Okcidenta makisgarolo

La **okcidenta makisgarolo** (***Aphelocoma californica***
), konata ankaŭ kiel Kalifornia makisgarolo aŭ kiel *Longvosta makisgarolo* (kaj vidu sube), estas specio de makisgarolo indiĝena de okcidenta Nordameriko, kun teritorio el suda Vaŝingtonio al centra Teksaso kaj centra Meksiko. Ĝi ĵus etendis sian teritorion al la regiono Puget Sound de Vaŝingtonio. La Insula makisgarolo (*Aphelocoma insularis*), troviĝanta nur en la Insulo Santa Cruz kaj la Florida makisgarolo (*Aphelocoma coerulescens*), endemismo de Florido, estas ĝiaj plej proksimaj parencoj. La Okcidenta makisgarolo estas nemigranta kaj povas troviĝi en urbaj areoj, kie ĝi povas iĝi maltimida kaj venas manĝi al birdomanĝejoj.

## Aspekto 
La Okcidenta makisgarolo estas granda kantobirdo, ĉirkaŭ 27-31 cm longa (inklude la voston), kun enverguro de 39 cm kaj ĉirkaŭ 80 g peza. La birdoj de la pacifika marbordo kutime estas pli brilaj en koloro ol tiuj de la interno, sed ĉiuj el ili estas bluaj, blankaj kaj grizaj, kvankam neniu estas unukolora kiel la rilata Meksika makisgarolo. Ĝenerale tiu nearktisa specio havas **bluajn kapon, flugilojn kaj voston**, **grizbrunan dorson** kaj grizecajn subajn partojn. La gorĝo estas blankeca kun blua kolumo. La alvoko estas priskribita kiel "akra kaj raspa".

## Vivejo 
Kiel sia nomo sugestas, la Okcidenta makisgarolo loĝas areojn de makiso, prefere arbarojn de pinsema pino kaj junipero, kverko kaj foje prozopo. Ili loĝas ankaŭ ĉeurbaj ĝardenoj.

## Kutimaro 
### Manĝo 
La Okcidentaj makisgaroloj kutime manĝas en paroj, familigrupoj aŭ etaj nefamiliaj grupoj, for de la reprodukta sezono. Ili manĝas etajn animalojn, kiel ranoj aŭ lacertoj, ovojn kaj idojn de aliaj birdoj, insektoj, kaj (ĉefe vintre) grenon, nuksojn kaj berojn.

### Manĝostokado 
Okcidentaj makisgaroloj, kiel multaj aliaj korvedoj, ekspluatas efemerajn abundojn de manĝodisponeblo per stokado de manĝaĵoj en kaŝejoj en siaj teritorioj. En la proceso de kolektado kaj stokado Okcidentaj makisgaroloj montris lertecon por plani la elekton de la kaŝejoj por havi taŭgan manĝokvanton kaj varion por la estonteco. Okcidentaj makisgaroloj kapablas ankaŭ uzi observan spacomemoron por rabi kaŝaĵojn faritajn de siaj samspeciuloj. Por protekti siajn kaŝaĵojn el eventualaj 'rabistoj', manĝostokistoj aranĝas kelkajn strategiojn por redukti la riskon de rabado. Oni scias ankaŭ ke la Okcidentaj makisgaroloj stokas kaj enterigas brilkolorajn objektojn.

### Reproduktado 
Nestoj estas konstruitaj malalte en arboj aŭ arbustoj, 1m al 10m super la grundo, ĉefe de la ino, dum la masklo kontrolas ŝiajn klopodojn. La nestoj estas fortikaj, kun ekstera diametro de 33 cm al 58 cm, konstruita sur platformo de bastonetoj el musko kaj sekaj herberoj kovritaj el maldikaj radikoj kaj haro. La ino demetas 4 al 6 ovojn el marto al julio kun kelkaj regionaj variaĵoj. Estas du komunaj ŝelkoloraj varioj: palverda fono kun malregulaj, olivkoloraj punktoj aŭ markoj, kaj palgrizeca-blanka al verda fono kun ruĝecbrunaj punktoj. La ino kovas la ovojn dum ĉirkaŭ 16 tagoj. La elnestiĝo okazas post ĉirkaŭ 18 tagoj.

## Malsanoj 
La Okcidenta makisgarolo estas unu el la specioj kies populacioj estas danĝere afektitaj de la Okcidentnila viruso, ĉefe en la Kalifornia Centra Valo.

