open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Algebra elemento

En abstrakta algebro kaj teorio de kampoj, radikoj de polinomoj nomiĝas **algebraj** aŭ **algebraj elementoj**. Ili povas ekzisti en pli granda strukturo.

Pli formale, kampo *L* estas pluigaĵo de kampo *K*, tiam elemento *a* de *L* nomiĝas **algebra** super *K* aŭ **algebra elemento** super *K*, se ekzistas nenula polinomo *g*(*x*) kun koeficientoj en *K* tia ke *g*(*a*)=0. Elementoj de *L*, kiuj ne estas algebraj super *K* nomiĝas **transcendaj** super *K*.

Ĉi tiuj nocioj ĝeneraligas la algebrajn nombrojn kaj la transcendajn nombrojn (se la kampa pluigaĵo estas **C**/**Q**, **C** estas la kampo de kompleksaj nombroj kaj **Q** estas la kampo de racionalaj nombroj.

## Ekzemploj 
* La kvadrata radiko de 2 estas algebra super **Q**, ĉar ĝi estas la radiko de la polinomo *g*(*x*) = *x*2 - 2 kies koeficientoj estas racionalaj.
* Pi estas transcenda super **Q**, sed algebra super la kampo de reelaj nombroj **R**.

## Proprecoj 
Jenaj kondiĉoj estas ekvivalento por ero *A* de *L*:
* *A* estas algebra super *K*
* la kampa pluigo *K*(*A*)/*K* havas finia grado, t.e. la dimensio de *K*(*A*) kiel *K*-vektora spaco estas finia (ĉi-tie *K*(*A*) kaj signifas la plej malgrandan subkampon de *L* enhavantan *K* kaj *A*.
* *K*[*A*] = *K*(*A*), kie *K*[*A*] estas la aro de ĉiuj eroj de *L*, kiu povas esti skribita en la formo *g*(*A*) kun polinoma *g* kies koeficientoj aperas en *K*.

Ĉi tiu karakterizado povas esti uzata por montri ke la sumo, diferenco, produto kaj kvociento de algebraj eroj super *K* estas denove algebra super *K*. La aro de ĉiuj eroj de *L*, kiuj estas algebraj super *K*, estas kampo kiu situas inter *L* kaj *K*.

Se *A* estas algebra super *K*, tiam estas multaj ne-nulaj polinomoj *g*(*x*) kun koeficientoj en *K* tiaj, kia *g*(*A*) = 0. Tamen estas nur unu kun plej malgranda grado kaj kun kondukante koeficiento 1. Ĉi tiu estas la minimuma polinoma de *A* kaj ĝi enkodas multajn gravajn proprecojn de *A*.

Kampoj, kiuj ne permesas iujn ajn algebrajn erojn super si mem (escepte siajn proprajn erojn) estas nomitaj algebre fermitaj. La kampo de kompleksaj nombroj estas ekzemplo.

Kategorio:Abstrakta algebro
Banda sumo

En geometria topologio, **banda sumo** de du n-dimensiaj nodoj K_{1} kaj K_{2} laŭ n+1-dimensia 1-anso h nomita kiel *bando* estas n-dimensia nodo K tia ke:

* Estas n+1-dimensia 1-anso h koneksa al (K_{1},K_{2}) enigita enen de S^{n+2}.
* Estas punktoj p_{1}\in K_{1} kaj p_{2}\in K_{2} tiaj ke h estas alfiksita al K_{1}\sqcup K_{2} laŭ p_{1}\sqcup p_{2}.

K estas la n-dimensia nodo ricevis per ĉi tiu (kirurgio, ĥirurgio).

Banda sumo estas tial ĝeneraligo de la kutima koneksa sumo de nodoj.

## Vidu ankaŭ 
* Dukta malkomponaĵo

Kategorio:Topologio
Kategorio:Diferenciala topologio
Kategorio:Noda teorio
Kategorio:Dulokaj operacioj
Integralanta faktoro

En matematiko, oni solvas certajn ordinarajn diferencialajn ekvaciojn per uzo de **integralanta faktoro**. La integralanta faktoro estas funkcio elektita ĝuste tiel ke per ĝi eblas solvi la donitan ekvacion.

Konsideru ordinaran diferencialan ekvacion de formo

:y'+a(x)y = b(x)\quad\quad\quad (1)

kie *y = y(x)* estas nekonata funkcio de *x*, kaj *a(x)* kaj *b(x)* estas donitaj funkcioj.

La maniero de integralanta faktoro laboras per transformigo de la maldekstra flanko enen la formon de derivaĵo de produto.

Konsideri funkcion *M(x)*. Oni multipliki ambaŭ flankojn de (1) je *M(x)*:

:M(x)y' + M(x)a(x)y = M(x)b(x)\quad\quad\quad (2)

Necesas ke la maldekstra flanko estu en formo de derivaĵo de produto. Fakte, se alpreni ĉi tion la maldekstra flanko povas esti reordigita kiel

:(M(x)y)' = M(x)b(x)\quad\quad\quad (3)

La maldekstra flanko povas esti integralita multe pli facile per la fundamenta teoremo de kalkulo,

:y(x) M(x) = \int b(x) M(x)\,dx + C

kie *C* estas konstanto de integralado. Oni povas nun solvi por *y(x)*

:y(x) = \frac{\int b(x) M(x)\, dx + C}{M(x)}

Tamen, por eksplicita solvo por *y(x)* oni bezonas trovi esprimon por *M(x)*. Povas esti konkludite de (2) ke *M(x)* obeas diferencialan ekvacion

:M'(x)-a(x)M(x) = 0\quad\quad\quad (4)\,

Al preni ''M(x)', dividu ambaŭ flankojn per *M(x)*:

:\frac{M'(x)}{M(x)}-a(x) = 0\quad\quad\quad (5)

Ekvacio (5) estas nun en formo de logaritma derivaĵo. Solvo de (5) donas ke

:M(x)=e^{\int a(x)\,dx}

Oni vidas ke multiplikante per *M(x)* kaj la propraĵo
M'(x) = a(x)M(x) estis esenca en solvado de ĉi tiu diferenciala ekvacio.
M(x) estas la **integralanta faktoro**. La nomo venas de la fakto ke ĝi estas integralo, kaj ĝi montras kiel *faktoro* en la ekvacio.

## Ekzemplo
Solvu la diferencialan ekvacion

:y'-\frac{2y}{x} = 0

Oni povas vidi ke en ĉi tiu okazo a(x) = \frac{-2}{x}

:M(x)=e^{\int a(x)\,dx}

:M(x)=e^{\int \frac{-2}{x}\,dx}

:M(x)=\frac{1}{x^2}

Multiplikante ambaŭ flankojn per M(x) oni ricevas ke

:\frac{y'}{x^2} - \frac{2y}{x^3} = 0
:\left(\frac{y}{x^2}\right)' = 0

aŭ

:\frac{y}{x^2} = C

kiu donas ke

:y(x) = C x^2

## Vidu ankaŭ
* Maniero de variacio de parametroj
* Ekzemploj de diferencialaj ekvacioj
* Logaritma derivaĵo
* Produta regulo
* Akurata diferencialo

Kategorio:Ordinaraj diferencialaj ekvacioj
Suplementaj anguloj

Du anguloj estas **suplementaj**, se iliaj respektivaj mezuroj sume egalas al 180 gradoj.

eta|dekstra|180ra|Suplementaj anguloj α kaj β
Se la du suplementoj estas najbaraj (kio signifas havi komunajn verticon kaj flankon, sed ne havi iujn enajn punktojn komunajn), iliaj nekomunaj flankoj situas sur la sama rekto.

