La origino de specioj

***La origino de specioj*** ( *Origin of Species;* plennome: *The Origin of the Species by the Way of Natural Investigation, or Leaving Gifted Races in the War of Life*) estas scienca libro en formo de monografio fare de Charles Darwin, en kiu li klarigis sian biologian teorion de evoluismo.

La teorio prezentita en la libro diras ke la diversaj organismoj sur la Tero estiĝis kaj daŭre estiĝas per malgrandaj kaj laŭgradaj ŝanĝoj, kiuj akumuliĝas tra la generacioj per mekanismo de natura selektado. Ĝuste ĉi tiu mekanismo klarigas la grandan diversecon de specioj kaj varioj (subspecioj) en la besta kaj planta mondo. La esprimo "natura selektado" indikas ke ekzistas neniu dia interveno en tiu procezo, nek progresema evoluo direkte al perfektigita aŭ pli bona organismo. Laŭ la teorio, malgrandaj ŝanĝoj en malsamaj organismoj de la sama specio aŭ specio estas oftaj. Per la mekanismo de natura selektado, nur tiuj ŝanĝoj, kiuj profitigas la organismon, estas konservitaj kaj disvolvitaj en la kadro de la "milito por ekzisto" - la konstanta milito de la organismoj en naturo por rimedoj kaj reproduktado. Darwin provis montri, ke ĉiuj specioj devenas de komuna prapatro, kiuj ŝanĝoj kiuj venis per natura selektado dum miloj da generacioj alportis ilin al sia moderna stato.

En la scienca komunumo, la libro ricevis multe da diskonigo tuj post sia eldono. Tamen, komence ĉi tiu teorio estis nur unu, eĉ se centra, inter diversaj sciencaj teorioj koncerne la formadon de la diversaj specioj sur la Tero. Nur la komenco de la 20-a jarcento la teorio fariĝis la bazo de la akceptita evoluteorio en la moderna scienco. De socia vidpunkto, ĝi estis unu el la unuaj scienclibroj, kies diskuto iris preter la limoj de la scienco sole, kaj tio estas ĉar ĝi levis demandojn pri moralo, religio, socio kaj ekonomia politiko.

La libro, kiu estis publikigita la 24-an de novembro 1859, estas konsiderata unu el la ĉefverkoj de la brita sciencisto Charles Darwin kaj unu el la plej gravaj sciencaj libroj iam verkitaj. La publikigo de la libro provokis ondon da reagoj inter akademiuloj kaj la amasoj egale, tiu ĉi ŝtormo estis inter la unuaj sciencaj ŝtormoj kiuj disverŝiĝis en la socio entute.

## Historio 
Li verkis la libron depost 1837, kiam li revenis de ĉirkaŭmonda vojaĝo per la ŝipo *HMS Beagle*, sed ne eldonis ĝin ĝis li ricevis leteron en 24-a de novembro 1859 de alia biologo kun la sama teorio: Alfred Russel Wallace.

La libro estis publikigita en ses eldonoj, kun totalo de 18,000 ekzempleroj. Ĝi estis tradukita en 11 lingvojn dum la vivo de Darwin, kaj ekde lia morto estis tradukita en 18 pliajn lingvojn.

## Enhavo 
[eta|La [Arbo (hierarkio)|arbdiagramo kiu estis utiligita por priskribi la disigon de la specioj. Ĝi ankaŭ estas la ununura diagramo aŭ bildo en la libro.]]La libro estas dividita en tri ĉefajn partojn. En la unua parto, ĉapitroj 1-5, Darwin prezentas la principojn sur kiuj baziĝas lia teorio. En ĉapitroj 6-9, Darwin prezentas la malfacilaĵojn kiujn la teorio levas, kaj prezentas siajn respondojn al ĉiu el ili. Ĉi tiu parto estas unika kaj diferenca de sciencaj libroj skribitaj tiutempe. En ĉapitroj 10-14, Darwin prezentas diversajn fenomenojn en la naturo, kiujn lia teorio kapablas klarigi. La lasta ĉapitro estas lia resumo de la asertoj faritaj en la libro.

Darwin esprimis la malsuprajn ideojn per simpla, sed kompakta diagramo. Estas la sola ilustraĵo en la libro, sed ĝi enhavas tiom da informoj, ke li plurfoje referencas ĝin en malsamaj partoj de la libro. La horizontalaj strioj indikas la tempon, sed ne estas specifa skalo, ĉar ne ĉiu organismo same rapide evoluas. La majusklaj literoj estas specioj en iu genro kaj la punktolinioj estas la variaĵoj, kiuj disbranĉiĝas. Estas klare kiel la plejparto de la variaĵoj formortas kaj ke nur kelkaj pluevoluas ĝis la fino de la diagramo. Ankaŭ klaras ke la distanco inter la specioj je la fino estas multe pli granda ol je la komenco. Tio estas interesa afero, ĉar la novaj specioj, kiuj devenas de unu genro, nun estas tiom diversaj ke oni nomus ilin familio se oni ne sciis pri la historio.

