open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bayeux (Francio)

**Bayeux**, prononco , proponita esperantigo *Bajozo*, fama pro la tapiŝo de Bayeux, estas komunumo en la norda parto de Francio. Ĝi situas en la departemento *Kalvadoso* kaj en la historia kaj nuna administra regiono Normandio. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

La teritorio havas komunan limon kun . 

eta|maldekstra|300px|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj

## Famuloj 
* Jean Pitard

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Calvados
* Bayeux (stacidomo)
* Katedralo de Bayeux
* Muzeo Baron Gérard
* Tapiŝo de Bayeux
* Arondismento Bayeux

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* Normandie Mémoire Espace Historique: De Gaulle à Bayeux (14 Juin 1944) 
* Turisma oficejo de Bayeux
* Urbodomo de Bayeux en Conseil-General.com
* Bayeux ĉe Bayeux intercom


Kategorio:Urboj de Francio
Kategorio:Subprefektejoj de Francio
Kategorio:Komunumoj de Calvados
Kategorio:Etapaj urboj de Tour de France
Bayeux (Brazilo)

**Bayeux** (07º07'30" S, 34º55'55" U) estas municipo de la aglomeraĵo João Pessoa, en la subŝtato Paraibo en Brazilo. 

Ĝi havas areon de 32 km² kaj 93870 loĝantojn (2005) kun loĝdenso 2833,2 loĝ/km. Ĝia horzono estas -3h GMT. En ĝi fluas la riveroj Sanhauá kaj Paroeira. Ĝi limiĝas kun la municipoj João Pessoa kaj Santa Rita, ambaŭ en la aglomeraĵo João Pessoa. 

En Bayeux estas 27,5 kvadrataj kilometroj da naturaj parkoj. Ĝia patrono estas Sankta Sebastiano.

Antaŭ 1944, **Bayeux** nomiĝis *Barreiras*, oni ŝanĝis ĝian nomon por festi la liberigon de Bayeux (Francio) en la T-Tago.

Kategorio:Municipoj de Paraibo
Vikilibroj

**Vikilibroj** (angle: ***Wikibooks***) estas vikia loko por publikigo de libroj sen kopirajto. Ĝi estas Projekto de Fondaĵo Vikimedio kaj ekzistas ankaŭ en Esperanto.

## Eksteraj ligiloj 
* Vikilibroj en Esperanto.

Libroj
Kategorio:Ciferecaj bibliotekoj
Kvirinalo

[eta|280px|Desegnaĵo de la monteto Kvirinalo de [Luigi Rossini, 1827]]
eta|280px|La sep montetoj romaj
**Kvirinalo** (, ) estas unu el la sep montetoj de Romo.

Laŭ la legendo sur la Kvirinalo ekzistis loĝejo de sabinoj, en kiu loĝis reĝo Titus Tatius post la paco inter romoj kaj sabinoj. La sabinoj konstruiĝis tie ĉi altarojn por sia dio Kvirino, kio donis al la monteto la nomon Kvirinalo.

Kategorio:Sep montetoj de Romo
Kategorio:Romio
Filipio

200px|eta|maldekstra|Urbocentro de Filipio
**Filipio** (nomita laŭ Filipo de Makedonio) estis antikva urbo kaj fortikaĵo en Makedonio, ĉe la trakalimo en la ebenon de la rivero Angites. Ĝi troviĝas je ĉirkaŭ 20 km nordokcidenete de Kavala apud la vilaĝo *Krinides*. Ĝi estis fondaĵo de Thassos (greka insulo), t.e. atena kolonio (ekde 362) kaj nomiĝis laŭ la regiono *Krenides* aŭ *Datos*. Kiam Filipo de Makedonio konkeris la urbon kaj la orminejojn en 358 a. K. oni ŝanĝis la nomon kaj pligrandigis ĝin.

Laŭ la Nova Testamento, apostolo Paŭlo fondis en Filipio la unuan kristanan komunumon en Eŭropo. Al tiu estas adresita lia Epistolo al la filipianoj.

## Eksteraj ligiloj 
* La enskribaĵoj de la urbo Filipio videblas ĉe www.philippoi.de. 

## Literaturo 
* Peter Pilhofer: Philippi, Band I: Die erste christliche Gemeinde Europas (*la unua kristana komunumo en Eŭropo*), WUNT 87, Tübingen 1995; Band II: Katalog der Inschriften von Philippi (*katalogo de la enskribaĵoj de Filipio*), WUNT 118, Tübingen 2000.

Kategorio:Grekio
Kategorio:Historio
Argileto (Romo)

**Argileto** kaj **vojo argileta** estas nomo de antikva roma kvartalo kaj vojo. La vojo trairis la multloĝatan kvartalon inter la montetoj Eskvilino kaj Viminalo de la Roma Forumo ĝis la Subura. Ĝi estas la nuna *Via Cavour*. Argileto famiĝis pro siaj librovendistoj.

Pro la monumenta pligrandigo de la Argileto sub Domiciano, kreiĝis inter la aŭgusta forumo kaj la vespaziana forumo loko por nova konstrulaborado; post kiam tamen oni murdis la imperiestron, oni finis ĝin dum la nova imperiestro Nervo kaj solene inaŭguris ĝin en 97 p.Kr. kiel nerva forumo).

Kategorio:Konstruaĵoj
Kategorio:Antikva Romo
Roma Forumo

En preskaŭ ĉiu romia urbo ekzistis forumo kiel centro de la politika, ekonomia, kultura kaj religia vivo. La plej malnova tia loko estis la **Roma Forumo**, t.e. la forumo en la urbo Romo, kiu estis spegulo de la tuta romia historio kaj centro la politika povo en la urbo Romo kaj en la tuta Romio.

## Monumentoj 
La monumentoj de la forumo estas el tri grandaj konstruaĵotipoj, kiuj servis malsamajn celojn:
* temploj kaj aliaj religiaj konstruaĵoj,
* politike utilaj konstruaĵoj,
* ekonomie gravaj konstruaĵoj.
Tamen ne eblas vere distingi la utiligon, ĉar ekzemple la Saturnotemplo utilis ankaŭ por konservi la ŝtatan trezoron aŭ por publikigado de nesekularaj informoj.

Inter la ĉefaj restaĵoj estas tiuj de la Cezara Forumo kaj la Templo de Venuso Genera.

## La Roma Forumo kaj Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el Eŭropo. Jen kiel oni prezentas la Roman Forumon kiel unu el ĉefaj mirindaĵoj de Romo:

:Ambaŭ vojaĝas plue al Roma urbo riĉlaŭra:
:-Jen l'alta Koloseo kun marmorŝtono polura,
:la Konstantena arko kaj statuego de Febo,
:nobela Panteono kaj civitana Forumo.
:Tie la Katedralo de Sankta Petro videblas
:kun la skulptaĵo fajna de l'Pietato Sidanta
:kaj freskoj surplafonaj en la Finjuĝa Kapelo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Cezara Forumo
* Imperiestraj Forumoj (Romo)
* Romia arkitekturo

## Eksteraj ligiloj 
* Roma antikva: ĉirkaŭiro de la roma forumo
* Bildoj kaj informoj pri la monumentoj
* Panoramo (QTVR fullscreen, hi-res) 

Kategorio:Romia arkitekturo
Kategorio:Forumoj en Romo
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Italio
Kategorio:Vizitindaĵoj en Romo
Meta (Italio)

'''''' estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Kampanio kaj la provinco Napolo. Fine de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sankta Maria, kromnomata "de Laŭro".

