Zenono (imperiestro)

**Zenono**, greke:**Ζήνων** aŭ latine:**Flavius Zeno** estis (orienta) romia (bizanca) imperiestro de la 29-a de januaro 474 ĝis sia morto. Li regis kiel sola reganto ekde novembro 474, interrompita de 20-monata ekzilo de januaro 475 ĝis julio 476.

Popolaj ribeloj kaj religiaj frakciaj luktoj karakterizis lian regadon, sed li sukcesis, kvankam kun granda malfacileco, stabiligi la romian Orienton. Li estis sufiĉe sukcesa en ekstera politiko kaj sukcesis konservi pacon kun la Sasanidoj. La abolicio de la Okcidenta Romia Imperio (476 aŭ 480) okazis dum lia regado, igante Zenonon la sola imperiestro de la Romia Imperio laŭjure.

Popolaj ribeloj kaj religiaj politikaj luktoj karakterizis lian regadon, sed li sukcesis stabiligi la romian Orienton malgraŭ konsiderindaj malfacilaĵoj. 

## Vivo
### La fruaj jaroj ĝis lia surtroniĝo
[eta|maldekstre|300px|Elŝipigo de [Genseriko en Afriko.]]

eta|maldekstre|270px|La piktaj militistoj invadis Romion inter 297 kaj 841.

eta|maldekstre|300px|Romulo Aŭgustulo cedante sian tronon al triumfanta Odoakro.

eta|dekstre|300px|Krono de Romulo sendita al imperiestro Zenono, 476.

eta|maldekstre|200px|Portreto de Zenono bizanca imperiestro.

eta|dekstre|200px|La bizanca imperiestro Flavio Zenono (425-491) revenis al Konstantinopolo kaj malliberigis la uzurpanton Flavion Basiliskon kaj lian familion en 477.

eta|maldekstre|300px|Malgrandazio en la antikveco.

eta|maldekstre|300px|Epiro estas geografia kaj historia regiono en sudorienta Eŭropo, nun dividita inter Grekio kaj Albanio.

Tarasis Kodiza (aŭ Trascalissaeus), kiel li estis konata antaŭ sia regado, estis membro de la Izaŭria tribo, kiu vivis en Izaŭrio en la altebenaĵoj de la sudokcidenta Anatolio. Multaj kleraj romianoj konsideris la membrojn de ĉi tiu "sovaĝa monta popolo" barbaroj, kvankam ili posedis romian civitanecon kaj estis subuloj de la Romia Imperio dum pli ol du jarcentoj.

La ofte renkontata aserto, ke Tarasis Kodiza estis Izaŭria "ĉefo", estas supozo de moderna scienca esplorado, kiu ne havas bazon en la fontoj. Prefere, li estis verŝajne unu el multaj romiaj soldatoj de Izaŭria origino, kiuj servis la orientajn romiajn imperiestrojn tiutempe, ĉar Izaŭrio estis grava rekrutadejo. Lia patro, Tarasis Kodiza, jam estis atinginta altajn rangojn en la militistaro kaj eĉ havis la konsulecon en 448.

La orientromia imperiestro Leono la 1-a eksciis pri Tarasis Kodiza en 466 kiam li prezentis dokumentojn akuzantajn Ardaburio, filon de la potenca Soldato-majstro Aspar, pri ŝtatperfido. Celante redukti sian dependecon de Aspar, la imperiestro ŝajne fidis je Tarasis Kodiza kiel kontraŭpezo kaj iom post iom iniciatis la senpovigon de la magister militum, al kiu li origine ŝuldis sian tronon. Du jarojn poste, Tarasis Kodiza, kiu nun nomis sin Zenono (laŭ sia patro aŭ alia Izaŭriano, kiu plenumis altan oficon ĉirkaŭ 448), jam estis konsiderata la plej kapabla generalo de Leono.

