Java rizobirdo

**Java rizobirdo** (*Padda oryzivora*) estas malgranda paseroforma birdo el genro rizobirdoj de familio Estrildedoj. Inter aliaj ĝiaj  troveblaj en diversaj lingvoj estas **Java pasero**, **Java fringo** aŭ **bunĉo** (de japana  *bunchō*).
Tiu ĉi specio estas endemia en kelkaj insuloj de Indonezio: Javo, Balio, Bawean kaj malgrandaj insuletoj apud ili. Krome, ĝi estas populara kaĝa dombirdo, kiu vivas en homaj domoj en multaj partoj de la mondo, kaj kie la klimato permesas ĝi formis multajn resovaĝiĝintaj populacioj tre malproksime de ĝia natura arealo.

## Taksonomio 
Javan rizobirdon unue formale priskribis Karolo Lineo en la 10-a eldono de sia fundamenta verko *Systema Naturae* en jaro 1758. Li tiam apartenigis la specion al genro *Loxia* kaj donis al ĝi dunomon *Loxia oryzivora*.
La specia epiteto estas kunmetaĵo de latinaj vortoj *oryza* ("rizo") kaj *-vorus* ("vorulo").
Lineo bazis sian priskribon je priskribo kaj ilustraĵo de *"Padda or Rice-bird"* en verko *A Natural History of Uncommon Birds* far angla naturalisto George Edwards de jaro 1743. Edwards erare kredis ke la birdo venis el Ĉinio, sed li menciis la  "Java pasero".
En 1850 germana naturalisto Ludwig Reichenbach enkondukis por ĝi apartan genron *Padda*, al kiu poste aldoniĝis ankaŭ Timora rizobirdo.
En 2020 aperis proponoj unuigi genron *Padda* kun genro *Lonchura*,
sed ĝis nun en 2024 Internacia Ornitologia Komitato kaj aliaj birdosistematikaj aŭtoritatoj ne atingis interkonsenton pri tio ĉi.

## Priskribo 
Java rizobirdo estas nur iom pli granda ol dompasero: 15–17&nbsp;cm longa kaj ĉirkaŭ 24.5&nbsp;g peza. Malgraŭ tiuj ĉi modestaj mezuroj, ĝi estas verŝajne la plej granda birdo en la familio Estrildedoj, kiu enhavas nure tre malgrandajn birdetojn.

 ĉi tiu specio ne havas, ambaŭ seksoj aspektas same: la birdo havas grizan bruston, grizajn suprajn partojn de la plumaro, rozkolorecan ventron, nigran kapon kun blankaj vangoj, ruĝan ringon ĉirkaŭ okuloj, rozkolorajn krurojn kaj piedojn kaj dikan, konusforman, brile ruĝan bekon. Adoleskuloj estas preskaŭ tute brunaj, iom pli helaj de malsupre ol de supre, kaj havas nigran kapon sen la blankaj vangoj. Tre junaj birdoj havas nigran bekon iom rozkolorecan ĉe la bazo.

La voko estas unu abrupta noto *"ĉip"*, kaj la longa kanto estas serio de tiuj notoj: *"ĉipĉipĉipĉipĉipĉipĉip"*. Krome, ili havas apartajn trilajn vokojn, kiujn ili uzas dum sociaj interagoj kun samspecianoj, kaj kiuj varias depende de kunteksto: en agresaj situacioj la triloj estas pli laŭtaj, rapidaj kaj sondiversaj, kaj dum amikemaj interagoj pli mallaŭtaj kaj malrapidaj. Tiuj ĉi diferencoj estas malfacile aŭdeblaj por homa orelo, sed por la birdoj ili formas la bazon de socia komunikiĝo kaj la komunuman "lingvon" por esprimi siajn sentojn kaj emojn. La Rizobirdo, (*Padda oryzivora* aŭ *Lonchura oryzivora*) klakas la bekon dum kantado. Ĵusa studo konstatis, ke maskloj kongruigas tiun klakadon kun la kantosekvencoj je maniero simila al tiu de perkutado en muziko.

