open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philipp Lenard

**Philipp LENARD**, , laŭ hungarlingve kutima nomordo **Lénárd Fülöp** estis hungarlandana-germana fizikisto, pedagogo, membro korespondanta de Hungara Scienca Akademio (1897).

Philipp Lenard http://www.mek.iif.hu/porta/szint/egyeb/lexikon/eletrajz/html/ABC09006/09364.htm naskiĝis la  1862 en Pressburg (nuntempa Bratislavo en Slovakio). Li mortis la  1947 en Lauda-Königshofen (en Messelhausen).

## Biografio 
Philipp Lenard apartenis al la germana minoritato en Hungara reĝlando. Li frekventis universitatojn en Vieno, Budapeŝto, Heidelberg kaj Berlino. En 1886 li doktoriĝis en Heidelberg. Pro invito de Loránd Eötvös li laboris en universitato de Budapeŝto, sed ekde 1887 li instruis en Heidelberg. Baldaŭe li instruis ekzemple en Bonn kaj Kiel. Li okupiĝis precipe pri atomoj kaj katodaj tuboj. Dum periodo de Germana Regno li ankaŭ politike aktivadis kiel fidelulo de nazioj. Li ricevis la Nobel-premion pri fiziko en 1905.

## Verkaro (elekto) 
* *Über des Verhalten von Kathodenstrahlen* (1899)
* *Über Kathodenstrahlen* (1906)
* *Über Relativitätsprinzip, Aether, Gravitation* (1918)
* *Quantitatives über Kathodenstrahlen* (1925)

## Fontoj 
* hungarlingva biografio kun foto

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj fizikistoj
Kategorio:Germanaj fizikistoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Eksterleĝulo

**Eksterleĝulo** estas homo kiu rompis la leĝon kaj ne plu ĝuas ties protekton kaj garantiojn. La koncepto estas precipe historia, kaj povas signifi homon oficiale kondamnitan al senprotekta eksterleĝeco kaj kiun oni rajtis eĉ mortigi sen puno, aŭ, pli vaste, ke homo mem elektis vivi ekster la socio kaj malobservi ties leĝojn kaj aliajn normojn.

La plej frua legenda eksterleĝulo estis Robin Hood, verŝajne Robert, Earl of Huntingdon (1160 - 1247). La plej konataj usonaj eksterleĝuloj estis Jesse James (1847 - 1882), Billy the Kid (1859 - 1881), Butch Cassidy kaj Sundance Kid, same kiel Bonnie kaj Clyde. 

La aŭstralia krimulo Edward "Ned" Kelly (1854 - 1880) sukcese kontraŭstaris en 1880 kiel la Fera Eksterleĝulo (*The Iron Outlaw*) la pafadojn de la policistoj, ĉar li estis ekipita, remburita per plugila ŝtalo. Sur germana areo, fifamis Johannes Bückler (1777 - 1803).  Carmine "Donatello" Crocco (1830 - 1905) rabis ĉe suda Italio dum la epoko de la unuiĝo de Italio, kio sufiĉas por ricevi la alnomon "Napoleono de la banditoj".

Kelkaj eksterleĝuloj inspiris/inspiras filmigon, eternigon, aventurigon de ties vivoj.

## Vidu ankaŭ
* Pasos Largos
* Popola heroo
* Sierra Morena
Itanium

**Itanium** estas familio de procesoroj far firmao Intel. La procesoroj estas uzataj en serviloj kaj komputilegoj. **Itanium** estas projektita laŭ VLIW-arkitekturo IA64. La procesoroj bezonas uzon de speciala programaro nekongrua al x86. La procesoroj havas staplojn L1, L2 kaj L3.

Itanium.png|Itanium-procesoro
Itanium architecture.svg|Arkitekturo de Intel Itanium
Itanium.jpg|Itanium-emblemo
Itanium2.PNG|

## Vidu ankaŭ 
* IA-32

Kategorio:Intel-procesoroj
PCI-Express

**PCI-Express** - estas buso normigata far PCI-SIG. La buso antaŭ normigo titoliĝis **3GIO**. La buso ne estas kongrua al buso PCI. **PCI-Express** estas seria buso komutata laŭ arkitekturo *punkto-punkto*. La buso estas tre varibla, ĉar por transdono de datumoj eblas uzi 1, 2, 4, 8, 16 kaj 32 liniojn.

## Teknika priskribo de buso **PCI-Express 32-bit** 
* frekvenco: 250 MHz;
* traifiko:1,6 GB ds;
* 32-bita;
* 32 liniojn;

Dosiero:PCI-Express-Bus.jpg|
Dosiero:PCI-Express-Bus-1-lane.jpg|
Dosiero:Gigabyte GV-NX62TC256D8 Rev 1.0.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* ISA
* AGP

Kategorio:Busoj
PCI-SIG

**PCI-SIG** estas internacia grupo prilaborata kaj normigata buson PCI.

## busoj prilaboritaj fare de **PCI-SIG** 
* PCI-X
* PCI-Express

Kategorio:Busoj
PCI-X

**PCI-X** - familio de busoj normigataj far PCI-SIG. La buso estas 64-bita paralela kaj reen kongrua al PCI.

## Versioj de buso **PCI-X** 
### PCI-X 1.0 
* frekvenco: 133&nbsp;MHz;
* trafikpovo: ĝis 1,06 GB.

### PCI-X 2.0 
* frekvenco: 260&nbsp;MHz (Double Data Rate) kaj 533&nbsp;MHz (Quad Data Rate);
* trafikpovo: 2,1 GB (Double Data Rate) kaj 4,2 GB (Quad Data Rate).
Duobligo de efektiva frekvenco okazas dank'al transdono de 2 bit dum takto (Double Data Rate) kaj 4 bit (Quad Data Rate).

Kategorio:Busoj
PCI

**PCI** - familio de busoj lanĉita en 1992 j.

## Teknika priskribo de buso PCI 
### PCI 32-bit 
* frekvenco: 33 MHz;
* traifiko:133 MB ds;
* 1-bita;
* 32 liniojn;

### PCI 64-bit 
* frekvenco: 66 MHz;
* traifiko: 533 MB ds;
* 1-bita;
* 64 liniojn;

Dosiero:Pci-slots.jpg|
Dosiero:Parallelport PCI Controller.jpg|
Dosiero:64bitpci.jpg|
Dosiero:PCI-X Ethernet.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* ISA
* AGP
* PCI-Express

Kategorio:Busoj
AGP

[eta|AGP-[buso (komputiko)|buso]]
**AGP** (mallongigo de *Advanced Graphic Port*) estas la nomo de aparta komputika buso por vidkarto. La buson en mezo de la 1990-aj jaroj proponis firmao Intel. Poste prilaboron kaj normigadon de novaj versioj de la interfaco zorgis AGP-IF.

Laŭ sia strukturo **AGP** similas la buson PCI, realigitan laŭ arkitekturo *punkto-punkto*. Dank' al la arkitekturo la vidkarto havas rektan kanalon al la ĉefmemoro kaj estas muntata al norda ponto.

* AGP 3.0: frekvenco 66 MHz, 8-bit, trafiko 2,1 GB ds, 32 linioj.

Kategorio:Busoj
Charles Francis Richter

**Charles Francis RICHTER** (naskiĝis la 26-an de aprilo, 1900 en Hamilton, Ohio, mortis la 20-an de aprilo, 1985) estis usona seismologo.

En la California Institute of Technology li en la jaro 1935 kune kun Beno Gutenberg kreis la laŭ li nomatan Skalon de Richter por mezuri la fortecon de tertremoj.

