open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ubiĥa lingvo

**Ubiĥa lingvo** estas formortinta lingvo el la abĥaz-adiga lingvaro. Ĝin parolis ubiĥoj, la Kaŭkaza popolo kiuj loĝis apud Nigra maro en teritorio de nuntempa Soĉi. Post malvenko en Kaŭkaza milito kaj anekso de Kaŭkazo al Rusia Imperio en 1860-aj jaroj, ubiĥoj kune kun multaj aliaj popoloj de Kaŭkazo estis forsenditaj en Otomanan Imperion. Tie ilia lingvo malkreskis eventuale malaperis. La lasta parolanto de la ubiĥa, Tevfik Esenĉ (Tevfik Esenç), mortis en 1992.

Ubiĥa lingvo havis unikan fonetikon. Ĝi havis 84 konsosnantajn fonemojn kaj nur du vokalojn - longan *a* kaj mallongan neŭtralan ŝvao (*ə*). Pro tio ubiĥa lingvo altraktis egan intereson de lingvistoj kaj planlingvistoj. Ankaŭ posteuloj de ubiĥoj montras emon lerni lingvon de prauloj, do ekzistas ŝanco ke oni rekonstruos la lingvon.

Kategorio: Abĥaz-adigea lingvaro
Kategorio: Lingvoj de Rusio
Kategorio: Lingvoj de Turkio
Kategorio: Mortintaj lingvoj de Azio
Marto de 1939

En **marto de 1939** interalie okazis:

* Disfalo de Ĉeĥoslovakio, pro alveno de nazioj, kiuj ekokupis ĝin.
* Fino de la demokratia respublika sistemo en Hispanio, kio malfermis la vojon al kvardekjara diktaturo de frankisma reĝimo, pro fino de la Hispana Enlanda Milito. La 1-a de aprilo Francisco Franco proklamis sian venkon.

Kategorio:1939
Kategorio:Marto laŭ jaroj
Ligo de Whitehead

eta|150px|dekstra|Ligo de Whitehead
En noda teorio, la **ligo de Whitehead**, estas unu el la plej bazaj ligoj.

Ĝi estis esplorita de J.H.C. Whitehead. J.H.C. Whitehead penis en la 1930-aj jaroj pruvi la konjekton de Poincaré. En 1934 la ligo de Whitehead estis uzita kiel parto de lia konstruado de la dukto de Whitehead, kiu nuligis lian antaŭa proponitan pruvon de la konjekto.

## Strukturo 
La ligo estas kreita kun du projekcioj de la malnodo: unu cirkla ciklo kaj unu figuro-8 formita ciklo estas kunigitaj tiel ke ili estas nedisigeblaj kaj neniu perdas sian formon. En ebena projekcio, malinkluzive la lokon kie la figuro-8 fadeno sekcas sin, la ligo havas kvar krucaĵojn. Ĉar ĉiu krucaĵo havas paran krucaĵon, ĝia liga nombro estas 0.

En skribmaniero de plekta teorio, la ligo estas skribita kiel

:\sigma^2_1\sigma^2_2\sigma^{-1}_1\sigma^{-2}_2

Ĝia polinomo de Jones estas

:V(t)=t^{- {3 \over 2}}(-1+t-2t^2+t^3-2t^4+t^5)

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Algebra topologio
Kategorio:Geometria topologio
Kategorio:Noda teorio
Carl Thomas Mozart

**Carl Thomas Mozart** naskiĝis en la aŭstra ĉefurbo Vieno je la 21-a de septembro 1784 kaj mortis en Milano je la 31-a de oktobro 1858. Li estis filo de Wolfgang kaj de Constanze Mozart.

[eta|La filoj de Wolfgang Amadeus kaj Constanze Mozart: Carl Thomas (dekstre) kaj [Franz Xaver Wolfgang Mozart|Franz Xaver Mozart, portreto de 1798]]

Kategorio:Aŭstroj
Kategorio:Wolfgang Amadeus Mozart
Kuza primo

En matematiko, **kuzaj primoj** estas primoj kiuj diferenciĝas je 4.

La kuzaj primoj pli sube de 1000 estas:

:(3, 7), (7, 11), (13, 17), (19, 23), (37, 41), (43, 47), (67, 71), (79, 83), (97, 101), (103, 107), (109, 113), (127, 131), (163, 167), (193, 197), (223, 227), (229, 233), (277, 281), (307, 311), (313, 317), (349, 353), (379, 383), (397, 401), (439, 443), (457, 461), (463,467), (487, 491), (499, 503), (613, 617), (643, 647), (673, 677), (739, 743), (757, 761), (769, 773), (823, 827), (853, 857), (859, 863), (877, 881), (883, 887), (907, 911), (937, 941), (967, 971)

La rilatantaj estas ĝemelaj primoj, paroj de primoj kiuj diferenci je 2 kaj sensaj primoj, paroj de primoj kiuj diferenciĝas je 6.

Kiel en novembro de 2005, la plej granda sciata kuza prima paro *(p, p+4)* estas por

:*p* = (9771919142 · ((53238 · 7879#)2 - 1) + 2310) · 53238 · 7879#/385 + 1

kie 7879# estas primofaktorialo, estis trovita de Torbjörn Alm, Micha Fleuren kaj Jens Kruse Andersen . La nombroj havas 10154 ciferojn.

La plej grandaj sciataj kuzaj verŝajnaj primoj estas (630062 · 237555 + 3, 630062 · 237555 + 7). Ĝi havas 11311 ciferojn kaj estis trovita de Donovan Johnson en 2004. Ne ekzistas konata primeco-testo, kiu povas facile determini, ĉu ĉi tiuj nombroj estas primoj.

El la unua konjekto de Hardy-Littlewood sekvas ke kuzaj primoj havas la saman asimptotan densecon kiel ĝemelaj primoj. Analogo de konstanto de Brun por ĝemelaj primoj povas esti difinita por kuzaj primoj, kun la komenca termo por (3, 7) forigita:

:B_4 = \left(\frac{1}{7} + \frac{1}{11}\right) + \left(\frac{1}{13} + \frac{1}{17}\right) + \left(\frac{1}{19} + \frac{1}{23}\right) + \cdots

Ĉi tiu konstanto devas esti ne konfuzita kun konstanto de Brun por primaj kvaropoj, ankaŭ kiu estas skribata kiel *B*4.

Uzanta kuzajn primoj supren ĝis 242, la valoro de *B4* estis pritaksita de Marek Wolf en 1996 kiel

: *B4 &asymp; 1,1970449*

## Eksteraj ligiloj 
* 
*  - vico de pli malgrandaj nombroj de paroj kuzaj primoj
*  - vico de pli grandaj nombroj de paroj kuzaj primoj

Kategorio:Primoj
Fermita sternaĵo

En matematiko, **fermita sternaĵo** estas speco de topologia spaco, nome kompakta topologia sternaĵo sen rando. En ĉirkaŭtekstoj kie rando ne estas ebla, ĉiu kompakta sternaĵo estas fermita sternaĵo.

La plej simpla ekzemplo estas cirklo, kiu estas kompakta 1-dimensia sternaĵo. Kiel kontraŭekzemplo, la reela linio ne estas fermita sternaĵo ĉar ĝi estas ne kompakta. Kiel alia kontraŭekzemplo, disko estas kompakta du-dimensia sternaĵo, sed estas ne fermita sternaĵo ĉar ĝi havas randon.

Ekzemploj de fermitaj sternaĵoj estas sfero, toro, botelo de Klein, reela projekcia ebeno.

La nocio de fermita sternaĵo estas malsama de fermita aro aŭ fermita unu-formo. Fermita disko kun ĝia rando estas fermita aro, sed ne estas fermita sternaĵo.

Kiam temas pri formo de la Universo kiel la fermita universo, preskaŭ certe temas pri fermita sternaĵo, sed ne pri fermita aro.

Kompakta sternaĵo estas, en intuicia senso, *finia*. Per la bazaj propraĵoj de kompakteco, fermita sternaĵo estas la disa unio de finia kvanto de koneksaj fermitaj sternaĵoj. Unu el la plej baza problemoj de geometria topologio estas kompreni kiuj eblas fermitaj sternaĵoj.

