Urano (planedo)

**Urano** estas la sepa planedo de la sunsistemo kaj membras klason de la eksteraj, jupitersimilaj planedoj. Ĝi estas la 4-e plej peza kaj 3-e plej granda planedo en la sunsistemo. Urano eltroviĝis 1781 kaj nomiĝis laŭ la helena dio de ĉielo, Urano. La malnova simbolo de Urano 15ra similas la simbolon de Marso. La nova simbolo 15ra anstataŭas la sagon per "H" laŭ Herschel, la malkovrinto, kaj estas malpli intermiksebla.

Kontraŭe al kutima miskompreno, ĝi estas – dum bonaj kondiĉoj – videbla nudokule, se oni rigardas atente la stelplenan ĉielon malproksime de konstruaĵoj, vojoj kaj aliaj similaj prilumitaj objektoj. Uranon tamen neniam rimarkis la antikvuloj, pro ĝia malforta brilo kaj malrapida ŝajna movo. Malkovrata de William Herschel la , ĝi estas la unua planedo malkovrita helpe de teleskopo.

La akso de Urano klinas 97.9 gradojn el la poluso de sia orbito. Urano havas multenombrajn lunojn (27 nun konatajn) kaj maldikajn ringojn. La regulaj satelitoj kaj la ringoj orbitas en la ekvatora ebeno de la planedo, ebeno do preskaŭ orta kun la ekliptiko. La ena strukturo de Urano similas tiun de Neptuno: ambaŭ malsimilas al la gasgigantoj Jupitero kaj Saturno, kaj pro tio oni kelkfoje nomas Uranon kaj Neptunon "glaciaj gigantoj" aŭ "sub-gigantoj". Kiel la aliaj sunsistemaj gasgigantoj, ankaŭ Urano posedas abundan lunaron, plurajn ringojn, kaj rimarkindan magnetosferon.

## Priskribo 
**Urano** estas la sepa planedo kalkulante el la Suno. Ĝi estas gasa cejan-kolora glacigiganto. Plimulto el la planedo estas el akvo, amoniako, kaj metano en superkrita fazo de materio, kion astronomoj nomas "glacio" aŭ "volatilaĵoj". La atmosfero de la planedo havas kompleksan tavoligitan nubo-strukturon kaj havas la plej malsupran minimuman temperaturon (49 K (−224 °C; −371 °F)) de ĉiuj planedoj de la Sunsistemo. Ĝi havas markitan aksan kliniĝon de 82.23° kun retroira rotacia periodo de 17 horoj kaj 14 minutoj. Tio signifas, ke en 84 Ter-jara orbita periodo ĉirkaŭ la Suno, ĝiaj polusoj ricevas proksimume 42 jarojn da kontinua sunlumo, sekvita de 42 jaroj da kontinua mallumo.

Urano havas la trian plej grandan diametron kaj kvaran plej grandan mason inter la planedoj de la Sunsistemo. Surbaze de nunaj modeloj, ene de ĝia volatila mantela tavolo estas ŝtona kerno, kaj ĉirkaŭante ĝin estas dika atmosfero el hidrogeno kaj heliumo. Spurkvantoj de hidrokarbidoj (supozeble produktitaj per hidrolizo) kaj de karbona monooksido kune kun karbondioksido (supozeble originita de kometoj) estis detektitaj en la supra atmosfero. Ekzistas multaj neklarigitaj klimataj fenomenoj en la atmosfero de Urano, kiel ekzemple ĝia pinta ventorapideco de 900 km/h (560 mph), variaĵoj en ĝia polusa ĉapo, kaj ĝia vaganta nubaro. La planedo ankaŭ havas tre malaltan internan varmon kompare kun aliaj gigantaj planedoj, kies kaŭzo restas neklara.

