Tetriko la 1-a

**Tetriko la 1-a** aŭ **Gaius Pius Esuvius Tetricus Primus** estis gaŭla-romia nobelo, kiu regis kiel imperiestro de la Gaŭla Imperio ekde 271 ĝis 274 p.K. Li origine estis la "praeses" (provinca guberniestro) de Akvitanio kaj fariĝis imperiestro post la murdo de imperiestro Viktorino en 271, kun la subteno de la patrino de Viktorino, Viktoria. Dum sia regado, li alfrontis eksteran premon de ĝermanaj rabatakantoj, kiuj prirabis la orientajn kaj nordajn partojn de lia imperio, kaj la Romian Imperion, el kiu la Gaŭla Imperio secesiis.

Li ankaŭ alfrontis kreskantan internan premon, kio igis lin deklari sian filon, Tetriko la 2-a, cezaro en 273 kaj eble kunimperiestro en 274, kvankam tio estas diskutebla. La romia imperiestro Aŭreliano invadis Gaŭlion en 273 aŭ 274, kondukante al la Batalo de Ŝalono, ĉe kiu Tetriko kapitulacis.

Ĉu tiu kapitulaco estis la rezulto de sekreta interkonsento inter Tetriko kaj Aŭreliano aŭ ĉu la kapitulaco estis necesa post lia malvenko estas diskutata. Aŭreliano ŝparis Tetrikon, kaj igis lin senatano kaj "corrector" (guberniestro) de Lukanio kaj Brutio. Tetriko mortis pro naturaj kaŭzoj kelkajn jarojn post 274.

## Historiografio
[eta|maldekstre|300px|Romia vilao en Gaŭlio prirabita de la hordoj de Atilo la Huno, pentraĵo de [:en:Georges Rochegrosse|Georges Antoine Rochegrosse (Francio, 1859-1938).]]

[eta|dekstre|300px|Romia Imperio dum la 3-a jarcento: Dum Aŭreliano koncentriĝis pri siaj provoj venki la Palmiran Imperion sub Imperiestrino [Zenobia, Tetriko sukcesis reakiri kontrolon de Gallia Narbonensis kaj la sudokcidentaj partoj de Akvitania Gaŭlio.]]

[eta|maldekstre|250px|[Klaŭdio la Gota: Dum sia regado li sukcese batalis kontraŭ la Alemanoj kaj decide venkis la Gotojn ĉe la Batalo de Niŝo, (269) Serbio.]]

[eta|dekstre|300px|[Galieno fariĝis imperiestro post kiam lia patro, imperiestro Valeriano, estis kaptita de la Sasanidoj en 260.]]

eta|maldekstre|250px|Mapo de la regionoj de romia Italio, kun Lukanio kaj Brutio montrita en persikkolora (mez-malsupra dekstra)

La ĉeffontoj por la Gaŭla Imperio estas kvalite malaltaj. Laŭ numismatikisto Jerome Mairat, la plej fidindaj nuntempaj fontoj pri la Gaŭla Imperio estas Aŭrelio Viktor (320-390) kaj Eŭtropio, kvankam ili estas koncizaj kaj supozeble dependas de la hipoteza perdita Historio pri la Imperiestroj de la germana historiisto Alexander Enmann (1856-1903).

Historiistoj Nicholson kaj Philip Maurice Casey subtenas ĉi-aserton, priskribante ŝlosilan fonton de informoj kiel "koncizajn avizojn el latinaj aŭtoroj de la fino de la 4-a jarcento, kiuj baziĝis grandparte de siaj informoj pri la perdita "Kaisergeschichte" (Historio de la Imperiestroj de Enmann)". Mairat asertas, ke Zosimo kaj Zonaras ambaŭ rivelas gravajn informojn pri la Gaŭla Imperio en mallongaj frazoj, fidante je la plejparte perditaj verkoj de Deksipo (210-273); Nicholson kaj Casey pli specife deklaras, ke alia ĉefa fonto por Tetriko, aparte, estas "disaj aludoj" el la unua libro de Zosimo.

