open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baptismo

[eta|Preĝejo de Baptismo en [Burlington, Vermonto, Usono]]
**Baptismo** estas la plej granda nekatolika kristana grupo en Usono, kaj havas milionojn da adeptoj alilande tra la mondo. Plej multaj baptistoj konsideras sin protestantoj, sed iuj malakceptas tiun nomon, argumentante ke la prauloj de baptismo ekzistis longe antaŭ ol la epoko de Kalvino kaj Lutero.

Historie, la usonaj baptismaj grupoj devenis plejparte de la anglaj baptistoj de la unua duono de la 17a jarcento, kiuj ŝajne estiĝis kiam kelkaj grupoj de anglaj puritanoj, ekzilite al Holando, ekkonis la instruojn de la menonanoj pri la bapto kaj la naturo de la eklezio (t.e., ke la eklezio konsistu el konfesintaj baptitaj kredantoj, kaj ke sekve oni ne baptu infanetojn). De la menonanoj la baptistoj akiris ankaŭ sian principon pri disigo de la ŝtato disde la eklezio, kiun ili unuafoje realigis en politika komunumo kiam la baptisma pastoro Roger Williams fondis la kolonion Providence (nun la usona ŝtato Rhode Island) en 1636.

Tri usonaj prezidentoj (Harry S. Truman, Jimmy Carter kaj William J. Clinton) estis baptismanoj, kaj la konata estro de la movado por civilaj rajtoj de afrikdevenaj usonanoj, d-ro Martin Luther King, estis baptisma pastoro.

## Fakoj 
Primitiva baptismo estas movado inter baptismaj kristanoj, ĉefe en Usono. Ili apartiĝis de aliaj baptismaj grupoj en la fruaj jaroj de la 19-a jarcento, ĉefe pro malakordo kun la ĝenerala baptisma inklino al misiaj societoj, kontraŭalkohola agitado, ktp. Ĝenerale ili estas pli kalvinismaj ol la cetera baptismanaro, uzas alkoholan vinon en la eŭĥaristio, kantas en la kirkoj sen instrumenta akompano, ktp.

## Institucioj 
* *American Baptist Seminary of the West*
* Sudusona Baptisma Konvencio

## Vidu ankaŭ 
* Fundamentismo
* Anabaptismo

## Eksteraj ligiloj 
* oficialaj paĝoj kaj statistikoj de la Baptisma Monda Asocio  (en angla lingvo)
* paĝoj pri la "Suda Baptisma Konvencio" (en angla lingvo)
* informoj de la Amerika Baptisma Historia Socio  (en angla lingvo)
* http://vladimir-okc.narod.ru/UU-html/truu28.htm Unuetaĝa Usono ĉirkaŭ 28 "Juna baptisto"

Dosiero:Ein Herr Ein Glaube Eine Taufe.jpg|pingla broĉo de germanaj baptistoj el la jaro 1934

Kategorio:Kristanaj organizaĵoj laŭ konfesioj
Kategorio:Protestantismo
Columbus (Ohio)

alternative=Panorama of downtown Columbus, OH from the Main Street Bridge.|eta|maldekstre|420px|Panorama vido de la urbocentro de Columbus el la ponto de centra (Main) strato
**Columbus** [kolumbus] estas la ĉefurbo de la usona ŝtato (subŝtato) Ohio kaj de la ŝtata Kantono Franklin. 

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La municipo havas komunan limon kun .

Laŭ popolnombrado en 2000 ĝi havis  loĝantojn, tiel ĝi estas la plej granda urbo de la subŝtato. En la urbaro de Columbus tiam loĝis  homoj. 

Ĝi estas nomata laŭ Kristoforo Kolumbo.
eta|maldekstra|350px|

## Geografio 
Columbus situas en la centro de Ohio ĉe kunfluejo de 2 riveroj, 325 km sude de Detrojto.

## Historio 
eta|maldekstre|Parlamentejo de Columbus.
Post alveno de eŭropanoj la areo apartenis al Franca Imperio, kie oni okupiĝis pri peltoj. Ofte okazis militoj inter indianoj, angloj, francoj, fine en 1763 la britoj akiris la regionon. Baldaŭe ĝi estis parto de la sendependiĝanta Usono. En 1797 la unuaj domoj (ne kabanoj) estis konstruitaj en tiu loko havanta la loknomon "Franklinton", kiun la inundo forviŝis en la sekva jaro. Columbus fondiĝis en 1812 en la proksimeco en neloĝata arbaro. Post 4 jaroj ĝi jam iĝis ĉefurbo de Ohio. En 1831 la nacia ĉefvojo atingis Columbuson, dume precipe irlandanoj kaj germanoj alvenis. En 1837 la najbara Franklinton aliĝis al la urbo. En 1850 alvenis la unua trajno. Antaŭ la fino de la 19-a jarcento Columbus iĝis konata kiel la "Infanĉaro-ĉefurbo de la Mondo", krome diversaj ŝtalofabrikoj ekfunkciis. En 1913 katastrofa inundo detruis la najbarecon de Franklinton. De la fruaj 1990-aj jaroj Columbus kreskis por iĝi la plej granda grandurbo de Ohio. La urbego estas hejmo de la plej granda universitato de Usono.

## Klimato 
En Columbus la averaĝa jara temperaturo varias inter 5 - . La varmo kulminas en julio averaĝe kun , la malvarmo kulminas en januaro averaĝe kun . Jare oni kolektis precipitaĵojn preskaŭ 1000 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, en vintro ankaŭ neĝas.

## Trafiko 
Columbus havas internacian flughavenon kaj bonajn kontaktoj ĉefvoje kaj fervoje.

## Vidindaĵoj 
* Kolumbusaj Bestoĝardeno kaj Akvario

## Servoj 
* Ŝtata Universitato de Ohio

## Ĝemelurboj 
*  Ahmadabado, Barato
*  Dresden, Germanio
*  Ĝenovo, Italio
*  Hefei, Ĉinio
*  Herzlija, Izraelo
*  Odense, Danio
*  Sevilla, Hispanio
*  Tajnan, Tajvano

## Esperanto 
eta|Nubskrapuloj en urbomezo de Columbus
Ekzistas (en 2007) *Esperanto Association of Central Ohio* (Esperanto-Asocio de centra Ohio), kies adreso estas en Columbus. EACO

## Famuloj 
* En ĉi-tiu urbo naskiĝis:
** en 1856 inventisto Granville T. Woods
** hungara-usona matematikisto Ákos Seress.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Urboj de Ohio
Kategorio:Ĉefurboj de Usono
Kategorio:Metropoloj
Kategorio:Setlejoj nomitaj laŭ personoj
Oklahomurbo (Oklahomo)

**Oklahomurbo,** origine angle **Oklahoma City** estas metropolo, la ĉefurbo de Oklahomo, ŝtato de Usono. Ĝi ankaŭ estas la ĉefurbo de Kantono Oklahoma.

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 
## Bazaj informoj 
* Areo: 1609&nbsp;km²
* Loĝantaro: 643.648 (en 2017)
* Supermara alteco: 396 m
* Horzono: UTC-6h (en somero UTC-5h) 
* Poŝtkodoj:  
* Telefonkodo: 405
eta|maldekstre|Nubskrapulo en Oklahomaurbo 
## Geografio 
Oklahomurbo situas en montetaro en la meza landparto de Usono, en meza parto de la subŝtato.

Inter la urboj kaj vilaĝoj en la urba aglomeraĵo de Oklahoma City troviĝas Calumet.

## Historio 
Oklahomurbo estis fondita en 1889. La urbo kreskis rapide; la enloĝantaro duobliĝis inter 1890 kaj 1900. Post ektrovo de nafto la urbo iĝis centro de petrolproduktado. Naftoputo funkciis longe eĉ apud la parlamento. En 1993 grandaj konstruadoj kaj renovigoj komenciĝis en la urbo. En 1995 la urbego situis en fokuso de la mondo pro bombatako, 168 homoj mortis.

## Ekonomio 
Oklahomurbo havas unu el la plej grandaj brutomerkatoj en la mondo. Petrolo, tergaso, petrolaj produktoj kaj parencaj industrioj estas la plej granda sektoro de la loka ekonomio.

## Klimato 
En Oklahomurbo la temperaturo averaĝe varias inter 10-22 °C. La varmo kulminas en aŭgusto rekorde 45 °C, la malvarmo kulminas en februaro rekorde -27 °C. Jare pluvas po 928 mm, en ĉiuj monatoj pluvas. La pluvo kulminas en junio kaj malkulminas en januaro. Dum la historio grandaj ŝtormoj ofte trafis la metropolon, ekzemple en 2013.

## Vidindaĵoj 
eta|dekstre|Urbodomo en Oklahomaurbo
* botanika ĝardeno
## Servoj 
* Oklahom-Urba Universitato

## Famuloj
* Oklahoma City Thunder
* Ralph Ellison

## Ĝemelurboj 
* Hajkoŭo, Ĉinio
* Puebla, Meksiko
* Rio de Janeiro, Brazilo
* Tajnan, Tajvano
* Tajpeo, Tajvano
* Uljanovsk, Rusio
* Jehud, Izraelo

## Referencoj 
* Képes Világatlasz ISBN 963 8475 38 2
* Al tiu ĉi artikolo aldoniĝis tradukaĵo helpe de WikiTrans, estis prenitaj nur tiuj frazpartoj, kiuj estis sencohavaj el anglalingva Vikipedio

Kategorio:Urboj de Oklahomo
Kategorio:Metropoloj
Kategorio:Ĉefurboj de Usono
Berchtesgaden

**Berchtesgaden** estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Berchtesgadener Land kaj en la distriktaro Supra Bavario de la federacia lando Bavario. Fine de  la komunumo havis  loĝantojn.

La komunumo situas en la plej sud-orienta angulo de Bavario kaj de Germanio rande de la orientaj Alpoj. Sude situas Aŭstrio kaj la aŭstra urbo Salzburg.

## Historio 
Berchtesgaden oni unuafoje dokumente menciis en 1102. Ĝis la sekularigo en 1803 ĝi estis aŭtonoma *"Fürstprobstei"* kaj tiel sendependa de Bavario kaj Aŭstrio. La longan sendependecon kaŭzis la ĉirkaŭaj Alpoj, kiuj ebligis facilan akiron nur denorde, kaj riĉaĵo akirita per salminejo.

La salriĉo tamen interesis la najbarojn Bavario kaj Salzburg. Inter 1803 kaj 1810 la regantoj plurfoje ŝanĝigis. Eĉ Francio regis Berchtesgaden dum unu jaro. De 1810 Berchtesgaden estis parto de Bavario.

La bavariaj reĝoj ofte vizitis Berchtesgaden kaj tio helpis al la vilaĝo, evoluigi la turismon. Ankaŭ verkistoj (ekzemple Ludwig Ganghofer) kaj pentristoj venis. Turismo evoluis je la tria plej grava branĉo de ekonomio.

Kiam la nazioj ekregis en Germanio, la vilaĝo iĝis fama pro la rezidejo "Aglonesto" (*Obersalzberg* aŭ *Kehlstein*), kie ofte loĝis Adolf Hitler. Tiun rezidejon li konstruigis sur grundposedaĵo de 57 historiaj bienoj, kaj igis forpeli la posedantojn, kiuj ne volis vendi la grundon.

Unu jaron antaŭ la okupo de Aŭstrio li diris al franca diplomato (*André François-Poncet*) je la demando "Ĉu vi havas "rigardon" (t.e. akir-celon) al Aŭstrio?": "Mi ne havas alian "rigardon" al Aŭstrio ol al tiu ĉi panoramo, kiun mi spektas el ĉi tiu domo!". Kiel baldaŭ poste montriĝis, tio estis mensogo.

## Geografio kaj turismo
En sudo de Berchtesgaden estas nacia parko, kie estas la lago Königssee kaj la monto Watzmann.

La vilaĝo Bischofswiesen estas en okcidento kaj en sudo Ramsau bei Berchtesgaden kaj Schönau am Königssee.

Hirschbichl (ankaŭ Mooswacht aŭ Hirschbühel) estas monta transpasejo en Aŭstrio sur alteco de 1183 metroj ĉe Berchtesgaden-aj Alpoj situante nur kelkaj dekoj da metroj sudoriente de la landlimo inter Salcburgio kaj Bavario. Ĉelime staras eksa doganejo kiu nun estas gastejo Alpengasthof kun kapelo konstruita en 1849.
Berchtesgaden vivas per turismo en la somero kaj vintro. Turistaj atrakcioj estas la "reĝolago" (*Königssee*), la salminejo kaj la "aglonesto" (*Kehlsteinhaus*).

## Konataj lokuloj 
* Johannes Lochner (n. 1990), bobisto

## Vidu ankaŭ 
* Berchtesgadenaj kondiĉoj
* Rudolf Kriß, etnologo kaj urbestro

Kategorio:Distrikto Berchtesgadener Land
Kategorio:Urboj de Bavario
Ian Stevenson

**Ian STEVENSON** (naskiĝis la  en Montrealo, Kanado) estas parapsikologiisto, kiu esploras reenkarniĝon. Li faris esplorojn ĉefe pri asertoj de infanoj pri antaŭaj vivoj.

## Eksteraj ligiloj
* http://www.healthsystem.virginia.edu/internet/personalitystudies  
* http://www.skepticreport.com/print/stevenson-belief-p.htm  
*Forumo pri la temo (angle) 

Kategorio:Parapsikologoj
Kategorio:Kanadaj psikiatroj
Kategorio:Montrealanoj
Russ Williams

**Russ WILLIAMS** (naskiĝis la 4-an de februaro 1962) estas usona esperantisto kiu esperantistiĝis en 2003, kaj aktivis en la loka grupo  en Aŭstino, Teksaso kaj organizis la lokan kongresan komitaton por la Landa Kongreso de ELNA en 2005. Ekde decembro de 2005 li loĝas en Vroclavo, Pollando.

* Lia vikipediista nomo estas Goulo.
* Li verkis noticojn kaj artikolojn por gxangalo.com .
* Li kungajnis en LIRO-2004 pro traduko de "The Devil in the Belfry" de Edgar Allan Poe.
* Li subtekstigis la usonajn filmojn "La horoj" kaj "Estas mirinda vivo".
* Li fojfoje verkas Esperantajn komiksojn ĉe Ko Fight Club.
* Jen lia paĝo de utilaj Esperantaj ligiloj.

WILLIAMS, Russ
WILLIAMS, Russ
Misuro

**Misuro** nomiĝas
*rivero en Norda Ameriko
*subŝtato de Usono, pli ofte nomata *Misurio*.
*Misuro (rivero)

## Vidu ankaŭ 
* Universitato de Misurio
Salem (Oregono)

'''''' [prononcita SEJ-lem] estas la ĉefurbo de la ŝtato de Oregono, kaj ankaŭ la ĉefurbo de la kantono Marion. 

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kompare, laŭ la popolnombrado de 2000 ĝi havis 136.924 loĝantojn. 

Ĝi lokiĝas meze en la Valo Willamette, prospera agrikultura areo. La nomo "Salem" devenas de la hebrea vorto "ŝalom" ("paco"). Ĝi lokiĝas ĉe koordinatoj .

Dosiero:ORCap3.JPG|
Dosiero:Oregon State Capitol.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo 
* http://www.travelsalem.com 
* http://www.salemchamber.org 
* http://www.el.com/to/salem 


Kategorio:Urboj de Oregono
Kategorio:Ĉefurboj de Usono
Duke Ellington

eta
**"Duke" Edward Kennedy ELLINGTON** ( en Vaŝintono –  en Nov-jorko) estis orkestrestro kaj pianisto.

## Kariero 
Li kreis ĵazorkestron en 1924, kiun li direktis ĝis sia morto. Plurajn epokojn oni distingas en lia verko.

1°) 1924-1939. La stilo "jungle", la sono estas raŭka kaj voka per uzo de sordinoj "wa wa". *Black And Tan Fantasy (1927), It Don‚t Mean A Thing (1932), Solitude (1934), Prelude To A Kiss (1938).*

2°) 1939-1945. Kun Strayhorn Billy, kiu helpis Ellington-n ĝis sia morto en 1967. La orkestro adaptiĝis je la stilo "svingo". *Koko, Concerto For Cootie (1940), Take The A Train (1941), Perdido (1942), Black, Brown And Beige (1944).*

3°) 1946-1955. Ellington kreis impresionistajn verkojn kaj konĉertajn sekvojn sen forgesi siajn malnovajn temojn, kiujn li revizitis. *Trumpet No End (1946), Transbleucency (1947), Perfume suite (1945), The Tattoued Bride (1950), Controversial Suite (1951).*

4°) 1955-1974. "The Duke" denove kaj senĉese revizitis sian verkon, kaj oni ofte aŭdas lin je piano. *Diminued And Crescendo In Blues (1956), A Drum Is A Woman (1956), New Orleans Suite (1972).*

Duke Ellington estas unu el la plej gravaj kreintoj de la ĵazo. Li skribis belajn temojn kiujn subtile harmoniigis kun delikataj alojoj de sonoj, sen forgesi la svingon.

## Vidu ankaŭ 
* 3156 Ellington

Kategorio:Usonaj ĵazmuzikistoj
Kategorio:Usonaj pianistoj
Kategorio:Orkestrestroj
Samuel de Champlain

**Samuel DE CHAMPLAIN** (ĉ 1567 – ) estis franca geografo, kartografo, esploristo kaj fondinto de Kebekurbo, gajnante por si mem la kromnomon "Patro de Nova Francio". Li ankaŭ estis gravega por malfermi Nordamerikon al franca felokomerco.

Samuel de Champlain fondis Kebekurbon en 1608. Li tie pasis la vintron 1608-1609. La skorbuto mortigis multajn homojn.

En 1609, kun multaj indianoj (Montagnais, Algonkinoj), Li eliris al lago Champlain. Li batalis kontraŭ Irokoj. Li venkis sed la irokoj fariĝis malamikoj de francoj.

En 1615, li esploris Grandajn Lagojn de Nordameriko.

Dosiero:Samuel de champlain.jpg|
Dosiero:Samuel de Champlain Carte geographique de la Nouvelle France.jpg|
Dosiero:Samuel-de-champlain-s.jpg|
Dosiero:Denkmal Samuel de Champlain.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.biographi.ca/EN/ShowBio.asp?BioId=34237 
* 
* 

Kategorio:Francaj esploristoj
Kategorio:Esploristoj de Kanado
Kategorio:Akadianoj
Kategorio:Francaj kartografoj
Kazimierz Badowski

La polo **Kazimierz Badowski** (naskiĝis en 1907 - mortis en 1990) estis fondinto de la pola komunista partio en 1918. Trockiisto kaj ankaŭ esperantisto, li kontribuis grave por la propagando de Esperantismo en la trockiistaro.

Li eskapis el koncentrejo naziisma kaj poste stalinisma. En la jardeko de 1950 la stalinistoj enprizonigis lin, kaj denove de 1964 al 1966, lige al la proceso de Jacek Kuron kaj Karol Modzelewski; dum sia proceso de 1964 Kazimierz Badowski klarigis, kiel la stalinistoj detruis la internaciumajn movadojn, trockiistan kaj esperantistan. 

## Vidu ankaŭ 
* Sennaciismo

Kategorio:Polaj komunistoj
Kategorio:Laborista Esperanto-movado
Kategorio:Polaj esperantistoj
Arabaj ciferoj

eta|Eŭropaj ciferoj en la formo minuskla
eta|Eŭropaj ciferoj en la formo majuskla

La **eŭropaj ciferoj**, aŭ arkaike **arabaj ciferoj**, estas la formo de ciferoj dum la mezepoko prenita en Eŭropo de la ciferoj uzataj de la Araboj (devenantaj el la hindaj ciferoj), kaj post la Eŭropaj koloniismo kaj imperiismo disvastiginta al la tuta mondo, iĝante natura kromsignaro de multaj skriboj, ankaŭ de la Esperanta.

La eŭropa ciferaro konsistas el dek ciferoj uzataj en pozicia dekuma sistemo. La ciferoj estas
    0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

En la deksesuma sistemo aldoniĝas la literoj A B C D E F kiuj utilas kiel ciferoj por montri la postajn valorojn.

Oni skribas eŭropajn ciferojn demaldekstre-dekstren. Oni skribas arabajn ciferojn ankaŭ demaldekstre-dekstren samkiel hindajn ciferojn, sed oni skribas la arabajn literojn dedekstre-maldekstren.

Origine ĉi tiuj ciferoj venas el Hindio, kie ili formiĝis inter la 3-a jarcento antaŭ Kristo kaj la 5-a jarcento post Kristo. Ili venis al Eŭropo per la Araboj. (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9)
:Iliaj modernaj formoj en la plej uzata hindia skribo : ॰ १ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९
:Iliaj modernaj formoj en la plej uzata araba skribo : **٩ ٨ ٧ ٦ ٥ ٤ ٣ ٢ ١ ٠ **
:Modernaj formoj de la eŭropaj ciferoj pro komparo : 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9

## Arabaj ciferoj 
dekstra|eta|Moderna araba telefona klavaro kun du formoj de arabaj ciferoj: okcidentarab/eŭropaj ciferoj maldekstre kaj orientarabaj ciferoj dekstre.
dekstra|350px|eta|Arabaj ciferoj.
eta|upright|Arabaj kaj eŭropaj ciferoj en trafiksignalo en Abu Dabi.
**Arabaj ciferoj** estas, proprasence, la formo de la ciferoj uzataj en la araba lingvo:
:٩ ٨ ٧ ٦ ٥ ٤ ٣ ٢ ١ ٠
En Irano la ciferoj 4, 5 kaj 6 malsimilas kaj la jenaj estas uzataj :
:۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹

Tamen laŭ arkaika kaj evitinda tradicio, speciale malkonvena en *Lingvo Internacia*, iam oni per *arabaj* — aŭ, en esperanto eblus diri, *arabidaj* — ciferoj celas ĉiajn ciferojn uzatajn en pozicia dekuma nombrosistemo, senkonsidere de ilia aspekto; do ankaŭ la eŭropajn ciferojn.

Tiu uzo estas misgvida, ĉar tiu cifersistemo originis ne inter araboj sed inter hindoj (kaj la araboj do en tiu ĝenerala senco uzas la terminon *hindaj ciferoj*); la araboj dum la disvastiĝo de islamo kontaktis Hindion, trovis tie la sistemon kaj peris ĝin al Eŭropo. En suda kaj sudorienta Azio estas uzataj ĝis hodiaŭ aliaj formoj de tiuj ciferoj—vidu ekzemple Devanāgarī.

La unua mencio en Okcidento aperis en la *Codex Vigilanus* de hispana monaĥejo de la 9a al la 10a jarcentoj.

La rekomendinda termino en Esperanto estas *eŭropaj ciferoj* — laŭ la modelo de Komputada Leksikono, ReVo, NPIV. La termino *eŭropaj ciferoj* ankaŭ konformas al la nomo de tiuj ciferoj en la internaciaj normoj (ekz-e en Unikodo).

## Vidu ankaŭ 
* Cifereca sistemo
* Romiaj ciferoj
* Grekaj numeraloj
* Cirilaj numeraloj
* Hind–araba nombrosistemo

## Referencoj 
Kategorio:Numeralo
Substantivo

**Substantivo** estas parolparto tre komuna en lingvo. En Esperanto, ili finiĝas per “‑o”, “‑on”, “‑oj”, aŭ “‑ojn” (do nomataj **O-vorto** ).  Pro tio, ili nomiĝas ankaŭ “o‑vortoj”, sed tiu termino validas nur por substantivoj en Esperanto.

La substantivoj ne fleksias laŭ nombro kaj kazo en ĉiuj lingvoj; en kelkaj ili fleksias ankaŭ aŭ anstataŭe laŭ aliaj kategorioj, ekzemple difiniteco, kaj en aliaj lingvoj ili tute ne fleksias, kiel en la japana.

Certaj konsideras pronomojn kiel subaron de substantivoj.

## Klasifiko de substantivoj
En iuj lingvoj, seksoj estas atribuitaj al substantivoj, kiel viraj, inaj kaj neŭtraj. Alie, substantivojn oni povas dividi plurmaniere:

### Propraj nomoj kaj komunaj substantivoj
;Propraj nomoj
:Nomoj de specifaj, unuopaj uloj, lokoj, aĵoj, ideoj, ktp.; *Johano*, *Britio*, *Volapuko*, ktp.
;Komunaj substantivoj
:Nomoj de kategorioj de uloj, lokoj, aĵoj, ideoj, ktp.; *virino*, *valo*, *varo*, *virto*, ktp.

### Nombreblaj kaj nenombreblaj substantivoj 
;Nombreblaj 
:Tiuj, kiuj povas akcepti la finaĵon -j kaj adjektivojn kiel "pluralo" (multe-nombro): ekz. "homoj", "hundoj", "ideoj"
;Nenombreblaj
:Tiuj, kiuj ordinare ne akceptas la finaĵon -j; por multeco oni uzas ekz. "iom da" aŭ "multe da":  ekz. "akvo", "rizo"
;Listo 
:Jen estas malgranda listo por kompari la nombrojn de substantivoj de kelkaj lingvoj.

### Kolektivaj substantivoj 
Esperanto ofte uzas la kolektivan sufikson -ar por produkti grandan nombron da derivitaj vortoj. 

### Konkretaj kaj abstraktaj substantivoj 
;Konkretaj substancoj
:Tiuj, kiuj estas fizike realaj kaj pri kiuj oni povas konscii per almenaŭ unu senso.
;Abstraktaj substantivoj
:Tiuj, kiuj estas abstraktaj ideoj. Plejofte kreitaj per la sufikso -ec: *boneco*.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Genro
* Gramatika nombro
* Gramatika kazo
* Difiniteco

Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Vortoj
Emil Cioran

**Emile CIORAN** [emil ĉoran] (, Răşinari – , Parizo) estis rumanidevena filozofo kaj eseisto. Post rumanlingvaj debutoj li verkis sian pluan verkaron franclingve. Li estas rimarkiginta sin per sia ege nihilisma, pesimisma, antinaskisma kaj malhela inspiro, kaj samtempe sia elstara stila talento kaj klarvida kaj subtila menso. Li verkis esence librojn de aforismoj.

Listo de libroj:
origine rumanlingvaj verkoj:
* *Pe culmile disperării* (1934) (Sur la supraĵoj de malespero)
* *Cartea amăgirilor* (1936) (La libro de la ŝajntrompaĵoj)
* *Schimbarea la față a României* (1936) (La transfiguriĝo de Rumanio)
* *Lacrimi și sfinți* (1937) (Larmoj kaj sanktuloj)
* *Amurgul gîndurilor* (1940) (La krepusko de la pensoj)

franclingvaj verkoj:
* *Précis de décomposition* (1949) (Traktato pri putriĝado)
* ''Syllogismes de l'amertume* (1952) (Silogismoj de amareco)
* *La Tentation d'exister* (1956) (La tento pri ekzisto)
* *Histoire et Utopie* (1960) (Historio kaj utopio)
* *La Chute dans le temps* (1964) (Elfalo en la tempon)
* *Le Mauvais Démiurge* (1969) (La malbona demiurgo)
* *De l'inconvénient d'être né* (1973) (Pri la malavantaĝoj naskiti)
* *Écartèlement* (1979) (Kvarumado)
* *Exercices d'admiration* (1986) (Admirekzercoj)
* *Aveux et Anathèmes* (1987) (Konfesoj kaj anatemoj)
* *Entretiens* (1990) (Interparoloj)
* *L'Ami lointain : Paris Bucarest* (1991) (La malproksima amiko: Parizo Bukareŝto)
* Bréviaire des vaincus (Breviero de la venkitoj) (1993) 

kelkaj citaĵoj (en ĉi tiuj ne troviĝas la nihilismaj!):
* *Malplena tempo de meditado estas verparole la ununura tempo plena. Ni devus neniam honti pro akumulado de senuzaj momentoj. Senuzaj ŝajne, plenigitaj fakte. Mediti estas plejsupera liberokupo, kies sekreta scipovo perdiĝis.
* *Se oni volas koni landon, devas oni legadi ties duarangajn beletristojn, kiuj kiel ununuraj spegulas ties veran naturon. La aliaj denuncas, aŭ transnobligas la senvalorecon de siaj samlandanoj: ili ne volas nek povas stari samterene kun tiuj. Ili estas malfidindaj atestantoj.
* *Unusola afero gravas: lerni la scipovon esti malgajninto.
* *Progreso-ideo estas la maljusteco, per kiu ĉiu generacio atencas la antaŭpasintajn.
* *Feliĉa la tempo, kiam oni disponis pri lokoj kien fuĝi, kiam ili estis alireblaj akceptemaj! Ni estas je ĉio senigitaj, eĉ je dezerto.
* ''Iri en arbaro inter du heĝoj de filikoj aŭtune pompiĝintaj, tio konsistigas triumfon. Kiom kompare valoras laŭdoj kaj aplaŭdoj?

## Eksteraj ligiloj 
* Planet Cioran  - Cioran.eu

Kategorio:Rumanaj verkistoj
Kategorio:Rumanlingvaj verkistoj
Kategorio:Franclingvaj verkistoj
Kategorio:Francaj filozofoj
Kategorio:Kontraŭnaskistoj
Kategorio:Entombigitoj en la tombejo de Montparnasse
Kategorio:Aforismistoj
Portlando (Oregono)

[eta|200px|Situo de **Portlando** en [Oregono.]]

**Portlando** () estas la plej granda urbo en la usona subŝtato Oregono kaj ĉefurbo de la Kantono Multnomah. Portland ekzistas sur ambaŭ flankoj de la rivero Willamette, sude de la loko kie ĝi konektas kun la rivero Columbia. Portland estas la 2a plej granda urbo en la Pacifiko-Nordokcidenta regiono de Usono; nur Seatlo estas pli granda en la regiono.

Je julio 2005, la loĝantaron oni taksis je ,  pli ol la kvanto  je la kalkulado de aprilo 2000. La loĝantaro de ĝia aglomeraĵo estas proksimume 2 milionoj (la 24-a plej granda en Usono).

La kromnomo de Portland estas "La Urbo de Rozoj" (angle: The City of Roses) aŭ "La Roz-urbo" ("The Rose City"). La klimato estas ideala por kreski rozojn, kaj la urbo havas multajn roz-ĝardenojn, inkluzivante ĝian plej faman, la Internacian Roz-Testan Ĝardenon (International Rose Test Garden) en la Parko Washington.

## Historio 
William Overton kaj Asa Lovejoy, migrantoj de la usona orienta marbordo, fondis la urbon je 1843. Overton vendis unu duonon de sia 640-akra (2.6 kvadrat-kilometra) sito de Lovejoy por 25 centojn, kaj poste vendis sian parton al Francis Pettygrove. Ambaŭ Pettygrove kaj Lovejoy volis nomigi la urbon laŭ siajn proprajn hejmurbojn: Pettygrove por Portland, Majno; Lovejoy por Boston, Masaĉuseco. Ili konsentis decidi la aferon per ĵeti moneron. Pettygrove venkis, kaj la urbo nomiĝis Portland.

## Geografio kaj klimato 
La aglomeraĵo de Portland lokiĝas en la valo Willamette, en la norda parto de Oregono (inkluzivante la kantonoj Multnomah, Washington, kaj Clackamas), kaj la suda parto de Vaŝingtonio (la kantono Clark). La rivero Columbia formas la bordon inter Oregon kaj Vaŝingtonio.

Ĝia klimato estas temperata. Inter  kaj  de pluvo falas en unu jaro. 80% de la ĉiujara pluvo okazas inter novembro kaj aprilo. Dum la somero la klimato estas plej bela kaj seka. Malofte neĝas en Portland.

## Transporto 
Portlando havas multampleksan sistemon de publika transporto. En 2008,  de ĉiuj veturoj en Portlando estis en publika transporto.

TriMet funkciigas la plimulton de la busservo kaj la tramsistemo, MAX (angle: Metropolitan Area Express). La MAX malfermiĝis en 1986 kaj nuntempe havas kvin liniojn, inkluzive de la plej nova, la Oranĝa Linio. TriMet ankaŭ funkciigas la WES Navetantan Fervojon ("WES Commuter Rail") ekde februaro 2009, kiu ligas Beaverton kaj Wilsonville.

La Urbo Portlando posedas la Portlandan Tramon ("Portland Streetcar"), kiu servas du vojojn en la urbocentro.

## Vidindaĵoj 
* Mill Ends Park

## Famuloj 
* Portland Trail Blazers
* En Portlando mortis Zoltán Sztáray.

## Servoj
* Reed College
* Ŝtata Universitato de Portlando

## Esperanto-movado 
La urbo gastigis la Universalan Kongreson en 1972, krom landajn kongresojn de ELNA en 1965 kaj 1984.

Nune, la ĉefa Esperanta organizo en Portlando estas la Esperanto-Societo de Portlando.

La 22-24-a de aŭgusto 2025, okazis la 44-a ĉiujara Nord-Okcidenta Regiona Esperanto-Konferenco en Portlando.

## Referencoj 

Kategorio:Urboj de Oregono
Cathy Schulze

**Catherine Louise SCHULZE** (naskiĝis kiel **Catherine Louise GIGLIOTTI** la 4-an de novembro 1913 en New London, mortis la 14-an de februaro 1999 en Hillsborough) estis usona esperantisto, plej fama kiel instruisto kaj subtenanto de Esperanto-instruado. Ŝi estis honora membro de la Universala Esperanto-Asocio. Ŝi mortis en sia hejmo en Hillsborough pro kancero.

Ŝi eklernis Esperanton en 1939-40 en Cseh-kurso instruita de *Doris Tappan*. Pro ties makartiisma sinteno ŝi foriris de la Esperanto-Asocio de Norda Ameriko kaj en 1952 aliĝis al la nova neŭtrala ELNA. En 1970 ŝi fondis la Esperanto-kursaron ĉe la San-Franciska Ŝtata Universitato. Ŝi ankaŭ fondis kaj dum multaj jaroj instruis la senpagan poŝtan kurson de ELNA, kaj kelkajn jarojn redaktis la *ELNA Newsletter*.

## Donacoj kaj heredaĵo al ESF 
Ŝi ankaŭ grave subtenis la Esperanto-movadon finance, interalie starigante fonduson ĉe ELNA por helpi al nepagipovuloj veni al la kursaro kaj heredigante kun sia edzo William ĉirkaŭ tri milionojn da usonaj dolaroj al la *Esperantic Studies Foundation*. Tio permesas al ESF subvencii Esperanto-projektojn per ĉiujare ĉirkaŭ cent mil dolaroj, per kio estis financitaj interalie la retejoj edukado.net kaj lernu.net.

Pluraj memoraj artikoloj pri ŝi aperis en *Esperanto USA* (aprilo 1999).

## Referencoj 
Kategorio:Usonaj esperantistoj
Kategorio:Nord-Amerika Somera Kursaro
Kategorio:Esperanto-mecenatoj
Halvao

180px|eta|Halvaoj en vendejo
**Halvao** estas delikata konfitaĵo el bakita miksaĵo de amelfaruno, sezama aŭ sunflora oleo kaj sukero aŭ mielo, farita en arabaj landoj, Turkio kaj Grekio.
Ekzistas ankaŭ variaĵoj de halvao kun migdaloj aŭ pistakoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* 518 Halawe

Kategorio:Dolĉaĵoj
Kategorio:Bulgara kuirarto
Kategorio:Greka kuirarto
Kategorio:Turka kuirarto
Kategorio:Balkana kuirarto
Ezofago

**Ezofago** (*œsophagus*) estas pli-malpli longa maldika tubo, kondukanta la nutraĵon de la gorĝo ĝis la stomako.

Ĝia interna surfaco estas kovrita ĉe la malpli evoluintaj bestoj per cilia epitelio, ĉe pli evoluintaj animaloj per plurtavola platĉela epitelio.

La suba parto de ezofago povas pligrandiĝi tiel formante kropon (*ingluvies*).

Kategorio:Digesta sistemo
Kropo

eta|Kropo estas numero (3) sur la skemo
**Kropo** (*ingluvies*) estas la glandoriĉa flanka poŝo de la ezofago, servanta por provizora konservo de la nutraĵo (ringvermoj, krustuloj, insektoj, birdoj) kaj preparado al digestado (abeloj, birdoj).

* Ĝi estas ne okulfrape distingebla ĉe multaj fiŝomanĝantaj birdoj (ardeo, mevo).
* Ĝi estas forte distingebla ĉe la anserenoj, kokoformaj birdoj (*Gallinoformes*), papagoj.

La kropo havas gravan rolon ĉe la ido-prizorgo de la kolombedoj, ĉar la epiteliaj ĉeloj degeneras al kazeosimila, grasa materialo al la t.n. kropolakto, per kiu ili nutras la idojn.

## Vidu ankaŭ 
* kropŝtopado de anseroj
* postkropo

Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Birda anatomio
Runŝtono

**Runŝtono** estas ŝtono kun hakitaj runoj. La formo de la runoj dependas de la fakto ke ili estis ĉefe tranĉitaj en ligno, sed nuntempe ili estas pli bone konataj pro la ŝtonoj -- ja multe pli daŭraj.

Plejofte, runŝtono estis farita memore al mortinto, sed okazis ke vivanto faris ĝin memore al si mem. La runŝtonoj de Skandinavio plej ofte estas faritaj de kristanoj, kaj ofte enhavas krucon aŭ alian kristanan simbolon; sed kelkaj esprimas la malnovan religion de la regiono. Multaj estis farataj dum la dua duno de la 11-a jarcento, ĝuste dum la tempo kiam la nova religio anstataŭis la malnovan.

## Vidu ankaŭ 
* Bildŝtono

Dosiero:Vaksalastenen.jpg|
Dosiero:Järsberg Vr1.jpg|
Dosiero:Faroe stamp 059 runen stone.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20051224183955/http://www.archaeology.su.se/pdf/caugustsson.pdf
* http://home.no.net/ahruner/gotland.htm 
* http://www.arild-hauge.com


Kategorio:Ĝermana mitologio
Kategorio:Arkeologio en Eŭropo
Saksifragacoj

eta|300ra|Illustration Saxifraga granulata0
La **saksifragacoj**.

Tiu familio enhavas herbojn, lianojn kaj arbustojn. Multaj subfamilioj aperas kelkfoje ĉe kelkaj aŭtoroj aparte (filadelfacoj).

La floroj estas ofte kvinpartaj, radiosimetriaj. La folioj, infloreskoj estas diversaj.

[eta|*[Astilbe arendsii*]]
[eta|*[Saxifraga cochlearis*]]
[eta|*[Saxifraga rosacea*]]

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (19 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

* *Angiospermae* - angiospermoj
** *Saxifragales* Bercht. & J.Presl - saksifragaloj
*** *Saxifragaceae* Juss. - saksifragacoj
**** *Astilbe* Buch.-Ham. ex D. Don - astilbo
**** *Astilboides* Engl. - astilboido
**** *Bensoniella* C.V. Morton - bensonielo
**** *Bergenia* Moench - bergenio
**** *Bolandra* A. Gray - bolandro
**** *Boykinia* Nutt. - bojkinio
**** *Cascadia* A.M. Johnson - kaskadio**
**** *Chrysosplenium* L. - krizosplenio
**** *Conimitella* Rydb. - konimitelo
**** *Darmera* Voss - darmero
**** *Elmera* Rydb. - elmero
**** *Hemieva* Raf. - hemievo*
**** *Heterisia* Raf. ex Small - heterizio*
**** *Heuchera* L. - heŭŝero
**** *Hieronymusia* Engl. - hieronimusio
**** *Hirculus* Haw. - hirkulo*
**** *Hydatica* Necker ex S. F. Gray - hidatiko
**** *Jepsonia* Small - jepsonio
**** *Leptarrhena* R. Br. - leptareno
**** *Leptasea* Haw. - leptazeo*
**** *Limnobotrya* Rydb. - limnobotrio
**** *Lithophragma* (Nutt.) Torr. & A. Gray - litofragmo
**** *Lobaria* Haw. - lobario*
**** *Micranthes* Haw. - mikranteso
**** *Mitella* L. - mitelo
**** *Mukdenia* Koidz. - mukdenio
**** *Neoboykinia* H. Hara - neobojkinio*
**** *Oreotrys* Raf. - oreotriso
**** *Oresitrophe* Bunge - orezitrofo
**** *Ozomelis* Raf. - ozomelido
**** *Pectiantia* Raf. - pektiantio
**** *Peltoboykinia* (Engl.) H. Hara - peltobojkinio
**** *Rodgersia* A. Gray - rodgersio
**** *Saniculiphyllum* C.Y. Wu & T.C. Ku - sanikulifilo
**** *Saxifraga* L. - saksifrago
**** *Saxifragella* Engl. - saksifragelo
**** *Saxifragodes* D.M. Moore - saksifragodo
**** *Saxifragopsis* Small - saksifragopso
**** *Spatularia* Haw. - spatulario
**** *Steiranisia* Raf. - stejranizio
**** *Suksdorfia* A. Gray - suksdorfio
**** *Sullivantia* Torr. & A. Gray - sulivantio
**** *Tanakaea* - tanakao
**** *Telesonix* Raf. - telesoniko
**** *Tellima* R. Br. - telimo
**** *Tetilla* - tetilo
**** *Therofon* Raf. - terofono*
**** *Tiarella* L. - tiarelo
**** *Tolmiea* Torr. & A. Gray - tolmieo

:*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
:**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

### Kelkaj genroj kaj specioj 
* saksifrago (*saxifraga*) multpetalaj rokplantoj
** *saxifraga paniculata*: la rozete starantajn foliojn ornamas rande kalko-sekrecioj
** *saxifraga bulbifera*: aksele formiĝas bulberoj. Vivas en sekaj arboj.
* *Bergenia*

## Eksteraj ligiloj 
* http://delta-intkey.com/angio/www/saxifrag.htm  
* http://delta-intkey.com . 

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Saksifragacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Filadelfacoj

La **Filadelfacoj** (*Philadelphaceae*) estas familio de kornaloj, kiujn iu botanikistoj kunigas en la familio de hidrangeacoj.

En ĝi estis la sekvaj genroj:
**Carpenteria*
**Deutzia*
**Fendlera*
**Fendlerella*
**Jamesia*
**Philadelphus* - Filadelfo
**Whipplea*

Kategorio:Kornusaloj
Kapsulo (frukto)

[eta|200px|Kapsulo de [papaveto.]]
**Kapsulo** () estas malfermiĝa seka frukto, kiu enhavas ĝenerale multege da semetoj. Kapsulo evoluas el karpelaro kuniĝanta (ĉiuj la karpeloj estas algluitaj) unu aŭ plurajn kavojn. Kiel ĉiuj sekaj fruktoj ĝi spontane malfermiĝas, kiam ĝi estas seka.

Laŭ la malfermiĝo oni distingas plurajn specojn de kapsuloj:

* kun liniaj malfermiĝoj: tabako, genciano, ktp.
* kun lokaj malfermiĝoj: tulipo, lilio, violo, ktp.
* kun pintaj malfermiĝoj: dianto, papaveto, ktp.
* **silikvo**, dukarpela, duĉambra kapsulo, en kiuj la placentoj estas lokitaj sur meza, disiga vando, kiu restas post la defalo de la du valvoj (ĉefe ĉe la brasikacoj): brasiko, kolzo, ktp.
* **silikveto**, silikvo kiu estas preskaŭ tiel larĝa kiel longa: lunario, ktp.
[eta|piksidio kaj semoj de [Plantago major]]
* **kovrilkapsulo**, aǔ **piksidio**, estas speciala tipo de kapsulo. La kapsulo havas semkamerojn, kiuj estas kovrataj de kovrilo. Tiaj kovrilkapsuloj troviĝas en minimume 17 plantfamilioj, i.a. ĉe Amarantacoj (*Amaranthaceae*), Berberisacoj (*Berberidaceae*), Kukurbacoj (*Cucurbitaceae*), Lecitidacoj (*Lecythidaceae*), Mirtacoj (*Myrtaceae*), Plantagacoj (*Plantaginaceae*) kaj Solanacoj (*Solanaceae*). 

Kelkfoje la kapsulo ekmalfermiĝas, dissendante subite la semojn for: violo, impatiento, ktp.

## Notoj 
Kategorio:Plantomorfologio
Glando

eta|180ra
**Glando** estas organo konsistigita de epiteliaj ĉeloj, kies funkcio estas sekrecii, tio estas produkti sekreciaĵon per sekrecio.
Laŭ la medio, al kiu la glando ellasas sian sekreciaĵon, oni distingas 3 grandajn kategoriojn de glandoj:

* la endokrinaj glandoj, kiuj elverŝas sian sekreciaĵon en la internan medion: sangon aŭ limfon (la prefikso "endo" devenas de la Greka ἔνδον kaj signifas "ene"). Tiaj glandoj estas senduktaj, kaj iliaj sekreciaĵoj nomiĝas hormonoj, substancoj kiuj specife agos al aliaj organoj aŭ histoj. Ĉe homo, la ĉefaj endokrinaj glandoj estas: la hipofizo, la tiroido, la paratiroidoj, la surrenaj glandoj.
* la ekzokrinaj glandoj, kiuj ellasas sian sekreciaĵon en la eksteran medion (sur la haŭton) aŭ en naturan kavon komunikiĝantan kun la ekstera medio, kiel ekzemple la digestotubon (la prefikso "ekzo" devenas de la Greka ἔξω kaj signifas "ekstere"). Plejofte ekzokrinaj glandoj elverŝas siajn sekreciaĵon eksteren pere de elsekrecia dukto (ekzemple la ŝvitaj, salivaj, larmaj glandoj) sed ili kelkfoje estas senduktaj (ekzemple la intra-epiteliaj glandoj ĉe la vira uretro). Ili povas sekrecii mukon, kutiklon, kalkon, gluaĵon, ŝpinaĵon (ŝpinglando), odoraĵon, stinkaĵon, lakton (laktoglando), sebon, venenon.
* la amfikrinaj glandoj, kiuj estas samtempe endokrinaj kaj ekzokrinaj, jen ĉar ĝi enhavas ambaŭ tipojn da ĉeloj (ekzemple la pankreato, la gonadoj), jen ĉar ĝiaj ĉeloj havas ambaŭ funkciojn (ekzemple la hepato). La prefikso "amfi" devenas de la Greka ἀμφίς kaj signifas "ambaŭflanke".
* la salivaj glandoj, kiuj produktas likvaĵon, la salivon. La rolo de salivo estas humidigi la mukozojn de la supra digesta sistemo, partopreni en la unuaj etapoj de digesto kaj faciligi la progresadon de manĝaĵoj de la faringo al la ezofago kaj la stomako (eĉ eble kiel defenda rimedo). La salivaj glandoj estas glandoj kun eksokrina sekrecia reĝimo.

Plantaj glandoj produktas i.a. nektaron, juksekrecion (ekzemple: urtiko), glusekrecion (ekzemple: drosero)
Trapunkta hiperiko

**Trapunkta hiperiko** aŭ **sankt-johana herbo** (*Hypericum perforatum*) estas kuracplanto, kiun laŭtradicie oni elŝiru dum la nokto de sankta-Johano festo, je la somera solstico.

Sur la rando de la vojetoj, en senkulturejoj, hiperiko trapunktata leviĝas ĝis 60 centimetroj de alteco. Plurjara planto kun rigida kaj branĉplena tigo, ĝi eligas varman kaj kvietigan odoron.

Ĝiaj maldikaj kaj longaj ovalaj folioj enhavas diafanajn punktojn, nomitajn "gasaj poŝoj", kiuj estas klare vidataj kiam oni metas la folion al la lumo. Ĝiaj orflavaj floroj montras kvin petalojn kaj multnombrajn stamenojn. Ili havas sekreciajn glandojn kiuj ruĝe koloras la fingrojn kiam oni ĉifas ilin. Ili floras supre de branĉetoj, de la malfrua printempo al frua somero. La frukto estas kapsulo kiu enhavas etajn semojn.

## Kultivado 
Hiperiko trapunkta estas planto kiu eltenas la varmegon kaj malvarmon ĝis -15 gradoj. Ĝi prosperas en leĝeraj grundoj, malriĉaj kaj en plena suno.
Ni devas semi ĝin printempe, ĉar la semoj bezonas bonan lumon por ĝermi. Tiu planto resemiĝas aŭtune. Ĝiaj aeraj partoj malaperas vintre sed printempe ili rekreskas el la radiko.
Tradicie, oni rikoltas hiperikon la 24-an de junio je tagmezo. Fakte, oni povas rikolti ĝin ekde ĝia florado. Tranĉante la planton je 20&nbsp;cm de la pinto, oni sekigas ĝin por fari infuzaĵojn aŭ tinkturojn. Ĝi devas konservi siajn koloron kaj aromon.

## Uzado en popolmedicino 
En popola medicino oni opinias, ke:
* sedativa, antidepresia, hiperiko trapunkta estas uzata en la ordinara depresio kaj vintra depresio pro sia agado sur melanino;
* ĝi ankaŭ kvietigas astmon, bronkiton kaj inflamon de la trakeo tra siaj trankviligantaj proprecoj;
* kontraŭvirusa, ĝi influas herpeton, hepatiton B, gripon ...

La ago de la hiperiko trapunkta estas sentata post 15 tagoj de kuracado. La traktado daŭras dum tri monatoj kaj ne devus esti haltigita subite.

## Uzaj singardoj 
Hiperiko trapunkta estas fotosentiviga, do ni devus eviti elmetadon al la suno dum oni uzas tiun planton.
En interna uzo, hiperiko trapunkta havas interagojn kun multaj medikamentoj (perbuŝaj kontraŭkoncipiloj, kontraŭdeprimiloj, kontraŭkoaguliloj ...). En kazo de kuracado, serĉu konsilon de via kuracisto aŭ apotekisto.

Dosiero:Hypericum perforatum.jpg|
Dosiero:Hypericum perforatum01.jpg|
Dosiero:Hypericum-perforatum-flower.JPG|
Dosiero:(MHNT) Misumena vatia and Syrphus ribesii on Hypericum perforatum.jpg|
Dosiero:Hypericium perforatum 01.jpg

## Eksteraj ligiloj 
* http://jama.ama-assn.org/cgi/content/abstract/287/14/1807 
* http://bmj.bmjjournals.com/cgi/content/full/313/7052/253?view=full&pmid=8704532 
* http://www.cc.nih.gov/about/news/press_room/2000/02_10_00_wortfinal.html 

Kategorio:Spicoj
Kategorio:Kluziacoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kluziacoj

La **kluziacoj**, estas planta familio el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo malpigialoj (*Malpighiales*). Ĝi enhavas ĉirkaŭ 20 genrojn kaj preskaŭ 1050 speciojn.

Tiuj plantoj kreskas ĉefe en la tropikoj kun multaj oleaj kaj rezinaj duktoj, ĉiamverdaj folioj. Multaj tropikaj plantoj donas gumon, oleon, balzamon. Ekzemplo de afrotropisa arbo el la kluziacoj estas *Garcinia epunctata*.

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (26 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

**Angiospermae* - angiospermoj
***Malpighiales* Juss. ex Bercht. & J.Presl - malpigialoj
****Clusiaceae* Lindl. - **kluziacoj**
*****Agasthiyamalaia* S.Rajkumar & Janarth. - agastiamalajo
*****Allanblackia* Oliv. ex Benth. - alanblakio
*****Astrotheca* Miers ex Vesque - astroteko*
*****Calophyllum* - kalofilo**
*****Chrysochlamys* Poepp. - krizoklamido
*****Clusia* L. - kluzio
*****Decaphalangium* Melch. - dekafalangio
*****Dystovomita* (Engl.) D'Arcy - distovomito
*****Garcinia* L. - garcinio
******Garcinia gardneriana* - Bakupario
******Garcinia humilis* - Aĉaĉario
*****Havetia* Kunth - havetio***
*****Havetiopsis* Planch. & Triana - havetiopso
*****Lorostemon* Ducke - lorostemono
*****Moronobea* Aubl. - moronobeo
*****Myriandra* Spach - miriandro*
*****Ochrocarpos* Noronha ex Thouars - okrokarpo*
*****Oedematopus* Planch. & Triana - edematopodo
*****Pentadesma* Sabine - pentadesmo
*****Pilosperma* Planch. & Triana - pilospermo***
*****Platonia* Mart. - platonio
*****Quapoya* Aubl. - kvapojo
*****Rheedia* L. - redio
*****Symphonia* L. f. - simfoniao
*****Thysanostemon* Maguire - tizanostemono
*****Tovomita* Aubl. - tovomito
*****Tovomitidium* Ducke - tovomitidio
*****Tovomitopsis* Planch. & Triana - tovomitopso

:*Genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
:**Tiu genro antaŭe estis lokita en la familio Clusiaceae, sed nun ĝi estas en la Calophyllaceae. En TPL, ĝi estas akceptita nur ĉe la Clusiaceae. En la pli nova WFO, la genro estas ambaŭe akceptita ĉe la Clusiaceae kaj la Calophyllaceae, tamen ĝiaj specioj estas akceptitaj nur ĉe la Clusiaceae.
:***Genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

### Kelkaj taksonoj 
* *Platonia insignis*, estas la sola specio de la genro *Platonia*.
* mangostano (*Garcinia mangostana*)

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Kluziacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Kategorio:Afrotropisa flaŭro
Kategorio:Plantoj el la Pacifika ekozono
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Tekso-formiko

eta|180ra|Reĝino de *Oecophylla smaragdina*
La **tekso-formikoj** (*oecophylla*) vivas kolonie en la tropikaj arbaroj de Afriko kaj Azio. Ĉiu kolonio konsistas el ĉirkaŭ 500.000 loĝantoj, generitaj de unusola reĝino.

Kiel en ĉiuj formikokolonioj regas tri kastoj: reĝino grandaj kaj malgrandaj laboristinoj. La grandaj laboristinoj plenumas la plej grandan parton de la laboro, nome provizas la nutraĵon kaj konstruas la neston. Ili ankaŭ zorgas pri la protektado de la nesto kontraŭ malamikoj, elĵetante metanalan acidon, kiu sekreciiĝas el venenoglando. Ĉiuminute, grandaj laboristinoj gutigas sukeran likvaĵon en la buŝon de la reĝino. Alia formiko demetas *nutro-ovon*, kiun la reĝino tuj glutas. Danke al tiu zorge adaptita nutraĵo, la reĝino demetas centon de da ovoj tage, kiujn la laboristinoj amasigas en la kov-ĉambroj.
La malgrandaj laboristinoj zorgas pri la ovoj: ili manĝigas kaj purigas la larvetojn. La maskloj malmulte partoprenas en la vivo de la kolonio. Ili forlasas ĝin tuj kiam ili fariĝas sekse maturaj por partopreni en la geedziĝoflugoj kune kun la ontaj reĝinoj. Iom pli poste ili mortas.

