Utaho

**Utaho** ( *Utah* [JU-ta]) estas subŝtato de Usono. Ĝi fariĝis la 45-a usona subŝtato je la 4-a de januaro 1896. Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun .  ekde la  estas la guberniestro de Utaho.

Post la morto de Joseph Smith, la fondinto de Mormonismo, Brigham Young gvidis sian popolon okcidenten, kaj fine al Valo Sallaga en 1847. La ĉefa obstaklo al ŝtatiĝo estis poligamio, kiun la eklezio fine rezignis. En 1863 estis malkovrita arĝento, kio kunkaŭzis allogon de multaj ne-mormonoj. Sed ankoraŭ nuntempe du trionoj de la ŝtata loĝantaro estas mormonoj kaj la ŝtato restis konservativa.

La unua trakontinenta fervojo en Nordameriko kompletiĝis en 1869, kiam la konstruekipoj de ambaŭ flankoj renkontiĝis ĉe Promontory Point kaj enbatis oran najlon.

En la jaro 1952 estis malkovrita uranio apud Moab.

## Historio 
### Frua historio 
Milojn da jaroj antaŭ la alveno de eŭropaj esploristoj, du indiĝenaj triboj loĝis en la regiono, kiu konsistigas la aktualan usonan ŝtaton Utaho. Ĉi tiuj triboj estis la Prapueblanoj kaj la Fremonta, subgrupoj de la Jut-Azteka indiĝena amerika etneco; ili estis hejmsidaj. La Prapueblanoj konstruadis siajn hejmojn tra elfosaĵoj en montoj, kaj la Fremontanoj konstruadis domojn de pajlo ĝis sia malapero de la regiono ĉirkaŭ la 15an jarcenton. Alia grupo de indiĝenaj amerikanoj, la Navahoj, ekloĝis en la regiono la 18a jarcenton. En la mez-18a jarcento, pluaj Jut-Aztekaj triboj, interalie la Goŝuteoj, la Pajuteoj, la Ŝoŝonoj kaj la Juteoj, ankaŭ ekloĝis en la regiono. Ĉi tiuj kvin grupoj renkontis la unuajn eŭropajn esploristojn.

La suda Utaha regiono estis esplorita de la hispanoj en 1540, sub la gvidado de Francisco Vázquez de Coronado, por serĉi la legendan Cíbola. Grupo gvidita de du katolikaj pastroj (foje nomiĝis la Dominguez-Escalante Ekspedicio-n) laŝis Sankta Fe en 1776, esperante trovi vojon al la marbordo de Kalifornio. La ekspedicio veturis tiel norde kiel Utaha Lago kaj renkontis la indiĝenajn loĝantojn. La hispanoj faris antaŭenig-esploradojn en la regiono, sed ne interesiĝis pri koloniado de la loko pro ĝia dezerta naturo. En 1821, la jaro en kiu Meksiko atingis sian sendependecon disde Hispanio, la regiono de Utaho fariĝis parto de Meksikio, kiel parto de Alta Kalifornio.

### La mormona kolonio 
[eta|[Brigham Young gvidis la unuan Mormonajn pionirojn al la Granda Urbo Salt Lake.]]

Post la morto de Joseph Smith la pli juna en Kartago, Ilinojo, en 1844, pli ol  Sanktuloj de la Lastaj Tagoj restantaj en Nauvoo luktis en konflikto kun najbaroj ĝis Brigham Young, la prezidanto de La Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj, montriĝis la gvidanto de la plej granda parto. (Vidu Sinsekvo krizo.) Brigham Young kaj la unua aro da Mormonaj pioniroj venis al la Valo Sallaga je la 24-a de julio 1847. Dum la venontaj 22 jaroj, pli ol  pioniroj transiris la ebenaĵoj kaj ekloĝiĝis en Utaho.

Por la unuaj kelkaj jaroj Brigham Young kaj la miloj da fruaj kolonianoj de Sallagurbo klopodis por supervivi. La dezerta lando estis juĝita, ke de la Mormonoj kiel dezirinda kiel loko ili povus praktiki sian religion sen sintrudo. Utaho estis la fonto de multaj pioniro kolonioj troviĝitaj aliloke en La okcidento. Sallagurbo estis la centro de "disvastiĝinta Komunumo de Nacioj" de Mormono kolonioj.