Nicholson kaj Casey plue postulas alian fonton kiel "informoj kolektitaj el la sufiĉe abunda monero monfarita de la gaŭlaj ​​imperiestroj". Fine, Mairat deklaras, ke la imperiaj biografioj de la duonfikcia "Historia Augusta" provizas abundon da detaloj pri la Gaŭla Imperio, kun Tetriko listigita kiel unu el la "Tridek Tiranoj" ene; tamen, ĉi tiu verko estas ĝenerale nefidinda, kun Nicholson kaj Casey deklarante, ke la biografioj "interplektas fakton, inventon kaj idiosinkrazian senton de humuro." Ekzemple, la Historia Augusta deklaras, ke Tetriko estis agnoskita en Hispania, sed modernaj historiistoj malakceptis tion.

Laŭ brita historiisto John F. Drinkwater, Viktor kaj Eŭtropio, kiuj formas la tradiciisman vidpunkton, prezentas Tetrikon kiel "civilulon" anstataŭ "soldato-imperiestro", tial argumentante ke li ne estis preta regi dum kriza tempo, klarigante kial li estis origine sendita al Gaŭla Akvitanio dum sia tempo kiel guberniestro, anstataŭ la Rejnon.

Eŭtropio asertas ke Tetriko devis subpremi ribelon kiam li unue fariĝis imperiestro, tio kion Mairat identigas kun la uzurpanto Domiciano la 2-a, notante ke Zosimo nur provizas ke li ekregis komence de la regado de Aŭreliano, ne informinte la areon de lia regado, sed ke du moneroj monfaritaj en lia nomo, kiuj estis malkovritaj, estis sendube faritaj en la Gaŭlaj ​​monfarejoj inter 269-274, kun la specifaĵoj de la monero sugestantaj datiĝon de ĉirkaŭ meze de 271.

Mairat tiam sugestas ke la uzurpo de Domiciano eble estis ribelo de la armeo, bazita sur la samaj areoj kiel la monfarejo, kontraŭ Tetriko pro lia civila deveno. Tamen, Drinkwater argumentas la eblecon, ke ĉi tiu "civila" tradicio estas influita de la propagando de imperiestro Aŭreliano kaj notas, ke Viktoria elspezis signifajn financojn por vidi lin farita imperiestro por certigi sian propran pozicion kaj ke Akvitanio estis grava provinco, ĉirkaŭita ĉiuflanke de areoj (Gallia Narbonensis kaj Hispania) kiuj estis minacataj, aŭ nelonge rekonkeritaj de Romo.

Drinkwater daŭrigas deklarante, ke tia pozicio "devis esti postulinta konsiderindan kapablon, kaj administran kaj militistan", argumentante, ke li pruvis sin kapabla komandanto kontraŭ la ĝermanoj, kaj konkludante, ke "La lasta gaŭla imperiestro ne devus esti flankenbalaita kiel simpla rolanto".

Epigrafaj fontoj ankaŭ provizas iujn informojn: tamen, la epigrafa kutimo (la uzo de monumentaj surskriboj por publika montrado) de la Romia Imperio malkreskis dum la periodo, kaj multaj estas sendataj.

Dek kvar surskriboj portantaj la nomon de Tetriko estis trovitaj en Gaŭlio, kvankam ĉi tiuj estas dividitaj en du regionojn per vertikala linio de surskriboj portantaj la nomon de Aŭreliano, kiuj estis faritaj post la kapitulaco de Tetriko. Neniu Tetrika surskribo surmetiĝas al Aŭreliaj surskriboj. Ekzistas pliaj kvin surskriboj portantaj lian nomon, kiuj estis malkovritaj en Britanio.

## Kunteksto
La Gaŭla Imperio estis ŝtato konsistanta el la romiaj provincoj, kiuj konsistigis Britanion, Hispanion, Gaŭlion kaj la romian Germanion, kiuj disiĝis de la Romia Imperio dum la regado de imperiestro Galieno. Galieno fariĝis imperiestro post kiam lia patro, la imperiestro Valeriano, estis kaptita de la Sasanidoj en 260. La regado de Galieno okazis dum la Krizo de la Tria Jarcento (235–284), periodo de intensaj politikaj kaj militaj potencbataloj.

Galieno estis ruinigita de multaj problemoj, inkluzive de pluraj uzurpantoj, same kiel atakoj en Balkanio kaj laŭlonge de la Rejno fare de diversaj triboj. Ankaŭ Hispanio estis trafita, per atakoj de la Frankoj, kie la historiisto Lukas De Blois priskribis la atakojn kontraŭ Hispania Baetica kiel "seriozajn", kaj la urbo Tarako (nuntempa Taragono) estis prirabita en la 260-aj jaroj. Pro la minaco al la imperio, certaj guberniestroj estis nomumitaj kiel "dux" (gvidanto) de tuta limlinio, inkluzive de Postumo en 258-259.