Kiel la aliaj gigantaj planedoj, Urano havas ringan sistemon, magnetosferon, kaj multajn naturajn satelitojn. La ekstreme malhela ringa sistemo reflektas nur ĉirkaŭ 2% de la envenanta lumo. La 28 naturaj satelitoj de Urano inkluzivas 18 konatajn regulajn lunojn, el kiuj 13 estas malgrandaj internaj lunoj. Pli for estas la pli grandaj kvin gravaj lunoj de la planedo: nome Mirando, Arielo, Umbriel, Titanio kaj Oberono. Orbitanta je multe pli granda distanco de Urano estas la dek konataj neregulaj lunoj. La magnetosfero de la planedo estas tre malsimetria kaj havas multajn ŝargitajn partiklojn, kiuj povas esti la kaŭzo de la mallumiĝo de ĝiaj ringoj kaj lunoj.

Urano estas videbla al la nuda okulo, sed ĝi estas tre malklara kaj ne estis klasifikita kiel planedo ĝis 1781, kiam ĝi estis por la unua fojo observita fare de William Herschel. Proksimume sep jardekojn post ĝia malkovro, interkonsento estis atingita ke la planedo estu nomita laŭ la *greka dio Urano* (*Ouranos*), unu el la *grekaj praaj diaĵoj*. Aktuale (en 2025), ĝi estis vizitita nur unufoje kiam en 1986 la sondilo *Voyager 2* flugis proksime de la planedo. Kvankam nuntempe ĝi povas esti optike vidata kaj observata per teleskopoj, ekzistas multe da deziro reviziti la planedon, kiel montrite per la decido de usona *Planetary Science Decadal Survey* igi la proponitan *Urans Orbiter and Probe*-mision ĉefa prioritato por la esplorado en 2023-2032, kaj per la propono de la Ĉina Nacia Kosma Agentejo por flugi preter la planedo per subprobo de *Tianwen-4*.

## Historio 
upright=0.5|eta|maldekstra|Planeda simbolo de Urano
Urano estis malkovrita la ; temis pri la unua malkovro de planedo ne jam konata en la pratempo. Eble la plej frua konata observo estis farita de Hiparko, kiu kam en la jaro 128 a.n.e. povus esti registrinta ĝin kiel stelo por sia stelkatalogo, kiu estis poste inkludita en la Almagesto de Ptolemeo.

Jam dum la 17-a kaj 18-a jarcento, tamen, pluraj astronomiistoj fakte vidis la planedon, sed miskonsideris ĝin stelo. La unua observado de la planedo okazis en 1690, fare de John Flamsteed, kiu katalogis la objekton kiel la stelon 34 en la konstelacio Virbovo. Flamsteed vidis Uranon du pliajn fojojn, en la jaroj 1712 kaj 1715, tamen ne komprenante, ke temas pri planedo kaj ne pri stelo. Aliaj astronomiistoj sekve observis Uranon: interalie, James Bradley en la jaroj 1748, 1750 kaj 1753; Tobias Mayer en 1746; Pierre Charles Le Monnier kvarfoje en 1750, dufoje en 1768, sesfoje 1769 kaj unu lastan fojon en 1771.

thumb|maldekstre|200ra|Pozicio de Urano (markita per kruco) la 13an de Marto 1781, dato de ĝia malkovro.
[thumb|maldekstre|200ra|[William Herschel, malkovrinto de Urano.]]
William Herschel unue vidis la planedon la nokton de la , el la ĝardeno de sia domo, en la urbo Bath, en Somerset (nuntempe en tiu loko situas la Astronomia muzeo Herschel), sed unue anoncis ĝin kiel kometon, je la . Per memfarita 6,2-cola spegula teleskopo, Herschel "engaĝiĝis pri serio de observoj pri la paralakso de la fiksitaj steloj."

Herschel registris en sia taglibro: "En la kvartilo proksime de ζ Tauri ... aŭ Nebula stelo aŭ eble kometo." La 17an de Marto li notis: "Mi serĉis la Kometon aŭ Nebulan Stelon kaj trovis, ke ĝi estas Kometo, ĉar ĝi ŝanĝis sian lokon." Kiam li prezentis sian eltrovaĵon al la Reĝa Societo de Londono, li daŭre asertis, ke li trovis kometon, sed ankaŭ implicite komparis ĝin kun planedo:

Herschel ankaŭ sciigis pri sia eltrovo la reĝan astronomiiston, Nevil Maskelyne, kiu je la  respondis jene:

Dum Herschel daŭre parolis pri la nova objekto kiel pri kometo, kelkaj aliaj astronomiistoj jam eksuspektis, ke temas pri planedo. La rusia astronomiisto Anders Johan Lexell unue kalkulis la orbiton de Urano, kaj ĝi estis preskaŭ cirkla, pro tio li konkludis, ke temas pri planedo kaj ne pri kometo. Ankaŭ la berlina astronomiisto Johann Elert Bode parolis pri "moviĝanta stelo, kiu povas esti konsiderata kiel ĝisnune nekonata planedeca objekto, kiu ĉirkaŭiras la Sunon trans la orbito de Saturno". Pro la preskaŭa cirkleco de la orbito, ankaŭ Bode konkludis, ke plej verŝajne temas pri planedo.

Pro samopinio de pluraj aliaj fakuloj, en 1783 Herschel mem agnoskis, per letero al la prezidanto de la Reĝa Societo de Londono (Joseph Banks), ke Urano estas efektive planedo: "Laŭ la observado de la plej eminentaj Astronomoj en Eŭropo ŝajnas, ke la nova stelo, kiun mi havis la honoron montri al ili en marto 1781, estas Primara Planedo de nia Sunsistemo." Rekone de tiu atingo, la brita reĝo Georgo la 3-a donis al Herschel ĉiujaran stipendion de 200 pundoj (ekvivalente al 30 000 pundoj en 2023) kondiĉe ke li translokiĝu al Windsor por ke la Reĝa Familio povu rigardi pere de liaj teleskopoj.

### Nomo 
La nomo Urano referencas al la malnovgreka diaĵo de la ĉielo Urano (malnovgreke: Οὐρανός), konata kiel *Caelus* en romia mitologio, la patro de Krono (Saturno), avo de Zeŭso (Jupitero) kaj la praavo de Areso (Marso), kiu estis igita kiel *Uranus* en la latina. 

Interkonsento pri la nomo ne estis atingita ĝis preskaŭ 70 jaroj post la eltrovo de la planedo. Dum la originaj diskutoj post malkovro, Maskelyne petis al Herschel "fari al la astronomia mondo la favoron doni nomon al via planedo, kiu estas tute via propra, [kaj] kiun ni estas tiom devontigaj al vi por ĝia eltrovo". En respondo al la peto de Maskelyne, Herschel decidis nomi la objekton *Georgium Sidus* (La Stelo de Georgo), aŭ la "Georgia Planedo" en honoro de sia nova patrono, reĝo Georgo la 3-a. Li klarigis tiun decidon en letero al Joseph Banks: La sveda astronomo Erik Prosperin proponis la nomojn Astraia, Cibelo (nun nomoj de asteroidoj), kaj Neptuno, kiu poste iĝis la nomo de la sekva planedo malkovrita. Ankaŭ Georg Lichtenberg el Göttingen apogis Astraia (kiel *Austräa*), sed ŝi estas tradicie rilata al Virgo anstataŭ al Taŭro. *Neptuno* estis apogita fare de aliaj astronomoj kiuj ŝatis la ideon de memorfesto de la venkoj de la brita reĝa floto en la kurso de la Usona Milito de Sendependeco nomante la novan planedon aŭ *Neptune George III* aŭ *Neptune Great Britain*, kompromiso kiu ankaŭ Lexell sugestis.
 Daniel Bernoulli sugestis *Hypercronius* kaj *Transaturnis*. Ankaŭ *Minerva* estis proponita. Bode argumentis, ke la nomo devus sekvi la mitologion por ne elstari kiel diferenca disde la aliaj planedoj, kaj ke Urano estis konvena nomo kiel la patro de la unua generacio de la titanoj. Tamen, li estis ŝajne nekonscia ke Urano estis nur la latinigita formo de la nomo de la diaĵo, kaj la romia ekvivalento estis *Caelus*. En 1789, la kolego de Bode en la Reĝa Akademio nome Martin Klaproth nomis sian lastatempe malkovritan elementon *uranio* en subteno de la elekto de Bode. Finfine, la sugesto de Bode iĝis la plej vaste uzita, kaj iĝis universala en 1850 kiam la brita servo *HM Nautical Almanac Office*, la fina rezisto, ŝanĝis de uzado de *Georgium Sidus* al *Urano*.

