open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Altajo

eta|maldekstra|250ra|Montaro Altajo, Kazaĥio
eta|250ra|maldekstra|Montaro Altajo, Kazaĥio
250ra|eta|maldekstra|Rivero Katun en montaro Altajo
eta|maldekstra|250ra|Altajo, Valo Kuĉerla en montaro Altajo
eta|maldekstra|250ra|Montaro Altajo (Lago Kucerla)
eta|maldekstra|250ra|Burunduko (*Tamias sibiricus*)

**Altajo** estas alta montaro en centra Azio. Ĝi situas en Ĉinio, Mongolio, Rusio kaj Kazaĥio longe de ĉirkaŭ 2000&nbsp;km, de la Gobi-dezerto ĝis la Okcident-Siberia Ebenaĵo.

La nomo Altajo venas el la turka–mongola adjektivo *altan* („ora”). La montaro estas grava apartigilo por la diversaj akvokolekta areoj de norda kaj suda Azio.

Ĝi estas dividebla je tri ĉefaj regionoj kiel la Gobi-, la Mongol- kaj la Rus-Kazaĥ-Altajo. La plej altaj partoj superas 4000 m, la plej alta pinto estas la Beluĥo (Beluha, 4506 m) en Rusio.

La Rus-Kazaĥ- kaj Mongol-Altajo havas rapidfluajn riverojn, el kiuj la plej grandaj estas Katunj, Buhtarma kaj Bija. La riveroj de Gobi-Altajo estas pli mallongaj, malprofundaj, ili vintre ofte frostas, somere senakviĝas.

En la montara sistemo troviĝas pli ol 3500 lagoj. La klimato estas kontinentala, la precipitaĵo malpliiĝas de okcidento al oriento.

En la Altajo estas kvar klimataj zonoj: montara duondezerto, montara stepo, arbara zono, alpa zono. La Rus–Kazaĥ-Altajo estas kovrita (70%) kun pingloarboj, poploj, betulacoj dum en la Mongol- kaj Gobi-Altajo fakte ne ekzistas arbaroj.

Altajo abundas je mineraloj kaj akvoenergio, kuracbanejoj, turismaj natur-allogaĵoj.


Kategorio:Montaroj
Kategorio:Montoj en Ĉinio
Kategorio:Montoj en Kazaĥio
Kategorio:Montaroj en Mongolio
Kategorio:Montaroj en Rusio
Somero (urbo)

**Somero** estas urbo en Finnlando, en provinco Origina Finnlando (). En la meza lernejo de Somero Esperanto estis instruata en 1950-aj kaj 1960-aj jaroj, dum kelkaj jaroj ankaŭ kiel deviga studobjekto. La lernejestro estis Joel Vilkki. En Somero naskiĝis i.a. M. A. Numminen kaj Heta Kesälä, kaj nun en Somero loĝas i.e. Kaari Utrio kaj Risto Rasa. Somero estas tradicia grava agrikultura komunumo. Historie Somero apartenas al suda Tavastio, kvankam nuntempe ĝi apartenas oficiale al Origina Finnlando. La plej granda lago en Somero estas Painio. Somero fariĝis oficiale urbo en 1993. Komunumo Somerniemi estis ligita al Somero 1977.

## Lagoj 
* Hirsjärvi

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de la urbo

Kategorio:Komunumoj de Origina Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando
Kategorio:Urboj de Finnlando
Cimeroj

**Cimeroj** estis antikva popolo, vivanta iam norde de Kaŭkazio kaj la Azova maro.

La skitoj forpelis ilin fine de la 8-a jarcento a.K. el Sud-Siberio tra Kaŭkazio al Anatolio. La cimeroj ĉirkaŭ la jaro 714 a.K. atakis la urbon *Urartu* de Asirio en la armena montaro, sed dum 705 a.K. armeo de la asira reĝo *Sarru-kinu la 2-a (Sargon)* repelis ilin. La cimeroj vojŝanĝis al Anatolio, kie ili dum 696–695 a.K. okupis Frigion kaj dum 652 *Sardeis*, la ĉefurbon de Lidio. Tiam ili alvenis al la pinto de la konkeroj kaj baldaŭ depintiĝis. Ilia lasta malvenko okazis en la jaro -637 aŭ 626, kiam armeo de Lidio forpelis ilin. Post tio, historiaj fontoj ne mencias ilin, sed verŝajne ili setlis en Kapadokio (la armena nomo de la ĉirkaŭo estas *Gamir*).

Kategorio:Etnoj
Hans Piloty

**Hans Piloty**, naskita en 1894, mortinta en 1969, estis germana fakulo pri elektra kaj komunika inĝenierikoj, profesoro de la Teknologia Universitato Munkeno (tiam *TH München*).

Kune kun la matematikisto Robert Sauer kaj laŭ instigo de sia filo Robert Piloty li komence de la 1950-aj jaroj evoluigis kaj konstruis la komputilon PERM.

Kategorio:Germanaj inĝenieroj
Kategorio:Germanaj profesoroj
Kategorio:Germanaj komputikistoj
Nomado

eta|Pentraĵo de Vincent van Gogh prezentanta karavanon de nomada romano
**Nomada popolo** estas popolo, kiu ne havas daŭre fiksan loĝejan lokon, loĝejon, ofte (ekz. sezone, cikle) translokiĝas (**nomadismo**). Ĝi diferenciĝas de la migrado, kiam oni daŭre, necikle ŝanĝas la loĝlokon.

La nomadoj havas plej ofte du aŭ pli provizoran loĝlokon. La restado sur unu loko dependas de riĉeco de nutraĵaj resursoj. La nomadismo estas ligebla al kelkaj ĉefaj agadoj: ĉasado kaj kolektado (plej ofta lokŝanĝo), paŝtado (ofte sezona) kaj migra komercado, metiarto (Ciganoj).

En la 20-a jarcento, la politiko instigis, la ekonomia evoluo devigis ŝanĝi la nomadan vivformon al setligita. La nomadismo restis ĉefe ĉe popoloj, vivantaj en la afrikaj, aŭstraliaj kaj aziaj duondezertaj areoj.

## Vidu ankaŭ 
* Migra kampokultivado
* Senhejmeco
* Vagabondo
* Vaganto
* cifereca nomado

Kategorio:Antropologio
Poliso (urboŝtato)

eta|Restaĵoj de la Akropolo de Ateno, la plej fama greka poliso
**Poliso** (greke *πόλις* – *polis*, plurale *πόλεις* – *polejs*) estis politike sendependa urboŝtato en la antikva Grekio. Al la poliso apartenis ne nur la *akropolis*, ĉirkaŭita per muro, sed ankaŭ la ĉirkaŭa kampara areo.

La *polis*oj estiĝis pro la natura dividiteco de Grekio pro montoj kaj golfoj kaj etna, kultura dividiteco. La *polis*oj estis inter si samrangaj, el ili (plurcento) estas la plej konataj la *polis*oj de Ateno kaj Sparto.   

Interne de la *polis*o ne ĉiu burĝo estis samranga, kaj la plimulto ne estis eĉ burĝoj (virinoj, junuloj, fremduloj, sklavoj). La *polis*on gvidis, direktis iu asembleo, konsilio kaj elektitaj gvidantoj. 

