open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anheuser-Busch

[eta|500px|[Malvarmiguja vagono kun la emblemo de la bierfarejo, *Anheuser-Busch*. Frua 20-a jarcenta fotaĵo.]]
**Anheuser-Busch** [anhejzer buŝ] estas la plej granda bierfarejo en la mondo. Sidejo: Sankta Luiso, Misurio, Usono. La firmao produktas la plej vendatan bieron en la mondo, Budweiser, kiu prezentiĝis en 1876. Inter la plej konataj el la bieroj de Anheuser-Busch estas:

:Budweiser (BADŭajzr)
:Bud Light (bad lajt)
:Michelob (MIKelob)
:Killarney's
:O'Doul's (senalkohola)
:Natural Light (NATrul lajt)
:Tequiza
:Doc's Hard Lemonade (doks hard lemonejd)

## Viziti la bierfarejon 
Estas senkoste viziti kaj rondiri tra la A-B bierfarejo en Sankta Luiso. En la komenco, vi vidas la famajn *Clydesdale* ĉevalojn kaj ties ronda ĉevalejo, la insigno de la kompanio. Poste, oni vidas la grandajn fermentujojn, kiuj sidas en bele ornamitaj konstruaĵoj. Oni vidas filmon pri la kompanio kaj bierfarado, kaj poste oni iras por gustumi bieron. Ili permesas ke vi gustumu du 355 ml bierojn dum tridek minutoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retpaĝo (angle).

Kategorio:Biero
Kategorio:Usonaj firmaoj
Kategorio:Firmaoj de Misurio
Asimptoto

**Asimptoto** estas rekto aŭ kurbo, al kiu alproksimiĝas alia kurbo, sed neniam tuŝas ĉi-lastan eĉ se senfine etenditan. Pri la unua kazo oni nomas ĝin *asimptota rekto*, pri la dua kazo oni nomas ĝin *asimptota kurbo*.

Jen ekzemplo, la grafikaĵo de la funkcio f(x) = x−1. Enhavas ĝi du asimptotojn: la kurbo alproksimiĝas je la rektoj y = 0 kaj x = 0, sed ne atingas ilin.

[eta|400px|centra|[Hiperbolo f(x)=x−1]]

Asimptoto ne nepre paralelu je la aksoj. Jen la grafikaĵo de x+x−1, kiu estas asimptota je kaj la y-akso kaj la rekto y=x:

eta|400px|centra|f(x)=x+x−1,asimptotoj x=0 kaj y=x

eta|dekstra|200px|f(x)=x−1, asimptotoj x=0 kaj y=0
eta|maldekstra|180px|f(x)=x3/(x-1)2, asimptotoj y=-x kaj x=1
eta|centra|180px|f(x)=1/5.x2+1/(x-1), asimptotoj y=1/5.x2 kaj x=1

## Eksteraj ligiloj 
* http://en.wikipedia.org/upload/a/aa/1-over-x-plus-x.png (eksvalida)
* http://en.wikipedia.org/upload/3/3e/1-over-x.png (eksvalida)
* http://upload.wikimedia.org/wikipedia/fr/7/7b/Hyperbole_1_sur_x.png (eksvalida)
* http://upload.wikimedia.org/wikipedia/de/c/c5/GraphCotangensfunktion.png (eksvalida)

Kategorio:Analitiko
Kategorio:Geometrio
Kategorio:Senfineco
Adicio

eta|100ra|Tri kaj du faras kvin.
**Adicio** estas operacio por trovi la sumon de nombroj aŭ kvantoj. La signo de adicio estas **+** (plus).

Tia **adicia notacio** estas kutime uzata por nombroj kaj por baza komuta operacio de pli ĝeneralaj matematikaj strukturoj (abelaj grupoj, vektoroj, matricoj ktp).

Se ni adicias 5 kaj 3, ni ricevos 8. 5 kaj 3 estas la adiciatoj, 8 estas la sum-valoro. Precise ni nomu la termon '5 + 3' sum-termon aŭ sum-esprimon, sed fak-mallonge ofte ankaŭ nur sumon.

## Skriba adicio 
La tradicia maniero koncerne la skribforman adicion - ekz-e de la naturaj nombroj 295 kaj 107 (dekume prezentitaj) - okazus jene:

 {\begin{matrix}
                \ &2_{\ } &9_{\ } &5 \\
                 +&1_{\color{Red}1}    &0_{\color{Red}1}    &7
\end{matrix}\over
\begin{matrix}
            \quad &4_{\ } &0_{\ } &2
\end{matrix}} 

La kalkulado reduktiĝas al relative facila (elementa) sumado de unuciferaj nombroj. Unu-cifera nombro de unuoj de la sum-valoro estas skribenda sub la sum-streko, kaj la unucifera nombro de dekoj estas ŝovenda maldekstren super la strekon. Tiu restaĵo estas la *ŝovenda nombro* (de:Übertrag).
La ruĝaj ciferoj sur la bildo estas tia *ŝovenda nombro* (de dekoj), kiu estas ricevita post for-apartigo de la dekstraflanka cifero (nombro de unuoj).

Kalkulu: (i) 7 + 5 = 12 ; la ciferon 2 skribu sub la streko kaj la ciferon 1 ŝovu maldekstren super la strekon; (ii) kalkulu 1 + 0 + 9 = 10; la ciferon 0 skribu sub la streko kaj la ciferon 1 ŝovu maldekstren super la strekon (tie ĉi ruĝe koloritaj); (iii) kalkulu 1 + 1 + 2 = 4; la ciferon 4 skribu sub la streko ; la kalkulado estas finita; la rezulto estas skribita sub la streko kiel '402' aŭ ciferume '4' '0' '2'.

## Vidu ankaŭ 
* Sumo de teologio
* Multipliko
* Subtraho
* Aritmetiko
ABBA

**ABBA** estis sveda popmuzik-grupo, kiu fondiĝis en 1971 kaj disiĝis en 1983. La grupo fariĝis mondfama, kiam ĝi en 1974 per la kanto *Waterloo* gajnis la Grandan Premion de la plej granda eŭropa kanzonfestivalo, la *Eŭrovizia Kantokonkurso*. Nuntempe ABBA estas konsiderata unu el la plej sukcesaj muzikgrupoj en la historio de la popmuziko.

## Anaro 
La nomo ABBA estis formita el la inicialoj de la antaŭnomoj de la membroj:
* **A**gnetha Fältskog
* **B**enny Andersson
* **B**jörn Ulvaeus
* **A**nnifrid Lyngstad
Foje la simetrieco de la nomo estas perfektigata per spegula prezentado de la unua "B".
[eta|meza|[ambigramo de Rune Söderqvist el 1976]]

## Diskaro 
* 1973 - *Ring Ring*
* 1974 - *Waterloo*
* 1975 - *Abba*
* 1975 - *Greatest Hits*
* 1976 - *Arrival*
* 1977 - *Abba - The Album*
* 1979 - *Voulez-Vous*
* 1979 - *Greatest Hits Vol. 2*
* 1980 - *Super Trouper*
* 1981 - *The Visitors*
* 1986 - *Abba Live
* 1992 - *Abba Gold - Greatest Hits*
* 1993 - *More Abba Gold (More Abba Hits)*
* 1994 - *Thank You for the Music*
* 1999 - *The Complete Singles Collection*
* 2001 - *The Definitive Collection*
* 2005 - *Mix And Hits*
* 2021 - *Voyage*

## Memoro 
En 2019 la Ministerio pri edukado de Rusio inkluzivis la kanton *Dancing queen* en "La kultura normo de la lernejano" — la eduka projekto, kiu celas spiritan, estetikan kaj artan evoluon de la rusiaj lernejanoj.