## Sistematiko 
La Okcidenta, Insula kaj Florida makisgaroloj estis iam konsiderataj kiel subspecioj de unusola specio nome la "Makisgarolo". Tamen ili estas nune konsiderataj kiel tre distingaj (Emslie 1996,Curry *et al.* 2002,). Krom la proksima rilataro inter la Kalifornia kaj la Insula makisgaroloj la solvo de ilia evolua historio aperis tre malfacila.

Laŭ analizoj de DNA ŝajne aperas ke se estas 2 kladoj, nome unu okcidenta en Pacifiko kaj alia orienta de la Rokmontaro, la rilato de la populacioj ne estas ankoraŭ sufiĉe konata (Rice *et al.* 2003). Tiele estas kvazaŭ ke la Okcidenta makisgarolo estas fakte du distingaj specioj, unu apartenanta al la Pacifiko kaj alia al la orienta stirpo, kies prauloj estus forminte la Floridan makisagarolon. Paleogeografio de la teritorio de la Rokmontaro subtenas tiun bildon.

Internaj birdoj (**Makisgarolo de Woodhouse**, grupo *woodhouseii*) diferenciĝas en plumaro (pli palblua supre, kaj kun nedistinga kaj kutime nekompleta brustostrio) el la marbordaj birdoj (**Kalifornia makisgarolo**, grupo *californica*; pli malhelblua supre, kaj kun tre markita - sed ne nepre kompleta - blua brustostrio). Ili diferenciĝas ankaŭ laŭ ekologio kaj kutimaro; la bekoj de la grupo de Pacifiko estas kutime fortikaj kaj hokoformaj pinte ĉar ili manĝas glanojn, dum la interna grupo kiu manĝas pinsemojn havas pli longan, sveltan kaj rektan bekon kun malmulte aŭ nenioma hoko (Curry *et al.* 2002).

Ĉiu grupo enhavas nombron da subspecioj. En la grupo *woodhouseii*, la tre palaj sed distinge bilditaj plej sudaj subspecioj *sumichrasti* kaj *remota* ("Sumikrasta makisgarolo") restas aparte; ties restantaj rasoj estas ĝenerale ne tiom palaj sed ili havas eluzitajn kolorojn kun nedistinge markitaj bordoj. Kvankam oni konsideras, ke tiuj konstituas tre markitajn grupojn, la molekulaj datumoj de Rice *et al.* (2003) malkapablas distingi *woodhouseii* kaj *sumichrasti*. Tiele, tiuj diferencoj ŝajne respegulas bildojn sendependajn de filogenio kiel adaptiĝoj al lokaj kondiĉoj aŭ eble karakterŝanĝo kun la Meksika makisgarolo kiu estas pli simila al la nordaj internaj ol al la plej sudaj taksonoj; ties teritorio koincidas kun tiu de la laste menciita sed ne kun la alia. Certe iom da genetika fluo inter tiuj populacioj okazis, sed dum la hibrida zono inter la grupoj *californica* kaj la *woodhouseii* estas tre limigita, la geografie izolitaj sudaj populacioj ŝajnas genetike tre distinga (Curry *et al.* 2002, Rice *et al.* 2003).

Laŭ Curry *et al.* (2002), la subspecioj estas la jenaj:

### Kalifornia makisgarolo, *A. (californica) californica* 
[eta|dekstra|242px|Kalifornia makisgarolo (*Aphelocoma californica immanis*), montrante la grizan dorson kaj la tre markitan brustostrion de la marbordaj rasoj. [Glano estas tipa manĝaĵo.]]
eta|dekstra|242px|Alia (masklo) de Kalifornia makisgarolo. Notu brilblankajn plumojn nuligantajn la brustostrion. Evidentaj markoj en la okulregiono estas tipaj ĉe maskloj.
* *Aphelocoma californica immanis* Grinnell, 1901 - **Interna makisgarolo**
:El Puget Sound tra la valo Willamette el Kantono Douglas, Oregono
:Granda subspecio. Iom pli senkolora kaj hela laŭ koloro ol la *californica* pro genetika fluo el internaj populacioj. Blua kapo kaj kolo malpli purpura ol ĉe la grupo *woodhouseii*. Dorso kutime tre bruneca, subaj partoj kaj ĉefe brusto tre blankecaj, subvostaj kovriloj kutime kun nuancoj palbluaj aŭ grizaj ĉe maskloj. Fortaj bekoj, flugiloj kaj vostoj tre mallongaj.