La polisoj ja provizis la komunumajn bezonojn de ĝiaj loĝantoj - protekto, jurisdikcio, leĝaro, kulturo kaj religia kultado, kaj en iuj kazoj ankaŭ bonfartaj kaj edukaj servoj (kvankam ĉi tiuj servoj estis maloftaj en la antikva mondo kiel servo provizita de la komunumo / registaro). 

La grekaj *polis*oj transformiĝis en frua mezepoko (4-a jarcento ... 7-a jarcento) en simplajn urbojn.

Oni ofte nomas la esprimon poliso por referenci al "civitana komunumo" anstataŭ en la senco de konstruaĵo en aparta geografia loko, la esprimo estas uzata en politika scienco kaj historio anstataŭ geografio.

Kategorio:Grekaj urboŝtatoj
PERM (komputilo)

**PERM** (germana mallongigo de *Programmgesteuerte Elektronische Rechenanlage München* = programe regata elektronika kalkulinstalaĵo Munkeno) estis komputilo evoluigita komence de la 1950-aj jaroj en la Teknologia Universitato Munkeno (TUM).

La planado komenciĝis en 1950, la konstruado en 1952 sub gvido de profesoroj Hans Piloty kaj Robert Sauer. Instiganto estis Robert Piloty, filo de Hans Piloty, kiu revene el Usono raportis pri la planoj konstrui komputilon *Whirlwind* ĉe Masaĉuseca Instituto de Teknologio.

La komputilo PERM, kiu baziĝis sur vakuaj tuboj, ekfunkciis la  (laŭ iuj je la 8-a), komence en restriktita reĝimo kaj sen magnet-benda storo. Ĝia interna storo estis magneta cilindro ("tamburo") kun 8.192 "vortoj" po 51 bitoj. Poste aldoniĝis magnetringa storo de 2.048 vortoj. La aritmetiko kapablis uzi glitkoman teknikon.

PERM servis por evoluigi la unuan tradukilon por la programlingvo ALGOL. Siatempe ĝi estis, kun 2.500 vakuaj tuboj, inter la plej potencaj komputiloj de la mondo. Ĝia magneta cilindro estis la plej rapida stor-tekniko ekzistanta.

En 1974 PERM estis malŝaltita. Ĝi staris ankoraŭ plurajn jarojn en koridoro de TUM kaj nun estas ekspoziciata en la Deutsches Museum (muzeo pri scienco kaj tekniko) en Munkeno.

## Kuriozaĵoj 
Ŝerca interpreto de la mallongigo estis "Pilotys erstes Rechen-Monster" (unua kalkul-monstro de Piloty).

Parto de la cirkvit-plano de PERM nun ornamas la murojn de la metroa stacio "Garching, Forschungszentrum", sur informtabulo pri Hans Piloty.

## Eksteraj ligiloj 
* La historio de PERM (de)
* Originala parto de PERM

Kategorio:Komputilo
Soldulo

[eta|dekstra|250ra|[Leonardo da Vinci, *Il Condottiero*, 1480.]]
**Soldulo** (ankaŭ **lusoldato** aŭ **dungosoldato**) estas profesia soldato, kiu batalas por soldo (soldata salajro), sendepende de iu ajn politika intereso.

Dum la mezepoko, antikvo, imperiestroj ofte dungis kompletajn armeojn, taĉmentojn de nomadoj por batali kontraŭ iliaj malamikoj.

Post la centjara milito (1337–1453), tutan Eŭropon inundis homoj, kiuj kapablis nur batali. Ili ofertis siajn servojn al princoj, princlandoj.

Fine de la 18-a jarcento, la solduloj estis unuopaj soldatoj. En tiu epoko aperis la ŝtataj regularaj armeoj.

## Literaturo 
* Dario N. Azzellini, Boris Kanzleiter, Boris: *Das Unternehmen Krieg. Paramilitärs, Warlords und Privatarmeen als Akteure der Neuen Kriegsordnung*. Assoziation A., Berlin 2003, ISBN 3-935936-17-6
* Paul Balor: *Manual of the Mercenary Soldier. A Guide to Mercenary War, mMoney and aAdventure*. Dell Books, New York 1988, ISBN 0-440-20014-8
* Hans-Christian Huf: *Mit Gottes Segen in die Hölle - Der Dreissigjährige Krieg.* Ullstein, Berlin 2001
* Fred Mercks, Fred: *Auf der Strasse des Todes. Ereignisse, Tatsachen, Zusammenhänge*. Militärverlag der DDR, Berlin 1982, ISBN 3-327-00429-3
* David Shearer: *Private armies and military intervention*. Oxford University Press, Oxford 1998, ISBN 0-19-829440-9
* Peter W. Singer: *Die Kriegs-AGs. Über den Aufstieg der privaten Militärfirmen*. 2001-Verlag, Frankfurt/M. 2006, ISBN 3-86150-758-7
* Tim Spicer: *An unorthodox soldier. Peace and war and the Sandline Affair*. Mainstream Publishing, Edinburgh 2003, ISBN 1-84018-349-7
* Janice E. Thomson: *Mercenaries, Pirates, and Sovereigns: State-Building and Extraterritorial Violence in Early Modern Europe*. Princeton University Press, Princeton N.J. 1994, ISBN 0-691-08658-3
* Anthony Mockler, ''STORIA DEI MERCENARI. Da Senofonte all'Iraq'', Odoya, ISBN 9788862881531.

## Konataj solduloj 
* Peter Hagendorf
* Jean „Black Jack“ Schramme ankaŭ Jacques Schramme
* Bob Denard
* Siegfried Müller
* Mike Hoare
* Kostas Georgiou kromnome „Colonel Callan“
* Grafo Carl Gustav von Rosen
* Rolf Steiner
* Simon Mann
* Karl Penta

## Eksteraj ligiloj 
* e-zine Kriegsreisende Fundierte Artikelsammlung über Söldner von der Antike bis ins 21. Jahrhundert.
* http://www.admin.ch/ch/d/sr/0_518_521/a47.html Art. 47 Söldner (Zusatzprotokoll zu den Genfer Abkommen vom 12. August 1949 über den Schutz der Opfer internationaler bewaffneter Konflikte)
* Die Welt: Die Unverantwortlichen - Auch im Irak trägt die Beschäftigung von Söldnern zur Barbarisierung des Krieges bei
Ordeno de Lenin

dekstra|eta|Insigno de la Ordeno de Lenin
La **Ordeno de Lenin** () estis la plej grava ŝtata ordeno de Sovetunio. La nomo honorigu la revoluciiston Lenin, gvidanto de la Oktobra Revolucio kaj unua ŝtatestro de Sovetunio.

Per la Ordeno de Lenin estis dekoraciitaj:

* Civiluloj, kiuj elstare servis Sovetunion
* Militistoj, kiuj elstare servis Sovetunion
* Homoj akcelantaj interpopolan amikecon kaj pacon
* Homoj kaj institucioj, kiuj alie utilis al Sovetunio

Ricevintoj de la ordenoj "Heroo de Sovetunio" aŭ "Heroo de Socialista Laboro" ricevis ankaŭ la Ordenon de Lenin.

Ankaŭ urboj, kompanioj, fabrikoj, regionoj, trupoj kaj ŝipoj povis ricevi la ordenon.

La ordenon lanĉis la Centra Komitato (de(?) la Supera Soveto) je la 6-a de aprilo 1930. La unua ricevinto estis la ĵurnalo *Komsomolskaja Pravda* je la 23-a de majo 1930. La unuaj eksterlandaj ricevintoj estis du usonaj aer-mekanikistoj je la 10-a de septembro 1934 pro partopreno en serĉ-kaj-savaj operacioj de la vaporŝipo *Ĉeljuskin*.