Ĉapitro 1 - "La ŝanĝo en malsovaĝaj kondiĉoj": En ĉi tiu ĉapitro, Darwin detaligas la ŝanĝojn, kiujn bestoj kaj plantoj travivas en malsovaĝaj kondiĉoj. Darwin asertas, ke ĉi tiuj ŝanĝoj estas efektivigitaj per longa, ripeta procezo elekti la detalojn dezirataj de homo por iu celo. En ĉi tiu ĉapitro, li prezentas la bazon por la centra analogio, kiun li traktas en la unuaj ĉapitroj - natura selektado faras al organismoj en naturo tion, kion bredistoj kaj farmistoj faras al la diversaj organismoj sub malsovaĝaj kondiĉoj.

Ĉapitro 2 - "Varioj en Naturo": Ĉi tiu ĉapitro traktas plejparte la grandan diversecon kiu ekzistas en la naturo, kaj la malfacilecon distingi inter "variaĵoj" kaj "specioj" de malsamaj organismoj. Darwin asertas ke tia granda malfacileco, kiu estas grandega defio por ĉiuj natursciencistoj, estas tie kaj por defii la koncepton de la "permanenco de specioj" (fiksismo), kaj por subteni la "laŭgradan ŝanĝon" kiu formas la bazon de lia teorio.

Ĉapitro 3 - "La Milito de Ekzisto": En ĉi tiu ĉapitro, Darwin prezentas la kialon malantaŭ sia metodo de natura selektado: la organismoj estas ĉiuj interdependaj. Estas supervivbataloj inter la specio kaj ene de ĉiu specio, lukto por reproduktado kaj lukto kontraŭ la malfacilaĵoj prezentitaj de la kondiĉoj de la naturo, kiel klimato. Vivo en la naturo estas konstanta lukto por la supervivo de ĉiu vivestaĵo. Li atentigas, ke se ni ne rekonas la militon de ekzisto, "en niaj okuloj, la tuta natura ekonomio kun ĉiuj faktoj pri distribuo, malofteco, ofteco, reno, ŝanĝebleco estos kiel nubo, kiu ne estas plene komprenita.".

Ĉapitro 4 - "Natura selektado aŭ supervivo de la plej taŭga": En ĉi tiu ĉapitro, Darwin prezentas la principon de natura selektado, kaj provas montri kiel tiu principo povas klarigi diversajn fenomenojn observitajn en la naturo. Darwin asertas ke "natura selektado" konservas la ŝanĝojn kiuj estas utilaj al la organismo inter ĉiuj tiuj ŝanĝoj kiuj aperas en organismoj en naturo. Utila ŝanĝo helpas la individuon pluvivi, kaj tiel tiuj utilaj ŝanĝoj estas konservitaj. Darwin ankaŭ rilatas al "seksa selektado", kiu konservas la ŝanĝojn kiuj profitigas la organismon en konkuro kun siaj propraj specioj por reproduktado. Tiel Darwin:"Ĉu ni povas dubi (se ni memoras, ke la nombro da naskiĝoj estas multe pli granda ol la nombro kiu povas resti vivanta), ke individuoj kiuj havas la plej etan avantaĝon super aliaj havos la plej bonajn ŝancojn resti vivantaj kaj establi sian specion?" — La Origino de Specioj, p. 152Ĉapitro 5 - "La Leĝoj de Variado": En ĉi tiu ĉapitro, Darwin priskribas la principojn kiuj kondukas al la malgrandaj ŝanĝoj kiuj estas "materialo en la mano de natura selektado". En ĉi tiu ĉapitro, multaj principoj estas prezentitaj, kiuj ankaŭ estis uzataj de Lamarck - la principo de uzo/neuziĝo kaj heredo de akiritaj trajtoj. Ankaŭ, Darwin substrekas ke la ŝanĝo de la specio dependas de du aferoj: la naturo (kapablo) de la ŝanĝo de la specio mem, kaj la mediaj kondiĉoj. Sed antaŭ ĉio, Darwin zorgas emfazi la nescion de ĉiuj natursciencistoj en la kampo de la leĝoj de variado, kaj traktas multajn el siaj ideoj kiel nurajn hipotezojn: "Ĝis nun mi foje parolis kvazaŭ la ŝanĝoj... venis de ŝanco. Kaj estas klare, ke tio estas tute malĝusta esprimo, sed ĝi servas kiel klara agnosko de nia nescio pri la kialo de ĉiu individua ŝanĝo.".