Nutrita de daŭra provizo de Ekleziaj konvertistojn venis de tutmondo, Ekleziaj gvidantoj ofte asignitajn grupojn de ekleziaj membroj por establi koloniojn tra la tuta Okcidenta Ameriko. Kun komence kolonioj laŭ Utaha Wasatch fronto (Sallaga Urbo, Bountiful kaj Ŭeber Valo, kaj Provo kaj Utaho Valo), irigacio ebligis la establon de iom granda pioniroj-loĝantaroj en loko tio Jim Bridger havis konsilitan Young, ke ĝi estos malfavora por la kultivo de kultivaĵoj pro frosto. Tra la tuta cetero de la 19a jarcento, Mormonaj pioniroj nomiĝis de Brigham Young eniris de Sallagurbo kaj establiĝis centoj da aliaj kolonioj en Utaho, Idaho, Nevada, Arizono, Vajomingo, Kalifornio, Kanado, kaj Meksikio - interalie en Las Vegas, Nevada; Franklin, Idaho (la unua blanka kolonio en Idaho); San Bernardino, Kalifornio; Stelo Valo, Vajomingo; kaj Carson Valo, Nevada.

### Ekde la 20-a jarcento ĝis nuno 
Komence frue en la 20a jarcento, kun la establo de tielaj naciaj parkoj kiel Bryce Kanjono Naturparko kaj Ciono Naturparko, Utaho fariĝis konata pro sia natura beleco. Suda Utaho fariĝis populara filmanta punkto por senpluvaj, fortikaj scenoj, kaj tia natura de historiaj gravecoj kiel Delikata Ĉef kaj "la Duongantoj" de Monumento Valo estas tuj rekonebla al plej naciaj loĝantoj. Dum la 1950, 1960 kaj 1970, kun la konstruo de la Interŝtata aŭtovoja sistemo, alirebleco al la sudaj pitoreskaj lokoj estis farita pli facila. Komence en 1939, kun la establo de Alta Skio Lokon, Utahon fariĝis mondofama por ĝia skiado. La seka, pulvora neĝo de la Wasatch Gamon oni rigardas kiel iuj el la plej bonaj por skiado en la mondo (sekve la licencplato, "la Plej granda Neĝo Sur la Tero"). Urbo Salt Lake gajnis la provon por la 2002 Vintraj Olimpiaj Ludoj en 1995, kaj ĉi tiu utilis kiel granda akcelilo al la ekonomio. La skiadaj feriejoj pliigis en populareco, kaj multe de la Olimpikaj ejoj disigita trans la Wasatch Front ankoraŭ estas uzita por sporta konkurso. Ĉi tiu ankaŭ stimulis la evoluadon de la lumorela sistemo en la Valo de Urbo Salt Lake, nomata TRAX, kaj la rekonstruon de la aŭtovoja sistemo ĉirkaŭ la urbo. En 1957, Utaho kreis la Utahan Ŝtatan Komisionon pri Parkoj kun nur kvar parkoj. Hodiaŭ, Utaha Ŝtato administras 43 parkojn kaj kelkaj rudimentaj lokoj totale pli ol 95 000 akreoj de lando kaj pli ol unu miliono surfaco akreoj da akvo. Utaha ŝtata komisiono pri parkoj estas disigita tra la tuta Utaho; de Port Lago Stato Parko ĉe la Utaho/Idaho landlimo al Rando de la Cedra Stato Parko Muzeo profundiĝinta en la Kvar Anguloj regiono, kaj ĉie inter. Utaho Stato Parkoj ankaŭ estas hejmo la stata for aŭtovojo veturilo oficejo, stato boato oficejo kaj la vojoj programo. Dum la forpasinta 20a jarcento, la stato kreskis rapide. En la 1970aj jaroj kresko estis fenomena en la antaŭurboj. Sableca estis unu el la plej rapidakreskantaj urboj en la lando tiutempe. Hodiaŭ, multaj lokoj de Utaho estas vidanta fenomena kresko. Norda Davis, suda kaj okcidenta Urbo Salt Lake, Pintokunveno, orienta Tooele, Utaho Gubernio, Utaho, Wasatch, kaj Vaŝingtono gubernioj ĉiuj kreskas tre rapide. Transportado kaj urbanizado estas gravaj demandoj en politiko kiel evoluado konsum agrikultura lando kaj sovaĝejo lokoj.

