Tatarfalko

La **Tatarfalko** aŭ **Tartarfalko** () estas granda specio de rabobirdo el la familio falkedoj. Ĝi estas parte migranta birdo de orienta Eŭropo kaj centra Azio, apartenanta al la grupo de dumtagaj rabobirdoj. Ĝia esperanta nomo venas el tio ke ĝia arealo estas parte tiu de Tartario.

## Taksonomio 
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj

En kaptiveco la Tartarfalko kaj la Balkanfalko povas interreproduktiĝi. Ekzemple unu el tiaj hibridoj loĝas en la African Lion Safari en Ontario, Kanado. Ankaŭ hibridoj de Ĉasfalko kaj Tartarfalko disponeblas (vidu eksperimenton priskribitan ĉe "Ekologio kaj statuso").

La hungara mitologia birdo, nome Turul, estis probable Tartarfalko (Kerecsensólyom).

## Ekologio kaj statuso 
Ĝi estas kuraĝa ĉasbesto; ĝi kaptas la predobestojn en aero aŭ sur tero samlerte. En Hungario ĝi kaptas plej ofte zizelon.

Ĝia voĉo estas laŭta, akra „ki-jek”

Ĝia vivloko estas la ebenaĵoj. Ĝi nestas sur arboj, malofte sur roko. Ĝi nestas dum aprilo en orienta Eŭropo kaj tra Centrazio de Turkio ĝis Manĉurio en Ĉinio, kaj migras vintre en Sudazion (Arabia Duoninsulo, norda Pakistano kaj okcidenta Ĉinio) kaj Centrokcidentan Afrikon (Etiopio). Ĝi estas ĉefe specio migranta escepte en la plej sudaj partoj de siaj teritorioj. Dum la fino de la lasta glaciepoko – antaŭ ĉirkaŭ 40,000 al 10,000 jaroj – ĝi loĝis ankaŭ en Pollando laŭ trovitaj fosilioj (Tomek & Bocheński 2005).

La Tartarfalko estas rabobirdo de malfermaj herbejoj prefere kun iome da arboj aŭ klifoj. Ili ofte ĉasas per horizontala persekutado, pli ol per la ekfalo de la Migra falko el alto, kaj manĝas ĉefe rodulojn kaj birdojn. En Eŭropo sciuroj kaj kolomboj estas ĉefaj komunaj predaĵoj. Tiu specio kutime ne konstruas propran neston, sed la ino demetas 3-6 ovojn en malnova nesto el bastonetoj en arbo kiu estis iam konstruita kaj uzata de aliaj birdoj kiaj cikonioj, korvoj aŭ akcipitroj. Ili ofte ankaŭ nestas en klifoj.

BirdLife International kategoriigas tiun birdon kiel endanĝerita, pro rapida populacimalpliiĝo, ĉefe en la centraziaj reproduktejoj. La specio suferas premon pro habitatoperdo kaj habitatodetruo. La populacio estis ĉirkaŭkalkulata je inter 7,200 kaj 8,800 maturaj individuoj en 2004. En Usono estas kelkaj projektoj pri kaptiveca bredado. Estas nune kelkaj sukcesaj bredoprojektoj pare de falkadistoj en Kanado. Plej drasta malpliiĝo de la Tartarfalko en Azio okazis en Kazaĥio kaj Uzbekio. Male tre protektata kaj relative abunda populacio supervivas en Hungario.

Nestoj de Tartarfalko subtenas tre speciriĉa speciaro de kunmanĝantaj insektoj (Merkl et al. 2004).

La Tartarfalkoj estas ege atakeblaj de la malsano birda gripo, kaj individuoj estis atakitaj de la tre patogenaj H5N1 (en Saŭdarabio) kaj de H7N7 (en Italio) branĉoj. Oni faris eksperimenton kun hibridoj de Ĉasfalko kaj Tartarfalko, kiu trovis ke 5 falkoj vakcinitaj per komerca H5N2 gripovakcino survivis infekton de la tre patogena branĉo H5N1, dum 5 nevakcinitaj falkoj mortis. Tio signifas ke Tartarfalkoj povas esti protektataj el birda gripo per vakcinado, almenaŭ en kaptiveco.

## Bildaro 

Dosiero:Faucon sacre MHNT.jpg|ovo
Dosiero:Falco cherrug Qatar.jpg|Kaptiva birdo, Doha, Kataro
Dosiero:Aa saker female.jpg| Kaptiva birdo
Dosiero:Sakerfalcon.JPG|Kaptiva birdo, Akvorezervejo Chew, Anglio

[eta|Monumento de Tartarfalko (*Turul*) ĉe [Tatabánya, Hungario.]]

## En kulturo 
La Tartarfalko estas la nacia birdo de Hungario, konata kiel *Turul* en la hungara mitologio.

## Referencoj 
## Literaturo 
*  Kriterioj por klasigo kiel endanĝerita.
* Helbig, A.J.; Seibold, I.; Bednarek, W.; Brüning, H.; Gaucher, P.; Ristow, D.; Scharlau, W.; Schmidl, D. & Wink, Michael (1994): Phylogenetic relationships among falcon species (genus Falco) according to DNA sequence variation of the cytochrome b gene. *In:* Meyburg, B.-U. & Chancellor, R.D. (eds.): *Raptor conservation today*: 593-599. PDF plena teksto
* Merkl, O.; Bagyura, J; Rózsa, L. (2004): Insects inhabiting Saker (Falco cherrug) nests in Hungary. *Ornis Hungarica* **14**: 1-4. PDF plena teksto
* Nittinger, F.; Haring, E.; Pinsker, W.; Wink, Michael & Gamauf, A. (2005): Out of Africa? Phylogenetic relationships between *Falco biarmicus* and other hierofalcons (Aves Falconidae). *Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research* **43**(4): 321-331.  PDF plena teksto
* Orta, Jaume (1994): 57. Saker Falcon. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): *Handbook of the Birds of the World, Volume 2: New World Vultures to Guineafowl*: 273-274, plate 28. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6
* Tomek, Teresa & Bocheński, Zygmunt (2005): Weichselian and Holocene bird remains from Komarowa Cave, Central Poland. *Acta zoologica cracoviensia* **48A**(1-2): 43-65. PDF plena teksto
* Wink, Michael; Seibold, I.; Lotfikhah, F. & Bednarek, W. (1998): Molecular systematics of holarctic raptors (Order Falconiformes). *In:* Chancellor, R.D., Meyburg, B.-U. & Ferrero, J.J. (eds.): *Holarctic Birds of Prey*: 29-48. Adenex & WWGBP. PDF plena teksto
* Wink, Michael; Sauer-Gürth, Hedi; Ellis, David & Kenward, Robert (2004): Phylogenetic relationships in the Hierofalco complex (Saker-, Gyr-, Lanner-, Laggar Falcon). *In:* Chancellor, R.D. & Meyburg, B.-U. (eds.): *Raptors Worldwide*: 499-504. WWGBP, Berlin. PDF plena teksto

## Eksteraj ligiloj 
* BirdLife International Species Factsheet 
* Southeast Europe Saker falcon Network  Retejo pri Sudorienteŭropa Tartarfalko

Kategorio:Falkoformaj
Kategorio:Falkedoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Falkoj