La Militarto

***La Militarto*** (ĉine: *Sūnzǐ Bīngfǎ*, 孫子兵法) estas antikva ĉina armea traktaĵo, kies aŭtoreco estas atribuita al Sun Tzu (konata ankaŭ sub la nomoj "Sunzi" kaj "Sun Wu"), elstara armea generalo kaj strategiisto dum la malfrua Periodo de Printempo kaj Aŭtuno (ekzistas opinioj, ke la traktaĵo ne estis kompletigita antaŭ la Milittempa periodo) . Havante 13 ĉapitrojn, ĉiu el kiuj estas dediĉita al unu aspekto de militado, la traktaĵo estas laŭdire la plej plena definitiva verko pri armeaj strategioj kaj taktikoj de sia tempo, kaj estas plu valora danke al siaj unikaj militaj informoj. Ĝi estas komparita al la graveco de la nuntempa koncepto de Realecpolitiko, kio en Ĉinio nomiĝus *Leĝismo*.eta|300px|Bambuaj volvaĵoj kun la teksto de "La Militarto""La Militarto" estas unu el la plej malnovaj kaj samtempe la plej sukcesaj libroj pri armea strategio en la mondo. Ĝi estis la plej fama kaj influa el la serio de sep klasikaj libroj pri milito: "dum la lastaj du mil jaroj ĝi restis la plej grava armea traktaĵo en Azio, kie eĉ la ordinaraj homoj konis ĝian nomon."  Ĝi havis influon al la orientaj militistara pensmaniero, negoca taktiko kaj al aliaj sferoj de homa vivo.

Sun Tzu emfazis la gravecon de pozicio en la armea strategio, kaj ke la decido kiel trovi ĝustan pozicion por armeo devas esti bazita kaj sur la objektivaj kondiĉoj de la ĉirkaŭo, kaj sur la subjektivaj kredoj pri alia, konkurencaj agantoj en tiu ĉirkaŭo. Li opiniis, ke strategio ne estas planado laŭ la antaŭdifinita listo de agoj, male ĝi postulas rapidajn kaj konvenajn respondojn al ŝanĝiĝemaj kondiĉoj. Planado estas ago, kiu povas okazi sub antaŭvideblaj sekvoj, sed milita strategio devas agi en ŝanĝiĝemaj kondiĉoj, kiam planoj kolizias unu kun la alia, kio rezultigas neatenditajn situaciojn.

La libro estis unue tradukita en la francan lingvon en 1772 pere de la franca jezuito Jean Joseph Marie Amiot, kaj en la anglan de brita oficiro Everard Ferguson Calthrop en 1905. Tiom diversaj gvidantoj kiaj Mao Zedong, la generalo Võ Nguyên Giáp, la barono Antoine-Henri Jomini, la generalo Douglas MacArthur kaj la gvidantoj de la Imperia Japanio ĉerpis siajn inspirojn de tiu verko. *La Militarto* estis ankaŭ uzata en komerco kaj manaĝeraj strategiaj ludoj.

## La 13 ĉapitroj 
[eta|Komenco de *La Militarto*, en la formo de klasika [Bambuo|bambua libro el la rego-tempo de Qianlong.]]
*La Militarto* konsistas el 13 ĉapitroj (*piān*), kaj la tuta kolekto de la ĉapitroj estas nomata [unu] *chuán* ("la tuto" aŭ en alia traduko "la kroniko"). Diversaj tradukoj enhavas malsamajn titolojn por la ĉapitroj, sube estas prezentita la kompilaĵo el la plej konataj titoloj.

