Migra falko

eta|240ra|Kapo

La **migra falko**, aŭ **pilgrima falko**

Ĝi estas korvogranda falko, kun bluecgriza dorso, striecaj blankaj malsupraj partoj, kaj nigraj kapo kaj "lipharoj". Fakuloj agnoskas 17 al 19 subspecioj (18 laŭ Avilist v2025

Ĝi vivas sur ĉiu kontinento krom Antarkto, de arkta tundro ĝis Tropikoj, sed la nombro de la birdoj estas tre malgranda. Ili ne vivas en dezertoj, nek en plej polusaj areoj, nek en montaraj lokoj super 2000 m, nek en plej tropikaj pluvarbaroj; la ununura granda neglacia teramaso el kiu ĝi tute forestas estas Novzelando. Pro sia universaleco ĝi estas la plej disvastigata rabobirdo. Kaj la komuna nomo kaj la latina scienca nomo de tiu specio signifas "vagada falko", alude al la migrantaj kutimoj de multaj nordaj populacioj.

La vagaj falkoj plejparte vivas sur larĝaj kampoj kaj herbejoj en rivervaloj kaj montoregionoj, sed ne vizitas grandajn densajn arbarojn. Ili flugas rapide kaj rektalinie kaj intertempe faras mallong-distancan glisadon. Flugante ili eligas intermitajn kaj akrajn kriojn.

Kvankam ĝia dieto konsistas preskaŭ nur el mezgrandaj birdoj, la Migra falko foje ĉasas malgrandajn mamulojn, malgrandajn reptiliojn aŭ eĉ insektojn. Ili atingas seksan maturecon post unu jaro, kaj ili pariĝas porvive kaj nestas en skrapaĵo, kutime sur klifokornico aŭ, pli ĵuse, sur altaj homfaritaj strukturoj. La Migra falko iĝis minacata specio en multaj areoj pro uzado de pesticidoj, ĉefe de DDT. Ekde ties malpermeso komence de la 1970-aj jaroj, la populacioj rekuperiĝis, helpate de grandaskala protektado de nestolokoj kaj de liberigo al naturo.

## Aspekto 
eta|240ra|Junulo ĉe nesto (Francujo).
Ĉefaj trajtoj de tiu specio estas ardeznigraj kapo kaj nuko, bluecgriza dorso, blankaj mentono kaj gorĝo, nigra komo sur ambaŭ blankaj vangoj, hela subparto kun nigraj makuloj. Longeco estas 34–58&nbsp;cm, enverguro 83–120&nbsp;cm. Maskloj pezas 440-750 g kaj la rimarkinde pli grandaj inoj pezas 910-1500 g; pri vario laŭpeze inter subspecioj, vidu sube en la koncerna loko.

La kapo, nuko, vangoj, orelplumoj kaj mallongaj kaj larĝaj makzelaj strioj estas nigraj kun blueca brilo, la ceteraj partoj de la supra korpo kaj malsupraj kovraj plumoj de la flugiloj - grizbluaj, la malsupra korpo-blanka kun iom da brunetaj plumoj. Rondoforma vosto fino iom malhela, sed sen kontrasta nigra strio, kiel ĉe aliaj falkoj.

La dorso kaj la longaj pintecaj flugiloj de plenkreskuloj estas kutime bluecnigraj al ardezgrizaj kun nedistinga pli malhela strieco (vidu "Subspeciojn" sube); la flugilpintoj estas nigraj. La blankaj al ruĝecaj subaj partoj estas strihavaj per fajnaj bendoj de malhelbruna aŭ nigro. La vosto, samkolora kiel la dorso sed kun pli fajnaj strioj, estas longa, mallarĝa kaj rondoforma pinte kun nigra fino kaj blanka bordo je la plej fino. La krono kaj "mustaĉo" en vangoj estas nigraj, kontraste klare kun la palaj kolflankoj kaj blanka gorĝo. La vaksaĵo estas flava, kiel la piedoj, kaj la beko kaj ungoj estas nigraj. La supra bekoduono estas hokoforma pinte, adaptaĵo kiu permesas al falkoj mortigi predon per akra vundigo al la kolvertebroj. La nematuruloj estas multe pli brunaj kun vertikalstriecaj, pli ol horizontalstrietecaj, malsupraj partoj, kaj havas palbluecajn vaksaĵojn kaj ĉirkaŭringojn. La scienca nomo *Falco peregrinus*, signifas "vagadanta falko" en la latina. Ankaŭ la komunaj nomoj aludas al ties ampleksa teritorio en plej parto de eŭropaj lingvoj. La latina termino por falko nome *falco*, devenas el *falx*, nome falĉilo, alude al la konturo de la falkaj longaj, pintecaj flugiloj dumfluge. kaj la specion de la Prerifalko (*F.&nbsp;mexicanus*). Tiu stirpo probable diverĝis el aliaj falkoj ĉirkaŭ la fino de la Mioceno aŭ en la komenco de la Plioceno, antaŭ ĉirkaŭ 8–5 milionoj da jaroj (mj). Ĉar la grupo de la migra falko plus la hierofalkoj inkludas kaj malnovmondajn kaj nordamerikajn speciojn, verŝajne la stirpo originiĝis en okcidenta Eŭrazio aŭ Afriko. Ties rilato al aliaj falkoj ne estas klara; la afero estas komplikigita pro disvastigita hibridiĝo konfuzante la analizojn de DNA; ekzemple oni scias, ke la genetika stirpo de la tartarfalko (*F.&nbsp;cherrug*) originiĝis el maskla tartarfalko kiu produktis fekundan idon kun ino de praulo de migra falko.