## Vidu ankaŭ 
* Komplementaj anguloj

Kategorio:Angulo
Kategorio:Elementa geometrio
Fundamenta teoremo pri homomorfioj

En abstrakta algebro, por pluraj algebraj strukturoj, la **fundamenta teoremo pri homomorfioj** rilatigas la strukturon de du objektoj inter kiuj homomorfio ekzistas, kaj de la kerno kaj bildo de la homomorfio.

Por grupoj, la teoremo konstatas:
: Estu *G* kaj *H* grupoj; estu *f* : *G*→*H* grupa homomorfio; estu *K* la kerno de *f*; estu φ la natura surĵeta homomorfio *G*→*G*/*K*. Tiam tie ekzistas unika homomorfio *h*:*G*/*K*→*H* tia ke *f* = *h* φ. Ankaŭ, *h* estas disĵeta kaj provizas izomorfion inter *G*/*K* kaj la bildo de *f*.

La situacio estas priskribita per jena komuta figuro:

Ĉi tiu estas tre simila al la unua izomorfia teoremo.

## Aliaj versioj 
Similaj teoremoj estas validaj por monoidoj, vektoraj spacoj, moduloj, kaj ringoj.

## Vidu ankaŭ 
* Izomorfio

Kategorio:Abstrakta algebro
Kategorio:Matematikaj teoremoj
Rilata modulo

En abstrakta algebro, branĉo de matematiko, por donita modulo kaj submodulo, unu povas konstrui ilian **rilatan modulon**. Ĉi tiu konstruado, al esti priskribita pli sube, estas analoga al kiel unu ricevas la ringo de entjeroj module entjero *n*, vidu en modula aritmetiko. Ĝi estas la sama konstruado uzis por kvocientaj grupoj kaj kvocientaj ringoj.

Por donita modulo *A* super ringo *R*, kaj submodulo *B* de *A*, oni konsideras la rilatan spacon *A*/*B* difinis per la ekvivalentrilato

: *A* ~ *b* (se kaj nur se, se... kaj nur tiam) *b*−*A* estas en *B*,
por ĉiu *A* kaj *b* en *A*.

Oni difinas la adician operacion por du ekvivalentklasoj kiel la ekvivalentklaso de la sumo de du prezentantoj de ĉi tiuj klasoj; kaj en la sama vojo por multipliko per eroj de *R*. En tiamaniere *A*/*B* iĝas mem modulo super *R*, nomata kiel la *rilata modulo*.

## Ekzemploj 
Konsideru la ringon **R** de reelaj nombroj, kaj la **R**-modulo *A*=**R**[*X*], tio estas la polinomringo kun reelaj koeficientoj. Konsideru la submodulon

:*B*=(*X*2+1) **R**[*X*]

de *A*, tio estas, la submodulo de ĉiuj polinomoj dividebla per *X*2+1. Sekvas ke la ekvivalentrilato difinita per ĉi tiu modulo estas

:*P*(*X*) ~ *Q*(*X*) se kaj nur se *P*(*X*) kaj *Q*(*X*) donas la saman reston kiam estas dividita per *X*2+1.

Pro tio, en la rilata modulo *A*/*B* unu estos havi *X*2+1 esti la sama kiel 0, kaj tia, unu povas vido *A*/*B* kiel ricevis de **R**[*X*] per opcio *X*2+1=0. Estas klare ke ĉi tiu rilata modulo estas izomorfia al la kompleksaj nombroj, vidata kiel modulo super la reelaj nombroj **R**.

## Vidu ankaŭ 
*Kvocienta grupo

Kategorio:Abstrakta algebro
Normala kerno

En grupoteorio, **normala kerno** estas la plej granda normala subgrupo en iu subgrupo.

## Difino 
La **normala kerno** \operatorname{Kern}(H) de subgrupo  H \le G de grupo G estas la komunaĵo de ĝiaj ĉiuj konjugaĵoj.
:\operatorname{Kern}(H) = \bigcap_{g\in G} gHg^{-1}

**Senkerna subgrupo** estas subgrupo, kies normala kerno estas la triviala subgrupo \{1_G\}.

La normala kerno de iu ajn subgrupo H \le G estas normala subgrupo de G; ĝi estas la plej granda el tiuj normalaj subgrupoj.

## Ekzemploj 
La normala kerno de ĉiu normala subgrupo estas la subgrupo mem.
:N \triangleleft G \implies \operatorname{Kern}(N) = N

## Referencoj 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Grupo-teorio
Kompleksa geometrio

En matematiko, **kompleksa geometrio** estas la apliko de kompleksaj nombroj al ebena geometrio.

Anstataŭ ol prezenti punkton en la ebeno kiel paro de karteziaj koordinatoj, oni povas esti prezenti ĝin kiel unu kompleksan nombron, kiu povas esti skribita laŭvole en ortangula aŭ trigonometria prezento.

**Kompleksa analitika geometrio** konsideras solvadon de geometriaj problemoj, aparte tiuj kiuj engaĝas angulojn, per kompleksa algebro. Uzante eŭleran formulon

: e^{i\theta}=\cos\theta+i\sin\theta

eblas prezenti ĉiun rotacion kiel kompleksa nombro.

Kompleksaj nombroj povas pro tio doni avantaĝon en solvado de problemoj en elementa geometrio. Ĉi tiu maniero estas iam uzata en la plibonigitaj alta-lerneja matematiko, ĉar ĝi permesas al mezlernejanoj noti angulajn rilatojn per simplaj formuloj.

## Vidu ankaŭ 
* Konforma mapo
* Kompleksa sternaĵo
* Rimana surfaco

Kategorio:Geometrio
Inversa rilato

En logiko kaj matematiko, la **inversa rilato** aŭ, pli mallonge, **inverso** de duargumenta rilato L \subseteq X \times Y estas la duargumenta rilato L^{-1} \subseteq Y \times X difinita per L^{-1} = \{(y, x): (x, y) \in L\}.

Por **inversa rilato** ekzistas ankaŭ aliaj notaciaj konvencioj kiel, ekzemple, L^{C}\!, L^{T}\! aŭ \breve{L}.

Pli speciale, la **inversa rilato** de funkcio f : X \to Y estas la duargumenta rilato f^{-1} \subseteq Y \times X difinita per f^{-1} = \{(y, x): (x, y) \in f\}. La inversa rilato de funkcio ne nepre mem estas funkcio. En la okazo, ke ĝi ja estas funkcio, oni parolas pri la **inversa funkcio** de la fonta funkcio.

## Vidu ankaŭ
* Inversigebla funkcio
* Funkcio
* Inverso
* Duargumenta rilato
* Rilato (matematiko)

Kategorio:Logiko
Kategorio:Aro-teorio
Kategorio:Duargumenta rilato
Cehețel

**Ceheţel** [ĉehecel] (hungare: **Csehétfalva**, ĉehe:tfalva) estas vilaĝo en Rumanio nordokcidente de Odorheiu Secuiesc. Administre ĝi apartenas al Şimoneşti.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 429 loĝantojn (hungaroj); en 1992 200 (hungaroj). 
## Historio
Ĝi estis unue menciita skribe en 1566. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Csehétfalva apartenis al Hungario (*Udvarhely*).
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
## Renomaj personoj 
* Domokos Izsák (5-a de novembro 1895– Benţid, 26-a de majo 1977) popolpoeto, popolrakontisto. 
* Sándor Albert (Ceheţel, 12-a de februaro 1937) ceramikartisto.
  
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de distrikto
 Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
 Kategorio:Distrikto Harghita
Bențid

**Bențid** [bencid] (hungare: **Bencéd**, benced) estas vilaĝo en Rumanio nordokcidente de Odorheiu Secuiesc. Administre ĝi apartenas al la komunumo Șimonești.

## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 346 loĝantojn (hungaroj); en 1992 190 (99 % da hungaroj). En la censo de 2002 ĉiuj 153 loĝantoj deklaris sin etnaj hungaroj.