Najbaras la komunumoj Piano di Sorrento kaj Vico Equense.

## Demografia evoluo 

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:8000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:7227
  bar:1871 from:0 till:7777
  bar:1881 from:0 till:7647
  bar:1901 from:0 till:5798
  bar:1911 from:0 till:5317
  bar:1921 from:0 till:5333
  bar:1931 from:0 till:5372
  bar:1936 from:0 till:5509
  bar:1951 from:0 till:6123
  bar:1961 from:0 till:6637
  bar:1971 from:0 till:6947
  bar:1981 from:0 till:7007
  bar:1991 from:0 till:7392
  bar:2001 from:0 till:7696
PlotData=
  bar:1861 at: 7227 fontsize:S text:7.227 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 7777 fontsize:S text:7.777 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 7647 fontsize:S text:7.647 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 5798 fontsize:S text:5.798 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 5317 fontsize:S text:5.317 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 5333 fontsize:S text:5.333 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 5372 fontsize:S text:5.372 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 5509 fontsize:S text:5.509 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 6123 fontsize:S text:6.123 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 6637 fontsize:S text:6.637 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 6947 fontsize:S text:6.947 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 7007 fontsize:S text:7.007 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 7392 fontsize:S text:7.392 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 7696 fontsize:S text:7.696 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Datumoj de ISTAT

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

eta|maldekstra|350px|

Kategorio:Komunumoj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Kampanio
Kategorio:Komunumoj de Provinco Napoli
Dakio

eta | dekstra | alternative=Burebista Dacia  | Mapo ilustranta la plej grandan teritorian vastiĝon de la Dacia Regno sub la regado de Reĝo Burebista, ĉirkaŭ 50 a.K.

**Dakio** aŭ **Dakujo**, , estis eŭropa pralando kaj dum la 2-a kaj 3-a jarcento provinco de la Romia Imperio. La nomo de la pralando kaj romia provinco venis de la tie loĝantaj dakoj.

eta|maldekstra|150px|Dakio, malhelruĝe akcentita
[eta|200px|Dakio dum la jaro [-82|82 a. K.]]
Ĝi ampleksis grandparte la teritorion de la hodiaŭaj ŝtatoj Rumanio kaj Moldavio, kun iomete da teritorio de Bulgario kaj Serbio. La tuta norda duono de la provinco, limigita per la montaro karpata, najbaris al ne-romia teritorio kaj do restis dense armita lima teritorio, nur la suda duono najbaris la la provincoj Moesia Superior kaj Moesia Inferior.

La provinco instaliĝis dum la jaro 106 kaj restis ĝis la jaro 271. Post la romia konkero sub imperiestro Trajano la teritorio oficiale ricevis la nomon *Dacia*. Imperiestro Hadriano dum 118 dividis ĝin al du partoj: *Dacia superior* kaj *Dacia inferior*. Kvin jarojn pli poste li denove postulis administran dividon kaj apartigis de *Dacia superior* teritorion, kiu ricevis la nomon *Dacia Porolissensis*. Inter la jaroj 67 ĝis 169 la imperiestro Marko Aŭrelio novorganizis la regionon kaj kreis tri novajn provincojn, kiuj restis ĝis la retiriĝo de la romianoj el la regiono sub imperiestro Aŭreliano.

La antikva ĉefurbo de la dakia regno estis la urbo Sarmizegetusa. Post la romia konkero, proksimume 40 kilometrojn de la antikva dakia ĉefurbo konstruiĝis la romia setlejo *Colonia Ulpia Traiana Augusta*, kiu estis antaŭvidita kiel formala nova centro de la romia provinco, sed la fakta administra regejo de la provinco tamen restis *Sarmizegetusa*.

Kategorio:Romiaj provincoj
Kategorio:Historio de Rumanio
Kategorio:Historio de Moldavio
Kategorio:Historio de Bulgario
Kategorio:Historio de Serbio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en la 2-a jarcento a.K.
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en la 2-a jarcento
Kategorio:106
Vitralo

eta|250ra|
**Vitralo** aŭ **vitraĵo** estas kunaĵo el diverskoloraj pecoj de vitro, kunigitaj per plumbostrioj por formi desegnojn. La arto krei vitralojn ekzistas ekde la komenco de la mezepoko.

Aparta tipo de vitralo indikita de PIV estas la rozvitralo kiu foje ornamas la fasadon de katedralo.

## Famaj vitraloj 
* Fenestro de la Katedralo de Kolonjo

## Vitralistaj artistoj 
* Marc Chagall
* Charles Crodel
* John La Farge
* Gabriel Loire
* William Morris
* Robert Reid
* Carlo Roccella
* fratoj Miksa Róth kaj Manó Róth
* Louis Comfort Tiffany

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Vitralisto

## Eksteraj ligiloj 
* **Infovitrail** - Kulturo de vitralo de A ĝis Z (france)
* **Passion-vitrail** - Konferencoj kaj prezentadoj pri temoj vitro kaj vitralo (france)
* **Forum-vitrail** - Disdivido pri teknikaj, artaj kaj historiaj aferoj pri vitralo  (france)
Grafika labormedio

[250px|eta|dekstra|**Ekrankopio** de [KDE 3.5, funkciiganta la bitvaron Kontact (persona informmastrumilo) kaj Konqueror (dosier- kaj ret- umilo)]]

**Grafika labormedio** estas en komputiko, tio kio estas afiŝita per rastrumeroj ĉe komputila ekrano kaj sur kiun oni povas agi per diversaj aliraj flankaparatoj kiel klavaro, muso, voĉa diktado, ktp... Bildoj, animacioj (laŭ 2 aŭ 3 dimensioj), kaj eĉ videoj povas esti spektigataj ĉe la ekrano.

Tia hom-maŝina interfaco kontraŭas la nocion pri komandlinio, laŭ kiu la plejparto de la interagoj inter la uzanto kaj la komputilo okazas pere de klavaro, sen fajna videbligo, en terminalo aŭ en terminala fenestro laŭ teksta modo, kiel ekzemple kaze de la uzado de DOS. En la angla, GUI estas la mallongigo de Graphical User Interface, tio estas "grafika interfaco por uzantoj". Ĝi estas iel la malo de CLI (Command Line Interface), tio estas "komandlinia interfaco".

## Vidu ankaŭ 
* Grafika uzantinterfaco
* Labortablo (komputilo)
* GUI

Kategorio:Komputila grafiko
Tomboŝtono

eta|250ra|Tomboŝtono el la 17-a jarcento
**Tomboŝtonoj** estas skulptitaj, plej ofte surskribitaj ŝtontabuloj, kiuj troviĝas en tombejoj aŭ en preĝejoj. Kutime estas unu tomboŝtono por unu tombo, sed foje unu ŝtono estas aŭ por tomboj de tuta familio aŭ ankaŭ por la memoro de familianoj kiuj ne havas tombon.

## Bildaro 

Dosiero:POL Przeworsk Cmentarz2.JPG|Neo-gotika tomboŝtono
Dosiero:Efez Nagrobek.JPG|Islama tomboŝtono en tombejo de la forlasita Ilias Bey Moskeo en Mileto, Turkio
Dosiero:Macewa.jpg|Juda tomboŝtono kun hebrelingva skribaĵo kaj juda ritaĵo
Dosiero:Camp Butler National Cemetery - German POW graves 01.jpg|Tomboŝtono de germana militkaptito de Dua Mondmilito en Camp Butler Nacia Tombejo en Springfield, Usono
Dosiero:Legnica, cmentarz komunalny - 1 XI 2011 r..JPG|Legnica , municipa tombejo , fragmento de tomboŝtono
Dosiero:Frącki, cmentarz z I wojny światowej -Aw58-.JPG|Ŝtona tomboŝtono en tombejo de la Unua Mondmilito en Frącki
Dosiero:Church-john-evangelist-cemetery-kostroma.jpg|
Dosiero:GravestoneS.jpg|Malnovaj tomboŝtonoj en Kilkenny (Irlando)
Dosiero:CrossGravestone.jpg|Tomboŝtono en la formo de kelta kruco (Skotlando)
Dosiero:Khachkar-Gandzasar1.jpg|Armena tomboŝtono (ĥaĉkar), Montara Karabaĥo , malfrua 12-a jarcento
Dosiero:Еврейские надгробие в Тюмени-2.jpg|Juda tomboŝtono en Tjumeno (la mortinto estis koheno)

## Vidu ankaŭ 
* Tombofosto
* Ĥaĉkaro
* Maŭzoleo
* Sarkofago
* Steleo
* Ostejo
* Funebro

Kategorio:Tomboj
Kategorio:Tombejoj
Retablo

[eta|dekstra|320ra|[Gento (urbo)|Gento : Retablo de la mistika ŝafido far Jan van Eyck.]]
**Retablo** estas vando en kristana preĝejo malantaŭ altaro kun religiaj skulptaĵoj aŭ pentraĵoj, ofte aranĝita kiel triptiko. La etimologio de la vorto esprimas la pozicion *re*- : «malantaŭ» la altaro.

Retablo dupanela nomiĝas diptiko, tripanela triptiko kaj kun pli da paneloj poliptiko.

Laŭ Francisko Azorín **retablo** estas *Ligna aŭ ŝtona verko, ĉe la fono de altaro. La unuaj retabloj de la kristanaj temploj estis porteblaj, de la 12ª jc. konstruiĝis fiksaj.* Li indikas etimologion el la latina *retabulum*, el *retro tabularium* (malantaŭa tabularo).

## Artistoj 
* Hieronymus Bosch
* Jan van Eyck
* Benozzo di Filipuccio
* Nikolao Gerhaert
* Matthias Grünewald
* Veit Stoß

## Vidu ankaŭ 
* Altarero
* Ĉefaltaro

## Notoj 
Kategorio:Arkitekturaj eroj
Kategorio:Pentraĵoj
Kategorio:Kristanismo
Subura (Romo)

**Subura** estis en la antikvo nomo de roma urbokvartalo, kie loĝis malriĉuloj kaj kiu misfamiĝis pro tio. Tamen ankaŭ Julio Cezaro iam loĝis tie.

Laŭ la aŭgusta subdivido, Subura estis parto de la 4-a regiono de la urbo. Ĝi situis inter la montetoj Kvirinalo, Viminalo kaj Eskvilino (sur la nuntempa mapo duonvoje inter ''* kaj la Koloseo).

Ĉiujare la loĝantoj de Subura kulte batalis la 15-an de oktobro kontraŭ la loĝantoj de la  Via Sacra. Tiu batalo nomiĝis „Oktobra ĉevalo“ (*equus October'').

Kategorio:Historio
Kategorio:Antikva Romo
Sânvăsii

[eta|dekstra|300ra|[Ladislao la 1-a (Hungario), pri kiu nomiĝis ĉi tiu vilaĝo]]
**Sânvăsii** [sınvəsij] (hungare: **Nyárádszentlászló** nja:ra:dsentla:slo:) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Târgu Mureș. En 1964 oni aligis ĝin al Găleşti.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi havis 561 hungarajn loĝantojn.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-19., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Komunumoj pri Ladislao la 1-a (Hungario) en Hungara reĝlando 
Oni fondis Asocion pri Ladislao la 1-a (Hungario).

## Renomaj personoj 
* János Gyarmathy (1921 - ?) naivizma artisto.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de distrikto Mureş

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Mureș
Bernartice

**Bernartice** estas nomo por pluraj vilaĝoj en pluraj distrikto de Ĉeĥio.

*Bernartice (distrikto Benešov) - municipo situanta en distrikto Benešov
*Bernartice (distrikto Jeseník) - municipo situanta en distrikto Jeseník
*Bernartice (distrikto Písek) - kampurbo situanta en distrikto Písek
*Bernartice (distrikto Trutnov) - municipo situanta en distrikto Trutnov

… aŭ partoj de municipoj:
* Bernartice (Kolinec), ankaŭ Bernartice u Boříkov –&nbsp;parto de municipo Kolinec en distrikto Klatovy
* Bernartice (Stráž), ankaŭ Bernartice u Stráže –&nbsp;parto de municipo Stráž en distrikto Tachov
Kantalupo

dekstra|250px|eta
**Kantalupo** estas unu el du apartaj subspecioj de melono: *Cucumis melo cantalupensis* kaj *Cucumis melo reticulatus*. Ambaŭ subspecioj estas en la familio Kukurbacoj.

La fruktoj estas 15–25 cm longaj, kun flava aŭ oranĝkolora dolĉa karno. Kiel ĉiuj melonoj, ĝi kreskas plej bone en sabla grundo.

Ĝi estas nomigita pro la komunumo Cantalupo in Sabina en Italio, kie ĝi estis rikoltita por Papo Inocento la 13-a.

Kategorio:Fruktoj
Celia Cruz

**Úrsula Hilaria Celia Caridad CRUZ ALFONSO** (naskiĝis la , mortis la ) estis kuba salsa kantistino kiu plejparton de sia vivo loĝis en Usono. Ŝi estis unu el la plej sukcesaj kubaj kaj latinamerikaj kantistinoj de la 20-a jarcento, konata en granda parto de la mondo. Ŝi eldonis 22 orajn muzikalbumojn.

Kategorio:Kubaj kantistoj
Teroformigo

[eta|Hipotezaj bildoj de terecigita [Marso (planedo)|Marso]]
**Teroformigo** aŭ **terecigo** (), signifas la ŝanĝon de la klimataj kaj aliaj kondiĉoj de alia planedo tiel, ke homoj povas tie vivi.

La koncepto ofte aperas en scienc-fikcio, sed estas nur teorie diskutata, ĉar la teknikaj rimedoj nuntempaj ne sufiĉas por realigi ĝin eĉ sur niaj najbaraj planedoj Venuso kaj Marso. Tamen sciencistoj faris profundajn teoriajn esplorojn pri la temo.

## Marso 
Nunaj kondiĉoj:
* La atmosfera premo estas nur 0,75 % de la tera atmosfero, do preskaŭ neglektebla. Ĉar Marso havas tre malfortan magnetan kampon kaj malpli da maso ol Tero, la suna partikla fluo forigas atmosferajn gasojn.
* La surfacaj temperaturoj estas inter −85 °C kaj +20 °C, ĉirkaŭ 60 gradoj pli malvarmaj ol la Teraj.
* 95 % de la atmosfero konsistas el karbona dioksido (CO2), kiu estas sufoka por homoj.

Por terecigi Marson necesus jenaj ŝanĝoj:

* plialtigo de la surfaca temperaturo je ĉ. 60 K
* plialtigo de la maso, ekzemple per alporto de asteroidoj
* plialtigo de la atmosfera denso ĝis minimume triono de la tera premo
* plimultigo de oksigeno en la atmosfero; utilus ankaŭ aldono de iu inerta gaso, ekzemple nitrogeno aŭ heliumo
* akiro de flua akvo
* ŝirmo de kosmaj radioj (kion verŝajne kontentige farus plidensigita atmosfero)
* forigo de la marsa satelito Fobo, ĉar alie la atmosfero bremsus kaj faligus ĝin

## Kritiko 
La ege malpli altaj temperaturoj sur Marso rezultas el la pli granda distanco de la suno. Marso ricevas tial ege malpli da energio de la suno. Tion ni ne povas ŝanĝi. Ni havas absolute neniun ŝancon.

## Venuso 
Nunaj kondiĉoj:
* La atmosfera premo estas preskaŭ 107 Pa, do la centoblo de la tera premo.
* La surfacaj temperaturoj estas ĉ. 400 °C.
* La rotacia periodo (tago) estas tre longa (ĉ. 243 teraj tagoj).
* Maso kaj gravito estas preskaŭ identaj al la teraj.

Por terecigi Venuson necesus redukti la atmosferan premon kaj la temperaturon; ambaŭ celoj estas realigeblaj per konverto de karbona dioksido al oksigeno, per verdaj plantoj (fotosintezo). Oni proponis injekti ŝvebantajn algojn en la venusan atmosferon. Tamen restas jenaj problemoj:
* Pro la longa rotaciperiodo la temperaturdiferencoj inter tago kaj nokto estus altaj.
* Pro la varmokapacito de la ŝtona tavolo la malaltiĝo de la temperaturo estus tre malrapida.

Ĉar la atmosfera temperaturo malkreskas en la alto, ekzistas tavoloj kun temperaturoj hom-taŭgaj, sed ĝenas sulfura acido en la atmosfero.

## En scienc-fikcio 
* Stela Vojaĝo: La Sekva Generacio: unua sezono, dekoka epizodo (angle: :en:Home Soil).

Kategorio:Sciencfikcio
Kategorio:Planedoj
Kategorio:Fikciaj teknologioj
Enlightenment

**Enlightenment**, ankaŭ nomita **E**, estas fenestro-administrilo kaj grafika uzulinterfaco por la vidigosistemo *X Window*. Ĝi malsimilas el kutimaj medioj pli uzataj kiel KDE kaj Gnome pro siaj tuta parametra ebleco, komandoj kaj detala parteco. Ĝi estis pensita por uzado en ĉiaj komputilaj sistemoj, de bazaj ĝis potencaj. *Enlightenment* signifas klereco.

La projekto pliboniĝas iomete malrapide. Malstabilaj versioj estas iom oftaj kaj ne donas multajn novajn funkciojn. La ĉefa ideopensanto, Rasterman, volas ŝanĝi je Enlightenment ekde fenestro-administrilo ĝis labortabla ŝelo. La programado estis plurfoje malfruigita de grandnombraj ŝanĝoj en aranĝo de kodoj, kaj Rasterman plurfoje tute ŝanĝis la sistemon.

E17 uzas aron da bibliotekoj nomitaj *Enlightenment Foundation Libraries* (*EFL*).
Notinde tiu E17-versio uzatas en Yellow Dog Linux 5.0 por la
ludkonzolo PlayStation 3 de Sony.

## Historio 
La unuan version de *Enlightenment* publikigis Raster (Carsten Haitzler) la .

La versio 0.17, ankaŭ nomita **E17**, estas programata ekde decembro 2000 ĝis decembro 2012 kiam oni disponigis ĝin al la publiko. Dum la programado oni nomis ĝin DR17 (*Development Release 17*, evoluiga eldono 17).

Ĝi estas tute reprogramita ek de DR16 kaj oni celis ke ĝi estu plena labortabla ŝelo, uzante la novajn komponantojn EFL.

## Programistoj 
La listo de partoprenantoj en tiu projekto estas granda.

### Ĉefaj programistoj 
La ĉefaj programistoj estas:
* Carsten "Rasterman" Haitzler, ĉefprogramisto ;
* Corey "Atmos" Donohoe ;
* Ibukun "xcomp" Olumuyiwa ;
* Kim "kwo" Woelders, stabiligisto por E16 ;
* Andrew "HandyAndE" Williams.
* Hisham "CodeWarrior" Mardam Bey http://hisham.cc/

### Eksprogramistoj 
* Geoff "Mandrake" Harrison http://mandrake.net 

## Vidu ankaŭ 
* Bodhi, Elive linuksaj distribuaĵoj enhavantaj je Enlightenment.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala TTT-ejo
* Franca TTT-ejo 
* Franca TTT-ejo pri programado de E17-aplikaĵoj kaj helpa foromo 
* ELiveCD, linuksa mastruma sistemo per memrula KD kun Enlightenment
* Etosoj por Enlightenment

Kategorio:Libera programaro
Kategorio:Linukso
Kategorio:Grafikaj uzulinterfacoj
Marsa Kampo (Romo)

La **Marsa Kampo** (, *Campus*, kampo kaj *Martius*, de la dio Marso), estis pli ol 250 ha granda publika loko de la antikva Romo. Ĝi estis dediĉita al la dio de la milito Marso kaj oni uzis ĝin kiel paŝtejon por ŝafoj kaj ĉevaloj, krom se la militistoj bezonis ĝin por ekzercado. Ĝis la konstruo de la aŭrelianaj muroj la marsa kampo troviĝis ekster la urbomuroj kaj estis do logika ejo por bonvenigi eksterlandajn estrojn aŭ ambasadorojn, kiuj ne rajtis eniri la urbon. Eksterlandaj kultoj rajtis konstrui templojn tie.

## Detaloj 
Ĝi situas ebene inter la rivero Tibero kaj la montetoj Kapitolo, Kvirinalo kaj Mons Pincius. Sur ĝi ne nur faritis konventoj sed ankaŭ gimnastikaj kaj militaj ekzercoj. Sur la suda parto estis la cirko *Circus Flamninius* kaj en ties proksimeco la templo de la diino Bellona. Tie salutis la Romia senato la el militoj hejmenvenantajn strategiistojn respektive akceptis mesaĝistojn al kiuj eniro en la regionon centran de la urbo Romo ne estis permesata. Proksime estis ankaŭ *saepta*, areo ĉirkaŭbarita kie oni voĉdonis dum la *komicioj*. Tie konstruigis Pompeo la unuan teatrejon el ŝtono kiu havas transiron rektan al *curia Pompei*, la senatana kunvenejo (ĝi famiĝis danke al la tragedio *Julius Cesar* de Ŝekspiro). Norde de ĝi estis la Panteono de Romo konstruita fare de la batalestro Marcus Vipsanius Agrippa. Plej norde situas maŭzoleo de la familianoj de Aŭgusto Cezaro.

## Vidu ankaŭ 
* *Ara Pacis*
* *Pedion tou Areos*

## Literaturo 
Wohlrab, Martin: *Die altklassischen Realien im Gymnasium*, 8-a eldono, eldonejo B.G. Teubner, Leipzig/Berlin 1911, p. 94-95

## Eksteraj ligiloj 
* Artikolo pri Marsa Kampo en la leksiko de Platner/Ashby
* La *Iseum Campense* sur la roma marsa kampo 

Kategorio:Historio
Statuo

[dekstra|eta|200ra|Reĝa kapo (statuo sur la monto [Nemrut)]]
**Statuo** estas tutreliefa artaĵo el fortika materio. Ĝi povas esti mezgranda aŭ tre granda (kiel ekzemple la statuo de Libereco en Novjorko, kiu atingas 93 m de la piedestalo al pinto de la torĉo; la statuo mem altas 46 m). Temas pli ofte de skulptaĵo (ligna, ŝtona, ...) aŭ de fandaĵo el metalo.