Kategorio:Sismologoj
Ĉefĉiparo

**Ĉefĉiparo** estas parto de ĉeftabulo, kies tasko estas kunigi procesoron, ĉefmemoron kaj aparataron en kunfunkciantan sistemon. Por plenumi la taskon estas uzataj busoj kaj interfacoj. Por PK plej ofte estas uzata *haba arkitekturo* ts, ke por kunigi ĉiujn elementojn de ĉeftabulo oni uzas du icojn: *norda ponto* kaj *suda ponto*. Norda ponto respondecas pri kunkomutado de plej rapidaj kaj datenriĉaj elementoj de komputilo te procesoroj, ĉefmemoro, vidigaj tabuloj. Al suda ponto estas komutataj ĉiuj aliaj ne tiel rapidaj elementoj, ekz busoj PCI, PS/2, USB, ATA ka. Inter si *norda* kaj *suda pontoj* estas ligitaj per aparta buso. Ofte en kristalojn de ĉefĉiparo estas enmuntitaj vidigaj kernoj, kontroliloj de plej ofte uzataj busoj kaj interfacoj.

## Projektantoj kaj fabrikantoj de **ĉefĉiparoj** 
* ALi
* AMD
* ATI
* Intel
* nVidea
* ServerWorks
* SiS
* VIA Technologies

## Vidu ankaŭ 
* Clipper Chip

Kategorio:Komputila aparataro
Rozacoj

La **rozacoj**.

Al ĝi apartenas ekzemple rozo, pomarbo, pirarbo, prunujo, fragujo k.a.

La specioj estas falfoliaj aŭ ĉiamverdaj arboj, arbustoj aŭ plurjaraj herboj. 

## Karakterizaĵoj 
La folioj staras ĉiam dise, kun stipulo. Ili ne havas endospermiojn, nombro de sepaloj kaj petaloj estas same 5. Ĉe tiuj plantoj elformiĝis la kvinronda, kvinnombra (po rondoj) floro. La floroj staras malofte sola, plej ofte grupiĝas en diversaj infloreskoj. La floro estas duseksa, kun aktinomorfa simetrio, kun insekta polenado.

La nombro de stamenoj estas multa aŭ pluroblo de 5. la ovario staras sube, la fruktoj estas foliklo, akeno, drupo aŭ ŝajnfruktoj.

## Bildaro 

Dosiero:Acaena magellanica magellanica 1.jpg|*Acaena magellanica*
Dosiero:Aruncus dioicus 15105.JPG|*Aruncus dioicus*
Dosiero:Chaenomeles japonica a1.jpg|*Chaenomeles japonica*
Dosiero:Apple blossoms.jpg|*Malus pumila*
Dosiero:Potentilla reptans sl8.jpg|*Potentilla reptans*
Dosiero:Purshia stansburiana 2.jpg|*Purshia stansburyana*
Dosiero:Brosen pyracantha coccinea1.jpg|*Pyracantha coccinea*

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (23 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

:*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
:**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

## Vidu ankaŭ 
*Fajrobrulo
*umeo
*geumo 
*okpetalulo

## Referencoj
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Rozacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Ĉeftabulo

eta|dekstra|300ra|Ĉeftabulo de la marko Asus
**Ĉeftabulo** aŭ **ĉefkarto** estas komputila presplanko kun elektronikaĵoj, sur kiun oni povas munti kromkartojn. Tra la jaroj pli kaj pli da funkciado estis aldonita al la ĉeftabulo. Ĉirkaŭ 1989 sur la tabulo ĉefe troviĝis la procesoro kaj la ĉefmemoro. En 2006 plej ofte sur ĉeftabulo estas de la fabrikanto muntita preskaŭ tuta komputilo: sonkarto, grafika karto, retkarto, ktp. Tiel oni sukcesas surmerkatigi malmultekostajn komputilojn.

La BIOS, mallongigo de *Basic Input-Output System* (baza eniga sistemo), estas programaro de la ĉeftabulo mem. Ĝi estas konservita sur la EEPROM, kaj per ĝi oni povas ekzemple malŝalti neuzitajn funkciojn aŭ enŝalti aliajn preferojn.

## Projektantoj kaj fabrikantoj de ĉeftabuloj 
La plej grandan parton de ĉeftabuloj fabrikas la *granda kvaropo* - ASUS, ECS, Gigabyte kaj MSI. Tamen ĝenerale pri la produktado okupiĝas granda kvanto da firmaoj. Ĉi-sube estas menciitaj la plej konataj:
* Abit
* ACorp
* Albatron
* Aopen
* ASKA
* ASRock
* ASUSTeK
* Chaiatech
* DFI
* ECS (EliteGroup)
* EPoX
* FIC
* Formoza
* Fujitsu-Siemens
* Gigabyte
* Intel
* Iwill
* Jetway
* LockyStar
* ManLi
* MSI (MicroStar)
* QDI
* Shuttle
* Soltek
* SuperGrase
* SuperMicro
* Tyan
* Zida (Tomato)
* VIA Technologies
* k.a.
HI (buso)

**HI** - buso kunliganta nordan ponton kaj sudan ponton de ĉefĉiparo.
## Teknika priskribo de buso **HI 2.0** 
* frekvenco: 266 MHz;
* traifiko: 1,06 GB ds;
* 2-bita;
* 16 liniojn;

Kategorio:Busoj
Mezeŭropo

eta|Mezeŭropo komence de la 21-a jarcento
eta|Mezeŭropo
**Mezeŭropo** (respektive **Mez-Eŭropo**) aŭ **Centra Eŭropo** signifas regionon en Eŭropo inter Okcidenta Eŭropo, Orienta Eŭropo, Sudorienta Eŭropo, Suda Eŭropo kaj Norda Eŭropo. Ĝi estas geografie ne precize difinebla, sed ĝiaj landoj - kvankam dum la dua duono de la 20-a jarcento dividitaj inter la politikaj blokoj de Usono kaj Sovetunio - dum multaj jarcentoj havas interplektitan historion kaj multajn komunajn kulturajn trajtojn.

eta|maldekstra|Foto el la 12-a kunveno de la prezidentoj de la mezeŭropaj ŝtatoj, Kroatio 2005
La termino „Mezeŭropo“ inkluzivas nuntempe la landojn Aŭstrio, Ĉeĥio, Germanio, Hungario, Liĥtenŝtejno, Pollando, Slovenio, Svislando kaj Slovakio, plus kelkajn landopartojn de Kroatio kaj Rumanio (Transilvanio).

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.centreurope.org
Suda ponto

dekstra|eta|300ra|Normala aranĝo de norda kaj suda pontoj
**Suda ponto** - estas kromnomo de ico muntata en ĉeftabulon kaj konsistanta el universala en-el-kontrolilo. La ico estas dua parto de ĉefĉiparo projektita laŭ *haba arkitekturo*. **Suda ponto** realigas kunlaboron de diskaj interfacoj (ATA, S-ATA, SCSI), seriaj kaj paralelaj interfacoj, busoj (ISA, PCI, PCI-X, PCI-E) ka.
Por kunligi **sudan** kaj nordan ponton estas uzataj apartaj busoj, ekz: MuTIOL, IMB, HI 2.0, HyperTransport.

eta|maldekstra|180ra|

## Vidu ankaŭ 
* Ĉeftabulo
* Ĉefĉiparo
* Norda ponto

Kategorio:Ĉeftabulo
MuTIOL

**MuTIOL** - buso kunliganta nordan ponton kaj sudan ponton de ĉefĉiparo. La buson prezentis firmao SiS.
## Teknika priskribo de buso **MuTIOL** 
* frekvenco: 133 MHz;
* traifiko: 1,2 GB ds;
* 4-bita;
* 16 liniojn;

Kategorio:Busoj
LDT

**LDT** povas signifi

* **LDT**- (mallongigo de *Lightning Data Transfer*) dumprojekta nomo de rapidega buso HyperTransport. La projekton firmao AMD lanĉis en 1997 j. En 2000j firmao Transmeta licencis la buson kontraŭ porprocesoraj energiŝparaj teknologioj. En 2001 j **LTD** ricevas nunan nomon **HyperTransport**.
* **Lowell Discovery Telescope**

Kategorio:Busoj
Kategorio:Mallongigoj
Quad Pumped Bus

**Quad Pumped Bus** - ĉefbuso de procesoroj Intel Pentium 4 kuniganta la procesoron kaj nordan ponton. La buso transdonas adresojn po 2 dum takto kaj datenojn po 4 dum takto. Dank'al la teknologio efektiva frekvenco de datentrafiko estas ekz 800 MHz, kvankam reala frekvenco de norda ponto (FSB) estas nur 200 MHz. Buson **Quad Pumped Bus** laŭ licenco uzas en siaj procesoroj firmao VIA Technologies.