Nune migraj falkoj estas regule hibridigitaj en kaptiveco kun aliaj specioj kiaj la balkanfalko (*F.&nbsp;biarmicus*) por produkti la "perilanner", iome populara birdo ĉe falkado ĉar ĝi kombinas la ĉaskapablon de la migra kun la kuraĝo de la Balkanfalko, aŭ kiaj la ĉasfalko por produkti grandajn, rimarkinde kolorajn birdojn por uzado de falkadistoj. Tiele la migra estas ankoraŭ genetike proksima al la hierofalkoj, kvankam ties stirpoj diverĝis en la fina Plioceno (eble antaŭ ĉirkaŭ 2.5–2 mj en la Gelaziano).

### Subspecioj 
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj

* *Falco peregrinus peregrinus*, la nomiga subspecio, priskribita de Tunstall en 1771, reproduktiĝas ĉe multe de moderklimata Eŭrazio inter tundro norde kaj Pireneoj, regiono de Mediteraneo kaj Alpoj sude. Ĝi estas ĉefe nemigranta en Eŭropo, sed migras el Skandinavio kaj Azio. Maskloj pezas 580 al 750 g, dum inoj pezas 925 ĝis 1300 g. Ĝi estas pli pala ol *peregrinus*, ĉefe krone. Maskloj pezas 588 ĝis 740 g, dum inoj pezas 925 ĝis 1333 g. Ĝi estis iam foje konata kiel *Falco atriceps* aŭ *Falco shaheen*. Ties teritorio inkludas Sudazion el Pakistano tra Barato kaj Bangladeŝo ĝis Srilanko kaj Sudorienta Ĉinio. En Barato la *ŝahiino* estis konstatita el ĉiuj subŝtatoj escepte Utar-Pradeŝo ĉefe el rokaj kaj montetaj regionoj. La *ŝahiino* estis konstatita ankaŭ el la Andamanoj kaj Nikobaroj. Ili havas ovarojn de 3 ĝis 4 ovoj, elnestiĝo okazas post 48 tagoj, kun averaĝa nestosukceso de po 1.32 idoj por nesto. En Barato krom nestado en klifoj, oni konstatis nestadon en homfaritaj strukturoj kiaj konstruaĵoj kaj telefonfostoj. Ĝi estas nemigranta, kaj estas malgranda kaj malhela, kun ruĝecaj subaj partoj. En Srilanko tiu specio preferas la pli altajn montetojn dum la migranta *calidus* estas pli ofte vidata laŭlonge de la marbordo. En Pakistano ĝi estas armea simbolo de la Pakistana Aerarmeo.
* *Falco peregrinus anatum*, priskribita de Bonaparte en 1838,
* *Falco peregrinus cassini*, priskribita de Sharpe en 1873, estas konata ankaŭ kiel la Aŭstrala migra falko. Ĝi inkludas *kreyenborgi*, nome la pala falko kio estas leŭcisma morfo loĝanta en plej granda parto de suda Sudameriko, kiu estis dumlonge miskonsiderata distingita specio. Ties teritorio inkludas Sudamerikon el Ekvadoro tra Bolivio, norda Argentino kaj Ĉilio ĝis Fajrolando kaj Falklandoj. Ĝi eble troviĝas en la Kuriloj kaj marbordoj de Kamĉatko. Ĝi estas nemigranta. Ĝi estas la plej granda subspecio, kaj ŝajnas kiel pli malhela *tundrius* aŭ kiel tre strieca kaj granda *anatum*. La beko estas tre ampleksa. Plej vagantoj kiuj atingas ĝis okcidenta Eŭropo apartenas al tiu subspecio, kiu estis iam unuigita kun *anatum*. Ĝi estas la amerika ekvivalento de *calidus*. Ĝi estas pli malgranda ol *anatum*. Ĝi estas ankaŭ pli pala ol *anatum*; plej havas rimarkindan blankan frunton kaj blankon en orelareo, sed la krono kaj la "mustaĉo" estas tre malhelaj, malkiel ĉe *calidus*. Ĝi estas dise kaj makulece distribuata tra multe de subsahara Afriko kaj disvastigata en Suda Afriko. Ĝi ŝajne atingas norden laŭlonge de la marbordoj de Atlantiko ĝis Maroko. Ĝi estas nemigranta, kaj estas malgranda kaj malhela.
* *Falco peregrinus radama*, priskribita de Hartlaub en 1861. Ĝi troviĝas en Madagaskaro kaj Komoroj. Ĝi estas nemigranta. Ĝi inkludas *caucasicus* kaj plej specimenojn de la proponita raso *punicus*, kvankam aliaj povus esti *pelegrinoides*, la Nordafrikan falkon (vidu ankaŭ sube), aŭ eble la rarajn hibridojn inter tiuj kiuj povas loĝi ĉe Alĝerio. Ĝi troviĝas el la Iberia Duoninsulo ĉirkaŭ la Mediteraneo, escepte en aridaj regionoj, ĝis Kaŭkazo. Ĝi estas nemigranta. Ĝi estas pli malgranda ol la nomiga subspecio, kaj la subaĵo kutime havas ruĝecan nuancon. Ĝi troviĝas en Fiĝio kaj probable ankaŭ en Vanuatuo kaj Nov-Kaledonio. Ĝi estas nemigranta.
* *Falco peregrinus pelegrinoides*, priskribita de Temminck en 1829, Ĝi troviĝas en Kanarioj tra norda Afriko kaj Mezoriento ĝis Mezopotamio. Ĝi estas plej simila al *brookei*, sed ĝi estas markate pli pala supre, kun ruĝeca kolo, kaj estas hele sablokolora kun limigita strieco sube. Ĝi estas pli malgranda ol la nomiga subspecio; inoj pezas ĉirkaŭ 610 g. Tiuj birdoj loĝas en aridaj regionoj el Kanarioj laŭlonge de la bordo de Saharo tra Mezoriento ĝis Centra Azio kaj Mongolio. Ili havas ruĝan kolmakulon sed aliflanke diferencas laŭ aspekto el la Migra laŭ la Regulo de Gloger. La Nordafrika falko havas apartan flugmanieron, frapante nur la eksteran parton de siaj flugiloj kiel faras foje fulmaroj; tio okazas ankaŭ ĉe la Migra, sed malpli ofte kaj malpli markate. Ili ne havas postzigotajn reproduktajn barojn surloke, sed ili reproduktiĝas je diferencaj jarepokoj ol la najbaraj subspecioj de Migra falko.