La plej alta statuo estas la statuo de la unueco kun alto de 182 m (+58 m-a bazo, do sume 240 m) en Guĝarato, Barato.

Laŭ Francisko Azorín **statuo** estas *Figuro el ŝtono, metalo, ligno, gipso, k. c., prezentanta homon aŭ beston.* Li indikas etimologion el la latina *estatua*, el *statuere* (starigi).

## Famaj statuoj 
* Koloso de Rodiso
* Statuo de Libereco
* Statuo de Sankta Petro
* *Hermannsdenkmal*

## Statutipoj 
* Akrolito
* Busto
* Surĉevala statuo
* Torso

## Notoj
Ligamento

[eta|Ligamentoj de la [maleolo]]
**Ligamento** (latine *Ligamentum*, plurale *Ligamenta*) laŭ anatomio estas ligilo el fibreca konektiva histo, kuntenanta la partojn de la skeleto de la animala respektive homa korpo.

La ligamentoj ebligas movojn de la ligataj skeletaj ostoj, tamen ne tiom ampleksajn movojn kiel artiko, sed nur movojn ene de saĝaj limigoj. Ligamentoj principe ligas ostojn kun ostoj, dum tendenoj ligas ostojn kun muskoloj. Baze, ligamentoj konsistas el la proteino kolageno.

Se ligamentoj streĉiĝas pli ol nature antaŭplanite, ili perdas sian funkcion pro trolongiĝo aŭ ŝiriĝo.

En la lingvaĵo de biologio ankaŭ la konekto de ambaŭ ŝelopartoj de la konkoj nomiĝas ligamento.

## Vidu ankaŭ 
* John Struthers
* Streĉvundo

Kategorio:Skeleta sistemo
Suro (muskolo)

eta|Homaj suroj
eta|250ra|dekstra|la dukapa sura muskolo, latine *musculus gastrocnemius*

La **suro** () estas muskola elstaraĵo ĉe la malantaŭa parto de la kruro kaj sub la genukavo aŭ poplito.

Ĝin formas grandparte la dukapa sura muskolo (latine *Musculus gastrocnemius*), kune kun la solea muskolo (latine *Musculus soleus*), kiu havas sian nomon pro sia formo iom simila al la fiŝo soleo). Ili kunlaboras sinergie, kaŭzante samajn movojn, kaj tial ankaŭ komune nomiĝas "trikapa sura muskolo" (latine *Musculus triceps surae*).

La komuna tendeno de ambaŭ muskoloj, la tendeno kalkanea (aŭ tendeno de Aĥilo), estas fiksita je la malantaŭo de la piedo (la kalkaneo) kaj eltenas tiron de pli ol unu tuno.

Kategorio:Anatomio
Kopio

Pri komunikado, **kopio** estas nova aĵo, kopie farita, imita de originalo. Povas aludi ankaŭ al ekzemplero (ekzemple de filmo) aŭ imitaĵo.

Historie oni faris kopiojn per mana skribado en la Mezepoko de libroj, kio kontribuis al disvastigo de sciaro. Unu el ĉefaj trajtoj per kio oni markas Renesancon estas la disvastigo en Eŭropo de la presarto, kio konsistis el eblo fari kopiojn de libroj per maŝino, kio multobligis la kapablon disvastigi kaj sciaron kaj beletron. Diversaj teknikoj pliampleksigis la gamon fari kopiojn de bildoj, fotoj, dokumentoj ktp, ĝis la aktualo.

Pli ĝenerale, laŭ Francisko Azorín **kopio** estas *Reprodukto de verko.* Li indikas etimologion el la latina *cancelli* (krado). Kaj li aldonas la terminojn *kopii*, por fari kopion, *blua kopio*, *fotokopio*, *trakopio*, *perpikakopio*, *hektografa kopio*, *feroprusata kopio*.

Laŭ sia dua signifo en NPIV, **kopio** estas reprodukto de (iu ajn) belarta verko kaj distingeblas de **duplikato**, kiu estas (nur) dua ekzemplero de dokumento kaj de
**repliko**, kiu estas (laŭ sia tria signifo) duplikato (reprodukto), kiun artisto mem faras pri unu sia verko.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Aŭtorrajto
* Faksimilo
* Kopirajto
* Klono
* Plagiato
* Presarto
* Rajtocedo
* Sekurkopio

## Eksteraj ligiloj 
* Nefotografaj kopiteknikoj  

Kategorio:Dokumentoj
Kategorio:Eldonado
Kategorio:Komunikado
Tendeno

**Tendeno** (latine *tendo*, plurale *tendines*) estas la kontrahebla parto de muskolo, per kiu tiu muskolo estas ligita al osto.

Tendenoj povas esti relative mallongaj, sed ankaŭ - kompare al la grandeco de la koresponda muskolo - surprize longaj: Ekzemplo pri tre longaj tendenoj estas la longaj fingromuskoloj. Por ne nenecese dikigi la fingrojn aŭ la manon, tiuj dek muskoloj mem havas sian lokon en la brako inter manartiko kaj kubuto, dum tendenoj ligas tiujn muskolojn kun la plej foraj ostoj de ĉiuj dek fingroj. Kiel ankaŭ ligamentoj, tendenoj konsistas el fibreca konektiva histo, plejparte el la proteino kolageno.

[maldekstre|eta|[Aĥila tendeno]]
La plej forta tendeno de la homa korpo estas la tendeno kalkanea (aŭ tendeno de Aĥilo). Ĝi apartenas al la trikapa sura muskolo (latine *musculus triceps surae*), kiu eltenas tiron de pli ol unu tuno.

Kategorio:Besta anatomio
Vertebraro

eta|Regionoj de vertebraro ĉe bestoj.
eta|La homa vertebraro

La **vertebraro** (latine *Columna vertebralis*), ankaŭ nomata **spino**, estas la skeleta elemento de la vertebruloj (do ankaŭ de la homoj), kiu ligas la gambojn, brakojn plus la kapon, kaj portas la plejparton de la korpa pezo.

Ĉe la diversaj specioj de bestoj la nombroj de vertebroj varias: ekzemple la nigra cigno havas 31 kolajn vertebrojn, kvankam la ĝirafo, kun kolo eksterordinare longa, havas nur la 7 kolajn vertebrojn kutimajn ĉe preskaŭ ĉiuj mamuloj kvankam ĉe ĝirafo tiuj unuopaj vertebroj aparte longas.

## La partoj de la vertebraro de homo 
Ĉe la homo la vertebraro, konsistas el 33 ĝis 34 vertebroj kaj - inter ili - la intervertebraj diskoj. Tiuj strukturoj stabiliziĝas per ligamentoj kaj la etaj vertebraj artikoj.

La vertebroj de homo dividiĝas al 7 kolaj aŭ nukaj, 12 torakaj, 5 lumbaj, 5 sakraj kaj 4-5 kokcigaj. Responde al tio, ankaŭ la diversaj partoj de la vertebraro (de supre suben) nomiĝas kola vertebraro, toraka vertebraro kaj lumba vertebraro. Tiu sistemigo validas por ĉiuj mamuloj ... de muso ĝis ĝirafo. La vertebroj sakraj kaj kokcigaj estas kunkreskintaj kaj tial ofte nomiĝas "falsaj vertebroj".

eta|maldekstra|100ra|Vertebraro de la homo 

### Kolvertebraro 
 kun 7 vertebroj, el kiuj C1 ("atlaso"), C2 ("akso") kaj C7 elstaras. C1 kaj C2 konsistigas la kapturnigan artikaron.

### Toraka vertebraro 
### Lumba vertebraro 
### Sakra vertebraro 
### Kokciga vertebraro 
## Malfermita spino 
La **malfermita spino**, latine *spina bifida*, estas denaska nenormalaĵo, kiun igas malperfekta fermado de neurala tubo, iuj torakaj vertebroj ne povas ĉirkaŭigi la spinon, sed ili restas malfermite. Se la aperturo estas sufiĉe granda, la spino igas eksteren. La spino povas havi kruston kun likvaĵo. Aliaj anomalioj estas la anankefaleco, kiu signifikas, ke la cerbo aŭ iaj de ĝiaj partoj malestas; kaj la hernio de cefalo, alie *encephalocele*.

## Vidu ankaŭ 
* spino
* vertebro


Kategorio:Skeleta sistemo
Tito Puente

**Ernesto Antonio Puente Jr.**, plej multe konata kiel **Tito Puente** (naskiĝis la 20-an de aprilo 1923 en Novjorko kaj mortis la 31-an de majo 2000 samloko) estis tre influanta latinamerika ĵaza kaj mamba muzikisto. Li estas fama pro siaj dancecaj komponaĵoj, kiuj daŭrigis lian karieron dum ĉirkaŭ kvindek jaroj.

En 1992, li partoprenis la filmon *Los reyes del mambo cantan canciones de amor* ("La reĝoj de mambo kantas amo-kantaĵojn") kun Celia Cruz.

Puente, Tito
Puente, Tito
Spino (fiziko)

[eta|300ra|Arta reprezento de du objektoj, kun spino 5/2 ([fermiono) kaj 2 (bosono), respektive.]]
En kvantuma fiziko **spino** estas fundamenta kvantuma nombro indikanta la transformadan karakteron laŭ rotacio de speco de partiklo. Normale, spino estas nenegativa entjero aŭ duonentjero, t.e., nenegativa entjero plus duono. Spino povas ankaŭ esti pensata kiel la propra angula movokvanto de partiklo nerilata al movo (kiel **spinmomanto**); partiklo kun spino s havas propra angula movokvanto s\hbar, kie \hbar estas la reduktita konstanto de Planck.

La spino de ia partiklo estas rilatita al sia statistiko: normale, partiklo kun entjera spino estas bosono kaj sekvas statistiko de Bose-Einstein; partiklo kun duonentjera spino estas fermiono kaj sekvas statistiko de Fermi-Dirac.

## Operatoro de spino 
Laŭ kvantuma mekaniko, kvantumaj nombroj (kaj pli ĝenerale tutaj observeblaj kvantoj) estas difinita de kaj asociata al sinadjunktaj operatoroj. La **operatoroj de spino** S_x,S_y,S_z sekvas la jenajn rilatojn:
:[S_i, S_j] = \mathrm i\epsilon_{ijk} S_k
kie \epsilon_{ijk} estas la simbolo de Levi-Civita. Oni povas pruvi el tiu rilatoj ke la ajgenvektoroj samtempe de S^2=S_x^2+S_y^2+S_z^2 kaj S_z devas esti |s,m\rangle=s(s+1)|s,m\rangle kun ajgenoj
:S^2 |s,m\rangle = s(s + 1) |s,m\rangle
:S_z |s,m\rangle = m |s,m\rangle.
La parametroj s kaj m estas aŭ entjero aŭ duonentjero. La parametro s estas nomita **(tuta) spinon**, dume la alia parametro m estas nomita la '''*z*-projekcion de spino'''. Konkrete, la operatoroj povas esti reprezentitaj kiel tri (2s+1)\times(2s+1) sinadjunktaj matricoj. Por s=1/2, la matricoj estas la matricoj de Pauli
:
\sigma_x =
\begin{pmatrix}
0 & 1\\
1 & 0
\end{pmatrix}, \sigma_y =
\begin{pmatrix}
0 & -\mathrm i\\
\mathrm i & 0
\end{pmatrix}, 
\sigma_z =
\begin{pmatrix}
1 & 0\\
0 & -1
\end{pmatrix}
.
Sekvas ke ondfunkcio \psi(\mathbf x,m) de kvantuma partiklo kun spino s estas difinita ne sole sur fizika spaco, sed sur ambaŭ spaco kaj parametro m\in\{-s,-s+1,-s+2,\dots,s-1,s\}.

La orbita angula movokvanto ankaŭ sekvas la komutkrampajn rilatojn. Tamen, la ajgenvektoroj de orbita angula movokvanto estas funkcioj sur sfero (specife, sferaj harmonikoj), dum la ajgenvektoroj de spino ne estas funkcioj. Por orbita angula movokvanto, ĉar ĝi estas kontinue difinita sur sfero, m kaj s devas esti entjeroj; sed por spino, duonentjeroj estas ankaŭ permesitaj. Pli precize, la operatoroj de orbita angula movokvanto agas sur spaco de funkcioj; la operatoroj de spino agas sur spaco izomorfia al \mathbb C^{2s+1}.

## Vidu ankaŭ 
* Angula movokvanto
* Partikla fiziko

## Referencoj 
----

Kategorio:Fizika kvanto
Kategorio:Kvantuma kampa teorio
Alena porfirio

La **Alena porfirio** (laŭ la latinlingva scienca nomo*Porphyrio alleni*, kaj ankaŭ *Malgranda porfirio*) estas eta akvobirdo de la familio de Raledoj kaj ordo de Gruoformaj.

La birdoj de la tuta genro *Porphyrio* estas grandaj -kiel kokoj- raloj kiuj havas purpuron kiel ĝenerala koloro. Tio aperas en kaj nacilingvaj kaj en scienca nomoj.

Ties reprodukta medio estas marĉoj kaj lagoj en sub-Sahara Afriko, escepte la golfo de Gvineo. Ili konstruas flosantan neston en marĉoj aŭ malsekaj lokoj, kie la ino demetas 2-5 ovojn. Tiu specio estas parte migrantaj laŭ sezonaj translokiĝoj. Tamen kaj paradokse tiu ŝajne malforta fluganta birdo atingis kiel vaganta almenaŭ dufoje Brition kaj iam aliajn eŭropajn landojn.

Ili estas laŭ grando simila al la ununura raledo tiom malgranda, tio estas la Akvoralo. La Alena porfirio havas mallongan ruĝan bekon, verdecan dorson kaj purpurajn subajn partojn. Ili havas ruĝajn krurojn kun longaj fingroj, mallongan blankan voston kun malhela centra suba strio. Virplenkreskuloj havas bluan fruntan ŝildon, kio en la ino estas verda. Junuloj estas sablobrunaj kun flaveca subvosto. La idoj estas nigraj kiel tiuj de aliaj raloj. 

La Alena porfirio plukas per beko en koto, aŭ malhela akvo kaj ankaŭ prenas manĝon per vido. Ili manĝas ĉefe  insektojn kaj akvajn bestetojn. Ili movas la kapon dum naĝado. 

La Alenaj porfirioj estas tre silentemaj kaj timidaj dum reproduktado, kaŝitaj en la densaj marĉaj junkejoj, kie pli facile estas aŭdataj ol vidataj. Poste ili estas pli bruemaj per akra vokvoĉo *pruk*. Ili estas pli videblaj dum migrado aŭ vintrumado. 

La Alena porfirio havas tiun sciencan nomon omaĝe al brita ŝipoficiro William Allen (1770-1843).

## Referencoj
* 

 
Kategorio:Raledoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Olesj Honĉar

eta|dekstra|Omaĝa monero kun Honĉar
**Honĉar, Olesj** ukraine Олесь Гончар (1918—1995) estis fama ukraina sovetia verkisto, literatura kritikisto, akademiano. Finis kolegion pri ĵurnalismo kaj antaŭ la II Mondmilito komencis studojn en Ĥarkiva Universitato. Batalis sur la militkampoj de Ukrainio, Slovakio, Aŭstrio. Post la milito diplomiĝis pri literaturo en Dnipro Universitato.

Komencis verki antaŭ la milito. Inter 1959-1971 li estris en Sovetia verkista asocio. Li estis unu el la fondintoj de la Ukraina Fondumo por Kulturo.

## Verkaro 
En 1968 li aperigis romanon *La Katedralo*, kiu ricevis negativan taksadon en Sovetio. Li ankaŭ verkis multajn novelojn, romanojn, literatur-kritikajn esplorojn. Liaj verkoj estis tradukitaj en 67 lingvojn.

### Libro "La katedralo" 
En 1968, li publikigis La Katedralon (ukraine: Собор, Sobor), romano kiu temas pri malnova katedralo en ukraina vilaĝo. Kvankam historia monumento, la konstruaĵo estis forlasita kaj forgesita de la aŭtoritatoj. Ili eĉ pripensis ĝian malkonstruon, kiun kontraŭas la plej multaj el la roluloj en la romano. Per ĉi tiu fakto, Hontchar kritikas la detruon de historia heredaĵo, precipe religia, kiu kaŭzas la forviŝadon de ukraina nacia memoro. Li pritraktas aliajn temojn, se ne tabuajn, almenaŭ nebonvenajn en la sovetia literaturo:

— la bedaŭrinda ekologia situacio kaŭzita de industriaj ruboj;

— la karierismo kaj trudemo de oficialuloj;

— la anarkiisma gerilo de Nestor Maĥno, demonigita de la Komunista Partio de Sovetunio

— korupto en ŝtataj restoracioj

Iuj temoj estas nur alude pritraktitaj. Ekzemple, Hontchar priskribas rusan soldaton kiu loĝas en Ukrainio kaj kiu volas lerni la ukrainan lingvon sen ke li sukcesas regi ĝin. Tiel, li faras malrektan aludon al la lingva sensekureco de ukrainaj parolantoj, kiuj vidis sian lingvon retiriĝi. La romano ne estis malpermesita, sed ĝia publikigo kaj distribuo estis limigitaj. Koncerne la aŭtoron, li estis la objekto de kampanjo de kalumnio reĝisorita de la ŝtato.

### Aperis en Esperanto 
Ĉapitron de lia romano *La Standardportistoj* por Ukraina Antologio esperantigis Volodimir Pacjurko.

## Vidu ankaŭ 
* Ukraina Soveta Socialisma Respubliko
* Lesja Ukrajinka

Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro
Kategorio:Herooj de Ukrainio
Kategorio:Ukrainaj verkistoj
Kategorio:Sovetiaj publicistoj
Kategorio:Sovetiaj verkistoj
Kategorio:Sovetiaj komunistoj
Kategorio:Sovetiaj militistoj de la Dua Mondmilito
Ĥarkiva Universitato

eta|Emblemo de la universitato
La **Ĥarkiva Nacia Universitato nome de Vasil Karazin** () estas laŭ la aĝo la dua publika universitato en Ukrainio. Ĝi estas fondita en 1804.

## Pli fruaj nomoj 
* Ĥarkova Imperiestra Universitato - "Харьковский императорский университет" (ruse), 1805—1917
* Libera Akademio de Teoriaj Sciencoj - "Вільна академія теоретичних знань" (ukraine), 1920—1921
* Ĥarkiva Instituto de Ĝenerala Edukado - "Харківський інститут народної освіти", 1921—1932
* Ĥarkiva Ŝtata Universitato - "Харківський державний університет імені О. М. Горького", 1932—1998

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝo de la altlernejo (ukraine kaj angle) 
* Biografioj de la rektoroj (ukraine) (1805—2004)

Kategorio:Universitatoj en Ukrainio
Kategorio:Konstruaĵoj en Ĥarkivo
Kategorio:Lernejoj fonditaj en 1800-1809
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1804
Yan Levasseur

**Yan LEVASSEUR** (ankaŭ Esperante Jano LEVASOR) estas esperantisto el Montrealo, Kanado.

Jano naskiĝis en Halifakso, en la kanada provinco Nov-Skotio, dum la jaro 1981. Lia patro estis kanada armea maristo kaj multe vojaĝis el unu oceano al alia. Jano havas du gefratojn kaj studis ĝis post la gimnazia (CEGEP) nivelo en Sherbrooke, en la provinco Kebekio. Sekve Jano eliris el la familia hejmo por loĝi en Montrealo. Tie li studis inĝenierarton kaj ekhavis diplomon en fino de majo 2005. Li poste mastriĝis: lia projekto temis pri aŭtomata rekonado de diversaĵoj (li ĉefe laboras kun naturaĵoj) en bildoj, uzante nociojn de artefarita intelekto.

Jano estas multlingva parolanto (lia nasklingvo estas la franca, kaj li regas la anglan, hispanan, kaj Esperantan. Li estas amatora lingvisto, studas diversajn naciajn kaj konstruitajn lingvojn. Li ankaŭ fondis senprofitan neregistaran organizaĵon. Ĝi nomiĝas La Teresto kaj situas en Montrealo, Kanado. La agadoj de La Teresto temas pri naturmedio, komunumaj kamparaj kaj ekologiaj projektoj, saneco, interhelpado, disvastigo de diversaj kulturoj kaj de la internacia lingvo Esperanto.  Dum 2006 kaj 2007, Jano estraranis ĉe la Esperanto-Societo Kebekia (ESK).

Kategorio:Kanadaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1981
Esperanto sem mestre

***Esperanto sem mestre*** (portugale, "Esperanto sen majstro" aŭ pli ekzakte "Esperanto sen instruisto") estas lernolibro verkita en 1937 (1-a eldono en 1938) de Francisco Valdomiro Lorenz (1872-1957) kaj post la 5-a eldono ricevis diversajn kunlaborojn de la akademiano D-ro Porto Carreiro Neto (1895-1964). Poste ĝin eldonis Brazila Spiritisma Federacio. La libro enhavas 20 lecionojn, kun ekzercoj pri gramatiko, tradukado kaj konversacio kaj ties respondlistojn. Krome, ĝi ankaŭ enhavas vortaretojn pri portugallingvo-esperanto/esperanto-portugallingvo kaj enhavas laŭvortan indekson. Tiu ĉi libro estas unu el la plej gravaj brazilaj Esperanto-lernolibroj kaj uzata en aliaj portugallingvaj landoj. Estas nuntempe ĝia 9-a eldono (de septembro de 1996).

## Libropriskribo 
## Librenhavo 
Sekvas la librenhavo de la freŝdataj eldonoj:

## Eksteraj ligiloj 
* Brazila Spiritisma Federacio (Portugallingve)
* Brazila Esperanto-Ligo (Esperante kaj portugallingve)
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience : entajpu la vortojn "esperanto sem mestre".
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio

Kategorio:Esperanto-lernolibroj
Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1938
Kategorio:Libroj aperintaj en 1996
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Bohdan-Ihor Antoniĉ

**Antoniĉ, Bohdan-Ihor** ukraine **Богдан Ігор Антонич** (1909-1937, Lvivo) estis verkisto, poeto. Kiel gimnaziano li verkis en la pola. Estinte studento de Lviva Universitato li ekverkis ukraine. Lia liriko estas plejparte filozofia kun religiaj (li estis filo de pastro) kaj kosmaj motivoj, resonado de lemka folkloro kun simboloj de paganismo. Provis sin en dramverkado, verkis tekston al opero Oleksa Dovbuŝ. Redaktis literaturajn revuojn *Daĵboh* kaj *Karby*. Li ankaŭ pentris, ludis violonon, komponis muzikon. Tradukis poemojn de Rainer Maria Rilke.

