Biblia Tetragramo

[frame|La Biblia Tetragramo [Fenica alfabeto|fenice, arkaikhebree kaj normalhebree]]
La **Biblia Tetragramo** (aŭ simple "la **Tetragramo**") estas tiu kvarlitera hebrea nomo de la Dio de la Abrahamaj religioj, ***יְהֹוָה*** (***Jhvh***), kiu plej ofte estas uzata en la Hebrea Biblio (la Tanaĥo, la Malnova Testamento). En Esperanto la nomo kutime literumatas Javeo, malofte ankaŭ *Jahveo*.

La vorto "tetragramo" devenas el la greka vorto τετραγράμμα, kiu signifas precize "kvarliteraĵo".

## Anstataŭigo dum voĉlegado 
La judoj konsideras tiun nomon tiel sanktega ke por respekto ili ne volas elparoli ĝin. Prononci ĝin ŝajnus al multaj malobservo de la mandaton "Ne malbonuzu la nomon de la Eternulo, via Dio; ĉar la Eternulo ne lasos senpuna tiun, kiu malbonuzas Lian nomon". Nur al la ĉefsacerdoto estis permesate prononci la nomon unufoje en la jaro je Jom Kippur dum li prezentis la solenan oferon en la Templo de Jerusalemo. Tiu templo restas detruita ekde la jaro 70.

Tradicie, la judoj anstataŭigas la nomon, dum legado de la Biblio, plej ofte per la vorto אֲדֹנָי (*Adonaj*), kiu signifas "mia Sinjoro" aŭ "la Sinjoro", malpli ofte (praktike, nur kiam en la teksto la nomo יהוה (JHVH) sekvas senpere la vorton אֲדֹנָי (*Adonaj*), per אֱלהִים (*Elohim*), kiu signifas "Dio".

Pro longtempa uzado tiakonteksta, la judoj evitas priparoli Dion ekster la legado de la Sankta Skribo uzante eĉ la vorton אֲדֹנָי (*Adonaj*), kaj preferas uzi aliaj frazojn, kia *HaŜem* (השם = "La-Nomo").

## Tradukoj 
Tradukante la Biblion, iuj judoj, kiuj ja uzis la cellingvon por la aliaj esprimoj de la teksto, tamen lasis senŝanĝe la sanktegan nomon יהוה (JHVH) ankoraŭ en ĝia hebrea formo. En la cellingvo la leganto devis fari tion, kion faris la hebrealingva leganto: anstataŭigi la nomon per ekvivalento de *Adonaj* aŭ de *Elohim*, ekzemple, greklingve Κύριος aŭ Θεός; latine *Dominus* aŭ *Deus*.

La cellingva leganto foje ne komprenis en sia teksto nek la hebrean nomon nek la literojn, kiuj konsistigis ĝin. Eĉ okazis ke iuj grekoj supozis ke la kvar hebreaj literoj יהוה estas la iom similaj literoj grekaj πιπι kaj ke la mistera nomo sonas kiel "pipi".
[eta|upright|Transskribo kiel ΙΑΩ de la sanktega nomo en [Qumrana manuskripto 4Q120 (1-a jc. a.K.)]]

En unu antikva greka manuskripto, la antaŭkristana skribanto indikis la sanktegan nomon per la grekaj literoj ΙΑΩ. Tiu sama greka transskribo de la nomo de la juda dio troviĝas ĉe Diodoro Sicilia (ĉ. 80 - ĉ. 20 a.K.) kaj Marcus Terentius Varro (116-27 a.K.)

Por reprezenti en la cellingvo la sanktegan nomon, aliaj antikvaj tradukantoj utiligis la kutimajn anstataŭaĵojn, "Sinjoro" kaj "Dio". Tiel faris La Nova Testamento en siaj citaĵoj el la Malnova Testamento, kaj aliaj tradukoj kristanaj de la Biblia Hebrea, ĝis kiam la franco Pierre Robert Olivétan (1506-1538) tradukis la nomon uzante la frazon "la Eternulo". Lian ekzemplon imitis, ĝis antaŭ nelonge la franclingvaj protestantoj.

Alilingvaj protestantoj ĝenerale konservis la tradicion de uzi "Sinjoro": majuskligite ĉe Marteno Lutero kaj en la anglikanismo: la oficiala Versio Rajtigita de la Reĝo Jakobo, kiu tradukas la sanktegan nomon per "LORD" 6520-foje, per "GOD" 308-foje, per "JEHOVAH" kvarfoje (plus trifoje en loknomoj).

La ortodoksaj kaj katolikaj eklezioj uzas liturgie en ĉiuj lingvoj por reprezenti la Biblian Tetragramon nur la esprimojn "Sinjoro" kaj "Dio", sed ekster la liturgio akceptas ankaŭ aliajn terminojn. Tiel, la eldonoj en diversaj lingvoj de la *Biblio de Jerusalemo* sisteme uzas la formon "Javeo", sed devas esti modifitaj por liturgia uzo. Tion admonis la Vatikano en 2001 kaj en 2008.

Ankaŭ la fama judo Moses Mendelssohn en sia germana traduko (1780-1783) de la *Pentateŭko*) esprimis per "la Eternulo" sian interpreton de la senco de la Biblia Tetragramo.

L. L. Zamenhof uzis la vorton "Eternulo" en sia traduko de la Malnova Testamento. Li skribis:

La Esperanta Nova Ekumena Biblio (1975), verkita de katolikoj, protestantoj kaj ortodoksoj, uzas la vorton "Javeo" anstataŭ "la Eternulo": "Laŭdu Javeon pro Lia boneco, ĉar Li estas eterne fidela." (Psalmo 136:1) (Zamenhof: "Gloru la Eternulon, ĉar Li estas bona, ĉar eterna estas Lia boneco.").

## Etimologio kaj origino 
Oni ĝenerale konsideras la vorton יהוה (JHVH) kiel nomo en formo de verbo kun prefikso J- (indiko de ve en la gramatike tria persono) sekvata de la semita radiko *hyy/hwy* (kiu signifas "esti"). Tiel interpretas ĝin la libro *Eliro*, metante la nomon יהוה (JHVH) paralele kun אהיה (ʾHVH) "Mi estas/estos" (en la unua persono). Laŭ tiu Biblia libro Dio deklaras: *Ehjeh* (Mi estas/estos/ktp.) *aŝer* (tiu, kiu) *ehjeh* (Zamenhofa traduko: "Mi estas, kiu estas"), kaj li ordonas al Moseo diri al la Izraelidoj: "*Ehjeh* (Zamenhofa traduko: "La Eternulo")) sendis min al vi". Tuj poste li aldonas: "Tiel diru al la Izraelidoj: יהוה (en la Zamenhofa traduko, "La Eternulo") [...] sendis min al vi". Iuj distingas inter la "simpla" formo *jihveh* ("li estas" ), pli proksima al *ehjeh*, kaj la "kaŭziga" formo *jahveh* (*li estigas*).

Iuj erudiciuloj proponas kiel etimologia origino ŝemidan radikon, kiu signifas "blovi". Laŭ ĉi tiu interpreto, la Tetragramo indikas la dion de la ŝtormo, minoritata opinio, sed subtenata da famuloj kiaj Julius Wellhausen kaj aliaj.

## Citaĵoj pri la Tetragramo en artverkoj 
### Sur monumentoj 

Dosiero:YHWH on Mesha Stele.jpg|La Meŝa-steleo, ĉ. 820 antaŭ Kristo
Dosiero:Die_(Dr%C3%B4me)_Notre-Dame_150392.JPG|Vitralo en la Katedralo Nia Sinjorino de Parizo, 13-a jc.
Dosiero:Charlieu Saint Philibert rose window456.JPG|Rozfenestro de la preĝejo de Sankta Filiberto en Charlieu (Francio), 13-a jc.
Dosiero:9490_-_Milano_-_S._Angelo_-_Tetragrammaton_-_Foto_Giovanni_Dall%27Orto_22-Apr-2007.jpg|Volbo de la preĝejo Sanktanĝelo en Milano, post 1552
Dosiero:Techo Sacristía Toledo.jpg|Plafono de la sakristio de la Katedralo de Toledo, de Luca Giordano, 1698.
Dosiero:Tetragrammaton at 5th Chapel of the Palace of Versailles France.jpg|Tetragramo en triangulo (Reĝa Kapelo en Versailles), 1710.
Dosiero:20150710045DR Schmiedeberg (Dippoldiswalde) Dreifaltigkeitskirche.jpg|Plafono de la Triunuo-preĝejo en Schmiedeberg, de George Bähr, 1713-1716
Dosiero:YHWH Goya.jpg|Detalo de pentraĵo "Adoro de la Nomo de Dio" de Francisco Goya en la Baziliko "Pilar" de Zaragozo, 1772
Dosiero:Tomb of clement xiii st peters rome.jpg|Alegorio de la Religio en la tombejo de Klemento la 13-a de Antonio Canova, 1792
Dosiero:Odeshog altare.jpg|Altaro en preĝejo de la sveda urbo Ödeshög, 18-a jc.
Dosiero:Wouth P7100112.jpg|Baziliko de Sankta Ludoviko en Sankta Luiso (Misurio, Usono), 1831-1834
Dosiero:Ari Ashkenazi Synagogue, shiviti.jpg|*Ŝivitio* de la Sinagogo aŝkenaza "Ari" en Safed (Israelo), 1837-1847
Dosiero:Tetragrammaton a.jpg|Vitralo de anglikana preĝejo en Decorah, Iowa, Usono, 19-a jc.
Dosiero:Tetragrammaton Winchester Cathedral.JPG|Vitralo kun stelo de Davido, Katedralo de Winchester, 19-a jc.
Dosiero:2007-08-22 Nozyk Synagogue 1295.jpg|*Ŝivitio*

En *La historio de Rut* (The Story of Ruth, 1960) oni ofte uzas *Jehovah* (angle) kiel nomo de Dio, ekzemple kiam Rut sin defendas kontraŭ la akuzantaj sacerdotoj de Molok.

Simile okazas en telefilmo *Greatest Heroes of the Bible*, 1976.

En *Bruce Almighty* (komedio), al homo kiu devas ludi la rolon de Dio, tedigas la preĝoj al li adresataj. Li do direktigas ilin al retejo, kiun li nomas "Yahweh.com", kaj al ĉiuj respondas aŭtomate "Jes", kun katastrofa rezulto.

*Innamorato pazzo* (La freneza amanto): En foiro, la tendo de kiromanciistino estas ornamita per plako portanta la nomojn "Jehova", "Messias" "Jeiah" kaj "Emma".

## Vidu ankaŭ 
* Adonaj
* Elohim
* Javeo

## Referencoj