Urano havas du astronomiajn simbolojn. La unua proponita, , estis proponita de Johann Gottfried Köhler je peto de Bode en 1782. Köhler sugestis, ke la nova planedo ricevis la simbolon por plateno, kiu estis priskribita science nur 30 jarojn antaŭe. Ĉar ne estis alĥemia simbolo por plateno, li sugestis ⛢ aŭ ⛢, kombino de planed-metalaj simboloj ☉ (oro) kaj ♂ (fero), ĉar plateno (aŭ 'blanka oro') troviĝas mikse kun fero. Bode pensis, ke rekta orientado, ⛢, kongruis plej bone kun la simboloj por la aliaj planedoj eĉ se ili estas diferencaj. La dua simbolo, , estis sugestita de Lalande en 1784. En letero al Herschel, Lalande priskribis ĝin kiel "" ("globo suririta de la unua letero de via familinomo").

Urano estas nomita per vario de nomoj en aliaj lingvoj. La nomo de Urano estas laŭvorte tradukita kiel "stelo de la Ĉiela Reĝo" en ĉina (天王星, Tiānwángxīng), japana (天王星), korea (천왕성), kaj vjetnama (*sao Thiên Vương*). En Taja, ĝia oficiala nomo estas  (). Ĝia alia nomo en taja estas  (, Stelo de Mṛtyu), laŭ la sanskrita vorto por 'morto',  (). En mongola, ĝia nomo estas  (), tradukebla kiel 'Reĝo de la Ĉielo', reflektante la rolon de ilia samnoma dio kiel la reganto de la ĉielo. En havaja, ĝia nomo estas *Heleʻekala*, la havaja interpreto de la nomo "Herschel".

### Surloka esplorado 
Pro la rimarkinda malproksimo de Urano ekde Suno, sondiloj senditaj al la planedo devas ne nur trairi grandan distancon, sed krome ne povas kalkuli je sunenergio por sia surloka funkciado. Nuntempe, la nura teĥniha rimedo por tio estas varmelektra energi-produktilo bazita je radioizotopoj.

La nura kosmosondilo kiu ĝis nun (2010) atingis Uranon estis la usona esplorilo Voyager 2; en tiu ĉi momento, neniu lando aŭ kosma agentejo antaŭvidas pliajn sondojn al Urano kaj al ĝia lunaro. Oni tamen plu esploradas la uranan atmosferon per teleskopa observado, kaj aparte per la grandskala planed-kamerao de la kosmoteleskopo Hubble.

Pliaj sondiloj al Urano ne antaŭvidatas precipe pro tio, ke la ĉefaj kosmagentejoj nuntempe preferas enfokusigi sian atenton al la gasgigantoj Jupitero kaj Saturno, kaj krome ekstudas sendadon de kosmosondilo al Neptuno (planedo) .

## Atmosfero 
La atmosfero de Urano ĉefe konsistas el hidrogeno (83%) kaj heliumo (15%), kaj entenas rimarkindan kvanton da metano (2%) kaj spurojn de akva glacio kaj amoniako. Ĝi entute altas pli-malpli 7600&nbsp;km-n.

En 1986, la kosmoesplorilo Voyager 2 malkovris nubojn, kiuj ebligis taksi ventrapidon inter 100 kaj 600&nbsp;km/h. En 1998, la kosmoteleskopo Hubble fotis proksimume 20 nubaĵojn rimarkinde helajn, je diversaj altecoj: ili tre verŝajne konsistas el kristaloj de metano.

Al metano ankaŭ ŝuldiĝas la lazura koloro de la planedo; tiu gaso fakte sorbas la ruĝan lumon kaj reflektas la bluan.

La temperaturo ĉe la supraĵo de nuboj egalas proksimume 55 kelvinoj; pro la malproksimo de la planedo ekde la Suno, kaj pro la notinda dekliniĝo de ties rotacia akso, temperaturoj ne esence varias inter somero kaj vintro.