* *Aphelocoma californica caurina* Pitelka, 1951
:Marborda SOk Oregono el valo de rivero Rogue sude al Napa Kantono kaj Sonoma Kantono; orienta limo la plej interna Kalifornia marborda teritorio.
:Simila al *californica*, sed kapo kaj dorso tre intense koloraj, kun brilpurpura nuanco al blua kapo. Koloro simila al la nomiga, sed pli malhela ol la “immanis”. Relative al la nomiga “californica”, bluaj areoj tre purpuraj kaj brilaj, brusto pli malhela ol la cetero de la subaj partoj.

* *Aphelocoma californica oocleptica* Swarth, 1918 - **Nikazia makisgarolo**. Inkludas *A. c. superciliosa*
:El Kantono Jackson, Kantono Klamath kaj Laga Kantono, Oregono, tra Sakramento kaj Valo San Joaquin kaj ĉirkaŭaj montaroj al Kerna Kantono, areo de Golfo de San-Francisko kaj Alpa Kantono. Oriente al Injoa Kantono kaj Virginia Montaro (*Kantono Washoe*, Nevado), kie ĝi interreproduktiĝas kun *nevadae* de la grupo *woodhouseii*.
:Tre varia laŭ la etendo de la genetika fluo inter tiu taksono kaj *nevadae*. Ĝenerale simila al *californica* sed pli granda; koloro de kapo kaj kolo varias en heleco kaj kvanto de purpura nuanco. Dorso grizeca; subvostaj kovriloj kutime blankaj. Beko kutime fortika sed varia laŭ la habitata tipo (malpli fortika ĉe birdoj de pinsema teritorio).

* *Aphelocoma californica californica* (Vigors, 1839)
:Kalifornia marbordo el Kantono San Mateo kaj SOr Kantono Alameda al SOk Ventura Kantono.
:Bluo de kapo kutime tre purpurnuanca. Dorso bluecbrunece griza, pli blua al la pugo. Nekompleta bluecviola brustostrio. Subaj partoj grizblankecaj, pli malhelaj en brusto. Subvostaj kovriloj blankaj kun blua nuanco. Femuroj grizaj. Vostoplumoj malhelbluaj, la plej grandaj plumoj pli senkoloraj. Fortika beko kun pinto tre hokoforma.

* *Aphelocoma californica obscura* Anthony, 1889 - **Beldinga makisgarolo**
:Marborda SOk Kalifornia, oriente al Montaro San Bernardino, kelkaj izolitaj montaraj teritorioj de Ok Mojave-Dezerto kaj *Whale Peak* (Kantono San Diego). Suden tra N Baja California, Meksiko (Sierra de Juárez, Sierra San Pedro Mártir) al golfo *Todos Santos*
:Pli malgranda kaj malhela ol *californica*, kun pli intensa purpura kaj bruna koloro en kapo kaj dorso respektive; elstara griza striado en gorĝo kaj distinga brusta kolumo. Ventro kun fumgriza nuanco, pli hela meze. Ĝenerale pli intensa koloro ĝenerale. Fortika beko.

* *Aphelocoma californica cana* Pitelka, 1951 - **Aglamonta makisgarolo**
:Loĝas nur en arbaroj de Unufolia pino en Monto Aglo, Nacia Parko Arbo Joshua.
:Pli malgranda, pli hela kaj pli griza ol *californica*. Beko ne tiom fortika. Ŝajne izolita hibrido de *A. c. obscura* kaj *nevadae* de la grupo *woodhouseii*.

eta|dekstra|242px|Kalifornia makisgarolo (eble *A. c. cana*) ripoze arbopinte
* *Aphelocoma californica hypoleuca* Ridgway, 1887 - **Ksantusa makisgarolo**. Inkludas *A. c. cactophila*
:Aridaj regionoj de centra kaj suda Baja California sude de linio tra Bahía Magdalena, Sierra de Calamajué kaj Loreto
:Pli malgranda kaj iom pli hela ol *californica* kun malpli purpura nuanco en blua kapo. Sube inklude bluon brustan tre helan. Kelkaj havas bluan aŭ grizan nuancon en subvostaj kovriloj. Beko proporcie pli longa en la grupo *californica*.

### Okcidenta makisgarolo de Woodhouse, *A. (californica) woodhouseii* 
* *Aphelocoma californica/woodhouseii nevadae* Pitelka, 1945a - **Nevada makisgarolo**
:Granda Baseno el N Nevado suden, kelkaj izolitaj montaraj teritorioj en Valo de Morto kaj Mojave-Dezerto el Or Kalifornio al SOk de Nov-Meksikio, suden al NOr Sonora kaj malproksima NOk Chihuahua. Kelka hibridado kun *A. c. oocleptica* (grupo *californica*) en la nordokcidenta bordo de sia teritorio.
:Pli hela kaj pli senkolora ol la *woodhouseii*; helbluaj subvostaj kovriloj. Beko longeca, tre akrapinta, ne hokoforma pinte.