## Historio
Ĝi estis unue menciita skribe en 1567. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Udvarhely).

## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Renomaj personoj 
* Székely István, *István Bencédi Székely* (post 1500 – post 1553): franciskano, verkisto.
*Gergely Benczédi (29-a de marto 1839 – Kolozsvár, 13-a de decembro 1906): naturscienca instruisto, historiisto.
* Domokos Gyallay *Pap* (4-a de aŭgusto 1880 – Budapest, 11-a de aprilo 1970): verkisto, redaktoro.
* Pál Benczédi (29-a de marto 1883 – Kluĵo, 13-a de decembro 1966): bibliografo, historiisto, tradukisto.
*Samu Vasas (14-a de julio 1927 – Huedin, 20-a de decembro 1997): instruisto, lokhistoriisto, redaktoro.

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de la vilaĝo 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de la distrikto

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Harghita
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Harghita
Sonora (apartigilo)

**Sonora** povas rilati al:
*Sonora, subŝtato Sonoro en Meksiko
*Sonora (dezerto) en Meksiko kaj sukokcidenta Usono
*Sonora (Kalifornio), urbo en Usono
*Sonora, urbeto en Usono, ĉefloko de Kantono Sutton (Teksaso)
*Sonora (Nova Skotlando), Kanado
*Sonora (Mato Grosso do Sul), urbo en Brazilo
*Sonora (rivero) 

**ankaŭ**:
*Chevrolet Sonora
*Sonora (muziko), grupo de muzikistoj el Ottawa, Kanado
*Sonora (genro) de kolubridedoj
*José Gálvez, markio De la Sonora
Turdeni

**Turdeni** [turdenj] (hungare: **Tordátfalva** torda:tfalva) estas vilaĝo en Rumanio nordoriente de Cristuru  Secuiesc. Administre ĝi apartenas al Şimoneşti. 
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 462 loĝantojn (hungaroj); en 1992 118 (97% hungaroj). Ĝi estis unue menciita skribe en 1566. 
## Historio
Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario (*Udvarhely*). 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
## Renomaj personoj 
* György Boros (Tordátfalva, 19-a de aprilo 1855- Kolozsvár, 25-a de januaro 1881), unitariisma episkopo, studverkisto, redaktoro, tradukisto. 
*Lajos Orbán (*18-a de septembro 1924) ĵurnalisto, tradukisto

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de distrikto
 Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
 Kategorio:Distrikto Harghita
Feliĉa nombro

En matematiko **feliĉa nombro** estas natura nombro en aro kreita per kribrilo simila al la kribrilo de Eratosteno kiu kreas la aron de la primoj. Ni ekas per listo de entjeroj komencante per 1 : 

 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 

Poste ni forigas unu nombron el du (la duan el la duopo), kio postlasas nur la malparajn entjerojn : 

 1,    3,    5,    7,    9,   11,   13,   15,   17,   19,   21,   23,   25,   
La dua elemento el la sinsekvo estas 3. Nun ni forigu unu nombron el tri (la trian el la unua aro) el tiuj kiuj postrestis : 

 1,    3,          7,    9,         13,   15,         19,   21,         25,
La tria nombro postrestante nun estas 7. Ni nun forigas unu nombron el sep (la sepan el la unua aro) : 

 1,    3,          7,    9,         13,   15,               21,         25,

Se ni plu ripetadas tiun proceduron senfine, la postrestantaj nombroj estas la ***"feliĉaj nombroj"*** 

 1, 3, 7, 9, 13, 15, 21, 25, 31, 33, 37, 43, 49, 51, 63, 67, 69, 73, 75, 79, 87, 93, 99, ...

Stanislaw Marcin Ulam la unua studis ĉi nombrojn ĉirkaŭ 1955. Li nomis ilin « feliĉaj » pro rilato kun rakonto de la historiisto Josephus.

La feliĉaj nombroj havas kelkajn komunajn ecojn kun la primoj, kia asimptotika sinteno akordiĝante kun la teorio de la primoj; la konjekturo de Goldbach estis etendita al ili. Ekzistas senfina aro da feliĉaj nombroj. Ne estas sciate ĉu ekzistas senfina aro da feliĉaj primoj : 

 3, 7, 13, 31, 37, 43, 67, 73, 79, 127, 151, 163, 193, ...

## Eksteraj ligiloj 
* Peterson, Ivars: ''MathTrek: Martin Gardner's Lucky Number*: http://www.sciencenews.org/sn_arc97/9_6_97/mathland.htm 
* Schneider, Walter: *A list of the first 1000 lucky numbers*: http://www.wschnei.de/number-theory/lucky-numbers-list.html 
* Sloane, Neil J. A.: *A sequence of lucky numbers - A000959*: http://www.research.att.com/cgi-bin/access.cgi/as/njas/sequences/eisA.cgi?Anum=000959 
* Sloane, Neil J. A.: *A sequence of lucky primes - A031157*: http://www.research.att.com/cgi-bin/access.cgi/as/njas/sequences/eisA.cgi?Anum=031157
* Sloane, Neil J. A.: *A sequence of composite lucky numbers - A031879*: http://www.research.att.com/cgi-bin/access.cgi/as/njas/sequences/eisA.cgi?Anum=031879 
* Weisstein, Eric W.: *Lucky Number'': http://mathworld.wolfram.com/LuckyNumber.html

Kategorio:Entjeraj vicoj
Nicoleni

eta|dekstra|300px|Preĝejo de Nicoleni
**Nicoleni** [nikolenj] (hungare: **Székelyszentmiklós** se:kejsentmiklo:ŝ) estas vilaĝo en Rumanio nordoriente de Cristuru Secuiesc. Administre ĝi apartenas al Şimoneşti.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi havis 159 loĝantojn (hungaroj); en 1992 83 (hungaroj).

## Historio 
Ĝi estis unue menciita skribe en 1497. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, al departemento Udvarhely.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Renomaj personoj 
* Árpád Farkas (*3-a de aprilo 1944), poeto, redaktoro de ĵurnalo *Háromszék*.
* Mózes Szentannai (*13-a de junio 1929) lokhistoriisto.
* Sámuel Szentannai (11-a de aŭgusto 1876 – Karcag, 22-a de januaro 1956): ekonomia instruisto, pioniro de plibonigo de la soda humo.
* István Tiboldi (1793 – ? , 1880-aj jaroj): popolkanto kolektanto, poeto.
* István Tiboldi (5-a de novembro 1943) bestkuracisto

## Komunumoj pri Sankta Nikolao en Hungara reĝlando 
## Eksteraj ligiloj 
* Mapoj de distriktojhttp://sebok1.adatbank.transindex.ro/tartalom.php?nev=katD 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de distrikto

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Harghita
Korsika lingvo

La **korsika lingvo** *(a lingua corsa)* estas latinida lingvo nun parolata en la insulo Korsiko, kiun Francio entenas. La lingvo, kiu havas ĉ. 400.000 parolantojn, montras similecojn kun la sarda lingvo kaj la lingvo de Toskanio. Ĝi viglas en tiu insulo, kie ĝi kunvivas kun la franca lingvo, kaj iom en la nordo de Sardio. Malgraŭ la fakto ke la korsika popolo tre ligiĝas kun la lingvo, ĝi estas laŭ Unesko malaperiĝanta. Ĝi estas dividebla en du malsamajn dialektojn : la *cismonticu* (alinome *cismontano*, "ĉiflanke de la montoj"), en la nordo (la departemento Haute-Corse) kaj simile al la toskana lingvo, kaj la *pumuntincu* (alinome *oltramontano*), en la sudo, kaj logike pli proksima el la sarda lingvo.

