Denaro

[eta|dekstra|El pinto el maldekstro: 157 a.K. [Roma Respubliko, 73 p.K. Vespasiano, 161 p.K.Marko Aŭrelio, 194 p.K. Septimo Severo;  Dua vico: 199 p.K. Karakalo, 200 p.K. Julia Domna, 219 p.K. Elagabalo, 236 p.K. Maksimino la Trako.]]
**Denaro** (simbolo: d) estis arĝenta monero, kiu estis la ĉefa monero
en la Okcidento inter jarcentoj 1-a kaj 13-a. La nomo devenas de la romia monunuo, la *denarius*, de kiu originis ankaŭ la moderna monunuo la dinaro.

**Denaro** ankaŭ estas unuo de mezuro por la diametro de la nilonfadenoj.

Laŭ Francisko Azorín **Denaro** estas roma arĝenta monero, 4'54 gr. peza, valoranta 10 asoj, poste 16. Ora denaro estas 25 arĝentaj denaroj. Kvinaro estus duondenaro. Kaj li indikas etimologion el la latina *denarius* el *deni + oeris* (dek asoj), ĉar, ĉe la antikvaj romanoj, valoris unue tion.

## Aktuale 
Ĝi ankoraŭ estas unuo de mono uzata en la enciklopedio, kies valoro estas ĉirkaŭ:

* US $1,00 de 1980
* la prezo de unu Big Mac de McDonald's

Laŭ la stato de 2001 ĝi estis
2,92 dolaroj,
3,28 eŭroj
aŭ
364 jenoj.

Vidu sube por la preciza difino.

La simbolo por la denaro estas **d**. La denaro uzas metrajn
prefiksojn:

Sed **la preciza difino** de la valoro en usonaj dolaroj estas:

d = m / e

kie **e** estas la energio konsumita de la usona ekonomio dum unu jaro,
esprimita en ŭatoj (W), kaj **m** estas la valoro de tiu ekonomio (la
MEP) dum la sama jaro, esprimita en dolaroj. Tial la denaro estas la valoro
de unu ŭato de ekonomia agado dum unu jaro.

**Ekzemple** dum la jaro 1995 Usono konsumis 95,95 eksaĵulojn da
energio -- t.e., 3042,5 gigaŭatoj -- kaj produktis 7400,5 gigadolarojn da
produktoj kaj servoj. Tial la valoro de la denaro en usonaj dolaroj en 1995
estis m / e = 7400,5 / 3042,5 = $2,43. Alivorte, la valoro de la dolaro en
1995
estis 0,4111 denaroj.

Laŭ tio, la valoro de la tri ĉefaj valutoj de la mondo je **januaro
2001** estis:

```
eŭro          0,3313   d
    dolaro        0,3489   d
    jeno          0,003049 d
```

Tial la eŭro estas ĉirkaŭ unu triono da denaro. Ĉar la denaro ne estas
uzita de iu ajn nacio, ĝia valoro ne suferis pro inflacio. Vidu la
paĝon
pri valuto por sciiĝi pri ĝia nuna valoro
laŭ la senĉese ŝanĝiĝantaj naciaj valutoj.

Por tempoj **antaŭ 1914** la difino de la denaro estas:

d = valoro de 115,5 mg da oro

Tial la prezo de oro antaŭ 1914 estis ĉiam, laŭ difino, 8,658 d/g.

Laŭ tio, la prezo de 1 gramo da arĝento:

```
jaro       valoro      Ag/Au   loko
    ---------------------------------------------------
    2000       0,057 d     57,7    Britio
    1900       0,54  d     16,0    Britio
    1800       0,58  d     15,0    Usono
    1700       0,58  d     15,0    Francio
    1600       0,72  d     12,0    Francio
    1500       0,72  d     12,0    Francio
    1400       0,72  d     12,0    Francio
    1300       0,87  d     10,0    Francio
    1200       0,72  d     12,0    Francio
    1100       0,72  d     12,0    Francio
    1000       0,72  d     12,0    Francio
     500       0,62  d     14,0    Konstantinopolo
       1       0,72  d     12,0    Romo
    -500       0,64  d     13,5    Lidio
   -1000       0,87  d     10,0    -
```

## Historie 
La prezo de arĝento falis post la eltrovo de arĝento en Zacatecas kaj Potosí en Ameriko
de la hispanoj en la jarcento 16-a, kaj falis multe pli rapide post la
eltrovoj en Nordameriko en la 19-a kaj 20-a jarcentoj.