Kategorio:Sovetaj ŝtataj honorigoj
Monto Rorajmo

eta
La **monto Rorajmo** estas  alta tabulmonto (*tepui*) ĉe triopa limo de Venezuelo kaj Brazilo.

## Priskribo
Ĝia nomo venas el nomo de la brazila federacia ŝtato Roraima. Ĝis 1962 oni nomis la regionon *Território do Rio Branco*, sed tio kaŭzis problemojn kun Rio Branco, aliloka urbo.

Rorajmo longas 15 km kaj altas ĝis 700 m super la tropikan pluvarbaron. Okcidente de Rorajmo troviĝas la ĝemela tabulmonto Kukenam.

La monto konsistas el sabloŝtono kaj ties surfaco ne estas glata sed roka kun fendegoj. Sur ĝi abundas endemiaj plantoj kaj bestoj.

La fama sudamerika esploristo Siro Robert Hermann Schomburgk inspiris la britan kuraciston Arthur Conan Doyle verki la romanon *La forgesita mondo* (*The Lost World*) (1912).

## Vidu ankaŭ
* Roraima kaprimulgo

Kategorio:Montoj en Sudameriko
Kategorio:Montoj en Venezuelo
Kategorio:Montoj en Brazilo
Kategorio:Montoj kun alteco inter 2000 kaj 2999 m
Poliso

**Poliso** povas signifi
***Poliso (urboŝtato)** estas antikva urboŝtato en Grekio
***Poliso** estas dokumento atestanta pri asekuro kaj entenanta ĉiujn kondiĉojn de la kontrakto. Krompoliso estas aldonaĵo al la jam ekzistanta poliso.
* Polis (Kipro) estas urbeto sur la mediteranea insulo Kipro.
590-aj jaroj a.K.

Jen iuj ekzemplaj eventoj de la **jardeko** de la **590-aj jaroj antaŭ nia eraro** (= antaŭ Kristo = a.K.) en nia universo, pri kiuj jam verkiĝis artikoloj en la Vikipedio en Esperanto. Se vi verkas aŭ trovas alian artikolon esperantlingvan, kiu tre rilatas al tiu ĉi jardeko, vi bonvenas aldoni frazon pri ĝi ĉi tie - la postuloj pri "menciindeco" ne estas tro altaj en tempo tiom for de la nuntempo: principe eblas supozi, ke ĉiu evento el la 6-a jarcento antaŭ nia erao, pri kiu iu esperantisto penas verki propran artikolon en senerara lingvaĵo, aldonis referencojn, interpaĝajn kaj eksterajn ligilojn al la artikolo mem, konsiderindas sufiĉe grava por ankaŭ listiĝi ĉi tie.

## Eventoj 
* 599 a.K. - Naskiĝis Vardhamana Mahavira, lasta Tirtankaro de ĝajnismo.
* 598 a.K. - *Jehoiachin* (יְכָנְיָה) iĝas sekvanto de Jehoiakim (Joakimo, יְהֹויָקִים) kiel reĝo de la Reĝlando de Judujo.
* la 16-an de marto 597 a.K. - Babilonio konkeras Jerusalemon, malliberigas multajn judojn kaj sendas ilin al la Babilona ekzilo.
* 596 a.K. - Sporto: Pasas la 46-aj antikvaj Olimpiaj Ludoj.
* 595 a.K. - *Psammetiĥo la 2-a*, sekvanto de *Neĥo la 2-a*, iĝas reĝo de Egiptio.
* 594 a.K. - Gvidantoj de Ateno komisias Solonon revivigi la urban konstitucion.
* 593 a.K. - Ekzilo de Sapfo kaj Alkajo de Mitileno en Sicilio.
* 592 a.K. - Sporto: Pasas la 47-aj antikvaj Olimpiaj Ludoj.
* 590 a.K. - Armeo de la medoj invadas la Reĝlandon de Urartu, kaŭzante ĝian falon.

## Naskiĝoj 
* Mahavira, fondinto de ĝajnismo, (599–527).

## Vidu ankaŭ 
* 6-a jarcento a.K.
* jardeko de la 600-aj jaroj a.K.

Kategorio:Jardekoj de la 6-a jarcento a.K.
-599

En la jaro **599 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
* 599 a.K. - Naskiĝis Vardhamana Mahavira, lasta Tirtankaro de ĝajnismo.

## Naskiĝoj
* Mahavira, fondinto de ĝajnismo, (599–527 a.K.).
Gobio

**Gobio** (ĉine: 戈壁(沙漠) [Gēbì (Šāmò)]; mongole: Говь [Gowi] ) estas unu el la plej malnovaj kaj la plej grandaj dezertoj de la mondo. Ĝi estas la plej granda dezerto de Azio.

Kompare kun ceteraj sekaj teritorioj ĝi havas kelkajn neregulaĵojn, kiuj tre diferencigas ĝin de la ceteraj. Ĝi etendiĝas en norda Ĉinio kaj suda Mongolio.

La vorto "gobi" devenas de la mongola lingvo, kie ĝi signifas grandegan sekan terenon.

Amplekso de la dezerto estas 1.295.000 km2.

Gobi estas malvarma dezerto, ĝi situas 900 metrojn super la nivelo de maro.
eta|maldekstra|250px|Agamedo Laŭdakio
eta|maldekstra|250px|Pejzaĝo de dezerto Gobio en provinco Ömnögovi, Mongolio

## Gobio kaj Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Jen kion oni montras el Gobio:

:Al Hju-Ĉan ili venas, ĉe la dezerto de Gobi,
:kie leviĝas tombo de l'Imperia Majesto.
:Jen centoj da skulptistoj plurloke tajlas argilajn
:figurojn de soldatoj kaj de ĉevaloj en ordo
:laŭ ĝustaj dimensioj, kiuj fosaĵe parados.

## Vidu ankaŭ 
* Olgoj ĥorĥoj

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 

Kategorio:Dezertoj en Azio
Kategorio:Geografio de Ĉinio
Kategorio:Geografio de Mongolio
Alice Schwarzer

eta|Alice Schwarzer, 2009
**Alice SCHWARZER** (Elis ŝvArcer) (naskiĝis la  en Wuppertal, Germanujo) estas la plej konata feministo en Germanio. Ŝi verkis plurajn librojn kaj eldonas la revuon EMMA.

## Biografio 
Ekde 1959 ŝi edukiĝis kaj laboris kelkajn jarojn pri komerco. En 1966 ŝi komencis labori kiel ĵurnalisto.

De 1970 ĝis 1974 Alice Schwarzer laboris en Parizo por gazetoj, radio kaj televido. Krome ŝi studis psikologion kaj sociologion, interalie ĉe Michel Foucault. En Parizo ŝi kunfondis la porvirinan movadon MLF, Mouvement de libération des femmes, kaj alportis ĝiajn ideojn ankaŭ al (Okcidenta) Germanio.

