open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tango

[eta|150ra|Spektaklo de tango en [Bonaero]]
**Tango** estas socia danco, kiu naskiĝis en Bonaero en Argentino. La muzikaj stiloj, kiuj evoluis kun la danco, ankaŭ nomiĝas "tango".

## Origino 
La nomo ŝajne devenas el lingvo de la afrikaj sklavoj en Ameriko, kiel ankaŭ la nomoj de parenca muziko milongo (*milonga*).

La nuna tango naskiĝis en la bordeloj de Montevideo kaj Bonaero, en la du lastaj jardekoj de la 19-a jarcento. Ĝin influis la muzikoj de la enmigrintoj venintaj el Italio kaj Germanio. Ĝi estis komence muziko de la plej malaltaj sociaj tavoloj, kaj la danco ankoraŭ montras trajtojn de la originloko.

En la komenco de la 20-a jarcento aperis la unuaj konataj komponistoj kaj muzikistoj. La unua tango kun konata aŭtoro estas *El entrerriano* (*Tiu el Entre Ríos*), de Rosendo Mendizábal, publikigita en 1898.

[eta|150ra|[Ástor Piazzolla|Piazzola kaj Ferrer, la moderna tango]]
Iom post iom la tango modiĝis, kaj atingis pli altajn sociajn klasojn. Ankaŭ komenciĝis la internaciiĝo, precipe pere de la filoj de riĉaj familioj vojaĝantaj al Parizo. Ankaŭ la interpretistoj profesiiĝas kaj alvenas pli spertaj komponistoj.

## La klasika periodo 
La jaroj 20-aj kaj 30-aj fariĝas ora epoko por la tango. La ĉefa figuro estas Carlos Gardel, kiu famiĝis tutmonde. Li komponis grandan parton de la muziko de siaj tangoj, dum pri la tekstoj zorgis lia amiko Alfredo Le Pera. Iliaj tangoj fariĝis klasikuloj. Gardel partoprenis diversajn filmojn kaj kantis en Parizo kaj Novjorko. Post lia frua morto en aviadilakcidento en Medellín, Kolombio, li fariĝis mito por la argentinanoj.

Aliaj gravaj figuroj tiutempaj estis muzikistoj kiel Pascual Contursi, Juan Carlos Cobián, Julio de Caro, Osvaldo Fresedo, kaj kantistoj kiel Ignacio Corsini, Sofía Bozán, Rosa Quiroga aŭ Agustín Magaldi.

En la 40-aj jaroj la tango firmiĝis. Kvankam ĝi transiris al la riĉaj scenejoj, plu restis la popola karaktero, kaj la mito de la kvartaloj.
Formiĝis diversaj orkestroj, kaj brilis la tekstoj de Enrique Santos Discépolo, Homero Manzi, Enrique Cadícamo, Cátulo Castillo kaj Osvaldo Pugliese.

Post ia stagno, alvenis renovigo de la tango. La plej konata figuro estas Ástor Piazzolla, tre influita de la modernaj kurentoj de la klasika muziko (interalie de Igor Stravinski kaj Béla Bartok), kiu tial suferis fortajn kritikojn de la puristoj.

Nuntempe estas ofta la mikso kun aliaj tipoj de muziko, kiel la ĵazo, la roko aŭ la elektronika muziko. Konataj grupoj estas Bajofondo Tango Club, Tanghetto aŭ Gotan Project, kaj muzikistoj kiel Adrián Iaies kaj la saksofonisto Miguel de Caro, inter aliaj.

## Vidu ankaŭ 
* Brazila tango
* Tango (flamenko)

## Ligiloj 
### En Esperanto 
* tango.info/epo Tutmondaj tangaj informoj

### En aliaj lingvoj 
* Elportaldeltango.com 
* www.tangofestivals.net 
* Tango
* Pasiontango


Kategorio:Dancoj de Argentino
Kategorio:Latinamerikaj dancoj
Kunrej-sistemo

La **Kunrej-sistemo** (t.e. *dekreta, kabineta* aŭ *oficiala transskriba sistemo*) estas sistemo por skribi la japanan lingvon per la latina alfabeto, kiu pli obeas historiajn rilatojn inter sonoj ol la nuntempan prononcon. Tiu sistemo baziĝas sur la Nippon-sistemo, kiun en 1885 proponis la japana fizikisto Tanakadate Aikitsu kaj estis en 1937 kun kelkaj malgrandaj modifoj deklarita de la japana kabineto kiel la "oficiala sistemo" por latinigo de la japana. Dum la usona okupado la konkuranta angla-orientiĝa Hepburn-sistemo estis deklarita oficiala, sed en 1954 la Kunrei-sistemo estis reinstalita kiel "oficiala sistemo". En 1989 la Kunrei-sistemo de latinigo estis normata kiel ISO 3602:1989. 

La Kunrei-sistemo estas pli praktika por japanoj, ĉar ĝi similas pli al la japana skribo kaj enhavas malpli da malregulaĵoj ol la Hepburn-sistemo, sed estas pli malfacila por ĝuste legi al anglalingvanoj, kiuj ĝin ne konas. Por ne-anglalingvanoj la Kunrei-sistemo kaj la Hepburn-sistemo ambaŭ bezonas lernadon kaj estas akcepteblaj. Sed tiel longe kiel la japana registaro nur deklaras la Kunrei-sistemon la oficiala sistemo sen decidi leĝon pri tio, ĝi ne sukcesos disvastigi la uzon de la Kunrei-sistemo ene de Japanio, kaj la eksterlandaj japanologoj daŭrigos preferi la uzon de la nun jam instalita angla Hepburn-sistemo.

## La Dekreto
Kabineta Avizo la Unua
Ni jene decidas pri la latina literumado de japana lingvo
9/decembro/1954

Ĉefministro YOSIDA Sigeru

Antaŭskribo

# Oni uzu literum-sistemon montritan en la Unua Tabelo.
# Oni povas uzi la literum-sistemon montritan en la Dua Tabelo, nur kiam ekzistas kialo, ke oni ne povas ŝanĝi la literumon pro internaciaj rilataj aŭ aliaj ĝisnunaj kutimoj.
# Ĝenerale apliku la Postskribon rilate al la supraj du punktoj ambaŭ.

La Unua Tabelo ( () estas jam uzita ankaŭ por alia tabelero.)

La Dua Tabelo

Postskribo

Sekvu jenajn regulojn krom la supraj tabeloj.
# Skribu ĉiam “n” por la saltanta sono “ン”.
# Metu “’” (apostrofon) post la “n”, kiam necesas dividi “n”, kiu montras saltantan sonon, disde la postsekvanta vokala litero aŭ “y”.
# Ripetu la unue sekvantan konsonantan literon por montri la ŝtopita sono.
# Metu “ˆ” (cirkumflekson) por montri longan vokalon.  Kaj oni povas ripeti vokalan literon, kiam ĝi estas majuskla.
# Oni povas libere esprimi pri specialaj sonoj.
# Uzu majusklon por la komenca litero de frazo kaj de propra substantivo.  Kaj oni povas majuskle skribi la vortan komenciĝon de la substantivoj krom propra substantivo.

## Vidu ankaŭ
* Japana Lingvo per Latinaj Literoj
* Japana Lingvo
* Hepburn-sistemo

Kategorio:Japana lingvo
Kategorio:Transliteruma sistemo
Krisolo

**Krisolo**, aŭ **fandvazo**, estas tas-forma ujo uzata por varmigi materialojn ĝis tre altaj temperaturoj. La ujo estas el materialo, kiu ne reakcias kemie kun la varmigota materialo.

Por fari laboratoriajn krisolojn, oni kutime uzas porcelanon aŭ inertan metalon, ekzemple platenon, nikelon, aŭ zirkonion.