Kategorio:Busoj
Kategorio:Procesoroj
Serial ATA

eta|150ra|dekstra|Ŝildo de SATA
**Serial ATA** estas familio de interfacoj prilaborataj kaj normigataj far Serial ATA Working Group. La seria interfaco uzatas por komuti diskan sistemon de komputilo al ĉefĉiparo. **Serial ATA** estas sekva generacio de diskaj interfacoj post ATA. La interfaco komutas diskon laŭ *punkto-punkto* per maldika kablo longa ĝis 1 m. La kablo permesas munti-malmunti diskon en *varma* reĝimo kaj uzas ŝtopilon kongruan al Serial Attached SCSI. Kaj ĝenerale **Serial ATA** estas kongrua al *Serial Attached SCSI*.

## Serial ATA Working Group 
Serial ATA Working Group estas internacia asocio prilaboranta kaj normiganta la diskan interfacon Serial ATA. Serial ATA Working Group konsistas el du subgrupoj: *Serial ATA 1.0 Working Group* kaj *Serial ATA II Working Group*. La unua grupo estis fondita en februaro de la jaro 2000. La grupo konsistas el 135 firmaoj inter kiuj estas Dell, Intel, Maxtor, Seagate, Vitesse. La laborgrupo *Serial ATA II Working Group* estis fondita en februaro de 2002 jaro.

## SATA 
* Trafikpovo: 150 MB ds;

## SATA-II 
* Trafikpovo: 300 MB ds;

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝaro de **Serial ATA Working Group** (angle).

Kategorio:Busoj
POWER4

**POWER4** estas familio de procesoroj far firmao IBM. La 64-bitaj procesoroj estas uzataj en serviloj. **Power4+** estas fabrikata laŭ teknologio 0,13 mkm kun uzo de SOI kaj havas du kernojn. La procesoraj kernoj estas kunigataj per buso, kies frekvenco estas duono de frekvenco de procesoro. Ĉiu kerno havas 96 Kb-an staplon L1. Staplo L2 havas 15 MB kaj estas ĉiesa por la kernoj, same kiel staplo L3 (32 MB). La lasta staplo estas, rilate al la procesoro, ekstera. **Power4+** havas frekvencon ĝis 1,45 GHz kaj varmoeliminon 80 W.

Kategorio:Procesoroj
Kategorio:IBM
Naturalisma planlingvo

**Naturalisma planlingvo**, estas internacia planlingvo, kiu kombinas plej grandan naturecon kun laŭeble plej granda reguleco. Ili precipe grupiĝas en tri ĉefaj familioj. La unua, estas la simpligoj de la latina, kiel Latino sen fleksio, la dua estas latinidaj planlingvoj, kiel Interlingvao, Mundolingue ktp. kaj la tria estas simpligo de modernaj lingvoj kiel Baza Angla.

Laŭ naturalismanoj, planlingvoj, kiuj havas artefaritan aspekton ne povas entuziasmigi "neŭtralajn" homojn; tial do, oni devas preni naturalisman planlingvon. Laŭ ili, la ĉefa kaŭzo de tio, kial naturalismaj planlingvoj kiel interlingvao ne havas pli grandan nombron de parolantoj estas kulpo de Esperantistoj. Laŭ ili, pro la senlaca laboro de Esperantistoj, la publiko finfine konvinkiĝis, ke nur la Esperanta solvo estas inda je intereso, sed, samtempe, tiu solvo ne al ĉiuj plaĉas.

Oni povas nomi Eŭroklono ĉiun naturalisman planlingvon bazitan sur eŭropaj lingvoj.

## Vidu ankaŭ 
* Lingvafrankao

Kategorio:Planlingvoj
Ĉefmemoro

dekstra|250ra
**Ĉefmemoro** ( *main memory, primary memory*) estas la ĉefa memoro uzebla de la procesoro de komputilo. Ĝi estas ofte mallongigata fremdalingve kiel *RAM* pro la anglalingva *Random Access Memory* t.e. «ajnvice atingebla memoro» (la angla *RAM* konfuzas du malsamajn nociojn: la atingomanieron kaj la pozicion en komputila memorhierarkio; bedaŭrinde, tiu konfuzo iom internaciiĝis). Ĉi tiu memoro estas tipe la labor-areo por manipuli kaj montri datumojn.

Ĝenerale, ĉefmemoro en komputilo funkcias per integraj cirkvitoj fiksitaj sur cirkvitkarto. Plejparto da personaj komputiloj havas ingon por aldoni aŭ interŝanĝi memorpecojn. Ĉefmemoro kutime forviŝiĝas kiam komputilo estas malŝaltita, kvankam iaj ĉefmemoroj tenas informon sen konstanta fonto da elektro.

## Specoj de ĉefmemoro 
* SDR SDRAM
* DDR SDRAM
* DDR-II SDRAM
* RDRAM
* QBM

## Eksteraj ligiloj 
* What is RAM / Kio estas ĉefmemoro

Kategorio:Komputila aparataro
Kategorio:Komputila memoro
Akvovojo

**Akvovojo** signifas ĝenerale ŝipeblan akvosurfacon, precipe riveron kaj kanalon. Ankaŭ markolon eblas nomi akvovojo.

Por la oceanaj surfacoj oni uzas la nocion "marvojo".

La kanaloj ofte interligas riverojn, marojn, lagojn.

La germana akvovoja reto estas 7.350&nbsp;km (17.800&nbsp;km² surfaco) – 6.713&nbsp;km el tio estas lagaj akvovojoj.

## Funkcio 
La ĉefa funkcio de la akvovojoj estas la varotransporto, trafiko. Krom tio ili servas ankaŭ akvumadon, prizorgon je trinkakvo, energio (tra akvoenergia centralo. Ĝi bone servas por malvarmiga funkcio varmoenergia centralo), libertempo kaj ripozo, fiŝkaptado.

## Posedo kaj inspektado 
La akvovojoj estas ĝenerale estas en ŝtata posedo, observado. Dum la historio oni konstruis la kanalojn per merkata mono, tiel ili estis en privata posedo (Sueza Kanalo, Panama Kanalo)

## akvovojoj (kelkaj) 
Danubo, Sueza Kanalo, Panama Kanalo

## Vidu ankaŭ 
* Araba Maro
* Grandaj Lagoj
* Marvojo Sankt-Laŭrenco
Olivarbo

**Olivarbo** aŭ **Olivujo** (*Olea europaea*), estas mezgranda arbo el la
genro oleo (*Olea*), el la familio de la oleacoj (*Oleaceae*). Oni kultivas ĝin jam de la 4-a jarmilo a.K..

## Subspecioj 
Ekzistas ses naturaj subspecioj disvastigitaj tra larĝa arealo.

* *Olea europaea* subsp. *europaea* (Mediteranea regiono)
* *Olea europaea* subsp. *cuspidata* - Pintfolia olivujo (ekde Suda Afriko tra Orientafriko, Arabujo ĝis sudokcidenta Ĉinujo ).
* *Olea europaea* subsp. *guanchica* (Kanarioj)
* *Olea europaea* subsp. *cerasiformis* (Madejro)
* *Olea europaea* subsp. *maroccana* (Maroko)
* *Olea europaea* subsp. *laperrinei* (Alĝerio, Sudano, Niĝero)

## Vidu ankaŭ 
* El Olivar
* Nordorient-hispanaj kaj sud-francaj mediteraneaj arbaroj
* Pacsimboloj
* 9242 Olea

Kategorio:Oleacoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Afrotropisa flaŭro
Kategorio:Orientalisa flaŭro
Lummen

**Lummen** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. Lummen situas en la provinco Limburgo, en la okcidento de la nederlandlingva Flandra Regiono - loke aldone ankaŭ parolatas variaĵoj de la proksime parenca limburga dialektaro. La municipo apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Haselto.

Ekde 1977 la municipoj Linkhout kaj Meldert apartenas al Lummen, la ĉefa municipo.

Du aŭtoŝoseoj E313 kaj E314 kruciĝas en Lummen. La vojnodo de Lummen post finkonstruado konsistos el 8 pontoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)
Maaseik

''''* (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio, unu el la 133 municipoj, kiuj ricevis la honortitolon "urbo". Ĝi ricevis la titolon en la jaro 1244. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo estas la administra centro de samnoma distrikto (aŭ *arondismento'') Maaseik.

On diras ke el Maaseik venas la fratoj Jan van Eyck kaj Hubert van Eyck, famaj flandraj pentristoj.

Ekde 1977 la municipoj Neeroeteren kaj Opoeteren apartenas al Maaseik, la ĉefa municipo.

## Historio 
eta|Urbodomo
* 1244 Maaseik ricevas urbajn rajtojn.
* 1476 Kruckavaliroj fondas monaĥejon.
* 1684 Granda incendio detruas trionon de la urbo.

## Vidu ankaŭ 
* Aldeneik

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)

Kategorio:Urboj de la provinco Limburgo de Belgio
Kategorio:Urboj de Belgio
Maasmechelen

**Maasmechelen** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Tungro.

Ekde 1977 la municipoj Boorsem, Eisden, Leut, Mechelen-aan-de-Maas, Meeswijk, Opgrimbie, Uikhoven, Kotem kaj Vucht apartenas al Maasmechelen, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)

[eta|maldekstra|250px|la historia ligna ventmuelejo "Nova Vivo" en la municipoparto [Leut]]
Antonio Pigafetta

**Antonio PIGAFETTA**, alinome *Antonio Lombardo*, naskita ĉ. 1491 en Vicenza [viĉenca], mortinta post 1534, estis itala vojaĝanto, geografo kaj verkisto, kaj amatora astronomo.

La precipa merito de Pigafetta estis, ke dum la tri jaroj de la unua ekspedicio ĉirkaŭ la mondo (1519–1522) li faris precizajn ĉiutagajn notojn kaj post reveno al Eŭropo redaktis ilin al "Raporto pri la unua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo" (). Li publikigis la raporton verŝajne en 1524, kune kun la "Traktaĵo pri sfer(ec)o" (*Trattato della Sfera*). Lia ĉefverko estis eldonita en pluraj lingvoj. Itala reeldono okazis en 1994.

Pigafetta verŝajne estis ido de grava nobela familio de Vicenza, sed pri lia frua vivo ne multo estas sciata, escepte de studoj pri matematiko kaj astronomio. Lia aĝo estas necerta; povas esti, ke li naskiĝis jam en 1480. Kiel lian patron oni identigis *Giovanni Antonino Pigafetta*, sed estas neklare, kiu el ties tri edzinoj estas la patrino.

Kiam Magelano preparis sian ekspedicion por trovi okcidentan vojon al Oceanio, Pigafetta estis en Hispanio kaj sentis la deziron partopreni en la ekspedicio. Li pagis pasaĝeran vojaĝon, kaj Magelano ja akceptis la monon, sed komence ne tre ŝatis la pasaĝeron. Iom post iom tiu tamen akiris la respekton de la kapitano. Kiam Magelano mortis dum batalo sur la filipina insulo Maktano, Pigafetta estis vundita, sed resaniĝis. Post la morto de Magelano li transprenis pli da respondeco en la ekspedicio.

## Astronomio 
Dum veturado tra suda Pacifiko Pigafetta malkovris en la stela ĉielo du "nubojn el nebulo" (objektoj jam konataj al arabaj astronomoj). Li rimarkis, ke ne temas pri ordinaraj steloj kaj proponis nomi ilin la Magelanaj Nuboj. Tiun nomon ili portas ĝis nun.

## Esperanto 
La Vicenza Esperanto-Centro kaj la asocio Pigafetta500 organizis la 2-an kaj 3-an de aprilo 2022 semajnfinon kun seminario kiu titoliĝas *Lingue del mondo, lingue per il mondo: da Pigafetta a Zamenhof* (Lingvoj de la mondo, lingvoj por la mondo: de Pigafette al Zamenhof).

En 2022 en Esperanto aperis Raporto pri la unua vojaĝo ĉirkaŭ la terglobo de Pigafetta, en traduko de Carlo Minnaja.

## Eksteraj ligiloj 
(it) *Relazione del primo viaggio intorno al mondo (Rakonto pri la unua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo).* .

http://magellan.site.voila.fr  

Projekto Pigafetta  de Biblioteko Bertoliana en VicenzaOriginala teksto de lia verko

## Referencoj 
Kategorio:Italaj esploristoj
Kategorio:Kronikistoj
Kategorio:Esploristoj de la Pacifiko
Kategorio:Esploristoj de Sudameriko
Kategorio:Esploristoj de Azio
Kategorio:Italaj geografoj
Kategorio:Italaj maristoj
Kategorio:Navigantoj ĉirkaŭ la Tero
Kategorio:Esperanto
Ernst Beermann

**Ernst BEERMANN** (naskiĝinta la  en Bevensen; mortinta la  en Erfurto) estis germana instruisto kaj eks-volapukisto. Li proponis du planglingvojn: Novilatiino kaj Novilatin.

Beermann lernis en gimnazio en Braunschweig kaj studis en universitatoj en Leipzig kaj Halle, estis en 1876 gimnaziinstruisto en Worms, en 1878 en Ratibor, en 1893 en Nordhausen kaj instruis de 1896 ĝis 1923 en Erfurto ĉe la Reĝa gimnazio.

## Verkoj 
* *Studien zu Schleyers Weltsprache Volapük,* Ratibor 1890.
* *Zur Weltsprache-Frage*, (Königliches Gymnasium zu Erfurt. Beilage zum Jahresbericht 1900/01), 33 paĝoj, presejo Fr. Bartholomäus, Erfurt 1901
* *Die internationale Hilfssprache Novilatin,* Leipzig: Dietrich & Weicher, 1907.

Kategorio:Germanaj instruistoj
Kategorio:Homoj rilataj al Erfurto
Mariehamn

**Mariehamn** [marieHAMN], finne **Maarianhamina**, estas la ĉefurbo de Alando, aŭtonoma provinco de Finnlando. Ĝi estas la nura urbo en la provinco. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis , pli ol triono de la loĝantoj de Alando. La urbo ampleksas areon de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . 

La urbon fondis en 1861 rusia imperiestro Aleksandro la Dua, kiu nomis ĝin laŭ sia edzino imperiestrino Maria (Marija Aleksandrovna): Mariehamn = Maria haveno. En la finna lingvo la urbo nomiĝas *Maarianhamina*.