## Reveno 
La 26-an de aŭgusto 2021, ABBA-adorantoj tutmonde estis fokusitaj kiam la grupo mistere donis formon al long-atendita reveno tiun tagon. *Livestream* en Jutubo sekvis la 2-an de septembro, en kiu reveno estis fakte konfirmita. ABBA sciigis ke ili faris novan albumon titolitan *Voyage*. Ĝia eldono estis la 5-an de novembro 2021 kaj estas la unua albumo de la grupo en kvardek jaroj. Vojaĝo ankaŭ estas la nomo de serio de koncertoj, kiuj okazos en Londono ekde la 27-a de majo 2022. La originaj ABBA-membroj (kiuj ĉiuj estas en siaj 70-aj jaroj) ne prezentos sin, sed hologramoj estos uzataj. La koncertoj okazos en la speciale konstruita ABBA Arena en la Olimpika Parko Reĝino Elizabeto en la brita ĉefurbo. Dum la *livestream* de septembro, du novaj kantoj ankaŭ estis publikigitaj: *I Still Have Faith In You* kaj *Don't Shut Me Down''. Tiuj estis origine planitaj por 2018, sed estis prokrastitaj plurfoje.

## Vidu ankaŭ 
* ABBA - la muzeo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Oficiala retejo
* 
* la kanzono 'Fernando' en Esperanto (YouTube)

Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 1974
Kategorio:Svedaj muzikaj grupoj
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1970-1979
Kategorio:Muzikaj grupoj en 1980-1989
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1972
Kategorio:Muzikaj grupoj malfonditaj en 1983
Aroj de nombroj

Kelkaj **aroj de nombroj** estas multe uzataj kaj tial
havas proprajn nomojn kaj simbolojn.

Ĉi tie listo:

* naturaj nombroj
** **N** = { 1, 2, 3, ... }
** (ankaŭ **N+**)
** duongrupo rilate al multipliko kaj al adicio - eĉ duonringo
* nenegativaj nombroj
** **Zo = {0, 1, 2, 3, ... } = N &cup; {0}**
** (ankaŭ **No**)
** (duongrupo rilate al multipliko kaj adicio - do duonringo
* entjeraj nombroj
** **Z = { 0, 1, -1, 2, -2, 3, -3, ...} = N &cup; {0} & &cup; -N**
** eĉ grupo rilate al adicio, duongrupo rilate al multipliko, do ringo
* Racionalaj nombroj
** **Q** = { a/b | a &isin; **Z**, b &isin; **N** }
** (**Q**, +) estas grupo, (**Q**\{0}, ·) estas grupo, do eĉ kampo.
* Reelaj nombroj
** **R**
** estas ankaŭ ordigita kampo, kaj kompleta.
* Kompleksaj nombroj
** **C** = { x + i * y | x, y &isin; **R** } (i estas nombro tiel, kiel i·i = -1, la imaginara unuo).
** kompleta kampo, sed ne ordita.

Estas evidente, ke validas la sekva dependo inter la diversaj aroj de nombroj:
:**N &sub; Zo &sub; Z &sub; Q &sub; R &sub; C**.

Kategorio:Matematiko
Arthur Miller

**Arthur MILLER** (naskiĝis la 17-an de oktobro 1915 en Novjorko, mortis la 10-an de februaro 2005 en sia loĝloko *Roxbury* en Konetikuto) estis usona verkisto.

El lia socikritika verkaro plej famas la dramo *Death of a Salesman* (= *Morto de vojaĝa komizo*): Pro ĝi li en la jaro 1949 gajnis la Premion Pulitzer.

En 1956 li devis aperi antaŭ la Komitato pri Kontraŭusona Aktiveco de la Usona Kongreso, ĉar Elia Kazan estis malkaŝinta komunan partoprenon en komunismaj kunvenoj.
En 1957 la Usona Kongreso deklaris lin kulpa pri malrespekto, ĉar li rifuzis malkaŝi la nomojn de anoj de literatura rondo suspektata pri komunismo.
En 1958 la Apelacia Kortumo nuligis tiun juĝon.

De 1956 ĝis 1961 li estis la edzo de la aktorino Marilyn Monroe.

En 1985 li vizitis Turkion kun la brita verkisto Harold Pinter. Ĉe aranĝo de la usona ambasadejo por honorigi Miller-on, Pinter estis elĵetita pro tio, ke li parolis pri torturo en Turkio, kaj Miller foriris kun li por montri subtenon.

## Famaj verkoj 
* *Fokuso* (*Focus*, romano, 1945)
* *Ĉiuj miaj filoj* (*All My Sons*, dramo, 1947)
* *Morto de vojaĝa komizo* (*Death of a Salesman*, dramo, 1949)
* *La Fandujo* (*The Crucible*, dramo, 1953)
* *Vido el ponto* (*A View From the Bridge*, dramo, 1955)
* *La Nekontentuloj* (*The Missfits*, filmscenaro, 1961)
* *Post la falo* (*After the Fall*, dramo, 1964)
* *La Premio* (*The Prize*, dramo, 1968)

## Filmoj 
* ''Let's Make Love'', scenaro

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ibiblio.org/miller 
* http://www.imdb.com/title/tt0055184 
* http://www.imdb.com/title/tt0251072 
* http://imdb.com/title/tt0081344 

Kategorio:Usonaj dramistoj
Andreas Gryphius

**Andreas GRYPHIUS** , aŭ realnome: Andreas GREIF (n.  en Głogów, Silezio, m. samloke ) estis germana verkisto. Li estis grava reprezentanto de la germana Baroko.

Malgraŭ la malriĉa genezo, Gryphius estis naturdotita kaj havis multflankan klerecon. Jam en junaĝo agis ol privatan instruiston. Poste enhavis katedron al la universitato de Lejdeno. En tiu loko konatiĝis kun la teoriojn de la drama arto. Li kombinis antikvaj, holandaj kaj frankaj dramaj modeloj kaj kreis novan tipon de tragedio. Lia dramoj traktas plejparte historiajn tematikojn kaj estis verkataj en la versmezuro de aleksandrino. Motive dominas la stoika idealo de konstanteco (latine *constantia*) kiu de Gryphius ekaperas kun kristana karaktero, kaj la samtempa motivo de *Vanitas*, la efemereco de la monda feliĉo. Gryphius respegulas precipe la travivajn suferojn de la Tridekjara Milito en lia verkoj aparte en lia liriko.

Escepte lia inovativa drama arto, kie superis lian idealojn Seneko, Joost van den Vondel kaj Pierre Corneille, Gryphius restis kohera kun la samtempa poetiko en liaj *Odoj* kaj *Sonetoj* . Ekde 1657 li verkis tragediojn kun burĝaj protagonistoj ke estis kontraŭ la tiutempa poetiko. 1662 li membriĝis en la *Fruktodona Societo*, grupo de verkistoj, kiuj volis renovigi la germanan lingvon.

## Listo de verkoj 
* *Sonette* (sonetoj, 1637 kaj 1643)
* *Epigrammata* (epigramoj, 1643)
* Oden (odoj, 1643)
* *Olivetum* (eposo, 1646)
* *Absurda Comica oder Herr Peter Squenz* (burlesko, 1658)
* *Großmütiger Rechts-Gelehrter oder Sterbender Aemilius Paulus Papinianus* (tragedio, 1659)
* *Horribilicribrifax* (komedio, 1663)

## Tio aperis en Esperanto 
*Larmoj pri la patrio* ; *Vespero* ; *Pri la festo de l’reviviĝinta Savanto aŭ Sankta Pasko-tago* ; *Pri la portreto de Nikolao Koperniko*.
En: Germana Antologio. – Gerlingen : Bleicher, 1985. – p.&nbsp;291-292

*Vespero* ; *Homa mizero* ; *Al la mondo*. 
En: Übertragungen = Transkondukoj. – Messkirch : Gmeiner, 1988. – p.&nbsp;17-19 

## Vidu ankaǔ 
* 496 Gryphia

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.uni-essen.de/literaturwissenschaft-aktiv/Vorlesungen/lyrik/gryphius.htm  
* http://www.litlinks.it/g/gryphius_a.htm  
* http://www.gasl.org/refbib/Gryphius__Horribilicribrifax.pdf  

Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Universitato de Lejdeno
Kategorio:Fruktodona Societo
Alan Alexander Milne

La brita verkisto **A(lan) A(lexander) MILNE** [ej ej miln] (naskiĝis la ; mortis la ) estis brita  	verkisto, interalie prozisto, dramaturgo, eseisto, verkisto de porinfana literaturo, scenaristo, poeto, romanisto kaj novelisto. Li famiĝis ĉefe pro siaj infanlibroj, precipe pro la du libroj pri la urso Winnie-la-Pu. Krom tio li verkis komediojn kaj humurajn eseojn.