Ĉiu kompakta topologia sternaĵo povas esti enigita en **R**n por iu *n* laŭ la eniga teoremo de Whitney.

## Rilatantaj nocioj 
**Kompakta sternaĵo** estas sternaĵo kiu estas kompakta kiel topologia spaco, sed eble havas randon. En kontrasto, fermita sternaĵo estas kompakta *sen* rando.

**Malfermita sternaĵo** estas sternaĵo sen rando sen kompakta komponanto. Por koneksa sternaĵo, "malfermita" estas ekvivalenta al "sen rando kaj ne-kompakta", sed por malkonektita sternaĵo, *malfermita* estas pli forta. Ekzemple, la disa unio de cirklo kaj la linio estas ne-kompakta, sed ne estas malfermita sternaĵo, ĉar unu komponanto (la cirklo) estas kompakta.

Kategorio:Geometria topologio
Kategorio:Sternaĵoj
Tordeco de kurbo

En diferenciala geometrio de kurboj en tri dimensioj, la **tordeco** de kurbo estas mezuro de tio kiel akre ĝi estas tordanta.

Konsiderataj kune, la kurbeco kaj la tordeco de neebena kurbo estas analoga al la kurbeco de ebena kurbo. Ekzemple, ili estas koeficientoj en la sistemo de diferencialaj ekvacioj por la kadro de Frenet donita per la formuloj de Frenet-Serret.

## Difino 
Estu *C* esti neebena kurbo en unuoblo-longa (aŭ *natura*) parametrigo kaj kun la unuobla tanĝanta vektoro **t**. Se la kurbeco \kappa de *C* je certa punkto estas ne nulo tiam la *ĉefa normala vektoro* kaj la *dunormala vektoro* je la punkto estas la unuoblaj vektoroj

:  \mathbf{n}=\frac{\mathbf{t}'}{\kappa}, \quad \mathbf{b}=\mathbf{t}\times\mathbf{n}.

La tordeco \tau mezuras la rapidon de turnado de la dunormala vektoro je la donita punkto. Ĝi estas donita per ekvacio

:  \mathbf{b}' = -\tau\mathbf{n} 

kaj do

:  \tau = -\mathbf{n}\cdot\mathbf{b}'. 

La derivaĵo de la dunormala vektoro estas perpendikulara al ambaŭ la dunormala vektoro mem kaj al la tanĝanto, de ĉi tie ĝi estas paralela al la ĉefa normala vektoro. La negativa signo estas simple konvencio, ĝi estas pro la historia evoluo de la subjekto.

## Komputado 
Estu *r = r(t)* la regula parametrigo de neebena kurbo. Estu la kurbeco de la kurbo ne nulo. Analitike, *r(t)* estas trifoje diferencialebla funkcio de *t* kun valoroj en **R**3 kaj la vektoroj

:  \mathbf{r'}(t), \mathbf{r''}(t) 

estas lineare sendependaj.

Tiam la tordeco povas esti komputita jene:

:\tau = {{\det \left( {r',r*,r*'} \right)} \over {\left\| {r' \times r''} \right\|^2}} = {{\left( {r' \times r*} \right)\cdot r*'} \over {\left\| {r' \times r*} \right\|^2}}.

Ĉi tie la apostrofoj signifas derivaĵojn kun respekto al *t* kaj la kruco signifas la vektoran produton. Por *r = (x, y, z)*, la formulo en komponantoj estas

:  \tau = \frac{x*'(y'z*-y*z') + y'*(x*z'-x'z*) + z*'(x'y*-x*y')}{(y'z*-y*z')^2 + (x''z'-x'z'')^2 + (x'y*-x*y')^2}.

## Propraĵoj 
* La kurbeco kaj la tordeco de helico estas konstanto. Male, ĉiu neebena kurbo kun konstantaj nenulaj kurbeco kaj tordeco estas helico. La tordeco estas pozitiva por dekstra helico kaj negativa por maldekstra helico.
* Ebena kurbo kun ne nulo kurbeco havas ĉie nulan tordecon. Male, se la tordeco de regula kurbo estas idente nulo tiam ĉi tiu kurbo apartenas al iu fiksita ebeno.

Kategorio:Diferenciala geometrio
Kategorio:Kurboj
Sternaĵo de Whitehead

dekstra|350ra|eta|Unuaj tri toroj de konstruado de dukto de Whitehead
En matematiko, la **sternaĵo de Whitehead** estas malfermita 3-sternaĵo kiu estas punktigebla sed ne homeomorfa al **R**3.

Punktigebla sternaĵo estas tiu kiu povas esti kontinue malpligrandigita al punkto en la sternaĵo mem. Ekzemple, malfermita pilko estas punktigebla sternaĵo. Ankaŭ ĉiuj sternaĵoj homeomorfaj al la pilko estas punktigeblaj. Oni povas demandi ĉu *ĉiuj* punktigeblaj sternaĵoj estas homeomorfa al pilko. Por dimensioj 1 kaj 2, la respondo estas klasika kaj ĝi estas "jes". En dimensio 2, ĝi sekvas, ekzemple, el la rimana surĵeta teoremo. La sternaĵo de Whitehead estas la kontraŭekzemplo en dimensio 3.

Henry Whitehead esplorita ĉi tiu enigman sternaĵon dum kiam li penis pruvi la konjekton de Poincaré.

## Konstruado 
Prenu kopion de tri-dimensia sfero *S*3. Nun trovu kompaktan malnoditan solidan toron *T*1 en la sfero (solida toro estas ordinara tri-dimensia benjeto, kio estas plenigita en la toro, solida toro estas topologie produto de cirklo kaj disko.) La komplemento de la solida toro ene *S*3 estas la alia solida toro.

Nun prenu la duan solidan toron *T*2 ene de *T*1 tiel ke *T*2 kaj tuba najbaraĵo de la meridiana kurbo de *T*1 estas dikigita ligo de Whitehead.

Notu, ke *T*2 estas nule homotopa en la komplemento de la meridiano de *T*1. Ĉi tiu povas vidiĝi per konsidero de *S*3 kiel **R**3 ∪ ∞ kaj de la meridiana kurbo kiel la *z*-akso ∪ ∞. *T*2 havas nulan bobenan nombron ĉirkaŭ la *z*-akso. De ĉi tio la necesa nula homotopeco sekvas. Pro tio ke la ligo de Whitehead estas simetria, kio estas homeomorfa de la 3-sferaj vergaj komponantoj, la meridiano de *T*1 estas ankaŭ nule homotopa en la komplemento de *T*2.

Nun prenu la trian solidan toron *T*3 ene de *T*2 en la sama vojo kiel *T*2 kuŝas en *T*1, kaj tiel plu al malfinio. Estu *W* la **kontinuaĵo de Whitehead**, *T*∞, aŭ pli detale la komunaĵo de ĉiu *T**k* por *k* = 1, 2, 3,….

La sternaĵo de Whitehead estas difinita kiel *X=S3\W* kiu estas ne-kompakta sternaĵo sen rando. El la antaŭa observado, la teoremo de Hurewicz kaj teoremo de Whitehead pri homotopeca ekvivalento sekvas ke *X* estas punktigebla.

Pluaj studoj enhavas rezulton de Morton Brown ke *X* × **R** ≅ **R**4, tamen *X* estas ne homeomorfa al **R**3. La kaŭzo estas ke ĝi estas ne simple koneksa je malfinio.

Unu punkta kompaktigo de *X* estas la spaco *S*3/*W* (kun *W* al punkto). Ĝi estas ne sternaĵo. Tamen (**R**3/*W*)×**R** estas homeomorfa al **R**4.

## Rilataj spacoj 
Pliaj ekzemploj de malfermitaj punktigeblaj 3-sternaĵoj povas esti konstruita per procedo en simila maniero) kaj preno de malsamaj enigoj de *Ti+1* en *Ti* en la ripeta procezo. Ĉiu enigo devus esti malnodita solida toro en la 3-sfero. La esencaj propraĵoj estas ke la meridiano de *Ti* devas esti nule homotopa en la komplemento de *Ti+1*, kaj aldone la meridiano de *Ti+1* devas ne esti nule homotopa en *Ti - Ti+1*.

Alia variado estas je preno de kelkaj subtoroj je ĉiu paŝo anstataŭ de nur unu. La konusoj super iu de ĉi tiuj spacoj aperas kiel la komplementoj de ansoj de Casson en 4-pilko.

Kategorio:Geometria topologio
Kategorio:3-sternaĵoj
Konjuglineara funkcio

En matematiko, funkcio *f* : *V* → *W* de kompleksa vektora spaco al alia estas **konjuglineara** aŭ **konjugita-lineara** aŭ **kontraŭlineara** se

: *f(ax+by) = a* f(x) + b* f(y)*

por ĉiuj *a*, *b* en **C** kaj ĉiuj *x*, *y* en *V*, kie *z** estas la kompleksa konjugito de *z*.

La komponaĵo de du konjuglinearaj mapoj estas komplekso-lineara.

Konjuglineara mapo f:V\to W povas esti ekvivalente priskribita en terminoj de la lineara funkcio f^*:V\to W^* al la kompleksa konjugita vektora spaco *W**.

## Vidu ankaŭ 
* Seskvilineara formo
*Kontraŭholomorfa funkcio
* Kompleksa konjugito

Kategorio:Lineara algebro
Kategorio:Kompleksa analitiko
Kontraŭmagia kvadrato

**Kontraŭmagia kvadrato** de ordo *n* estas ordigo de entjeroj inter 1 kaj *n2* en kvadrato, tia ke sumoj laŭ la *n* linioj, la *n* kolumnoj kaj la du diagonaloj formas vicon de *2n+2* najbaraj entjeroj. La plej malgrandaj kontraŭmagiaj kvadratoj estas de ordo 4.

|

|}

En ĉiu de ĉi tiuj du kontraŭmagiaj kvadratoj de ordo 4, la linioj, kolumnoj kaj diagonaloj sumiĝas al 10 malsamaj entjeroj inter 29 kaj 38.

Ilia kontrasto estas magiaj kvadratoj kie ĉiuj sumoj estas la samaj.

## Iuj malfermitaj problemoj 
* Ĉu kontraŭmagiaj kvadratoj ekzistas por ĉiu ordo pli granda ol 3?
* Kiel multaj kontraŭmagiaj kvadratoj ekzistas de donita ordo?
* Ĉu ekzistas simpla pruvo ke ne ekzistas kontraŭmagia kvadrato de ordo 3 ?

## Eksteraj ligiloj 
* Kontraŭmagia kvadrato je MathWorld
* Kontraŭmagia kvadrato
Aladár Zoltán

**ZOLTÁN Aladár** estis rumanuja hungara komponisto naskita en Mărtiniş la 31-an de majo 1929 kaj mortinta en Târgu Mureş, 8-an de julio 1978.
Li estis la filo de pastro Sándor Zoltán. Li estis laŭreato de premio George Enescu, 1967.

## Biografio 
Aladár Zoltán finis en *Muzika Altlernejo* de Kluĵo (1946–1953). Li estis asistanto en konservatorio (1955–1956). Ekde 1958 li estis dirigento de la Maros Művészegyüttes. Ekde 1965 ĝis sia morto li estis direktoro de filharmonio en Târgu Mureş.

## Komponaĵoj 
* Muzikteatraĵoj: *Búzakoszorú*; *Bíborkáné lánya*; *Az aranykapu*.
* Ĥorkomponaĵoj: *Madárdalok*; *Májusi virágcsokor*; *Szálj, dal*.
* Dancsuitoj por orkestro: *Korondi táncok* (1957); *Maros menti táncok* (1967).
* Simfonio 1-a.
* Simfonio 2-a.

## Libroj 
* *Karvezetők könyve* (kun Lóránt Szalman, László Forró, Marosvásárhely, 1968).

## Bibliografio 
* Terényi Ede: Búcsú Z. A.-tól (Igaz Szó, 1978. 7–8. sz.);
* Sárosi Bálint: Z. A. emlékére (Muzsika, 1978. 10. sz.).

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikonhttp://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.htm

Zoltan, A
Kontraŭholomorfa funkcio

En matematiko, **kontraŭholomorfa funkcio** estas funkcio similspeca al sed malsama ol holomorfa funkcio.

Funkcio difinita sur malfermita aro en la kompleksa ebeno estas kontraŭholomorfa se ĝia derivaĵo kun respekto al *z** ekzistas en ĉiuj punktoj de la aro, kie *z** estas la kompleksa konjugito.

Se *f(z)* estas holomorfa funkcio sur malfermita aro *D*, tiam *f(z*)* estas kontraŭholomorfa funkcio sur *D**, kie *D** estas la reflekto tra la *x*-akso de *D*, aŭ en aliaj vortoj, *D** estas la aro de kompleksaj konjugitoj de eroj de *D*. Ĉiu kontraŭholomorfa funkcio povas esti ricevita en ĉi tiu maniero de certa holomorfa funkcio. Ĉi tiu implicas ke funkcio estas kontraŭholomorfa se kaj nur se ĝi povas esti prezentita kiel potencoserio de *z** en najbaraĵo de ĉiu punkto en ĝia domajno.

Se funkcio estas ambaŭ holomorfa kaj kontraŭholomorfa do ĝi estas konstanto sur ĉiu koneksa komponanto de ĝia domajno. Se *w(p, q)* estas holomorfa funkcio de du variabloj dependanta de ili ambaŭ, do funkcio *w(z, z*)* kiu dependas de ambaŭ *z* kaj *z** estas nek holomorfa nek kontraŭholomorfa.

## Vidu ankaŭ 
* Kompleksa konjugito
* Konjuglineara funkcio

Kategorio:Kompleksa analitiko
Pavlová

**Pavlová,** hungare **Garampáld** estas malgranda vilaĝo en Slovakio, en Regiono Nitra, en Distrikto Nové Zámky.
eta|dekstra|300px|Pavlová situas en la 4-a regiono
eta|dekstra|250px|Pavlová situas en la bluigita distrikto
* Areo: 8 km²
* Supermara alteco: 114-246 m
* Loĝantaro: 280
* Poŝtkodo: 943 59
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
La vilaĝo situas sur malebenaĵo, laŭ traira flankovojo, Hron preterfluas. Štúrovo troviĝas 14 km-ojn for.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata ekde la neolitiko. En 896 hungaraj triboj alvenis, kiuj fondis reĝlandon en 1000. La unua mencio pri la loko devenis el 1135. Longe la komunumo ne estis memstara. La kampoj precipe apartenis al diversaj ekleziuloj. En 1910 loĝis tie 521 da homoj (plejparte hungaroj). Ĝis 1919 la vilaĝo apartenis al Hont, al la distrikto de Vámosmikola. Poste la vilaĝo iĝis parto de Ĉeĥoslovakio. Inter 1938-1945 la vilaĝo retiriĝis al Hungario. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj senrajtiĝis laŭ Dekretoj de Beneš. Nun loĝas tie 288 da homoj (plejparte hungaroj).

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo omaĝe al Sankta Mikaelo de 1717, en 1888 renovigita
* malnovaj loĝdomoj, vinkeloj kaj akvomuelejo

Kategorio:Municipoj en distrikto Nové Zámky
Ludwigshöhe (monto)

**Ludwigshöhe** estas monto en la Valezaj Alpoj en la Monte-Rosa-Masivo sur la landlimo inter Svislando kaj Italio. Kun alteco de  metroj ĝi estas la plej sude situanta pli ol 4000-metra monto en Svislando. De Ludwigshöhe flanka kresto kondukas tra Schwarzhorn al Vincent-Piramido kaj disigas kun ĝia daŭrigo la Gressoney-Valon de Valsesia.

## Unua grimpo 
La unua grimpo sukcesis la 25-an de aŭgusto 1822 fare de la aŭstra armefotografo Ludwig von Welden kun ŝnurkamaradoj. Li algrimpis la pinton nur por mezurado de la Alpoj. Kvankam tiu-ĉi grimpado unue estis apenaŭ atendita, poste la pinto ricevis lian nomon.

## Eksteraj ligiloj 
* Ludwigshöhe sur la retejo pri la 4000-metraj pintoj en la Alpoj

Kategorio:Montoj en Svislando
Kategorio:Montoj en Italio
Kategorio:Kantono Valezo
Kategorio:Alpaj kvarmiluloj
Waldkirch SG

**Waldkirch** estas komunumo en la elektodistrikto Sankt-Galo, Kantono Sankt-Galo, Svislando. Ĝi havis 3231 loĝantojn je la 31-a de decembro 2006.

## Geografio 
Waldkirch limas al la komunumoj Bischofszell, Hauptwil-Gottshaus, Gossau SG, Andwil, Gaiserwald, Wittenbach kaj Häggenschwil. La komunumo havas tre kamparan karakteron (63,8% de la areo estas agrikulturaj). La komunumo konsistas krom el la kernvilaĝo Waldkirch el la vilaĝetoj *Bernhardzell*, *Ronwil*, *Edlischwil* kaj *Hohfirst* kaj ankaŭ la setlejoj *Obergrimm*, *Oberwil* kaj *Rüti*.

## Trafiko 
Waldkirch atingebla de Sankt-Galo kaj Gossau SG facile per poŝtaŭto.

## Historio 
Unua skriba mencio de loko en la hodiaŭa komunumo Waldkirch datiĝas el la jaro 818 en dokumento per kiu iu Anno donacis sian havaĵon en *Hohenfirst* (Hounfirst) al la Monaĥejo Sankt-Galo. Waldkirch mem estis unuan fojon menciita en la jaro 879 okaze de tereninterŝanĝo kun la Monaĥejo Sankt-Galo. En la jaro 898 la episkopo Salomono la 3-a donacis la lokon *Bernhardzell* al la Monaĥejo Sankt-Mangen apud Sankt-Galo.

Post la fino de la Helveta Respubliko en la jaro 1803 la municipoj Bernhardzell kaj Waldkirch estis kunigitaj al la hodiaŭa komunumo Waldkirch SG.

## Vidu ankaŭ 
* Waldkirch

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Waldkirch
Václav Křístek

**Václav KŘÍSTEK** (naskiĝis la 26-an de septembro 1954 en Olomouc) estas ĉeĥa filma reĝisoro, scenaristo kaj verkisto.

Li studis en FAMU, filmis plurajn tutvesperajn filmojn kaj en lastaj jaroj kunlaboras kun Ĉeĥa Televido.

Li verkis ankaŭ sian unuan romanon **La vojaĝo al tagmezo**, kiu rakontas pri Jakub Krčín (1535-1604) el Jelčany, fama konstruisto de la plej grandaj bohemaj fiŝlagoj, kiuj apartenis al tiutempaj teknikaj mirakloj.

## Verkoj
***Zvířata ve městě**  (Bestoj en la urbo, 1989, filma scenaro)
***Císař a tembor** (Imperiestro kaj tamburisto, 1998, filma scenaro)
***Cesta na poledne** (La vojaĝo al tagmezo, 2004, historia romano)
***Prohrát slunce před svítáním** (Malgajni la sunon antaŭ la tagiĝo, 2011, historia romano, daŭrigo de la romano "La vojaĝo al tagmezo" pri Jakub Krčín, priskribas jarojn 1560-1568 en Ĉeĥio)

## Filmoj
***Přátelé bermudského trojúhelníku** (Amikoj de la Bermuda triangulo, 1987)
***Zvířata ve městě** (Bestoj en la urbo, 1989)
***Vyžilý Boudník** (Kaduka Boudník, 1990)
***Video hity 92** (Video furoraĵoj 92, 1993)
***Česká soda** (Ĉeĥa sodo, 1998)
***Císař a tambor** (Imperiestro kaj tamburisto, 1998)
***Policejní pohádky střámistra Zahrádky** (Policaj fabeloj de ĝendarmo Ĝardeno, 2000, TV)
***Deník šílené manželky** (Taglibro de freneza edzino, 2001, TV)
***Pátek čtrnáctého** (Vendredo la dekkvaran, 2002, TV)
***Z rodinného alba** (El la familia albumo, 2002, TV)
***Hodný chlapec** (Bonkora knabo, 2004,  TV)
***Comeback** (Reveno, 2006, TV)

K
Chris Harman

**Chris HARMAN** ( – ) estis ĉefredaktoro de la gazeto *International Socialism* kaj estro de la Socialista laborista partio de Britio. Li estis ankaŭ ĉefredaktoro de la ĉiusemajna gazeto *Socialist Worker*. Li skribis interalie :

* *The Class Struggles in Eastern Europe*
* ''A People's History of the World*
* *The Economics Of The Madhouse*
* *Explaining The Crisis*
* *The Lost Revolution-Germany 1918-23*
* *How Marxism Works*
* *The Fire Last Time: 1968 And After*
* *Marxism And History*
* *Days Of Hope*
* *The Prophet And The Proletariat*
* *The Changing Working Class: Essays on Class Structure Today* (kun Alex CALLINICOS)
* *Russia: How the Revolution Was Lost*
* *In The Heat of the Struggle: 25 Years of Socialist Worker* (redaktoro)
* *Bureaucracy and Revolution in Eastern Europe*
* *Class Struggles in Eastern Europe 1945-83*
* *Eastern Europe: The Storm Breaks*
* *Gramsci Versus Reformism*
* *Days of Hope: The General Strike of 1926* (kun Duncan HALLAS)
* *Party and Class*
* *The Revolutionary Paper*
* *Word is Gay: Socialists and the Fight Against Gay Oppression*
* *Why Labour Fails''

Kategorio:Britaj komunistoj
Kategorio:Britaj verkistoj
Margaret Mead

**Margaret MEAD** (16-a de decembro, 1901, Filadelfio – 15-a de novembro, 1978, Novjorko) estis usona kultura antropologo kiu ofte prelegis kaj verkis por la amasmedioj dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj.

Ŝi popularigis la antropoligiajn konceptojn kaj perceptojn al sia usona kaj okcidenta aŭdantaro, kaj ŝi estis ankaŭ respektata akademia antropologo. Ŝiaj raportoj pri la sana sinteno al sekso en la kulturoj de la Sud Pacifiko kaj de Sud Azio helpis informi kaj antaŭenigi la seksan revolucion en la 1960-aj jaroj. Mead favoris pli malfermitan seksan moralon en la kunteksto de la okcidenta religia vivo.

Fama citaĵo de ŝi:

"Never doubt that a small group of committed people can change the world. Indeed, it's the only thing that ever has.“

Neniam dubu, ke eta grupo da agvolaj homoj povas ŝanĝi la mondon. Vere temas pri la nura afero, kiu estas.

Kategorio:Usonaj antropologoj
Kategorio:Usonaj kuratoroj
Kategorio:Filadelfianoj
Nigra rivero (Krimeo)

La **Nigra rivero** (, , ) estas rivero en la sud-okcidenta parto de la Krimea Duoninsulo.

La rivero longas 34,1 km. La areo de la akvobaseno estas ĉirkaŭ 436 km². La rivero komenciĝas en la Bajdara valo de Krimeo, fluas okcidenten kaj alfluas la Nigran maron apud la urbo Inkermano. En kelkaj lokoj la rivero "malaperas" en la ŝtonoz-karsta fluejo. En la meza fluo la rivero formas mallarĝan intermontejon, konatan kiel Nigrarivera kanjono, longan ĉirkaŭ 16 kilometrojn.

En la supra parto de la rivero troviĝas kelkaj akvo-rezervujoj, kiuj provizas per akvo la urbon Sebastopolo.

La rivero alfluas la Sebastopolan krekon de la Nigra maro. Apud la alfluejo troviĝas la Inkermana kaverna monaĥejo kaj la restaĵoj de la mezepoka urbo Aŭlito (kun la fortikaĵo Kalamito), kiu pasintece estis la haveno de la princlando Teodoro.

La rivero famas ankaŭ pro la fakto, ke apud ĝi la  okazis la Nigrarivera batalo (inter la francaj kaj sardiaj milit-trupoj unuflanke kaj la rusia armeo aliflanke; la batalo okazis enkadre de la Krimea (Orienta) milito).

Kategorio:Riveroj en Krimeo
Kategorio:Riveroj en Ukrainio
Kategorio:Alfluantoj de la Nigra maro
Louisville (Kentukio)

**Louisville** (prononcata Lu-i-vil, indiĝena prononco Lu-e-vul) estas metropolo en la usona ŝtato de Kentukio. La urbego situas ĉe la rivero Ohio en norda Kentukio. Ĝi estas la ĉefurbo de la kantono Jefferson. Louisville estas la plej granda urbo en Kentukio.

Laŭ la stato de la censo  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Historio 
Ĝi estis fondita en 1778 de George Rogers Clark kaj nomita omaĝe al la francia reĝo Ludoviko la 16-a.

## Interesaĵoj 
Interesaĵo pri Louisville estas la prononco de la nomo de la urbo. La urbo estis nomita je Franca reĝo kaj la plejparto de usonanoj prononcas france "Luivil"; tamen, homoj naskiĝintaj en Louisville prononcas "Luevul". Plejmulto de Louisville-anoj konas ĉi tiun fakton, kaj ili povas identigi fremdulojn per ĉi tiu metodo. La stranga noma prononco eble devenas de la miksiĝo de norda kaj suda prononcmaniero, kiu okazas en Louisville.

## Infrastrukturo 
* universitato de Louisville

## Famuloj 
* Ellen Churchill Semple
* John Bubbles
* Slint

## Esperantistoj 
*  *Jesse Determann*, naskiĝis la 25-an de aprilo 1988 kaj studento dum la 2010-aj jaroj (en 2009 laŭokaze kontribuis al vikipedio je la nomo )

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Urboj de Kentukio
Kategorio:Metropoloj
Waldkirch

**Waldkirch** havas plurajn signifojn:
* **Waldkirch (Germanio)** estas komunumo en la distrikto Emmendingen de la federacia lando Baden-Virtembergo en Germanio.
* **Waldkirch SG** estas komunumo en la elektodistrikto Sankt-Galo, Kantono Sankt-Galo en Svislando.
Rivero Iroquois

[eta|300ra|La rivero Iroquois en [Kantono Newton (Indianio)|Kantono Newton, Indianio]]
La **rivero Iroquois** (**prononcata** I-ra-koj) estas alfluo de la rivero Kankakee en Usono. Ĝi estas 135 kilometrojn longa kaj fluas tra nordokcidenta Indianio kaj nordorienta Ilinojso. Ĝi estas parto de la Misisipa rivera baseno.

## La Vojo 
La rivero Iroquois elfontas en Kantono Jasper en nordokcidenta Indianao kaj fluas okcidente-sudokcidenten tra Kantono Newton kaj tra Kantono Iroquois en Ilinojso. La rivero tiam kurbas norden kaj fluas en la riveron Kankakee el sude. Ĉi tiu enfluo okazas vidalvide de la vilaĝo de Aroma Park ĉirkaŭ 6&nbsp;km sudokcidente de la urbo de Kankakee, Ilinojo.

La rivero ankaŭ pasas la urbeton de Rensselaer en Indianao kaj la urbetojn de Iroquois kaj Watseka en Ilinojso.

## Aliaj nomoj 
La rivero havas multajn aliajn nomojn:

* Borntragera Fosaĵo
* Burnsa Fosaĵo
* Rivero Irokois
* Iroquois Fosaĵo
* Pikamiko Rivero
* Rivero Pikamink
* Rivero Pikamik
* Swejna Fosaĵo
* Tompsona Fosaĵo

Kategorio:Riveroj en Indianio
Kategorio:Riveroj en Ilinojso
Flughaveno Dong Hoi

**Flughaveno Dong Hoi** en Vietnamio estas negranda flughaveno por priservi lokajn flugojn, 6 kilometrojn oriente de Dong Hoi. Situanta 500 kilometrojn for de Hanoi, ĝi estas la plej ofta aviada ebleco de ties loĝantaro.

Oportuna publik-trafika ligo de la flughaveno kun Dong Hoi aŭ Quang Binh forestas, oni prenas taksion aŭ uzas propran aŭton.

Ĉiutagaj flugoj al Hanoi, malpli oftaj al aliaj direktoj.

Kategorio:Flughavenoj en Vjetnamio
József Birtalan

**BIRTALAN József** estis rumanuja hungara komponisto, dirigento naskita en Boghiş (Nuşfalău) la 10-an de novembro 1927 kaj mortis la 20-a de septembro 2017.

## Biografio 
József Birtalan finis la muzikan altlernejon en Kluĵo (1954), li estis kapelestro de la Kolozsvári Állami Magyar Opera (1954-56), ano de la *Filharmonio Kluĵo* (1956-57), pli poste dirigento de la Marosvásárhelyi Állami Népi Együttes (1957-62). Inter 1962 kaj 1979 li estis lektoro en la *Pedagogia Altlernejo* de Târgu Mureş, pli poste denove kapelestro de la Maros Művészegyüttes. Li muzikigis la poemojn de Ferenc Bartis, Pál Bodor, Imre Horváth, Sándor Kányádi, Antal Kicsi, Erik Majtényi, József Mészáros, Mária Tamás kaj Zoltán Veress.

## Komponaĵoj 
* *Pionír karnevál*;
* *Gyertek lányok ligetre!*
* *Énekeljünk, énekeljünk*, Csíkszereda (1972),
* *Szállj, szép szavú dal* red. kun Károly Szász, Bukarest (1972),
* *A karvezetés elmélete* kun Szász Károly en *Karvezetők könyve*, Sepsiszentgyörgy, (1975).
* *Ének a hazáról*, kantato je poemoj de Lajos Magyari (1977).

## Verkoj 
* *A karvezetés elmélete* kun Szász Károly en *Karvezetők könyve*, Sepsiszentgyörgy, (1975).

## Bibliografio 
* Benkő A.: B. J. (Művelődés, 1972. jún.).
* Simon Dezső: Párbeszéd az alkotóval. Utunk 1973/18.
* Bartis Ferenc: Fellendülő kórusmozgalmunk. Beszélgetés B. J.-fel. Új Élet 1977/1.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj komponistoj kaj muzikistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj dirigentoj
Nuklea vintro

[eta|0 = alteco de komercaj aviadiloj1 = [Fat Man

2 = Castle Bravo]]
**Nuklea vintro** estas la malheliĝo de la atmosfero de la tero pro la eksplodo de granda kvanto da atombomboj. Nur en la 1970-aj jaroj usonaj kaj sovetuniaj sciencistoj esploris la efekton de masiva, grandskala aŭ eble eĉ tutmonda atommilito. Unu de la plej konatoj studoj estas la tiel nomata TTAPS-studo. Oni publikis tiun studon en 1983. En ĝi unuafoje aperas la difino Nuklea Vintro.

En la studo la sciencistoj klarigas kial ekestus nuklea vintro post tia atommilito:

* pro la forteco de la eksplodoj la atmosferon atingas granda kvanto da polvo,
* pro la eksplodo de la bomboj ekestas multaj fajroj sur la tero (arbaroj) kaj la fumo ne permesas al la suno atingi la teron,
* grandaj fajroj en la urboj kaŭzas la brulon de grandaj kvantoj da oleo, plasto, ktp.

Plej verŝajne daŭrus semajnoj aŭ eĉ monatoj ĝis la pluvo kaj la gravedo purigus la atmosferon. Oni supozas ke pro tio la surtera temperaturo malaltiĝus je 11 ĝis 22 gradoj. Tiel ekestus nuklea vintro. Plej verŝajne la perdoj rilate al la produkto de nutraĵoj kaj la malvarmo eĉ kaŭzus pli da viktimoj ol la bomboj mem.

## Vidu ankaŭ 
* ALLFED
* *Feeding Everyone No Matter What*
* Jaro sen somero
* *Threads*

Kategorio:Nuklea energio
Kategorio:Militoj
Kara (regiono)

eta|dekstra|Kara oranĝkolore.
**Kara (regiono)** estas unu de la kvin regionoj (provincoj) de Togolando. Samtempe ĝi estas la regiona ĉefurbo, kiel Kara (Togolando). Aliaj gravaj urboj en la regiono de Kara estas Bafilo, Bassar kaj Niamtougou.

Entute Kara havas ĉirkaŭ 11.630&nbsp;km² kaj ĉirkaŭ 830.000 loĝantojn.

La regiono Kara estas en la meza nordo de la lando.

En la regiono Kara ekzistas entute 7 subregionoj (prefekturoj):

* Kéran (nordo, ĉefurbo: Kandé)
* Doufelgou (nordoriento, ĉefurbo: Niamtougou)
* Bimah (oriento, ĉefurbo: Pagouda)
* Kozah (oriento, ĉefurbo: *Kara (Togolando)*
* Assoli oriento, ĉefurbo: Bafilo)
* Bassar (sudokcidento, ĉefurbo: Bassar)
* Dankpen (okcidento, ĉefurbo: Guérin-Kouka)

Kategorio:Regionoj de Togolando
Trilio

**Trilio** () estas holarktisa genro de arbara floro, kiu apartenas al la familio de triliacoj (latine *trilliaceae*). Ĝi estas parenca al la genro Paris kaj Trillidium, kiuj ambaŭ ne indiĝenas en Norda Ameriko. Kvin aŭ ses specioj de trilio troviĝas en orienta Azio, sep specioj en okcidenta Nord-Ameriko, kaj 35 specioj en orienta Nord-Ameriko.

Ontario, Kanado, posedas plurajn speciojn da trilioj kaj la blanka trilio Trillium grandiflorum estas la oficiala floro de la provinco.

eta|maldekstra|300ra|Purpura Trilio, Ardbeg Ontario

eta|maldekstra|300ra|Blanka Trilio, Ardbeg Ontario

Kategorio:Melantiacoj
Kategorio:Holarktisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Nova Civito

**Nova Civito** estis la esperantlingva eldono de revuo Città Nuova, de la movado de "Focolari" (Fajrujoj), aŭ Fokolar-Movado, fondita de Chiara Lubich.

Ĝi aperis ekde la fino de 1961 ĝis 1964, kun plia (nedatita) numero en 1965.

Dek-ses paĝa (unu numero, 7-12/1964, tamen, aperis duobla), grandformata, dukolora kovrilo.

La enhavo konsistis ĉefe el E-tradukoj de artikoloj aperintaj en la gazeto de la "Fajrujoj", sed ne mankis informoj el la E-movado.

Inter la kunlaborantoj estis kelkaj notindaj esperantistoj: Carlo Cecchitelli, Clelia Conterno Guglielminetti, Antonio De Salvo, Wilhelm Flammer, Giacinto Jacobitti, Mauro La Torre, Carolina Minio Paluello, Luigi Minnaja, Vincenzo Musella, Fabrizio Pennacchietti, León Toloza.

La aper-ritmo restis stabila dum la duono de 1964, kiam la manko de sufiĉa abonantaro kondukis al ĉesigo de la eldono. 

En 1966 kampanjo lanĉita de pastro Giacinto Jacobitti por abon-mendoj cele al reeldonado same ne sukcesis arigi sufiĉe da monrimedoj (respondis nur 188 personoj (aŭ grupoj) kun 387 mendoj: http://www.esperokatolika.org/ek19661970/ek1966_07.htm#8 ); tial oni definitive forlasis la projekton.

## Aperodatoj 
**Unua jaro** - 1, decembro 1961-januaro 1962 / 2, februaro-marto 1962 / 3, aprilo-majo 1962 / 4, junio-julio 1962 / 5, aŭgusto-septembro 1962 / 6, novembro-decembro 1962

**Dua jaro** - 1, januaro-februaro 1963 / 2, marto-aprilo 1963 / 3, majo-junio 1963 / 4, julio-aŭgusto 1963 / 5, septembro-oktobro 1963 / 6, novembro-decembro 1963

**Tria jaro** - 1, januaro-februaro 1964 / 2, marto-aprilo 1964 / 3, majo-junio 1964 / 4-5 (sen dato) julio-decembro 1964

**Kvara jaro** - 1,(sen dato) 1965

Totala paĝonombro: 288

## Nova Urbo 
Ekde 1997 aperis ĉiumonate 'Nova Urbo', du-paĝa papera "novaĵletero de la Fokolar-movado". Ĝi daŭras kiel surreta bulteno kvaronjara.

## Eksteraj ligiloj 
Artikolo pri la kampanjo de 1966 por revivigi 'Nova Civito': http://www.esperokatolika.org/ek19661970/ek1966_05.htm#7 

'Nova Urbo' ĉe esperanto-indre.com:
http://www.esperanto-indre.com/spip.php?page=site 

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Semerovo

**Semerovo,** hungare **Komáromszemere** estas vilaĝo en Slovakio, en Regiono Nitra, en Distrikto Nové Zámky.
eta|dekstra|300ra|Semerovo situas en la 4-a regiono
eta|dekstra|250ra|Semerovo situas en la bluigita distrikto
* Areo: 23&nbsp;km²
* Supermara alteco: 150 m
* Loĝantaro: 1250
* Poŝtkodo: 941 32
* Telefonprefikso:

## Situo 
La vilaĝo situas sur malebenaĵo, laŭ ĉefvojo Šahy-Nové Zámky. La lasta troviĝas 15&nbsp;km-ojn for.

## Historio 
Apud la vilaĝo la keltoj konstruis fortikaĵon, kiun poste ankaŭ la slavoj uzis. En 896 hungaraj triboj alvenis, kiuj fondis reĝlandon en 1000. La unua mencio pri la preĝejo kaj vilaĝo devenis el 1210 en formo *Eccl. S. Michaelis de villa Scemera*. La turkoj faris senhoma la vilaĝon, poste slovakoj alvenis. En 1910 loĝis tie 1128 da homoj (slovakoj en majoritato, hungaroj en minoritato). Ĝis 1919 la vilaĝo apartenis al Komárom (reĝa departemento), al la distrikto de Udvard. Poste la vilaĝo iĝis parto de Ĉeĥoslovakio. Inter 1938-1945 la vilaĝo retiriĝis al Hungario. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj regionetoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. La judoj estis deportitaj en 1944. Post la 2-a mondmilito la hungaroj senrajtiĝis laŭ Dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis tie 1308 da homoj (1249 slovakoj, 37 hungaroj).

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo omaĝe al Dipatrino de 1712
* ŝtono de 229 dum regado de Marcus Aurelius, situanta en la preĝejmuro
* fonto onidire uzata de romianoj
* skulptaĵo de Johano Nepomuka de 1836
* skulptaĵo de Sankta Floriano de 1868
* juda tombejo, renovigita en 1995

Kategorio:Municipoj en distrikto Nové Zámky
Boldizsár Csíky (komponisto)

**CSIKY Boldizsár** [ĉiki boldiĵar] estas rumanuja hungara komponisto naskita en Târgu Mureş la 3-an de oktobro 1937. Li estas la edzo de la artisto S. Ágnes Csíky Szabó, la patro de Boldizsár Csíky.

## Biografio 
Boldizsár Csíky finis la mezlernejon en sia naskiĝurbo kaj la *Muzikan Altlernejon* en Kluĵo en 1961. Li iĝis artsekretario de filharmonio de Târgu Mureş, muzikinstruisto. Liaj artikoloj aperis en Utunk, Korunk, Új Élet.

## Komponaĵoj 
* *Fáklyavivők*, je poemo de Zoltán Veress,
* *Október*, kantato je poemo de Pál Bodor,
* *Görög Ilona*, popolbaladellaboraĵo,
* Popolkantsuitoj, popolaj dancsuitoj, ĥorkomponaĵoj,
* Muzikigaĵoj je poemoj de János Arany, Endre Ady, Attila József, Sándor Weöres, Zoltán Hajdu, Imre Horváth, Zoltán Márki, Domokos Szilágyi,
* *A hegy* simfonia poemo, 1979.

## Verkoj 
* *A zenekari muzsika Marosvásárhelyen* (en kolekto *Zenetudományi írások*, 1977).

## Bibliografio 
* Terényi Ede: Irodalmi beállítottságú zeneszerző vagyok. Interjú Cs. B.-ral. Utunk 1970/38.
* Simon Dezső: Párbeszéd az alkotóval. Utunk 1973/4.
* Erdélyi Lajos: Felmutatni az erdélyi zenei múltat. Beszélgetés Cs. B.-ral. A Hét 1979/42.
* Vendégünk Csíky Boldizsár. Intervjuo de Klára Hamburger. Élet és Irodalom, Bp. 1980/2.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

## Eksteraj ligiloj 
* Portretfilmo

Kategorio:Rumanujaj hungaraj komponistoj kaj muzikistoj
Friðarbogin

**Friðarbogin** estas unua kaj sola GLAT-organizo en Ferooj, fondita la 17-an de oktobro 2003.

Komence ĝi nomiĝis Ælabogin (La Ĉielarko), tamen devis ŝanĝi nomon, ĉar kiel Ælabogin registrigis pli frue ia orkestro el Ferooj.

Ekde novembro 2004 Friðarbogin membras Association of Nordic LGBT Student Organizations.

## Eksteraj ligiloj
*Oficiala retpaĝo de Friðarbogin 

Kategorio:GLAT-organizoj
Kategorio:Ferooj
Zoltán Hajdu

**HAJDU Zoltán** estis rumanuja hungara poeto, tradukisto, pentristo naskita en Iernuţeni la 16-an de decembro 1924 kaj mortinta la 12-an de februaro 1982 en Bukareŝto.

## Biografio 
La mezlernejon li finis en Marosvásárhely. Post reveno el la dua mondmilito li agadis en la MNSZ. Li laboris en redakcioj de la gazetoj Falvak Dolgozó Népe, Művelődés, en la redakcio de *Rumana Radio* en Bukareŝto. Li estis organizanto kaj iom de tempo direktoro de la Állami Székely Népi Együttes. Li ankaŭ komponis kaj pentris. Sub pseŭdonimo *Donáth Lujza* (anagramo el sia nomo) li komponis distrajn kantojn.

## Volumoj 
* *Mindhalálig*, poemoj (1951);
* *Kirándulás* (poemoj kun ilustracioj de Lívia R. Tenkei, 1954);
* *Csillag a Maroson* (1955);
* *Egyszerű ének* (poemoj, Mv. 1956);
* *Farkastanya* (porinfanaj poemoj kun desegnaĵoj de Helmut Arz, 1956);
* *Furulyaszó* (poemoj, kun kovrilpaĝo de Pál Nagy, Mv. 1957);
* *Kövek az útszélen* (poemoj, 1964);
* *Égszínkék mágia* (poemoj, 1970);
* *Forró vizet a kopacnak!* (1972, en rumana traduko de Victor Tulbure, 1975);
* *Kérdező* (Bp. 1978).

## Tradukaĵoj 
* V. Poljakov: *Nevetni nem vétek* kun Vincze Ferenc (1956),
* Victor Tulbure:*Minden napra egy mese*, porinfanpoemoj (1978).

## Bibliografio 
* Gáll Margit: "Másképpen". H. Z. gyermekverseiről. Utunk 1954/17.
* Izsák József: H. Z. két verskötete. Utunk 1956/41;
* uő: Szembesítés égszínkék színekkel. Utunk 1970/25.
* Lászlóffy Aladár: Életszeretet. Utunk 1965/25.
* Lőrinczi László: Búcsúszó H. Z.-ről. A Hét 1982/8.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Hajdu, Z
Hajdu, Z
Hajdu, Z
Svodín

**Svodín,** hungare **Szőgyén,** germane **Seldin** estas vilaĝo en Slovakio, en Regiono Nitra, en Distrikto Nové Zámky.
eta|maldekstre|Statuo pri literatura persono
## Bazaj informoj 
* Areo: 54 km²
* Supermara alteco: 202 m
* Loĝantaro: 2630
* Poŝtkodo: 943 54
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Svodín situas sur malebenaĵo, laŭ flankovojoj. Štúrovo troviĝas 25 km-ojn for.

## Historio 
En 896 hungaraj triboj alvenis, kiuj fondis reĝlandon en 1000. Dum la historio formiĝis 2 proksimaj vilaĝoj Hungara- kaj Germana- *Szőgyén* (hungare Magyar kaj Német Szőgyén, slovake *Maďarský-* kaj *Nemecký Seldín*), kiuj unuiĝis en 1914. En 1910 loĝis en Hungara Sz. 1998, en Germana Sz. 1576 da homoj, en ambaŭ plejparte hungaroj. Ĝis 1919 la vilaĝo apartenis al Esztergom (reĝa departemento), al la distrikto de Párkány. Poste la vilaĝo iĝis parto de Ĉeĥoslovakio. Inter 1938-1945 la vilaĝo retiriĝis al Hungario. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj vilaĝoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj senrajtiĝis laŭ Dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis tie 2649 da homoj (2040 hungaroj, 520 slovakoj).

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo omaĝe al Dipatrino de 1799

## Famuloj 
* En Nemecký Seldín naskiĝis hungara agronomo Géza Berek.
* En la iama Magyarszőgyén naskiĝis hungara monaĥo Etel József Méry.

## Ĝemelurboj 
*  Tata, Hungario

Kategorio:Municipoj en distrikto Nové Zámky
Favorikono

[eta|222px|Ekzemplo de favorikono de la projekto Vikipedio: la litero "W" maldekstre de la [adresa linio]]
**Favorikono** aŭ **retpaĝsimbolo** (, mallongigo de *favorite icon*: ikono de favorito aŭ paĝosigno) estas simboleto, kiu signas certan retpaĝon aŭ retpaĝaron kaj tiel, ebligas al la uzanto pli facile distingi malsamajn paĝojn. Ĝi ofte aperas maldekstre de la adresa linio, ĉe la maldekstra flanko de folikapo kaj ĉe la listo de paĝosignoj.

Favorikono estas bildeto en formato 16\times16 kaj 32\times32 pikseloj.

Retumiloj montras **favorikonon**:
* kiam estas difinita en kodo HTML per etikedo "link", ekzemple:
::
::aŭ
::
:kie "plik.ico" signifas relativan aŭ absolutan adreson URL de dosiero de favorikono.
* kiam estas lokalizita en ĉefa katalogo, kie situas retpaĝo, sen neceso definitado adreson de favorikono en kodo de paĝo, ekz.
::`https://eo.wikipedia.org/favicon.ico`

Ambaŭ metodojn oni povas uzi samtempe.

Iaj retumiloj montras ikonon por ĉia vizitata retpaĝo (ekzemple Fajrfokso, Opero), aliaj retumiloj montras ikonon nur tiam, kiam paĝo estis aldonita al la listo de paĝosignoj (ekzemple Interreta Esplorilo).

La favorikono de Vikipedio estas grandlitera W.

Kategorio:Interreto
Kategorio:Retumiloj
Demian

***Demian*** aŭ *La Historio de la Junaĝo de Emil Sinkler* estas romano de Hermann Hesse (1877–1962). Tiu parte aŭtobiografia romano estis publikigita en 1919 sub la pseŭdonimo Emil Sinclair (Sinkler). Kiam la romano estis premiita kiel plej bona unua romano de nova verkisto, Hesse devis agnoski sian aŭtorecon kaj ne akceptis la premion. Dum la unua mondmilito Hesse estis tre kritikema kontraŭ la tiama germana politiko. Tial li sentis sin devigita uzi pseŭdonimon, kaj pro tio li ankaŭ akiris la svisan civitanecon. Kvankam Hesse estas la plej tradukita germana verkisto, kaj liaj verkoj estas kultlibroj inter la germana junularo, ankoraŭ ekzistas malfacile klarigebla malakcepto de liaj verkoj inter germanaj akademianoj, spite de la fakto, ke Hesse ricevis la 
Nobelpremion en 1946.