La valoro de iuj **historiaj unuoj de mono:**

```
valuto      valoro    lando/jc              kvanto da metalo

    siklo         7,2  d  (babilona, jc -VI)    8,37 g da arĝento
    siklo        12,1  d  (hebrea,   jc -VI)   14,1  g da arĝento
    siklo         4,8  d  (persa,    jc -V)     5,57 g da arĝento
    dariko       72    d  (persa,    jc -V)     8,3  g da oro

    talanto   16600    d  (atena ,   jc -V)     25800  g da arĝento
    draĥmo       2,77 d  (atena,    jc -V)     4,325  g da arĝento
    obolo         0,46 d  (atena,    jc -V)     0,7208 g da arĝento

    statero      69    d  (macedona, jc -III)   8 g da oro

    denaro        2,75 d  (romana,   jc -III)   3,89 g da arĝento  98,0%
    pura
    denaro        2,27 d  (romana,   jc  I)     3,36 g da arĝento  93,5%
    pura
    denaro        0,01 d  (romana,   jc  III)

    solido       38    d  (bizanca,  jc VII)    4,4 g da oro
    dinaro       38    d  (araba,    jc VII)    4,4 g da oro

    denaro        1,12 d  (angla,    jc  IX)    1,555 g da arĝento

    floreno      30    d  (florenca, jc XVI)    3,5 g da oro
    dukato       30    d  (venecia,  jc XVI)    3,5 g da oro
    guldeno      30    d  (nederlanda, jc XVII) 3,5 g da oro

    ekuo         17,0  d  (franca,   jc XVIII) 29,5 g da arĝento
    peso         15,6  d  (hispana,  jc XVIII) 27,0 g da arĝento

    dolaro       13,03 d  (usona,    jc XIX)    1,50465 g da oro
    rupio         6,8  d  (hinda,    jc XIX)   11,7     g da arĝento
    franko        2,51 d  (franca,   jc XIX)    0,29032 g da oro

    pundo        63,39 d  (brita,    jc XIX)    7,322   g da oro
    ŝilingo      3,17 d  (brita,    jc XIX)    0,3661  g da oro
    penco         0,26 d  (brita,    jc XIX)    0,03051 g da oro

    pundo         0,51 d  (brita,    2001)      -
    dolaro        0,35 d  (usona,    2001)      -
    eŭro         0,33 d  (eŭropa,  2001)      -
    jeno          0,0030 d (japana,  2001)      -
```

La **talanto** ne estis efektiva monero, sed nur unuo de mono. La
talanto kaj siklo originale estis babilonaj unuoj de pezo. La babilona
siklo estis 8,37 g, la hebrea 14,1 g kaj la persa 5,57 g. La draĥmo kaj
denaro ankaŭ originale estis unuoj de pezo: la draĥmo estis 4,29 g, la
denaro estis 3,89 g. La grekoj difinis la **draĥmon** kiel unu 6000-ono
da talanto. La araba denaro (*dinar*) estis 4,2 g.

La arĝento en la romana
**denaro** grade malaperis: en -211 ĝi
enhavas 3,9 g da arĝento (2,75 d), sed je 270, ĝi enhavas preskaŭ
neniom da arĝento. Je 304 la denaro valoris nur 0,01 d.

La denaro estis la monero, kiun Kristo uzis
(ekzemple, en la parabolo de Mateo
20:1-16 kaj la monero kun la bildo de
Cezaro en Mateo 22:15-22).

En **la 8-a jarcento**, **Karlo la Granda** restarigis la denaron
kiel 1,555 g da arĝento (1,12 d). 12 tiaj denaroj = 1 solido, 24 solidoj =
1 pundo. La arĝenta denaro estis la ĉefa monero de okcidenta Eŭropo
ĝis
la jarcento 13-a. Fakte, la vorto por mono en la hispana (*dinero*)
kaj la portugala (*dinheiro*), devenas de la denaro.

La denaro (1,12 d) fariĝis la
**arĝenta penco** en Britio (tiele la
mallongiĝo "d"). En la dorso de la penco estis kristana kruco, uzita por
dispecigi la moneron en duonoj (la duonpenco, 0,56 d) kaj kvaronoj (la
*farthing*, 0,28 d).

La solido (13,5 d) fariĝis la ŝilingo en Britio, la *sou*
en Francio, la *soldi* en Italio kaj la *grossi* en
Florenco.

La pundo (269 d) fariĝis la guldeno en Nederlando, la
*livre* en Francio, la *lira* Italio kaj la floreno en
Florenco.

En **la jarcento 13-a**, Italio prosperis kaj bezonis moneron pli
valoran ol la arĝenta denaro. Tial Florenco eldonis la **florenon** kaj
Venecio la **dukaton**. Ambaŭ moneroj havis 3,5 g da oro (30 d). Poste
Nederlando faris la oran **guldenon** (floris jc XVII) kaj Britio la
oran **pundon** (63 d, floris jc XIX).

La *Thaler* estis granda arĝenta monero de Germanio (1450-1600),
kiu enhavis 25-30 g da arĝento (14-17 d). Ĝi fariĝis la **dolaro** aŭ
**peso**, la ĉefa monero de la hispana imperio (1500-1900), kiu
enhavis
27 g da arĝento (15,6 d). Ĝi estis la ĉefa havebla monero en
Nordameriko, tial ĝi fariĝis la valuto de Usono. En 1834 la usona dolaro
enhavis 24,05 g da arĝento (13,0 d). Por facila kalkulado, la usona dolaro
estis difinita kiel 100 pencoj, tial la usona penco (0,14 d) estis simila
en valoro al la brita duonpenco (0,13 d).