Ĉar Galieno ne povis malhelpi la invadojn, Postumo ribelis kaj deklaris sin imperiestro. Ĉirkaŭ la sama tempo, li asasinis Saloninon, filon kaj kunimperiestron de Galieno, en "Kolonja" (nuntempa Kolonjo). Postumo koncentriĝis pri defendado de la Gaŭla Imperio, kaj, laŭ la vortoj de la 4-a-jarcenta romia historiisto Eutropio, li "restarigis la preskaŭ elĉerpitajn provincojn per sia grandega vigleco kaj modereco."

Galieno provis invadi la Gaŭlan Imperion dufoje, en 260 kaj 265, sed estis repuŝita ambaŭfoje, devigante lin akcepti la secesion. Kvankam li ne sukcesis konkeri la Gaŭlan Imperion, Galieno ja certigis, ke la Romia Imperio estu defendata. Li enpostenigis Aŭreolon, militistan komandanton, en norda Italio, por malhelpi Postumon transiri la Alpojn.

Postumo estis mortigita de siaj soldatoj en 269 en Mogontiacum (nuntempa Majenco) dum li subpremis ribelon de la uzurpanto Leliano (227-269), ĉar li ne permesis al ili prirabi la urbon. Post kiam la armeo mortigis Postumon, ili elektis Markon Aŭrelion Marion (231-269), oficiron, kiel gaŭlan imperiestron.

Dum kelkaj romiaj historiistoj, kiel ekzemple la 4-a-jarcentaj historiistoj Aŭrelio Viktor kaj Eŭtropio, asertas, ke Mario regis nur du tagojn antaŭ ol esti mortigita de Viktorino, kiu servis kiel pretora prefekto (komandanto de lia pretora gvardio) sub Postumo, la nombro da moneroj eldonitaj de Mario indikas, ke li devis servi pli longe, periodon de proksimume tri monatoj.

Viktorino deklaris sin imperiestro meze de 269 en Augusta Treverorum (nuntempa Treviro), du tagojn post mortigo de Mario. La regado de Viktorino estis agnoskita de la provincoj Britanio kaj Gaŭlio, sed ne de tiuj de Hispanio.

## Vivo
### Ascendo al potenco
Gaius Pius Esuvius Tetricus, ofte nomata Tetriko la 1-a, naskiĝis en Gaŭlio, je nekonata dato, al nobela familio de gaŭla origino. Malmulto pri lia frua vivo estas konata, tamen, li fariĝis senatano kaj okupis la postenon kiel "praeses provinciae" ("provinca guberniestro") de Gallia Aquitania, provinco en la sudokcidento de tio kio nun estas Francio, antaŭ 271. Komence de 271, imperiestro Viktorino estis murdita en Kolonja fare de Aticiano, oficiro en la gaŭla armeo, supozeble ĉar li delogis la edzinon de Aticiano.

Ĉar la motivo por lia murdo estis persona, prefere ol politika, la patrino de Viktorino, Viktoria Vitruvia, povis konservi la potencon ene de la imperio. Kiel Drinkwater notas, ŝi ne povis mem preni la tronon kiel virino, kaj tial ŝi elektis Tetrikon kiel kandidaton, igante lin nomumita de la armeo post certigado de ilia subteno per grandaj subaĉetoj. Li plue mencias la eblecon, ke Tetriko estis parenca al Viktoria kaj Viktorino, sed deklaras, ke ne ekzistas rektaj pruvoj por konfirmi tiun hipotezon.

La armeo proklamis Tetriko kiel gaŭla imperiestro printempe de la sama jaro ĉe Burdigala (nuntempa Bordozo). Tamen, Tetriko ne ĉeestis en la proklamo.

Drinkwater supozas, ke ĉar Tetriko estis guberniestro de Akvitanio, Viktoria verŝajne regis dum pluraj semajnoj el Kolonjo antaŭ ol Tetriko ekregis, eble eldonante monerojn diigante Viktorinon dum ĉi tiu periodo.

Mairat argumentas, ke se Tetriko forestis dum la proklamo, estas plej verŝajne, ke Viktoria ja ordonis la monfaradon, sed notas, ke la moneroj de Domiciano la 2-a ŝajnas esti faritaj en la sama eldono, notante, ke la moneroj eble estis kreitaj de la gaŭlaj ​​armeoj, pro politika necerteco pri sinsekvo, aŭ ke Viktoria eble farigis la monerojn en la nomo de Viktorino, anstataŭ Tetriko, pro la sama kialo.