Kvankam li laŭdire gvidis sukcesan kampanjon en Trakio (mallarĝe eskapante de murdoatenco), liaj hejmaj politikaj kontraŭuloj preskaŭ detruis la tutan floton de la imperio en 468 dum la vandala kampanjo, kiam la Okcidenta kaj Orienta Romia Imperioj komune provis, malsukcese, rekonkeri la afrikajn provincojn (la Vandala Kampanjo de 468). En 471, Leono eliminis Asparon, kaj kiam Tarasis Kodiza revenis al la ĉefurbo, li estis nomumita magister militum.

Li ankaŭ rajtis edziĝi al la filino de Leono, Ariadna (450-515). Kvankam Leono verŝajne planis ĉion ĉi nur por certigi sian rilaton kun la nova fortulo, ĉi tiu kunigo produktis filon, kiu sukcedis sian avon kiel Leono la 2-a en 474. Leono la 1-a ŝajne rifuzis levi Zenonon al la imperia trono sub premo de la loĝantaro, kiu dubis pri la ortodokseco de Zenono.

Por akiri pli grandan akcepton inter la romiaj elitoj kaj pli da subteno inter la plejparte greka loĝantaro de la orienta imperio, Tarasis Kodiza oficiale adoptis la grekan nomon Zenono (latine Zeno). Ĉu li efektive estis, kiel pli fruaj studoj supozas, la gvidanto de la "Izaŭria partio" en Konstantinopolo, nun estas pridubata.

Zenono gvidis la orientajn romiajn armeojn kiel generalo, supozeble, de unu sukceso al alia: Li forpelis la vandalojn sub reĝo Genseriko el Epiro kaj forpelis la hunojn kaj gepidojn el la teritorioj sude de la Danubo - kvankam ne estas klare kiom ĉi tiuj sukcesoj estis troigitaj de la imperia propagando.

Post la morto de Leono la 1-a en januaro 474, lia sesjara nepo Leono sukcedis lin, kaj Zenono estis kronita kunimperiestro Aŭgusto fare de sia edzino Ariadna kaj la vidvina imperiestrino Verina (432-484). Kiam Leono la 2-a mortis nur dek monatojn poste, lia patro transprenis solan regadon.

## Zenono kiel Imperiestro
Tamen, Zenono ne estis akceptita de la popolo kaj la elitoj pro la pridubinda legitimeco de sia regado, ribeloj sekviĝis. Lia bopatrino Verina supozeble konspiris por surtronigi sian fraton Baziliskon (441-476), kiu estis la admiralo respondeca pri la malsukcesa afrika ekspedicio de 468, kion li sukcesis fari en januaro 475.

Basilisko estis la reprezentanto de la tradicia aristokrataro, kiu neniam konsideris Zenon digna imperiestro. Zenono kaj liaj same nepopularaj Izaŭraj soldatoj estis devigitaj forlasi Konstantinopolon kaj fuĝis al Antioĥio ĉe la rivero Oronto, en Sirio.

Li estis devigita resti en ekzilo dum la sekvaj 20 monatoj, uzante ĉi tiun tempon por konstrui armeon. La misadministrado kaj kreskanta malpopulareco de Bazilisko ene de la armeo permesis al Zenono rekapti Konstantinopolon sen rezisto en aŭgusto 476, post kiam alia armeo sub generalo Flavio Ilo (m. 488) transfuĝis al lia flanko kaj Armato (428-477), nepo de Bazilisko, ankaŭ ŝanĝis flankon.

Basilisko estis ekzilita al Frigio aŭ Kapadocio, kie li mortis baldaŭ poste. Aŭtune de 476, Zenono levis la filon de Armato, Basiliskon la Junan, al la rango de Cezaro sub la nomo Leono, sed detronigis lin la sekvan jaron kaj devigis lin aliĝi al la pastraro. Leono murdigis Armaton.

Tuj post la restarigo de sia regado, Zenono estis devigita fari monumentan decidon: Odoakro, komandanto de la italaj federatoj, detronigis Romulon Aŭgustulon, la senpovan lastan imperiestron de la Okcidenta Romia Imperio (kiun Bazilisko agnoskis), komence de septembro 476, kaj petis rekonon kiel oficiala reprezentanto de la imperiestro, por ke li de nun povu komandi la federaciojn kiel "rex Italiae" ("reĝo de Italio") kaj samtempe regi Italion en la nomo de Zenono.