La lingvo estas evidente la plej bona rimedo por malkovri la korsikan kulturon. La korsika estas cetere tre riĉa en proverboj kaj kantoj.

## Specimeno 
Patro Nia (PATER NOSTRU)

Pater nostru chì stai in i celi,ch'ellu sia santificatu u to nome;ch'ellu venghi u to regnu;ch'ella sia fatta a to vuluntà,in celu cum'è in terra.U pane chì ci abbisogna, dà ci lu oghje,è togli ci i nostri debbiti,cum'è no l'avemu tolti à quelli chì ci devianu.È ùn ci purtà micca ver di a tentazione,ma franca ci da u male.Ame.

## Muziko 
Aŭdeblis kanto en la korsika (*O Generale*) dum la *Eurovision minorities languages 2022**.*

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio

## Eksteraj ligiloj 
* Korsikaj proverboj ĉe Vikicitaro (korsike, france, angle)
* Korsika akademio
* ADECEC: A cultura corsa nant'à u Web
* a lingua corsa adatta à e nove tecnulugie (korsike)
* Vortareto Korsika-Itala
* Etnologa dosiero pri la korsika (angle)

maldekstra|450px

Kategorio:Orientlatinida lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Francio
Kategorio:Lingvoj de Italio
Kategorio:Lingvaj minoritatoj
-782

La jaro **782 a.K.** estis jaro de antaŭ la Julia kalendaro. La nomigo 782 a.K. (antaŭ Kristo) por tiu jaro estis uzata ekde la frumezepoka periodo, kiam la kalendara epoko de *Anno Domini* (post Kristo) iĝis la hegemonia metodo en Eŭropo por nomigi la jarojn. Nun oni ofte pli neŭtrale nomas la jaron 782 antaŭ nia erao.

En la jaro **782 antaŭ nia erao** okazis, interalie:
__NOTOC__
## Eventoj
* Konstruiĝis la fortikaĵo Erebuni de Urarto, aŭspicie de la reĝo Argiŝto la 1-a. Ĝi troviĝas en la nuna Armenio, en la samnoma distrikto Erebuno. Kun la paso de la tempo la vorto *Erebuni* transmorfiĝis al *Erevano*, la nuna urbo kie troviĝas la fortikaĵo.

## Naskiĝoj
## Mortoj
* *Zhou xuan wang* (周宣王) aŭ pli koncize *Xuan* (宣, prononco pli-malpli ), reĝo de Ĉinio el la dinastio Zhou (周朝, pinjine *Zhōucháo*, prononco pli-malpli ).

## Vidu ankaŭ 
* 8-a jarcento antaŭ nia erao
Islamano

eta|Islamanoj
eta|Islamano preĝanta

**Islamano** estas ano de islamo. En Esperanto, la formo *islamano* estas preferinda al aliaj formoj pli aŭ malpli ofte uzataj:

1) mahometano, mohamedano k.s.; ĉi tiuj formoj estas evitindaj (kiel prave legeblas en NPIV), ĉar por islamanoj Mohamedo estas ne dio aŭ diulo kiun ili adorus, sed la plejlasta profeto. Islamanoj rigardas ofendo, se oni nomas ilin tiel, ĉar tiuj formoj egalvaloras al la esprimo "adorantoj de Mohamedo" (kvazaŭ kristanojn oni nomus, ekzemple, *"jesuistoj"* [ne jezuitoj!]).

2) muslimo, moslemo, muzulmano k.s.; ĉi tiuj formoj estas nur senperaj esperantigoj de la arabaj "muslim" (klasike) kaj "moslem" (moderne, parole), siavice derivaĵoj de la trikonsonanto **s-l-m**; oni rekte derivu la formon **islamano** de la religi-nomo **islamo**.

Oni ne konfuzu ĝin kun la genta nomo muslimano.

Krome, oni zorge distingu inter **islamano**, **islamisto** (t.e. adepto de islamismo) kaj **islamologo**.

## Vidu ankaŭ 
* Korano
* Mahometo
* Religio
* Ŝario

Kategorio:Islamanoj
Traktato de Kiel

La traktato de Kiel (14-an de januaro 1814) estis packontrakto, kiu finis la batalojn inter Danio kaj Svedio, post la napoleonaj militoj. Laŭ la traktato, Danio transdonis al Svedio Norvegion; tiel ĉesis la dana-norvega unio ekzistanta ekde 1380 kaj malpliiĝis la rolo de Danio en la balta regiono kaj Eŭropo. La aliĝo de Norvegio al Svedio estis rekompenco pro la perdo de Finnlando kaj insularo Alando en 1809 favore al Rusio.

La norvegoj kontraŭstaris eĉ la malnovan union kaj nun ili ellaboris sian konstitucion. Ĉar ili eĉ ekbatalis, Svedio akceptis la konstitucion, tiel formiĝis la sveda–norvega unio, ekzistanta ĝis 1905. Kvankam Danio pluposedis Gronlandon, Islandon kaj la Feroojn – kiun la norvegoj vidis kiel sian praposedaĵon –, perdo de Norvegio forte tuŝis la politikan kaj ekonomian vivon de Danio.

Kiel
Kategorio:Politiko en 1814
Kategorio:19-a jarcento en Svedio
Kategorio:19-a jarcento en Norvegio
Kategorio:19-a jarcento en Danio
Trikonsonanto

En priskriboj de la klasika araba lingvo, kaj simile en aliaj ŝemidaj lingvoj, oni grupigas vortojn laŭ la komuna **trikonsonanto**. Temas pri sinsekvo de tri konsonantoj en aro da vortoj kies vokaloj kaj afiksoj malsamas, sed kies signifoj restas parencaj, ene de sufiĉe unueca semantika kampo (foje la rilato montriĝas pli loza).

Oni povus diri, ke trikonsonanto estus la arablingva ekvivalento de la radikoj de esperanto.

## Ekzemploj
La trikonsonanto **ktb** prezentas la ideon **skrib-**:

Aŭ la trikonsonanto **slm** kun la ideoj **paco, submetiĝo, islamo**:

Vidu ankaŭ: Esperantigo de vortoj el araba fonto

*
Muzulmano

La vorto **muzulmano** povas signifi:
# islamano (t.e. ano de certa religio); ĉi-signife ĝi estas nur senpera esperantigo de la arabaj "muslim" (klasike) kaj "moslem" (moderne, parole), siavice derivaĵoj de la trikonsonanto **s-l-m**; oni rekte derivu la formon **islamano** de la religi-nomo **islamo**.
# ano de gento kun islamaj tradicioj; pli specife:
# muslimano (t.e. ano de certa gento en Bosnio kaj Hercegovino).

Por la signifoj 2) kaj 3) NPIV markas la vorton **muzulmano** *"evitinda"*.
Jugoslavaj islamanoj

**Slavaj** aŭ pli precize **jugoslavaj islamanoj**, en la balkanaj landoj nomataj "muslimani" laŭ la serbokroata virgenra plurala finaĵo -i, koresponde al -oj en Esperanto - serbokroate en latina alfabeto kaj , serbe kaj , ,  - estas plurala nomo por serbokroate parolantaj islamanoj, enloĝante plejparte la teritorion de la iamaj respublikoj de la Socialista Federacia Respubliko Jugoslavio. La esprimo, adoptita en 1971, indikas serbokroate parolantajn islamanojn, tiel grupigante kelkajn apartajn jugoslavajn, do sudslavajn komunumojn de Islama etnokultura tradicio. Antaŭ 1993, vasta plimulto de la nunaj bosnianoj mem-identiĝis kiel etnaj islamanoj, kune kun kelkaj pli malgrandaj grupoj de malsama etneco, kiel ekzemple Goranoj kaj Torbešoj. Tiu nomo ne inkludis jugoslaviajn neslavajn islamanojn, kiel ekzemple albanoj, turkoj kaj ĥoraĥanaj romaoj.

