Janko Kráľ

**Janko KRÁĽ ** (n. 24-an de aprilo 1822, Liptovský Mikuláš — m. 23-an de majo 1876, Zlaté Moravce) estis slovaka nacia renaskiganto kaj unu el la plej signifaj kaj la plej radikalaj poetoj de ŝturana generacio.

## Biografio 
[eta|Memoriga tabulo de eksaj studentoj de [Evangelia liceo en Bratislavo (La nomo de Janko Kráľ troviĝas apud jaro 1842).]]

### Infanaĝo 
Janko Kráľ naskiĝis la 24-an de aprilo 1822 en familio de buĉisto kaj gastejestro Jan Kráľ kaj lia edzino Žofia. Klerecon li akiris en sia naskoloko, en Liptovský Mikuláš, en bazlernejo (1828-1834). En la jaroj 1835-1837 li vizitis gimnazion en Šajavský Gemer. La 4-an de decembro 1837 li enskribiĝis al liceo en Levoča, kie li studas ĝis la jaro 1841. El tiu ĉi periodo konserviĝis du liaj latinaj verkoj, inkluzive unu poemon, sed estas malfacile ĉi tie ankoraŭ konkrete paroli pri liaj unuaj poetaj naskaĵoj. El instruistoj de Kráľ el Levoča menciindas Pavol Tomášek kaj Michal Hlaváček. En la jaroj 1841–1842 li studis en liceo en Kežmarok, kie instruis lin Ján Benedikti. Laŭ aliaj spekuloj li krimis memmortigon. La literatura historiisto Rudo Brtáň asertis, ke onidire kiel memmortiginton oni sepultis lin en tiama rando de la tombejo, en parto por evangelikoj. Fakte estas, ke en matriko de evangelia eklezio en Sľažany estas enskribita kiel kaŭzo de la morto de Kráľ „hagymáz“ ( abdomena tifo). Žofia mortis la 21-an de aŭgusto 1847. Lia patrino estis, kiel li mem diris, unika virino, el ĉiuj iam ajn amataj de li. La patron, kiu mortis en la jaro 1854, li male malamis pro tio, kiel li kondutis al la patrino. Li konfidis sian sentojn al Božena Němcová, kiu rememorigis tion en letero al amikino Žofia Rotttrová-Podlipská la 17-an de majo 1853:

La 15-a de marto 1852 naskiĝis al li filo Vladimír Všeslav. Sur la mortoanonco de la patro li subskribis sin kiel Aladár, do li hungarigis sian baptonomon. En la tempo de la morto de l' patro li estis helpanto de publika notisto en Levice. Pli poste li fariĝis en tiu ĉi urbo memstara advokato. Dum aŭstra okupacio de Bosnio kaj Hercegovino en la jaro 1879 li devis soldatiĝi en militon (simile kiel ekzemple ankaŭ Svetozár Vajanský — filo de Hurban aŭ talenta poeto Jozef Bohuslav Bella). Dum batalagadoj li malsaniĝis pro malario kaj post antaŭtempa reveno al Levice li mortis pro meningito la 2-an de majo 1881 kiel 29-jara.

### Biografioj 
* 1946: *Osudy Janka Kráľa: štúdia a články* – monografio de Janko Kráľ de Rudo Brtáň.
* 1994: *Dvaja romantici: prípad Janko Král̓ a Ján Botto* – biografia eseo pri la vivoj de Janko Kráľ kaj de Ján Botto de Pavol Vongrej.

