Feŭdismo

eta|250ra|Kamparanoj plugantaj antaŭ kastelo, franca manuskripto ĉ. 1415

**Feŭdismo** (el la latina feudum/feodum, signifanta 'feŭdo'), ankaŭ nomata feŭda sistemo aŭ feŭdismo, rilatas en la sociaj sciencoj, en juro kaj en historio ĉefe al la socia kaj ekonomia sistemo de la eŭropa Mezepoko (6-a ĝis 15-a jarcentoj), kvankam ĝi daŭris almenaŭ ĝis la 18-a jarcento.

## Historio de la termino
La termino originis en Francio dum la frua Klerismo, kaj estis popularigita de Montesquieu en 1748, kaj poste klarigita de Voltaire. Ĝi ludis signifan rolon en la Franca Revolucio de 1789 kiel militkrio uzata por karakterizi la antaŭan ekonomian kaj socian ordon. La termino "feŭdismo" aperis en germanlingvaj regionoj komence de la 19-a jarcento.

Poste, Karl Marx klasifikis feŭdismon kiel necesan antaŭulon de kapitalismo, vidpunkto kiu influis la marksisman historiografion, precipe en Orienta Germanio, sed ankaŭ okcidentaj marksistoj kiel Perry Anderson. La Skolo de Analoj en Francio ankaŭ uzis la terminon, ekzemple, Marc Bloch (La Feŭdisma Societo, 1939/40).

[eta|maldekstre|400px|La posedo de [Harold la 2-a (Anglio)|Haroldo la 2-a de Anglio kiel vasalo de Vilhelmo la 1-a (brodita sur tapiŝo).]]

eta|dekstre|400px|Feŭdismo en la Mezepoko.

eta|maldekstre|400px|Mezepoka bildigo de la sociaj klasoj: la klerikaro, la nobelaro kaj la Ŝtato (unua duono de la 15-a jarcento), ilustrita manuskripto, desegnita nome de la eklezio.

## Karakterizaĵoj
Feŭdismo estas milita, politika kaj sociekonomika sistemo: (1) Profesia militista klaso estas lojala al reganto; (2) senjorisma sistemo provizas al la militistoj libervolan enspezon en diversaj formoj; (3) ili estas lokaj sinjoroj de la kamparanoj per jurisdikcio kaj ampleksaj rajtoj. Tiel, feŭdismo kaj senjorismo interkombiniĝas. Historie, ĝi disvolviĝis en la koro de la Franka imperio sub Karolo la Granda.

Ideal-tipa feŭda socio povas esti priskribita per la jenaj karakterizaĵoj:

* Reganto (reĝo, duko) donas al siaj militaj sekvantoj (vasaloj) la uzon de partoj de sia tero, inkluzive de la loĝantoj vivantaj tie, por ilia materia subteno.

* Feŭdo estas benefico donita kiel terposedaĵo (komence, nur kiel prunto), iu profito sub la formo de nemoveblaĵo. Ĉi tiu tero, kune kun ĝiaj rilataj konstruaĵoj kaj ekipaĵoj, estas taŭga kaj celita generi enspezojn por la subteno de la feŭdoposedanto.

* Kun la tempo, la feŭdoj evoluas en hierarkiajn kaj ekonomiajn strukturojn, kiuj estas kodigitaj kiel servuto. Ĉi tiuj strukturoj ekskludas la terposedantojn (kamparanojn) el la socia organizado rilate al ŝtataj kaj politikaj decido-prenoj, samtempe malhelpante aŭ malfortigante la evoluon de centralizita ŝtata administrado.

Ĉi tiuj strukturoj, kiuj etendiĝas ĝis la supera sinjoro, finfine kondukas al la establado de la servuto. Strikte parolante, la termino feŭdismo tial ampleksas du apartajn dimensiojn:

* la rilaton inter la supera sinjoro kaj liaj militistoj, kaj ilian lojalecon, kaj

* la potencorilatojn inter la vasaloj kaj la kamparanoj.

* Feŭda produktado forte dependis de interŝanĝa ekonomio kaj de malbona transporto-infrastrukturo. La plimulto de la loĝantaro konsistis el kamparanaj familioj. Tamen, ili nur parte posedis la teron, kiujn ili kultivis. Plejparto de la tero apartenis al kelkaj sinjoroj. Plej multaj kamparanoj estis servutuloj, kio signifas, ke ili persone dependis de siaj sinjoroj kaj ne estis liberaj.