## Geografio 
Utaho estas ĝenerale roka kun tri klaraj geologiaj regionoj: la Roka Montaro, la Granda Pelvo kaj la Koloradia Altebenaĵo. Utaho estas granda geografia turismo ejo. Utaho estas konata pro sia natura diverseco kaj estas la hejmo de ĉefaĵoj etendiĝo de senpluvaj dezertoj kun sablaj montetoj al vigla pino arbaroj en montvaloj. Utaho estas unu el la Kvar Anguloj statoj, kaj estas randirita de Idaho en la nordo, Vajomingo en la nordo kaj orienta; de Koloradio en la oriento; ĉe ununura punkto de Nova Meksikio la sudorienta; de Arizono en la sudo; kaj de Nevada en la okcidento. Ĝia areo estas 219.890 km². La stato estas unu el tri usonaj subŝtatoj (kun Koloradio kaj Vajomingo) kiu havas nur linioj de latitudo kaj longitudo por limoj.

## Kantonoj 
* Kantono Karbono

## Religio 
La plejparto de la stato loĝantoj estas membroj de La Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj, ofte nomiĝas la Mormonoj aŭ la Mormona Eklezio. Ĝis 2007, la procento de Utahanoj kiuj estas kalkulinta kiel membroj de tio Eklezio estis 60,7 procentoj de la stata loĝantaro, kvankam nur 41,6 procentoj de ili estas "aktivaj" membroj. Mormonoj nun konsistigas pri 34% - 41% de Sallagurbo, dum kamparaj lokoj plejparte estas pleje Mormono. Kvankam la Mormona Eklezio oficialen daŭrigas politikon de neŭtraleco en rigardo al politikaj partioj, la preĝeja doktrino havas fortan regionan influon sur politiko. Alia doktrino efiko oni povas vidi en Utaha nobeleco indico (25 procentoj pli alta ol la nacia ordinara; la plej alta por stato en Usono). La Mormonoj en Utaho havas konservativaj vidoj kiam temas pri plej politikaj demandoj kaj la plejparto de balotantoaĝo Utahanoj estas malfilio balotantoj (60%) kiu voĉdono pleje la kandidatojn de la Respublikana Partio. John McCain havis 62.5% en la 2008 Prezidentelekto dum 70.9% de Utahanoj elektis George W. Bush en 2004. En 2000 la Religiaj Kongregacioj kaj Membriĝo Studo raportis ke la tri plej grandaj konfesiaj grupoj en Utaho estas Mormono, Katolika, kaj Evangeliisma Protestanta. La Mormona Eklezio havas la plej altan nombron de anoj en Utaho (1.493.612 membroj), sekvita de La Katolika Eklezio kun 97.085 membroj kaj la Suda Baptista Kongreso kun 13.258 anoj.

## Ekonomio 
La Wasatch Fronto vidis grandan kreskon kaj evoluon malgraŭ la ekonomia malhaŭso. Montrita la Grandurbo-Rivereto-Centro projekto, evoluo estas en doŭntoŭn Sallagurbo kun prezetikedo de 1.5-2.5 miliardoj USD.

Laŭ la Universitato de Utaho, la groca ŝtatoprodukto de Utaho en 2005 estis 92 miliardoj USD, aŭ 0.74% el la totala usona GDP de 12.4 duilionoj USD por la sama jaro. La per capite persona enspezo estis 24 977 USD en 2005. Gravaj industrioj de Utaho inkludas: minizante, brutarobienumado, saloproduktadon, kaj registarservojn.

