Franca ortografio

La franca ortografio ampleksas la literumon kaj interpunkcion de la **franca** lingvo.
Ĝi baziĝas sur kombinaĵo de fonemaj kaj historiaj principoj. La literumo de la vortoj baziĝis plejparte sur la prononco de la malnovfranca lingvo de ĉ. 1100–1200 kaj restis pli malpli la sama malgraŭ grandegaj ŝanĝoj pri la prononco de la lingvo dum la postaj jarcentoj. La rezulto estas komplika interrilato inter la literumo kaj la sono, precipe de la vokaloj, amaso da silentaj leteroj kaj granda nombro de samsonvortoj (ekz: *saint*/*sein*/*sain*/*seing*/*ceins*/*ceint* (ĉiuj prononcatas [sɛ̃]), *sang*/*sans*/*cent* (ĉiuj prononcatas [sɑ̃])). Postaj provoj reliterumi kelkajn vortojn laŭ iliaj latinaj devenoj eĉ pliigis la nombron da silentaj leteroj (ekz. *temps* anstataŭ la pli malnova *tens* kaj *vingt* anstataŭ la pli malnova *vint*). Tamen, regas la francan ortografion reguloj kiuj ebligas certagradan precizecon kiam oni elparolas francajn vortojn el iliaj literumoj. La malo, produkti skriban literumon el la prononco, estas multe pli ambigua.

## Alfabeto 
La franca alfabeto estas bazita sur la 26 leteroj de la latina alfabeto, majuskloj kaj minuskloj, plus kvin diakritoj kaj du ortografiaj ligaturoj.

:Za Lite ULTIMATE

La literoj ⟨w⟩ kaj ⟨k⟩ estas malofte uzataj krom en pruntovortoj kaj regionaj vortoj. La fonemo  sono estas kutime skribata ⟨ou⟩; la sono  estas kutime skribita ⟨c⟩, sed ⟨qu⟩ antaŭ ⟨e, i, y⟩, kaj foje ⟨que⟩ ĉe la vortofino. Tamen, ⟨k⟩ oftas en la metra prefikso *kilo-* (originale el la greka χίλια *khilia* "mil"): *kilogramme*, *kilomètre*, *kilowatt*, *kilohertz*, ktp.

## Diakritoj 
La kutimaj diakritaj signoj estas la dekstra korno (⟨´⟩, *accent aigu*), la maldekstra korno (⟨`⟩, *accent grave*), la ĉapelo (⟨ˆ⟩, *accent circonflexe*), la tremao (⟨¨⟩, *tréma*) kaj la subhoko (⟨¸⟩, *cédille*). Diakritaj signoj havas neniun efikon sur la ĉefa alfabeta ordigo.

* Dekstra korno aŭ *accent aigu* (*é*): super *e*, indikas nur la sonon . *É* *e*n la moderna franca e*s*tas ofte uzata tie kie iam oni uzis kombinon de *e* kaj konsonanto, kutime *s*: *écouter*  malnovfranca *buef*/*beuf* > moderna franco *bœuf*.

*Œ* estas ankaŭ uzata en grekdevenaj vortoj, kiel latinigo de la greka diftongo *οι*, ekz., *cœlacanthe* "celakanto". En tiuj vortoj oni kutime prononcils la vokalon , tamen lastatempe la prononco  disvastiĝas, ekz., *œsophage*  aŭ , *Œdipe*  aŭ  ktp. Oni konsideras la prononcon  pli ĝusta.

Kiam *œ* troviĝas post la litero *c*, la *c* estas prononcata  en kelkaj kazoj (*cœur*) aŭ  en aliaj (*cœlacanthe*).

Oni ne uzas la ligaturon *œ* kiam ambaŭ literoj korespondas al malsamaj sonoj. Ekzemple, kiam ⟨o⟩ estas parto de prefikso (*coexister*) aŭ kiam ⟨e⟩ estas parto de sufikso (*minoen*) aŭ en la vorto *moelle* kaj ties derivaĵoj.

### Æ 
(, aŭ *a, e collés/liés*) Ĉi tiu ligaturo estas malofta, ĝi troveblas nur en kelkaj latindevenaj kaj grekdevenaj kiel *tænia*, *ex æquo*, *cæcum*, *æthuse*. Ĝi ĝenerale reprezentas la vokalon , kiel ⟨é⟩.

La sinsekvo ⟨ae⟩ aperas en lingvaj pruntoj kie ambaŭ sonoj aŭdeblas, kiel en *maestro* kaj *paella*.