Zenono emfazis, ke ankoraŭ ekzistas legitima okcidenta imperiestro, nome Julio Nepo, kiu estis forpelita el Italio en 475, al kiu Odoakro devus apelacii. Tamen, en sia respondo, Zenono alparolis lin kiel patricio: ĉi tiu titolo estis establita en la Okcidento en la antaŭaj jardekoj kiel marko de la fakta registarestro, kvankam estas disputita ĉu Zenono sciis pri tio.

En 480, Julio Nepo mortis en Dalmatio, kaj Zenono fariĝis imperiestro de ĉiuj romianoj. Tamen, konsiderante la malfortecon de sia propra pozicio, male al Leono la 1-a, Zenono efike forlasis la plejparton de la okcidentaj teritorioj kiam Odoakro rompis la interkonsentojn post kelkaj jaroj: Zenono estis probable la orient-romia imperiestro kun la malplej da intereso pri la Okcidento.

Ĉi tio, tamen, ĉefe reflektis realisman takson de la situacio: La malsukcesa milito kontraŭ la vandaloj en 468 malplenigis la orient-romian trezorejon, kaj konsiderante la minacon sur pluraj frontoj kaj internajn ribelojn, al Zenono simple mankis la necesaj rimedoj por agi en la Okcidento. Ironie, ĝuste ĉi tiu fokuso sur la Orienta Romia Imperio finfine ebligis al li akiri la internan forton por poste provi (parte sukcesan) rekonkeri la perditajn teritoriojn sub Justiniano.

Ekde 472 pluen, la ostrogotoj en Balkanio kreskis en ĉiam pli signifan minacon. Iliaj rivalaj gvidantoj, Teodoriko la Granda kaj Teodoriko Strabono (399-481), devigis Zenonon donaci altajn honoraĵojn al ili por malhelpi ilin ataki Konstantinopolon aŭ ekspluati la dinastian tumulton ĉirkaŭ Zenono.

Tamen, Teodoriko Strabono estis implikita en alia komploto koncerne Verinan, gvidata de lia bofrato Marciano, kiu celis asasini generalon Ilo. En 479, la lojala Ilo dispremis ĉi tiun ribelon. Tamen, post disputo pri la pli juna frato de Zenono, Flavio Longino (427-492), Ilo estis deklarita malamiko de la ŝtato en 483, al kio li respondis per malferma ribelo kaj la proklamo de Leoncio kiel kontraŭimperiestro (484) en Kilikio. La ribelo estis fine subpremita en 488 post kvar jaroj da interna milito, dum kiu Ilo estis mortigita.

Ekde la morto de Teodoriko Strabono en 481, Teodoriko, filo de Teodemiro (425-475), estis la sola militestro kaj reĝo de la federaciaj gotoj kaj fariĝis kreskanta minaco en Balkanio. Zenono solvis ĉi tiun problemon nomumante lin "patricio" en 488 kaj sendante lin kaj liajn militistojn por "liberigi" Italion de la regado de Odoakro.

Teodoriko triumfis post kvar jaroj da batalado kaj establis tie la Ostrogotan Regnon, kiu formale estis subigita al la Orienta Romia Imperio (Zenono ne travivis la venkon super Odoakro). Ĉar malgraŭ sia fokuso sur la Oriento, Zenono ankaŭ alkroĉiĝis al la ideo de unuigita Romia Imperio — kvankam konsiderinda parto de ĉi tiu imperio estis plejparte sub la "administrado" de romia-barbaraj militĉefoj.

Zenono eble ankaŭ konservis pli intensajn kontaktojn en la Okcidento. Multaj oraj moneroj monfaritaj dum la regado de Zenono estis trovitaj en 1653 en la tombo de la franka reĝo Ĉilderiko la 1-a, kiu regis en norda Gaŭlio en la 460-aj kaj 470-aj jaroj. Eblas, kvankam finfine ne pruveble, ke ĉi tiuj estis orientromiaj helppagoj al la franka reĝo. Esploristoj kiel Patrick Joseph Geary sugestas, ke Zenono estis ligita al Ĉilderiko per traktato per foedo).

El ilia imperio en Nordafriko, la vandaloj daŭre teroris Mediteraneon per prirabado de urboj kaj partoprenado en piratado. Jam en 474, Zenono sendis delegacion al Kartago por rekoni Genserikon kiel faktan sendependan reganton per foedus (pactraktato) kaj por garantii la legitimecon de siaj konkeroj.

La maljuna Genseriko akceptis, kaj ĉi tiu paco daŭris pli ol duonjarcenton — kvankam laŭ la orientromia interpreto, ĝi estis ligita nur al Genseriko kaj lia legitima posteulo. Krome, en 491, la jaro de la morto de Zenono, la vandaloj lanĉis militan intervenon en Italio.

Zeno, kiel lia antaŭulo, sukcesis konservi pacon kun la Persa Sasanida Imperio, lia granda rivalo en la oriento. Tamen, la rilatoj ŝajnas esti signife plimalboniĝintaj kiam la imperiestro provis ekspluati la morton de la Granda Reĝo Perozo la 1-a en batalo, kiu militis kaj perdis kontraŭ la Hunaj Heftalidoj en 484, por devigi la Persojn transdoni la gravan urbon Nisibis.

Malgraŭ ilia provizora malforteco, la Persoj rifuzis cedi, kaj ilia reĝo, Kavado la 1-a, postulis tributon de la Romanoj reciproke. Ĉi tiu situacio finfine kondukis al milito sub la posteulo de Zenono, Anastazio la 1-a (431-518).

Rilate al religia politiko, Zenono iniciatis persekutadon al paganoj en Aleksandrio en la 580-aj jaroj, ĉefe celante paganajn filozofiinstruistojn. La fama pagana filozofo Horapolo estis torturita kaj poste konvertita al kristanismo, kvankam laŭdire propravole. Samaria ribelo sub Justazo en Palestino estis subpremita en 484.

Zenono provis atingi kompromison kun la Monofizitoj: la kontestataj dekretoj de la Koncilio de Kalcedono (451), kiuj estis la fonto de amara konflikto dum jaroj, estis simple ignorataj. Ĉi tiu kompromiso, formulita en la Henotikon, tamen kondukis al rompo kun Romo kaj la tiel nomata Akacia Skismo (484–519), sen atingi interkonsenton kun la Monofizitoj. La imperiestro ne povis kontentigi ambaŭ flankojn kaj nur plimalbonigis la konflikton.

La 9-an de aprilo 491, Zenono mortis, kaj ĉar li longe postvivis sian solan infanon, lia edzino Ariadna edziniĝis al eminenta membro de la kortego, Flavio Anastazio, kiel ŝia edzo kaj posteulo en imperiaj honoraĵoj. La frato de Zenono, Flavio Longino, kiu ankaŭ nutris ambiciojn, estis preterlasita (la imperia trono ne estis formale hereda eĉ en malfrua antikveco).

Zenono, sub kiu la Orienta Romia Imperio travivis krizan periodon pro la pridubinda legitimeco de sia regado, ofte estas priskribita en la fontoj kiel sufiĉe malforta kaj neglekta reganto. Tamen, li finfine stabiligis la imperion kaj la imperian pozicion, kaj ĉe sia morto, ĝi estis verŝajne multe pli potenca ol antaŭe. Tamen, Anastazio devis perforte rompi la influon de la Izaŭrianoj kaj la militistaro kaj restarigi la veran suverenecon de la imperiestro super la imperio.

Ligita al Zenono estas la legendo pri lia fikcia filino, Hilaria, kiu laŭdire vivis kiel monaĥino en konvento.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 425
Kategorio:Mortintoj en 491
Kategorio:Mortintoj la 9-an de aprilo
Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Turkio
Kategorio:Mortintoj en Turkio
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Romo