En 1971 ŝi iniciatis kampanjon "Ni abortigis!" de 374 famulinoj kontraŭ la tiama leĝa malpermeso de abortigo. Pri tiu temo aperis en 1971 ŝia unua libro: *Frauen gegen den § 218 (Virinoj kontraŭ § 218).*

En 1975 aperis *Der kleine Unterschied und seine großen Folgen (La eta diferenco kaj ĝiaj egaj sekvoj).* Tiu ĉi libro fariĝis tre populara kaj famigis sian aŭtoron. Ĝi temas pri la funkcioj de amo kaj amorado en patriarkisma socio.

Ekde 1977 aperas la feminisma revuo EMMA, kiun Alice Schwarzer fondis kaj ĝis nun estras. Ĝi estas la ĉefa porvirina revuo en Germanio, per kiu lanĉiĝis kelkaj propagandaj atakoj, ekzemple la PorNO-kampanjo ekde 1987.

Krom sia laboro pri EMMA Alice Schwarzer verkis kaj eldonis dekojn da libroj, ekzemple biografiojn pri Simone de Beauvoir kaj Romy Schneider. Ofte ŝi partoprenas amuzaĵojn en germanlingva televido.

## Ideoj kaj celoj 
Alice Schwarzer pledas por egaliga feminismo laŭ la tradicio de Simone de Beauvoir. Tio signifas: ŝi kontestas diferencon inter seksoj kaj rifuzas laŭseksajn sociajn rolojn (kontraŭe al feministoj, kiuj klarigas la sociajn rolojn per biologiaj diferencoj).

Pri amoro ŝi publikigis triangulan modelon el aliseksamo, samseksamo kaj memseksumemo, asertante egalvaloron kaj denaskan inklinon al ĉiuj tri praktikoj. La socia preferigo de aliseksamo devenas de patriarkismo.

Politike ŝi aktivis por ĉiuj tradiciaj celoj de feministoj, sed precipe por libera abortigo, leĝa sendependeco de edzinoj de siaj edzoj kaj financa sendependeco de virinoj.

## Kritikoj 
Plej ofta kritiko kontraŭ Alice Schwarzer estas la kutima maĉisma stultumado kontraŭ ĉiuj feministinoj: aserto de malbeleco.

Kelkaj feministoj kritikas, ke Alice Schwarzer monopoligas la feminisman diskurson en Germanio, ĉar ŝi daŭre aperas en amaskomunikiloj kaj jam de jardekoj stiras la revuon EMMA.

## Eksteraj ligiloj 
* www.aliceschwarzer.de
* www.emma.de

Kategorio:Germanaj feministoj
Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Germanaj krimuloj
Kategorio:Kontraŭpornografiaj aktivuloj
Kategorio:Kritikistoj de islamo
Tornival-finna lingvo

La **tornival-finna**, *meänkieli* en la finna kaj en la tornival-finna mem (kun la signifo "nia lingvo"), *tornedalsfinska* en la sveda, estas lingvo (aŭ finna dialekto) parolata en la svedia-finnlanda limregiono ĉirkaŭ Tornio kaj Haparanda. "Tornivalo" celas al la valo de la lima rivero (finne *Tornionjoki*, svede *Torne älv*).

Laŭ la lingvoleĝo de la Svedio *meänkieli* estas lingvo (unu el la kvin oficialaj malplimultaj lingvoj; la aliaj estas la finna, la samea, la cigana kaj la jida), kaj maloficiale ankaŭ en Finnlando oni iam parolas pri tio kvazaŭ estus klare, ke ĝi estus lingvo. Science ĝi estas variaĵo de la finna. Demando pri tio, ĉu *meänkieli* estas lingvo aŭ dialekto, estas grandparte politika. Ĝi malpli diferencas de ĝenerala finna ol iuj finnlandaj finnaj dialektoj kiel Raŭma dialekto. Pri sia gramatiko ĝi malsimilas al ĝenerala finnlanda finna ekzemple per tio ke ne estas la gramatikaj kazoj instruktivo kaj komitativo, kaj posesivaj sufiksoj estas uzataj pli malmulte.

En la moderna sveda la lingvo ekde la komenco de la 3-a jarmilo estas ofte nomata oficiale per la svede fremdlingva vorto *meänkieli*, kvankam en ordinara lingvo la pli malnova sveda nomo, *tornedalsfinska* ("Tornivala finna"), daŭre estas ofte uzata. *Sveriges Radio* emas uzi tornedalsfinska por la kulturo ĝenerale kaj meänkieli specife por la lingvo.

La dialekto respektive lingvo *meänkieli* estas distingita de norma finna per la foresto de evoluoj el la 19-a kaj 20-a jarcentoj en la finna.

## Historio 
Kiam la Rusa Imperio konkeris Finnlandon en 1809, la landlimo dividis la Tornival-finnan kaj la finnan lingvon. Post tio la registaro de Svedio komencis premi la Tornival-finnan lingvon kaj en la lernejoj ne estis permeso paroli la tornival-finnan.

Ekde la jaro 1999 la Tornival-finna estas unu el la oficialaj minoritataj lingvoj de Svedio.

Kategorio:Finna lingvo
Kategorio:Lingvoj de Svedio
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Finnlando
Gipsoŝtono

eta|Gipsoŝtono
**Gipsoŝtono** estas mineralo konsistanta el hidrata sulfato de kalko; formulo: CaSO4·2(H2O), ĝi estas evaporita ŝtonspeco.

Alabastro estas speciala tipo de gipsoŝtono, kiun oni uzas en arto kaj por fari juvelojn kaj luksajn objektojn. Laŭ Francisko Azorín ĝi estas *Duon diafana kalka aŭ gipsa ŝtono, similanta marmoron, uzata por artaj objektoj*. Tiusence ĝi estas uzata ĉefe por skulptaĵoj, valoraĵoj (vazoj), kaj fenestroj (ĉar ĝi permesas lumpasadon kvankam ne totalan travideblon) ekzemple de preĝejoj, katedraloj ktp.

## Vidu ankaŭ 
* Alabastro
* Gipso

## Bildaro 

Dosiero:Roses des Sables Tunisie.jpg|Dezertorozo je 47 cm longa, Tunizio 
Dosiero:Gypsum Australia.jpg|Gipso de Novsudkimrujo, Aŭstralio 
Dosiero:Kombination orthodiagonales Pinakoid - Hemitropie -Gips.png|Kristalo de gipso
Dosiero:Gypse Caresse.jpg|Kristalo de selenito

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* (E-o) pri gipsŝtona minejo 

Kategorio:Kalciaj kombinaĵoj
Kategorio:Sulfatoj
Kategorio:Monoklinaj mineraloj
Kategorio:Gemoj
Deontologio

**Deontologio** estas grekdevena fakvorto por normiga etiko, do filozofia skolo (en PIV sen indiko pri la fako filozofio), kiu klarigas moralojn per normoj. Kompare al ontologio, kiu temas pri la mondo, kia ĝi *estas* (En PIV nomata metafiziko, sed ankaŭ Zamenhofa ), deontologio temas pri la mondo, kia ĝi *estu*.

En Esperanto la uzado de la vorto terminologie problemas, ĉar PIV difinas deontologion per profesia etiko.
Laŭ la historio, la vortoj ontologio kaj deontogio estus nomeblaj neologismoj.

## Vidu ankaŭ 
* Devo
* Devo-logiko
* Morala imperativo
* Virta etiko
* Profesia etiko

Kategorio:Filozofio
Kategorio:Etiko
Profesia etiko

[eta|282x282ra|[Bizanca Imperio|Bizanca manuskripto de la hipokrata ĵuro el la 12-a jarcento.]]
**Profesia etiko** – kiun iuj ankaŭ nomas *deontologio* – estas la moralaj normoj sekvendaj en plenumado de la koncerna profesio. Necesas distingi ĝin de la etika aŭ deontologia taksado de laboro ĝenerale (labora etiko).