### Tio signifas 
* Ili estis ligitaj al la tero (la tero kultivota) (glebae adscripti) kaj ne havis la rajton forlasi ĝin, ĉar ili estis konsiderataj parto de la havaĵoj de la bieno.

* Ili estis submetitaj al la jurisdikcio de sia sinjoro.

* Ili ŝuldis al la sinjoro tributojn, kaj en la formo de laboro (korvée) sur la tero rekte kultivata de la sinjoro (Salland) kaj en la formo de naturaj pagoj, kiuj devis esti provizitaj el la tero, kiun ili mem kultivis (dekonaĵo). Kun la tempo, ĉi tiuj nepagitaj-servoj aŭ naturaj pagoj ankaŭ povus esti anstataŭigitaj per monpagoj.

Tamen, la senjorajn rajtojn ankaŭ povus deteniĝi de malsamaj institucioj, ekzemple, kiel apartaj tribunaloj kaj posedaĵoj. La sinjoro ne estis tute suverena super la servutuloj pri donado aŭ forpreno de teruzo. Gravaj formoj inkluzivis heredan rajton je uzo ene de la familio de la servutulo, rajton je porviva uzo aŭ dum pluraj jaroj, kaj, la plej malfirma formo por la servutuloj, uzo-rajto kiu povus esti revokita iam ajn.

La proprieto de la sinjoro estis ankaŭ kondiĉa, ĉar li estis ricevinta ĝin kiel terposedon de pli alt-ranga nobelo, al kiu li ŝuldis militservon kaj kies vasalo li estis. Tamen, la reĝo aŭ pli altaj vasaloj ankaŭ povis agi rekte kiel terposedantoj.

Dum la Mezepoko, nerekta feŭdismo pliiĝis, dum la krono-bienoj aŭ senjoraj teroj restis kiel restaĵoj de rekta suverena senjorismo.

Fundamenta aspekto de la feŭdismo kiel ekonomia sistemo estis la redistribuo de parto de la enspezoj de la feŭda sinjoro kiel patriarkaj almozoj, donacoj al "lojalaj" vasaloj, kaj tiel plu. Estis parto de la kristana devo de la feŭda sinjoro certigi ekvilibron kaj justecon, devo kiu estis plie-malplie plenumita.

La intereso de la feŭdaj sinjoroj pri maksimumigo de la plusoj de la kamparanaj domanaroj kondukis al laŭgrada kresko de produktiveco. Tio ebligis al pli da homoj vivi ekster agrikulturo, precipe metiistoj en sejnoraj posedaĵoj kaj urboj.

La ĉeno de ĉi tiuj interdependaj feŭdoj, ligitaj al la militservo, etendiĝis ĝis la reĝo, kies suverena domajno finfine ampleksis la tutan teron. Kiel kristana reganto, li estis submetita al la postuloj de la Eklezio pri senpeka konduto. Politika suvereneco estis esence fragmentita elsupre malsupren, kaj la feŭda sistemo etendis la ekzercadon de potenco, publika ordo kaj administrado ĝis la loka nivelo. Al la reĝo mankis rekta leĝa aliro al la plimulto de siaj subuloj.

Tio rezultigis en specifan evoluo-dinamikon:

# La komuna tero de la vilaĝoj longe travivis ekde la germana periodo. La fragmentiĝo de suvereneco malfaciligis por feŭdaj sinjoroj transpreni ĉi tiun teron kaj fortigis la pozicion de la kamparanoj.

# La relativa libereco de la vasaloj subtenis la ekziston kaj evoluon de urboj. La urbanoj okupiĝis pri metioj kaj komerco kaj iom post iom akiris pli grandan aŭtonomecon.

# La reĝoj klopodis por vastigi siajn rajtojn preter la pure feŭdaj rilatoj kaj establi rektajn ligojn kun siaj vasaloj, ekzemple, per imposto-postulado. Tio kondukis ilin en konflikton kun la nobelaro.

# La Eklezio, integrita parto de la ŝtato ekde malfrua antikvo, estis integrita en la feŭdan sistemon kaj implikita en feŭda regado dum la Mezepoko. Tio ofte rezultigis streĉiĝojn inter sekularaj kaj religiaj aŭtoritatoj, kio povis konduki al rompo en la feŭda legitimeco.

Ekzemplo de tio estas la Investitura Polemiko inter la papeco kaj la Sankta Romia Imperiestro, kiu ekspluatis la imperian eklezian sistemon enkondukitan de la Otona dinastio por siaj propraj celoj.