Ĉapitroj 6-9 - Malfacilaĵoj en teorio. En tiuj ĉapitroj, Darwin rilatas al la obĵetoj atenditaj ekesti al sia teorio, kaj ofertas siajn respondojn al ili antaŭtempe. Darwin elektis trakti la malfacilaĵojn al kiuj li havas respondon, kaj lasis diversajn demandojn nesolvitaj - kaj de la kampo de scienco, kiel ekzemple la demando de heredeco, kaj de la kampo de teologio. La ĉefaj malfacilaĵoj, kiujn Darwin ja referencas, rilatas al perfekteco kaj komplekseco: la klaraj ekzemploj, kiujn li aludis, estas la kompleksa strukturo de la okulo, kaj la perfekteco per kiu mielabeloj konstruas siajn kahelojn el ili — laŭ la plej ekonomia maniero ebla el matematika vidpunkto. La demando, kiun li levas, estas "kiel disvolviĝis tia perfekta kaj kompleksa organo/instinkto". Dum ĉi tiuj tri ĉapitroj, Darwin uzas pensajn eksperimentojn kaj similajn fenomenojn, kiuj ekzistas en la naturo, por montri kiel eblas, ke per malgrandaj kaj laŭgradaj ŝanĝoj, organoj kaj instinktoj ankaŭ povas disvolviĝi al perfekteco. Perfekteco, laŭ Darwin, ne estas principe diferenca de evoluo al pli kaj pli altaj niveloj:"...kaj se tiaj ŝanĝoj estas utilaj al besto per ŝanĝoj en vivkondiĉoj, tiam la malfacileco de la ideo de komplika kaj perfekta formado de okulo ne devus esti konsiderata kiel subfosanta la fundamentojn de nia teorio, kvankam ĝi estas blokita de nia imago" — La Origino de Specioj, p. 124Alia malfacilaĵo al kiu Darwin referencas estas la foresto de mezaj formoj, "mankantaj vertebroj". Li atribuas la foreston de tiuj al la malriĉeco de individuoj kiuj konsistigis la mezajn formojn, same kiel la nekompletecon de la fosilia stokregistro kiu ekzistis en tiu tempo.

Ĉapitroj 10-14: En ĉi tiuj ĉapitroj, fenomenoj estas priskribitaj en diversaj kampoj, kiujn la teorio povas klarigi: en geologio, en la demando pri la geografia distribuo de la diversaj specioj, en morfologio, en embriologio, kaj pli.

Ĉapitro 15: "Ripeto kaj Subskribo". La resumo de Darwin de la asertoj kiujn li faris en la libro.

DArwin resumas sian verkaĵon per la jena tre fama lasta aserto:*”Estas grandiozeco en ĉi tiu perspektivo de la vivo, kun ĝiaj pluraj povoj, kiu originale enspiriĝis en kelkajn formojn aŭ unu; kaj en tio, ke dum ĉi tiu planedo estis orbitanta laŭ la fiksa leĝo de gravito, de tre simpla komenco, senfinaj formoj, plej belaj kaj plej mirigaj, evoluis, kaj estas evoluantaj.”*Do la ĉefa mesaĝo, kiun Darwin volas komuniki temas pri neevitebleco. Same kiel la kompleksaj orbitoj de planedoj estas la neeviteblaj konsekvencoj de simplaj leĝoj, ankaŭ evoluo estas kompleksa rezulto de simplaj leĝoj. Se oni havas eĉ tre simplan organismon, kiu povas reprodukti sin kun vario, la leĝoj de evoluo aplikiĝas kaj la organismo povas evolui en sennombraj direktoj.

## Esperanta traduko 
* Titolo: La origino de specioj
* Verkinto: Karolo Darvin (Charles Darwin)
* Tradukinto: Klivo Lendon
* Eldonjaro: 2009
* ISBN 978-90-77066-40-9

## En Esperanto aperis 
* Frank van Hertrooij, *La Origino de la Specioj* ĉe la blogo Scivolemo, 26-a de aŭgusto 2020

## Vidu ankaŭ 
* Ernst Mayr
* Richard Dawkins
* Novdarvinismo

## Bibliografio 
* Thomas Malthus (1826), An Essay on the Principle of Population: A View of its Past and Present Effects on Human Happiness; with an Inquiry into Our Prospects Respecting the Future Removal or Mitigation of the Evils which It Occasions, 1 (6th ed.), London: John Murray, retrieved 13 November 2017 (Vol. 2)

**Esperanta eldono**
* Karolo Darvino 2009 : *La Origino de Specioj*.  (*The Origin of Species*.) Tradukis Klivo Lendon, Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 431 paĝoj. (Serio *Scienca Penso* 1.) ISBN 978-90-77066-40-9.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
* Esperanta traduko de la libro (PDF)
* Esperanta traduko de la libro (ePub)
* La originala angla versio en Project Gutenberg

Kategorio:Libroj de Charles Darwin
Kategorio:Libroj aperintaj en 1859
Kategorio:Evolua biologio
Kategorio:Antverpena Nefikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience