Gvarano

**Gvarano** (el la portugala guaraná [ɡwaɾɐˈna]) (*Paullinia cupana*, sin. *P. crysan*, *P. sorbilis*) estas grimpplanto en la familio de Sapindacoj, apartenanta al la amazona baseno kaj precipe ofta en Brazilo. Gvarana havas grandajn foliojn kaj arojn da floroj kaj estas plej konata pro la semoj de ĝiaj fruktoj, kiuj havas proksimume la grandecon de kafosemo.

Kiel dieta suplemento aŭ herbaĵo, gvaranaj semoj estas efika stimulilo: ĝi enhavas ĉirkaŭ duoble la koncentriĝon da kafeino trovita en kafosemoj (ĉirkaŭ 2-4,5% da kafeino en gvaranaoj semoj, kompare al 1-2% por kafosemoj). La aldonaĵo gajnis konatecon pro sia uzo en energiaj trinkaĵoj. Kiel ĉe aliaj plantoj produktantaj kafeinon, la alta koncentriĝo de kafeino estas defenda toksino, kiu forpuŝas plantomanĝantojn de la bero kaj ĝiaj semoj.

La koloro de la frukto varias de bruna ĝis ruĝa kaj ĝi enhavas nigrajn semojn parte kovritajn de blankaj ariloj. La kolora kontrasto kiam la frukto estas disfendita estis komparita kun la aspekto de okulgloboj kaj fariĝis la bazo de devenmito ĉe la Sateré-Maûe'-homoj.

## Historio kaj kulturo 
La vorto gvarano devenas de la gvarania vorto guara-ná, kiu havas sian originon en la Sateré-Maûe-vorto por la planto, *warana*, kiu en la gvarania signifas "frukto kiel la okuloj de la homoj" aŭ "okuloj de la dioj".

Gvarano ludas gravan rolon en Tupia kaj Gvarani-kulturo. Laŭ mito atribuita al la Sateré-Maûe'-tribo, la malsovaĝigo de gvarano originis de diaĵo mortiginta karan vilaĝan infanon. Por konsoli la vilaĝanojn, la bonvola dio eltiris la maldekstran okulon de la infano kaj plantis ĝin en la arbaro, rezultigante la sovaĝan variaĵon de gvarano. La dio tiam deŝiris la dekstran okulon de la infano kaj plantis ĝin en la vilaĝo, estigante hejmigitan gvaranon.

La gvaranioj faras tizanon per senŝeligado, lavado kaj sekigado de la semoj, kiujn ili poste muelas en delikatan pulvoron. La pulvoro estas knedita en paston kaj poste aliformita en cilindrojn. Ĉi tiu produkto estas konata kiel gvarana pano, kiu estas raspita kaj poste mergita en varman akvon kune kun sukero.

Ĉi tiu planto estis prezentita al eŭropaj koloniigistoj kaj alportita en Eŭropon dum la 16a jarcento de Felip Betendorf, Oviedo, Hernández, Cobo kaj aliaj hispanaj kronikistoj. Antaŭ 1958, gvaranaĵoj estis jam komercigitaj [dubinda - diskutaĵo].

## Priskribo 
### Aspekto kaj ŝelo 
Gvarano estas ligna planto; ĝi kreskas kiel grimpanta arbedo aŭ liano, kiu povas atingi altojn ĝis 12 metroj en naturaj tropikaj lokoj. La ŝelo estas komence brunece mole harplena kaj baldaŭ kalviĝas. Nur en *Paullinia cupana* var. *sorbilis* ĉeestas ĉiroj, ili situas en la foliaj aksoj.

### Folioj 
La alterne aranĝitaj folioj longas 20 ĝis 35 centimetrojn kaj dividiĝas en petiolo kaj folia klingo. La petiolo kaj foliaj rakioj estas supre kanelformaj, konveksaj kaj iomete striitaj. La ledeca, kalva, nepinia folia klingo enhavas kvin 10 ĝis 20&nbsp;cm longajn kaj 4,5 ĝis 9&nbsp;cm larĝajn foliajn sekciojn.

### Infloresko kaj floro 
Gvarano estas monoika. Kelkaj floroj grupiĝas kune flanke, fine aŭ ĉe la komencitaj ĉiroj en racemaj infloreskoj. Povas esti infloreska tigo. La infloreska akso havas diametron de ĉirkaŭ 2&nbsp;mm. La brakteoj estas alenformaj kun longo de 1 ĝis 1,5&nbsp;mm. La 4 ĝis 5&nbsp;mm longaj floraj tigoj estas dividitaj sub sia mezo.

## Ekologio 
Okazas alogamio kaj la polenadon faras abelojn de la genroj *Melipona* kaj *Apis*.

La semoj estas disvastigataj nature de grandaj birdoj. La semoj normale perdas jam post tri tagoj sian ĝermipovon kaj ne toleras sekiĝon nek froston. La ĝermodaŭro povas superi 100&nbsp;tagojn. Tiu de Humboldt kaj Bonpland kolektita tipomaterialo surhavas la surskribon: „*Crescit in ripa obumbrata fluminis Orinoci, prope S. Fernando de Atabàpo. Floret Majo*“.

De *Paullinia cupana*  ekzistas du variaĵoj:
* *Paullinia cupana*  var. *cupana*: Ĝi troveblas en Venezuelo, Brazilo (ĉefe en Manaŭso kaj Parintins 

Naturaj fontoj de kafeino enhavas tre diversajn miksaĵojn de ksantinaj alkaloidoj krom kafeino, inkluzive de la koraj stimuliloj teofilino, teobromino kaj aliaj substancoj kiel polifenoloj, kiuj povas formi nesolveblajn kompleksojn kun kafeino.

La ĉefaj naturaj fenoloj trovitaj en gvarano estas (+) - kateinino kaj (-) - epikatekino.

La suba tabelo enhavas partan liston de iuj kemiaĵoj troveblaj en la semoj de gvarano, kvankam ankaŭ aliaj partoj de la planto povas enhavi ilin en diversaj kvantoj.

## Uzoj 
eta|dekstra|Gvarana sempulvoro

### Sekureco 
En Usono, gvaranaj fruktopulvoro kaj semekstrakto ne estis difinitaj por statuso kiel "ĝenerale agnoskataj kiel sekuraj" (GRAS) fare de la Administracio pri Manĝaĵoj kaj Medikamentoj (FDA), sed prefere estas aprobitaj kiel manĝaĵaj aldonaĵoj por gustigaj (sed ne ne-gusto) uzoj.

Gvaransema ekstrakto estas uzata en dolĉigitaj aŭ karbondioksiditaj nealkoholaĵoj kaj energiaj trinkaĵoj, ingredienco de tizanoj aŭ enhavata en dietaj suplementaj kapsuloj. Sudameriko akiras grandan parton de sia kafeino de gvarano.

### Trinkaĵoj 
Brazilo, la tria plej granda konsumanto de nealkoholaj refreŝigaĵoj en la mondo, produktas plurajn nealkoholaĵojn el la dispremitaj semoj de gvarano, kaj kiujn oni uzas kiel kafo. Ankaŭ fermentigita trinkaĵo pretiĝas el gvaranaj semoj, manioko kaj akvo. Ankaŭ Paragvajo estas produktanto de gvaranaj nealkoholaĵoj kun pluraj markoj funkciantaj en sia merkato. Gvarana trinkaĵo estas nealkoholaĵo enhavanta gvaranan ekstrakton, vaste uzata en Brazilo, Peruo kaj Paragvajo. En Brazilo estas diversaj markoj da refreŝigaĵoj (nomitaj Gvaranaoj) kies baza komponanto estas gvarana ekstrakto, kun granda debito, eĉ pli granda ol Kokakolao. Gvarano ne estas tre disvastigita en Japanio ĝenerale sed ĝi estas unike populara en Hokajdo tiel ke oni povas aĉeti ĝin en ĉiu oportuna butiko.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
## Noto 
* 
*  (pri "Priskribo", "Ekologio" kaj "Sistematiko kaj disvastiĝo")

Kategorio:Arboj de Brazilo
Kategorio:Sapindacoj
Kategorio:Arboj de Venezuelo
Kategorio:Reboj