Laŭ la 2007 State New Economy Index, Utaho estas vicigita la supra ŝtato en la nacio por Economic Dynamism, determinita je "la grado al kiuj ŝtatekonomioj estas sciobazita, tutmondigis, entreprenistaj, informa teknologio-ŝoforinta kaj novigad-bazita".
En oktobro 2010, Utaho estis vicigita nombro oni en la listo de Forbes de "Best States For Business". [38 ] Artikolo de novembro 2010 en Newsweek elstarigis Utahon kaj precipe la ekonomia perspektivo de Sallagurbo-areo, nomante ĝin "la nova ekonomia Jerusalemo", kaj ekzamenis kiel la areo povis alporti enen alt-pagante taskojn kaj altiri teknologiajn entreprenojn al la areo dum recesio.

En januaro 2010 , la senlaboreca procento de la ŝtato estis 6.8%.

En orienta Utaho-naftoproduktado estas grava industrio. Proksime de Sallagurbo, naftorafinado estas finita de kelkaj naftokompanioj. En centra Utaho, karboproduktadokontoj por multe de la minadagado.

Utaho postuladas personan enspezimposton ene de 6 salajrotavoloj. La ŝtato vendimposto havas bazinterezon de 6.45 procentoj, kun grandurboj kaj distriktoj pagigantaj kromajn lokajn vendimpostojn ke variu inter la municipoj. Domimpostoj estas taksitaj kaj kolektitaj loke. Utaho ne ŝargas netuŝeblajn domimpostojn kaj ne trudas heredimposton.

### Turismo 
Turismo estas grava industrio en Utaho kaj estas bone konocita por ĝia jaro-rondo subĉielaj kaj distraj aktivecoj inter aliaj allogoj. Kun kvin naciaj parkoj (Arkaĵojn, Bryce Kanjono, Canyonlands, Kapitolo Rifo kaj Zion), Utaho havas la trian plejn naciajn parkojn de ajna stato post Alasko kaj Kalifornio. Krome, Utaho prezentas sep naciajn monumentojn, du nacia distra areo, ses naciaj arbaroj kaj multenombra ŝtatajn parkojn kaj monumentojn.

### Minizanta 
Komenciĝi en la malfrua 19-a jarcento kun la minado de la ŝtato tondras (inkluzive de la Bingham Kanjono-Mino, inter la mondo plej grandaj malfermiĝas interbataligas minojn), firmaoj altiris nombregojn da enmigrintoj kun laborŝancoj. Ekde la tagoj de la Utaho-Teritorio minado ludis gravan rolon en la ekonomio de Utaho. Historiaj minurboj inkludas Mercur en Tooele Distrikto, Silver Reef en tiu de Kantono Washington, Eŭreka en Juab Distrikto, Park City en Pintkunveno-Distrikto kaj grandnombraj karbminadotendaroj ĝenerale en Karbono-Distrikto kiel ekzemple Castle Gate, Spring Canyon, kaj Hiawatha. Tiuj kompromisoj estis karakterizaĵo de la ekprospero kaj bustociklo ke dominitaj minurboj de la amerika Okcidento. Dum la frua parto de la Malvarma Milito epoko, uranio estis minizita en orienta Utaho. Hodiaŭ minizante agadon daŭre ludojn gravan rolon en la ekonomio de la ŝtato. Mineraloj elminitaj en Utaho inkludas kupron, oron, arĝenton, molibdenon, zinkon, kondukas, kaj Berilion. Fosiliaj brulaĵoj inkluzive de karbo, nafto, kaj tergaso daŭre ludas gravan rolon en la ekonomio de Utaho, precipe en la orienta parto de la ŝtato en distriktoj kiel ekzemple Karbono, Smirgo, Grando, kaj Uintah.

