Amaso kaj potenco

**Amaso kaj potenco** () aŭ **Homamasoj kaj Potenco** estas la ĉefa filozofia verko de la Nobel-premiito Elias Canetti, publikigita en 1960. En ĝi, li analizas kaj priskribas la liberiĝon de homoj en la homamaso kaj la regadon de socipatiaj regantoj super homamasoj.

La verko traktas la rilaton inter la diversaj tipoj de "amasoj" kaj la strategiojn de kontrolo kaj potenco per kiuj regantoj kaj politikaj gvidantoj povas direkti ĉi tiujn amasojn. Ĝi konsistigas unu el la plej gravaj kontribuoj de Canetti al la kampoj de sociologio kaj socia antropologio.

## La amaso 
### Ĝeneralaj karakterizaĵoj de la amaso 
* *La amaso ĉiam volas kreski* : ne ekzistas antaŭdestinita limo, kiu limigas la nombron de membroj de amaso al definitive fermita tuto. Male, la amaso ĉiam havas la impulson kreski (eĉ fermitaj amasoj havas la eblecon eksplodi, tiel fariĝante malfermita amaso).

* *Ene de la amaso, egaleco ĉiam regas* : en la fenomeno de la amaso, la diferencoj inter individuoj diluiĝas en la serĉado de komuna forto; ĝi estas korpo en kiu ĉiuj elementoj estas egalaj tiom, kiom ili estas kunfanditaj en unu solan, unuecan korpon.

* *La amaso amas densecon* : denseco rilatas al la psika kaj pure fizika proksimeco de la korpoj kiuj konsistigas la amason. En la formado de amaso, la timo esti tuŝita de la alia, la timo malobei la individuajn limojn de la persono, estas renversita, rezultante en formado en kiu la membroj de la amaso estas en konstanta kontakto unu kun la alia, sendepende de la aparta "kiu" de ĉiu el ili. amasoj amas densecon ĉar ili nutras kaj aŭguras ĉi tiun arbitran kontakton unu kun la alia en la strebado al ĝenerala unueco.

* *La amaso bezonas direkton* : la amaso "moviĝas kaj moviĝas al io".  Por la ekzisto mem de la amaso kaj por la superrego de la sento de egaleco inter ĝiaj membroj, estas esence, ke ekzistu komuna celo, kiu estas super la individuaj celoj de la membroj. Ĉi tiu direkto agas kiel elemento de kohezio de la amaso, kondiĉe ke ĝi estas *komuna* kaj *neatingebla* direkto.

### Tipoj de amaso 
#### Malferma amaso kontraŭ fermita amaso 
* ***Malferma amaso:*** "Ĝi volas integri en ĝin ĉiun, kiu venas ene de ĝia atingo. Ĉiu estaĵo kun homa formo povas esti parto de ĝi. La natura amaso estas la *malferma* amaso : ĝia kresko ne havas antaŭdifinitajn limojn […] La malferma amaso ekzistas tiel longe kiel ĝi kreskas. Ĝia disfalo komenciĝas tuj kiam ĝi ĉesis kreski."​ Ĉi tiuj estas ĉiuj tiuj amasoj, kiuj, en la fluo direktita al specifa celo, plifortiĝas per la enkorpigo de membroj. Ili karakteriziĝas per esti malstabilaj kaj pasemaj amasoj, sed ekstreme potencaj kaj incizaj. La hordoj da homoj, kiuj kolektiĝas por renversi reĝimon aŭ linĉi personon, estas klaraj ekzemploj de ĉi tiu tipo de amaso.

* ***Fermita amaso:*** Male al la malferma amaso, la fermita amaso estas konfigurata per limoj; anstataŭ senfina kresko kaj la arbitra enkorpigo de membroj, ĉi tiu tipo de amaso estas konfigurata kiel fermita spaco, kie aparteno al la grupo pasas tra serio da geografiaj kaj ideologiaj filtriloj. La nombro de novaj membroj estas limigita, do la kresko kaj forto de la amaso estas pli malaltaj; tamen, la fermita amaso estas pli stabila ol la malferma amaso kaj, sekve, havas pli grandan kapablon daŭri. Se la malferma amaso estis principe pasema kaj diseriĝis en la momento kiam ĝia kresko ĉesis aŭ ĝia komuna celo estis atingita aŭ diluita, la fermita amaso, tiom kiom ĝi ne dependas de ĝia kresko, havas la eblecon de *ripeto* ("...fronte al la perspektivo de reunuiĝo, la amaso plurfoje superas sian dissolvon" ). Ekzemploj: la preĝejo (tradicie ĉe amaso), la stadiono aŭ areno, ktp.
** *La ringoforma amaso* rilatas al la amaso ĉeestanta en stadionoj aŭ arenoj. Ĝi estas tipo de fermita amaso, ĉar ekzistas limigita spaco, kiu antaŭdifinas la maksimuman nombron da spektantoj, kiuj konsistigos la amason; alivorte, ekzistas antaŭdestinita denseco. Ĝi havas la fundamentan karakterizaĵon esti *duoble* fermita, ĉar la *elfluo*, en kiu individuaj diferencoj diluiĝas serĉante komunan unuecon, ne okazas ekster la stadiono (kiel ondo da fajroj kaj manifestiĝoj de aferoj de ekstere, ekzemple), sed *enen*, direkte al la membroj de la amaso mem ene de la areno. Dua karakterizaĵo de ĉi tiu tipo de amaso estas, ke, ĉar ĝi havas la formon de ringo, unu flanko de la amaso frontas la alian, tiel kreante spegulan ludon, en kiu la reagoj de unu parto influas kaj ekscitas la alian.

#### Retenita kontraŭ ritma amaso 
* ***Retenita amaso:*** "La *retenita* amaso vivas kun la celo de sia eliĝo. Sed ĝi sentas sin certa pri tio kaj prokrastas ĝin. Ĝi deziras relative plilongigitan periodon de denseco, por prepari sin por la momento de eliĝo." Ĉi tiu tipo de amaso celas kolekti multajn homojn en la sama loko (ĝi komencas per privilegiado de denseco), por poste atingi la momenton de eliĝo, en kiu ĉiuj estos konsiderataj egalaj en la unuigita korpo de la amaso. Ĝi komencas de la denseco de homoj por poste atingi la egalecon de la amaso.

* ***Ritma amaso:*** Male al la retenita amaso, la ritma amaso ne baziĝas nur sur la denseco kaj amasiĝo de homoj, sed ankaŭ sur la egaleco karakteriza por la amaso. Temas pri subitaj amasoj, kies membroj kuniĝas per ritmaj movoj, kiel danco aŭ marŝado. Ritmo funkcias kiel elemento de malŝarĝo, tiom kiom, per la nura fakto partopreni en tiuj ritmaj paŝoj, la novaj membroj asertas sian egalecon rilate al la ceteraj membroj ĉeestantaj en la ritma manifestiĝo; ekzistas samtempe denseco certigita de la amasiĝo de homoj kaj egaleco certigita de la komunumo de ritmo. Ĉar la elemento de kohezio de ĉi tiuj amasoj estas ritmo kaj korpaj movoj, post kiam ĉi tiuj ĉesas pro laceco, la amaso disiĝas. Laŭ la vortoj de Canetti, "Ĉi tiuj ritmaj konfiguracioj naskiĝas kun plena rapideco kaj nur fizika laceco finas ilin."

#### Rapida kontraŭ malrapida amaso 
Laŭ Canetti, la diferenco inter rapida kaj malrapida amaso baziĝas sur la distanco aŭ proksimeco de la celoj, kiujn ili persekutas.

* ***Rapide moviĝanta homamaso:*** Temas pri homamasoj kun tujaj celoj, kies formiĝo estas rapida kaj kies korpoj estas kutime grandaj. Politikaj, sportaj kaj militemaj homamasoj ofte estas de ĉi tiu tipo. Ili respondas al konkretaj kaj videblaj celoj de la tuja estonteco, kaj sekve estas pli pasemaj laŭnature.

* ***Malrapida homamaso:*** Aliflanke, malrapidaj homamasoj celas multe pli malproksiman celon, kiel ekzemple la postvivon aŭ eternan gloron. Klara ekzemplo de ĉi tiu tipo de homamaso estas la homamaso ĉeestanta ĉe religiaj pilgrimadoj. Ilia formado estas malrapida kaj submetata al ripetado. Ilia celo estas malproksima kaj nevidebla, do la strebado al tiu celo devas esti pacienca.

#### Animdivido 
* Amasoj da ĉikanado

* Malaperantaj amasoj

* Malpermesaj amasoj

* Investaj amasoj

* Festaj amasoj

## La potenco 
*Amaso kaj Potenco* estas ankaŭ verko pri faŝismo kaj la kulto al la potenco de la asociita gvidanto, kvankam Canetti evitas ĉi tiujn terminojn. Canetti ne volas klarigi Nacisocialismon kiel kolapson de civilizo; li volas malkovri la elementajn potencostrukturojn en totalismaj sistemoj. Hitlero ne estas, por li, unika fenomeno, sed nur unu tipo inter aliaj. Por Canetti, potenco baziĝas sur perforto. Tiel, li skribas en *Amaso kaj Potenco*, ke, en sia arkaika periodo, potenco manifestiĝas kiel "momento de postvivado", ĉiufoje kiam vivanta persono triumfe alfrontas mortinton.