Industriaj krisoloj estas faritaj el aliaj materialoj. En la silicia industrio, la krisolo estas duobla; la ena krisolo estas farita el kvarco dum la ekstera krisolo estas farita el grafito. Oni devas fari la krisolon tiel, ĉar kvarco moliĝas sub la fanda temperaturo de silico (SiO2).

Krisolŝtalo estas ŝtalo farita el krudfero (gisfero), fero, kaj foje ŝtalo, ofte kun sablo, vitro, cindroj, kaj aliaj flupurigiloj, en krisolo.

## Bildaro 

Dosiero:Czochralski method crucibles.jpg|
Dosiero:Czochralski method used crucible 1.jpg|
Dosiero:Melting crucible.jpg|

Kategorio:Ujoj
Kategorio:Metalurgio
Palmitata acido

**Palmitata acido** (heksadekan-acido) estas saturita organika acido kaj estas vicigita al grasacidoj (= pli grandaj karbonacidoj). Ĝi estas la plej ofta (grandkvanta) saturita acido en la bestaj lipidoj. Ĝi havas gravan rolon en la konstruo de neesencaj, nesaturitaj grasacidoj.

La empiria formulo estas H3C-(CH2)14-COOH.

## Saloj 
* Kalia palmitato

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Arganio
* Ordinara alkemilo

Kategorio:Palmoleo
Kategorio:Grasacidoj
Kategorio:Karboksilataj acidoj
Srebrenica

eta|maldekstra|250ra|Ruinoj de termala centro Guber
eta|maldekstra|250ra|Monumento de masakro en Srebrenica
**Srebrenica** aŭ Srebrenjica estas urbo en Bosnio kaj Hercegovino kaj situas nordoriente de Sarajevo proksime al la limo de Serbio. Srebrenica apartenas hodiaŭ al Serba Respubliko (Republika Srpska).

La loĝantaro de la urbo estas ĉirkaŭ 21 000, kiuj estas preskaŭ senescepte serboj, duono de ili estas rifuĝintoj el la Bosna-Kroata Federacio.

La urbo fifamiĝis en julio 1995, kiam bosniaj serboj kun gvido de generalo Ratko Mladić okupis la islaman enklavon kaj ĉiun viran personon - eĉ junajn kaj maljunajn - murdis, masakris. Mortis ĉirkaŭ 8.000 homoj.

La tie deĵorantaj nederlandaj blukaskuloj povis fari nenion kontraŭ la masakro.

Ankaŭ en la jaro 2004 oni trovis novajn amastombejojn. En 2005 aperis en la haga proceso kontraŭ Slobodan Miloŝeviĉ videofilmo pri masakroj de muzulmanoj fare de serbaj soldatoj.

## Vidu ankaŭ 
* Masakro de Srebrenico

Kategorio:Bosnio kaj Hercegovino
Genetike modifita organismo

eta|dekstra|300px|Oranĝe, la landoj kultivante pli ol 95% de la por-komercaj GMO-oj en 2005. Oranĝstreke, la ceteraj areoj kie porkomercaj GMO-oj estis kulturitaj en 2005. La punktoj indikas la landojn kiuj uzis eksperimentajn GMO-ojn.

**Genetike Modifita Organismo ** (**GMO**) estas biologia organismo kies genetika materialo estis intence modifita. Ekzemple kelkaj branĉaĵoj de tritiko kiuj estis modifitaj perradiade ekde la 1950-aj, transgenaj eksperimentaj animaloj kiel musoj, aŭ mikroskopaj organismoj.

La modifado de genetika materialo ne nepre postulas enportadon de novaj genoj (transgenoj).

Ekzemplo de aplikado de GMO estas mikroorganismoj en kiujn oni enigis la genon de insulino kaj kiuj produktas hom-insulinon, viv-necesan por diabet-malsanuloj. Nuntempe fakte, multaj hormonoj rilataj al hormonmalsanoj akireblas per genetika modifado de bakterioj aŭ unuĉelaj eŭkariotoj. Ankaŭ por la manĝindustrio gravegas genetika modifado de mikroorganismoj.

Nuntempe ekzistas serioza problemo pro la kreskado de populacio kaj malkreskado de manĝaĵoj, kaj la favorantoj de GMO-oj pro diversaj kialoj esperas, ke GMO-oj povu iom helpi kontraŭ ĉi-problemo - ekzemple kreante plantojn kiuj pli bone adaptiĝas kreski en regionoj kie la grundo ne tiom bonas. Aliflanke kontraŭantoj de GMO-oj pro diversaj kialoj fokusiĝas al la studo de la negativaj efikoj en multaj aspektoj kiujn la genmodifado povus okazigi eĉ nevole.

## Genetika modifado de bakterioj 
* **Transformado** - per tiu metodo oni enkondukas nudan DNA en bakterio - oni sukcesas tion fari ekzemple per *termoŝoko* (altegaj temperaturoj) aŭ *elektroporigado* (elektroŝoko).

* **Konjugacio** - du bakterioj povas interŝanĝi DNA-n - ĉi-metodo ne multe uziĝas por intenca genetika modifado.

* **Transdukcio** - enigado de DNA per bakteriofago (pli mallonge, "fago", kvankam la vorto fago tradicie estas nomo de arbo).

## Leĝoj kontraŭ GMO-oj 
La 1-an de julio Hugo Chávez deklaris, ke de tiam Venezuelo malpermesos eniron de GMO-oj en la landon, kaj male fondos internacian bankon de semoj efektivigita pere de agrikulturoj en ĉiuj landoj.

En Britio fine de 2004 vasta opinistudo montris, ke 86 % el la britoj ne ŝatus manĝi genetike modifitajn nutraĵojn, 91 % opinias, ke ties uzado rezultas el malbonaj efikoj al la naturmedio, 93 % pensas, ke tiu teĥnologio celas al profito de la firmaoj pli ol al publika intereso.
eta|180px| Vidu ankaŭ artikolon pri Biologia patento.

## Literaturo 
WESTERMAYER, Manfred. *Genetike modifitaj organismoj*. En: Scienca Revuo, vol. 62, n-ro 227 (2011), pp. 257-264 (online )

## Vidu ankaŭ 
* Biotekniko
* Genetike modifita maizo
* Gentekniko
* Interkonsento pri Biologia Diverseco

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ogmdangers.org 
* http://www.gmo-compass.org 
* http://www.agbios.com
* http://home.hawaii.rr.com/johns/history.htm#BM1973 
* http://nobelprize.org/chemistry/articles/berg

Kategorio:Genetiko
Kategorio:Ekologio
Kategorio:Agrikulturo
Solanino

**Solanino** estas glukozida alkaloido de solanidino kun sukeroglukozo, galaktozo kaj ramnozo. Kiel alkaloido ĝi kaŭzas ĉe homoj post formanĝo lakson, malbonfarton, duonsvenon,timemon, ŝvitadon, spirmankon, senkonciiĝon kaj spasmojn (tiuj simptompoj estas priskribitaj kelkfoje kiel solanismo).

Ĝi estas ofta en la botanika familio de solanacoj kiel terpomo aŭ tomato. Grandan entenon je solanino havas la frua terpomo kaj la verda parto de tomato. Se la terpomo estas prilumita dum longa tempo, kreskas en ĝi la solanin-enhavo. La solanino ne malkombiniĝas kiel ofta okazas ĉe kombinaĵoj, sed ĝi parte transiras en la bolakvon.