La Gaŭla Imperio spegulis la romiajn imperiajn administrajn tradiciojn, kaj tial ĉiu gaŭla imperiestro adoptis romian reĝan titolon post sia surtronigo. Post fariĝi imperiestro, Tetriko adoptis la reĝan nomon kaj titolojn de Imperator Caesar Esuvius Tetricus Pius Felix Invictus Augustus Pontifex Maximus.

La Gaŭla Imperio ankaŭ sekvis la romian tradicion, kie imperiestroj nomumis sin mem konsulojn, kaj Tetriko nomumis sin mem konsulo en 271, 272, 273 kaj 274. Laŭ romia kutimo, estis du konsuloj jare. Tamen, la nomoj de la aliaj konsuloj por 271–273 ne estas konataj, sed oni scias, ke la filo de Tetriko, Tetriko la 2-a, funkciis kiel lia kolego en 274. Tetriko ankaŭ estis tribuno ekde 271 ĝis 274.

Tetriko levis Tetrikon la 2-an al cezaro en 273 por pliigi la legitimecon de sia regado per fondo de dinastio. Li eble ankaŭ levis sian filon al kunimperiestro dum la lastaj tagoj de sia regado, sed tio estas necerta. La duonfikcia "Historia Augusta", en ĝia biografio pri imperiestro Aŭreliano, deklaras, ke Tetriko levis sian filon je nespecifita dato, tamen nek Aŭrelio Viktor nek Eŭtropio mencias tian eventon.

## Regado
Dum la regado de Tetriko, la ĉefaj minacoj al la Gaŭla Imperio venis el la Romia Imperio kaj la ĝermanaj popoloj. Tetriko ankaŭ devis lukti kontraŭ malkonsento ene de la armeo kaj registaro. Tetriko estis agnoskita kiel imperiestro de la tuta Gaŭlio — krom Gallia Narbonensis, kiu estis parte rekonkerita de Placidiano, generalo sub la romia imperiestro Klaŭdio la Gota — kaj Britanio.

Li ne estis agnoskita de la provincoj Hispanio, inkluzive de Hispania Baetica, Luzitanio kaj Taragona Hispanio, kiuj antaŭe rifuzis agnoski Viktorinon kiel imperiestron, nek de la urbo Argentoratum (nuntempa Strasburgo) en Germanio. La provincoj, kiuj ne agnoskis Tetrikon, elektis anstataŭe agnoski Aŭrelianon kiel romian imperiestron, kiu estis proklamita imperiestro en septembro 270 ĉe Sirmium en Panonio, nuna Serbio.

Antaŭ la tempo de la regado de Tetriko, la ĝermanaj popoloj estis fariĝinta pli kaj pli agresemaj, lanĉante atakojn trans la Rejnon kaj laŭlonge de la marbordo. Tetriko movis la ĉefurbon de la Gaŭla Imperio el Kolonjo al Augusta Treverorum fine de 271 por gardi sin kontraŭ la ĝermanaj popoloj. Tetriko atakis ilin kun iom da sukceso, ĉefe dum la koomenco de sia regado, festante triumfon pri unu el siaj venkoj.

Pli poste en sia regado, li estis devigita retiri trupojn kaj forlasi fortikaĵojn, kio permesis prirabi la limteritoriojn. Pli postaj ĝermanaj atakoj preskaŭ ne renkontis opozicion - unu penetris tiel profunden en la gaŭlan teritorion, ke ĝi atingis la Luaron.

Dum Aŭreliano koncentriĝis pri atakado de la Palmira Imperio, kiu disiĝis de la Romia Imperio en 270 sub ĝia reĝino, Zenobia, Tetriko sukcesis reakiri Narbonan Gaŭlion kaj sudorientajn partojn de Akvitanian Gaŭlion. Dum 273-274, Faŭstino, provinca guberniestro de Belga Gaŭlio, ribelis kontraŭ Tetriko, tamen lia ribelo estis rapide dispremita. Ĉirkaŭ tiu tempo, Tetriko ankaŭ okazigis la kvinkvenalojn, publikajn ludojn, kiuj okazis ĉiujn kvin jarojn.