### Studadoj 
#### Hejmaj studadoj 
* František Votruba – la unua signifa studado pri la poezio de Kráľ (publikita en gazeto *Prúdy*, 1922; *Literárne štúdie I*, 1950; *Vybrané spisy II*, 1955).
* Štefan Krčméry – eseoj kaj studado pri la poemoj de Kráľ (ili aperis en gazeto *Slovenské pohľady*, 1924; publikaĵo *Ľudia a knihy*, 1928; *Stopäťdesiat rokov slovenskej literatúry I.*, 1943 – represitaj en *Výbere z diela IV*, 1955)
* Rudo Brťán – unue li publikigis en gazetoj tekstologiajn studadojn, poste ankaŭ eseojn (precipe en *Elán*, 1935; libre li eldonis *Osudy Janka Kráľa*, 1947 kaj ties *Doplnky* en *Literárnohistorický zborník MS*, 1947). Pli malfrue li koncentriĝis al la biografio de Kráľ.
* Władysław Bobek – pola slovakisto publikis siajn studadojn (resumitaj en libro *Slovensko a Slovanstvo*, 1936).
* Michal Považan – pluraj eseoj kaj konsideroj, kiuj aperis en gazetoj (*Slovenské smery*, *Elán*, kolekta libro de superrealistoj); kolekte en libro *Z literárnych štúdií a článkov*, 1953 (en pli nova eldono kiel *Novými cestami*, 1963). Li estas ankaŭ aŭtoro de enkonduko al granda kolekto de Kráľ en Hviezdoslavova knižnica – *Moja pieseň*, 1952. En liaj manuskriptoj restis nefinita monografio pri Kráľ.
* Laco Novomeský – studado kun nomo *Slávnosť istoty* (aperis en *Eláne*, 1940 – represitaj en publicistaj verkoj *Slávnosť istoty*, 1970)
* Milan Pišút – pluraj teoriaj konsideroj pri Kráľ (aperis en gazetoj *Nové prúdy*, 1946; *Literárnohistorický zborník*, 1948, 1953; *Slovaka literaturo*, 1956; libre resumitaj en *Literárne štúdie a potréty*, 1955). Li eldonis materiale-analitikan verkon *Básnik Janko kráľ a jeho Dráma sveta*, 1948; monografion *Janko Kráľ, Život a básnické dielo*, 1957; komparigajn studadojn *Sándor Petőfi a Janko Kráľ* (en kolekta libro *Dějiny a národy*, 1965).
* Mikuláš Bakoš – struktura analizo de verso en libro *Vývin slovenského verša*, 1939, 1949, 1966. Samtempe li estas aŭtoro de studado pri literaturaj sortoj de Janko Kráľ, kiu aperis en *Slovaka literaturo* en la jaro 1962.
* Por klarigi la vivsortojn de Janko precipe en la periodo de revolucio kontribuis:
** Daniel Rapant (*Slovenské povstanie roku 1948 – 1849*, 1937)
** Karol Goláň (*Politika*, 1940; kolekta libro *Zore nad Kriváňom*, 1948; libro *Štúrovské pokolenie*, 1964)
** Anna Gašparíková-Horáková (*Slovaka literaturo*, 1954)
** Ctibor Štítnický (*Kultura vivo*, 1954; *Maďarské rapsódie*, 1956)
** Vladimír Matula (*Kultura vivo*, 1965)
* Alexander Matuška – eseoj pri la poezio de Kráľ (publikitaj en liaj libroj *Profily*, 1946; *Vavríny nevädnúce*, 1954; *Medailóny*, 1960).
* Viktor Kochol – nova envicigo de Kráľ en ŝturanan poezion (en libro *Poézia štúrovcov*, 1955 kaj *Dejiny slovenskej literatúry II*, 1960). Li verkis ankaŭ pri la tradukoj de Kráľ en la rusan kaj la ĉeĥan.
* Róbert Roško – li verkis pri utopia socialismo de la revoluciisto (*Filozofický časopis*, 1957)
* Karol Rosenbaum – studadoj pri la poemoj de Kráľ (*Súborné dielo*, 1952)
* Stanislav Šmatlák – studadoj pri la poezio de Janko (donaca eldono *Balád a piesní*, 1961)
* Viliam Marčok – teoria verko pri komponaro kaj bildiga metodo (*Zborník Pedagogického inštitútu v Bánskej Bystrici*, 1962)
* Pavol Vongrej – tekstologiaj kaj materialaj studadoj (*Slovaka literaturo*, 1962, 1963, 1965; kolekta libro *Literárny archív*, 1964; teoriaj komparigal verkoj en *Romboide*, 1968; en *Slavica Slovaca*, 1970 kaj en *Slovenské pohľady*, 1971; libra monografia eseo *Janko Kráľ, básnik-burlivák*, 1966; pli nova libro *Janko Kráľ*, 1971)
* Milan Rúfus – studadon li verkis al kolekta verko (*Janko Kráľ Poézia*, 1972), kiu aperis kiel la 3-a volumo de edicio Ora fonduso de la slovaka literaturo.
* Pavol Vongrej – li dediĉis al Kráľ enkondukan eseon kaj per tri studadoj en sia libro *Zlomky z romantizmu*, kiu aperis al la 160-a datreveno de la naskiĝo de Kráľ (1982).