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Etnoj en Balkanio
Danub-konfederacia plano

**Danub-konfederacia plano** naskiĝis en la 19-a jarcento, ĉefe ligita al nomo de Lajos Kossuth [lajoŝ koŝut]. La plano celis la reorganizon de Sud-Okcidenta kaj Mez-Eŭropo post la malfondo de la Habsburga kaj Turka Imperioj. 

La unuan danub-konfederacian planon skizis en la 1830-aj jaroj princo Adam Jerzy Czartoryski, gvidanto de la polaj elmigrintoj kaj tio celis reakiron kaj certigon de la pollanda sendependeco. La pli postaj planoj celis teritoriojn de la Habsburga kaj Osmana imperio por la pensita konfederacio. Oni volis konvinki la okcidentajn potencojn: eblas tiu potenca sistemo, kiu povas kontraŭbatali la rusajn konkerojn kaj povas certigi la stabilecon de la regiono. 

La plej ellaborita plano estis tiu de Lajos Kossuth hungara politikisto, kiu tion surpaperigis en 1851, en Kütahya, kiam li verkis konstitucian planon, poste tio aperis en 1862 kiel „Danuba Konfederacio”. Laŭ tio, la konfederacion formas la sendependaj ŝtatoj kiel Hungario (eble kiel memstara Transsilvanio), Kroatio, Serbio, Rumanio. Li pensis ankaŭ pri aliĝo de Ĉeĥio kaj polaj, pluaj balkanaj areoj. Laŭ imago de Kossuth, la konfederacio devintus baziĝi sur alianciĝo de suverenaj ŝtatoj (tio estas malfondebla, tiel ne federacio), kun nedinastia, sed respublika formo kaj kun komuna mon-, ekster- kaj militaferoj, plie komerco kaj trafiko. Li planis, ke la komunajn aferojn konrolontus federacia parlamento, kiu alterne sidus en Peŝto, Zagrebo, Bukareŝto kaj Beogrado. La plano ne celis transformi la historiajn limojn, tiel ankaŭ Kossuth pensis antaŭkondiĉo la certigon de la nacimalplimultaj rajtoj en la unuopaj landoj. La planon de Kossuth akceptis la serbaj kaj rumanaj politikistoj kun interkonsento, sed ĝi ne populariĝis en Hungario. Post malfondo de la Aŭstra Imperio aperis iom modifitaj planoj (ekz. de Oszkár Jászi, Emmanuel Malynski‎). Lastfoje aperis planoj dum kaj direkte post la dua mondmilito (Georgi Dimitrov), sed tiujn Stalin baldaŭ detruis.

En la 1920-aj jaroj, Elemér Hantos memorigis pri tio, ke la ekonomia rekonstruo de la monarĥio estas neebla pro la 222-a artikolo de la Traktato de Saint Germain kaj la 205-a artikolo de la Traktato de Trianon.

## Por kompletigo
*:de:Donauföderation, Danuba konfederacio en la germana vikipedio, planoj post la unua mondmilito

Kategorio:Historio de Eŭropo
Esperantigo de vortoj el araba fonto

Ne ekzistas unueca maniero **esperantigi arabajn nomojn.** Ofte oni tradukas ne rekte el la araba, sed tra aliaj lingvoj, ĉefe eŭropaj. 

Atentindas, ke en la vikipedio en Esperanto prefere ne enkondukiĝu novaj esperantigoj de vortoj kiuj ne jam estas uzataj en la esperantlingvaj literaturo aŭ amaskomunikiloj. Pro tio por esperantigo de nacilingva nomo prefere notiĝu ekstera(j) referenco(j). 

## Ĝeneralaj reguloj
**Konsonantoj**

Estas 28 konsonantoj en la araba. Kvankam estas multaj diferencoj inter la dialektoj, oni ĝenerale esperantigas surbaze de la norma skriba lingvo, same kiel ĉe aliaj lingvoj.

**ء** (glota halto) plej ofte estas ellasita

**ب** iĝas **b**

**ت** iĝas **t**

**ث** (/θ/) verŝajne iĝas **t** (ekzemploj mankas)

**ج** plej ofte iĝas **ĝ**, kiel en *haĝo*, *heĝiro*

**ح** (senvoĉa faringa frikativo) plej ofte iĝas **h**, kiel en *haĝo*, *Muhamado*, *Saharo*

**خ** ĝenerale estu **ĥ**, kiel en *ĥalifo*, *Ĥartumo*, *ŝejĥo*, kvankam tiuj vortoj ofte havas **k**

**د** iĝas **d**

**ذ** (/ð/) iĝas **d**, kiel en *Denebo*

**ر** iĝas **r**

**ز** iĝas **z**

**س** iĝas **s**

**ش** iĝas **ŝ**

**ص** (emfaza **s**) iĝas **s**, kiel en *Saharo*

**ض** (emfaza **d**) iĝas **d**, kiel en *Ramadano*

**ط** (emfaza **t**) iĝas **t**, kiel en *Kataro*, *talismano*

**ظ** (emfaza /ð/) iĝas **d**, kiel en *Abudabio*, *nadiro*

**ع** (voĉa faringa frikativo) plej ofte estas ellasita, kiel en la komenco de la nomo *Umaro*

**غ** (kiel **ĥ**, sed voĉa) plej ofte iĝas **g**, kiel en *gazalo*

**ف** iĝas **f**

**ق** (senvoĉa uvula plozivo) plej ofte iĝas **k**, kiel en *fakiro*, *Kataro*

**ك** iĝas **k**

**ل** iĝas **l**

**م** iĝas **m**

**ن** iĝas **n**

**ه** iĝas **h**, kiel en *hariso*, *heĝiro*

**و** (/w/) plej ofte iĝas **v**, kiel en *halvao*, sed kelkfoje **u** aŭ **ŭ**

**ي** iĝas **j**

**Mallonagaj kaj Longaj Vokaloj**

La vokaloj **a**, **i** kaj **u** de la klasika araba povas esti mallongaj aŭ longaj (**e** kaj **o** nur ekzistas en dialektoj).

### **a**
Same la longan kiel la mallongan **a** oni kutimas redoni en esperanto per **a**, sen distingo pri vokala longo: Mohamedo (mallonga), Islamo (longa), Bagdado (mallonga kaj longa).

### **i** kaj **u**
Oni povus fari same pri la mallongaj **i** kaj **u**, t.e. redoni ilin per **i** kaj **u** senŝanĝe, kiel en Islamo (mallonga **i**), kaj do sendistinge je la respektivaj longaj vokaloj.

Aliflanke, oni povas redoni nur la mallongajn **i** kaj **u** respektive per **e** kaj **o**, kiel en Korano (mallonga **u** iĝas **o**). Cetere, ĉi tia transskribo redonas pli fidele la sonojn ne de la klasika sed de la **moderna** **parolata** araba. Ĉi tia esperantigo de la mallongaj vokaloj de la araba permesus lasi **a** kaj **u** por la longaj vokaloj. Ĝi tamen ne aplikiĝis en multaj kazoj, kiel pli supre montriĝis.

Rezulte, oni foje devas elekti inter konkurencaj formoj kiel hezbolaho kaj hizbulaho; manke de unueca sistemo, la dua ŝajnas preferinda.

## Vidu ankaŭ
* Araba alfabeto
* Transliterumo de Esperanto
* Alaho
* Mohamedo (nomo)
* Islamaj terminoj


Araba
Aranjuez

**Aranjuez** (antikva latina nomo Ara Jovis) estas urbo en mezo de Hispanio, en provinco Madrido, sur riverbordo de Tajo, proksime al riverdelto de Jarama.

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

La urbo estis fondita en la romia epoko, ĝi iĝis dum la mezepoko sidejo de la templanoj de Sankta Jakobo (*Santiago*) (1387–1409). La urbo iĝis en la 17-a jc. somera rezidejo kaj ĉasejo de la reĝo. Ĉ. 1750, Fernando la 6-a konstruigis ĝin, sed tio sukcesis fine en 1778 ĉar okazis plurfoje incendioj en la reĝa palaco. El la 17a al la 19-a de marto de 1808 okazis la Insurekcio de Aranjuez.

La urbo posedas grandan kolektaĵon de artaĵoj, la kastelo *Casita del Labrador* konstruigis Karlo la 4-a, kiu abdikis la tronon ĝuste tie en 1808.

Aranjuez situas sude je 47 km de Madrido apud ĉefa fervojlinio. Ĝi estas centro de riĉa terkultiva regiono, kie oni kultivas ĉefe asparago kaj frago kaj bredas ĉevalojn.

eta|Ĉinecaj kioskoj en la Ĝardenoj de Aranjuez

La submunicipo Algodor apartenas al Aranjuez.

La monumenta ensemblo de la Kultura Pejzaĝo de Aranjuez konsistas el la Reĝa Palaco de Aranjuez kaj la Ĝardeno de la Insulo, la urba areo kaj la Ĝardeno de la Princo.

## Vidu ankaŭ 
* Aranjuez (stacidomo)
* Castillejo-Añover (stacidomo)
Viçosa do Ceará

**Viçosa do Ceará** /vi**so**za dŭsia**ra**/ (portugale "viçosa" signifas "plena je vivo/forto" en Esperanto), ofte esperantigita **Visozo de Cearao**, ĉe la Atlantiko, estas municipo de Brazilo. Ĝi situas en la nordorienta regiono de Brazilo kaj en la subŝtato Cearao. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la najbaraj municipoj . 

Malgraŭ vilaĝo jam ekzistis tie ekde la 17-a jarcento, la loĝloko Visoza de Ceará urbiĝis nur en 1882. Visozo allogas ĉiujare turistojn el tuta Brazilo kaj de cetera mondo pro sia bela pejzaĝo, riĉa kulturo kaj historio.

## Esperanto en Viçosa 
La "Visoza Esperanto-Klubo" komencis sian movadon pri Esperanto en 1998. VEK ne havis regulan funkciadon, post sia fondiĝo kaj konstanta aktiveco, haltis iom da tempo, sed ĝiaj aktivecoj rekomencis en 2002.

La 2-a Cearaa Esperanto-Renkontiĝo okazis dum la periodo de la 30-a de oktobro ĝis la 1-a de novembro 1998, en la urba hotelo “Complexo de Lazer Rios”. Partoprenis en tiu evento esperantistoj el Cearao kaj Piaŭio. Ĝia temo estis “Strategioj por interlandiĝo de la Studado de Esperanto en Cearao”.

Ĉiam, je la sabatoj, okazadis lecionoj de Esperanto en la jura salono de la Forumo “Desembargador Águeda Passos Rodrigues Martins”. La lecionojn instruadis la profesoro Paulo Amorim Cardoso kaj d-ro Olintho Franklin Gadelha. Post iom da tempo sen instruado, la lecionoj rekomenciĝis en 2002, jam en propra sidejo en la strato Antônio Feliciano, 937, ĉe la Komerca Centro Adélia Xavier; VEK denove starigis bazajn E-kursojn.

La instruistino Conceição Moura instruadis Esperanton al infanoj inter 7 kaj 12 jaraĝaj, de la kvara kaj duono ĝis la kvina kaj duono, en la strato Prefeito Antônio Gomes, 120, urbocentro.

VEK subtenas konstantajn Esperanto-kursojn en urbaj kaj ŝtataj lernejoj. La lecionoj okazas sabate kaj por ĉiu lernejo estas responda monitoro.

La sesmonata informilo VEK estas la oficiala bulteno de la esperantista movado de Viçosa de Ceará. La lanĉo de la informilo okazis en 2003.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de la municipoj de Cearao

## Eksteraj ligiloj 
*  () 
 

Kategorio:Municipoj de Cearao
Okcidenta Nov-Gvineo

**Okcidenta Nov-Gvineo** estas la okcidenta duono de la insulo Nov-Gvineo. En 1969 ĝi iĝis parto de Indonezio pere de la konflikta *Akto de Libera Elekto*. Ĝi restas parto de Indonezio ĝis nun, kvankam multaj loĝantoj agadas por sendependiĝo.

Ĝis 2003 la tuta Okcidenta Nov-Gvineo estis unu provinco de Indonezio kun la nomo *Irian Jaya*. Sed en 2003 ĝi dividiĝis en du provincojn: Papuo kaj Okcidenta Papuo.

## Bildaro 

Dosiero:Westpapua.png|
Dosiero:IndonesiaPapua2.png|
Dosiero:Westpapua1.png|
Dosiero:Church in kualakencana2.png|

## Vidu ankaŭ 
* Japen
Thomas Bormann

[eta|Thomas Bormann en la fermo de la [UK 2023 en Torino]]
**Thomas BORMANN** (naskiĝis la  en Kijlo) estas germana esperantisto kaj ĵurnalisto.

Thomas estas filo de la esperantaj geedzoj Elsbeth kaj Werner Bormann. Li lernis Esperanton en 1973 kaj dum multaj jaroj aktivis en Germana Esperanto-Junularo (GEJ) kaj Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO). Li fondis GEJ-gazeton en 1979 kaj estis ĝis 1984 ĝia ĉefredaktisto. De 1984 ĝis 1988 li estis prezidanto de GEJ. Li kunfondis la teatran teamon Kia koincido.

Dum sia junaĝo Thomas Bormann loĝis en Hamburgo. Nun li laboras por la radiostacio SWR (Sud-Okcidenta Radio), ofte ankaŭ produktas kontribuojn por aliaj radiaj kaj televidaj kanaloj de la federacia unuiĝo ARD de la publikaj sendostacioj de la germaniaj regionoj kaj vivas en Stuttgart. Li estas edziĝinta kaj havas du infanojn.

Thomas Bormann kontribuis al "En la mondon venis nova lingvo, festlibro por Ulrich Lins".

En la UK 2023, li estis reĝisoro de la kongresa temo.

La fratino de Thomas Bormann estas Judith Jackson.

## Eksteraj ligiloj 
* Intervjuo de *kune* kun Thomas Bormann 
* *Karaj papo kaj mamo* – famaj fuŝesperantaj tekstoj de Thomas Bormann
* informo pri radia intervjuo pri la aktuala laboro de Thomas Bormann kiel ARD-ĵurnalisto en Ateno kaj Istanbulo, en februaro 2013  

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Germanaj ĵurnalistoj
Kategorio:Esperantistaj ĵurnalistoj
Kategorio:Estraranoj de TEJO
Kategorio:Prezidantoj de GEJ
Kategorio:Hamburganoj
José Gálvez

**José GÁLVEZ** (n. 1720. Macharaviaya, Hispanio – m. 1787. Aranjuez), estis hispana kolonia ĉefoficisto kaj konatas precipe pro sia agado en Nov-Hispanio (Meksiko) kiel ĉefinspektoro (*visitador general*) inter 1765–71.

Oni ligas al lia nomo la traorganizon de la imposta sistemo, enkonduko de la ŝtata tabakmonopolo, reorganizado de la defenda sistemo de la subreĝlando ĉe la norda limo, konkero de Supra-Kalifornio.

Post finiĝo de sia komisio, li proponis pluajn administrajn kaj trezorejajn reformojn, el kiuj oni realigis la plej gravan proponon en 1786 pri la *intendaturo*.