## Referencoj 
Kategorio:Steroidaj alkaloidoj
Kategorio:Alkaloidaj glukozidoj
Kategorio:Nitrogenaj heterocikloj
Kategorio:Plantaj toksinoj
Kategorio:Saponinoj
Someraj Olimpikoj

**Someraj Olimpikoj** aŭ **Someraj Olimpiaj Ludoj** okazas ekde jaro 1896, ĉiukvarjare, krom dum Unua kaj Dua Mondmilitoj. Vintraj Olimpikoj okazis samjare kiam someraj de 1924 ĝis 1994, kiam ili ŝoviĝis du jarojn aparte. Atletiko, biciklado, gimnastiko, naĝado kaj skermado estas nuraj sportbranĉoj, kiuj ĉiam ekzistis ekde origino de Someraj Olimpikoj.

eta|maldekstra|450ra| **Legendo**
verda koloro – ŝtatoj, en kiuj someraj olimpikoj okazis nur unu fojon.
blua koloro – ŝtatoj, en kiuj someraj olimpikoj okazis du aŭ pli da fojoj.
nigraj punktoj – urboj, en kiuj someraj olimpikoj okazis nur unu fojon.
oranĝaj punktoj – urboj, en kiuj someraj olimpikoj okazis du aŭ pli da fojoj.

Ĉe urboj, en kiuj okazis olimpiko, dato skribiĝas *kursive* |alternative=Ĉe urboj, en kiuj okazis olimpiko, dato skribiĝas kursiveeta|Malferma solenaĵo – 1896, Ateno.
* Somera Olimpiko 1896: Ateno (Grekio)
* Somera Olimpiko 1900: Parizo (Francio)
* Somera Olimpiko 1904: Sankta Luiso (Usono)
* Somera Olimpiko 1906: Ateno (Grekio)
* Somera Olimpiko 1908: Londono (Unuigita Reĝlando)
* Somera Olimpiko 1912: Stokholmo (Svedio)
*Ne okazis Olimpikoj dum unua mondmilito.*

* Somera Olimpiko 1920: Antverpeno (Belgio)
* Somera Olimpiko 1924: Parizo (Francio)
* Somera Olimpiko 1928: Amsterdam (Nederlando)
* Somera Olimpiko 1932: Los-Anĝeleso (Usono)
* Somera Olimpiko 1936: Berlino (Germanio)
*Ne okazis Olimpikoj dum Dua Mondmilito.*
* Somera Olimpiko 1948: Londono (Unuigita Reĝlando)
* Somera Olimpiko 1952: Helsinko (Finnlando)
* Somera Olimpiko 1956: Melburno (Aŭstralio)
* Somera Olimpiko 1960: Romo (Italio)
* Somera Olimpiko 1964: Tokio (Japanio)
* Somera Olimpiko 1968: Meksikurbo (Meksiko)
* Somera Olimpiko 1972: Munkeno (Germanio)
* Somera Olimpiko 1976: Montrealo (Kanado)
* Somera Olimpiko 1980: Moskvo (Soveta Unio)
* Somera Olimpiko 1984: Los-Anĝeleso (Usono)
* Somera Olimpiko 1988: Seulo (Sud-Koreio)
* Somera Olimpiko 1992: Barcelono (Hispanio)
* Somera Olimpiko 1996: Atlanto (Usono)
* Somera Olimpiko 2000: Sidnejo (Aŭstralio)
* Somera Olimpiko 2004: Ateno (Grekio)
* Somera Olimpiko 2008: Pekino (Ĉinio)
* Somera Olimpiko 2012: Londono (Unuigita Reĝlando)
* Somera Olimpiko 2016: Rio-de-Ĵanejro (Brazilo)
* Somera Olimpiko 2020: Tokio (Japanio)
* Somera Olimpiko 2024: Parizo (Francio)

[eta|180ra|Afiŝo pri [Somera Olimpiko 1920 en Antverpeno.]]

## Vidu ankaŭ 
* Vintraj Olimpikoj
* Olimpiaj ludoj
* Sporto

## Eksteraj ligiloj 
* Terminaro Someraj Olimpiaj Ludoj (esperante, germane) fakvortlisto de Norbert Gütter


Kategorio:Sporto
Kategorio:Olimpikoj
Ingoto

[eta|[Aluminio|Aluminia ingoto]]
**Ingoto** estas maso da metalo, duonkonduktaĵo, aŭ alia solidaĵo, tipe en la formo de stango aŭ bloko. Pli ĝenerale, tiuj ĉi objektoj muldiĝas aŭ kreskas en specifan formon por la celo de facila traktado.

## Vidu ankaŭ 
*Etalona monero
*Valormetalo

Kategorio:Metaloj
Kategorio:Metalurgio
Edda (apartigilo)

**Edda** estas la nomo de du verkoj en la pranorvega/praislanda lingvo (ambaŭ esperantigitaj de Baldur Ragnarsson kaj espereble eldonotaj):

1. La frua aŭ Poezia Edda.

2. La malfrua aŭ Proza Edda; ĝi aperis en la traduko de Baldur Ragnarsson ĉe Mondial, Nov-Jorko 2008.

----

*vidu ankaŭ Edda (rokgrupo)*

Kategorio:Ĝermana mitologio
M

**M** estas la 13-a litero de la latina alfabeto kaj la 17-a litero de la esperanta alfabeto. La litero M havas jenajn signifojn:

* Je astronomio, M estas la mallongigo de objektoj el la Messier-katalogo.
* M estas romia cifero 1000.
* M estas kodo priskribanta dimension de vesto.
* Kiel prefikso de SI-unuoj majuskla M signifas milion-obligon («mega-»), minuskla m signifas mil-onigon («mili-»).
* Same en la Sistemo Internacia de Unuoj minuskla *m* estas la simbolo de la unuo metro.
* *M* estas 1931-a filmo de reĝisoro Fritz Lang.
* M estas simbolo de aminoacido metionino en kemio.

## Vidu ankaŭ 
* Morsa kodo
* M kun nombro

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Poezia Edda

'*Poezia *Edda***, ankaŭ konata kiel **Sæmundar Edda*' estas islanda manuskripto de la 13a jarcento en kiu troviĝas 29 poemoj, nomitaj Edda-poemoj laŭ nomo de la manuskripto. La tekstoj verŝajne estis unue buŝaj, verkitaj inter la jaroj 800-1000 en Norvegio kaj Islando kaj eble en Gronlando. Ili dividiĝas en du ĝenroj laŭ ilia enhavo: diaj poemoj kaj heroaj poemoj. La diaj poemoj temas pri la skandinavaj aŭ norenaj dioj kaj mitoj el la olda religio. La plej famaj de ili estas Völuspá (Antaŭdiro de la aŭguristino) kaj Hávamál (Paroloj de Odino).[eta|dekstre|200px|Titolpaĝo de la angla traduko de Olive Bray de la *Codex Regius* titolita *Poetic Edda* priskribanta la tri [Yggdrasil kaj nombrajn el ties loĝantoj (1908) fare de W. G. Collingwood.]]Aliflanke la heroaj poemoj estas pri mezepokaj eŭropaj herooj, reĝoj kaj reĝinoj, kaj iliaj tragikaj fatoj. Estas personoj kiel Sigurd, mortiginto de la drako Fafnir, Gudrun, filino de la reĝo Gjuki, kaj Helgi mortiginto de Hundingur. Ĉiuj verkistoj de la poemoj estas anonimaj. Oni nenion scias pri la manuskripto de Poezia Edda antaŭ ol la episkopo, Brynjólfur Sveinsson episkopo en Skálholt ekhavis ĝin en la jaro 1643. Brynjólfur donis ĝin al la reĝo de Danio ĉar li mem ne havis rajton eldoni ĝin en Skálholt. De tiam la manuskripto estis rezervita en la Reĝa biblioteko en Kopenhago kaj pro tio nomita Codex Regius aŭ Libro de la Reĝo. Nun ĝi denove estas rezervita en Islando post longa tempo en la Reĝa Biblioteko (Det Kongelige Bibliotek) en Kopenhago. Danoj liveris la libron ree al Islandanoj la 21an de aprilo 1971 kune kun Flateyjarbók kiuj nun ambaŭ estas rezervataj en Instituto de Árn Magnússon en Islando.

## Poemoj 
La Poezia Edda enhavas jenajn poemojn:

Diaj poemojn:

* Völuspá
* Hávamál
* Vafþrúðnismál
* Grímnismál
* Skírnismál
* Hárbarðsljóð
* Hymiskviða
* Lokasenna
* Þrymskviða
* Völundarkviða
* Alvíssmál

## Herooj 
Jen heroaj poemoj:

* Helgakviða Hjörvarðssonar með Hrímgerðarmálum
* Helgakviða Hundingsbana I
* Völsungakviða hin forna (Helgakviða Hundingsbana II)
* Grípisspá
* Reginsmál
* Fáfnismál
* Sigrdrífumál
* Sigurðarkviða hin meiri (Brot)
* Guðrúnarkviða hin fyrsta
* Sigurðarkviða hin Skamma
* Helreið Brynhildar
* Guðrúnarkviða hin forna
* Gudrúnarkviða hin þriðja
* Oddrúnargrátr
* Atlakviða
* Atlamál hin grænlensku
* Guðrúnarhvot
* Hamðismál

La heroaj poemoj grandparte temas pri la sama rakontaro kiel la posta germanlingva La Kanto de la Nibelungoj, do pri okazintaĵoj ne en Islando, nek en Skandinavio, sed en Rejnlando sur la eŭropa kontinento.

## Vidu ankaŭ 
* Proza Edda
* Valhalla (komikso)

## Fontoj 
* Íslenzk fornrit: Eddukvæði I-II. Ritstjóri Þórður Ingi Guðjónsson. Jónas Kristjánsson og Vésteinn Ólason gáfu út. Hið íslenzka fornritafélag. Reykjavík 2014.

Kategorio:Islando
Kategorio:Ĝermana mitologio
Glatfibra muskolo

**Glatfibraj muskoloj** aŭ **visceraj muskoloj** troviĝas en la homa korpo ĉefe ĉe la kavaj organoj kiel sanga kaj limfa angio. Ĝi konsistas el glataj fibroj. Kompare kun la stria muskolo, ĝi kapablas malpli forte kun tiriĝi, sed dum pli longa tempo. La movo de glata muskolaro estas sen intenca volo.

## Aspekto kaj konstruo 
La glata muskolhisto organiziĝas en faskoj de la ŝpindelformaj glataj muskolĉeloj. Tiuj ĉeloj estas longaj inter 5 kaj 800 mikrometroj (en la utero de gravedino) kaj de 3 ĝis 10 mikrometrojn larĝaj. Ties ĉelkernoj estas longecaj kaj situas ĉelmeze. La kuntiriĝo de la ĉeloj okazas same kiel ĉe aliaj muskoltipoj, tra energi-foruzanta preter-moviĝo de ambaŭ proteinoj: aktino kaj miozino.

## Funkcio 
Glata muskolo funkcias tie en la korpo, kie necesas longtempa elteno. Tiel zorgas glatmuskolaro – nomata ankaŭ **viscera muskolaro** - per peristalto en stomako, intestaro kaj por urinvojo- kaj sangopremo-regulado. Ĝi movas ankaŭ la haretojn sur la haŭto, tiel estiginte "anserhaŭton".
eta|maldekstra|200px|Reaga tempo de glata muskolo al elektra stimulo
eta|dekstra|180px|Anserhaŭto

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.gesundheit.de/anatomie-lexikon/Muskulatur.shtml  
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3549285.stm 
* http://www.thirdage.com/health/adam/ency/article/003531.htm  

Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Muskoloj
Krys Williams

**Krys WILLIAMS**, naskonomo Krystyna Franciszka Jabłońska, edzinonomoj **Krys Ungar**, kaj poste Krys Bottrill (naskiĝis en 1954) estas doktoro pri Imunologio kaj poetino esperantlingva.

Esperantisto de 1985, ŝi gajnis diversajn premiojn por poezio kaj eseoj ĉe la Belartaj Konkursoj kaj Floraj Ludoj, estis proklamita Florluda Majstro (1990). Ŝi estis redaktoro de la rubrikoj *Scienco* kaj *Arto* en la magazino *Monato* de 1992 ĝis 1998 kaj aktuale prizorgas la *Medio*-rubrikon.

Dum pluraj jaroj, ŝi ne multe aktivis en la E-movado, pro diversaj vivo- kaj laborpremoj. De 1989 ĝis 2003 laboris en fonduso por anstataŭigo de bestoj en medicinaj eksperimentoj. Aktuale ŝi laboras kiel sendependa tradukisto, principe en la medicina fako. Ŝi loĝas en Abertawe (Swansea) en Kimrio.

* *Meznokto Metropola* (poemaro, FEL, 1991)

## Specimeno 
Kaj tamen....

Foje mi revis pri reven’ 
al verva vers’ kaj verda mor’. 
Pikis min anticip’, sed jen 
langvoris plumo, ĉar la kor’ 
profundas tro por simpla kant’. 
Dum vortoj vakis en mallum’. 
mi, provizora kabeant’, 
tiamen strebis el la nun’. 

For memkompato, for riproĉoj!
Amo min vokas kaj destino. 
Eksonas novaj verdaj voĉoj – 
ne gravas ĉi ekspoetino. 
Tamen, solene mi promesos:
mi Esperanton ne forgesos.

*(Aperigita kun permeso de la verkinto)*

## Eksteraj ligiloj 
* Blogo de Krys Williams 
* Foto pri Krys Ungar kaj ligo al verko
* Profesia retejo

## Referencoj 
Kategorio:Britaj esperantistoj
Kategorio:Britaj verkistoj
Kategorio:Esperanto-verkistoj
Kategorio:Kimraj esperantistoj
Arĉo

[eta|Arĉo de [violonĉelo.]]
**Arĉo** aŭ **arketo** estas ilo uzata por ludi arĉajn muzikajn instrumentojn.

## Historio 
Oni ne scias kiam arĉo kaj arĉaj muzikiloj aperis, sed supozeble multe pli malfrue ol plukinstrumentoj. Oni eĉ ne scias kiu kaj kie ekhavis la ideon sonorigi kordomuzikilon pere de arĉo (kaj ankaŭ dua aĵo necesas, sen kio tio ne eblus: estas kolofono aŭ kolofonaĵo, rezino, kies nomo devenas de la helena urbo, en Malgrand-Azio, Kolofono). oni konjektas ke tiu uzo devenas el okcidenta Azio (la plej malnova bildo de arĉo trovatis sur muro de monaĥejo de Baŭit en Egipto konjekteble de la 6-a jarcento p.K.). En la araba lingvo la vorto por arĉo estas *kamân*, kiu estas persa, do persa origino verŝajnus. Kelkaj konjektas, ke la plej unua fonto estus Hindio, sed oni havas multajn Hindajn bildojn de kordmuzikiloj datiĝantaj de la unuaj jarcentoj, kaj neniu kun arĉo. Estas konjektita, ke la maŭroj kunportis ĝin en Hispanion dum la 8-a jarcento, kaj ke tio estas ties origino en Eŭropo.