### Resumoj de la unuopaj ĉapitroj 
eta|dekstre|240px|*La Militarto**.*
# Detala Takso kaj Planado (ĉine: 始計，始计) esploras la kvin fundamentajn faktorojn (la maniero, sezonoj, tereno, gvidado kaj administrado) kaj sep elementojn kiuj determinas la rezultojn de armeaj engaĝiĝoj. Pensante, taksante kaj komparante tiujn punktojn, komandanto povas kalkuli siajn eblecojn de venko. Rutina devio de tiuj kalkuloj certigos fiaskon per nedeca ago. La teksto emfazas ke milito estas tre grava afero por la ŝtato kaj ne devas esti komencita sen ŝuldata konsidero.
# Militado (ĉine: 作戰，作战) klarigas kiel kompreni la ekonomion de militado kaj kiel sukceso postulas akiri decidajn engaĝiĝojn rapide. Tiu sekcio konsilas ke sukcesaj kampanjoj postulas limigi la koston de konkurado kaj konflikto.
# Strategia Atako (ĉine: 謀攻，谋攻) difinas la fonton de forto kiel unueco, ne kiel grandeco, kaj diskutas la kvin faktorojn kiuj estas necesaj por sukcesi ĉe iu milito. En ordo de graveco, tiuj kritikaj faktoroj estas: atako, strategio, aliancoj, armeo kaj grandurboj.
# Aranĝo de la armeo (ĉine: 軍形，军形) klarigas la gravecon de defendado de ekzistantaj pozicioj ĝis komandanto estu kapabla je avancado de tiuj pozicioj en sekureco. Ĝi instruas al komandantoj la gravecon de rekonado de strategiaj ŝancoj, kaj instruas ne krei ŝancojn por la malamiko.
# Fortoj (ĉine: 兵勢，兵势) klarigas la uzon de kreivo kaj tempigo en konstruado de la impetatako de armeo.
# Malfortecoj kaj Fortecoj (ĉine: 虛實，虚实) klarigas kiel la ŝancoj de armeo venas de la malfermaĵoj en la medio kaŭzita de la relativa malforteco de la malamiko kaj kiel reagi al ŝanĝoj en la fluida batalkampo super antaŭfiksita areo.
# Armeaj Manovroj (ĉine: 軍爭，军争) klarigas pri la danĝeroj de rekta konflikto kaj kiel gajni tiujn konfrontiĝojn kiam ili estas devigitaj fare de la komandanto.
# Varioj kaj Adaptableco (ĉine: 九變，九变) fokusigas la bezonon de fleksebleco en la respondoj fare de armeo. Ĝi klarigas kiel respondi al ŝanĝado de cirkonstancoj sukcese.
# Movado kaj Disvolvigo de Trupoj (Evoluo de soldatoj) (ĉine: 行軍，行军) priskribas la malsamajn situaciojn en kiuj armeo troviĝas kiam ĝi moviĝas tra novaj malamikaj teritorioj, kaj kiel respondi al tiuj situacioj. Granda parto de tiu sekcio fokusigas al analizado de la intencoj de aliaj.
# Tereno (ĉine: 地形) rigardas la tri ĝeneralajn areojn de rezisto (distanco, danĝeroj kaj barieroj) kaj la ses specojn de grundpozicioj kiuj ekestiĝas de ili. Ĉiu el tiuj ses kampopozicioj havigas certaj avantaĝojn kaj malavantaĝojn.
# La Naŭ Batalkampoj (ĉine: 九地) priskribas la naŭ oftajn situaciojn (aŭ enscenejojn) en kampanjo, de disiĝado al mortiga, kaj la specifa fokuso kiun komandanto bezonas por sukcese navigadi super ili.
# Ataki per Fajro (ĉine: 火攻) klarigas la ĝeneralan uzon de armiloj kaj la specifan uzon de la medio kiel armilo. Tiu sekcio ekzamenas la kvin celojn por atako, la kvin specojn de laŭmedia atako kaj la konvenajn respondojn al tiaj atakoj.
# Inteligenteco kaj Spionado (ĉine: 用間，用间) fokusigas la gravecon de disvolviĝantaj bonaj informfontoj, kaj precizigas la kvin specojn de spionfontoj kaj kiel plej bone administri ĉiun el ili.

## Laŭhistoriaj konsideroj 
[eta|200px|Miniatura eldono de Running Press de la traduko de [1994 de Ralph D. Sawyer, presita en 2003.]]

### Tradiciisma vidpunkto 
Tradiciismaj akademiuloj atribuas la verkadojn de Sun Tzu al la historia Sun Wu, kiu estas registrita kaj en la *Tàishǐgōng shū* (Registroj de la Granda Historiisto aŭ *Ŝiji*) kaj en la *Chūnqiū* (Analoj de printempo kaj aŭtuno) kiel aktiva en la ŝtato Wu ĉirkaŭ la fino de la sesa jarcento a.K., komenciĝante en 512 a.K. La tradicia interpreto finas ke la teksto devus tial origini de tiu periodo, kaj devus rekte reflekti la taktikojn kaj strategiojn uzitajn kaj kreitajn fare de Sun Wu. La tradiciisma aliro supozas ke nur tre negravaj revizioj eble okazis baldaŭ post la morto de Sun Wu, en la komenco de la 5a jarcento a.K., ĉar la korpo de liaj skribaĵoj eble devis esti kompilita por formi la kompletan, modernan tekston.