## Antoniĉ en Esperanto 
La unuaj esperantigoj aperis en 1969 en la bulteno *Tra Soveta Ukrainio*: tri poeziaĵojn tradukis Aleksandr Logvin. Ukraina verkisto kaj esperantisto Serhij Plaĉinda tradukis *"Parafrazo"-*n (Literatura Skatolo, 1967). Pli ol dek poemojn, plejparte el poemaroj *Tri Ringoj* kaj *Libroj de Leono*, esperantigis Kris Long (ili aperis en Fonto, 103) kaj Gennadij Turkov (La Kancerkliniko, 119, 2006). Du poemojn por Ukraina Stelo tradukis Volodimir Pacjurko.

## Vidu ankaŭ 
* Verda Evangelio

Antoniĉ,Bohdan-Ihor
Kategorio:Ukrainlingvaj poetoj
Plaiuri (Strungari)

**Plaiuri** [plajurj] () estas vilaĝo en Rumanio administre apartenanta al Pianu de Sus.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de distrikto
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Lago de Otmuchów

eta|300px|la lago de Otmuchów
La **Lago de Otmuchów** aŭ esperantigite *Otmuĥova lago* (pole *Jezioro Otmuchowskie*) estas grandega akvobaraĵo, situanta proksimume 6&nbsp;km norde de la ĉeĥa vilaĝo Bernartice. Ĝi estiĝis en la jaroj 1926 - 1932 per barigo de rivero Nysa Klodzka. Rilate al ebenaĵa karaktero de la ĉirkaŭaĵo devis esti konstruita grandega, multajn kilometrojn longa ŝirma digo. La estiĝinta lago havas areon proksimume 2000 hektaroj. La lago ricevis sian nomon laŭ bela malnovepoka urbo Otmuchów, kiu situas sur ties orienta bordo. Komune kun najbara lago Jezioro Nyskie ĝi estas ideala celo por somera refreŝigado. Apud la lago estas kelke da kampadejoj, multaj restoracioj kaj fritejoj de fiŝoj, pruntedonejoj de ŝipetoj kaj centrejo de akvaj sportoj.

Kategorio:Akvobaraĵoj
Otmuchów
Luhanka

**Luhanka** estas komunumo en la provinco Meza Finnlando de Finnlando. Ĝis la jaro 2009 ĝi ankaŭ apartenis al la tiutempa gubernio Okcidenta Finnlando. La areo de Luhanka estas 313,34 km², el kiu 98,31 km² estas akvo. La komunumo havas ĉ. 900 loĝantojn. Luhanka situas sur la orienta bordo de lago Päijänne. Luhanka fariĝis sendependa komunumo en 1864. En la blazono de Luhanka aperas melo. El la komunumoj de Finnlando ekster Alando Luhanka estas la plej bona pri sia loĝantaro kaj la nura, kiu havas neniun setlejon laŭ la normala nordlanda difino.

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo

Kategorio:Komunumoj de Meza Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando
Geogel

**Geogel** [ĝoĝel] (hungare: **Kisgyógypatak**) estas vilaĝo en Rumanio nordokcidente de Alba Iulia. En 1910 ĝi havis 819 loĝantojn (rumanoj); en 1992 374 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1770. Ĝis 1919 apartenis al Hungario, (Alsó-Fehér vármegye). Administre ĝi apartenas al Ponor.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Päijänne

**Päijänne** - prononco finne laŭ sistemo IFA [) - estas la dua aŭ tria plej granda lago en Finnlando.

Ĉe la norda fino de Päijänne situas Jyväskylä, la ĉefurbo de la provinco Meza Finnlando. Norde de la lago, kanalo kondutas al la lago Leppävesi kaj el ĝi laŭ Vatianjärvi al Keitee. Sude de la lago, kanalo kondukas al la lago Vesijärvi kaj ebligas al ŝipoj atingi la urbon Lahti en la provinco Päijät-Häme (*Päijänne-Tavastio*); norde estas konekto al la lago Jyväsjärvi. La maran kontakton oni multe planis, sed ĝis nun tio ne realis. La areo de la lago estas 1080 km² kaj ĝi estas 119 kilometrojn longa. La plej profunda loko (95,3 m) de Finnlandaj lagoj situas en norda parto de Päijänne. La meza profundeco estas 16,2 m. Päijänne havas 1886 insulojn. La plej grandaj insuloj estas Virmailansaari, Judinsalo, Salonsaari, Haukkasalo, Muuratsalo, Onkisalo, Edessalo, Mustassalo, Taivassalo kaj Vuoritsalo. Aliaj gravaj insuloj estas Kumina, Säynätsalo, Kaakkosaari, Iso-Poro kaj Iso-Lehtisaari. La surfaco de la lago 78,2 estas metrojn super la marnivelo. Päijänne elfluas en Finnan golfon.

Mallongan tempon Päijänne, same kiel multaj aliaj grandaj lagoj de Finnlando, havis multe malpuran akvon, ĉar urboj metis ne-purigitan akvon al lagoj, sed akvopurigejoj peris, ke nun la akvo estas denove vere pura. La akvo en suda Lago Päijänne estas plejparte pura denove kaj tute trinkebla (oni ne devas plu eĉ kuiri). En la norda parto de la lago proksime de Jyväskylä, la akvo ne estas tuj tute trinkebla, sed se oni unue kuiras la akvon, oni povas trinki akvon de Päijänne ankaŭ en en la norda parto de la lago kaj la akvokvalito ankoraŭ pliboniĝas.

La loĝantoj en kaj ĉirkaŭ Helsinko, la ĉefurbo de Finnlando, ricevas sian akvon el Päijänne tra 120-kilometra enroka Päijänne tunelo. La akvon oni ne vere forte purigas, kaj tamen ĝi estas bona. Kiam la entrepreno *Helsingin vesi Oy*, kiu zorgas pri akvoricevo en Helsinko, komencis vendi akvon de Päijänne al Saŭdiarabio, tio peris koleron en Meza Finnlando. Aliflanke iuj akcentis, ke tiu vendado estas bona reklamo por la finnlanda akvo. Laŭ decido la firmao rajtas vendi eksterlanden akvon de Päijänne, se ĝi ne superigas la regulon pri tio, kiom da akvo ĝi rajtas preni el Päijänne.

La asteroido 1535 Päijänne estas nomita laŭ la lago.

Apud la bordoj de la suda parto de la lago situas la Nacia Parko de Päijänne.

## Komunumoj, al kio apartenas areo de la lago (el nordo al sudo) 
* Jyväskylä
* Muurame
* Toivakka
* Joutsa
* Luhanka
* Jämsä
* Kuhmoinen
* Padasjoki
* Sysmä
* Asikkala

Eksaj komunumoj:

* Kampara komunumo de Jyväskylä
* Säynätsalo
* Korpilahti
* Leivonmäki

## Vidu ankaŭ 
*Grandlago de interna Finnlando.

## Referencoj 
Kategorio:Lagoj en Finnlando
Kategorio:Lagoj en Jyväskylä
Kategorio:Muurame