## Ekologio kaj kutimoj 
La Migra falko loĝas ĉefe ĉe montoĉenoj, rivervaloj, marbordoj, kaj pli kaj pli en urboj.

eta|maldekstre|Konturoj en normala flugo (maldekstre) kaj dum ekfalo.
Tiu altfluga ĉasulo estas la superpredanto de la ĉielo. Ĝi ĉasas nur flugantajn birdojn foje eĉ pli grandajn ol si mem. Kiam escepte ĝi ŝajnas ataki birdojn lokatajn sur grundo, estas nur ruzaĵo por ekflugigi ilin kaj poste kapti ilin. Kutime migra falko staras sur gvatripozejo de kie ĝi vidas flugantajn birdojn tre malproksime, tiam ĝi postflugas pli kaj pli rapide kaj prenas ilin de malsupre, aŭ ĝi ne vidite suprenflugas tre alte antaŭ flugfali sur ilin. Tiuokaze la migra falko atingas rapidecon ĝis 320 aŭ 350–400&nbsp;km/h depende de la kalkulintaj fakuloj.

La migra falko estas ofte konsiderata la plej rapida animalo en la planedo dum sia ĉasplonĝo, En 2005, Ken Franklin konstatis falkon ekfalantan je maksimuma rapido de 389&nbsp;km/h. Fimeto de unu el tiuj ĉasplonĝoj videblas ĉe tiu ligo .

La vivodaŭro en naturo estas de ĝis 15.5 jaroj.

La migra falko estas gasto de gamo de parazitoj kaj patogenoj. Ĝi estas vektoro por Avipoksviruso, malsano de Newcastle, Falkeda herpesviruso 1 (kaj eble aliaj *Herpesviridae*), kaj kelkaj mikozoj kaj bakteriaj infektoj. Endoparazitoj estas *Plasmodium relictum* (kutime nekaŭzanta malarion ĉe la Migra falko), *Strigeidae* trematodojn, *Serratospiculum amaculata* (nematodojn), kaj *Cestoda*. Konataj ektoparazitoj de la migra falko estas *Mallophaga* *Ceratophyllus garei* (pulo), kaj muŝoj Hipoboscedoj (*Icosta nigra*, *Ornithoctona erythrocephala*).

