Pri manĝado de viando (Plutarĥo)

[[Dosiero:Copy_of_Plutarch_at_Chaeronia,_Greece.jpg|dekstra|eta|333x333ra|Statuo de [Plutarĥo] en lia hejmurbo Keroneo (*Chaeronea*) en Grekio, kopio de statuo ĉe la Arkeologia Muzeo en Delfo.]]
**Pri manĝado de viando** (greke: **Περὶ σαρκοφαγίας**; latine: **De esu carnium**) estas eseo de la 1-a-jarcenta grek-romia verkisto kaj filozofo Plutarĥo, kiu troviĝas en lia verko-kolekto *Moralia*. Tri eseoj en Moralia estas dediĉitaj al la traktado de bestoj. La aliaj du traktas la saĝon de bestoj , kaj Plutarĥo serĉas demonstri per ili, ke bestoj konscias kaj sentas kaj do rajtas justan kaj egalan traktadon fare de homoj. En "Pri manĝado de viando", li argumentas kontraŭ la malracieco kaj malmoraleco, laŭ li, de mortigado kaj manĝado de bestoj. La eseo ŝajne konsistas el eltiraĵoj de serio de paroladoj de Plutarĥo, kaj ĝi disponigas sciojn pri la sinteno de la antikvaj grekoj koncerne manĝadon de viando kaj pri la tiurilataj konfliktoj.

## Pri la eseo 
Plutarĥo priskribas la kruelecon al kaj mortigon de bestoj uzante fortan bildan retorikon, kaj atakas la argumentojn en favoro de manĝado de viando kiuj dominis siatempan socion. Li neas la pravigojn de la stoikismo por manĝado de viando, laŭ kiu bestoj estas senkonsciaj estaĵoj, kies valoro estas nur kiel objektoj por homa uzo.

Aldone al la kialoj pri bestkrueleco, Plutarĥo kombinas antropocentrajn argumentojn de utilo al homo en la eseo, argumentante ankaŭ, ke manĝado de viando estas damaĝa al la korpo kaj menso. Antropocentra aliro kontraŭ manĝado de viando ne estis noviga en la antikva mondo ĉar similaj argumentoj jam estis faritaj fare de aliaj pensuloj kiel ekzemple Platono, Teofrasto, kaj la pitagora skolo, sed Plutarĥo diferenciĝas de la aliaj en principe emfazante la suferon de bestoj mem. En tio li estas preskaŭ la sola el la filozofoj de la antikva mondo, el tiuj kiuj postlasis skribaĵojn kiuj konserviĝis .

La kopilaboro de la eseo estas nekompleta, la teksto estis detranĉita je multaj punktoj, kaj kelkloke estis enmetitaj fragmentoj, kiuj ne apartenis kaj ŝajnis prenitaj el alia fonto  La eseo estas dividita en du partojn. Iuj argumentas, ke la du partoj de la eseo estis erare disigitaj kaj ĝi estas origine unu parolado, tamen aliaj diras, ke tio ne estas la kazo, ĉar ene de la teksto Plutarĥo referencas al paroladoj, kiujn li faris hieraŭ kaj antaŭhieraŭ . Tri eseoj en *Moralia* estas specife dediĉitaj al bestoj, kaj bestoj estas diskutitaj en kromaj eseoj, kiel ekzemple en "Pri la amo por idoj" , kaj en la eseo "Konsilo pri bonstato"  kiu mencias multajn el la longe diskutitaj temoj en ĉi tiu eseo. Bestoj aperas en kromnotoj en aliaj skribaĵoj de Plutarĥo, foje kiel ekzemploj de estaĵoj kiuj elmontras superan (aŭ malsuperan) konduton relative al homoj. Tamen, laŭ plutarĥo-akademiulo Francesco Beki, la speciala intereso de Plutarĥo pri bestoj plej ofte estis ignorita fare de akademiuloj de antikveco. Ekzemple, Donald Russell, esploristo de Plutarĥo, referencas nur al la eseo "Pri la Saĝo de Bestoj", ĉefe ĉar li opinias ke ĝi instruas pri la manieroj de instruado de Plutarĥo kaj lia amikaro. Giankaris  kiu skribis koncerne la literaturan heredaĵon de Plutarĥo notas la humanan aliron en liaj skribaĵoj direkte al homoj, kaj ignoras la humanan aliron al bestoj. La brita filozofo Richard Sorabji  verkis ampleksan studon pri la traktado de bestoj en antikva Grekio, sed li preskaŭ ignoras Plutarĥo-n kaj citas Porfirion  la pli posta filozofo (de la dua duono de la 3-a jarcento), kiu ŝajne signife pruntis de ĉi tiu verko. Tamen en la lastaj jaroj la verkojn de Plutarĥo pri bestoj estas studitaj de italaj esploristoj kiuj multe faris por elliberigi ilin el mallumo en kiu ili difektiĝis  Iuj supozas laŭ la severa retoriko, ke Plutarĥo faris la paroladojn en relative juna aĝo. William Helmbold, tradukisto de la skribaĵoj de Plutarĥo, eĉ skribis en la enkonduko al la traduko, ke la eseo fidele prezentas "la malsaĝecon de la juneco de Plutarĥo - la pitagoran evitadon de manĝado de viando" . Aliaj akademiuloj malkonsentas kun tiu supozo, Francesco Becky provanta izoli de la tekstoj la fontojn de kiuj Plutarĥo estis influita, notante ke en multaj lokoj Plutarĥo ne sekvas en la paŝoj de tradiciaj bestaj komprenoj kiuj povas esti spuritaj de Aristotelo ĝis Porfirio. Ankaŭ, li diras ke kiam struktura simileco estas trovita inter antikvaj tekstoj, Plutarĥo estas nekutima kaj estas malfacile trovi en li tiun strukturan similecon al aliaj skribaĵoj  