Oni nomumis lin en 1775 ministero erspondeca pri la indianaj aferoj kaj li ricevis la titolon markizo *De la Sonora* en 1785.
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Hispanaj politikistoj
Tokaj

80ra|maldekstre
**Tokaj** estas urbo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Tokaj, kies centro ĝi estas. Tokaj estas nomdonanto de vinregiono, kiu estas ankaŭ Monda Heredaĵo.
eta|maldekstre|Strato en Tokaj

## Geografio 
Tokaj situas inter vulkana monto Tokaj kaj kunfluejo de riveroj Bodrog kaj Tiso (kontraŭe situas Rakamaz), laŭ ĉefvojo kaj fervojo Miskolc-Nyíregyháza.

## Historio de la urbo 
Tokaj estis menciita unufoje en 1067 kiel regioneto. Oni menciis la komunumon mem en 1353 kun nomo Tokaj. Ĝia unua fortikaĵo estis el tero, kiu estis detruita dum la mongola invado de Hungario. Post la invado italoj alvenis. En la 14-a jarcento jam estis tie ŝtona fortikaĵo.

Komence ĝi apartenis al Diósgyőr, poste ĝi iĝis en 1450 posedaĵo de la Hunyadi-familio, poste tiu de Szapolyai. Danke al enspezoj de la fama vino, Tokaj iĝis kampurbo, la loĝantaro kreskis. La fortikaĵon detruigis en 1705 la hungara Ferenc Rákóczi la 2-a pro nekonata kaŭzo.

Post la Interkonsento ĝi evoluis en paco, sed tion rompis la du mondmilitoj. En 1944 okupis ĝin la germanoj poste la Ruĝa Armeo.

Tokaj rericevis sian urban rangon nur en 1986, kiu helpis la evoluon. La interna urbo de Tokaj havas ĉarmajn historiajn konstruaĵojn. La urbo mem estas parto de la Monda kulturheredaĵo.

## Vinberoj 
Vinberoj estis kultivataj tie ekde la tempo de la keltoj kaj Romianoj. En la 11-a kaj 13-a jarcentoj la reĝoj de Hungario invitis fakulojn pri vitikulturo el Francio kaj Italio. En la 17-a jarcento la vino de Tokaj estis jam konata kiel „la vino de reĝoj kaj la reĝo de vinoj.” (Tiun eldiron oni atribuas la Ludoviko la 16-a, la „Sun-reĝo” de Francio.) Nur blankaj vinoj estas produktataj tie: furmint, hárslevelű, szamorodni, kaj la prestiĝa aszú. La marko „Tokaji” estas internacia-jure protektata.
eta|Placo en Tokaj
eta|Aerfoto pri palaco en Tokaj

## Vidindaĵoj 
* grekokatolika Preĝejo de Sankta Nikolao (Tokaj) de 1743, la turo estas 30 m-ojn alta
* Ortodoksa preĝejo de Sankta Nikolao (Tokaj)
* Preĝejo de Koro de Jesuo (Tokaj)
* Kalvinana preĝejo (Tokaj)
* Luterana preĝejo (Tokaj) (sen uzo)
* Sinagogo (Tokaj)
* Urbodomo de Tokaj
* Historia interna urbo
* Vinkeloj

## Famuloj 
* En Tokaj naskiĝis:
** arkitekto Ferenc Bán
** teatrestro Ede Paulay en 1836
** idisto Pál Dienes
** ĵurnalisto György Urházy
** József Benedek (inĝeniero)
** kortega oficisto János Lajos Dercsényi
** venerologo Lajos Lazarovits
** verkisto László Dienes.
* En Tokaj mortis Zoltán Balogh (poeto).

## Famaj nomportantoj 
* Zsolt Tokaji

## Ĝemelurboj 
* Binyamina, Israelo
* Cormons, Italio
* Dej, Rumanio
* Oestrich-Winkel, Germanio

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* oficiala paĝo
* European Wineroads

Kategorio:Tokaj
Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Hungario
Kategorio:Urboj ĉe Tiso
Militliteraturo

La komenco de la literaturo foje akompanis la militvivon.

Ekzemple se paroli pri la praeŭropa literaturo, jam en la greka literaturo elstaris *Anabasis* de **Ksenofono** kiu rakontas militan aventuron de grekoj kontraŭ persoj sed eĉ pli konata estas *Iliado* de **Homero**, kio rakontas la fikcia milito de grekoj kontraŭ trojanoj enhavante tre konatajn epizodojn kiuj poste estos uzataj en tutmonda literaturo.

Ankaŭ en la latina literaturo oni konsideris **Julion Cezaron** kiel leginda verkisto eĉ kiam nur verkis biografiajn rakontojn de siaj militaj aventuroj en *De bello gallico* (Pri la gaŭla milito) kaj *De bello civile* (Pri intercivitana milito).

Dum la Mezepoko la milita naskiĝo de naciaj ŝtatoj respeguliĝis en respektivaj majstroverkoj de tiuj ŝtatoj kiel *La chanson de Roland* en Francio kaj *Cantar de mio Cid* en Hispanio aŭ Kastilio.

En pli aktualaj epokoj milito eĉ aperas en titoloj de signifaj verkoj kiel pruvo de ties graveco en la teksto kiel *Milito kaj Paco* de **Tolstoi**, *La milito de la fino de la mondo* de **Vargas Llosa**, *La guerra de nuestros antepasados* de Miguel Delibes, ktp.

Plej grava kontribuo de literaturo rilate militon estas la kontraŭmilita literaturo kies mejloŝtono pli konata eble estas *Sen novaĵo en la fronto* de la aŭstra verkisto E. M. Remarque pri nehoma vivkondiĉoj en la Unua mondmilito.

Kategorio:Literaturo laŭ ĝenroj
Originala Literaturo Esperanta (retpaĝaro)

**OLE** (**Originala Literaturo Esperanta**) estas la nomo de la retpaĝaro de Sten Johansson pri la Esperantlingva literaturo, konsistanta el listoj de aŭtoroj, originalaj romanoj, noveloj aŭ rakontoj, dramoj kaj poemaroj verkitaj originale en esperanto kaj aperintaj de 1898 ĝis nun, en multaj kazoj ligitaj al dokumentoj kun pliaj informoj pri la aŭtoroj (biografio, foto, bibliografio) kaj verkoj, inkluzive kelkajn centojn da recenzoj aperintaj en diversaj revuoj aŭ verkitaj speciale por ĝi. Ĝi krome enhavas ligojn al diversaj rete legeblaj verkoj (rakontoj, noveloj, poemoj ktp) de pluraj aŭtoroj. La tuto formas ampleksan kaj espereble kreskontan datenaron.

## Vidu ankaŭ 
* Aŭtoroj de originala esperantlingva literaturo
*Listo de originalaj romanoj en Esperanto
*Esperantlingva literaturo en la reto

## Eksteraj ligiloj 
Originala Literaturo Esperanta

Kategorio:Esperantlingva literaturo
Kategorio:Esperantlingvaj retejoj
Daimio

[eta|250px|*Daimio dum ŝtatvizito,* ilustraĵo de ĉirkaŭ [1860.]]
[eta|[Dagerotipo de la daimio Ŝimazu Nariakira (, 1809–1858)]]
**Daimio** (, laŭlitere *grandnomulo*) estas historia altranga titolo en Japanio. Daimioj estis feŭdaj senjoroj. Daimioj kutime suzerenis samurajojn kiel vasalojn, kiuj devis pagi al ili parton de siaj enspezoj.

## Etimologio 
La japanlingva nomo *daimio* () estas derivita el la ĉin-japanaj morfemoj *dai* (, “granda”) kaj *myō* (, “nomo”). La dua morfemo estas mallongiĝo de la vorto *myōden* (, “privata bieno”, laŭlitere “nombieno”).