## Famaj verkoj 
* Lovers in London, 1905 (Geamantoj en Londono)
* When We Were Young, 1924 (Kiam ni estis junaj)
* Winnie the Pooh, 1926 (*Winnie-La-Pu*)
* Now we are six, 1927 (Nun ni estas sesjaraj)
* The house at Pooh corner, 1928 La domo ĉe Pu-Angulo
* Toad of Toad Hall, 1929 (Sinjoro Bufo de Bufo-Domego)
* It's Too Late Now (membiografio, 1939) (Nun estas tro malfrue)

eta|maldekstra|150ra|
## En Esperanto aperis 
* Winnie-La-Pu / Ilustris Ernest Shepard. Trad. en Esperanton Ivy Kellerman Reed kaj Ralph A. Lewin. Enkonduko anglalingva de Humphrey Tonkin. [Enkonduko anglalingva de Humphrey Tonkin]. - Novjorko: Dutton, 1972. - XI, 164 p. - ISBN 0-525-43010-5

* Winnie-La-Pu / Ilustris Ernest Shepard. Trad. en Esperanton Ivy Kellerman Reed kaj Ralph A. Lewin. Enkonduko anglalingva de Humphrey Tonkin. - [2-a eldono] - Roterdamo: UEA, 1992. - XI, 164 p. - ISBN 92-9017-046-8

* La domo ĉe Pu-Angulo. Tradukis Edmund Grimley Evans. - Esperanto-Asocio de Britio, 2021. - ISBN 978-0-902756-41-0.

## Rete legeblas 
* Winnie-La-Pu (fragmento)

## Eksteraj ligiloj 
* http://books.guardian.co.uk/extracts/story/0,,1667391,00.html
* http://www.gutenberg.org/browse/authors/m#a730
* http://www.lib.ru/MILN/

Kategorio:Anglaj verkistoj
Iŝtar

**Iŝtar** estis antikva ĉefdiino kaj vivodona diino de fekundeco en Mezopotamio kaj Levantenio. Aliaj nomoj (depende de la gento) estis **Aŝera**, aŭ **Astartea**.

Iuj diras, ke por la antikvaj izraelidoj, ŝi estis edzino de Javeo, sed ŝia diservo estis abolita de la reĝo Joŝija (יֹאשִׁיָּהוּ, Jôšijjā́hû; greke Ἰωσίας, Iōsías) en -621 kaj ŝiaj temploj apud la Templo de Jerusalemo estis detruitaj (2 Reĝoj 23:7), sed spite de tio, ŝia hejma kulto daŭris ĝis la 6-a jarcento a.K.. Aliaj kontestas, ĉu la izraelidoj iam toleris aliajn diojn, kaj la arkeologiaj indikaĵoj ne estas certaj.

En la fenica mitologio Tanit, diino de la fekundeco, de la amo kaj de la plezuro, asociita al la bona fortuno, al la Luno kaj al agraraj fruktoj, estis komparata al Iŝtar, la diino patrino.

Kategorio:Dioj pri amo kaj sekso
Kategorio:Dioj pri ĉasado
Kategorio:Dioj pri fekundeco
Kategorio:Dioj pri infanaĝo
Kategorio:Dioj pri tempo kaj destino
Kategorio:Dioj pri vetero
Kategorio:Mezopotamiaj dioj
Kategorio:Militaj dioj
Anthony Quinn

**Anthony** Rudolph Oaxaca **QUINN** (naskiĝis la 21-an de aprilo 1915, mortis la 3-an de junio 2001) estis usona aktoro.

eta|maldekstra|180px|Anthony Quinn en *¡Viva Zapata!*

Li naskiĝis en Chihuahua, Meksiko. Sian filmdebuton li havis en la jaro 1936: Pro sia ekzotika aspekto li tiutempe ĉefe aperis en la rolo de malicema meksikano aŭ indiano. Internacian famon li gajnis en 1953, kiam li gajnis *Oskaron* pro la plej bona epizoda rolo la filmo *Viva Zapata*. Sekvis neforgeseblaj karakteraj roloj, kiel ekz. tiu de la perfortema *Zampano* en la Fellini-filmo *La strada* kaj tiu de la greko *Aleksis Sorbas*, surscenigita ankaŭ en la *Broadway*-teatro. Ekde la 1970-aj jaroj Anthony Quinn dediĉis sin ankaŭ al verkado, pentrado kaj skulptado. Li mortis en Bostono, Masaĉuseco.

## Listo de filmoj 
eta|dekstra|180px|
* *Road to Singapore* (Usono, 1940)
* *The Ox-Bow Incident* (Usono, 1943)
* *Back to Bataan* (Usono, 1945)
* *Viva Zapata* (Usono, 1952)
* *La strada* (Italio, 1954)
* *Lust for Life* (Usono, 1956)
* *Notre-Dame de Paris* (Francio, 1956)
* *Wild is the Wind* (Usono, 1957)
* *Warlock* (Usono, 1959)
* *Last Train from Gun Hill* (Usono, 1959)
* *Lawrence of Arabia* (Britio, 1962)
* *Zorba, the Greek* (Grekio, 1964)
* *Lost command* (Usono, 1966)
* *La Vingt-cinquième heure* (1967)
* *The Greek Tycoon* (Usono, 1977)
* *Omar Mukhtar – Lion of the Desert* (1979)
* *Crónica del alba. Valentina* (1982)

## Listo de Premioj 
* Oskaro pro epizoda rolo en *Viva Zapata* (1953)
* Oskaro pro epizoda rolo en *Lust for life* (1957)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.beckerfilms.com/quinn.html  
* http://www.thegoldenyears.org/quinn.html  
* http://www.beckerfilms.com/quinn.html ]
* http://french.imdb.com/name/nm0000063 

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Akademia Premio por plej bona subtena aktoro
André Breton

dekstra|eta|175px|André Breton en 1924
**André BRETON** (naskiĝis la 19-an de februaro 1896, mortis la 28-an de septembro 1966) estis franca poeto, verkisto kaj unu el la gvidantoj de la superrealismo en arto. En 1924 li publikigis la Manifestojn de Superrealismo, centritajn sur "aŭtomata", spontanea kaj neplanita verko, ideoj, kiuj respondis kaj plejparte ŝuldis al la patro de psikanalizo, Sigmund Freud.

## Vivo 
Li naskiĝis al modesta familio en Tinchebray (Orne) en Normandio. Ekde siaj studentaj jaroj la poezio allogis lin, liaj preferataj poetoj estis Baudelaire kaj Mallarmé.

En 1913 li komencis studi medicinon sen klara alvokiĝo. Dum la milito li estis vokita en 1915 al sano-servo, tie li renkontis al Jacques Vaché kiu memmortigis sin kelkajn semajnojn post la militfino kaj havis grandan influon sur Breton. Dum tiu tempo li konis la verkaron de Rimbaud, Lautrémont kaj Freud.

En 1916 li aliĝis al la movado Dada.

En 1919 li kune kun Aragon kaj Soupault fondis la revuon Littérature. En la sama jaro li faris en la revuo la faman enketon al poetoj kaj verkistoj: Kial vi skribas?, kaj el la respondoj li speciale valoris tiun de Valéry: “Pro malforto”.

En 1920 publikiĝis La Magnetaj Kampoj kiun li verkis kun Soupault kaj kiu estas la unua produkto de la aŭtomata skribado. En tiu jaro la Dadaismo venis al Parizo kun la poeto Tristan Tzara sed en 1922 Breton forlasis tiun movadon.

1924 estis la jaro de La Manifesto de la Superrealismo en kiu Breton donis la ĉefajn trajtojn de la Superrealismo. En decembro de la sama jaro li aperigis la revuon La Superrealista Revolucio.

En 1941 Breton vojaĝis al Usono, kaj kun siaj renkontitaj amikoj Marcel Duchamp kaj Max Ernst kaj aliaj novaj okazigis en 1942 la Internacia Ekspozicio de la Superrealismo. Ankaŭ en 1942 li aperigis la revuon VVV kiu nur havontis kvar numerojn.

En 1946 Breton revenis al Francio, kie atendis lin renovigita superrealista grupo. De 1946 ĝis 1965 li aperigis revuojn kaj organizis ekspoziciojn en kelkaj landoj.

André Breton mortis la 28an de septembro 1966, pro astmo. Lia tombo estas en pariza tombejo, proksime de tiu de Benjamin Peret lia amiko de sia tuta vivo.

Li edziĝis al Simone Kahn, al Jacqueline Lamba kaj al Elisa Claro.

## Listo de verkoj 
* *Nadja* (1928-1962)
* *Arkano 17*
* *Manifesto por sendependa revolucia arto*

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.site-magister.com/nadja.htm 
* http://www.atelierandrebreton.com 
* https://web.archive.org/web/20030407190141/http://www.geocities.com/lmc2124/breton.html#manifesto 
* http://www.france.diplomatic.fr/culture/france/biblio/folio/breton

Kategorio:Francaj poetoj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Dadaismaj poetoj
Kategorio:Francaj ateistoj
Kategorio:Francaj trockiistoj
Kategorio:Marksismaj verkistoj
Kategorio:Francaj komunistoj
Kategorio:Modernismaj verkistoj
Kategorio:Francaj verkistoj de la 20-a jarcento
Kategorio:Francaj anarkiistoj
Kategorio:Francaj superrealismaj verkistoj‎
Kategorio:Superrealismaj poetoj
Zuiterjono

**Zuiteriono**, ankaŭ nomita zwitter-jono (leg. Cviter-jono) kaj dupolusa-jono, estas dipolusa aminoacida molekulo entenanta kaj pozitivan kaj negativan ŝarĝojn.

       H  O                H H  O
       | //                | | // _
   H2N-C-C-OH        H2N-C-C-O
       |                   + |
       R                     R

   nejoniĝinta          dupolusa
    aminoacido          aminoacido (zuiteriono)

Aminoacidaj zuiterionoj facile reakcias aŭ kun acidoj aŭ kun bazoj. La
reakcio kun acidoj ŝanĝas la karboksilaton, -COO-, en karboksilon, -COOH,
dum la reakcio kun bazoj ŝanĝas la amonion, -NH3+, en aminogrupon, -NH2

La kapablo de aminoacidoj reakcii kaj kun H+ kaj kun OH-, kiel montrite
en reakcioj permesas al solvaĵoj de aminoacidoj aŭ proteinoj konduti kiel bufroj.
La bufra agado de sangaj proteinoj estas unu el ties plej gravaj funkcioj.

eta|maldekstra|180ra|

Kategorio:Anjonoj
Alfa-helico

La ĉefa trajto de la **alfa-helico** estas la volviĝo de la polipeptida ĉeno en spiralan aranĝiĝon, tiel ke hidrogen-ligoj de la speco

                 \       /
                  N-H:O=C
                 /       

povas formiĝi inter grupoj N-H kaj C=O, kiuj estas tri aŭ kvar
aminoacidajn unuojn disaj (averaĝe 3,6 restaĵojn/volviĝo de spiralo).

Plejparto da proteinoj havas helicajn regionojn de diversaj longoj, intermiksitaj kun regionoj de hazarda volvaĵo.

Alfa-helicoj en proteinoj troviĝas kiam sekvo de reziduoj havas la paro de anguloj fi/psi kiu pli malpli egalas -60º/-50º.

En globecaj proteinoj alfa-helicoj konsistas de 4 aŭ 5 ĝis ĉirkaŭ 40 reziduoj, sed la averaĝa longo estas 10 reziduoj (3 volviĝoj).
Malkiel DNA kies bazoj direktas H-ligojn al la kerno/interno de la duobla helico kaj fosfat-grupoj ekstere, alfa-helicoj en proteinoj havas H-ligojn direktitaj al la reziduo en la sama pozicio de alia volviĝo (unuope supren kaj malsupren) kaj la flankajn-grupojn direktitaj al la ekstero de la helico.

Pro tiu direkto de la flank-grupoj al la ekstero de alfa-helicoj, kiam alfa-helico havas sian surfacon direktita al akvaĵaj solvaĵoj, la reziduoj estas averaĝe hidrofilaj kaj kiam la surfaco direktigas al ne-akvaĵaj solvaĵoj (ekz-e membranoj), la aminoacidoj estas averaĝe hidrofobaj.

Ĝenerale, alanino (Ala, A), glutamato (Glu, G), leŭcino (Leu, L), kaj metionino (Met, M) estas bonaj stabiligaj aminoacidoj por alfa-helicoj, malkiel prolino (Pro, P), glicino (Gly, G), tirozino (Tyr, T), kaj serino (Ser, S), kiuj estas malbonaj.

Dosiero:AlphaHelixBALL.png|
Dosiero:Alpha1.png|
Dosiero:Folding proteine 1EFN focussing on alpha helix.png|
Dosiero:AlphaHelix Coiled-Coil.png|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.pnas.org/cgi/content/full/100/20/11207 
* http://www2.ufp.pt/~pedros/anim/2frame_helixen.htm  

Kategorio:Proteomiko
Alexander Graham Bell

**Alexander Graham BELL** (naskiĝis la 3-an de marto 1847 en Edinburgh, Skotlando, mortis la 2-an de aŭgusto 1922 en Baddeck, Nova-Skotio, Kanado) estis la inventinto de la unua bone funkcianta telefono kaj entreprenegisto.

En la jaro 1870 li elmigris al Kanado kaj jaron poste al Usono. Ekde 1882 li estis usona civitano.

La unua tre primitiva telefono estis inventita de la germana fizikisto Philipp Reis en la jaro 1861. Bell, kiu cetere estis fiziologo pri la homa voĉo kaj instruisto pri la gesta lingvo (lia patrino estis surda), plibonigis ĝin tiamaniere, ke la parolado povis esti transdonata en bone komprenebla kvalito. Sian telefonon li prezentis en la jaro 1876: Je la 10-a de marto li unuafoje telefonis kun sia kolego, Thomas A. Watson, sidanta en la apuda ĉambro.

Bell krome inventis ilon por mezuri la aŭdkapablon, ilon por loki metalajn objektojn en la homa korpo, cilindron por registri sonojn kaj diversaĵojn por la aviadtekniko.

En 1876 Bell pliefikigis la telefonon kaj starigis telefonsistemon. Ekestis Bell Telephone Company, kiu poste evoluis al la plej granda telefonkompanio de la mondo AT&T. En 1925 stariĝis Bell Telephone Laboratories, kiuj kunigis la esplorsekciojn de AT&T kaj Western Electric Company.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Parolado kio Alexander Graham Bell donas antaŭ scienca asocio en 1880  (angle, ankaŭ havebla en franca traduko).

Kategorio:Skotaj inventistoj
Kategorio:Kanadaj inventistoj
Kategorio:Usonaj inventistoj
Auch

**Auch** ([oŝ]) estas franca komunumo lokita en la departemento Gers kaj en la regiono . Ĝi estas la prefektejo de la departemento kaj la historia ĉefurbo de la provinco Gaskonio. En Esperanto proponatas la nomo Auĉo por la urbo kaj Ĝersio por la departemento.

## Geografio 
Auch havas proksimume 22.000 loĝantojn. La malnova parto de la urbo staras sur monteto super la rivero Gers.

## Vidindaĵoj 
Sidejo de ĉefepiskopejo, Auch posedas grandan katedralon, kiu datiĝas de la 15-a jarcento, kun altaroj kaj elstaraj vitraloj de la 16-a jarcento, kiuj montras triope la malnovtestamentaj profetojn, la novtestamentaj apostolojn kaj la heleno-romiajn sibilojn.

## Kulturo 
Auch estas grava gastronomia etapo en sudokcidenta Francio.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Gers
* Listo de urboj de Francio
* Auch (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Grand Auch
* Pays d'Auch 
* 


Kategorio:Komunumoj de Gers
Kategorio:Etapaj urboj de Tour de France
Aminoacida restaĵo

**Aminoacida restaĵo** estas aminoacida ero/unuo en molekulo, ekz-e iu ajn aminoacido en polipeptida ĉeno.

Kategorio:Biokemio
Amniulo

alternative=Amniota.jpg|eta|Amniota
**Amniuloj** estas animaloj kiuj prezentas amnion - Jen filogenetika arbeto:

Do, plej multaj kvarpieduloj estas amniuloj, sed ekzemple amfibioj *ne* estas.

Kategorio:Tetrapodoj
Amnio

**Amnio** estas tio, kio ĉirkaŭas la embrion kaj ebligas la eston de fluid-plena kavaĵo, en kiu la embrio evoluas.

## Vidu ankaŭ 
* Amniulo

## Eksteraj ligiloj 
* McGill 

Kategorio:Embriologio
Kategorio:Besta anatomio
Andrew Johnson

**Andrew JOHNSON**  (naskiĝis la 29-an de decembro 1808 en Raleigh, Nord-Karolino; mortis 66-jaraĝa, la 31-an de julio 1875 en Vaŝingtono pro ĥolero kaj cerbarteriaj iktoj) estis la dek-sepa Prezidento de Usono.

Johnson provis plibonigi la rilaton inter la Nordo kaj la Sudo dum la Rekonstruado. Li edzinigis Eliza McCardle-n, kaj ili havis kvin gefilojn. Kongreso formale sed nesukcese neprezidentig-akuzis lin.

Dum lia administrado okazis;

* 1865 La Tri-deka Amendo - La abolicio de sklaveco
* 1867 La "Malsaĝo de Seward" - La aĉeto de Alasko de Rusio por $US 15 milionoj.

Dosiero:Andrew johnson2.jpg|
Dosiero:President Andrew Johnson standing.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.impeach-andrewjohnson.com
* http://starship.python.net/crew/manus/Presidents/aj2/aj2obit.html 
* http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/impeach/articles.html  
* http://www.andrewjohnson.com/09ImpeachmentAndAcquittal/ImpeachmentAndAcquittal.htm

Kategorio:Guberniestroj de Tenesio
Kategorio:Senatanoj de Usono
Kategorio:Vicprezidantoj de Usono
Kategorio:Prezidantoj de Usono
Albi

La vorto **Albi** havas plurajn signifojn:
* **Albi (Francio)** estas la ĉefurbo de la departemento Tarn en Francio
** **Albi-Madeleine (stacidomo)** estas fervoja stacio en Albi (Francio).
** **Albi-Ville (stacidomo)** estas fervoja stacio en Albi (Francio).
* **Albi (Italio)** estas komunumo en Italio
* **Albi (Rumanio)** estas vilaĝo en la komunumo Slimnic en la distrikto Sibiu en Rumanio.
Alec Guinness

La angla aktoro **Sir Alec Guinness** (Alek Gines) naskiĝis je la 2-a de aprilo 1914 en Londono kaj mortis je la 5-a de aŭgusto 2000 en Midhurst, West-Sussex.

Antaŭ sia kinokariero li jam estis tre sukcesa kiel teatra aktoro, i.a. en la renoma Londona *Old Vic Theatre*, kie li brilis ekz. en dramoj de Ŝekspiro. La sukcesoj ne forlasis lin, kiam li elprovis sin kiel filmaktoro. Li neniam ligis sin al ĝenroj aŭ rolotipoj, sed reprezentis tute diversajn karakterojn en tute diversaj filmoj. Inter multaj premioj li en 1958 gajnis Oskaron pro sia rolo en la filmo *The Bridge on the River Kwai*. Li ankaŭ estas konata pro la rolo de Obi-Van Kenobi en la film-serio *Star Wars*.

En 1988 li kadre de la Berlina Internacia Film-Festivalo Berlinale en Germanio ricevis la premion Honora Ora Urso pro sia vivoverko.

## Famaj filmoj 
* Great Expectations (Britio, 1947)
* Oliver Twist (Britio, 1948)
* Kind Hearts and Coronets (Britio, 1949)
* The Ladykillers (Britio, 1956)
* The Bridge on the River Kwai (1957) (Akademia Premio por plej bona aktoro)
* Our Man in Havana (Britio, 1960)
* Lawrence of Arabia (Britio, 1962)
* Doctor Zhivago (Usono, 1965)
* Murder by Death (Usono, 1976)
* Star Wars Episode IV: A New Hope (Usono, 1977)
* The Empire Strikes Back (Usono, 1980)
* Return of the Jedi (Usono, 1982)
* A Passage to India (Britio, 1984)
* Kafka (Usono, 1991)

Kategorio:Britaj aktoroj
Kategorio:Akademia Premio por plej bona aktoro
Kategorio:Naskiĝintoj en Britio
Kategorio:Mortintoj en Britio
Ariège

**Ariège** (franca elparolo: [], ) estas unu el la departementoj de la franca regiono Okcitanio. Ĝi etendiĝas sur  kaj estas maldense loĝata ( loĝantoj en 2020) pro tio, ke ĝi situas grandparte en alta montaro. La plej altaj pintoj de la Pireneoj formas la  kun Hispanio. Ĝi originas sian nomon de la eponima rivero *Ariège*, kiu trafluas ĝin.

La plej grava ekonomia sektoro restas agrikulturo: tritiko kaj maizo en la valoj, bredado en la montaro. Arbaro okupas grandan parton de la teritorio. Estas malmulte da industrioj, sed notindaj estas la hidroelektra industrio kaj siderurgio.

La ĉefurbo de Ariège estas Foix, [fŭa] (okcitanlingve Fois, [fuiŝ]), 10 000 loĝantoj, kiu havas belegan mezepokan kastelon, malnovan posedaĵon de la potencaj grafoj de Foix. La departemento plie enhavas 332 komunumojn.

Ariège estas ankaŭ grava turisma departemento, pro la montaro : skiado vintre, pied- aŭ ĉevalekskursoj somere, multaj prahistoriaj grotoj, mezepokaj fortikaĵoj kaj vilaĝoj, termofontoj.

## Arondismentoj 
La departemento dividiĝas al tri arondismentoj:
* Arondismento Foix
* Arondismento Pamiers
* Arondismento Saint-Girons

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Ariège
* Francaj departementoj

## Eksteraj ligiloj 
* Departementa konsilio de Ariège 
* Prefektejo de Ariège


Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790
Kategorio:Departementoj de Francio
Aveyron

**Aveyron** (franca elparolo: [],  [abajru]) estas unu el la departementoj de la franca regiono Okcitanio. Ĝi etendiĝas sur  kaj havis  loĝantojn en 2013. Ĝi havas 286 komunumojn.

La plej granda parto de ĝia teritorio konsistas el altaj ebenaĵoj tranĉitaj per profundaj interkrutejoj. Tiuj ebenaĵoj nomiĝas tie "Causses".

For de la gravaj industriaj centroj de la lando, la ekonomia vivo de Aveyron precipe dependas de agrikulturo (bredado, cerealoj) kaj kelkaj malgrandaj tradiciaj industrioj (fabrikado de fromaĝoj, de ledaj vestaĵoj, de mebloj). Aveyron posedis gravan min-industrion, sed ĝi tute malaperis.

La ĉefurbo de la departemento estas Rodez, alia granda urbo estas Millau [mijo]. Millau fariĝis tiujn lastajn jarojn fama pro la malmuntado de konstruata "Mac-Donald"-a manĝejeto fare de José Bové, poste pro lia proceso kaj la manifestacioj kaj budoj (inter ili unu por E-o) alimondismaj, kiuj disvolviĝis tiuokaze. Sur la teritorio de Aveyron troviĝas multaj kasteloj, fortikigitaj vilaĝoj, grotoj prahistoriaj, monaĥejoj, sed oni ankaŭ ne forgesu la eksterordinarajn pejzaĝojn sovaĝajn en la interkrutejoj kaj profundaj valoj.

En Aveyron estis filmita la filmo *Microcosmos* kaj okazis la famaj okazaĵoj de Sovaĝinfano Victor de l'Aveyron, registritaj de d-ro Jean Marc Gaspard Itard kaj adpatitaj al filmo ''L'enfant sauvage'' de François Truffaut.

## Arondismentoj 
La departemento dividiĝas al tri arondismentoj:
* Arondismento Millau
* Arondismento Rodez
* Arondismento Villefranche-de-Rouergue

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Aveyron
* Francaj departementoj

## Eksteraj ligiloj 
* Prefektejo de Aveyron
* Departementa konsilio de Aveyron


Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790
Kategorio:Departementoj de Francio
Aktuala reĝo de Francio

La esprimo **la aktuala reĝo de Francio** venas de ekzemplo de Bertrand Russell, ŝajna paradokso stariganta interesajn demandojn pri la leĝo de la ekskluzivita mezo, indiko, kaj tiel plu.

Francio estas respubliko, do ne havas reĝon. Konsideru la frazon "La aktuala reĝo de Francio estas kalva." Ĉu ĉi tiu frazo estas vera? Ĉu malvera? Ĉu sensignifa?

Certe ĝi ne povas esti vera, ĉar ne estas aktuala reĝo de Francio. Sed se ĝi estas malvera, oni povus supozi ke la neo de la frazo estas vera, t.e., "la aktuala reĝo de Francio estas hara, t.e. ne kalva." Sed tio ne ŝajnas iel ajn pli vera ol la unua aserto. 

Ĉu do ĝi estas sensignifa? Oni povus supozi tiel, ĉar ĝi certe malsukcesas indiki ion ajn en unu senco, sed aliflanke ĝi certe ŝajnas signifi ion kion oni povas tre klare kompreni.

Russell, ampleksiganta la verkon de Gottlob Frege, kiu pensis simile, proponis lau sia *teorio de difinitaj priskriboj* ke kiam oni diras "la aktuala reĝo de Francio estas kalva," oni faras tri apartajn asertojn:

#Estas x tiel ke x estas la reĝo de Francio
#Ne estas y, malsama al x, tiel ke y estas la reĝo de Francio (t.e. x estas la sola reĝo de Francio)
#x estas kalva.

Ĉar aserto 1 estas evidente malvera, kaj ke nia diro estas la konjunkcio de ĉiuj tri asertoj, nia diro estas malvera. 

Simile, por "la aktuala reĝo de Francio ne estas kalva", ni havas la samajn asertojn 1 kaj 2, plus 

:3. x ne estas kalva.

do, "la aktuala reĝo de Francio ne estas kalva" estas ankaŭ malvera, ĉar ĝi konsistas el konjunkcio unu de kies asertoj (1: "estas reĝo de Francio") estas malvera.

La leĝo de la ekskluzivigita mezo ne estas violata, ĉar neante kaj "la reĝo de Francio estas kalva" kaj "la reĝo de Francio ne estas kalva", ni ne asertas la ekziston de iu x kiu estas nek kalva nek nekalva, sed neas la ekziston de iu x kiu estas la reĝo de Francio.

## Vidu ankaŭ 
* La problemo de estas kaj devus esti

Kategorio:Logiko
Allier

**Allier** [] estas departemento la plej norde situanta el la departementoj de la franca regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj. Ĝi proksimume egalas la malnovfrancan provincon *Bourbonnais*. Ĝi etendiĝas sur surfaco de  kaj havas  loĝantojn. Ĝi ŝuldas sian nomon al rivero Allier, kiu trairas ĝin. La ĉefurbo estas Moulins. La departemento enhavas 317 komunumojn.

La suda parto de la departemento troviĝas sur la lastaj deklivoj de la Centra Montaro, kaj la norda parto konsistas el larĝaj valoj kaj fruktodonaj ebenaĵoj.

Ekonomio baziĝas sur agrikulturo, kiu estas pli produktiva en tiu ĉi departemento ol en la ceteraj de la regiono, pro pli bonkvalitaj terenoj kaj pli milda klimato. Bredado (bovedoj, porkedoj) kaj kultivado de cerealoj estas la plej gravaj aktivecoj de tiu agrikulturo. Ekzistas ankaŭ industria vivo, sed malgrandskale: mekanikaj aŭ elektraj konstruadoj.

Kelkaj vidindaĵoj: Moulins kaj ĝia katedralo, la malnova industria urbo Montluçon, la fama ban-urbo Vichy, kaj la lagoj kaj arbaroj de la regioneto Combrailles.

## Arondismentoj 
La departemento dividiĝas al tri arondismentoj:
* arondismento Montluçon
* arondismento Moulins
* arondismento Vichy

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Allier
* Francaj departementoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.allier.pref.gouv.fr 
* http://www.cg03.fr 
* http://www.tourisme.fr/carte/carte-departement-Allier.htm 
* http://www.pays-bourbon.com


Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790
Kategorio:Departementoj de Francio
Araneedoj

**Araneedoj** estas membroj de la familio *Araneidae*. Ili estas la plej ofta grupo de konstruantoj de spiralaj radoformaj retoj often trovata en ĝardenoj, kampoj kaj arbaroj. Araneedoj havas ok similajn okulojn, harecajn aŭ spinecajn krurojn, kaj ne havas sonproduktajn organojn.

Tiu familio estas tutmonda, inklude multajn bone konatajn grandajn aŭ brilkolorajn ĝardenajn araneojn. Kun ĉirkaŭ 3 100 specioj en 169 genroj tutmonde, Araneedoj estas la tria plej granda familio de araneoj (malantaŭ Salticedoj kaj Linifiedoj). Araneaj retoj estas konstruataj laŭ stereotipa maniero. Ili konstruas kadron de neglueca silko antaŭ la araneo aldonas finan spiralon de silko kovrita de gluecaj gutetoj.

La tipa kaj nomiga genro estas *Araneus* kun proksimume 650 specioj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* World Spider Catalog
* Spiders of Australia
* Spiders of northwestern Europe
* Araneae , Arachnology Home Pages
* World Spider Catalog
* Orb weavers of Kentucky, University of Kentucky
* Pictures of *Mangora* species

Kategorio:Araneuloj
Acero

**Acero**  (science: *Acer*) estas genro de falfoliaj arboj, el kiuj pluraj rimarkeblas per aŭtune buntaj koloroj. La blanka aŭ helruĝa ligno estas utiligata precipe por mebloj kaj tornaĵoj.

* Floroformulo: Ka4-5Ko4-5A4+4aŭ 5+5G (2) ovario supre staranta
* Infloresko:umbelo, grapolo
* Frukto: duopa samaro

## Specioj 
* kampa acero (*Acer campestris*) estas malgranda arbo aŭ arbeto kreskanta ofte en heĝoj en la nenordaj partoj de Eŭropo; la negrandaj folioj estas kvinlobaj, sen akraj pintoj.
* sikomora acero  aŭ platanacero (*Acer pseudoplatanus*), ties foliofingraĵoj estas pintaj; la plej abunda speco de acero en Eŭropaj arbaroj, ĉefe sur ebenaĵoj.
* verda aŭ Manitoba acero (*Acer negundo*) kreskas en Nord-Ameriko
* plataneca acero (*Acer platanoides*), indiĝena en granda parto de Eŭropo
* tatara acero (*Acer tataricum*) (nigraringa acero) oftas en kverka arbaro
* sukeracero (*Acer saccharum*) ĝiaj 3-5-lobaj folioj estas simbolo por Kanado, bildigita sur la Kanada flago.
* Arĝenta acero (*Acer saccharinum*) en Nordameriko.
* *Acer tibetense*
* Balkana acero *Acer heldreichii* en Balkana duoninsulo kaj Turkio, Armenio, Rusio.
* velura acero (*Acer velutinum*) en la hirkaniaj-kaspiaj miksaj arbaroj (Azerbajĝano, Irano)

kelkaj acerspecoj havas foliojn tute ne similajn al tipaj aceroj, ekzemple
* Karpenofolia acero (*Acer carpinifolium*) en Japanio.

## Referencoj 
Kategorio:Sapindacoj
Kategorio:Arboj
Kategorio:Fundamentaj vortoj
Kategorio:Orientalisa flaŭro
Kategorio:Holarktisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Ŝaka variaĵo

Jen kelkaj **alternativaj regularoj por ŝako.**

## Ŝako por la Venkatuloj 
La reguloj estas samaj al la kutimaj reguloj, kun la jenaj esceptoj:

* La celo estas ne venki la kontraŭulo, sed *venkiĝi de* la kontraŭulo. Alidire, venkas la ludanto, kiu estas matigita.
* Se ludanto povas kapti iun ajn pecon de la kontraŭulo, li/ŝi *devas* kapti ĝin.

## Sinmortiga Ŝako 
La reguloj estas samaj al tiuj de Ŝako por la Venkatuloj (supre), kun la jenaj esceptoj:

* Venkas la ludanto, kiu unue perdas ĉiom da la proprajn pecojn.
* Se mankas leĝaj movoj al ludanto, venkas la ludanto, kiu havas la plej malmultajn pecojn sur la tabulo.
* Ne estas "mati" aŭ "ŝaki". La reĝo retenas la kutimajn movojn, sed alie estas traktata kiel iu ajn de la aliaj pecoj.
* Peono rajtas rangaltiĝi al iu ajn peco alie de peono—eĉ al reĝo. (Do estas eble, ke ludanto havos plurajn reĝojn sur la tabulo!)
* Arokado estas nevalida movo.

## Tempête sur l'Échiquier 
Tempête sur l'Échiquier ("Tempesto sur la Ŝaktabulo") estas komerce-vendata kartaro por akompani kutiman ŝak-serion. La ludo estas ludita simile al ŝako, sed la ludantoj rajtas eldoni karton dum siaj vicoj. Ĉiu karto ŝanĝas la kutimajn regulojn, dum aŭ la vico aŭ la cetero de la ludo.

La originala kartaro estas eldonita en la franca. Estas eldonoj ankaŭ en la germana—"Tschach", kalemburo de "Schach" ("ŝako")—kaj la angla—"Knightmare Chess", kalemburo de "nightmare" ("premsonĝo") kaj "knight" (la angla vorto por la ĉevalo).

## Vidu ankaŭ 
* Paco Ŝako
* Birma ŝako
* Ĉaturango
* Etiopia ŝako
* Ŝatranĝo
* Los Alamos ŝako
* Mongola ŝako
* Taja ŝako

Dosiero:Glinski Chess Setup.png|
Dosiero:Gothicchess.gif|
Dosiero:Varianti-scacchi-wild-1.png|
Dosiero:Varianti-scacchi-wild-7.png|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.chessvariants.org 
* http://www.bcvs.ukf.net/index.htm  
* http://www.brainking.com 
* http://www.chessvariants.com 

Kategorio:Ŝako
Ampermetro

[eta|Demonstromodelo pri ampermetro kun mova fera stango. Ju pli la kurento en la [bobeno estas forta, des pli la plonĝpeco malsupreniras en la volvaĵo kaj la montrilo moviĝas dekstren.]]
[eta|Cifera mulfunkcia aparato, ĉitie dum mezurado de [alterna kurento.]]
**Ampermetro** estas cifereca aŭ analoga mezurilo de la kurento en elektraj cirkvitoj. Ĝi estas ĉiam serie konektita je la mezurpunkto. Sian nomon ĝi ricevis pro la franca matematikisto kaj fizikisto André Marie Ampère.

Principe la vorto estas ankaŭ analizebla al la radikoj ampero kaj metro, kaj la kunmetaĵo teorie eĉ havas sencon. Praktike ne estas granda danĝero de konfuzo. Tamen eblas uzi la sinonimon "kurentmezurilo".

## Vidu ankaŭ 
* Ampero
* Alterna kurento
* Kontinua kurento
* Plurmezurilo

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Elektrotekniko
Kategorio:Mezuriloj
Aforismo

**Aforismo** estas originala penso, dirita aŭ skribita en konciza kaj memorebla formo. La vorto aforismo laŭlitere signifas “distingo“ aŭ “difino“. La termino aperas en la *Aforismoj* de Hipokrato. La ofte citata unua frazo de tiu verko estas:

*La vivo estas mallonga, la arto longa, la oportuno efemera, la sperto danĝera, la juĝo malfacila.*

La terminon oni pli malfrue aplikis al maksimoj pri fizika scienco, tiam al ĉiuspecaj deklaroj pri filozofiaj, moralaj, kaj literaturaj principoj. Laŭ moderna uzo, aforismo estas konciza sentenco, kiu entenas subjektivan veron aŭ observaĵon.

**Aforismo** estas konciza, sencoriĉa principo, rilata al scienco aŭ arto.

*Aforismo estas romano en unu linio*. (Leonid S. Sukhorukov)

Famaj aŭtoroj de aforismoj estas, inter alie:

* Akutagawa Ryunosuke
* Georg Christoph Lichtenberg
* Marie von Ebner-Eschenbach
* François de La Rochefoucauld
* Joan Fuster
* Benjamin Franklin
* Michel de Montaigne
* Friedrich Nietzsche
* Emil Cioran

-------
Komparu: maksimo, proverbo, sentenco

## Eksteraj ligiloj 
* Georgo Hanszlik, Originalaj aforismoj en Esperanto., eldonejo Kleks.
* Aforismoj *pri* Esperanto (ankaŭ nacilingve)
* Don Harlow, recenzo de Aforismoj de Ŝota Rustaveli.
* Aforismoj en Esperanto
* Aforismoj kaj tekstoj  de Constantin Brâncuși
* Aforismotradukoj (Kaiser kaj klubo Karapaco)
* Fabloj kaj aforismoj de Janos Dorosmai (pdf ), el la hungara tradukis Janos Dorosmai
* Eduard V. Tvarožek „Aforismoj “, eldonejo Esprima,1992
* (eo, en, ru) Tusseyn A., Aforismoj. Aphorisms. Aphorisms, U Nikitskikh vorot (2010), ISBN 5913661400

## Vidu ankaŭ 
* Gregerio
* Kliŝo


Kategorio:Retoriko
Kategorio:Kulturo
Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Literaturo laŭ ĝenroj
Amálie Kutinová

**Amálie KUTINOVÁ** estis moravia verkisto, aŭtoro de popularaj romanoj por infanoj kaj junuloj, magistro de farmacio, apotekisto vivanta en Suda Moravio kaj Bohemio.

Ŝi naskiĝis la 22-an de junio 1898 en sudmoraviana vilaĝo Rouchovany (Ĉeĥio, Moravio)en multenombra familio de gvidinstruisto Jan Tauber kaj sian junaĝon ŝi travivis en vilaĝo Štítná sur Vlára en regiono Valaĥio (Ĉeĥio, Sudorienta Moravio). Ŝi studadis gimnazion en Valašské Meziříčí (Moravio) kaj fakultaton de farmacio de Universitato de Karolo en Prago. Ŝi laboris en apotekoj en Prago, Tábor, Kostelec sur Orlice, Karlovy Vary, Křinec ĉe Nymburk kaj aliaj lokoj. Siajn unuajn rakontojn ŝi skribis en neutiligitajn budĝetajn librojn en apoteko, kie ŝi laboris kiel apotekisto.