### La antikvuloj manĝis pro neceso 
En la dua ĉapitro Plutarĥo respondas al la aserto ke la antikvuloj manĝis viandon, dirante, ke ili faris tion pro honto kaj malsato, kaj ne pro elekto kiel liaj samtempuloj. Li metas alparolon en la buŝon de imagita antikva homo, kiu venas al la nuntempo kaj priskribas la mondon en kiu li vivis en la pasinteco. La homo estas ĵaluza de la samtempuloj de Plutarĥo; li diras, ke dum sia tempo la suno brilis kaj subiris en neregulaj tempoj, la sezonoj ne estis ciklaj, kaj la aero estis densa kaj saturita de toksaj fumoj kiuj malklarigis la okulon de la ĉielo. La malsatego estis tiel granda, ke homoj manĝis koton kaj ŝelon, kaj kiam ili iam trovis glanon, ili dancis ĉirkaŭ la kverko kaj nomis ĝin "viviga" kaj "patrino". Li rakontas al la samtempuloj de Plutarĥo:

### Manĝi viandon ne estas nature 
Plutarĥo kverelas kun la aserto de siaj karnovoraj samtempuloj ke manĝi viandon estas natura por homo. Li diras, ke estas absurde aserti, ke la homo estas esence konstruita por predo, kaj tio evidentiĝas antaŭ ĉio el sia korpoformo. La homo neniel similas al tiuj naskitaj por predi, lia buŝo estas malgranda kaj lia lango estas mola, li ne havas kurban bekon aŭ akrajn ungegojn aŭ korpŝirantaj dentojn, nek la varmegon de la stomako necesa por digesti pezajn manĝaĵojn kiel viandon:

Li diras, ke manĝi viandon ne nur estas fizike nenatura por homo, ĝi ankaŭ estas psikologie nenatura, kaj ŝajne homoj nature malemas mortigi bestojn. li daŭrigas:

.

### Indiferenteco al la manĝataj bestoj 
Ni ne mortigas predantojn, diras Plutarĥo, al tiu ni lasas:

Malgraŭ tiu ŝajna sensentemo al la bestoj, Plutarĥo implicas ke la indiferenteco estas devigita, ĉar unuflanke homoj manĝas bestojn, kaj aliflanke estas ni malatiritaj de pecoj rememorigantaj pri la besto. Li skribas, ke estas terure vidi la tablon ŝarĝita de kadavroj ĉe la manĝoj de la riĉuloj, kaj eĉ pli terure vidi tion kio estas forigita de la tablo, ĉar estas pli "ne allogaj" restaĵoj sur la teleroj ol ni manĝos. Do ĉi tiuj bestoj ĵus estis mortigitaj sen bezono. Kaj estas manĝantoj, por tiuj la aspekto estas tiel malagrabla, ke ili tute ne manĝas, ili indulgas la mortintan beston, kiun ili ne indulgis pri ĝi dum ĝi vivis , ĉar la plimulto jam "trinkis la pocion de kutimo, kiel tiu de Circo". 

### Reenkarniĝo 
Plutarĥo deklaras, ke li timas eniri "ĉi tiun grandan kaj misteran temon", kiel kapitano kiu timas deturni la ŝipon dum ŝtormo, aŭ dramisto kiu timas preni turnon en la intrigo kaj alporti *Deus ex machina* meze de la teatraĵo. Li rilatas al la ideoj de Empedoklo pri reenkarniĝo, sed sindetenas bazi siajn argumentojn sur tiuj ideoj, kaj ŝajnas uzi ilin pli por timigi la aŭskultantojn kaj tiel persvadi ilin ne manĝi viandon. Empedoklo estis antikva greka filozofo multe antaŭ Plutarĥo, de la 5-a jarcento a.K., kiu konceptis la naturon kaj la kreadon de estaĵoj, kaj laŭ sia tezo homaj animoj enkarniĝas en bestoj. Plutarĥo citas lin pri ŝanĝiĝanta naturo kaj la ĉiam ŝanĝanta formo kaj "vestis ĉion en malsamaj karnaj kovroj" . Li diras, ke li ne iras ĝis Empedoklo, kaj iuj ankaŭ dirus, ke reenkarniĝo ne estas sufiĉa kialo por konvinki, sed tamen la dubo mem devus semi en ni timon kaj tremon, ĉar se ni eraras la rezultoj estas teruraj. Laŭ la traduko de Helmbold, li diras cinike:

### Moko al la stoika lernejo 
En ĉapitro 6 en la dua parto Plutarĥo mokas la stoikan skolon kiu predikas la evitadon de plezuroj, sed kiam temas pri la viando "ili subite iĝas devotaj rekomendantoj de plezuroj." Li diras, ke ili malaprobas asocii kun virinoj, kaj malpermesas la uzadon de spicoj kaj kukoj en siaj manĝoj en honoro de la dioj. Se jes, por esti konsekvencaj ili supozeble rezistas sangon kaj karnon, sed se temas pri viando ili reduktas sian filozofion al la rango de kontlibro, ŝparas manĝojn pri bagatelaj aferoj kiel parfumo kaj kukoj, kaj savas la murdan kaj senbridan parton de iliaj elspezoj:

### Ĉu estas vere, ke homoj laŭ naturo ne kompatas bestojn 
La lasta ĉapitro komenciĝas per la demando ĉu homoj vere ne havas senton de natura justeco al bestoj, kiel la stoikistoj asertas. Plutarĥo serĉas diskuti la demandon sen filozofiaj kvereloj, sed ekzameni la naturan emocion elirantan el la koro de homoj. Oni povus lerni el la ĉapitro kiom liaj samtempuloj kompatis bestojn, ĉu ili havis konflikton en manĝado de viando, kaj ĉu la emocioj estis malsamaj ol hodiaŭ. La ĉapitro komenciĝas per frazo:

, sed ĉi tie la eseo estas interrompita kaj ĝia daŭrigo estas nekonata.

## La eseo en la spegulo de la tempo 
La eseo disponigas sciojn pri la sinteno de la antikvaj grekoj al manĝado de viando. Manĝi viandon estis same domina en grek-romia kulturo kiel ĝi estas hodiaŭ. Laŭ Plutarĥo, la sento de kompato por la manĝitaj bestoj ankaŭ ekzistis kaj siaj samtempuloj abomenis la mortigon de bestoj - la "elemento de justeco" al bestoj kiu devenas "de la brusto" laŭ la formuliĝo de Plutarĥo.

Plutarĥo atakas la stoikan nocion ke bestoj estas senkonsciaj kaj havas neniun valoron en si mem sed nur rilate al homo. Tiu ĉi mondkoncepto estis aŭdita ankaŭ en diversaj versioj fare de postaj filozofoj kiel Kant , kaj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ .

La argumentoj por manĝi viandon, pri kiuj Plutarĥo kverelas, ne multe ŝanĝiĝis ĝis hodiaŭ, kiel ekzemple la argumentoj, ke manĝi viandon estas natura por homo. Kiel ili, la kontraŭargumentoj de Plutarĥo ne ŝanĝiĝis konsiderinde, kaj ili ekzistas en la filozofio de vegetarismo kaj veganismo. Iuj vidas la eseon kiel fruan eĥon de la moderna diskurso por kaj kontraŭ manĝado de viando. Estas ankaŭ tiuj, kiuj vidas, ke Plutarĥo antaŭas la koncepton de viandismo, ĉar la eseo enhavas ĝiajn elementojn: viando ne estas necesa, kaj homoj manĝas nur por plezuro prefere ol por supervivo, homoj estas esence kompatemaj pri bestoj kaj evitas mortigi ilin, kaj ili havas kredan sistemon, kiu pravigas manĝi viandon malgraŭ la krueleco .

## Eksteraj ligiloj 
* Kial Manĝi Bestojn estas fia - la Traduko de Moralia de William Baxter, 1684-1694 
* Of Eating of Flesh el tradukoj de eseoj de Moralia kiuj estis redaktitaj kaj korektitaj de William W. Goodwin 1878 
* La Manĝado de Karno, en la Gutenberg Projekto 
* The Eating of Flesh (La Manĝado de Karno) - Tradukite fare de William Helmbold, 1957 

## Fonto 
Tiu ĉi artikolo estis tradukita laŭvorte de sia hebrea versio en novembro 2021.

## Piednotoj 
Kategorio:Libroj aperintaj en la 1-a jarcento
Kategorio:Vegetarismo
Kategorio:Bestaj rajtoj
Kategorio:Antikvaj verkistoj