La posedo de potenco signifas supervivon. La rajto decidi pri vivo kaj morto estas, logike, la plej certa instrumento por la konservado de potenco kaj vivo. Laŭ Canetti, ĉi tiu instrumento de hororo nun estas rajto en totalismaj sistemoj kaj donas al la diktatoro la aspekton de dieco. Sed diktatoro ne estas dio. Anstataŭe, Canetti difinas lin kiel paranojan reganton. La konservado de lia potenco estas de plej alta graveco por li, kaj samtempe li estas konstante minacata. La amaso de liaj subuloj povas esti kontrolata nur de paranojaj regantoj, kiuj troe decidas pri iliaj vivoj kaj mortoj. "Oni povus diri, ke liaj plej perfektaj subuloj estas tiuj, kiuj mortis por li", ĉu en milito, procesoj aŭ ekstermejoj.

Por Canetti, "Individuoj fariĝas tempo mem kiam ili regas, kiam ili havas potencon. Ĉi tie jam ŝajnas, ke tempo ne estas armilo de potenco, sed ke ĝi estas la potenco mem. [...] Esti parto de potenco, de dominado, de registaro, signifas *esti* tempo. Potenco kaj tempo estas samsubstancaj."  Rilate al tio, la bulgara pensulo diras al ni:Estas bone konate kiel la vivoj de certaj individuoj servis por krei la unuajn tempajn resumojn de pli grandaj grupoj de homoj. Reĝoj, kiuj regis dum specifaj tempoperiodoj, enkorpigis ĉi tiun tempon por ĉiuj. Ilia morto, pro la malkresko de ilia plena vigleco aŭ okazanta pli poste, korespondante al la natura daŭro de ilia vivo, ĉiam markis tempoperiodon. Ili estis tempo; inter unu kaj la alia, la tempo haltis, kaj tiaj interaj periodoj (interregoj) estis destinitaj daŭri kiel eble plej malmulte.  

### La povo de ordonoj 
La volo de reganto esprimiĝas en liaj ordonoj. Kaj la homo, laŭ la vidpunkto de Canetti, ne nur "kutimiĝas al ordonoj ekde frua aĝo, sed li estas plejparte formita per tio, kio nomiĝas edukado." Canetti, kiu kiel plenkreskulo neniam povis tute liberigi sin de la aŭtoritata potenco de sia patrino, vidas ordonon kaj ĝian plenumon kiel la naturan konstanton de konduto — por Canetti, la ordono estas io fundamenta, io pli malnova ol lingvo. Se ordono estas donita kaj komprenata, la ago, kiu sekvas ĝin, estas perceptita kiel fremda al la ago. Ĝi estis trudita. La persono en ago sentas la potencon, kiu kuŝas en la ordono.

Por Canetti, potenco, en la metafora kaj integra senco, ankaŭ signifas povi decidi inter vivo kaj morto. En ĉiu ordo, tial, ekzistas origina minaco de morto, kiu estas antropologie pravigita. Totalismaj potencosistemoj baziĝas sur la leĝo de la plej forta, kaj ribeloj estas tiel malfacilaj, ĉar la plenumo de ordo estas fundamente ankrita en la ŝablono de homa konduto. Sed kio faras ordon tiel nerefutebla?

Por kompreni la homan dependecon de ordonoj, Canetti dividas ordonojn en "unuecon kaj pikon". La impulso, la timo pri puno, devigas homojn plenumi ordonojn. Poste, la piko, la spino de ordono, restas ene de la homo kiel "fremda korpo". En ĉi tiu dolora piko, la memoro pri la ekstere ordonita ordono estas revokita. Ĉar pikoj estas fremdaj korpoj, homoj celas ilin dissolvi. La solvo de piko povas esti atingita nur per inversigo de la originala ordonsituacio, kiam la ricevanto de la ordono transdonas la saman ordonon kiel la ordondonanto. Spiralo de potenco daŭre detruas ĝis la fina ofero, kiam neniu restas por transdoni la ordonon. La ordonanto povas eviti malobservojn de la ordona pinto nur se li tuj transdonas aŭ kompletigas la asociitan ordonon, igante ĝin la bezonata fundamento, same kiel, ekzemple, arkpafisto pafas sagon kaj trafas la ordonitan celon.

La nesolvita spino de ordonoj povas konduki al patogena memneo kaj mensmalsano: "Homoj agantaj sub ordono estas konataj kiel kapablaj je la plej teruraj agoj. Kiam la fonto de ordono estas malfarita, kaj ili estas devigitaj rerigardi siajn agojn, ili ne rekonas sin mem." Alivorte, se la reganto estas mortinta, la amasoj restas nur kun kolektiva memneo. Malpli dramaj, sed same konsekvencaj por la psiko kaj sano de la trafita individuo, estas la vundoj, kiujn pligravigas aŭ eĉ multobligas "la nesolvebla spino de ordonoj", ekzemple, en laboro determinita de la hierarkia superulo kaj aliaj ordigitaj agoj.

## Referencoj 
Kategorio:Germanlingva literaturo
Kategorio:Literaturo de la 20-a jarcento
Kategorio:Libroj pri socioscienco
Kategorio:Socia psikologio
Kategorio:Socia filozofio
Kategorio:Potenco (socipolitika)
Kategorio:Libroj aperintaj en 1960