Nuklea krizo

[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto. Interparolo kun spertulino pri nukleaj krizoj severaj kaj malseveraj.]]
**Nuklea krizo** estas situacio de intensa internacia konfrontiĝo inter du aŭ pli da ŝtatoj, en kiu la uzo de nukleaj armiloj fariĝas reala aŭ perceptita ebleco, kreante altan riskon de milita eskalado kun katastrofaj sekvoj. Malsame al nuklea akcidento, kiu temas pri teknikaj paneoj aŭ sekurecaj rompoj ĉe instalaĵoj, nuklea krizo estas fundamente politika kaj milita fenomeno ligita al geopolitiko, nuklea strategio, kaj la minaco de intenca uzo de nukleaj armiloj.

## Difino kaj Karakterizaĵoj 
Nukleaj krizoj kutime montras jenajn karakterizaĵojn:

* **Alta intereso**: Fundamentaj naciaj interesoj aŭ eĉ la supervivo de ŝtatoj estas perceptataj kiel minacataj.
* **Konfrontiĝo inter nukleaj potencoj**: Ofte implikas rektan aŭ nerektan konfrontiĝon inter ŝtatoj posedantaj nukleajn armilojn, aŭ ŝtaton strebantan akiri ilin kontraŭ internacia opozicio.
* **Risko de eskalado**: Ekzistas signifa danĝero, ke la krizo povus rapide eskadi al konvencia aŭ eĉ nuklea milito, eble pro miskalkulo, miskompreno, aŭ intenca ago.
* **Tempopremo**: Decidoj ofte devas esti faritaj rapide sub granda premo kaj kun nekompletaj informoj.
* **Intensa diplomatio kaj signalado**: Krizo kutime inkluzivas intensajn diplomatiajn intertraktadojn, publikajn deklarojn, kaj militajn signalojn (kiel altigo de alarmo-niveloj aŭ movo de fortoj).

## Tipoj de Nukleaj Krizoj 
Oni povas ĝenerale distingi plurajn tipojn de nukleaj krizoj:

* **Interpotenca konfrontiĝo**: Rekta alfrontiĝo inter du aŭ pli da establitaj nukleaj potencoj, precipe dum la Malvarma Milito inter Usono kaj Sovetunio. La Kuba Misila Krizo estas la plej konata ekzemplo.
* **Proliferada krizo**: Krizo kaŭzita de la provoj de ŝtato akiri nukleajn armilojn kontraŭ la Kontraŭproliferada Reĝimo kaj la volo de aliaj ŝtatoj. Ekzemploj inkluzivas la krizojn rilate al la nukleaj programoj de Nord-Koreio kaj Irano.
* **Krizo pri nuklea sekureco**: Situacio kie ekzistas grava zorgo pri la sekureco de ekzistantaj nukleaj armiloj aŭ materialoj, ekzemple pro ŝtata kolapso, interna konflikto, aŭ la minaco de terorisma akiro de nukleaj materialoj (ekz., zorgoj post la disfalo de Sovetunio).

## Kaŭzoj kaj Ellasiloj 
Nukleaj krizoj povas ekesti pro diversaj kialoj:

* Geopolitikaj rivalecoj kaj regionaj konfliktoj (ekz., Barato-Pakistano pri Kaŝmiro).
* Vetarmadoj kaj la disvolviĝo de novaj armilaj sistemoj.
* Miskalkulo aŭ misinterpreto de la intencoj aŭ agoj de kontraŭulo.
* Teknikaj paneoj en avertosistemoj, kiuj povus erare indiki atakon (kvankam tio pli ofte kondukas al "falsaj alarmoj" ol plenaj krizoj).
* Politikaj decidoj de ŝtatoj por komenci aŭ akceli nuklean programon.
* Interna malstabileco en nukle-armita ŝtato.