En iuj lokoj, individuaj aspektoj de feŭdismo daŭris longe eĉ en socioj, kiuj jam ne estis superregante feŭdaj. Ekzemple, la skota priproprieto-leĝo sekvis sistemon konatan kiel feŭda posedrajto ĝis 2002, en kiu, ekzemple, la aĉetanto de posedaĵo formale fariĝis feŭda sinjoro.

## Originoj kaj Historio
Feŭda socio aperis en la Frua Mezepoko per kunfandiĝo de la dissolviĝanta antikva socio kaj la keltaj kaj germanaj socioj. La romia koloniismo, kun siaj duonliberaj kamparanoj, kiu estis precipe disvastigita ekster Italio, estis verŝajne signifa fonto por la feŭda sistemo.

Eblas, ke la ankoraŭ ekzistanta antikva sklaveco, jam ĉeestanta tiutempe aŭ poste, funkciis kiel modelo per la ricevo de la romiaj tradicioj. La kelta vasaleco, kies difino jam ne estas klara hodiaŭ, ankaŭ eble persistiĝis. Persona fideleco estis verŝajne la plej grava elemento adoptita de la germanaj popoloj, kvankam simila romia sistemo ekzistis sub la formo de patroneco.

Post la Periodo de Migradoj, pluraj germanaj regnoj aperis en la teritorio de la antaŭa Romia Imperio. Feŭdaj institucioj nur iom post iom disvolviĝis en la franka regno, ĉar antaŭe parte libera kampularo estis ekonomie ruinigita per konstantaj militoj kaj invadoj fare de vikingoj, saracenoj, hungaroj kaj aliaj popoloj, kaj fariĝis pli kaj pli dependaj de feŭdaj lordoj en la 9-a jarcento.

La eniro en la senjoran sistemon ofertis manieron eviti personan partoprenon en multekostaj militaj kampanjoj. Aliaj aŭtoroj konsideris la malfortiĝon de la rimedoj de la centra registaro pro la invadoj kaj kapabloperdon por trudi ĝenerale agnoskitajn rajtojn kiel ĉefan kaŭzon de la kresko de lokaj senjorlandoj, kiuj povis nur certigi siajn posedrajtojn en fortikigitaj loĝejoj (kasteloj) kaj, se necese, devigi ilin per la forto.

Komence, la jura statuso de la kamparanoj verŝajne ne diferencis signife de tiu de liberuloj, sed tra la jarcentoj, persona libereco estis pli kaj pli limigita. Ankaŭ okazis kazoj de deviga aneksado fare de feŭdaj lordoj (ekzemple, dum la Milito de Stedingen).

La kerna regiono de la eŭropa feŭdismo situis en norda Francio, kiu multe pli ol iu ajn alia regiono korespondis al la ideala feŭda sistemo. Tie ekzistis unike densa feŭda hierarkio, kun multaj niveloj de subfeŭdoj.

En regionoj kie nun estas partoj de Germanio (escepte de Saksio), feŭdismo nur plifirmiĝis en la 9-a jarcento. En sia frumezepoka formo, persona dependeco ankoraŭ estis karakteriza, kvankam tio poste ofte estis anstataŭigita per monaj tributoj.

En Sudeŭropo (Hispanio, Langvedoko, Italio), la influo de antikveco persistis kun pli da forto. Relative multe pli granda proporcio de tero estis komponita de alodoj ne-feŭdaj proprietaj teroj. Krome, urboj restis multe pli signifaj ol en Norda Eŭropo kaj spertis novan oran epokon en Langvedoko kaj Italio jam en la 10-a jarcento.

En Norda Eŭropo (Saksio, Anglio, Skandinavio), kie restis pli fortaj restaĵoj de ĝermanaj socioj, servuto bezonis multe pli da tempo por establiĝi, ekaperinte nur en la 12-a jarcento en Saksio kaj partoj de aliaj germanaj teritorioj. Tie, la feŭda sistemo ne disvolviĝis iom post iom, sed estis "importita" en sia tuteco el la franka kerno. En Svedio, ĝi neniam plene plifirmiĝis, kaj nek en Norvegio tio povis okazi. En Anglio, aliflanke, sendependaj popolaj tribunaloj neniam tute malaperis. Komuna juro disvolviĝis ekde ili.