## Ena strukturo 
Estas malklare, ĉu kerno de la planedo konsistas el roko kiel en la okazo de Jupitero kaj Saturno; ĉiuokaze, inter la kerno kaj la atmosfero estas tavolo de akvoglacio kaj amonio.

## Naturaj satelitoj 
Urano posedas 27 lunojn oficiale agnoskitajn de la Internacia Astronomia Unio.

eta|maldekstre|Komparaj masoj de la ĉefaj satelitoj de Urano.
El la kvar gasgigantoj, Urano havas malplej masan salelitaron: la sumo de la masoj de
ĝiaj kvin pli grandaj lunoj estas malpli ol duono de la maso de Tritono,
neptuna luno. Plej granda urana
satelito, Titanjo, havas duonon de la diametro de nia Luno. Nenia urana satelito havas notindan atmosferon.

Internaj kaj ĉefaj satelitoj (kaj la ringoj) orbitas en la ekvatora ebeno de Urano. Ĉar
la planedo havas ĝian rotacian akson preskaŭ paralela al ĝia orbita ebeno
(Aksa dekliniĝo = 97,77°), la orbitoj de ĝiaj regulaj satelitoj estas proksimume
ortaj al la planeda orbita ebeno, kaj estas retrogradaj rilate al la orbita movo.
Tiaj satelitoj ĉu estus formiĝintaj en la alkreska disko de Urano post la hipoteza
kolizio kiu renversus la planedon, ĉu ili suferis la saman influon,
kiu modifis la uranan rivoluakson ĝis ĝia nuana klineco.

S/2025 U 1 estas unu el la plej malgrandaj konataj naturaj satelitoj de Urano, kun ĉirkaŭkalkulata diametro de 8 ĝis 10 km. Ĝia malkovro estis anoncita la 19-an de aŭgusto 2025.

### Internaj satelitoj 
Dektri internaj uranaj satelitoj estas nun konataj. Ili estas ligataj
al la uranaj ringoj, kiuj verŝajne devenas de la diseriĝo de unu aŭ pluraj lunoj.

Kordelio kaj Ofelio estas paŝtist-satelitoj de la ringo
epsilono, Mabo estas probable la materiala fonto de la ringo muo.

Ĉiuj estas malhelaj objektoj, ili konsistiĝas el akva glacio nigrigita el malhela
materialo, kiu estas eble organikaj kombinaĵoj.

### Ĉefaj satelitoj 
Urano havas kvin grandajn satelitojn : Mirando, Arielo
Umbrielo, Titanjo kaj Oberono, la solaj, kiuj
estas sufiĉe masaj por havi sferan (au elipsoidan) formon. Ili komponiĝas el miksaĵo
de glacio kaj roko. Ili povas esti diferenciĝitaj en roka kerno
kaj glacia mantelo. Titanjo kaj Oberono povus havi tavolon da likva akvo inter la kerno
kaj la mantelo.
eta|Diagramo montranta la orbitajn inklinaciojn de la neregulaj uranaj satelitoj en funkcio de iliaj granda duonakso

### Neregulaj satelitoj 
Naŭ lunoj orbitas preter la orbito de Oberono. Ili estus asteroidoj kaptataj de Urano.
Male al la satelitoj de Jupitero aŭ
de Saturno, nenia grupiĝo estis trovita laŭ iliaj
grandaj duonaksoj kaj orbitaj klinecoj. La retrogradaj lunoj tamen povas esti klasigitaj
en du grupoj: la interna grupo, kun orbito modere discentraj (e ≈ 0,2) :
Francisko, Kalibano, Stefano kaj Trinkulo;
kaj la ekstera grupo kun tre discentraj orbitoj (e ≈ 0,5) Sikorakso,
Prospero, Setebo kaj Ferdinando.