## Historio de gravaj krizoj 
Pluraj eventoj en la historio estas konsiderataj kiel gravaj nukleaj krizoj:
* **Kuba Misila Krizo** (1962): Konfrontiĝo inter Usono kaj Sovetunio pro sovetiaj nukleaj misiloj instalitaj en Kubo. Vaste rigardata kiel la momento kiam la mondo plej proksimiĝis al nuklea milito.
* **Jomkipura Milito** (1973): Dum la milito, Usono altigis sian nuklean alarmo-nivelon (DEFCON 3) responde al sovetiaj minacoj interveni. Ankaŭ ekzistas raportoj pri Israelo preparanta siajn proprajn nukleajn armilojn.
* **Able Archer 83** (1983): NATO-militekzerco, kiu simulis nuklean eskaladon. Sovetunio misinterpretis ĝin kiel eblan preparon por reala atako kaj altigis sian propran alarmo-nivelon, kreante tre danĝeran situacion.
* **Hindaj-Pakistanaj krizoj** (ekz., 1990, 1999 Kargila Milito, 2001-2002): Plurfoje, tensioj inter la du nukle-armitaj najbaroj atingis krizajn nivelojn, kun zorgoj pri ebla nuklea uzo.
* **Nord-Koreiaj nukleaj krizoj** (ekz., 1994, 2002-2003, 2017): Ripetitaj periodoj de alta tensio rilate al la nuklea kaj misila programoj de Nord-Koreio, ĝiaj testoj, kaj la internacia respondo.
* **Irana nuklea programo** (daŭranta): La disputo pri la naturo kaj celoj de la irana nuklea programo kreis longdaŭran  kun diplomatiaj klopodoj, sankcioj, kaj minacoj de milita agado.

## Administrado kaj Solvado de Krizoj 
Metodoj uzataj por administri kaj solvi nukleajn krizojn inkluzivas:

* **Rekta diplomatio**: Intertraktadoj inter la ĉefaj partioj.
* **Rektaj komunikadaj linioj**: Kiel la "Varma Linio" inter Moskvo kaj Vaŝingtono, establita post la Kuba Misila Krizo por redukti miskomprenojn.
* **Armilkontrolaj traktatoj**: Interkonsentoj por limigi aŭ redukti nukleajn arsenalojn (ekz., SALT, START, INF-Traktato).
* **Ne-proliferadaj klopodoj**: Fortigo de la Traktato kontraŭ pliigo de atomarmiloj (NPT) kaj la rolo de la Internacia Atomenergia Agentejo (IAEA).
* **Internacia premo kaj sankcioj**: Politikaj kaj ekonomiaj mezuroj por influi la konduton de ŝtatoj.
* **De-eskaladaj mezuroj**: Paŝoj por redukti militajn tensiojn kaj retiri minacajn poziciojn.

## Riskoj kaj Sekvoj 
Nukleaj krizoj portas enormajn riskojn:

* La plej grava risko estas la eskalado al intenca aŭ neintenca **nuklea milito**, kun neimageblaj humanaj kaj mediaj katastrofoj (Nuklea vintro).
* Eĉ sen nuklea uzo, krizo povas kaŭzi **regionan malstabilecon**, konvenciajn militojn, kaj longdaŭran malamikecon.
* Krizoj povas subfosi la **kontraŭproliferadan reĝimon** kaj instigi pliajn ŝtatojn serĉi nukleajn armilojn.
* Ili povas kaŭzi severajn **ekonomiajn perturbojn** pro necerteco, sankcioj, aŭ milita preparado.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Nuklea armilo
* Nuklea strategio
* Nuklea senarmiĝo
* Nuklea proliferado
* Traktato kontraŭ pliigo de atomarmiloj (NPT)
* Malvarma Milito
* Krizadministrado
* Internacia Atomenergia Agentejo (IAEA)
* Kuba Misila Krizo
* Nuklea vintro
* Internaciaj rilatoj

Kategorio:Krizoj
Kategorio:Eraro
Kategorio:Nuklea politiko
Kategorio:Nukleaj armiloj
Kategorio:Militoj kaj konfliktoj
Kategorio:Malvarma milito
Kategorio:Internaciaj rilatoj
Kategorio:Politika scienco