Dum la Mezepoko kaj la Frua Moderna periodo, feŭdismo ŝanĝiĝis ne nur pro la ĉiam pli potenca jura pozicio de feŭdaj lordoj super siaj servutuloj, sed ankaŭ pro ĝenerala ekonomia evoluo kaj grandega loĝantarkresko. Ĉi tiuj ŝanĝoj inkluzivis plibonigojn en agrikultura teknologio (trikampaj kultivcikloj, la plugilo, la ĉevalkolumo) kaj la ampleksan terdisvolviĝon. En la areo, kiu poste fariĝus Germanio, ekonomiaj rilatoj ĝis ĉirkaŭ 1150 estis plejparte limigitaj al servoj ene de la bieno aŭ, maksimume, al regionaj kuntekstoj. 

Komencaj komercaj rilatoj disvolviĝis en la kadro de la emerĝanta monekonomio, plejparte centrita sur regionaj urbaj centroj. De ĉirkaŭ 1470 pluen, komerco de agrikulturaj produktoj vastiĝis al tuta Eŭropo, kaj poste al interkontinentaj, komercaj fluoj. Ĉar la centraj aŭtoritatoj alfrontis kreskantajn financajn malfacilaĵojn, ili estis devigitaj oferti privilegiojn kaj koncedojn interŝanĝe de mono, eĉ plue malfortigante sian pozicion rilate al la feŭdaj lordoj.

## Refeŭdaligo
Refeŭdaligo signifas la restarigon de la feŭda ordo, tio estas, revenon al la originalaj formoj de feŭda organizado de politiko, ekonomio kaj socio, kiel ili ekzistis en Suda kaj Sudorienta Eŭropo dum la 18-a kaj 19-a jarcentoj.

## Novfeŭdismo
Novfeŭdismo rilatas al la parta aŭ kompleta spontanea apero aŭ planita enkonduko de feŭd-similaj organizaj formoj en politiko, ekonomiko kaj socio ene de la kunteksto de kapitalismo. Rilate al Usono, ĉi tiun vidpunkton estas subtenata de Emmanuel Todd, Joel Kotkin, kaj Vladimir Shlapentokh, kiu ankaŭ observis ĉi tiun tendencon en Rusio post 1991. 

Certigi monopolajn enspezojn por korporacioj sub la formo de privilegioj, licencoj, koncedoj, subvencioj, aŭ la provizado de publikaj varoj interŝanĝe de subtenado al politikistoj, ekzemple, per financado de partioj kaj balotkampanjoj, estas feŭda karakterizaĵo de modernaj politikaj sistemoj. Korporacioj subtenas politikistojn, kiuj promesas al ili monopolojn aŭ pliajn rekompencojn sen korespondaj servoj.

## Nacisocialisma Regado
La usona historiisto Robert Lewis Koehl, uzante la koncepton de feŭdismo, uzis la terminon "novfeŭdismo" por karakterizi nacisocialisman regadon, precipe en la germane okupita Orienta Eŭropo, kie germana regado estis personigita kaj lokaj komandantoj posedis absolutan potencon. 

Montrante similaĵojn inter la karismaj elementoj de mezepoka kaj nacisocialisma regado, li provis reliefigi la neraciajn aspektojn de la Nacisocialismo. Tamen, pli lastatempaj esploroj ne subtenas la hipotezon de Koehl, ke ĉi tiuj feŭdismaj potencorilatoj havas ĝian originon en la atavisma ideologio de la Nacisocialismo.

## Perdo de Funkcio de la Publika Sfero kaj la Ŝtato
Konsiderante la nunajn evoluojn en la 20-a kaj 21-a jarcentoj, sociaj sciencistoj kiel Jürgen Habermas (1962) parolis pri iu "refeŭdaligo" de la socio, en kiu "kun la implikiĝo de la privata sfero, ne nur politikaj institucioj alprenas certajn funkciojn en la sfero de komerco kaj socia laboro, sed inverse, sociaj potencoj ankaŭ alprenas politikajn funkciojn."

Same kiel regantoj iam montris sin, tiel la politikistoj prezentas sin en la amaskomunikiloj. Anstataŭ havi aktivajn voĉojn, civitanoj estas forigitaj al la rolo de admirantoj. Kritika publika diskurso malkreskas. Karakterizaĵoj inkluzivas la kreskantan malegalecon en la riĉeco-distribuado, la nuran prezentadon de publikaj aperoj, la portretadon de apartaj interesoj de individuoj aŭ asocioj kiel la komuna bono, la ekskludon de la publiko for de decidoj pri publika intereso, kaj la socian originon kiel la decidan faktoron por prospero.