## Literduopoj kaj litertriopoj 
Francaj literduopoj kaj litertriopoj havas ambaŭ historiajn kaj fonologiajn devenojn. Unuakaze temas pri spuroj de la literumo en la devenlingvo de la vorto (kutime latino aŭ pragreka lingvo) konservitaj en la moderna franca, ekzemple, la uzo de ⟨ph⟩ en vortoj kiel *téléphone*, ⟨th⟩ en vortoj kiel *théorème* aŭ ⟨ch⟩ en *chaotique.* Duakaze, literduopo ŝuldiĝas al arĥaika prononco, kiel ⟨eu⟩, ⟨au⟩, ⟨oi⟩, ⟨ai⟩ kaj ⟨œu⟩ aŭ simple temas pri oportuna maniero ampleksigi la dudek ses-literan alfabeton por kovri ĉiujn necesajn fonemojn, kiel en ⟨ch⟩, ⟨on⟩, ⟨an⟩, ⟨ou⟩, ⟨un⟩ kaj ⟨in⟩. Foje temas pri mikso de la du devenoj aŭ pri pure pragmataj kialoj, kiel ⟨ge⟩ por  en *il mangeait'' ('li manĝis'), kie la ⟨e⟩ indikas "molan" ⟨g⟩ heredita de la radiko de la verbo.

## Son-literum-korespondoj 
### Konsonantoj kaj konsonantkombinoj 
### Vokaloj kaj vokalkombinoj 
### Kombinoj de vokaloj kaj konsonantaj 
## Grekdevenaj vortoj 
La literumo de grekdevenaj francaj vortoj komplikas pro la kvanto da literduopoj kiuj devas de la latinaj transskriboj. La literduopoj ⟨ph⟩, ⟨th⟩ kaj ⟨ch⟩ normale reprezentas respektive la sonojn ,  kaj  en la grekaj pruntoj. La ligaturoj ⟨æ⟩ kaj ⟨œ⟩ en la greka pruntoj reprezenti la saman vokalon kiel ⟨é⟩ (/e/). Cetere, multaj vortoj en la internacia scienca vortenhavo estis konstruitaj en la franca el la grekaj radikoj kaj gardis siajn literduopojn (ekz., *stratosphère*, *photographie*).

## Historio 
La Ĵuroj de Strasburgo de 842 estas la plej frua teksto skribita en la frua formo de la franca nomata gaŭlo-latinido.

### Latinido 
La Gaŭla lingvo de la loĝantoj de Gaŭlujo malaperis iom post iom post la Romia konkero dum latinoj ekanstataŭis ĝin: skriba (klasika) latino kaj parola (vulgara) latino. Klasika latino, instruita en lernejoj, restis la lingvo de religio, de scienco, de juro kaj de literaturo. Vulgara latino, parolata de la Romiaj soldatoj kaj komercistoj, kaj adoptita de la indiĝenoj, evoluis malrapide al malsamaj dialektoj laŭ la regionoj de la lando. Tiuj dialektoj grupigeblas en du branĉoj de la Gaŭlo-latinida lingvaro, la lingvoj de oïl norde de la Luaro kaj la lingvoj de oc sude.

### Malnovfranca lingvo 
En la 9a jarcento, la latinidaj dialektoj estis signife for de latino. Ekzemple, por kompreni la Biblion, skribita en latino, piednotoj estis necesaj. La firmigo de la reĝa potenco, ekde la 13a jarcento, la *Francien* dialekto, uzata tiam en Francilio, disvastiĝis iom post iom kaj evoluis klasikfranclingven.

La lingvoj trovitaj en la manuskriptoj kiuj datas de la 9a jarcento ĝis la 13a jarcento konsistigas tion kio konatas kiel malnovfranca lingvo aŭ *ancien français.* Ĉi tiuj lingvoj pluevoluis ĝis, inter la 14a jarcento kaj la 16a jarcento, la mezfranca lingvo (*moyen français*) aperis.

## Interpunkcio 
En Francujo, krisigno, demandosigno, punktokomo, dupunkto, elcentosigno, valutaj simboloj, krado kaj citiloj postulas ĉiuj spacon antaŭ kaj post la interpunkcia marko. Ekster Francujo, ĉi tiu regulo estas ofte ignorata. Komputila programaro povas helpi aŭ malhelpi la aplikadon de ĉi tiu regulo, laŭ la nivelo de lokigo, tial ke ĝi malsamas ol plejparto de la aliaj Okcidentaj interpunkcioj.

## Notoj kaj Eksteraj Ligiloj 
## Bibliografio 
* *Fouché, Pierre (1956). Traité de prononciation française. Parizo: Klincksieck.*
* *Tranel, Bernard (1987).The Sounds of French: An Introduction. Kembriĝo, Nov-Jorko. Cambridge University Press.* ISBN 0-521-31510-7.

Kategorio:Franca lingvo
Kategorio:Ortografio