La tekso-formikoj konstruas siajn domojn aŭ nestojn per arbofolioj. Post kiam ili elektis taŭgan arbon, skipoj de laboristinoj kurbigas kaj kunigas la randojn de du arbofolioj, helpe de siaj fortegaj mandibloj, dum aliaj skipoj rapidas al la larvoĉambroj. Prenante larvetojn inter siaj makzeloj ili transportas ilin al la konstruejo. Tie la laboristinoj stimulas la larvetojn, iomete pinĉante ilin, por ke ili ekkudru silkan fadenon. Tuj poste ili movas la gluecajn larvojn sur ambaŭ randoj de ĉiu folio, kiun oni uzas kiel glu-tubon, ĝis tavolo de blanka silko kunigas la foliojn. Tiu silka teksaĵo ankaŭ utilas por konstrui rondajn enirejojn kaj eksterajn galeriojn por atingi la neston.

La tekso-formikoj konstruas centojn da nestoj, kiuj utilas kiel ŝirmejoj, vartejoj kaj gardolokoj. Dumtage la kolektantoj de nutraĵo patrolas sur ĉiuj folioj kaj la arboŝelo forpelante malamikojn, kaptante insektojn kaj rikoltante la mielon de la afidoj, kiujn ili bredas tiucele. Pro tia strikta kontrolado de la medio fare de la tekso-formikoj, la ĉinoj jam antaŭ 2300 jaroj rikoltis kaj vendis formikidojn, kiujn oni metis sur la citronarbojn, por ke la laboristinoj batalu kaj eliminu malutilajn insektojn. Tiu tekniko estas la plej malnova ekzemplo de biologia batalo kontraŭ malutilaj insektoj pere de aliaj insektoj en la tuta historio de agrikulturo.

aperis de Robert Roze, Francio por Kontakto 1999:2

Kategorio:Insektoj
Linacoj

alternative=Linum sp.|eta|Linum sp.
La **linacoj**, kiu estas la plej ampleksa genro el la familio, kun ĉirkaŭ 140 specioj.

Tiuj herboj estas ĉefe herbecaj aŭ malofte lignecaj: grandaj arboj de tropikaj klimatoj. La simplaj tutaj folioj preskaŭ ĉiuj estas alternaj, iufoje kun stipuloj.

Floroformulo K5C5A5-ooG(5) 

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (29 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

**Angiospermae* - angiospermoj
***Malpighiales* Juss. ex Bercht. & J.Presl - malpigialoj
****Linaceae* DC. ex Perleb - linacoj
*****Anisadenia* Wall. ex C. F. W. Meissn. - anizadenio
*****Cliococca* Bab. - kliokoko
*****Durandea* Planch. - durandeo*
*****Hebepetalum* Benth. - hebepetalo
*****Hesperolinon* (A. Gray) Small - hesperolino
*****Hugonia* L. - hugonio
*****Indorouchera* Hallier f. - indoruĉero
*****Linum* L. - lino
*****Mesyniopsis* W.A. Weber - meziniopso
*****Mesynium* Raf. - mezinio*
*****Philbornea* Hallier f. - filborneo
*****Radiola* Hill - radiolo
*****Reinwardtia* Dumort. - rejnvartio
*****Roucheria* Planch. - ruĉerio
*****Sclerolinon* C.M. Rogers - sklerolino
*****Tirpitzia* Hallier f. - tirpicio

:*Genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Linacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Hiperiko

**Hiperiko** () estas genro de hiperikacoj ofte uzataj kiel kuracplantoj kaj fojfoje kiel ĝardenaj floroj.

## Taksonomio 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (28 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

**Angiospermae* - angiospermoj
***Malpighiales* Juss. ex Bercht. & J.Presl - malpigialoj
****Hypericaceae* Juss. - hiperikacoj
*****Hypericum* L. - hiperiko

### Kelkaj specioj 
* *Hypericum androsaemum* - berohava hiperiko
* *Hypericum beanii*
* *Hypericum calycinum* - kalika hiperiko
* *Hypericum canadense* - kanada hiperiko
* *Hypericum erectum*
* *Hypericum elodes* - marĉa hiperiko
* *Hypericum hircinum* - fiodora hiperiko
* *Hypericum hircinum x androsaemum*
* *Hypericum hirsutum* - vila hiperiko (vidu la ĉi-suban foton)
* *Hypericum hookerianum*
* *Hypericum humifusum* - kuŝanta hiperiko
* *Hypericum x inodorum*  - senodora hiperiko
* *Hypericum linarifolium* - linifolia hiperiko
* *Hypericum maculatum* - listela hiperiko
* *Hypericum majus* - kvinnerva hiperiko
* *Hypericum montanum* - monta hiperiko
* *Hypericum mutilum* - trinerva hiperiko
* *Hypericum undulatum* - onda hiperiko
* *Hypericum patulum*
* *Hypericum perforatum* - trapunkta hiperiko (vidu la ĉi-suban foton)
* *Hypericum prolificum*
* *Hypericum pulchrum* - svelta hiperiko (vidu la ĉi-suban foton)
* *Hypericum tetrapterum* - flugila hiperiko

## Bildaro 

Dosiero:(MHNT) Hypericum perforatum flower and buttons.jpg|trapunkta hiperiko (*Hypericum perforatum*)
Dosiero:Hypericum hirsutum W.jpg|*Hypericum hirsutum*
Dosiero:Hypericum pulchrum01.jpg|*Hypericum pulchrum*
Dosiero:Hypericum elegans0.jpg|*Hypericum elegans*
Dosiero:Hypericum-hircinum-flowers.JPG|*Hypericum hircinum*
Dosiero:Hypericum olympicum Liberec 1.jpg|*Hypericum olympicum* 

## Referencoj 
Kategorio:Hiperikoj
Hjalmar Procope

**Hjalmar PROCOPE** (naskiĝis la 28-an de aprilo, 1868 en Helsinki, mortis la 24-an de septembro, 1927 en Borga) estis finna poeto, kiu verkis svedlingve.

## Listo de verkoj 
* *Mot öknen* (1905)
* *Röda skyar* (1907)
* *Vers och visa* (1909)
* *I sanden* (1915)
* *Eget och andras* (1927)

## Rete legebla en Esperanto 
* Novjara nokto 1714 

P
Lyon Sprague de Camp

[eta|dekstra|eta|250px|Lyon Sprague de Camp (centro) kun [Robert A. Heinlein kaj Isaac Asimov]]
**Lyon Sprague DE CAMP**, aŭ pli simple **L. Sprague DE CAMP** (27-a de novembro, 1907 - 6-a de novembro, 2000) estis usona verkisto, plej fama pro liaj sciencfikciaj kaj fantastaj verkoj, sed ankaŭ verkinta multajn nefikciajn verkojn, ĉefe pri historio. Li kunverkis kun Fletcher Pratt plurajn gravajn fantastajn romanojn kaj novelarojn.

## Inter liaj plej famaj verkoj 
* *Lest Darkness Fall*, tempovojaĝa romano, 1939 ("Por ke ne mallumiĝu")
* Serio de noveloj kaj romanoj pri Harold Shea (kun Fletcher Pratt), diverse librigita; fina difinitiva kolekto: *The Complete Compleat Enchanter* ("La tutampleksega sorĉisto")
* *The Ancient Engineers* (nefikcio, pri la historio de inĝenierado)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.lspraguedecamp.com  
* http://193.40.240.76/sfbooks/teosed.asp?Autor=69&krit=Vorm  
* http://www.bibliotheka-phantastika.de/autoren/autordecamp.htm  

De Camp, Lyon Sprague
De Camp, Lyon Sprague