## Bildaro 

Dosiero:Bow Cello.jpg|arĉo por violonĉelo
Dosiero:Bow Cello2.jpg|arĉo por violonĉelo
Dosiero:Gold-bow.jpg|Archet_ _de_ violono _monté_ oro _de_ l'_atelier_ _Ouchard_ _à_ _Mirecourt
Dosiero:Bows-ViolaBassGdulkaKemence.jpg|arĉo por kontrabaso

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.johnson-inst.com/horse.htm  "FROM HORSE TO BOW" -- "DE ĈEVALO AL ARĈO"
* http://www.archerylibrary.com/books/book_of_archery/chapter08/chapter8_3.html
* http://www.rfd.cc/ta/flemish 
* http://www.andreasgrutter.nl/book/p0_frame.html

## Vidu ankaŭ 
* arĉa kvarteto

Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Kordinstrumentoj
Hakodate

**Hakodate** ( [hakodate]) estas urbo en Japanio, kiu situas en plej suda parto de Hokajdo.
Ĝi havas multajn vizitindaĵojn, noktvido de Hakodate estas tre fama.
1-an de decembro 2004, 1 urbo, 3 urbetoj kaj 1 vilaĝo: Hakodate, Toi, Esan, Minamikajabe, Todohokke kunfandiĝis en urbon Hakodate kun loĝantaro de ĉ. 300,000.
* **Koordinatoj:** 

## Turismo 
* Fortikaĵo Gorjokaku
　
[eta|maldekstra|180ra|[Ortodoksismo|Ortodoks-kristana preĝejo en Hakodate]]
eta|maldekstra|180ra|

## Vidu ankaŭ 
* Listo de urboj de Japanio

## Eksteraj ligiloj 
* http://hakodate.cbiz.co.jp/index.htm 
* http://www.expandbiz.net/rss/index.html  
* http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/kikaku/english  

Kategorio:Urboj de Japanio
P

**P** estas la 16-a litero de la latina alfabeto kaj la 20-a litero de la esperanta alfabeto. La litero P signifas la jenon:

## Signifoj 
* En kemio, **P** estas la simbolo por Fosforo.
* Kiel internacia aŭtosigno, **P** signifas Portugalion.
* En probablo-teorio, **P** signifas probablon.
* La klaso de komplikeco P estas la klaso de decidaj problemoj solveblaj per determinisma maŝino de Turing en polinoma tempo.
* P estas simbolo de aminoacido prolino en kemio.

## Vidu ankaŭ 
* P kun nombro

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Hannes Kolehmainen

**Hannes** (plena *Johannes Petteri*) **KOLEHMAINEN** (Naskiĝis la 9-an de decembro 1889, Kuopio, Finnlando; Mortis la 11-an de januaro 1966, Helsinko, Finnlando) estis finna sportisto, kiu estis la unua el la grandaj modernaj longdistancaj kurantoj de Finnlando. Li akiris atenton per sia escepteca eltenivo kaj gajnis kvar orajn olimpikajn medalojn.

KOLEHMAINEN naskiĝis en sportema familio – du pli aĝaj fratoj ankaŭ estis rimarkindaj longdistancaj kurantoj - kaj komencis kuri kun dekkelkaj jaroj. En la jaro 1911 li venkis en la brita ĉampionado trans kvar mejloj.
Dum la Olimpiaj ludoj 1912 en Stokholmo KOLEHMAINEN gvidis sub ardega suno en la 10.000-metra konkurso ekde la unua raŭndo kaj venkis facile. En la kuro trans 5.000 metroj plejan parton de la tempo li kuris kiel dua, tre proksime al la gvidanta Jean BOUIN el Francio kaj restis nur 20 metroj ĝis la celo, kiam li sturmis antaŭen por venki en mondrekorda tempo de 14 minutoj kaj 36.6 sekundoj. Sian trian oran medalon li gajnis en la kampokura konkurso (poste ne plu olimpika disciplino), kiu tiutempe mezuris 8.000 metrojn (proksimume 5 mejlojn).
Kvankam li metis plian mondan rekordon en antaŭkonkurso de la 3.000-metra teamokuro, Finnlando ne sukcesis kvalifikiĝi por la finalo.

KOLEHMAINEN kuris per mole kaj konstante fluantaj paŝoj, tenis siajn brakojn altaj kaj movis ilin en nekutima kirla maniero. Li trejnis harde kaj manĝis laŭ vegetara dieto.
Ekde 1912 ĝis 1921 li vivis en Usono, kie li daŭrigis konkursi. En 1913 li metis rekordojn kaj subtegmente kaj subĉiele.
Dum la olimpikoj en Antverpeno 1920 li kuris por Finnlando en la plej longa el ĉiuj maratonaj konkursoj (42.750 metroj). En vipanta pluvo li venkis kun eta antaŭeco post 2 horoj 32 minutoj kaj 35,8 sekundoj.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

## Eksteraj ligiloj 
* http://koti.mbnet.fi/ugo/juoksuharjoittelu.html  
* https://web.archive.org/web/20060520084702/http://www.paivalehdenmuseo.fi/images/hs19120709007.pdf 

Kategorio:Finnaj kuristoj
KOLEHMAINEN, Hannes
KOLEHMAINEN, Hannes
The Doors

**The Doors** estis usona rokmuzika grupo, organizita 1965 de Jim Morrison kaj Ray Manzarek en Venice Beach, Los Anĝeleso. La nomo estis prenita el la titolo de la eseo *"The Doors of Perception" - "La pordoj de la percepto"* de la verkisto Aldous Huxley.

En aŭgusto 1965 Jim Morrison skribis kelkajn tekstojn, ekzemple la postan Doors-kanton *"Moonlight Drive"*, kaj montris ilin al Ray Manzarek. Ray aŭskultis ilin kaj esprimis sian ŝaton (precize en angla lingvo: ''"Those are the greatest fuckin' song lyrics I've ever heard. Let's start a rock 'n' roll band and make a million dollars." - Jen la plej grandiozaj kantaĉoj, kiujn mi aŭdis iam ajn. Ni lanĉu rokenrolan bandon kaj gajnu milionon da dolaroj!*). Ambaŭ konis unu la alian de la University of California de Los-Anĝeleso. Ĉe la tiea filmlernejo instruis tiam jam famaj filmreĝisoroj kiel ekzemple Stanley Kramer aŭ Jean Renoir kaj Francis Ford Coppola.

Unuafoje Jim ekzercadis en Rick and the Ravens, la grupo de Ray, kun liaj du fratoj kaj tri aliaj muzikistoj. Jim ne ludis instrumenton, sed kantis. Mallonge poste la aliaj muzikistoj partigis. John Densmore, kiun Ray konis de la meditadoinstruado, aliĝis al la grupo. Poste ili surbendigis ses kantojn. Ili prezentis la sonbendojn ĉe aro da muzikofirmaoj, sed tiuj konstante malakceptis ilin.

En oktobro Jim kaj Ray vidis dosieron de Billy James, manaĝero de Columbia Records en Kalifornio. Ili decidis, ke Billy estis sufiĉe *"hip"* por kompreni ilian muzikon. Du tagojn poste The Doors havis la unuan kontrakton kun Columbia.

## Albumoj 
* *The Doors* (1967)
* *Strange Days* (1967)
* *Waiting for the Sun* (1968)
* *The Soft Parade* (1969)
* *Morrison Hotel* (1970)
* *L.A. Woman* (1971)
* *Other Voices* (1971)
* *Full Circle* (1972)
* *An American Prayer'' (1978)

Doors
Doors
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1960-1969
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1970-1979
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1965
Manga

La gloso **Manga** povas signifi la jenajn:

*Mangao, stilo de popularaj japanaj komiksoj
*Manga, urbo de Brazilo
Q

**Q**, minuskle **q**, prononcata nomo **kuo**, estas la 17-a litero de la latina alfabeto. Ĝi ne estas parto de la esperanta alfabeto.

## Historio de Q 
La origino de Q estas la ŝemida signo *qôp/kop*, kies prononco estis  (senvoĉa uvulara plozivo, t.&nbsp;e. *k*-eca sono pli malantaŭa en la buŝo ol *k*).

