antaŭ ol, post mallonga malliberigo en la arestejo de Anemas en la Hipodromo, pendigante lin je liaj piedoj inter du kolonoj. Liajn mortdolorojn mallongigis kompata itala soldato, kiu pikis sian glavon en lian korpon.

Androniko la 1-a estis la lasta Komneno, kiu sidis sur la trono de Konstantinopolo. Lia vidvino, Agnesa, edziniĝis al Teodoro Brano (1169-1219) kiel ŝia tria edzo. Liaj nepoj, Aleksio (1182-1222) kaj Davido 1184-1212), fondis la Imperion de Trebizondo. Aleksio estis forta kandidato por iĝi la dua edzo de la divorcita kartvela reĝino Tamara (1160-1213), sed ŝi elektis alian. La parenco de Androniko, Izaako Komneno (1155-1196), restis imperiestro de Kipro ĝis 1192.

La posteuloj de la imperiestro Androniko loĝas en Kartvelio hodiaŭ, kie ili estas konataj kiel la Andronika-ŝvili (posteuloj de Androniko). Ili estas la sola familio el imperia deveno en Kartvelio.

## Taksoj
La regado de Androniko kaŭzis la kolapson de la politika ordo establita de lia prapatro Aleksio la 1-a, kiu ebligis la restarigon de la imperio dum unu jarcento. Tri kialoj estas esencaj por la fakto, ke la imperio neniam resaniĝis post lia mallonga trijara regado:

# La malamikeco de la latinoj: La masakro farita de la latinoj principe ŝanĝis la rilatojn inter Oriento kaj Okcidento. En la 12-a jarcento, mara komerco kreskis konsiderinde. Kontraŭe al pli fruaj supozoj, la imperiestro en Konstantinopolo ne estis sub la povo de la latinoj, sed anstataŭe donis al ili privilegiojn por teni grekajn komercistojn - kaj tiel sendependajn fortojn - sub kontrolo. Imperiestro Manuelo estis tre sukcesa per ĉi tiu strategio: La privilegioj donitaj al Pizo kaj Ĝenovo rompis la komercan monopolon de Venecio kaj kondukis al konkurenco inter la latinoj. Li signife reduktis la ankoraŭ konsiderindan potencon de Venecio en 1172, kaj retraktadoj de la privilegioj de Venecio ankoraŭ estis atendantaj. Per la masakro, Androniko unuigis la latinojn kontraŭ Bizancio, kiu poste prirabis la insulojn kaj efike fortranĉis la ĉefurbon de suda Grekio, Kreto, Kipro kaj la marbordo de Malgranda Azio. Ĝenovanoj kaj Pizanoj formis la floton, kiun la Normanoj portis al Grekio en 1184/85. Post 1204, venecianoj kaj ĝenovanoj establis permanentan ĉeeston en la Egea Maro. Bizanca mararmea supereco estis definitive finita.
# La uzurpo de la trono kaŭzis la frakasadon de la potenca bazo de la imperio. La Komnenaj imperiestroj regis kiel familiestroj, kaj la kohereco de ĉi tiu granda aristokrata dinastio estis esenca por la prospereco de la imperio. Imperiestro Manuelo, pro sia karismo, estis la nediskutebla estro de la dinastio kaj lojale zorgis pri sia familio. Eĉ post sia morto, liaj generaloj faris sukcesajn militojn kontraŭ la Selĝukoj ekde 1181 ĝis 1183. Androniko detruis ĉi tiun interkonsenton eliminante Aleksion. La urboj kaj teritorioj, kiujn Manuelo plej forte subtenis, nun ribelis kontraŭ la regado de Androniko: Sardeso kaj Sociopoliso en okcidenta Malgranda Azio apartiĝis de li, kaj ribelo eksplodis en Niceo.
# Ĉi tiuj problemoj eble estus solvitaj de Androniko se li ne farus la plej mortigan eraron: provi detrui la regadon de la nobelaro kaj regi la imperion aŭtokrate, kiel la makedonaj regantoj faris ĝis 1025. La fundamentoj por tia regado jam estis subfositaj ĉirkaŭ la jaro 1000 fare de la milita nobelaro de Malgranda Azio. Ĉi tiu nobelaro estis kun la povo ekde 1081 kaj faris signifajn kontribuojn al la renovigo de la imperio. Kiam la nobelaro nun komencis timi pri iliaj vivoj, ili fuĝis al siaj hereditaj provincoj kaj fondis sendependajn posteulajn ŝtatojn: Kipro kaj Trebizondo secesiis de la imperio, nova Bulgara Imperio aperis, Serbio estis perdita, kaj Konstantinopolo jam ne havis influon sur Epiro, Tesalio kaj Peloponezo. La posteuloj de Androniko devis venki reziston kaj fariĝis viktimoj de la latinuloj en 1204. La imperio disfalis.

## Referencoj 
Kategorio:Mortintoj la 12-an de septembro
Kategorio:Naskiĝintoj en 1118
Kategorio:Mortintoj en 1185
Kategorio:Naskiĝintoj en la 12-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 12-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Konstantinopolo
Kategorio:Mortintoj en Konstantinopolo
Kategorio:Bizancaj regantoj
Kategorio:Bizancaj militistoj
Kategorio:Imperiestroj de la Bizanca Imperio
Kategorio:Historio de Romo