## Ringoj 
Urano posedas apenaŭan ringaron, konsistantan el malhela pulvoro kaj objektoj ĝis 10 kilometrojn grandaj. La ringaron malkovris la  James L. Elliot, Edward W. Dunham kaj Douglas J. Mink, per la Kuiper Airborne Observatory. La eltrovo okazis neatendite; oni fakte celis observi kaŝadon de stelo fare de Urano, por esplori ties atmosferon dum la ekkaŝiĝo. Pristudante la rezultojn, evidentiĝis ke la stelo mallonge malaperis kaj reaperis kvin fojojn antaŭ la fina kaŝiĝo malantaŭ Urano. Oni unue hipotezis pri misfunkciado de la observilo, sed fine konkludis, ke Urano posedas aron da kvin ringoj.

La ringaro de Urano estis rekte observita en 1986, kiam la kosmoesplorilo Voyager 2 atingis Uranon kaj fotis ĝiajn ĉirkaŭaĵojn.

Laŭ nia nuntempa scio, Urano posedas du ringarojn: la ena konsistas el dek unu maldikaj ringoj, dum la ekstera konsistas el du ringoj. Tiuj ĉi lastaj estis malkovritaj kaj fotitaj en decembro 2005 per la kosmoteleskopo Hubble. La materio kiu konsistigas la plej eksteran ŝajne fontas el la urana luno Mabo, ankaŭ malkovrita en 2005, kies orbito situas ĝuste interne de la ringo.

## Magneta kampo 
eta|maldekstre|La urana magneta kampo mezurita de *Voyager 2* en 1986. La literoj S kaj N markas respektive la sudan kaj nordan poluson.
Antaŭ la surlokiĝo de la kosmoesplorilo *Voyager 2*, la ĉefa impreso inter sciencistoj estis, ke la magneta kampo de Urano devus esti samdirekta kiel la suna vento, ĉar tiel ĝi ankaŭ estus preskaŭ samdirekta kiel la rotacia akso de la planedo, kiu kuŝas en la ekliptiko.

La rezultoj de la mezuroj de *Voyager 2*, tamen, estis surprizaj: la urana magneta kampo ne fontas el la geometria centro de la planedo, sed proksimume je unu triono de ties radiuso en la direkton de la suda poluso; krome, la kampo dekliniĝas je 59 gradoj rilate al la rotacia akso.

## Referencoj 
## Bibliografio
*  Alexander, Arthur Francis O'Donel (1965). *The Planet Uranus: A History of Observation, Theory and Discovery*. New York: American Elsevier Publ. Comp.
* Bode, Johann Elert (1784). *Von Dem Neu Entdeckten Planeten* [El la ĵus malkovritaj planedo] (en germana). Berlin: Bey dem Verfasser. Bibcode:1784vdne.book.....B. doi:10.3931/e-rara-1454.
* Gore, Rick (Aŭgusto 1986). "Uranus: Voyager Visits a Dark Planet". National Geographic. Vol. 170, no. 2. pp. 178–194. ISSN 0027-9358. OCLC 643483454.
* *Giant Planets of our Solar System. Atmosphere, Composition and Structure*. Patrick G.J. Irvin. Praxis (2009). ISBN 978-3-540-85157-8.
* *Planets Beyond*. Mark Littmann. Courier Dover Publications (2004). ISBN 0-486-43602-0.
* Miner, Ellis D. (1998). *Uranus: The Planet, Rings and Satellites*. New York: John Wiley and Sons. ISBN 978-0-471-97398-0.
* *Historia breve del Universo*. Ricardo Moreno Luquero. Ediciones Rialp (1998). ISBN 84-321-3202-0.
* *Solar System Dynamics*. Carl D. Murray, Stanley F. Dermott. Cambridge University Press (2000). ISBN 0-521-57597-4.
* *La exploración del espacio*. Lain Nicolson, James Nicholls. Editorial Bruguera (1980). OCLC 432687585.
* Pultarova, Tereza (1a de Oktobro 2021). "Stinky 'mushball' hailstones on Uranus may explain an atmospheric anomaly there (and on Neptune, too)". Space.com.
* *Cosmos: una guía de campo*. Giles Sparrow. RBA (2007). ISBN 978-84-7901-245-8.

## Eksteraj ligiloj 
* La orbit-klino de Urano, ĉu fine klarigita? 
* Urano (Le système solaire à portée de votre souris – *La Sunsistemo musklake atingebla*)