En la helena alfabeto ĉi tiu signo adaptiĝis kiel qoppa , kaj ĝi ekuziĝis por lipaj velarplozivoj, kiaj  kaj  (spira *kŭ-*). Poste ĉi tiuj sonoj evoluis al  kaj  (spira P, kiel en la germana *Polizei*). Tial la helenoj evoluigis el qoppa, kiu nur tenis sian numeran valoron, la literon fi, ekreprezentantan la sonon . En la helenida la prononco evoluis al . La etruskoj uzis Q nur antaŭ V, tiele simbolante sonkombinon . De la etruska alfabeto la kombino  eniris la latinan alfabeton.

(Notu: Kelkaj lingvosciencistoj negas ajnan konekton inter Q kaj Fi.)

## Prononco de Q 
En la lingvoj azera, uzbeka, tatara, ajmara, keĉua, kaj gronlanda (*Kalaallisut*) Q estas prononcata kiel *senvoĉa uvulara plozivo*. En la Internacia Fonetika Alfabeto la minusklo *q* havas la saman signifon. Ankaŭ en oftaj latinigoj de la lingvoj ĉina (pinjino) kaj araba uziĝas tiu signo.

En multaj aliaj lingvoj, kie ĝi regule aperas (angla, franca, germana, hispana, itala), ĝi aperas nur antaŭ litero "u" por kune esprimi sonojn ,  aŭ , depende de lingvo. Nur en fremdaj vortoj "q" aperas en aliaj pozicioj, ekzemple en pruntitaj Arabaj vortoj: *Qatar* (Kataro), *al-Qaida* (alkaido).

En aliaj lingvoj la sonoj  kaj  skribiĝas sen "q", ekzemple en la Nederlanda  (*kwaliteit*), en Esperanto  (*kvalito*), en la Hispana  (*cualidad*).

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Lasse Virén

**Lasse VIRÉN** (naskiĝis la 22-an de julio 1949 en Myrskylä, Finnlando; kromnomita la "**Fluganta finno**") estis finna longdistanca kuranto kaj estas nuntempe finnlanda politikisto (de la partio Nacia koalicio).

Li estis la unua sportisto, kiu gajnis oran medalon kaj tra 5000 kaj tra 10000 metroj en du sinsekvaj Olimpiaj ludoj en Munkeno 1972 kaj en Montrealo en 1976.

Virén jam junule komencis kuri. Havante 19 jarojn li forlasis lernejon por trejniĝi ĉe Rolf Haikkola, sekvanto de la novzelanda trejnisto Arthur Lydiard, kiu emfazis la elformadon de eltenivo per kurado de granda semajna distancosumo.
Gajnante la oran medalon en la Olimpikoj de 1972 en Munkeno, li metis novan mondan rekordon tra 10.000 metroj (27 minutoj kaj 38,4 sekundoj) kaj tra 5.000 metroj (13 minutoj kaj 16,4 sekundoj).

En 1972, li estis elektita kiel la monda atleto de la jaro.

Post lia emeritiĝo, li daŭris en politika agado kaj estis elektita al la Finna Parlamento.

## Vidu ankaŭ 
* Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj.

Kategorio:Finnaj kuristoj
Kategorio:Finnaj politikistoj
R

**R** estas la 18-a litero de la latina alfabeto kaj la 22-a litero de la esperanta alfabeto. La litero R signifas la jenon:

## Signifoj 
* Je komerco, cirklita R, ®, estas simbolo de registrita fabrikmarko.
* Je ŝako, **R** povas signifi la turo, el la angla "Rook".
* Je matematiko, **r** estas la radiuso de cirklo.
* Je matematiko, \mathbb{R} aŭ  **R**, aro da ĉiuj reelaj nombroj.
* Je fiziko, elektra rezistanco (**R**).
* Je fiziko, universala gaskonstanto (**R**).
* Je fiziko,  **R** estas simbolo de **rentgeno** kiu estas mezurunuo por joniga radiado (kiel ikso-radioj kaj gamaj radioj).
* Je fiziko, konstanto de Rydberg (**R_\infty**), konstanto rilatanta al energiaj niveloj de elektronoj ene de atomoj.
* Je ĥemio, **R** estas simbolo de alkila grupo en ĥemia formulo.
* Je ĥemio, **R** estas simbolo de la aminoacido arginino.
* R, programara lingvo ĉefe uzata por statistika komputado kaj grafikoj.
* En komputa komplikteorio, **RP** (komplikeco) (iam nomata kiel **R**) ("hazardigita polinoma tempo") estas komplikeca klaso de decidaj problemoj, kiuj povas esti solvitaj per probableca maŝino de Turing en polinoma tempo.
* En la pinjina alfabeto la litera R estas prononcata kiel Ĵ.

## Vidu ankaŭ 
* R kun nombro

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
S

**S** estas la 19-a litero de la latina alfabeto kaj la 23-a litero de la esperanta alfabeto. La litero S signifas la jenon:

## Signifoj 
* Laŭ kemio, S estas la simbolo por sulfuro.
* Laŭ internacia aŭtosigno, S estas la simbolo por Svedio.
* S estas kodo priskribanta dimension de vesto.
* En fiziko, s estas simbolo por sekundo, mezurunuo de tempo.
* En fiziko, S estas simbolo por simenso, mezurunuo de konduktanco.
* En fiziko, S estas simbolo por entropio.
* En organika kemio, S estas simbolo por serino (aminoacido).

## Vidu ankaŭ 
* ß
* S kun nombro
* Ŝ

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
T

**T** estas la 20-a litero de la latina alfabeto kaj la 25-a litero de la Esperanta alfabeto. T estas senvoĉa konsonanto. Ĝia  prononco estas aŭ aspiracia  aŭ ne-aspiracia , depende de la lingvo kaj de la ĉirkaŭaj sonoj.

La latina litero T korespondas al la greka litero taŭo, de kiu ĝi evoluis.

## Vidu ankaŭ 
* T kun nombro
* TH
* Ŧ
* Þ

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Tegla Loroupe

**Tegla LOROUPE** (naskita la 9-an de majo 1973 en Wes Pokot, Kenjo) estas kenja sportistino, kiu nun vivas en Germanio.

Ŝi estis tri fojojn monda ĉampiono de duonmaratono kaj du fojojn monda ĉampiono de maratono, posedas nacian rekordon de Kenjo trans 3.000m, 5.000m, kaj 10.000m (stato de 2003).

En 1993 ŝi gajnis bronzan medalon en la monda ĉampionado de duonmaratono. Ŝi gajnis bronzan medalon trans 10.000m en monda ĉampionado 1995 kaj 1999. Dufoje ŝi venkis la maratonon de Novjorko: 1994 kaj 1995.

Ŝi venkis 1997, 1998, 1999 en la maratono de Roterdamo, venkis maratonon en Berlino 1999, en Londono kaj Romo 2000.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

Kategorio:Kenjaj sportistoj
Kategorio:Maratonistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Kenjo
Dean Koontz

**Dean Ray KOONTZ** (naskiĝis la 9-an de julio 1945) estas usona verkisto. Apud Stephen King li estas konsiderata la plej sukcesa usona verkisto de fantasto.

## Vivo 
Dean R. Koontz naskiĝis en Everett, Pensilvanio. Li pasigis sian infanaĝon en malriĉeco, krome li kaj lia patrino spertis perforton fare de la alkoholmania patro. Belajn memorojn pri sia infanaĝo li ĉerpas preskaŭ nur el la libroj, kiujn li avide legis. Ok jaraĝe li verkis siajn unuajn rakontojn. Por gajni iom pli da poŝmono, li vendis ilin al najbaroj kaj parencoj.

En la jaro 1965 li gajnis la unuan premion en verkista konkurso de gazeto. Samjare li unuafoje venis rakonton al profesia eldonisto. En 1966 li edziĝis.

Dum longa tempo lia kariero stagnis, sed en 1981 li per *Night Whispers* unuafoje aperis sur la listo de la gazeto *New York Times* pri la plej bone vendataj libroj. Dum la sekvaj jaroj li plurfoje reakiris tiun ĉi sukceson.