* *Aphelocoma californica/woodhouseii woodhouseii* (Baird, 1858)
:Montetoj de Roka Montaro, el N Utaho/S Vajomingo sude tra NOk Chihuahua kaj Ok Teksaso, foje pli interne en la Ŝtato.
:Bluo de kolo kun senkolora grizeca nuanco; dorso grizecbruna. Subvostaj kovriloj bluaj. Beko fortika sed rekta, iom hokoforma pinte.

* *Aphelocoma californica/woodhouseii texana* Ridgway, 1902 - **Teksasa makisagarolo**
:Konata nur el areo de Edwards Plateau (Teksaso) kaj etendo de ebla kontakto kun *woodhouseii* necertigita. Eble tiu subspecio estas ĉe Caprock Escarpment, kie la specio setlis en la 1950-aj jaroj.
:Pli malhela ol *woodhouseii* kun nuanco de brusta kolumo. Pli malalta brusto kun bruneca nuanco, granda blanka makulo en malsupra ventro. Subvostaj kovriloj blankaj; ĉe plenkreskaj maskloj kutime kun kelkaj bluaj plumpintoj. Dorso tre bruna. Junaj birdoj evidente pli palaj ol ĉe *woodhouseii*. Fortike, sufiĉe senpinta beko.

* *Aphelocoma californica/woodhouseii grisea* Nelson, 1899
:Okcidenta Patrinmontaro, ĉefe ĉe Chihuahua; interreproduktado kun *nevadae* de NOk de la teritorio.
:Pli hela kaj granda ol la *woodhouseii*, kun nuanco de blua kolumo. Subvostaj kovriloj blankaj. Longaj flugiloj kaj mallonga, fortika beko.

* *Aphelocoma californica/woodhouseii cyanotis* Ridgway, 1887 - **Bluorela makisgarolo**
:Malsupra Orienta Patrinmontaro, Meksiko, el S Coahuila al Tlaxcala; ĝenerale separata el *texana* *woodhouseii*; teritorio apuda al *grisea* en S Ĉiuaŭa dezerto.Ŝajne anstataŭata de la Meksika makisgarolo je arbaroj de pli altaj altitudoj al S de la teritorio.
:Pli granda kaj senkolora ol la *woodhouseii*. Dorso bruna kun blua nuanco, foje tre blueca. Superokulo svaga kaj malgranda. Subaj partoj tre helaj; malsupra ventro blanka. Subvostaj kovriloj senkolore blankaj. Beko kaj flugiloj kiel ĉe *grisea*, junuloj pli brunaj ol ĉe *texana*.

* *Aphelocoma californica/woodhouseii sumichrasti* (Baird and Ridgway, 1874) - **Sumikrasta makisgarolo**
:El Meksikurbo sudorienten tra Veracruz, Puebla kaj Oaxaca.
:Brilblua kapo, kun nigrecaj orelmakuloj. Svaga blanka superokulo. Dorso grizecbruna, blua al la vosto. Helgrizaj strioj en gorĝo; spuroj de svaga grizeca aŭ grizecblua brusto kolumo. Femuroj fumgrizaj. Vostoplumoj malhelbluaj. Granda, kun tre longaj flugiloj. Fortika, iom hokoforma beko.

* *Aphelocoma californica/woodhouseii remota* Griscom, 1934 - **Ĉilpansinga makisgarolo**
:SOk Oaxaca kaj centra Guerrero. Ŝajne separata el *sumichrasti* de la Balsas-Valo.
:Pli senkolora kaj hela ol *sumichrasti*. Plej granda el ĉiuj el Okcidentaj makisgaroloj.

## Referencoj 
## Bibliografio 
* **Madge**, Steve & **Burn**, Hilary (1994): *Crows and jays: a guide to the crows, jays and magpies of the world*. A&C Black, London. ISBN 0-7136-3999-7

## Eksteraj ligiloj 
* Cornell Laboratory of Ornithology: Okcidenta makisgarolo (*Aphelocoma californica*). Inkludas montraĵon de voĉo. Elŝutita la 2007-FEB-25.

* University of Cambridge Comparative Psychology of Learning and Cognition Lab: It takes a thief to know a thief  – artikolo pri studioj de la lerteco de la Okcidentaj makisgaroloj. Elŝutita la 2007-FEB-25.

* USGS Patuxent Birdidentigejo: Okcidenta makisgarolo *Aphelocoma californica* . Elŝutita la 2007-FEB-25.

Kategorio:Korvedoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Ameriko