### Manĝo 
Ili manĝas anasojn, mevojn, galinagojn, turdojn, paserojn, turtojn. Ĉasante flugantan birdon, ili forte frapas ĝin per siaj tarsoj. La migra falko atakas ĉasaĵon tre rapide. Kiam la falko estas 1,500 m for de ĉasaĵo, ĝi jam komencas sin pafi al ĝi per rapideco de 75–100 m/sekunde, plonĝante en angulo de 25 gradoj. Ĝi ofte rompas la kolon de kaptito per sia akra hoka beko kaj trapikas la nukan vertebraron aŭ portas ĝin al rifuĝejo aŭ sia nesto por ĝin mortigi. Voronte, ĝi senplumigas kaj dispecigas la kaptiton.

[eta|Nematurulo uzante ŝipon de [Fiŝkapta kaj Natura Servo de Usono|USFWS kiel ripozejo kie manĝi sian predon.]]
La migra falko manĝas preskaŭ nur mezgrandajn birdojn kiaj turtoj, akvobirdoj, kantobirdoj, vadbirdoj kaj kolomboj. Predo povas inkludi ankaŭ malgrandan rabobirdon, nome la Amerika turfalko. Escepte ĉe vespertoj kaptataj nokte, Insektoj kaj reptilioj formas malgrandan proporcion de la dieto, kio varias grande depende de kiu predo estas disponebla. Oni postulas malferman spacon por ĉasado, kaj tiele ili ofte ĉasas ĉe malferma akvo, marĉoj, valoj, kampoj kaj tundro. Ili serĉas predon ĉu el alta ripozejo aŭ el aero. Kiam ĝi vidas predon, ĝi ekfalas per faldo reen de vosto kaj flugiloj, kun kaŝitaj piedoj.

### Reproduktado 
La migra falkino demetas ovon en fendo de krutaĵo malfacile atingebla. En ĝia nesto estas sternitaj plumoj kaj herbotigoj, iukaze la nesto estas kun nenia kovraĵo. Iam ĝi okupas malnovan neston de aglo, ardeo aŭ korvo. Inter marto kaj majo la ino demetas ovojn. Post kiam ŝi demetas 3-4 ovojn, ili kovas ilin. La kovadon kaj nutradon de idoj plenumas la gepatraj birdoj kune. La kovado daŭras 29 tagojn. La ĵus eloviĝinta falkido portas sur si blankan, mallongan lanugon. La elnestiĝo okazas post 35-40 tagoj.

La birdo malaperis el multaj landoj dum la 1960-aj jaroj pro la intensa uzado de DDT en la agrikulturo. Ĝi kaŭzis hormonajn ŝanĝojn ĉe la birdo, forestis ofte la pariĝo, la demetintaj ovoj estis molaj, ĉar ne enkonstruiĝis sufiĉa kalcio. La Migra falko ne nestis en Hungario ekde 1964 ĝis 1997, en 2005 vivas tie nur 7 paroj.

Migra falko nestas prefere en klifo, sed oni trovas nestojn en arboj aŭ eĉ sur modernaj urbaj konstruaĵoj. La ovoj estas demetitaj finon de marto kaj kovataj dum unu monato. Migra falko vivas en ĉiuj kontinentoj eĉ insuloj, krom Islando kaj Nov-Zelando. Ĝi migras el tiuj landoj kie vintro estas tro malvarma.

eta|maldekstra|Ĉe nesto, Francio.
La migra falko estas sekse maturaj fine de la unua jaro sed en fortaj populacioj ili reproduktiĝas post 2 ĝis 3 jaroj. La paro pariĝas porvive kaj revenas al sama nestoloko ĉiujare. La pariĝaj flugoj inkludas mikson de aera akrobatio, precize spiraloj kaj subitaj faloj. La distanco inter nestoj certigas sufiĉan manĝodisponeblon por paroj kaj ties idoj. Ene de reprodukta teritorio, paro povas havi kelkajn nestokornicojn; la nombro uzata de paro povas varii el unu al sep en periodo de 16 jaroj. La paro defendas la elektitan nestolokon kontraŭ aliaj migraj falkoj, kaj ofte kontraŭ korakoj, ardeoj, mevoj kaj (ĉe grunda nesto) mamuloj kiaj vulpoj, guloj, felisedoj, ursoj kaj lupoj.