La verkaro de Dean Koontz estas ege varia. Kelkaj el liaj verkoj estas sciencfikciaj, aliaj estas hororaj aŭ fantastaj – aŭ miksaĵo el ĉio. Por ne konfuzi la legantojn, oni rekomendis al li, uzi po unu pseŭdonimon por ĉiu skribĝenro. Tiel li ekuzis la nomojn Leigh NICHOLS, Brian COFFEY, K. R. DWYER, Deanna DWYER, Owen WEST kaj David AXTON. Tuj kiam li havis sufiĉe da sukceso, li tamen forlasis la pseŭdonimojn kaj publikigis ĉion, eĉ noveldonojn de siaj malnovaj libroj, uzante sian veran nomon.

Dean R. Koontz estas ege laborema verkisto, kelkfoje li laboras 14 horojn dum unu tago. En sia domo li posedas bibliotekon kun proksimume 30.000 libroj uzataj por esploroj.

Parto el liaj libroj estas filmigita, sed Dean R. Koontz ĉiam malkontentis pri la rezultoj. Por la filmigo de sia verko *Phantoms* li fine mem verkis la scenaron, por garantii rezulton konforman al la libro.

Nuntempe li kune kun sia edzino Gerda vivas en Kantono Orange, Kalifornio.

## Listo de verkoj 
**Chase* (1972)
**Winter Moon* (1975)
**Icebound* (1976)
**Night Chills* (1976)
**The Face of Fears* (1977)
**Vision* (1977)
**The Key to Midnight* (1979)
**The Funhouse* (1980)
**The Voice of the Night* (1980)
**Whispers* (1980)
**The Eyes of Darkness* (1981)
**The Mask* (1981)
**The House of Thunder* (1982)
**Phantoms* (1983)
**The Servants of Twilight* (1984)
**Darkfall* (1984)
**The Door to December* (1985)
**Strangers* (1987)
**Twilight Eyes* (1987)
**Shadowfires* (1987)
**Watchers* (1988)
**Oddkins* (1988)
**Lightning* (1988)
**Midnight* (1989)
**The Bad Place* (1990)
**Cold Fire* (1991)
**Hideaway* (1992)
**Mr. Murder* (1993)
**Dragon Tears* (1993)
**Dark Rivers of the Heart* (1994)
**Intensity* (1996)
**Tick Tock* (1997)
**Fear Nothing* (1998)
**Seize the Night* (1998)
**False Memory* (1999)
**From the Corner of His Eye* (2000)

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kometo Hale-Bopp

La **Kometo Hale-Bopp** (*hejl bop*) (C/1995 O1) estis unue observita la 23-an de julio, 1995 de du sendependaj observantoj, Alan Hale kaj Thomas Bopp. Ĝin oni nomis **La Granda Kometo de 1997**.

Ekobservita ĉe 7.1 AU for de la Suno, antaŭobservadaj bildoj aperis montrantaj ĝin ĉe 13AU for de la Suno. Ĉi tio rapide notiĝis kiel rimarkinda. La kometo estis tre aktiva ĉe ĉi tiuj distancoj, kiu estas nenormala.

Multaj kometoj havas grandajn ekaktiviĝadojn ĉe longaj distancoj kaj poste malaktiviĝas. Hale-Bopp ne faris tion. Ĝi estis nudokule videbla ĉe 2AU for de la Suno kaj kontinuis briliĝi.

Se ĝi pasis same proksime al la Tero kiel la Kometo Hyakutake en 1996, la vosto de la kometo vastiĝus trans la tuta ĉielo kaj ĝi estus pli brila ol la plena luno. Tamen, ĝi alproksimiĝis la Teron ĉe distancoj kiuj nevidebligus multajn aliajn pli etajn kometojn kaj ĝi tamen vastiĝis trans duono de la ĉielo kun ĝiaj du vostoj, kvankam la pli longaj partoj de la vosto estis tro malbrila por esti videbla. Ĝia nukleo estis 50km diametre, ĉirkaŭ trioble la diametro de Kometo Halley.

La unua nudokula observo okazis la 20-a de majo, 1996 kaj decembra 1997 nudokula observo signifas ke la kometo kontinuas videbli sen helpo dum 596 tagoj, aŭ proksime 18,5 monatoj. La antaŭan rekordon havis la Granda Kometo de 1811, kiu estis ĉirkaŭ 9 monatoj.

La kometo verŝajne laste pasis sian perihelion antaŭ 4200 jaroj, sekvante la perihelia paso de 1997, ĝi revenos al la interna sunsistemo post 2380 jaroj kiel, sendube, denova spektakla kometo.

La kultgrupo, Heaven's Gate (*HEvenz gejt*) elektis la aperon de la kometo kiel signo por sia amasa sinmortigo.

## Eksteraj ligiloj 
* Cometography.com: Comet Hale-Bopp (angle)

Hale-Bopp
Dumao

dekstra|100px
**Dumao** ( : penso) signifas ĝenerale konsilanta asembleo, ekzemple urba konsilantaro. De 1906 ĝis 1917 kaj denove ekde 1993 unuavice temas pri la **Ŝtata Dumao de Rusio**, la unua ĉambro de la parlamento de la Rusia Federacio (ambaŭ parlamentaj ĉambroj kune estas la Federacia Asembleo de Rusio). Ankaŭ ekster Rusio (ekzemple en Ukrainio, kies parlamento oficiale nomatas Verĥovna Rada) la vorto eniris analogan uzon. La nuna rusia dumao estas (same kiel estis la historia rilate al la caro) en ne tre forta pozicio kompare kun la prezidento. Laŭ la konstitucio de 1993 en la dumaon elektiĝas 450 deputitoj; duono per listo, duono rekte. Ĉiu civitano de la Rusia federacio, havanta 21 jarojn aŭ pli, povas esti elektita por 4-jara ofica periodo.

## Vidu ankaŭ 
* Ŝtata Dumao
* Ŝtata Dumao (Rusa Imperio)

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo de rusia Dumao 

Rusio
Kategorio:Leĝoj kaj leĝdonado de Rusio
W

**W** (esperante nomata **duobla vo**, **ĝermana vo** aŭ
**vavo**,
malofte **vu** aŭ **vuo**: Vidu ĉi-sube) estas la 23-a litero de la moderna latina alfabeto. La litero estis neniam uzata en la latina lingvo mem, sed evoluis el bezonoj de aliaj eŭropaj lingvoj. Ĝi aperis komence kiel kunigo de literparo *uu* aŭ *vv* (*u* kaj *v* estis formoj de unu sama litero en la klasika latina); la angla nomo de la litero signifas *duobla u* kaj naskiĝis do el la evoluo de *uu* al *w*.

En la Internacia Fonetika Alfabeto la litero w estas signo de *voĉa rondigita vela alproksimiĝo*, la sono kiun ĝi havas ekz. en la anglaj vortoj *wit* kaj *weather*. En la eŭropaj lingvoj ĝi estas uzata precipe en la germana, pola (en tiuj du ĝi signas la sonon v), angla, nederlanda kaj kimra; la aliaj eŭropaj lingvoj uzas ĝin preskaŭ nur en fremdvortoj.

## Signifoj 
Kiel mallongigo aŭ simbolo la litero W aŭ w havas interalie la jenajn signifojn:

* En biokemio, W estas la simbolo por triptofano.
* En la Sistemo Internacia de Unuoj, W estas la simbolo de vato.
* En kemio, W estas la simbolo por volframo.
* En partikla fiziko, W estas simbolo por unu el la elementaj bosonoj.