#### Eksterlandaj studadoj 
* Roman Osipoviĉ Jakobson – studadoj *Gramatika strukturo de versoj de Janko Kráľ* (en la angla ĝi aperis en *Kolekta libro FFUK Philologiaca XVI.* en slovaka traduko en *Slovaka literaturo*, 1967)
* Dmitri Ĉiĵevskij – studado *Neues über Janko Kráľ* (*Zeitrschift für slavische Philologie*, 1953) kaj en kolekta libro de Mieckiewicz *A. Mickiewicz, Štúr and Kráľ*.
* G. Apel – studado pri la poeta stilo de Kráľ (*Festschrift für Dmytro Čyževskyj Zum 60 Geburtstag*, 1954)
* László Sziklay – granda atentemo al Kráľ Kráľovi (*Dejiny slovenskej literatúry*, 1954 – en pli nova eldono *A szlovák irodalom torténete*, 1962)
* Józef Magnuszewski – li okupiĝas per la poezio de Kráľ (*Mickiewicz wsród Slowakow*, 1956; kaj en pli novaj komparigaj studadoj)
* Irina Bogdanovova – rusaj studadoj, kiel enkonduko al rusa traduko de *Janko Kráľ*, 1957. Ŝi ellaboris ankaŭ studadon al *Dejiny slovenskej literatúry*, kiuj aperas en Moskvo.

## Verkaro 
Por Janko Kráľ estas tipa literatura sinkretismo, tial ne eblas lian verkaron precize dividi laŭ ĝenroj. Tiu ĉi aranĝo laŭ jaroj, en kiuj Kráľ verkis la verkon – estas orientiga.

### La unuaĵoj ĝis aŭtuno de 1843 
*Genius Slovanstva*; *Smrt Světopolka, krále Velko-Moravského*; *Bohdan*; *Zlomok o boji Rusov s Poliakmi*; *Zverbovaný I*; *Strídža — skala v Lučivnej*; *Smrť Olegova*

### 1843 – 1845 
*Jedna žiadosť*; *Kvety*; *Ej, medzi dolinami*; *Žíznim, mám studničku*; *Pierko*; *Zverbovaný II*; *Dve staré pesničky*; *Zabitý*; *Pán v tŕni*; *Zakliata panna vo Váhu a divný Janko*; *Moja pieseň*; *Pieseň bez mena*; *Pesnička na kare ku cti zosnulému Jankovi Tomesovi, duši slovenskej – držanom – povedaná od Janka Kráľa*; *Vysokourodzenému pánovi Ďurkovi Košuthovi*; *Povesť*; *Kristus*; *Skamenelý*; *Kríž a čiapka*; *Bezbožné dievky*; *Kvet*; *Husár*; *Orol vták*; *Duma bratislavská*; *Orol*

### 1844 – 1846 
*Dvanásť slov*; *Dievča*; *Starý človek*; *Zlí Duchovia*; *Na rumoch vekov*; *Vyslobodenie*; *Úkazy*; *Dávny kamarát...*; *Sen – Tma*; *Ovčiar*; *Sedliak*; *Remeselník*; *Videnie*; *Mladý pán*; *Súd*; *Zloboh (Minister)*; *Kliatba a trápenie*; *Strom nesmrteľnosti*; *Dva orly (Praktiká tohto života)*; *Matka, učiteľ, žiaci*; *Národy*; *Náboženstvo*; *Génius Slovanstva*; *Kde sa obrátiš...*; *Posvätenec*; *Poruč*; *Pekelník*; *Záhradník*; *Videnia*; *Predhovor k Vojne*; *Vojna*; *Plameň už tíchne...*; *Verní*; *Pozri toho, čo tam stojí...*; *Povedia tie haraburdy...*; *Svätá rodina*; *Blázon*; *Kríž*; *Rozprávajte svoj tajný sen!*; *Rozprávajte svoj tichý sen!*; *Vidíš priepasť, do nej letíš...*; *Reči génia*; *Zlmoky – Duma*; *Kedy už vydáš dušu Hospodinu?*; *Človeče, kdeže si ty podel slovo božie?*; *Duma*; *Fakľa*; *Prorok*; *Vidím vás strašných na mečoch*; *K Semenu*; *Svadba*; *K prorokom Slovenstva*; *K národom*; *K Slovenom*; *O chorom kráľovi a zlatom vtáčikovi*; *Podvečer*; *Jarmok*; *Žatva*; *K prorokom*; *Radujte sa...*