En Britio en la 19-a jarcento la **krono** estis 5 ŝilingoj aŭ 15,9
denaroj kaj la **gvineo** (angle, *guinea*) estis 21 ŝilingoj
aŭ 66,7 denaroj.

En **la 20-a jarcento**, pro la mondmilitoj, **papera mono** ne jam
estis subtenita de oro kaj arĝento. Tra la jarcenton, la valoro de la
**pundo** kaj la **dolaro** rapide falis. Tiele en 2000, la valoro de
la papera dolaro nur estis 0,35 denaroj aŭ $0,03 laŭ la
arĝenta dolaro de la 19-a jarcento. La
pundo, kiu plejparte estis 60-65 denaroj inter 1650 kaj 1900, estis nur
0,54 denaroj je 2000, aŭ malpli 1% da la malnova pundo, falinte multe pli
rapide ol la denaro sub la romanoj.

La usona dolaro tra la 20-a jarcento:

```
jaro       valoro       inflacio
    ---------------------------------
    2000       0,3543  d
    1990       0,4846  d     3,1 %
    1980       0,9355  d     6,4 %
    1970       2,1822  d     8,4 %   1973:    prezo de petrolo triobliĝis
    1960       2,8525  d     2,6 %   1965-73: milito en Vjet-Namo
    1950       3,9341  d     3,2 %
    1940       8,00    d     6,9 %   1941-45: mondmilito
    1930       8,25    d     3,1 %
    1920       7,21    d    -1,4 %   1929:    ekonomia falego
```

Papera mono (mono sen la subteno de metalo) ne nur rapide falis en
valoro, sed la valoro por interŝanĝo senĉese kaj freneze variis, kio
subpremis la interkomercon de Eŭropo, kie ĉiu nacio havis sian propran
valuton. Tial nova valuto, la **eŭro**, estis enkondukita en la fina
jaro de la jarcento, **1999**.

Iuj prezoj kaj valoroj esprimitaj en denaroj:

```
12,6 Td   monda ekonomio
    3,2 Td   usona ekonomio

   59,1 Gd   GM     (enspezo, 1999)
   36,9 Gd   Exon  (enspezo, 1999)
   36,5 Gd   Toyota (enspezo, 1999)
   25,1 Gd   la riĉo de Bill Gates (2001,02,06)

    2   Gd   meti unu homon sur la Luno

  300+  Md   la riĉo de Steven SPIELBERG (1995)
  140   Md   la riĉo de Oprah WINFREY (1995)

   20,8 Md   la domo de Bill Gates (1998)
   13   Md   Codex Leicester, notolibro de Leonardo (ankaŭ la posedaĵo de
               Bill Gates)

   13   Md   Michael JORDAN (enspezo, 1994)

   55,0 kd   nova domo (1970-95, Usono)
   10,6 kd   meza salajro de usonano

   20   kd   BMW
   5-15 kd   nova aŭto

500-1000 d   persona komputilo

     330 d   fridujo
     250 d   monata luprezo (Novjorko)
     135 d   televido
      80 d   fotilo
      10 d   ĉemizo, robo, libro
     1-2 d   magazino
```

## Notoj 
## Bibliografio 
* Peter Berghaus: Denar. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (RGA). 2. Auflage. Band 5, Walter de Gruyter, Berlin / New York 1984, ISBN 3-11-009635-8, S. 309–312.
* Leo Bloch: Römische Altertumskunde, Göschen’sche Buchhandlung, Leipzig 1901
* Christopher Howgego: Ancient History from Coins, Routledge, London 1995
* Robert Göbl: Antike Numismatik, 2 Bde., Battenberg, München 1978, ISBN 3-87045-144-0.
* Maria Radnoti-Alföldi: Antike Numismatik, 2 Bde., Mainz: Philipp von Zabern (Kulturgeschichte der antiken Welt, Bd. 2/3), 1978; Bd. 2: 2. verbesserte Aufl. 1982. ISBN 3-8053-0230-4 und ISBN 3-8053-0335-1
* E. u. V. Clain-Stefanelli: Das große Buch der Münzen und Medaillen, Battenberg Verlag, Augsburg 1991, ISBN 3-89441-006-X
* Wilhelm Hankel: Caesar Weltwirtschaft des alten Rom, Ullstein, Frankfurt am Main/Berlin 1992, ISBN 3-548-34882-3
* Otto Seeck: Untergang der antiken Welt, Band II, gedruckt bei Julius Abel in Greifswald um 1900

Kategorio:Arĝentaj moneroj
Kategorio:Moneroj
Kategorio:Moneroj de la Roma Imperio