## Heredo de Statuso
La ĝenerala fokuso sur riĉeco kaj statuso kiel eksteraj rimedoj de sukceso (anstataŭ merito) kaj ĝia kreskanta heredo estas, por la filozofo Rainer Forst, alia aspekto de refeŭdaligo de la socio, "en kiu riĉeco same kiel malriĉeco estas 'heredataj' ene de apartaj sociaj grupoj, ne nur per la transdono aŭ manko de materiaj varoj, sed - tre antaŭe kaj usb la plej profunde formo pri socianiĝo - precipe per la socia determinado de edukaj kaj karieraj ŝancoj.

Ekzemple, hodiaŭ infano el altstatusa familio havas pli ol sep fojojn la ŝancon ĉeesti universitaton ol infano el laborista origino. Ĉe unu pinto de la spektro, ekzistas 'aristokrataro de ŝancoj', dum ĉe la alia, ekzistas grupoj de homoj sen posedaĵoj aŭ rimedoj kaj sen perspektivoj."

Laŭ la hamburga sociologo Sighard Neckel, en la kapitalismo de la financa merkato, enspezo kaj potenco estas distribuitaj laŭ antaŭmodernaj normoj. “Dum unuflanke la nombro da tiuj, kiuj laboras sub kondiĉoj pli similantaj al servuteco kaj sklaveco ol al burĝ-kapitalismaj kontraktaj rilatoj, konstante kreskas, privilegioj en la supraj rangoj estas distribuataj laŭ same antaŭmodernaj metodoj: riĉeco estas ĉefe heredata, kaj hierarkie organizita manaĝera klaso ofertas al si mem troajn salajrojn.” Historiisto Olaf Kaltmeier argumentas simile por Latinameriko, kie li identigas tendencon al refeŭdaligo en la frua 21-a jarcento.

## Teknofeŭdismo
Ekonomiistoj kiel Cédric Durand kaj Yanis Varoufakis priskribas la kreskantan implikiĝon de grandaj teknologiaj firmaoj kaj okcidentaj ŝtatoj, la rezultan politikan influon, kaj la supozeblan nemalhaveblecon de iliaj teknologioj kiel teknofeŭdismo.

## Novreakcia Movado
La novreakcia movado celas transformi ŝtatojn en novfeŭdajn korporaciojn kontrolatajn de akciuloj kaj ĉefoficisto.

## Feŭdismo kiel Universala Formo de Socia Interagado
Uzante la formalan sociologion de Georg Simmel (1858-1918), Vladimir Shlapentokh rigardas feŭdismon ne nur kiel specifan socian formacion, sed ankaŭ kiel apartan formon de interagado, kiu dominis tra ĉiuj epokoj kaj sociaj formacioj kaj neniam tute malaperis, eĉ en moderneco.

Ĝi devenas de la bezono de protekto kaj la volemo de homoj pagi por ĉi tiu protekto per milita fideleco, varoj, laboro aŭ mono. El ĉi tiu perspektivo, mezepokaj fidelecoj, sistemoj de politika patroneco kaj favorismo kontraŭ bona konduto, dependecaj strukturoj en la reta ekonomio aŭ ombra ekonomio, oligarkaj reĝimoj kun ilia klientalismo, kaj eĉ hierarkie organizitaj mafiaj bandoj povas ĉiuj esti konsiderataj feŭdaj formoj de interagado.

Simile, politika sciencisto kaj antropologo Aaron B. Wildavsky argumentas, ke feŭdaj strukturoj ankaŭ ekzistis en la Kasita Imperio kaj en la Egiptujo de la Meza Imperio. Li asertas, ke ĉi tiu "segmenta" aliro kontraŭdiras ĉiujn sisteme-holismajn kaj integrigajn modelojn de socio, kiel ekzemple tiun de Talcott Parsons, kiu supozas la anstataŭigon de apartaj valoroj per universalaj, aŭ la sisteman teorion de Niklas Luhmann.

Tamen, la koncepto pri "hibridaj" socioj aŭ ekonomioj ŝajnas parte kongrua kun la marksisma modelo de socio (ekzemple, kun la teorioj de Erik Olin Wright pri klasdivido), kondiĉe ke ĉi-lasta ne supozas unuformajn produktadajn rilatojn trapenetrantajn la tutan socion.

## Vidu ankaŭ 
* Servuteco
* Moderna ŝtato
* Pollando dum feŭda dispartigo
* Rajto pri vrakoj

## Referencoj 

Kategorio:Feŭda juro