### 1846 – 1848 
*Hlásnik národa*; *Piesne*; *Slovenská duma*; *Verše*; *Žobrák*; *Zbojníkova balada*; *Potecha*; *Štít*; *Choč*; *Mládenec (Janko. Jankova cesta. Blúdenia.)*; *Syn pustiny*; *Návrat*; *Tri vŕšky*; *Krajinská pieseň*; *Pieseň slobodného sedliaka*; *Krvavá kosba*; *Rozprávka*

### 1849 – 1861 
*Jarná pieseň*; *Duma dvoch bratov*; *Šahy*; *Rodina vlastencov*; *Rodina slovanská*; *Duma Kollárova*; *Slovo*; *Duma slovenská na pamiatku sjazdu turčiansko-sv.-martinského 6. júna 1861*; *Krakoviaky dobrovoľníkove*

## Monumentoj kaj aprezoj 
* Lian nomon portas Muzeo de Janko Kráľ en Liptovský Mikuláš, kiu dokumentas historian, etnografian kaj artistan pasintecojn de urbo Liptovský Mikuláš kaj regiono Liptov.
* En Nacia tombejo en Martin troviĝas simbola tombo dediĉita al li.
* Nomita estas laŭ li parko kun lia statuo en Bratislavo – Parko de Janko Kráľ.
* En pluraj urboj estas omaĝe al kráľ memorigtabuloj, statuoj kaj bustoj.
* Al la 100-a datreveno de lia morto (1976) estis stampitaj memorigaj arĝentaj moneroj kun lia portreto en valoro 100 Kčs.
* En la jaro 1972, en la 150-a datreveno de lia naskiĝo, li estis envicigita en kulturan kalendaron de UNESCO.

## Literaturo 
* BRTÁŇ, Rudo. Osudy Janka Kráľa: štúdia a články. Turčiansky Svätý Martin : Všeslovanská slovesnosť, 1946. (Slovenská slovesnosť; zv. 2.) S. 110.
* MIKULA, Valér. Slovník slovenských spisovateľov. Bratislava : Kalligram, 2005. (Knižnica slovenskej literatúry; zv. 2.) ISBN 80-7149-801-7. S. 651.
* HAJKO, Vladimír. Encyklopédia Slovenska: K-M. Zväzok 3. Bratislava : Vydavateľstvo SAV, 1979. S. 656.
* ROSENBAUM, Karol. Encyklopédia slovenských spisovateľov: A - O. Bratislava : Obzor, 1984. (Encyklopédia slovenských spisovateľov; zv. 1.) S. 483.
* MACHALA, Drahoslav. Majstri slova. Bratislava : Perfekt, 2002. (Významné osobnosti slovenských dejín.) ISBN 978-80-8046-215-4. S. 109.
* ŠULC, Daniel. Janko Kráľ: Poézia. Bratislava : Tatran, 1972. (Zlatý fond slovenskej literatúry; zv. 3.) S. 504.
* VONGREJ, Pavol. Dvaja romantici: prípad Janko Král̓ a Ján Botto. Banská Bystrica : Vydavateľstvo Matice slovenskej, 1994. ISBN 80-7090-288-4. S. 240.
* VONGREJ, Pavol. Zažíhaj svetlá. Bratislava : Tatran, 1969. S. 168.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Kompleta verkaro de Janko Kráľ

## Tradukfonto 
Kategorio:Slovakaj verkistoj
Kategorio:Slovakaj poetoj
Kategorio:Slovakaj naciaj renaskigantoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 24-an de aprilo
Kategorio:Mortintoj la 23-an de majo