[eta| *Falco peregrinus* - [MHNT.]]
[eta| *Falco peregrinus madens* - [MHNT.]]
La Migra falko nestas en skrapaĵo, kutime en klifokornicoj, aŭ nune ofte en multaj partoj de sia teritorio, en altaj konstruaĵoj aŭ pontoj. Klifaj nestoj estas ĝenerale situaj sub elstaraĵoj, sur kornicoj kun vegetaĵoj, kaj oni preferas sudfasadajn lokojn. La ovoj estas blankaj al sablokoloraj kun ruĝaj aŭ brunaj markoj. Idoj elnestiĝas 42 ĝis 46 tagojn post eloviĝo, kaj restas dependaj el la gepatroj dum ĝis du monatoj.

## Rilato kun homoj 
### Pesticidoj 
La migra falko iĝis minacata specio pro la uzado de organokloraj pesticidoj, ĉefe DDT dum la 1950-aj, 60-aj kaj 70-aj jaroj. Koncentriĝo de pesticidoj kaŭzis ke la organoklorino eniru en la grasaj histoj de la falkoj, malpliigante la kvanton de kalcio en ties ovoŝeloj. Pro pli fajnaj ŝeloj malmultaj falk-ovoj survivis ĝis eloviĝo. En kelkaj partoj de la mondo, kiaj ĉe orienta Usono kaj Belgio, tiu specio iĝis loke formortinta kiel rezulto. kaj estis uzataj por haltigi revenantajn mesaĝokolombojn dum la Dua Mondmilito. Ovoj kaj idoj de Migra falko estas ofte celataj de kontraŭleĝaj kolektistoj, kaj tiele estas komuna praktiko ne diskonigi neprotektitajn nestolokojn.

### Rekuperaj klopodoj 
Ĉe Usono, Kanado, Germanio kaj Pollando, la naturaj servoj por rekupero de la migra falko bredis la specion en kaptiveco. La idoj estas kutime manĝigataj per manĝofalilo aŭ per gantpupo imitanta migran kapon, por ke tiuj ne povu vidi la stampobildon ĉe la homaj bredistoj. Por liberigi kaptiv-bredatan falkon, la birdo estas situanta en speciala kaĝo pinte de turo aŭ de klifokornico dum kelkaj tagoj, kio permesas al ĝi alkutimiĝi al sia futura medio.

### Nuna statuso 
[upright|eta|Migra falko en la Ponto Ambassador en [Windsor (Ontario).]]
Populacioj de la migra falko repliiĝis en plej partoj de la mondo. En Britio, estis rekupero de la populacioj ekde la falego de la 1960-aj jaroj. Tio estis helpata de la konserva kaj protekta tasko fare de la Royal Society for the Protection of Birds. La migra falko nun reproduktiĝas en multaj montaj kaj marbordaj areoj, ĉefe en okcidento kaj nordo, kaj nestas en kelkaj urbaj areoj, uzante la urbajn populaciojn de kolomboj por manĝo. En multaj partoj de la mondo la migraj falkoj adaptiĝis al urbaj habitatoj, nestumante sur katedraloj, fenestrokornicoj de nuboskrapuloj kaj turoj de pendopontoj. Multaj el tiuj nestumantaj birdoj estas kuraĝigitaj, foje ricevante atenton de amaskomunikiloj kaj ofte kontrolitaj per kameraoj. En ĉefurbo Madrido oni censis en 2015 sep reproduktajn parojn; la unuaj registroj en tiu urbo datiĝas el la 1990-aj jaroj. Foje eĉ tiu specio nestumis en balkono de privata loĝejo tiam okupata, kompreneble de respektemaj loĝantoj.

### Lastaj studoj 
Tre prilaborita studo ekde 1997 kaj dum 20 jaroj farita en Biskajo, Eŭskio, Hispanio, havigis tre precizan informon pri la ekologia biologio de migrofalkoj. La esplorantaj fakuloj ringis 731 falkojn kaj uzis la kapobrustajn markojn por individue identigi la diversajn ekzemplerojn. Tiel ili alvenis al jenaj konstatoj:
* La nombro de teritorioj kaj reproduktaj paroj restis pli malpli stabila iom super 40, spite oftaj sezonoj de malbonaj veteroj.
* Tamen la paroj kutimis ŝanĝi de nesto al nesto ene de sia propra teritorio: 126 nestoj studitaj en 42 teritorioj. Ĉiu paro kutimis ŝanĝi neston ĉirkaŭ la tria jaro. Tiu konduto helpis eviti infektadon fare de parazitoj kaj aliaj malhelpoj kiel malbona loko kontraŭ klimataj malfacilaĵoj.
* Estas forta specializiĝo inter seksoj rilate al la predokutimaro. La ino kutime zorgas pri la kovotaskoj kaj tial restas ĉu surneste ĉu ĉeneste dum kovado kaj plej frua aĝo de idoj. Ŝi foriras el la nesto nur kiam la idoj iom aĝetas, kaj ĝis tiam la tuta nutrado de la familio estas respondeco de la masklo, sed la ino manĝigas la idojn el la manĝaĵoj alportataj de la masklo. Ŝi estante pli granda ol la masklo atakas pli grandajn predojn, sed la masklo plie sukcesas laŭ predonombro kaj laŭ nutrokvanto eĉ per malgrandaj birdetoj. Estas forta individueco tial ke individuaj ekzempleroj specialiĝas en precizaj birdospecioj kaj predomanieroj, foje lernigante tion al idoj.
* Estas forta individueco en la kvalito de unuopaj birdoj, super la trajtoj de la teritorio aŭ la kondiĉoj de la reprodukta sezono. Alivorte dirite, kontraŭ faciloj aŭ malfaciloj de la sezono, de la teritorio kaj de la manĝodisponeblo, tre ofte la sukceso de la reprodukta sezono dependas de la kvalito (lerteco) de la individuoj, ĉu de la masklo por predado ĉu de la ino por ovo- kaj respektive ido-zorgado.

## Kulturaj referencoj 
* La Migra falko estas simbolo en multaj kulturoj. La egipta mitologia estaĵo Horus aperis en formo de Migra falko.
* Migra falko aperis elstare en monero de dolarkvarono de Idaho en 2007 kiel parto de la programo *United States Mint*.
* En la verko de Jean Craighead George nome *My Side of the Mountain* (Mia montoflanko), la ĉefa rolulo Sam Gribley kaptas kaj zorgas inon de Migra falko nome Frightful (Timiga). Migraj falkoj plue estas centra parto de la serio.
* La motorciklo Suzuki Hayabusa — la plej rapida produktomodelo de la kompanio, nomas tiel la Migra falko ĉar "Hayabusa" estas la japana vorto por la Migra falko.
* La Migra falko estas la Nacia Birdo de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj.
* La Migra falko estis deklarita oficiala urbobirdo de Ĉikago.
* *The Peregrine*, de J. A. Baker, estis konsiderita unu el plej bonkvalitaj libroj pri naturo en angla lingvo verkitaj en la 20-a jarcento. Admirantoj de la libro estis ekzemple Robert Macfarlane, Mark Cocker, kiu konsideris la libron kiel "unu el plej elstaraj libroj pri naturo en la 20-a jarcento" kaj la kinreĝisoro Werner Herzog, kiu nomis ĝin "la nura libro kiun mi rekomendus al vi por legado se vi deziras fari filmojn", kaj diris aliloke "ĝi havas prozon de kalibro kiun ni ne vidis ekde Joseph Conrad".
* Epizodo de hor-longa scienc-fikcia televidserio nome *Starman* (Homo de steloj) en 1986 titolita "Peregrine" temas pri vundita migra falko kaj programo pri endanĝeritaj specij. Ĝi estis filmita kun helpo de la projekto de la Universitato de Kalifornio pri la migra falko en Santa Cruz, Kalifornio.
* Filmetoj fare per kelkaj retkameraoj en la Universitato de Kalifornio en Berkeley, kiuj sekvis la agadon de reproduktanta paro sur sonorilturo de la universitato atingis elstarecon en la komencaj 2020-aj jaroj. Retkameraoj kiel tiuj kiuj montras realtempe la ĉiutagan vivon de la migraj falkoj estas tre popularaj, kaj estas esencaj por la kolektivemaj programoj de konservado de rabobirdoj tra la tuta mondo.

## Bildaro 

Dosiero:Audubon-peregrinus.jpg|Bildo de Audubon
Dosiero:Falco peregrinus.jpg|Migra falko (*Falco peregrinus*)
Dosiero:PeregrineFalcon.jpg|Fronta aspekto
Dosiero:Peregrine Falcon head shot.jpg|Kapodetalo

Dosiero:PeregrineTubercle.jpg
Dosiero:Peregrine-scape.jpeg
Dosiero:Peregrine Falcon বহেরি বাজ.jpg
Dosiero:Peregrine taking off.jpg
Dosiero:Falco peregrinus -Morro Rock, Morro Bay, California, USA -flying-8.jpg
Dosiero:8 of 9 Peregrine Falcon Juvenile Fledgling, Morro Bay, CA 27 May 2008 (2530316148).jpg
Dosiero:Falco peregrinus MHNT.ZOO.2010.11.102.1.jpg

