Bretona lingvo

La **bretona lingvo** (ISO 639 : ISO 639-1 *br*, ISO 639-2 *bre*; propranome ***Brezhoneg***) estas hindeŭropa lingvo, en la kelta familio de lingvoj, parenca de la kimra.

## Priskribo 
La bretona estas parolata en la okcidenta parto de la regiono Bretonio (nordokcidente de Francio) sed ĝi ne havas oficialan statuton. Tamen, oni konsideras ke pli-malpli 200,000 personoj uzas ĝin, aŭ almenaŭ kapablas kompreni ĝin. La lasta unulingva parolanto mortis en 2002. (estis la sinjorino Bourdonnay, kiu sciis saluti kaj diri kelkajn frazojn en la franca, sed ne pli)

La bretona uzas latinan alfabeton. Supersignitaj literoj estas **ñ** kaj **ù**. Krome **c** ne aperas kiel memstara litero sed ĉiam sub la formo **ch** aŭ '''c'h'*.

La bretona lingvo enhavas kvar dialektojn, respondantajn al la kvar malnovaj episkopujoj de okcidenta Bretonio :
* la dialekto *Kerneveg* parolata en Bro-Gerne (Kernevo, france *Cornouaille*) per 41 % de ĉiuj bretonlingvanoj (laŭ ciferoj de 2021),
* la dialekto *Leoneg* parolata en Bro-Leon (Lando de Leon, *Léon* en la franca) per 24,5 % de ĉiuj bretonlingvanoj,
* la dialekto *Tregerieg* parolata en Bro-Dreger (*Tregoro*) per 18 % de ĉiuj bretonlingvanoj
* la dialekto *Gwenedeg* parolata en *Bro-Wened* (*Vannetais*) ĉirkaŭ la urbo Vannes per nur 16 % de ĉiuj bretonlingvanoj.
[eta|350px|center|En koloro, la diversaj dialektoj de la bretona lingvo. La griza parto estas la nuna zono de la [franca lingvo kaj la gaŭla lingvo.]]

La plej malnova trilingva vortaro estis la *"Catholicon"*, vortaro bretona-franca-latina, eldonita en 1464.

## Prononco kaj ortografio 
La sekvaj reguloj de prononcado koncernas la plej uzatan ortografion (*Peurunvan*), kiu uzatas en la plej multaj publikaĵoj, de la duonoficiala lingvonormiga oficejo *Ofis ar Brezhoneg*, de la lokaj lernejoj kaj de la universitato de Rennes.

* **a** [a] kiel en Esperanto
* **ao** en plej multaj dialektoj [ɔ], malofte [aɔ]
* **aou** [ɔʊ], "oŭ" kiel *ow* en la angla vorto *low*
* **b** [b] kiel en Esperanto
* **ch** [ʃ], "ŝ"
* **c’h** [x, ɣ, h] komence kaj fine de vorto kiel "ĥ", inter vokaloj kiel "h",
* **d** [d] wkiel en Esperanto
* **e** [e] kiel en la germana *e* en *Weg*, aŭ kiel la franca "é"
* **ae, ê** [ɛ] kiel en la germana *ä* en *Bären*, aŭ kiel la franca "è"
* **eu** [œ] kiel en la germana *ö* en *Mönch*
* **f** [f] kiel en Esperanto
* **g** [g] "g" (neniam "ĵ")
* **gn** [ɲ] kiel la franca *gn* en *Champagne*
* **h** [h, Ø] kutime simple "h", malofte mute kiel en la franca*
* **i** [i] kiel en Esperanto
* **ilh** [iʎ] proksimume kiel *ij*
* **j** [ʒ], do "ĵ"
* **k** [k] kiel en Esperanto
* **l** [l] kiel en Esperanto
* **m** [m] kiel *m*, antaŭa a aŭ o tamen estas nazaligita
* **n** [n] kiel *n*, antaŭa a aŭ o tamen estas nazaligita
* **ñ** mem ne prononcatas, sed nazaligas la antaŭan vokalon
* **o** [ɔ, o] kiel en la germana
* **ou** [u] kiel *u* en Esperanto kiel en la germana vorto *Mut* (jen ekzemplo de longa vokalo), sed ankaŭ mallonge [u] kaj neniam [ʊ] kiel en la germana vorto *rund*, foje ankaŭ prononcata "ŭ"
* **où** [u, o, ow, œɥ] norme kiel *u* en Esperanto
* **p** [p] kiel en Esperanto
* **r** [r, ɾ, ʁ] kiel en Esperanto aŭ ekz. en la hispana, klare prononcate
* **s** [s, z] kiel en Esperanto
* **sh** [s, h] malofta variaĵo de „zh“, en la dialektoj *Kerneveg, Leoneg* kaj *Tregerieg* prononcata [s], nur en la dialekto *Gwenedeg* [h]
* **t** [t] kiel en Esperanto
* **u** [y] kiel en la germana *ü* en *süß* (jen ekzemplo de longa vokalo), sed ankaŭ mallonge [y] kaj neniam kiel en la germana vorto *Müll*
* **v** [v] kiel en Esperanto "v", fine de vortoj kiel en Esperanto *u*
* **w** [w], do "ŭ", kiel en la angla *w*
* **y** [j] kiel en Esperanto
* **z** [z] kiel en Esperanto, inter vokaloj en la plej multaj dialektoj muta
* **zh** [z, h] en la dialektoj *Kerneveg, Leoneg* kaj *Tregerieg* [z], nur en la dialekto *Gwenedeg* [h]

Fine de vorto la konsonantoj *b*, *d*, *g*, *j*, *z*, *zh* prononcatas "senvoĉe" kiel *p*, *t*, *k*, *ŝ*, *s*), krom se la sekva vorto komenciĝas per vokalo. Tiu intervorta similigo de konsonantoj estas esenca trajto de la bretona.

Ekzemplo: *hi zo bras* [] („*ŝi* estas granda“, „ŝi“ akcentita) kontraste al *bras eo* [] („li aŭ ŝi estas *granda*“, „granda“ akcentita)

Jen la sama vorto, „bras“, prononcatas unufoje kun "senvoĉa", alifoje kun "voĉa" fina konsonanto.

## Specimeno 
## En Esperanto aperis 
* *La Ŝtelisto de vento* sekvata de du aliaj noveletoj: *Cindrulino*, *Letero laŭ nova maniero*, novelo de Roparz Hemon. tradukis el la bretoa J.-C. Caraco. Eldonjaro 2013, paĝoj: 78. ISBN: 9782366200140.

## Bretonaj espernatistoj 
* Roparz Hemon

## Vidu ankaŭ 
* Bretonlingva literaturo
* Bretonoj
* *Douze balles montées en breloque / Dek du kugloj breloke muntitaj*
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Anna Muradova

## Bildaro 

Dosiero:Road signs bilingual Breton in Quimper.jpg|
Dosiero:Breton school sign in Rennes.jpg|

## Bibliografio 
* Ar Menga, Erwan 1978 : *Deskomp Esperanteg*, Hor Yezh, Douarnenez, 3 volumoj

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficejo de la Bretona Lingvo (bretone, france, angle) 
* varba filmo pri projekto ekde 2012 plifortigi la bretonan en lokaj elementaj lernejoj ()
* Kervarker : Portalo pri bretona lingvo (bretone, france, angle, hispane, germane)
* TTT-ejo pri la "Catholicon" (bretone, france, germane, angle, hispane, itale, nederlande, portugale) 
* Skolius - Geriadur ar skoliataer : bretone-france 


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Francio
Lingvo