En la haveno de Mariehamn haltas grandaj pasaĝeraj ŝipoj regule trafikantaj inter Helsinko, Turku, Talino kaj Stokholmo, pluraj ĉiutage. Tia trafiko fariĝis grava por la ŝipkompanioj post julio 1999, kiam finiĝis senimposta vendado en ŝipoj inter havenoj ene de la Eŭropa Unio. Kvankam Alando estas parto de EU, ĝi konservis statuson de ekstera lando, kiam temas pri impostoj.

## Vidindaĵoj
* Muzeo Alando

## Ĝemelurboj 
*  Gotland (Svedio)
*  Kópavogur (Islando)
*  Kragerø (Norvegio)
*  Slagelse (Danio)
*  Tórshavn (Ferooj)
*  Kuressaare (Estonio)
*  Valkeakoski (Finnlando)
*  Lomonosov (Rusio)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* la urba retejo ()

## Bildoj

Dosiero:Mariehamn maj 2018 19.jpg|
Dosiero:Mariehamn maj 2018 11.jpg|
Dosiero:Navigationsskolan Mariehamn May 2016 01.jpg|
Dosiero:Segelpaviljongen, 2019 (02).jpg|


Kategorio:Urboj de Alando
Kategorio:Komunumoj de Alando
Santiago Carrillo

dekstra|eta|200ra|Santiago Carrillo (2007)

**Santiago CARRILLO Solares** [*SanTJAgo kaRRIljo*] (naskiĝis je la 18-a de januaro, 1915, en Ĥiĥono, Asturio; mortis je la 18-a de septembro 2012 en Madrid), estis hispana politikisto, ĝenerala sekretario de la Hispana Komunista Partio (PCE) de 1960 ĝis 1982.

Li estis filo de socialista gvidanto Wenceslao Carrillo kaj jam 13jara li estis ano de la Hispana Socialista Partio (PSOE). En 1934 li impulsis la merĝon de la socialistaj kaj komunistaj junularaj asocioj, kiuj formis la *Juventudes Socialistas Unificadas* (Unuiĝintaj Socialistaj Junularoj). Li fariĝis ano de la Komunista partio en 1936. Dum la civila milito li okupis postenojn zorgantajn pri sekureco en la respublikana flanko, en Madrido. Ekzistas debato ĉu Carrillo havis ian respondecon pri la amasmurdoj en Paracuellos kun miloj da viktimoj. Kelkaj historiistoj defendas tiun tezon, kiu estis la oficiala dum la sekva diktatoreca reĝimo. Tamen, aliaj esploristoj kaj Carrillo mem neas la akuzojn.

Post la fino de la milito li ekziliĝis, kaj pasigis plejparton de sia tempo en Francio kaj en Sovetunio.

En 1960, li estis nomumita ĝenerala sekretario de la partio, post Pasionaria (*Pasionaria*), kiu fariĝis prezidanto (pleje honora posteno). Sub lia gvidado la partio fariĝis la ĉefa forto de opozicio al la frankismo. Li moderigis la antaŭe sektecan linion, kaj favoris alian pli ampleksan, kio kondukis eĉ al distanciĝo kun la soveta gvidado post la interveno en Ĉeĥoslovakio en 1968.

Post la morto de Franco, li sekrete revenis al Hispanio en 1976 kaj puŝis por la leĝigo de la partio kaj ĝia partopreno en la politika vivo de la naskiĝanta demokratio. Kun la gvidantoj de la komunistaj partioj Georges Marchais de Francio kaj Enrico Berlinguer de Italio, li lanĉis la doktrinon de la eŭrokomunismo.

La agado de Carrillo multe helpis en la disvolviĝo de la politika transformo de Hispanio dum tiuj jaroj. Tamen, la balotaj fruktoj por la partio mem estis tre magraj, kompare kun la antaŭaj esperoj. La parlamentaj seĝoj estis multe pli malgrandaj ol tiuj de la registaraj fortoj kaj de la renovigita Socialista Partio.

Post nova granda fiasko de la partio en la ĝeneralaj elektoj de 1982, en kiuj la socialista Felipe González fariĝis prezidanto de la registaro, Carrillo demisiis kiel gvidanto de la partio. La konfrontiĝoj kun la plej junaj novaj gvidantoj kondukis lin al la forlaso de la partio, kaj post la mallongdaŭra formado de alia partio, al la retiriĝo de la aktiva politiko.

Ĝis sia morto, 97-jara, li plu verkis kaj partoprenis en gazetaraj aktivadoj.

## Kelkaj verkoj 
* "Post Franco, kio?" (1965)
* "Problemoj de Socialismo hodiaŭ" (1970)
* "Eŭrokomunismo kaj Ŝtato" (1977)
* "Memoro de la transformo" (1983)
* "Memoroj" (1993)
* "Ĉu mortis komunismo?" (2000)

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Hispanio

Kategorio:Hispanaj politikistoj
Kategorio:Hispanaj komunistoj
Kategorio:Ekzilitoj dum la frankismo
Manĝado

**Manĝado** aŭ **sinnutrado** estas la procezo, dum kiu organismoj konsumas nutraĵojn por sano kaj vivo. Pli specife, ĝi ankaŭ estas fako de sanscienco kaj kuirarto, kiu studas homajn nutrajn mankojn kaj bezonojn, kaj kiel certaj manĝaĵoj povas esti sanaj aŭ malsanaj.

Aspektoj: subnutrado (interalie anoreksio), malsato, Malsufiĉa nutrado, tromanĝado (interalie anoreksio), mankhavanta manĝado, nesufiĉa manĝado, netaŭga manĝado

## Manĝadaj movadoj 
* Slow Food
* Veganismo
* Vegetarismo

## Vidu ankaŭ 
eta|dekstra|180px|

* Rapidmanĝejo
* Digestado
* Trodikiĝo
* Biologia ĉelo
* Enzimo
* Fasto
* Dieto

* Hastmanĝo
* Kuirarto
* Manĝaĵo
* Monda Tago de Manĝo
* Bazmanĝaĵo
* Manĝo
* Nutra valoro
* Nutristo
* Sanscienco
* Vitamino
* Oligoelemento

* Metabolo

## Eksteraj ligiloj 
* Manĝkutimoj, manĝaĵoj kaj malsato, Kontakto, 2014:5
UNICEF

eta|250ra|dekstra|La oficiala flago de UNICEF

La ** Infan-Fonduso de la Unuiĝintaj Nacioj ** (, mallongigita ** UNICEF ** - aŭ ĝis 1953 ** Fonduso de Unuiĝintaj Nacioj por Urĝa Helpo al Infanoj ** () estas internacia organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj kiu laboras en 157 landoj kaj temas pri infanoj. Ĝi estis starigita de la Ĝenerala Asembleo de la Unuiĝintaj Nacioj la 11-an de decembro 1946 kun sidejo en Novjorko laŭ iniciato de pola kuracisto Ludwik Rajchman.

UNICEF donas longtempan helpadon al infanoj kaj patrinoj, kiuj loĝas en disvolviĝantaj landoj. La agentejo dependas de la donacoj de registaroj kaj privataj donacantoj. Ĝiaj programoj celas evoluigi komunumajn servojn por infanrajtoj: la sano, bonfarto, sekureco kaj edukado de infanoj.

UNICEF ricevis la Nobel-premion pri paco en 1965.

## Programoj 
Kadro FRESH estas akronimo de la angla nomo **Focusing Resources on Effective School Health** (esperante: **Koncentri** **Rimedojn** al **Efika Lerneja Sano**), interagenteja kadro kreita de Unesko, UNICEF, la Monda Organizaĵo pri Sano, kaj la Monda Banko, lanĉita ĉe la Forumo pri Eduko de Dakaro de 2000, kiu inkluzivas la sperton kaj sciaron de ĉi tiuj kaj aliaj agentejoj kaj organizoj. Ĝi estas tutmonda programo por plibonigi la sanon de lernejaj infanoj kaj junuloj.

## Gravaj aktivuloj 
James Grant

## Vidu ankaŭ 
* Save the Children

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
Oficiala retejo angle

Oficiala retejo arabe 

Oficiala retejo france 

Oficiala retejo hispane 


UNICEF
Kategorio:Karitataj organizaĵoj
Kategorio:Unuiĝintaj Nacioj
Novilatin (Beermann)

**Novilatin** aŭ **Novlatiin** estas nomo de internacia planlingvo proponita en  1895
kaj 1907 en Leipzig de l' germano Ernst Beermann kaj oni ne konfuzu ĝin kun alia projekton ankaŭ prezentita al Delegacio por la alpreno de Lingvo Internacia de André Blondel. Ĝi estas naturalisma planlingvo bazita sur klasika latina lingvo kun aldono de bezona moderna vortprovizo el latinidaj lingvoj.

Ekzempleto: *Oh tempores, oh mores! I senat sensa lie, i konsulo vidi lie; tamne isto vivi!*

Traduko: "Ho tempoj, ho moroj! La senato scias tion, la konsulo vidas tion, kvankam li vivas!"

## Bibliografio 
Beermann, Ernst 
Die internationale Hilfssprache Novilatin 
Leipzig: Dietrich & Weicher, 1907 (212+ p.)
http://data.onb.ac.at/rec/AC04216358

Kategorio:Modifita latina
Obelisko de Aksumo

eta
La **Obelisko de Aksumo** estas 1700-jara 24-metra granita obelisko, tajlita dum 4-a jarcento p.K. de la aksumidoj, antikvaj etiopiaj popoloj. Ĝi pezas 178 tunojn, havas ornamaĵojn ĉiuflanke kaj unuflanke ŝajnpordon. Ĝi servis por la sundio (diino?).

Ĝi estis prenita el la urbo de Aksumo de la itala armeo en 1937, dum la regado de Mussolini kaj metita en Romo antaŭ la Ministrejo de Itala Afriko (poste ĉefsidejo de UN-a Nutrada kaj Agrikultura Organizo). La obelisko estis tiam forgesita, dispecigita kaj kuŝis en la tero. Tiun ĉi partojn de la obelisko liveris, ŝtelis Italio je datreveno pri enpotenciĝo de la *Duĉe*.

## Reliverado en 2005 
Laŭ la Pariza Kontrakto de 1947, oni devintus jam redoni la obeliskon, sed tion obstaklis politikaj, enlandaj konfliktoj.

Post jaroj, la itala estraro konsentas redoni ĝin al Etiopio. La unua parto de la obelisko revenis al Etiopio, Aksumo la 19-an de aprilo en 2005, per ukrainia Antonov An-124-a flugmaŝino. Tiu parto pezas 55 tunojn kaj tio estas la plej peza objekto, kiun oni iam liveris en la aero.
La liverado kostis en 2005 ĉ. 6 milionojn da eŭroj.

La  2008, dum la finaj festoj celebrantaj la Etiopian jarmilon, ĝi estis solene restarigita. La operaco de ties revenigado, restaŭrado kaj restarigo kostis du milionojn da eŭroj kaj estis administrita de UNESKO.

Multaj timas, ke la afero iĝas precedenco, kiu instigas Egiption kaj Etiopion repeti pliajn kolonojn kaj artaĵojn.

## Referencoj 
Kategorio:Kulturo de Etiopio
Kategorio:Konstruaĵoj en Etiopio
Kategorio:Aksumo
Aksumo
Ŝjiano

**Ŝjiano** aŭ laŭ pli malnova esperantigo **Hiano** ( [xi-an] ) estas subprovincnivela kaj prefektujnivela milionurbo en Ĉinio, kie estas provinca ĉefurbo de Ŝenŝjio.

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

eta|maldekstre|
## Historio 
Ŝjiano (malnova skribo: Siano) estis la ĉefurbo de Ĉinio dum la tempo de la dinastioj de Zhou, Qin, Han, Sui kaj Tang. Ĝi estis unu de la finaj punktoj de la silka vojo.

En la jaro 1046 a.K. dum la dinastio Okcidenta Zhou, kiu estis la unua tutlanda reĝimo en ĉina historio, Ŝjiano estis nomita *Fenghao* (ĉine 丰镐|豐鎬), kiu estis kunigita nomo de du ĉefurboj *Fengjing* (丰京|豐京) kaj *Haojing* (镐京|鎬京) fonditaj de Reĝo Wen kaj Reĝo Wu respektive. En la komenca jaro de la dinastio Okcidenta Han (la jaro 206 a.K.), Imperiestro Liu Bang elektis Ŝjianon kiel ĉefurbon, kaj nomis ĝin ''Chang'an* (长安|長安), kiu signifis "longan pacon". Ekde tiam ĝis la fina jaro de la dinastio Tang (la jaro 907), Ŝjiano sub la nomo *Chang'an* estis ĉefurbo de dektri dinastioj por pli ol 1100 jaroj. En la printempo de la jaro 1369, kiu estis la dua jaro post la fondiĝo de la dinastio Ming, generalo Xu Da de imperiestro Zhu Yuanzhang kaptis la urbon, kaj ŝanĝis ĝian nomon al *Xi'an'' (西安, esperante Ŝjiano), kiu signifis "pacon en okcidento", kaj edke tiam, oni uzis la nomon ĝis nun.

## Servoj 
* Universitato Ŝjiano Jiaotong

## Turismo 
Ŝjiano havas la faman armeon el 7 000 terakotaj militistoj en natura grandeco, el la 3-a jarcento antaŭ Kristo.Ŝj

Ankaŭ tie troviĝas aliaj ne famaj turismaj aferoj kiel urba murego, 14&nbsp;km longa, kun superrigardo sur la urbo; eblas biciklado laŭ la muro kaj la budhisma granda ansero-pagodo (« Da Yan Ta »). Ekzistas sonorilo-turo kaj tamburo-turo.

## Klimato 
La klimato de Ŝjiano estas kontinenta, iomete musono influas. La someroj estas varmegaj, la vintroj estas malvarmaj kaj sekaj. Plej ofte de aŭgusto ĝis novembro pluvas (vintre malofte neĝas) resume 550&nbsp;mm. Printempe polvo- kaj sableroŝtormoj okazadas. La averaĝa temperaturo estas , somere , vintre proksimume frostopunkto.

## Partneraj urboj 
Inter la partneraj urboj estas:
* kadra|18ra Lower Hutt en Nov-Zelando
* kadra|18ra Kioto en Japanio, 1974
* kadra|18ra Edinburgo en Britio, 1985
* kadra|18ra Lahoro en Pakistano, 1992
* kadra|18ra Dnipro en Ukrainio, 1995
* kadra|18ra Katmanduo en Nepalo, 1996
* kadra|18ra Braziljo en Brazilo, 1997
* kadra|18ra Kebekurbo en Kanado, 2001
* kadra|18ra Samarkando en Uzbekio, 2013

## Esperanto 
* Konciza historio de Esperanto en Ŝjiano
* Ĉielismo WANG Tianyi

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Metroo de Ŝjiano


Kategorio:Subprovincnivelaj urboj de Ĉinio
Kategorio:Prefektujnivelaj urboj de Ĉinio
Kategorio:Provincaj ĉefurboj de Ĉinio
Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko

**Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko** (**ĈSSR**) estis ŝtato en meza Eŭropo, kiu ekzistis ekde la jaro 1960 ĝis la jaro 1990, fakte sole alinomigita ekde februaro de 1948 kiel socialisma Ĉeĥoslovakio, ekde la 1969 nur formale federaligita.

Kategorio:Historio de Ĉeĥio
Kategorio:Historio de Slovakio
Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo
Kategorio:Historio de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1960
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1990
Kameno

eta|Moderna kameno.
200px|eta|dekstra
**Kameno** estas parto de ĉambro en malnovaj domoj, kiu estas tiel masonita, ke oni povas tie bruligi fajron sen danĝero de incendio aŭ asfiksio.

Laŭ Francisko Azorín **Kameno** estas *Masonita aŭ metala fajrujo kun fumokondukilo por hejtado, kuirado, k.c.* Li indikas etimologion el greka *kaminos* (forno) el *kapnos* (fumo) kaj de tie la latina *caminus*. Kaj li indikas terminojn kamentubo, kamenmitro, kamenkapuĉo, kamenisto.

## Priskribo 
Kameno povas enteni interne fornon, stovon kaj estas produktita el briko, kahelo, ŝamoto, marmoro. Ekstere de la kameno estas ofte elformita breto (kamenbreto), supre oni formas konusforman kamenkapuĉon, kiu kondukas la fumojn en la kamentubojn.

La kastelaj kamenoj estas ofte ornamitaj de skulptaĵoj.

Kameneto estas malgranda kameno, ofte ĉirkaŭita per feraj kradaĵoj.

## Proverbo 
Ekzistas 3 proverboj pri kameno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Ĝardenkameno

## Referencoj 
Kategorio:Arkitekturaj eroj
Kategorio:Apartigiloj
John Wilkins

eta|180px|John WILKINS
eta|*Mathematical magick*, 1691
**John WILKINS**  (naskiĝis la , mortis en 1672) estis angla kleriko, Episkopo de Chester de 1668 ĝis sia morto.

Li naskiĝis en Fawsley, Northamptonshire, kaj edukiĝis en la Magdalen College, Oxford (en tiu tempo nomata Magdalen Hall). Li estis ordinita kaj fariĝis kapelano de William Fiennes, unua Vicgrafo de Saye kaj Sele, Lord Berkeley, kaj la Princo Karolo Ludoviko, nevo de l' reĝo Karlo la 1-a kaj poste princo-elektisto de Elekto-Palatinato.

En 1641, Wilkins publikigis traktaton anoniman titulita *Mercury, or The Secret and Swift Messenger*. Ĝi estis verko malgranda sed kompleta pri la kriptografio, kaj utila donaco al la politikistoj kaj ĉefoj de l' iminenta (tuja) Angla enlanda milito. En 1648 li devenis gardisto de Wadham College, Oxford. Sub li, la fakultato estis ekstraordinare prospera, ĉar malgraŭ esti apoganto de Oliver Cromwell, li restis en kontakto kun la plej kulturitaj reĝistoj kiuj metis siaj filioj sub lia superrigardo. En 1659, Richard Cromwell lin nomigis kiel magistra direktoro de Trinity College, Cambridge.

Dum la Angla Restaŭrado en 1660, la rangon donitan de Cromwell al li estis **kitata**. Sed al li estis donata la rangon de prebendaristo de York kaj rektoro de Cranford, Middlesex. En 1661 li estis predikatoro al Gray's Inn, kaj en 1662 vikario de Saint Lawrence Jewry, Londono. Li devenis vikario de Polebrook, Northamptonshire, en 1666, prebendisto de Exeter Cathedral en 1667, kaj en sekva jaro prebendisto de Saint Paul's Cathedral kaj episkopo de Chester.

Posedante fortajn emojn al sciencoj, Wilkins estis la ĉefa fondanto de l' Royal Society kaj sia unua sekretario. Li mortis en Londono, Anglio. Lia grandnombraj verkoj inkluzivas: "" (Londono, 1668), en kiu li proponas novan lingvon universalan por uzo de filozofoj. En tiu libro li ankaŭ proponas universalan longounuon, egala je 993,7&nbsp;mm. Poste la itala sciencisto Tito Livio Burattini redifinos tiun longon, kaj nomos ĝin "metro" (*metro cattolico*).

Li estas ankaŭ konata per sia verko kurioza titolata "The Discovery of a World in the Moon" (1638 kaj 3-a eldono kun aldono "The possibility of a passage thither" 1640). Aliaj verkoj estis: "A Discourse Concerning a New Planet" (1640); "Mercury, or the Secret and Swift Messenger" (1641), kaj "Mathematical Magick" (1648).

## Vidu ankaŭ 
* Angla Antologio

Kategorio:Anglaj sciencistoj
Kategorio:Anglaj episkopoj
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Lingvokreintoj
Hugo Antonio Lingua

**Hugo Antonio LINGUA** (naskiĝis 1928 - mortis la 1-an de aprilo 1989 en Rosario) estis fakdelegito pri Esperanto-instruado kaj dum kelkaj jaroj UEA-peranto por Argentino.

Inter 1963 kaj 1973 li redaktis entute 132 numerojn de *Lerneja Esperanto-revuo*.

## Verkoj
***1965**: Diccionario Español-Esperanto. Rosario: Escuela Argentina de Esperanto, 1965. 77 p.

Kategorio:Argentinaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Gaudenzio Pisoni

**Gaudenzio PISONI** (naskiĝis 1920 - mortis 1988) estis dum dudek kvin jaroj delegito kaj fakdelegito pri instruado en Novara, Italio.

Liaj tradukoj el la itala aperas i.a. en Itala antologio kaj *Elektitaj sonetoj* de *G. Belli*; li estis plurfoje premiita en la Belartaj Konkursoj de UEA kaj en aliaj literaturaj konkursoj.

PISONI, Gaudenzio
P
P
Pandiŝo

**PANDIŜO** (naskiĝis en 1910 - mortis la 18-an de majo 1989 en Ŝanhajo) estis E-instruisto kaj tradukanto, kunlaboranto de El popola Ĉinio.

Li eklernis Esperanton 16-jara kaj konstante aktivis por ĝi poste, unue kadre de sia laboro kiel fremdlingva instruisto kaj pere de korespondado kun kelkcento da esperantistoj en kvardek landoj. De 1949 li okupiĝis pri verkado kaj tradukado (li kunredaktis i.a. Ĉina Antologio (1949-1959)), kaj post la Kultura Revolucio reenkondukis Esperanton en la fremdlingvan fakultaton de Orient-Ĉina Normala Universitato. Dum la lastaj jaroj li okupiĝis pri vortarkompilado.

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Xie Yuming

**XIE Yuming** (plumnomo Seimin, naskiĝis en 1941 en Fujian, Ĉinio kaj mortis en 2022 en Beijing, Ĉinio) estas ĉina esperantisto, akademiano kaj tradukisto de la plej glora ĉina romano Ruĝdoma sonĝo, OSIEK-premiita en 1999. Li estis premiita de la Asocio de Tradukistoj de Ĉinio kun la titolo de "Alta Tradukisto"

## Verkaro
### Vortaro
*Ĉina-Esperanta Vortaro (kunkompilinto),1985
*Esperanto-Ĉina Vortaro (kunkompilinto),1987

### Literaturo
*Ruĝdoma sonĝo (tri volumoj,traduko),1995-97
*Ĉina Antologio 1919-1949 (polurinto),1989
*Ĉina Antologio 1949-1979 (polurinto),1986

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Persisto, sindono, sinforgeso  (ĉinlingva eseo de Liu Junfang)

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Xie Yuming
Kategorio:Naskiĝintoj en 1942
Ayami Kojima

**Ayami KOJIMA** estas japana ilustristo. Ŝi faris artan laboron je famaj ludoj de Konami, Castlevania.

## Eksteraj ligiloj 
* Naïmoka: The Artworks' Sanctuary - Ayami Kojima (en) 
* La Villa di Cauchemar - Ayami Kojima 
* Kelesis Home Page - Ayami Kojima

Kategorio:Videoludaj artistoj
Listo de urboj de Aŭstralio

dekstra|250px|Mapo de Aŭstralio
**Listo de urboj de Aŭstralio**

* Adelajdo
* Brisbano
* Darvino
* Goulburn
* Hobarto
* Kanbero (ĉefurbo)
* Melburno
* Novkastelo
* Parramatta
* Perto
* Sidnejo

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de urboj de Aŭstralio *(angle)*
* Aŭstralia Statistika Oficejo *(angle)*


Kategorio:Aŭstralio
Hiroshi Minagawa

eta|dekstra|Hiroshi Minagawa
**Hiroshi MINAGAWA** (naskiĝis 1970) estas artisto de ludoj. Laboras je Square ekde 1995.

## Ludoj 
* Magical Chase: Arta direkto
* Ogre Battle: Arta direkto
* Tactics Ogre: Arta direkto
* Final Fantasy Tactics: Arta direkto
* Vagrant Story: Arta direkto
* Final Fantasy XII: Arta direkto

Kategorio:Japanoj
Kahelo

[eta|Kaheloj por [planko]]

**Kahelo** estas tabulo el bakita kaj glazurita argilo aŭ similaj fortikaj materialoj kiel ceramikaĵo, ceramiko, ŝtono, ardezo, porcelano kaj vitro, kaj ĝi estas uzata por pavimi kaj tegi plankojn kaj murojn, en banĉambro, kuirejo; la fornon, kamenon ktp., kaj ankaŭ objektojn kiel la supra surfaco de tabloj.

Laŭ Francisko Azorín **Kahelo** estas *Plato el iu ajn materio, krom ligno, uzata por pavimi aŭ tegi internon de domo.* Li indikas ankaŭ terminon *kaheli* por *Tegi surfacon per kaheloj*.

## Vidu ankaŭ 
* Kahelanta enigmo
* Kahelado
* Kahelaro
* Kahelforno
* Klinkero
* Ceramiko
* Alikato
* Azuleĥo
* Marmoro
* Mozaiko
* Porcelano
* Terakoto

## Notoj 
Kategorio:Materialoj
Kategorio:Konstruado
Rebecca Guay

**Rebecca GUAY** estas artisto de ludoj kaj kiu specialiĝis pri pentrado de akvareloj. Ŝi estas fama ĉar ŝia verkoj aperas en la kartludo *Magic: The Gathering*, la rolludo Drakoj kaj Galerioj (*Dungeons & Dragons*), kaj aliaj fantaziaj verkoj.

## Eksteraj ligiloj 
* paĝo de Rebecca Guay 

Kategorio:Usonaj pentristoj
Kategorio:Ludoj
Ludmila Putina

eta|300px|Bella Koĉarjan, Laura Bush, Ludmila Putina kaj Zorka Purkanova, la prezidentedzinoj de Armenio, Usono, Rusio kaj Bulgario. Foto de 2003
**Ludmila Aleksandrovna PÚTINA**,  (naskiĝis la  en Kaliningrado) estas edzino de la nuna Prezidanto de Rusio Vladimir Putin dum la jaroj 1983 - 2013.

Filologo laŭ la klero, Ludmila Putina estas patrino de du filinoj (Marija kaj Jekaterina). Putina, kontraste al kelkaj aliaj prezidentedzinoj, ne emas al publika sinelstarigo, tamen ŝi estas konata enlande kiel patrono de edukado kaj diversaj infanaj programoj (sanigaj, ripozigaj kaj aliaj).

La  ŝi kune kun Vladimir Putin oficiale deklaris pri sia eksgeedziĝo.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj el la prezidenta paĝaro  ()

Kategorio:Naskiĝintoj en Rusio
Kategorio:Vladimir Putin
Ole Rømer

[eta|maldekstra|200px|[Ole Rømer uzanta teleskopon]]
**Ole Christensen RØMER** (li naskiĝis je la 25-a de septembro 1644 en Arhuzo, mortis je la 19-a de septembro 1710 en Kopenhago) estis astronomo dana, kiu faris la unuan kvantecan mezuradon de la lumrapido (rapidecon de la lumo) je 1676.[eta|dekstra|La statuo (monumento) de [Ole Rømer]]
[eta|240px|maldekstra|Portreto de [Ole Rømer]]
[eta|240px|Portreto de [Ole Rømer]]Tre longe dum la homa historio oni ne sciis, ĉu lumo atingas sian celon tuj, ĉu nur rapidege. La unua, kiu demonstris ke lumrapido ne estas senlima, estis ĝuste Ole Rømer en la 17-a jarcento. Li pruvis la finiecon per studoj pri la ŝajna moviĝado de Io, luno de Jupitero. Post mezuradoj dum jarcentoj, ĉiam pli kaj pli precizaj, en 1975 eblis diri, ke la lumrapido egalas al 299 792 458&nbsp;m/s kun relativa mezureraro je 4 miliardonoj. En 1983 oni redifinis *metron* per la lumrapido kaj tiel fiksis ankaŭ la ekzaktan valoron de *c* esprimitan per metroj en sekundo.

La malbone konata asteroido de la asteroida zono, malkovrita la  de la germana astronomo Karl Wilhelm Reinmuth el la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl estas nomata 2897 Ole Römer por honorigi la danan astronomon Ole Rømer.

Kategorio:Danaj astronomoj
Kategorio:Kopenhaganoj
Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Kategorio:Membroj de la Prusa Akademio de Sciencoj
Indira Gandhi

[eta|maldekstre|200px|[Nehru en 1918 kun edzino Kamala Nehru kaj filino Indira.]]
'*Indira Priyadarshini GANDHI (*इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी* en la hindia)*' (naskiĝis la 19-an de novembro 1917, mortis la 31-an de oktobro 1984) estis la filino de Jawaharlal Nehru kaj la ĉefministro de Barato ekde la 19-a de januaro 1966 ĝis la 24-a de marto 1977, kaj ekde la 14-a de januaro 1980 ĝis iu ŝin mortigis en 1984. Gandhi studis en Somerville College (Universitato de Oksfordo).

Kategorio:Atencitoj
Kategorio:Ĉefministroj de Barato
Kategorio:Registarestroj
Kategorio:Naskiĝintoj la 19-an de novembro
Kategorio:Mortintoj la 31-an de oktobro
Formalismo

En la scienco **formalismo** estas aliro laŭ la tezo, ke sciencaj veroj estas pure formalaj, t.e. bazitaj ekskluzive je difinoj kreitaj laŭ konvenciaj bezonoj.

En la filozofio **formalismo** estas vidmaniero laŭ kiu la **ekstera** formo estas esenca aŭ eĉ sufiĉas por priskribi la enhavon (la **interna**ĵon). Formalismo do koncentriĝas je la fenomenoj kaj neas la ekziston aŭ gravecon de substanco aŭ materio.

En la estetiko tiun perspektivon transprenis la doktrino pri "arto por arto".

En la kampo de la etiko ĝi eniris moralan konsilon de Immanuel Kant en ties "Kritiko de praktika intelekto": *"Se rezonkapabla estaĵo imagu siajn maksimojn kiel ĝenerale validajn leĝojn, ĝi povas imagi ilin sole kiel tiaj principoj, kiuj enhavas decidargumenton por la volo sole laŭ la formo, ne laŭ materio."*

Tiun ĉi kondiĉon plenumas morala leĝo donita samloke: *"Agu tiel, ke maksimo de via volo povu ĉiam validi kiel principo de ĝenerala leĝaro."*

## Vidu ankaŭ 
* Heinrich Wölfflin
* Rusa formalismo

Kategorio:Scienco
Kategorio:Filozofio
Kategorio:Estetiko
Kategorio:Etiko
Kategorio:Ismoj