## Origino de la daimioj 
La **guberniestro-daimioj** () estas la plej malnova klaso de daimioj. Tiu daimiaro devenis de la oficoj de guberniestroj () nomumitaj de la ŝoguno dum la Muromaĉi-epoko (1336–1573).

La **militepokaj daimioj** () devenis de la Epoko de Militantaj Landoj (, 1467–1600), dum kiu multaj militistoj nobeliĝis pro militaj sukcesoj.

## Abolado de daimiaj privilegioj 
La privilegioj de daimioj estis abolitaj en 1869, dum la Mejĝi-reformo. En 1869 la japana registaro instigis la daimiojn redoni siajn regajn privilegiojn, kaj ĉiuj laŭfaris kaj estis nomumitaj guberniestroj (ĉihanĝi). En 1871 la registaro nuligis la guberniojn kaj fondis prefektujojn; kompense la daimioj iĝis aparta grupo de la nobelaro, la *kazoku* ().

Post la malvenko de Japanio je la Dua Mondmilito, la nobelaro malfondiĝis, escepte de la imperiestra familio mem.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* samurajo
* Mizuno Tadakuni
* Japanio


Kategorio:Historio de Japanio
Novaĵoj el Rusio

**Novaĵoj el Rusio** estas Esperant-lingva novaĵ-servo pri eventoj en Rusio. La nuna adreso de la servo estas http://novajxojelrusio.blogspot.com/ 

En la servo kunlaboris kelkaj personoj, sed la plej aktiva inter ili estis la lanĉinto, Kirill el Moskvo.

La lasta novaĵo en la paĝaro aperis la 14-an de majo 2006. Tamen sukcesa sperto de "Novaĵoj el Rusio" ne restis sen postsekvoj. 

Malgraŭ ke estas misa aserto ke "modelo" de la **Novaĵoj el Rusio** estas reuzita en retejoj http://rusio.ru/ (Rusio.ru) kaj http://rusio.info/  (Rusio.info) ĝi ambaŭ estas la rezulto de disvolviĝo de sendependa projekto "Novaĵoj el Rusio", kiu ekde 1996 funkciis kiel dissendolisto de novaĵoj al retpoŝtaj adresoj. La transiro de ĝi al la retejo-formato okazis en 2007.

Kategorio:Interreto
Kategorio:Esperanto en Rusio
Uma Turman

**Uma Turman**, **UmaTurman** aŭ **Uma2rman** estas ekstreme populara rusia rokbando, nomita omaĝe al usona aktorino Uma Thurman. Unu el la plej popularaj tekstoj de la bando rakontas pri imagata vojaĝo de la kantisto al Uma Thurman.

Alia kanto de "Uma Turman" finas la filmon "Nokta patrolo".

## Eksteraj ligiloj 
* Rusa teksto de la kanto pri Uma Thurman 

Kategorio:Rusaj muzikaj grupoj
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 2003
Recea

**Recea** estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio

* Recea (Braŝovo) estas vilaĝo en distrikto Braşov.
* Recea (Harghita) estas vilaĝo en distrikto Harghita.
* Recea (Maramureș) estas vilaĝo en distrikto Maramureș.
* Recea (Ungheni) estas vilaĝo en distrikto Mureș.
* Recea (Vârșolț) estas vilaĝo en distrikto Sălaj.
Putna (Caraș-Severin)

**Putna** estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Reșița. En 1910 ĝi havis 410 loĝantojn (rumanoj);, en 1992 213 (rumanoj), kaj laŭ la stato de  en la loĝloko vivis . Ĝia unua mencio skriba estas el 1577. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Krassó-Szörény vármegye). Administre ĝi apartenas al Prigor.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de la distrikto
* Administra mapo de la distrikto 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Caraș-Severin
Sub Cetate

Sub Cetate estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio.

*Sub Cetate (Zetea) estas vilaĝo en distrikto Harghita.
*Sub Cetate (Valcău de Jos) estas vilaĝo en distrikto Sălaj.

Vidu ankaŭ:
*Subcetate
Șicasău

**Șicasău** [ŝikasəu] (hungare: **Sikaszó** aŭ **Sikaszómezeje**) estas vilaĝo en la distrikto Harghita en Rumanio. Administre ĝi apartenas al la komunumo Zetea, kies centro situas 20 km sude.

Șicasău kaj Zetea estas ligitaj per vojo 138 inter Odorheiu Secuiesc kaj Suseni, kiu preterpasas la baraĵlagon Zetea.

En 1992 ĝi havis 149 loĝantojn, en 2002 ankoraŭ 132 (131 hungaroj).
Roland Rotsaert

**Roland ROTSAERT** (naskiĝis la 12-an de junio 1950 en Bruĝo, Belgio) estas esperantisto ekde 1979 kaj estis dum longa tempo estrarano pri financo de Flandra Esperanto-Ligo. Krome li okupiĝis pri la biblioteko Fondaĵo Vanbiervliet en Kortrejko (Kortrijk) kaj la Internacia Komerca kaj Ekonomia Fakgrupo (IKEF). Li estas redaktoro pri ekonomio de la magazino MONATO ekde 1992.

Profesie li dum 17 jaroj aktivis en banka medio, kie li plenumis preskaŭ ĉiujn eblajn taskojn. Post kelkaj mallongaj profesiaj „ekskursoj”, li de 1990 ĝis 2010 laboris ĉe la belga ŝtata revizorejo *(Rekenhof – Cour des Comptes)* en Bruselo. Li nun estas pensiita kaj ĉefe aktivas en lokaj kaj esperantaj arĥivoj kaj bibliotekoj. En la UK 2013 en Rejkjaviko li pro sia multflanka agado kaj aparte pro sia okupiĝo pri la Esperanto-biblioteko en la flandra urbo Kortrejko estis honorigita per la Diplomo pri Elstara Agado de UEA.

## Referencoj 
Kategorio:Flandraj esperantistoj
Kategorio:Belgaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Belgio
Aimo Rantanen

**Aimo RANTANEN** naskiĝis en 1954 en Vaajakoski, Kampara komunumo de Jyväskylä unu el la tri vilaĝoj de la Kampara komunumo de Jyväskylä, Finnlando. Li laboris kiel gazetportisto, ĝardena kaj mueleja laboristo, purigisto kaj domzorgisto kaj fine trovis laboron en bibliotekoj de la Jyväskylä-regiono. Dum unu jaro li prezidis la verkistan asocion Kynäri. Inter 1997 kaj 2002 li estis redaktoro de Esperantolehti, la heroldo de Esperanto-Asocio de Finnlando. Li emeritiĝis en 1999.

Ekde la fino de la jaro 2001 ĝis marto 2006 Aimo Rantanen redaktis leterojn, senditajn al la magazino MONATO.

 

Kategorio:Finnaj esperantistoj
Hoghia

**Hoghia** [hogja] hungare: **Hodgya** hodja) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Odorheiu Secuiesc. Administre ĝi apartenas al Feliceni. 
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 444 loĝantojn kaj en 1992 276 (hungaroj). 
## Historio
Ĝia unua skriba mencio estas en 1566. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, (*Udvarhely*).
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Renomaj personecoj
*György Csoma (*8-a de majo 1951): ĵurnalisto, libroeldonisto.
*Béla Józsa (1898-1943): poeto, publicisto, laboristmovada militisto.
*Árpád Pál (1929) matematika kaj astronoma fakverkisto.
*Árpád Pálffy (*1-a de februaro 1931) ceramikisto, skulptisto
*Károly Pálffy (23-a de decembro 1903 – 17-a de marto 1983, Târgu Mureş) – redaktoro, publicisto.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de distrikto
 Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
 Kategorio:Distrikto Harghita