## Transportado 
300ra|dekstra|eta|Utaha bonvena ŝildo ĉe la landlimo inter Utaho kaj Vajomingo.

I-15 kaj I-80 estas ĉef naciaj vojoj en la ŝtato, kie ili intersekcas kaj nelonge kunfandas proksime de doŭntoŭn Sallagurbo. I-15 krucas la ŝtaton nord-al-sude, enirante de Arizono proksime de tiu de St. George, egalante la Wasatch Fronton, kaj krucante en Idaho proksime de Transportpago. I-80 enhavas pli nordan Utahon orient-al-okcidente, enirante de Nevado ĉe Wendover, krucante la Wasatch Montojn oriente de Sallagurbo, kaj envojaĝante Vajomingon proksime de Evanston. I-84 Okcidenta eniras de Idaho proksime de Snowville (de Boise) kaj kunfalas kun I-15 de Tremonton ĝis Ogden, tiam kapoj sudoriente tra la Wasatch Montoj antaŭ finiĝado ĉe I-80 proksime de Echo Junction.

I-70 disigoj de I-15 ĉe Cove Fort en centra Utaho kaj kapoj oriente tra montoj kaj krudaj forlasas terenon, disponigi rapidan aliron al la multaj naciaj parkoj kaj naciaj monumentoj de suda Utaho, kaj estis konataj por ĝia beleco. La 103 mejloj (163km) etendiĝas de Salina al Verda Rivero estas la plej longa peco de ĉefŝoseo en la lando sen servoj kaj, se kompletigite en 1970, estis la plej longa peco de totale nova aŭtovojo konstruita en Usono ĉar la Alasko-Aŭtovojo estis kompletigita en 1943.

TRAX, luma relsistemo en la Salakva Lago-Valo, konsistas el du linioj, kaj finiĝante en Downtown Salt Lake City (Doŭntoŭn Sallagurbo), kun unu iranta al la antaŭurbo de Sabla kaj la alia al la Universitato de Utaho. La sistemo spertas vastiĝon ke vidos la kompletiĝon da kvar kromaj linioj de 2014-a La Utaho-Transitinstanco (UTA), kiu funkciigas TRAX, ankaŭ funkciigas al bussistemo ke streĉadoj en tuta la Wasatch Fronto kaj okcidente en Tooele, kaj disponigas vintroservon al la skiurboj oriente de Sallagurbo. Pluraj busaj kompanioj disponigas aliron al la skiurboj en vintro, kaj lokaj busaj kompanioj ankaŭ servas Logan, tiu de St. George, kaj Cedar City. Navedantofervojlinioknoŭn ĉar Unualokulo funkciigas inter Sallagurbo kaj Pleasant View, kaj spertas vastiĝon sude al Provo-movado. La California Zefiro de Amtrak, kun unu trajno en ĉiu direkto ĉiutage, kuroj orient-okcidente tra Utaho kun haltoj en Verda Rivero, Helpanto, Provo-movado, kaj Sallagurbo.

Salt Lake City International Airport (Salo Lago-Grandurbo Internacia Flughaveno) estas la nura eksterlanda flughaveno en la ŝtato kaj funkcias kiel centro de Delta Air Lines. La flughaveno konstante vicigis unua en sur-tempaj foriroj kaj havis la plej malmultajn nuligojn inter usona flughavenoj. La flughaveno havas senhaltan servon al pli ol 100 cellokoj ĝenerale en Usono, Kanado, kaj Meksiko, same kiel al Parizo kaj Tokio. Canyonlands Field (alproksimiĝu Moab), Cedar City Regional Airport (Cedro Grandurbo Regiona Flughaveno), St. George Municipal Airport (Sankta. Georgo Municipa Flughaveno), kaj Printempeca-Uintah Distriktflughaveno ĉiu disponigas limigitan komercan flugservon. Totale nova regiona flughaveno ĉe St. George malfermita la 12-an de januaro 2011, anstataŭigante la aĝan flughavenon ke ekzistis aldone al altebenaĵo kaj havis neniun lokon por vastiĝo. SkyWest Flugkompanioj ankaŭ estas ĉefsidejoita en tiu de St. George kaj konservas nabon ĉe Sallagurbo.

## Vidu 
* Dezerto Granda Sala Lago

## Eksteraj ligiloj 
* La TTT-ejo de Utaho en la angla 

Kategorio:Subŝtatoj de Usono