## Distribuo kaj habitato 
]]

Java rizobirdo estas tre sociema birdo, kiu emas furaĝi en grandaj birdaroj. Plejparto de ĝia dieto konsistas je semoj de poacoj, kaj la birdoj frekventas malfermajn herbejojn kaj iam agrokulturajn kampojn, aparte tiujn kie kreskas rizo. Ĝia amo de rizo donis al la birdo kaj la sciencan, kaj la kutiman nomon. Por konstrui neston, tamen, la birdoj bezonas arbon aŭ alian altaĵon, interalie ili ofte nestas en homaj konstruaĵoj. Kutime la ovaro konsistas el 6–8 ovoj.

Natura arealo de Java rizobirdo estas nur insuloj Javo, Balio kaj Bawean en Indonezio, sed pro ĝia populareco kiel dombirdo ĝi formis multajn resovaĝiĝintajn populaciojn. Ĝi estas enkondukita en multajn lokojn de Hindia subkontinento,
estas vidita en Srilanko, sed en ĉeflanda Bharato ĝi ne establiĝis.
Ĝi iĝis relative kutima birdo en naturo en Havajoj, aparte sur Oahuo. En Karibio ĝi estas enkondukita en Puertoriko kaj iĝis kutima en multaj regionoj de la insulo, aparte en ĉirkaŭo de Sanĥuano. Javaj rizobirdoj ankaŭ estas raportitaj en Jamajko, sed en aliaj insuloj ili ne estas viditaj.
Krome, la specio establiĝis en Kristnaskinsulo, kiu estas insulo apud marbordo de Uesta Aŭstralio.

## Rilato kun homoj 
Java rizobirdo estis populara kaĝa dombirdo en Azio dum multaj jarcentoj. En Ĉinio la plej fruaj mencioj de domaj rizobirdoj apartenas al tempoj de dinastio Ming, kaj en Japanio al la 17-a jarcento. Natsume Sōseki, fama verkisto de Mejĵi-erao, verkis eseon pri sia doma Java rizobirdo. Oni supozas, ke al la fino de la 18-a jarcento la birdoj estas alportitaj ankaŭ al Eŭropo, plej verŝajne far maristoj, veturistoj kaj negocistoj, kaj ili baldaŭ iĝis modaj tie. En komenco de la 19-a jarcento franca ornitologo Louis Pierre Vieillot jam priskribis la specion kiel populara kaĝbirdo en Eŭropo.
En Usono Java rizobirdo estis inter la plej popularaj kaĝbirdaj specioj en la 1960-aj — 1970-aj jaroj, sed poste vendi, aĉeti kaj posedi ilin iĝis malpermesite pro timo ke resovaĝiĝinte tiuj ĉi birdoj povas iĝi danĝero por agrokulturo. La leĝaro diversas de subŝtato al subŝtato, sed, ekzemple, en Kalifornio la birdo kontraŭleĝas ĝis nun, eĉ malgraŭ tio, ke multe pli rizdependaj landoj kiel Ĉinio aŭ Japanio neniam provis reguligi tiun ĉi birdon.

En Azio Javaj rizobirdoj estas plej ofte bredataj kaj kreskigitaj far homoj en kapteco, kaj ili iĝas tre amikemaj kaj lojalaj al siaj homoj. Kutime ili ne forflugas malproksime de la homo eĉ ellasite el kaĝo. Pro la sociema naturo de la birdo, tamen, estas malrekomendinte teni unu birdon sola. Multe pli bone estas havi ilin en paroj aŭ malgrandaj birdaroj.

Pro longa historio de kunvivo de Javaj rizobirdoj kun homoj estiel ornamaj kaĝbirdoj, pluraj kolorvarioj estas kreitaj. Unu el ili, la pure blanka leŭcista formo, estas konata en Japanio dum almenaŭ kelkaj jarcentoj.
Laŭ raportoj de konservoprogramo TRAFFIC, malgraŭ ke Indonezio malpermesis kaptadon de la birdoj en ilia natura arealo, la kaptado daŭriĝas kontraŭleĝe, ĉar la birdoj popularas en merkato de ekzotaj maskotoj pro sia bela aspekto kaj distinga kanto.

## Referencoj 
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Estrildedoj