Ŝiaj plej popularaj verkoj estas rakontoj pri vivo de du knabinoj, Gabra kaj Málinka. Tiuj rakontoj estas aŭtobiografaj, ĉar Málinka estas familia formo de nomo Amálie. Agadoj de la rakontoj okazas en Štítná sur Vlára, Valašské Meziříčí, sudmoraviana-slovaka limregiono Kopanice kaj en Prago. Ŝi ofte uzadis valaĥian dialekton de ĉeĥa lingvo kaj ŝiaj rakontoj distingiĝis per pieco, humanismo kaj patriotismo. Ŝi publikis ankaŭ en gazetoj kaj aktoris en radiodisaŭdigoj. Ŝi kolektis popolajn fabelojn, kantojn kaj aliajn produktojn de folkloro en ĉeĥa montaro Krkonoše (Orienta Bohemio).

Amálie Kutinová mortis la 30-an de marto 1965 en Vrchlabí (Ĉeĥio, Bohemio, Krkonoše).

## Verkoj 
* Gabra a Málinka, povedené dcerky (Gabra a Málinka, bravaj knabinoj)1935,
* Gabra a Málinka ve městě (Gabra a Málinka en urbo)1936,
* Gabra a Málinka se učí latinsky (Gabra a Málinka estas lernantaj latinon)1937,
* Gabra a Málinka v čarovné zemi (Gabra a Málinka en ĉarmanta lando)1938,
* Gabra a Málinka – galánečky (Gabra a Málinka – fraŭlinoj)1942,
* Gabra a Málinka v Praze (Gabra a Málinka en Prago)1942,
* Strýc Ozef a jeho kakraholti (Onklo Ozef kaj liaj bravaj knaboj)1941,
* Okolo Gabry a Málinky (Rakontoj pri Gabra a Málinka)1947,
* Naši pacienti I (Niaj kuracatoj I)1946,
* Naši pacienti II (Niaj kuracatoj II)1947,
* Farmaceutka (Farmaciistino)1947,
* České stařenky (Ĉeĥaj maljunuletinoj)1947,
* Betlém zvířátek (Betlehemo de animaletoj)1947,
* Pohádky mezi nebem a zemí (Fabeloj inter ĉielo kaj tero)1948,
* Krkonošské pohádky (Krkonoŝaj fabeloj)1957,
* Vo hajnejch a pytlákách (Rakontoj pri ĉasgardistoj kaj ŝtelĉasistoj)1960,
* Muzikantské řemeslo (Profesio de muzikistoj)1964,
* Krakonošovský špalíček (Kolekto de fabeloj pri Krakonoš)1965
* Pobejtky za kamny i na sluníčku (Renkontiĝoj ne nur ĉe hejtoforno kaj ankaŭ en sunbrilo)1965,
* Muzikantské řemeslo a devatero jinejch (Profesio de muzikistoj kaj naŭ aliaj profesioj)1968.

Manuskripto de kolekto de nepublikigitaj popolaj kantoj el Krkonoše estas deponita en Muzeo de la Nacia Literaturo en Staré Hrady (Ĉeĥio, Bohemio).

Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Babilejo

Komputike, **babilejo** estas loko en la reto, per kiu homoj povas babili. Iuj babilejoj estas por specifa temo, sed aliaj ne zorgas pri temo. Esperantaj babilejoj estas tiaj.

Estintece la plej konata esperanta babilejo estis la GIEB (Granda Interligita Esperanto-Babilejaro) kiu konsistas el Karelia, VEKejo (Virtuala Esperanto Kongreso) kaj interreta relajsa babilo (IRC).

## En Esperanto 
Unu el la plej aktivaj nuntempaj babilejoj estas la grupo Nova Esperantujo en Telegramo, kiun eblas eniri ankaŭ per Matrikso, Diskordo kaj IRC (vidu la eksterajn ligilojn).

## Vidu ankaŭ 
* AIM
* ICQ
* Jabber
* Mallongigoj uzataj en babilejo
* Mieno
* MUD
* Pichat
* Signal
* SILC estas alia nova protokolo, kiu ankaŭ havas esperantan babilejon nomatan »esperanto«.
* Skajpo (Skype)
* Tujmesaĝilo
* Windows Live Messenger
* Whatsapp
* Yahoo! Messenger

## Eksteraj ligiloj 
* Esperantejo.com
* La babilejo Nova Esperantujo alireblas Telegrame, Matrikse, Diskorde aŭ per IRC

Kategorio:Interreto
Belartoj

La **belartoj** aŭ **belaj artoj** estas nocio tradicie aplikata al kampoj de la homa agado, kiun oni konsideras arto en estetika senco, do arto kiu celas ĉefe al beleco. Kontraste al tio la metiartoj, la metioj, servas al praktika celo. Ekzemple ekspoziciita tekruĉo, kiu ne funkcias estas belartaĵo, sed tekruĉo servanta kiel ujo por teo estas metiaĵo.

En klasika Eŭropo, dum la 18-a jarcento, validis la listo de ses belartoj, nome: arkitekturo, skulptarto, pentrado, muziko, gravuro kaj desegnado. Pli modernaj inventaĵoj pretendis je sekvaj lokoj en la listo: fotografio volis esti la *sepa belarto*, kino la *oka belarto*, kaj tiel plu...

Jam siatempe la listo ĉiuokaze malagnoskis multajn artojn, kiuj zorgas pri belo. Certe en orientaziaj landoj oni pli volonte enkalkulus belskribon ol gravuron. Kaj en Eŭropo mem, tiu listo silentis pri artoj rigardataj kiel duarangaj ekzemple teatro, teksarto, meblarto...

## Vidu ankaŭ 
* Arto
* Estetiko
* Nacia Altlernejo de Belartoj
* Aplikataj artoj
* Ornamaj artoj
* Historio de arto

## Bildaro 

Dosiero:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|*La Gioconda*, renesanca belartaĵo
Dosiero:Hope Diamond.jpg|Hope-diamanto

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm 
* http://www.facartes.unal.edu.co *Facultad de Attes* en Nacia Universitato de Kolombio
* http://www.unalmed.edu.co/~artes  
* http://www.uclm.es/cu/bellasartes  
* *Facultad de Arte* en Universitato de Havano]


Kategorio:Arto
Sandro Botticelli

**Sandro BOTTICELLI** (, esperantigite **Sandro Bottitĉelli**) (1444/5-1510), origine nomiĝis Alessandro di Mariano Filipepi, estis itala pentristo de Florenco dum la Renesanco.
Li estas la fama pentristo de *La Primavera* ("Printempo") kaj *Nascita di Venere* ("Naskiĝo de Venuso"), ambaŭ nun en la muzeo de Uffizi en Florenco. Li pentris en preĝejoj en Florenco kaj en la Siksta Kapelo en Romo kaj por la familio Medici, pentrinte ĉefe pri temoj kristanaj kaj mitaj. Li ne famiĝis ĝis la 19-a jarcento, nur preskaŭ tri jarcentojn post sia morto.

En *La Primavera* (1477-78), la tri virinoj, kiuj dancas kune, simbolas la tri monatojn de printempo.

La *Naskiĝo de Venuso* (1485-86) montras la unuan nudan homon en Eŭropa belarto ekde la romianoj. La virino, kiu modelis Venera-n, aperas en multaj el la pentraĵoj de Botticelli (ŝi estas en La Primavera) kaj fakte ŝi estis la bokuzino de Amerigo Vespucci, el kies nomo venas la nomo de la kontinento Ameriko. Unu el la italaj eŭro-moneroj montras detalon el La Naskiĝo de Venuso. Lia nomo, Botticelli, devenis de lia frato, Giovanni, lombardo, kiu nomiĝis *Il Botticello* (La Bareleto).

## Bildaro 

Botticelli-primavera.jpg|*Printempo* (1478)
Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|*Naskiĝo de Venuso* (1485)

## Vidu ankaŭ 
* Listo de pentristoj
* Naskiĝo de Venuso
* Primavera (pentraĵo)

## Eksteraj ligiloj 
* http://art.online.ha.cn/sutra/botticelli
* http://www.fantasy.fromc.com/art/botticelli.shtml
* http://terresdefemmes.blogs.com/mon_weblog/2005/05/sandro_botticel.html


Kategorio:Renesancaj pentristoj
Kategorio:Italaj pentristoj