## Referencoj 
## Literaturo 
* American Ornithologists' Union (1910): *Check-list of North American Birds (Third Edition)* American Ornithologists' Union.
* Blondel, J. & Aronson, J. (1999): *Biology and Wildlife of the Mediterranean Region*: 136. Oxford University Press. ISBN 0-19-850035-1
* Beckstead, D. (2001) *American Peregrine Falcon * U.S. National Park Service. Versio de 2001-03-09. Konsultita la 2007-08-13.
* Brown, L. (1976): *Birds of Prey: Their biology and ecology*: 226. Hamlyn. ISBN 0-600-31306-9
* BirdLife International (2004): Falco peregrinus  IUCN 2006. Konsultita la 2006-05-12
* Brillen, A (2007): Gestern bis Heute – Greifvogelschutz . Deutscher Falkenorden Landesverband Nordrhein-Westfalen. Konsultita la 2007-10-15. [germane]
* Brodkorb, P. (1964): Catalogue of Fossil Birds: Part 2 (Anseriformes through Galliformes). *Bulletin of the Florida State Museum* **8**(3): 195–335. PDF or JPEG plena teksto 
* Couve, E. & Vidal, C. (2003): *Aves de Patagonia, Tierra del Fuego y Península Antártcica*. Editorial Fantástico Sur Birding Ltda . ISBN 956-8007-03-2
* Dalgleish, R. C. (ed.) (2003): Birds and their associated Chewing Lice: Falconidae – Falcons, Caracaras . Version of 2003-08-30. Retrieved 2007-08-15.
* Dewey, T. & Potter, M. (2002): Animal Diversity Web: *Falco peregrinus*. Konsultita la 2007-08-12.
* Döttlinger, H. (2002): *The Black Shaheen Falcon*. Books on Demand. ISBN 3-8311-3626-2
* Döttlinger, H. & M. Nicholls (2005): Distribution and population trends of the 'black shaheen' Peregrine Falcon *Falco peregrinus peregrinator* and the eastern Peregrine Falcon *F. p. calidus* in Sri Lanka. Forktail 21: 133–138 PDF plena teksto 
* Griffiths, C. S. (1999): Phylogeny of the Falconidae inferred from molecular and morphological data. *Auk* **116**(1): 116–130. PDF plena teksto 
* Griffiths, C. S.; Barrowclough, G. F.; Groth, Jeff G. & Mertz, Lisa (2004): Phylogeny of the Falconidae (Aves): a comparison of the efficacy of morphological, mitochondrial, and nuclear data. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **32**(1): 101–109.  (HTML resumo)
* Groombridge, J. J.; Jones, C. G.; Bayes, M. K.; van Zyl, A.J.; Carrillo, J.; Nichols, R. A. & Bruford, M. W. (2002): A molecular phylogeny of African kestrels with reference to divergence across the Indian Ocean. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **25**(2): 267–277.  (HTML resumo)
* Helbig, A.J.; Seibold, I.; Bednarek, W.; Brüning, H.; Gaucher, P.; Ristow, D.; Scharlau, W.; Schmidl, D. & Wink, M. (1994): Phylogenetic relationships among falcon species (genus Falco) according to DNA sequence variation of the cytochrome b gene. *In:* Meyburg, B.-U. & Chancellor, R.D. (eds.): *Raptor conservation today*: 593–599. PDF plena teksto
* Ernst Mayr (1941):Birds collected during the Whitney South Sea Expedition. 45, Notes on New Guinea birds. 8. *American Museum novitates* 1133. PDF plena teksto 
* Michigan Department of Natural Resources (2007): Peregrine Falcon (*Falco peregrinus*). Retrieved 2007-08-12.
* Mlíkovský, J. (2002): *Cenozoic Birds of the World, Part 1: Europe*. Ninox Press, Prague. ISBN 80-901105-3-3 PDF fulltext  
* Nittinger, F.; Haring, E.; Pinsker, W.; Wink, M. & Gamauf, A. (2005): Out of Africa? Phylogenetic relationships between *Falco biarmicus* and other hierofalcons (Aves Falconidae). *Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research* **43**(4): 321–331.  PDF plena teksto
* Peters, J. L.; Mayr, E. & Cottrell, W. (1979): *Check-list of Birds of the World*. Museum of Comparative Zoology.
* Roger Tory Peterson (1976): *A Field Guide to the Birds of Texas: And Adjacent States*. Houghton Mifflin Field Guides. ISBN 0-395-92138-4
* Proctor, N. & Lynch, P. (1993): *Manual of Ornithology: Avian Structure & Function*. Yale University Press. ISBN 0-300-07619-3
* Raidal, S. & Jaensch, S. (2000): Central nervous disease and blindness in Nankeen kestrels (*Falco cenchroides*) due to a novel *Leucocytozoon*-like infection. *Avian Patholog* **29**(1): 51–56.  PDF plena teksto
* Raidal, S.; Jaensch, S. & Ende, J. (1999): Preliminary Report of a Parasitic Infection of the Brain and Eyes of a Peregrine Falcon *Falco peregrinus* and Nankeen Kestrels *Falco cenchroides* in Western Australia. *Emu* **99**(4): 291–292. 
* Sielicki, J. & Mizera, T. (2009): *Peregrine Falcon populations – status and perspectives in the 21st century*. Turul Publishing. ISBN 978-83-920969-6-2
* State of Queensland Environmental Protection Agency (2007): State of Queensland Environmental Protection Agency/Queensland Parks and Wildlife Service. Konsultita la 2007-10-15.
* Tchernov, E. (1968): Peregrine Falcon and Purple Gallinule of late Pleistocene Age in the Sudanese Aswan Reservoir Area. *Auk* **85**(1): 133. PDF plena teksto 
* Towry, R. K. (1987): Wildlife habitat requirements. Pages 73–210 in R. L. Hoover & D. L. Wills (editors) Managing Forested Lands for Wildlife. Colorado Division of Wildlife, Denver, Colorado, USA.
* Tucker, V. A. (1998): Gliding flight: speed and acceleration of ideal falcons during diving and pull out. *Journal of Experimental Biology* **201**(3): 403–414. PDF plena teksto
* Vaurie, C. (1961): Systematic notes on Palearctic birds. No. 44, Falconidae, the genus *Falco*. (Part 1, *Falco peregrinus* and *Falco pelegrinoides*). *American Museum Novitates* **2035**: 1–19. plena teksto
* White, Clayton M., Nancy J. Clum, Tom J. Cade and W. Grainger Hunt (2002): Peregrine Falcon (Falco peregrinus), The Birds of North America Online (A. Poole, Ed.). Ithaca: Cornell Lab of Ornithology. http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/660 Retrieved 2011-05-13.
* Wink, M. & Sauer-Gürth, H. (2000): Advances in the molecular systematics of African raptors. *In:* Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U. (eds): *Raptors at Risk*: 135–147. WWGBP/Hancock House, Berlin/Blaine. PDF plena teksto
* Wink, M.; Seibold, I.; Lotfikhah, F. & Bednarek, W. (1998): Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes). *In:* Chancellor, R.D., Meyburg, B.-U. & Ferrero, J.J. (eds.): *Holarctic Birds of Prey*: 29–48. Adenex & WWGBP. PDF plena teksto
* Wink, M.; Döttlinger, H.; Nicholls, M. K. & Sauer-Gürth, H. (2000): Phylogenetic relationships between Black Shaheen (*Falco peregrinus peregrinator*), Red-naped Shaheen (*F. pelegrinoides babylonicus*) and Peregrines (*F. peregrinus*). *In:* Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U. (eds): *Raptors at Risk*: 853–857. WWGBP/Hancock House, Berlin/Blaine. PDF plena teksto
* Wink, M.; Sauer-Gürth, H.; Ellis, D. & Kenward, R. (2004): Phylogenetic relationships in the Hierofalco complex (Saker-, Gyr-, Lanner-, Laggar Falcon). *In:* Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U. (eds.): *Raptors Worldwide*: 499–504. WWGBP, Berlin. PDF plena teksto
* Wisconsin Department of Natural Resources (2003): *Peregrine Falcon (*Falco peregrinus*) *. Versio de 2003-01-07. Konsultita la 2007-08-13.