Post la morto de lia patro en 1916, Hesse subiĝis al psikanalizo ĉe Dr. Josef Bernhard, kiu estis studento de Carl Gustav Jung. Liaj spertoj en la terapio kondukis al la romano Demian. La temo de la romano estas la memevoluigado (aŭtogenado). *"Mi volis nenion alian krom vivi laŭ la impulsoj, kiuj propravole emis eksteriĝi de mi."* Emil estas burĝa knabo, kiu loĝas en prospera familio, sed ekde la komenco li rimarkas, ke ŝajnas esti "du mondoj", la "hela mondo" kaj la "malhela mondo". Li trovas la malhelan mondon, la mondon de la laboristoj, pli alloga. Pro sia fanfaronado pri ŝtelitaj pomoj, li falis sub la kontrolon de Franz Kromer, kaj sentas sin trenita kontraŭvole en la malhelan mondon, ĝis li estis savita de Demian. Demian, kiu estas pli aĝa kaj pli evoluinta, instigas la memevoluon en Emil. 

La Esperanto-versio aperis en 2007 ĉe Mondial tradukita de Detlef Karthaus, kanadano, kies denaska lingvo estas la germana. Li studis la tradukadon en la universitato Laurentian  kaj foje kontribuas al Radio Verda. Li ankaŭ estas fiera membro de Esperanto-Toronto.

## Eksteraj ligiloj 
*Demian, en la katalogo de UEA
*Demian , en la librejo de Mondial
*Citaĵoj el *Demian*
*Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj 

Kategorio:Romanoj de 1919
Kategorio:Verkoj el la esperantigita germanlingva literaturo
Kategorio:Germanlingvaj romanoj
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Tórshavn

**Tórshavn** [TOŬRShaŭn] aŭ [TEŬRShaŭn] (, , IFA: []) estas la plej granda urbo de arkipelago de Ferooj kaj ĝia ĉefurbo kaj sidejo de plej altaj aŭtoritatoj de tiu dana dependa teritorio. 

eta|250ra|maldekstre|Haveno en Tórshavn
La urbo situas en insulo Streymoy. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

La Nomo signifas *Haveno de Toro*, nordĝermana dio de tempesto kaj tondroj.

## Servoj 
* Universitato de Feroaj Insuloj
* Nacia biblioteko de la feroaj insuloj

## Eksteraj ligiloj 
* torshavn.fo – Oficiala retpaĝo de Urbo
* visittorshavn.fo – Retpaĝo de turisma informejo
* faroeislands.dk – Fotoj kaj mallonga priskribo de urbo

Kategorio:Urboj kaj vilaĝoj de Ferooj
István Rónai

**RÓNAI István** estis rumanuja hungara muzikverkisto, pianisto naskita en Kluĵo la 6-a de julio 1940 kaj mortis la 19-a de aŭgusto 2019. Li estis la filo de Antal Rónai kaj frato de Ádám Rónai.

## Biografio
István Rónai finis la muzikan liceon en sia naskiĝurbo (1958) kaj la pianfakon en Muzika Altlernejo Gheorghe Dima (1963). Li estas profesoro en la altlernejo kaj pianakompananto. Li publikis en Utunk, A Hét, Igazság. 

## Verkoj
**Az utolsó negyvennégy a kétszázból* (Egy vázlat vázlata) pri la historio de Kolozsvári Állami Magyar Opera en volumo *Kolozsvár magyar színháza* (1992).

## Bibliografio
*László Ferenc: *Mondatnyi esszécskék*. A Hét 1976/35.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj komponistoj kaj muzikistoj
Antal Rónai

**RÓNAI Antal** estis rumanuja hungara operdirigento en Segedo la 22-an de julio 1906 kaj mortinta en Kluĵo la 9-an de februaro 1996. Li estis la patro de István Rónai kaj Ádám Rónai.

## Biografio
Antal Rónai finis komercan mezlernejon en 1924 en Kluĵo, en 1926 li finis la konservatorion. Ekde 1924 li estis la ĥorestro  kaj dirigento de *Rumana Operejo* de Kluĵo. En 1944 laborservis en Nagybánya. Ekde la aŭtuno de 1944 en Rumana Operajo, inter 1949-1970 li estis dirigento de la Kolozsvári Állami Magyar Opera, inter 1952 kaj 1956 li estis ankaŭ ĝia direktoro. Li instruis ankaŭ en la Muzika Altlernejo Gheorghe Dima.

## Verkoj
**Rónai Antal meséli*. Utunk 1984-89, 
**Függöny nélkül* en manuskripto.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj komponistoj kaj muzikistoj
Vitiligo

eta|Vitiligo ĉe la mano
**Vitiligo** (*Leukopathia aquisita*) signifas, ke la haŭto perdas pigmenton kaj tial estiĝas helaj makuloj. Ĉe kelkaj pacientoj senkoloriĝas nur unu regiono de la korpo, ĉe aliaj samtempe pliaj regionoj kaj la procedo povas daŭri dum jaroj. La kaŭzo de la malsano ne estas konata, vitiligo ne doloras kaj ne estas kontaĝa. Se la vizaĝo estas afekciita, vitiligo povas premi la psikon. Sendepende de la raso aŭ la sekso ĉirkaŭ 1 ĝis 2 procentoj de la loĝantaro malsaniĝas.

Ne ekzistas terapio, kiu helpas ĉiujn pacientojn, sed ekzistas eblecoj manipuli la haŭtkoloron per ŝminko.
Alia metodo estas provi repigmenti la haŭton per medikamento kaj ultraviola radiado. Ekzistas ankaŭ terapiprovoj per nutrado kaj banado en speciala salakvo.

## Vidu ankaŭ 
* Albinismo
* Aaron Bunsen Lerner, kuracista esploranto pri vitiligo (1920-2007)

Kategorio:Genetikaj malsanoj
Mangajaoj

La **mangajaoj** estas etno en suda Sudano. La mangajaa lingvo (*Mangayat*) apartenas al la Niĝer-kongaj lingvoj. La mangajaoj supozeble estas malpli ol 1.000 homoj.

Mangajaoj
Mesakenoj

La **mesakenoj** estas minoritata etno en la Nuba-montetaro en Sudano. La mesakenoj supozeble estas pli ol 50.000 homoj. La mesakena lingvo (nomata *Ngile*) apartenas al la niĝer-kongaj lingvoj.

Mesakenoj
Mesakenoj
József Szigeti

**SZIGETI József** (sigeti) estis rumanuja hungara literaturhistoriisto, kritikisto naskiĝinta en Máriagyűd (departemento Baranya) la 22-an de majo 1912 kaj mortinta en Kluĵo la 21-an de junio 1986.

## Biografio 
Szigeti studis en la Universitato Koloĵvaro kaj pli poste li estis profesoro tie. Li estis la estro de la hungara literaturhistoria katedro. Lia esplorkampo estis la malnova hungara literaturo, precipe la literaturo de Transilvanujo.

## Verkoj 
* *A régi magyar irodalom története*, I–III. [egyetemi jegyzet], Kvár, 1956;
* Apáczi Csere János: *Válogatott munkái*, összeáll., bev., jegyz., Bk., 1965;
* Balassi Bálint: *Összes versei és Szép magyar komédiája*, előszó, jegyz., Bk., 1965;
* *A Balassi-comoedia és szerzője*, 1967;
* *A mű és kora*, tan., Bk., 1970;
* *A régi magyar irodalom története*, Bk., 1971;
* Jancsó Elemér: *Irodalomtörténet és időszerűség*, bev., Bk., 1972;
* Apáczai Csere János: *Magyar logikácska és egyéb írások*, előszó, vál., jegyz., Bk., 1975;
* Apáczai Csere János: *Magyar encyclopedia*, s. a. r., bev., jegyz., Bk., 1977;
* Balassi Bálint: *Az jó hírért, névért*, összes v., előszó, függelék, Kvár, 1979.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Szigeti, J