## Malvenko kaj pli posta vivo
Post kiam Aŭreliano sukcesis rekonkeri la Palmiran Imperion, li turnis sian atenton al la Gaŭla Imperio, komencante preparojn por invado en 273. Komence de 274, Aŭreliano komencis marŝi en nordan Gaŭlion, dum Tetriko gvidis siajn trupojn suden de Augusta Treverorum por renkonti lin.

La armeoj de Aŭreliano kaj Tetriko renkontiĝis en februaro aŭ marto 274 ĉe la Batalo de Châlons, proksime de la nuntempa Ŝalono en nordorienta Francio. La pli alta disciplino de la romiaj fortoj, kune kun la pli granda milita komando de Aŭreliano, renversis la severan batalon favore al la romianoj, kaj post kiam Tetriko estis kaptita en la batalo, la militetoso de la gaŭlaj ​​fortoj rompiĝis.

La armeo de Tetriko estis tute venkita, kaj Tetriko kapitulacis aŭ rekte post sia malvenko aŭ poste. La plej lasta ebla dato por lia kapitulaco estis marto 274, kiam la gaŭlaj ​​monfarejoj ŝanĝis de monfarado de Tetriko la 1-a kaj la 2-a al tiuj de Aŭreliano.
xxxx
Kelkaj romiaj fontoj, inkluzive de Aŭrelio Viktor, Eŭtropio, la "Historia Augusta", kaj Orozio, raportas, ke Tetriko jam estis farinta interkonsenton kun Aŭreliano, ofertante kapitulacon kontraŭ honorinda malvenko kaj neniu puno, citante la fantomon de Palinuro el la Eneado de Vergilio 6.365: "eripe me his, invicte, malis" [ĝi] ("eltiru min, ho nevenkito, el ĉi tiuj suferoj").

Tamen, modernaj historiistoj kredas, ke ĉi tio estas produkto de romia imperia propagando. Aŭreliano, kiu provis stabiligi sian delikatan imperion, profitis de la rakonto, ke Tetriko planis perfidi sian armeon, ĉar liaj trupoj tiam estus malpli probablaj ribeli denove.

Post la kapitulaco de Tetriko, la Gaŭla Imperio kuniĝis al la Romia Imperio, denove restarigita al siaj iamaj limoj, kaj Aŭreliano okazigis triumfon en Romo implikante multajn militĉarojn, dudek elefantojn, ducent bestojn, inkluzive de tigroj, ĝirafoj kaj alkoj, okcent gladiatoroj, kaj kaptitoj de diversaj barbaraj popoloj.

La estroj de la du secesiaj ŝtatoj, Tetriko de la Gaŭla Imperio kaj Zenobia de la Palmira Imperio, paradis dum ĉi tiu triumfo, kune kun Tetriko la 2-a. Tetriko kaj lia filo ne estis katenitaj por la marŝo, sed anstataŭe estis devigitaj porti "braccae" (gaŭlaj ​​pantalonoj). Aŭreliano pardonis ĉiujn tri kaj igis Tetrikon senatano kaj "corrector" ("guberniestro") de aŭ Lukanio kaj Brutio, regiono de suda Italio, aŭ de la tuta Italio.

La "Historia Augusta" deklaras, ke li estis nomumita "corrector Lucaniae" (guberniestro de Lukanio) en la biografio de Tetriko, sed deklaras, ke li estis nomumita "corrector totius Italiae" (guberniestro de la tuta Italio) en la biografio de Aŭreliano. Epigrafaj pruvoj ekzistas por "corrector totius Italiae", kiuj antaŭdatas Tetrikon, dum la unua epigrafa pruvo por "corrector" de pli malgranda regiono venas de ĉirkaŭ 283, dek jarojn post kiam Aŭreliano nomumis Tetrikon kiel guberniestro.

Pro la kontraŭdiroj ene de la "Historia Augusta", la opinio de modernaj akademiuloj estas dividita. En 1921, David Magie (1877-1960), redaktoro de la eldono de Loeb de la "Historia Augusta", favoris la nomumon de Tetriko kiel guberniestro de la tuta Italio, dum aliaj, kiel Alaric Watson en sia verko "Aŭreliano kaj la 3-a Jarcento" de 1999, subtenas lian nomumon kiel guberniestro de Lukanio. Tetriko mortis pro naturaj kaŭzoj plurajn jarojn poste en Italio.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 245
Kategorio:Mortintoj en 274
Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Romo
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Romo