## Vidu ankaŭ 
* Centra-meksika kserofitaro
* Centra-meksikaltebenaĵa kserofitaro
* Monte-Arbedaro
* Orient-siberia tajgo
* Patagona Stepo

## Eksteraj ligiloj 
* Vandrefalk (Falco peregrinus) en dana lingvo
* Sokol stěhovavý en ĉeĥa lingvo
* Bildoj ĉe Guglo
* Canadian Peregrine Foundation  Kanada Fondaĵo pri Migra falko
* European Peregrine Falcon Working Group
* Identigilo (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 
;Konservorganizoj
* Arktaj Rabobirdoj – ĉe Kanada Arkto 
* Falcon Research Group 
* Peregrine Falcon Fund
* The Canadian Peregrine Foundation 
* Peregrine Falcon Recovery Project (Manitoba)
;Filmetoj kaj simile
* Worcester Peregrine Falcon Project, UK. Fotaro 
* Derby Cathedral Peregrine Project, UK. Filmetoj kaj kameraoj 
* Falkofilmetoj ĉe Internet Bird Collection
* The Peregrine Fund. 
* The Raptor Resource Project. Kameraoj
* Fotaro pri Migra falko revene al suda Kalifornio post foresto de 50 jaroj 
* ĉe Brusela Katedralo

* 

Kategorio:Falkoformaj
Kategorio:Falkedoj
Kategorio:Falkoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Eŭropo