La teksta subteno por la tradiciisma opinio estas tiel ke pluraj de la plej malnovaj de la Sep Primilitaj Klasikaĵoj kunhavas fokuson en specifaj literaturaj konceptoj (kiel ekzemple terenklasifikoj) pri kiuj tradiciismaj akademiuloj supozas estis kreitaj fare de Sun Tzu. *La Militarto* ankaŭ kunhavas plurajn tutajn frazojn en komuno kun la aliaj militaj klasikaĵoj, implicante ke aliaj tekstoj estis pruntitaj de *La Militarto*, kaj/aŭ ke *La Militarto* pruntis de aliaj tekstoj. Laŭ tradiciistaj akademiuloj, la fakto ke *La Militarto* estis la plej vaste reproduktita kaj cirkulita primilta teksto de la Militŝtata periodo indikas ke ĉiu teksta pruntepreno inter primilitaj tekstoj devis esti faritaj ekskluzive de La Militarto ĝis aliaj tekstoj kaj ne inverse. La klasikaj tekstoj kiuj la plejparte simile reflektas la kondiĉojn kaj frazeologion de Sun Tzu estas la *Ŭei Liaozi* kaj *La Militarto de Sun Bin*.

## Kultura influo 
### Militaplikoj 
Tra tuta Orienta Azio, La Militarto estis parto de la lernolibro por eblaj kandidatoj al militservaj ekzamenoj.

Dum la Epoko Sengoku (ĉirkaŭ 1467–1568), oni diris, ke la japana *daimyō* Takeda Shingen (1521–1573) iĝis preskaŭ nevenkebla en ĉiuj bataloj ne dependante de pafiloj, ĉar li studis La militarton. La libro eĉ havigis al li la inspiron por sia fama batalnormo "Fūrinkazan" (vento, arbaro, fajro kaj monto), kun la signifo esti rapida kiel la vento, silenta kiel la arbaro, feroca kiel la fajro kaj nemovebla kiel monto.

[eta|maldekstre|230ra|Anglalingva traduko de samnoma samepoka verko de [Makiavelo.]]
La tradukisto Samuel B. Griffith proponas ĉapitron "Sun Tzu kaj Mao Ze-Dong" en kiu oni citas *La Militarton* kiel influa super la verko de Mao nome *Pri gerila milito*, *Pri longa milito* kaj *Strategiaj problemoj de la Ĉina Revolucia Milito*, kaj inkludas jenan citaĵon de Mao: "Ni ne devas malgrandigi la diraĵon en la libro de Sun Wu Tzu, nome la granda militfakulo de antikva Ĉinio, 'Konu vian malamikon kaj konu vin mem kaj vi povas batali mil batalojn evitante katastrofon.'"

#### Ekster Orienta Azio 
La malvenko de Usono en la Vjetnama Milito, pli ol ajna alia okazaĵo, metis la verkon de Sun Tzu en la atento de la estroj de la usona milita teorio. La Armea Ministerio en Usono, tra sia Command and General Staff College, listigis *La Militarton* kiel unu ekzemplo de libro kiu povas esti tenata kiel parto de la biblioteko de milita unuo. *La Militarto* estis listita en la Profesia Legoprogramo de US Marine Corps (iam konata kiel ''Commandant's Reading List*). Oni rekomendis ties legadon por ĉiuj personaroj de la Usona Milita Spionservo. *La Militarto* estas uzata  instrumaterialo en la Usona Militakademio (ofte konata kiel West Point), en la kurso de Milita Strategio (470). Oni rekomendis ankaŭ la legadon por la kandidatoj al oficira rango en la brita *Royal Military Academy* de Sandhurst. Kelkaj elstaraj militestroj asertis la jenon pri Sun Tzu kaj *La Militarto*:

Laŭ kelkaj fakuloj, la strategio de trompo fare de La Arto de Milito estis studita kaj vaste uzita fare de la KGB: "Mi devigos la malamikon miskompreni nian forton por malforto, kaj nian malforton por forto, kaj tiel transformos sian forton en malforton.".

### Ekstermilitaj aplikoj
*La Militarto* estis aplikita al multaj kampoj ekster la militistaro. Granda parto de la teksto temas pri kiel superu sian kontraŭulon sen efektive devi okupiĝi pri fizika batalo. Kiel tia, ĝi trovis aplikon kiel trejnadgvidilo por multaj konkurencaj klopodoj kiuj ne implikas faktan batalon.

*La Militarto* estas menciita kiel influo en la plej frua konata ĉina kolekto de rakontoj pri fraŭdo (plejparte en la sfero de komerco), nome *La Libro de Fraŭdoj* de Zhang Yingyu (Du pian ksin ŝu, 杜騙新書, ĉirkaŭ 1617), kiu datiĝas el la forpasinta dinastio Ming.

Multaj prikomercaj libroj aplikis la lecionojn prenitajn de la libro al la administracia politiko kaj kompania komerca strategio. Multaj japanaj firmaoj faras la libron bezonata legado por siaj ĉefaj oficejaj estraranoj. La libro estas populara ankaŭ inter okcidentaj komercaj rondoj citante siajn utilismajn valorojn koncerne administradajn praktikojn. Multaj entreprenistoj kaj kompaniaj oficuloj turnis sin al ĝi por inspiro kaj konsilo pri kiel sukcesi en konkurencaj komercaj situacioj. La libro ankaŭ estis aplikita al la kampo de edukado.

[eta|dekstre|230ra|Brazila [futbalo|futbala trejnisto Luiz Felipe Scolari aktive uzis *La Militarton* por la sukcesa kampanjo de Brazilo en la Futbala Mondpokalo 2002.]]
*La Militarto* estis la temo de prijuraj libroj kaj prijuraj artikoloj pri la procesprocezo, inkluzive de negocadaj taktikoj kaj juĝstrategio.

La libro *La 48 Leĝoj de Povo* de Robert Greene uzas filozofiojn traktitajn en *La Militarto*.

*La Militarto* estis aplikita ankaŭ en sportoj. Trejnisto  de la National Football League nome Bill Belichick, rekordulo de la plej multaj Super Bowl-venkoj en historio, deklaris plurfoje sian admiron por *La Militarto*. Brazila futbala trejnisto Luiz Felipe Scolari aktive uzis *La Militarton* por la sukcesa kampanjo de Brazilo en la Futbala Mondpokalo 2002. Dum la turniro Scolari metis citaĵojn de *La Militarto* sub la pordojn de siaj ludistoj dum la nokto.

La libro *Sun Tzu Soccer* de Liam Shannon estas rekta traduko de *La Militarto* en futbalaj lingvaĵo kaj scenejoj.

*Playing To Win* de David Sirlin analizas aplikojn de la ideoj de *La Militarto* en modernaj sportoj. *La Militarto* estis publikigita en 2014 kiel cifereclibra akompano DLC (elŝutebla enhavo) de *La Militarto* por Europa Universalis IV, komputila strategia ludo de Paradox Development Studios, kun enkonduko de Thomas Johansson.

### Kino kaj televido
*La Militarto* kaj Sun Tzu estis referencitaj kaj cititaj en multaj filmoj kaj televidprogramoj, kiel en la filmo de 1987 nome *Wall Street*, en kiu Gordon Gekko (Michael Douglas) ofte referencas ĝin. Ankaŭ la dudeka filmo de *James Bond* nome *Die Another Day* (2002) referencas *La Militarton* kiel spirita gvidilo kunhavita de la kolonelo Moon kaj de lia patro. En *The Sopranos*, tria sezono, oka epizodo ("He Is Risen"), Dr. Melfi sugestas al Tony Soprano, ke li legu la libron.

En *Star Trek: The Next Generation* en ties unua sezono, epizodo "The Last Outpost", unua oficiro William Riker citas *La Militarton*: "Timo estas la vera malamiko, la nura malamiko". Kapitano Picard esprimas plezuron ke Sun Tzu estas ankoraŭ studobjekto en la Starfleet Academy. Poste en la epizodo, survivanto de long-forpasinta nehoma imperio notis aspektojn komunajn inter la sciaro de sia popolo kaj *La Militarto* rilate al la kono pri kiam lukti kaj kiam ne lukti.

*The Art of War* estas prispionada agadfilmo de 2000 reĝisorita de Christian Duguay en kiu stelulas Wesley Snipes, Michael Biehn, Anne Archer kaj Donald Sutherland.

## En Esperanto 
En 2003, aperis ĉe Ĉina E-Eldonejo la traduko *La Militarto de Sun Zi.'' La tradukisto estis Zeng Zhao-tian.

En 2022 aperis SUN Wu: La militarto de SUN Zi. 孙 武  著: 孙 子 兵 法. Esperantigita de WANG Chongfang. 王崇芳 世译. Dulingva eldono, en Esperanto kaj la ĉina. Embres-et-Castelmaure, Monda Asembleo Socia (MAS), 2022, ISBN 978-2-36960-308-5 (= MAS-libro n-ro 285).

## Referencoj 
## Bibliografio 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Milita ekipaĵo
Kategorio:Eseoj
Kategorio:Kulturo de Ĉinio