Profesia etiko aparte gravas en metioj, kiuj rilatas al la homo kaj ties farto, ekz-e por kuracistoj, instruistoj, ĵurnalistoj k.&nbsp;a.

## Vidu ankaŭ 
* Medicina etiko
Igúzquiza

**Igúzquiza** estas urbeto kaj municipo, kiu troviĝas en la provinco kaj aŭtonoma komunumo de Navaro en norda Hispanio. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun .

## Eksteraj ligiloj 
* IGUZQUIZA Igúzquiza en la Enciklopedio Bernardo Lasa - Auñamendi (en la hispana)

Kategorio:Municipoj de Navaro
Chanel

***La Maison de Chanel***, plejofte nomita **Chanel** (prononcu [ŝanel]) estas franca, pariza firmao rilate al lukso. Ĝi estis fondita de Coco Chanel (1883-1971) en 1910, unue kiel malgranda butiko vendinta ĉapelojn por riĉaj sinjorinoj. La labelo fariĝis precipe famkonata pro la parfumo Chanel No. 5, kiu aperis en 1921.[eta|dekstra|250px|Estrarejo de Chanel ([placo Vendôme, Parizo).]]La estrarejo de Chanel troviĝas ĉe la placo Vendôme, en la 1-a arondismento de Parizo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala TTT-ejo de Chanel
* www.chanelworld.com 

Kategorio:Firmaoj
Frank van Nimwegen

**Frank van NIMWEGEN** estis naskita en 1961 en Gilze, Nord-Brabanto, Nederlando.

Unue li sekvis muzikan edukiĝon surloke ĉe Clemens Abers (piano kaj orgeno). Ĉe la eklezia ĥoro li estis edukita pri la gregoria muziko. Tiu ĉi fono havas daŭran influon al li kiel ĥor-direktanto kaj komponisto.

Li studis ĉe la konservatorio de Brabanto. Lia plej grava eklezia muziko estis verkita en Baarle Nassau, kie li laboras kiel orgenisto / dirigento. Li verkis pli malpli 40 Latinlingvajn motetojn, pluraj mesojn k.a. Ankaŭ multe da kantoj li komponis - pri tekstoj plej diverslingvaj, ankaŭ en Esperanto pri tekstoj de Freya Berveling.

En lia verkaro montriĝas parenceco kun la malnova sud-nederlanda polifonio kiel ekzemple Maurice Duruflé. Malgraŭ influo gregoria, lia muziko havas klare propran sonon.

## kelkaj verkoj 
* *12 motets divers*, gregoria stilo en kombino kun polifona renesanca stilo.
* *Four anthems*, por kvar voĉoj -SATB, soprano, aldo, tenoro kaj baso- kaj orgeno.
* *5 motets accompagnés*, por SATB kaj orgeno.
* *3 motets médiévals*, sufiĉe nuntempa spirito en la spirito de malnova muziko.
* *20 motets grégoriens*, por ĥoro miksita *a capella* (sen akompanado), inspirite de Maurice Duruflé kaj la Brabanta komponisto Jos van Amelsvoort.
* *Te Deum Laudamus*, por SATB, 2 trumpetoj, F korno, 2 trombonoj kaj orgeno.

Kategorio:Nederlandaj kantistoj
Burlada

**Burlada** () estas municipo en la provinco de Navaro, Hispanio ĉe la periferio de Pamplono.  Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². En la nordo ĝi havas limon kun Pamplono kaj Villava/Atarrabia, en la oriento al Huarte, en la sudo al Egüés kaj en la oriento al Pamplono. Geografie ĝis apartenas al la metropolitana zono de Navarra.

## Historio 
Preskaŭ ne ekzistas historie menciindaj okazaĵoj. Plej verŝajne la reĝoj de Navarra estis dumtempe en la palaco kiu ekzistas en Burlada. La palaco havis ligon al la romana preĝejo. Ambau detruiĝis meze de la 20a jarcento.

### Stratoj 
Ekzistas rekta strato al Pamplono. 

La N-135 ligas Pamplono al Francio

La NA-121-A (de Pamplono al Francio tra Irún) preterpasas Burlada en la centra parto.

## Festoj 
* Ĉefaj festotagoj estas inter la 14-a kaj la 21-a de aŭgusto.
* Karnavalo: Martingala de Burlada ( *Burlatako Martingala*, origina nomo)
* Festo de San Juan: memore al Johano la baptisto, la patrono de la loko

## Konataj Personoj 
* Fernando Chivite, verkisto
* Koldo Gil (1978): biciklisto
* Mateo Garralda (1969): sportisto
* Joaquín Asiáin (1968): tenoro
* Jesús Artola (1886-1970): politikisto
* Hilarión Eslava (1807-1878): komponisto kaj muziksciencisto
* Leonor de La Marche (1407-1464): Leonor de Borbón-La Marche. Princino de Navarra (naskiĝis en Burlada)

Kategorio:Municipoj de Navaro
Listo de municipoj en Navaro

Tiu ĉi estas listo de la municipoj en la provinco kaj aŭtonoma komunumo de Navaro en norda Hispanio.

eta|300px|Navaro, Hispanio.

Kategorio:Hispanio
Labora etiko

**Labora etiko** estas filozofia taksado de la rolo de laboro en socia vivo. Kun ĝi interrilatas la sinteno de laboranto al sia agado.

Post mezepoko eblas distingi inter pluraj realaj formoj de labora etiko, kies plej konata estas la protestantisma labora etiko. Antaŭe, inkluzive de mezepoko, laboro estis, precipe en la kristana mondo, konsiderata kiel nura peno aŭ eĉ puno. En antikva eŭropa filozofio nur stoikismo laŭdis laboron. La ordeno benediktana elektis la devizon * ora et labora* (latine: preĝu kaj laboru) kaj per tio kreis respekton al laboro.

Socialismo postulas tian respekton por homoj, kies sola kapitalo estas ilia laborkapablo. Pro tio socialismo postulas rajton je laboro. Tiun postulon komentis Paul Lafargue en 1883 per sia verko pri "la rajto je maldiligenteco" (*Le droit à la paresse*). La unua prezidento de Germanio, Theodor Heuss, kaj la germana kanceliero Gerhard Schröder publike citis tiun esprimon.

Kategorio:Filozofiaj konceptoj
Tanegaŝima-Kosmocentro

La **Tanegaŝima-Kosmocentro** ( [tanegaŝima uĉu sentā]; ) estas lanĉejo de raketo en la insulo Tanegaŝima en Kagoŝima-prefektujo en Japanio.

## Resumo
Tanegaŝima-Kosmocentro estis fondita de NASDA (nun JAXA) en novembro 1969.

La lanĉejoj kaj konstruaĵoj situas en la urbeto Minamitane, Kumage-distrikto. Alie, kelkaj observejoj situas punktite en la insulo.

## Lanĉejoj kaj konstruaĵoj
*Joŝinobu-Lanĉejo
:konsistas el 2 lanĉo-instalaĵoj por grandaj raketoj, nun uzataj por H-IIA
*Osaki-Lanĉejo
:konsistas el lanĉo-instalaĵo por muz-grandaj raketoj, uzataj por H-I, J-I(nun haltigita) GX (nun plana).

*Testejo por solida helpraketo
*Takezaki-Lanĉejo
:lanĉo-instalaĵo por malgrandaj raketoj

*Ĝenerala Komandenjo (RCC)
*Muzeo pri kosmaj scienco kaj teknologio
*Masuda-Kosmokomunikocentro

## Ankaŭ vidu
*Uĉinoura-Kosmocentro

Kategorio:Kosmocentroj
Kategorio:Kosmodromoj
Kategorio:Kosmoflugo
Kategorio:Kosmoesploroj en Japanio
Keo

La satelito **KEO** estas koncepta satelito kiu celas konservi nuntempajn sciojn, konojn kaj informojn el la plej diversaj civitanoj de la Tero favore al la loĝantaro de nia planedo post 50 000 jaroj. Tiam ĝi ja eniĝos nian atmosferon kaj forbrulos. Inter aliaj organizaĵoj subtenas kaj financas la projekton kaj UNESKO kaj ESA. 

## La mesaĝoj 
Ĝis la 31-a de decembro 2006, ĉiu povas sendi mesaĝojn (vidu : 
http://www.keo.org/ **Se vi volas sendi mesaĝon en Esperanto, sciu ke la franca versio ne proponas en sia listo de lingvoj la Lingvon Internacian**) eventuale perpoŝte. 
La celo estas ke ĉiu kultura aŭ socia grupo de la planedo Tero estu reprezentata; tial estas rekomendita, sendi ankaŭ mesaĝojn de infanoj aŭ de analfabetoj. La kolekt-ebleco estas tiom granda, ke ĉiu el la pli ol ses miliardoj da homoj povas sendi mesaĝon ĝis kvar paĝoj (6000 signoj). Post kiam la satelito troviĝos sur sia orbito, la mesaĝoj - anonimitaj - estos konsulteblaj tra la interreto sur la koncerna oficiala paĝaro.

## Ceteraj sendaĵoj 
Interne de la satelito KEO troviĝos diamanto, kiu enhavos guto da homa sango, aero, mar-akvo kaj tero. Ankaŭ la homa genotipo estos forsendata. 
...
Aliaj sendaĵoj konsistos el fotografaĵoj de homoj el ĉiuj kulturoj kaj biblioteko de la nuntempa erudicio de la homaro.

## Teknikaĵoj 
La informoj estos enmagazenitaj sur DVD-oj kiuj ne timas la radiadon; instrukcioj per simboloj en diversaj formoj estos aldonitaj por ebligi konstruadon de aparato por legi la DVD-ojn.

La satelito konsistas el kava kuglo el titano kun 80-centimetra diametro. Sur la kuglo estos gravurita mapo de la Tero; pluraj tavoloj troviĝos supre por protekti la enhavon de la kosmaj radioj, mikrometeoritoj kaj de la varmego okaze de la reenigo en la atmosfero. Unu el tiuj tavoloj produktos artefaritan polusan lumon. Keo disponas pri neniu sistemo por komuniki aŭ por moviĝi. Dank'al unu Ariane 5, ĝi retroviĝos sur orbito je alteco de 1 800 kilometroj. Pro la aera rezisto en la ekstera atmosfero, la satelito devas refali sur la teron post ĉirkaŭ 50 000 jaroj.

## Historio de la projekto 
La projekto estis iniciatata en la jaro 1994 de la franca artisto Jean-Marc Philippe, pioniro de la tiel nomata Space Art.
Origine, la forlanĉo estis planata dum la jaro 2001. Sed ĝi devis esti prokrastata ĝis 2007/2008, por demonstri ke la projekto ja estas teknike realigebla kaj pro aliaj kialoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.keo.org

## Vidu ankaŭ 
* Arch Mission Foundation - fondaĵo kun similaj projektoj

Kategorio:Artefaritaj satelitoj
Golestano (apartigilo)

**Golestan** aŭ **Golestano** () ("florejo") povas signifi jenon:
* Golestano aŭ La Florejo, treege fama literatura verko de la persa poeto Sadio.
* La irana provinco Golestano.
* Vilaĝo en Montara Karabaĥo (Traktato de Golestano de 1813 inter imperia Rusio kaj persuja dinastio Gaĝaridoj estis subskribita tie).
* Golestan-Naturparko en Irano.
* La Golestan-Palaco en Teherano ĝuanta historian gravecon. 
* Golestano ankaŭ estas persa familia nomo.
* Urbo Golestano en Uzbekio.
* Urbo Golestan en Irano, en Provinco Teherano
* Golestan-e-Ĝoŭhar (گلستانِ جوهر) kvartalo de Karaĉio, provinco Sindh, Pakistano. 
* Golestan-Tapiŝo kreita de Karageŭa Tapiŝ-uzino. 
* Golestano troviĝas en Gila Abdullah Distrikto, Baluĉio, Pakistano.
* Golestan-Distrikto en la provinco Farah de Afganio.

## Eksteraj ligiloj 
* Rakonto 23 el Libro III de Golestano
Ablitas

**Albitas** estas urbeto kaj municipo en la provinco kaj aŭtonoma komunumo de Navaro en norda Hispanio. Ĝi situas en la plej suda pinto de la provinco ĉe la valo de rivero Ebro.  Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . Ĉefa ekonomia enspezo estas agrikulturo.

## Eksteraj ligiloj 
* Ablitas en la Enciklopedio Bernardo Lasa - Auñamendi (en la hispana)

Kategorio:Municipoj de Navaro
ISP

**ISP** estas la mallongigo de *Internet Service Provider*. En Esperanto tio povas esti

*Provizanto de retkonekto
*Provizanto de retservoj
Laihia

**Laihia** estas komunumo en la provinco Ostrobotnio de Finnlando. Ĝis la jaro 2009 ĝi ankaŭ estis parto de la gubernio Okcidenta Finnlando. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La loĝantoj de Laihia estas en Finnlando ŝerce konataj pro ilia avareco.

Kategorio:Komunumoj de Ostrobotnio
Kategorio:Komunumoj de Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando
Tabrizo

**Tabrizo** (perse kaj azerbajĝane: , ) estas la plej granda urbo en nordokcidenta Irano kun loĝantaro de 1,523,085 homoj (2006 taksata).
eta|maldekstra|250ra|Mozaffarieh: Aleo en Tabriza bazaro
Tabrizo troviĝas norde de la vulkana konuso de Sahand sude de la Eynali-montaro. Ĝi estas la ĉefurbo de provinco Orienta Azerbajĝano. Historie, la fondo de la urbo estas vualita en mistero. Plejparto de la fontoj mencias la sasanidan epokon, dum aliuloj kredas ĝin esti eĉ pli malnova. Post la Turka invado de Irano, Tabrizo fariĝis ĉefurbo de la Ilĥanata imperio en 1270-1305, de la dinastio Aq Quyunlu, de 1469 ĝis 1502, kaj de la Safavidoj de 1502 ĝis 1548. Ĝi ankaŭ subfalis sub Otomanan regon dum kelka tempo en la epoko de la Safavidoj. La brita egiptologo kaj historiisto David Rohl sugestis ke la Biblia Edena ĝardeno troviĝis ĉi tie.

Fortaj tertremoj forviŝis plimulton de la historiaj monumentoj de Tabrizo. Grava monumento kiu postvivis tiujn tertremojn estas la Tabriza Citadelo (Ark-e Tabriz aŭ Ark-e Ælishah), ruinoj de vertikalaj libroformaj elementoj. La Blua moskeo (Göy-Mæčid), estas alia grava monumento en la urbo.

Tabrizo estas kie la konstituciistoj de Irano kuniĝis dum la frua 20-a jarcento. Usonano kiu mortis defendante la Konstitucian Revolucion, Howard Baskerville, estas entombigita en Tabrizo. La fama Irana historiisto kaj filozofo, Ahmad Kasravi, naskiĝis en apuda vilaĝo nome Hokmavar. Samad Behrangi, fama verkisto kaj muzikistoj, kune kun Ali Salimi, Vahid Houseini, kaj Bigjeh-Khani estis gudrospecialistoj de ĉi tiu urbo.

Tagaj temperaturoj kutime atingas almenaŭ 30 gradojn celsiusan en julio kaj aŭgusto kaj neĝas en januaro.

## Konataj lokanoj 
* Mirza Ĝabbar Asgarzade, pedagogo

### Esperantistoj 
* A. Darjuŝ Nemseĉi
* Asgar Marami
* Ghader Mohammadi

## Bildoj 

Dosiero:Poets tomb tabriz.jpg|Tombo de la Poetoj
Dosiero:Khaneh mashruteh tabriz.jpg|*Masruteh*-Domo
Dosiero:Shabestan masjed-e-jomeh tabriz.jpg|*Shabestan*, la vendreda moskeo
Dosiero:Blue mosque tabriz 3.JPG|Ĉefa pordego de la historia Blua Moskeo
Dosiero:Arg Alishah, Tabriz.jpg|Citadelo de Tabrizo

## Vidu ankaŭ 
* Metroo de Tabrizo

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Urboj de Irano
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Mondaj heredaĵoj enskribitaj en 2010
La Rondo Familia

***La Rondo Familia*** estas libro pri sociologiaj esploroj en Esperantujo de Nikola Rašić. La libro prezentas pli fruajn esplorojn pri sociologio de Esperanto kaj krome rezultojn de enketo farita en 1985. Ĝi aperis en 1994 ĉe Edistudio.

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
* Katalogo de  Kataluna Esperanto-Asocio
* Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto

Kategorio:Esperantologio
Kategorio:Esperanto-movado
Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Antverpena Nefikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Vähäkyrö

**Vähäkyrö** (esperanta prononco proksimume *Vahakiro*) estas loĝloko kaj estis kampara komunumo en Finnlando, ĝis en 2013 ĝi estis integrita en la urbon Vaasa. Ĝi situas en provinco Ostrobotnio, sed estas plene finnlingva, malsame kiel plejparto el la loĝlokoj aŭ komunumoj en tiu provinco. Ĝis la jaro 2009 ĝi ankaŭ estis parto de la gubernio Okcidenta Finnlando. En 2011 la tiam ankoraŭ memstara komunumo havis 4 775 loĝantojn, el kiuj finnlingvaj estis 98,0% kaj svedlingvaj 1,6%, lasante 0,4% al ĉiuj aliaj etnecoj. La nomo de la komunumo signifas *Eta Kyrö* (Kyrö estas rivero kiu fluas tra la komunumo). Ekzistas ankaŭ komunumo Isokyrö (Granda Kyrö).

## Eksteraj ligiloj 
* paĝo de la urboparto en la retejo de Vaasa (,  kaj )

Kategorio:Eksaj komunumoj de Ostrobotnio
Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando
Provizanto de retservoj

**Provizanto de retservoj** estas kompanio kiu disponigas al la publiko servojn por atingi la interreton kaj sin prezenti tie. Plej ofte provizanto de retservoj estas ankaŭ provizanto de retkonekto; kromaj servoj inkludas kreadon kaj administradon de retejoj, de intraretoj ktp.

Kategorio:Interreto
Gregorio Fuentes

**Gregorio FUENTES** (naskiĝis 11-an de julio 1897 sur Lanzarote, Hispanio — mortis la 13-an de januaro 2002 en Cojímar, Kubo) estis kuba mara kapitano, probabla inspiranto de Ernest Hemingway.

Li migris en aĝo de ses jaroj de la Kanariaj insuloj Lanzarote al Kubo.

Fuentes estis kapitano de *Pilar*, sur kiu li velumis en la Karibio kun sia amiko Ernest Hemingway, post kiam li savis lin en 1928 sur la maro. Li estis plej verŝajna inspiraĵo por la figuro de la olda fiŝkaptisto Santiago en la romano *La oldulo kaj la maro*.

Fuentes, suferis je kancero kaj mortis en 2002 en Cojimar je la aĝo 104 jarojn. Li neniam legis la romanon *La oldulo kaj la maro*.

Kategorio:Centjaruloj
Kategorio:Ernest Hemingway
Kategorio:Kubanoj
Jiu

**Jiu** [ĵiŭ] (latine: Rabon; hungare Zsil [ĵil]) estas rivero en suda Rumanio. La rivero estiĝas proksime al Petroşani per kunfluo de *Okcidenta Jiu* kaj *Orienta Jiu*, kiuj mem fontas en la Vâlcan-monto kaj en la Parâng-monto. Ĝi fluas komence en la suda direkto, tra la distriktoj Hunedoara, Gorj kaj Dolj, kaj enfluas Danubon ĉe Bechet. La rivero longas 331&nbsp;km kaj havas akvokolektan areon de 10.070&nbsp;km².

En la Karpatoj ĉe la rivero estas gravaj karbominejoj. Tiu regiono nomiĝas **Jiu-valo**, kun urbo Petroşani.

## Urboj 
* Petroşani
* Târgu Jiu
* Bumbeşti-Jiu
* Filiaşi
* Craiova

## Alfluantoj 
* Susiţa
* Jaleş
* Bistriţa
* Sadu
* Tismana
* Jiltu
* Motru
* Gilort
* Amaradia

Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Riveroj en Rumanio
Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Akvokolekta areo de Danubo
Kategorio:Alfluantoj de Danubo
Sociologio de Esperanto

**Sociologio de Esperanto** estas parto de sociologio, kiu esploras strukturon, funkcion kaj evoluon de esperanta socio. Ĝis nun aperis relative malmultaj sciencaj verkoj pri sociologio de Esperanto.

Bonan superrigardon pri tiu fako liveras la libro de Nikola Rašić "La rondo familia", kiu listigas kaj pritraktas la ĉefajn studojn faritajn ĝis la dato de ĝia publikigo (1994). Ili ne multas "iom mirige, ĉar nia komunumo ekzistas jam plenan jarcenton kaj ĉar preskau ĉiu nia publika deklaro aludas al la rolo de Esperanto en la socio". La verko tamen priskribas la rezulton de pluraj statistikaj esploroj faritaj en kelkaj landoj kaj internaci-skale. La plej frua estas de 1926-27, la aliaj el la tempo inter 1968 kaj 1991. Grandan parton okupas lia propra studo el la jaro 1985, kiu prezentas aparte riĉan materialon.

Alia grava libro, verkita en la angla, estas *"The Esperanto movement"*, de Peter Forster, rezulto de liaj propraj universitatnivelaj studoj pri la movado kaj ĝiaj anoj.

## Ĉefaj eltrovoj 
Eblas aserti, ke averaĝe en Esperantujo plimultas viroj, ne tute junaj, kun sufiĉe maldekstraj politikaj simpatioj, ofte senedz(in)aj, kun alta grado de klero, precipe menslaboruloj, multhobiaj, sciantaj kaj uzantaj fremdajn lingvojn, konsciaj pri lingvokomunikiĝaj problemoj, kaj ne tre religiaj..

## Ĉefaj verkoj 
### En Esperanto 
* Rašić, Nikola: *La Rondo Familia*. Pisa: Edistudio, 1994. 
* Zbigniew Galor: *Sociologia esploro de e-movado*. Modra: KAEST, 2010. Aperonta en prelegkolekto.

### En naciaj lingvoj 
* Forster, Peter: *The Esperanto Movement*. The Hague; New York: Mouton, cop. 1982. 

## Referencoj 
Kategorio:Esperanto
Kategorio:Esperanto-movado
Kategorio:Sociologio
Eta sangvisorbo

[eta|*Sanguisorba minor* - [Muzeo de Tuluzo]]

La **eta sangvisorbo** (*Sanguisorba minor*) estas herbo el familio Rozacoj uzata por salato k furaĝo.

## Priskribo 
Tiu planto altas 20-50 cm, ĝi havas plumformajn malsimplajn foliojn, kun 3-9 paroj de dentaj folietoj. Infloreskoj estas plimalpli sferformaj, floroj estas ruĝverdaj kun multaj stamenoj.
La eta sangvisorbo kreskas en multaj sekaj herbejoj de Eŭropo kaj Azio.

## Enhavo 
La planto enhavas multe da vitamino C: ĉirkaŭ 500&nbsp;mg po 100 g da freŝa substanco.

## Utiligo 
Manĝi sangvisorbon apetetigas. Tizano el sangvisorbaj folioj, metata sur haŭto ruĝa pro tro da suno aŭ alergio, malfortigas la ruĝecon kaj doloron. Se oni trinkas la tizanon, ĝi plifortigas la leboron de la renoj kaj laŭdire helpu kontraŭ kario. Tizano el sangvisorbaj radikoj helpas kontraŭ inflamoj de la buŝa mukozo - se oni volas tian helpon, sufiĉas teni la likvaĵon en la buŝo dum kelkaj sekundoj, ne nepras trinki ĝin.

### Preparo de tizano 
* por trinkado: Verŝu unu litron da bolanta akvo sur 20 g da freŝaj folioj kaj lasu la likvaĵon dum 5 minutoj. Por havi medicinan efikon, indas trinki ĉiutage du ĝis 3 tasojn de la tizano.
* por tenado en la buŝa kavo: Boligu 60 g da sekigataj kaj malgrandigitaj radikoj en unu litro da akvo dum malpli ol minuto. Poste lasu la tizanon dum 30 minutoj kaj poste filtru ĝin.

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Rozacoj
eta|maldekstra|Tigo kun folioj kaj infloreskoj
Anglemont

**Anglemont** estas franca vilaĝo lokita en la departemento Vosges kaj en la regiono Loreno. Ĝiaj geloĝantoj nomiĝas la *Anglemontais*.

## Loĝantoj 
## Famulo 
*Henri Thomas, verkisto, naskiĝis  je la 7-a de decembro 1912 en la komunumo.

## Vidu ankaŭ 
*Komunumoj de Vosges

Kategorio:Komunumoj de Vosges
Max Bauer

**Max Hermann BAUER** (1875-1929) estis germana artileria fakulo en la unua mondmilito kaj poste militistara kaj industria konsilisto de Kuomintang.

Li eksoldatis en la germana armeo en 1890 kaj en 1905 enoficiĝis en la ĝenerala stabo. Li havis gravan rolon en detruo de urbo Liège en Belgio, 1914. En julio de 1915, li iĝis 1-a sekciestro de la ĝenerala stabo. Li mobilizis la industrion por produkti municion kaj verkis libreton pri defenda milita taktiko. En decembro de 1916, li estis distingita per merita ordeno, kun kverkaj folioj aldonitaj la 28-an de marto 1918.

Post la milito, Bauer partoprenis en la Kapp-puĉo de 1920. Kiam tiu fiaskis, li ekzilis kaj poste laboris kiel militara konsultanto en la Sovetunio, Hispanio kaj Argentino. Li reveturis en Germanio en 1925 post la ĝenerala amnestio por la puĉistoj.

En 1926, ĉina inĝeniero Ĉu Ĉia-hua, prezidanto de la Universitato Sun Jatsen en Kantono, kontaktis la kolonelon Bauer por konsilis militarajn kaj komercajn agadojn en Ĉinio. Bauer sekvajare vizitis Ĉiang Kai-ŝek, kiu dungis lin kiel militaran konsiliston, esperante konstrui je liajn kontaktoj por akiri pli da armiloj kaj industria helpo el Germanio.

Bauer revojaĝis en 1928 al Germanio por serĉi kontaktojn de la germanaj industriistoj kaj la armeo. Fakte, la Traktado de Versailles tre malfaciligis produktadon de armiloj kaj samtempe li estis *persona non grata* (nevolonte vidata persono) por la germana registaro pro partopreno en la Kapp-puĉo.

Post kiam Bauer reveturis al Ĉinio, li proponis elkonstrui malgrandan centran armeon kaj multajn regionajn. Ĉang Kajŝek neniam akceptis tiujn ideojn, ĉar li volis la militarajn fortojn en sia mano.

Bauer do administris translokigon de Centraa Militara akademio de Nankino al Whampoa??? kaj organizis germanajn militarajn konsilantojn kaj edukantojn. Li invitis 20 germanajn oficirojn al Ĉinio por labori kaj trejnigi, eduki. Li oficiale estis ekonomia konsilisto de Chiang kaj li kuraĝigis lin evoluigi la infrastrukturon.

Max Bauer mortis je variolo, la 6-an de majo 1929. Bauer eble estis intence infektita fare de malamikoj de Chiang, ĉar li estis la sola persono en la regiono, kiun infektis la kontaĝa malsano. Li estis entombigita en ĉinio kun militara honoro.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉina-germana kooperado (1911-1941)

## Eksteraj ligiloj 
* further info of Max Bauer ()

Kategorio:Germanaj militistoj de la Unua Mondmilito
Aguilar de Codés

eta|280px|maldekstra|
**Aguilar de Codés** () estas urbeto kaj municipo en la provinco kaj aŭtonoma komunumo de Navaro en norda Hispanio.  Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun .

## Eksteraj ligiloj 
* Aguilar de Codés en la Enciklopedio Bernardo Lasa - Auñamendi (en la hispana)

Kategorio:Municipoj de Navaro
Ähtäri

**Ähtäri** (antaŭe Ätsäri, svede Etseri) estas urbo kaj komunumo en la provinco Suda Ostrobotnio de Finnlando. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la gubernio Okcidenta Finnlando.

Ähtäri estas konata pro turismo. Estas bestoĝardeno kaj hotelo *Mesikämmen* desegnita de la arkitektoj *Timo* kaj *Tuomo Suomalainen*. Ambaŭ urbaj vidindaĵoj estas parte konstruita ene de granda roko. La plej granda lago en la areo estas *Ähtärinjärvi*. Ekzistas historia muelejo nomita *Vääräkosken Pahvi* en Ähtäri.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Komunumoj de Suda Ostrobotnio
Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Finnlando
Kategorio:Urboj de Finnlando