## Vuo 
**Vuo** estas plia nomo de la litero **w**, proponita kaj uzata de Sergio Pokrovskij.

La nomo "vuo" entenas ambaŭ referencojn (al U kaj al V). Plue, kelkajn jarcentojn antaŭe la grafemoj U kaj V estis du formoj de unu sama litero en multaj lingvoj (oni origine skribis la literon kiel "v" nur je la komenco de vortoj kaj kiel "u" aliloke), kaj la W evoluis el ĝia duobligo (uu aŭ vv). Do iasence la nomo "vuo" efektive enhavas W-on, simile al kiel oni skribis ĝin, antaŭ kiam ĝi iĝis unu litero.

Aparte de sia kurteco, ĝi prezentas ankaŭ la avantaĝon ke ĝi similas al aliaj liternomoj kuo (Q) aŭ muo (μ).

Parenteze, "vuo" similas al la nomo de la litero W en la pola lingvo: *wu*. (prononco: )

## Noto 
Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Y

**Y** (**ipsilono**) estas la 25-a litero de la moderna latina alfabeto. Ĝi ekestis kiel variaĵo de la greka litero ipsilono.

## Signifoj 
* En biokemio, Y estas la simbolo por tirozino.
* Y estas la simbolo por la kemia elemento itrio.
* En matematiko, y estas la nomo de la vertikala akso.
* **¥** (deksesume 00A5 en Unikodo) estas signo de monunuo por la eno de Japanio kaj la juano de la Ĉina Popola Respubliko.
* Y estas vilaĝo en norda Francio.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Y kun nombro

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Z

**Z** estas la 26-a litero de la moderna latina alfabeto kaj la 28-a litero de la esperanta alfabeto. Ĝi estas la lasta litero de ambaŭ alfabetoj.

## Signifoj 
La litero Z signifas:
* Laŭ matematiko (specife nombroteorio), \Z estas la aro de entjeroj (aŭ plenaj nombroj).
* Laŭ kemio, Z estas la atomnumero de elemento.
* Z estas simbolo de aminoacido glutamino aŭ glutama acido je biokemio.
* Laŭ Esperanto, Z ofte estas mallongigo por L. L. Zamenhof.

## Vidu ankaŭ 
* Z (cirila alfabeto)
* Zeto - litero de la greka alfabeto
* Zenzizenzizenzike

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Kresko

**Kresko** povas signifi

* En ĉiutaga lingvouzo **kreski** signifas pligrandiĝi, pliampleksiĝi.
* En la sciencoj ĝenerale **kresko** signifas la entempan pliiĝon de mezurita grando aŭ observitan pliiĝantan kompleksecon de fenomeno.
* En biologia kunteksto **kresk(ad)o** estas unu el la esencaj karakterizaĵoj de la vivo kaj ampleksas ĉiujn ŝanĝiĝojn per kiuj vivanta organismo atingas maturan staton de evoluo, tio estas kompletan disvolvon de siaj organoj, kapabloj kaj grandeco konforme al sia  genetika programo. Vidu: kreskado
* En matematiko estadas konsiderataj asimptotaj superaj, subaj kaj striktaj baroj por **kresko** (grandeco) de funkcio kiam la argumento proksimiĝas al malfinio aŭ certa punkto, vidu en granda O.

Kategorio:Fiziologio
Kategorio:Ekonomio
U

**U** estas la 21-a litero de la moderna latina alfabeto kaj la 26-a litero de la esperanta alfabeto.

## Signifoj 
La litero U signifas:
* Laŭ edukado, **U** ofte estas mallongigo de universitato.
* Laŭ kemio, **U** estas la simbolo por uranio.
* Laŭ geografio, **U** estas mallongigo por uesto (okcidento).
* Laŭ fiziko kaj kemio, **u** (minuskla) estas la simbolo por la SI-akceptata mezurunuo unuigita atommasa unuo, aŭ *amu*.
* Laŭ elektra inĝenierarto, **U** estas la simbolo por tensio.
* En inĝenierarto, **U** estas unuo de alteco de maŝino en komputilŝranko, kiu egalas al 44,45 mm.
* **U** estas simbolo de aminoacido selenocisteino en kemio.
* '*U(*n*)*' estas unita grupo, konsistanta el ĉiuj *n×n* unitaj matricoj.
***u** (minuskla) estadas uzata anstataŭ "μ" kiel simbolo de dekuma prefikso "mikro-", se necesas limiĝi al latina alfabeto.

## En H-sistemo 
H-sisteme por skribi Esperanton en kelkaj okazoj la litero "U" ankaŭ signifas la alian literon "**Ŭ**'" (U kun hoketo) de konsonanto. Ekzemploj estas "autobuso" (aŭtobuso), "hodiau" (hodiaŭ) ktp.

## Vidu ankaŭ 
* U kun nombro
* Ŭ
* Ů
* Ü
* U (cirila alfabeto)

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Programo

**Programo** povas interalie esti:
* mastruma strukturo konsistanta de pluraj projektoj kaj eventuale subprogramoj, vidu Programo (mastrumado)
* skema libreto, vidu programo (skemo)
* Komputila programo aŭ plenumebla dosiero
* Radiodramo
* Televida programo
Sileno (mitologio)

En greka mitologio, **Sileno** (en la malnova helena lingvo Σειληνός *Silenós*) estis kunulo kaj mentoro de Dionizo, la dio de vino. Li estis granda ebriulo, tipe figurigata kiel maljunulo, sed ankaŭ granda saĝulo. Laŭ rakontoj de Ovidio kaj aliaj aŭtoroj, la frigia reĝo Midaso ricevis sian kapablon ĉion origi kiel rekompencon de Dionizo pro helpo al Sileno.

Plurale, **silenoj** estis raso de estaĵoj duone ĉevalaj kaj duone homaj apartenantaj al la sekvantaro de Dionizo, similaj al la duone kapraj satirusoj.

[eta|maldekstra|200ra|Skulptarto pri Sileno en [Luvro]]

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://cerbi.ldi5.net/article.php3?id_article=114 
* http://cerbi.ldi5.net 

Kategorio:Estaĵoj de la helena mitologio
Kategorio:Romia mitologio
Gepidoj

eta|250px|539-551
La gepidoj estis popolo kun orient-ĝermana deveno; la signifo de ilia nomo estas „riĉa, donacema”. La prahistorio de la gepidoj estas nebula, ĉar ilia nomo restis nur en la kronikoj de la gotoj, kiuj estis iliaj malamikoj.

Ili migris el la Vistula riverbuŝo kaj aperis en la nord-orienta parto de la Karpat-baseno post 269 sub la gvido de la reĝo Fastido. Ilia potenco etendiĝis preter Tiso ĝis rivero Körös, sed ili devis obei al la hunoj. (Tiam oni kaŝis trezoron de la reĝo, kiujn oni malkovris en 1797 kaj nomis post la trovejo Trovaĵo de Szilágysomlyó). Ili partoprenis en militoj de Atilo, huna reĝo. Ilia reĝo Ardariko estis ano de la imperia konsilantaro de Atilo. Post la morto de la huna reĝo (453), la gepidoj ribelis kaj venkis super filoj de Atilo sub gvido de Adariko. Ili akiris la orientan parton de la Karpat-baseno, Dacion, Banaton (Bánát) kaj orientan parton de interriverejo de Tiso kaj Danubo.

Parto de la gepidaj armeoj servis en soldo de Bizanco, alia parto aliĝis al la longobardoj (longbarbuloj) kaj iris al Italio. Senarmea parto de gepidoj venis sub potencon de la avaroj.

## Legu ankaŭ 
* ostrogotoj
* visigotoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.northvegr.org/lore/jgoth/009.php 
* http://www.acs.ucalgary.ca/~vandersp/Courses/texts/jordgeti.html  
* http://mek.oszk.hu/02100/02114/html

Kategorio:Historio de Eŭropo
Kategorio:Rumanio
Kategorio:Antikvaj etnoj