Kaliptorinko de Banks

La **ruĝvosta nigra kakatuo** (*Calyptorhynchus banksii*) konata ankaŭ kiel **Kaliptorinko de Banks**, estas granda nigra kakatuo indiĝena de Aŭstralio. Plenkreskaj maskloj havas karakterizan paron de brilruĝaj paneloj sur la vosto, kiu donas al la specio sian nomon. Ĝi estas pli ofta en la pli sekaj partoj de la kontinento. Kvin subspecioj estas agnoskitaj, kiuj diferencas ĉefe laŭ bekograndeco. Kvankam la pli nordaj subspecioj estas vaste disvastiĝintaj, la du sudaj subspecioj, nome la *arbara ruĝvosta nigra kakatuo* kaj la *sudorienta ruĝvosta nigra kakatuo*, estas minacataj.

La specio kutime troviĝas en eŭkaliptaj arbaroj, aŭ laŭlonge de akvovojoj. En la pli nordaj partoj de la lando, ĉi tiuj kakatuoj estas ofte vidataj en grandaj grupoj. Ili estas semomanĝantoj kaj kavaĵnestumantoj, kaj tial dependas de arboj kun sufiĉe grandaj diametroj, ĝenerale eŭkaliptoj. Populacioj en sudorienta Aŭstralio estas minacataj de senarbarigo kaj aliaj ŝanĝoj de vivejo. El la nigraj kakatuoj, la ruĝvosta estas la plej adaptebla al birdobredado, memorige al angla botanikisto Sir Joseph Banks. La ruĝvosta nigra kakatuo havas ankaŭ la distingon esti la unua birdo el orienta Aŭstralio ilustrita de eŭropano, ĉar ino, supozeble kolektita ĉe la rivero Endeavour en norda Kvinslando, estis skizita de la desegnisto de Banks, nome Sydney Parkinson, en 1770. Ege antaŭ Latham, la angla natursciencisto George Shaw priskribis *Psittacus magnificus* el specimeno kolektita ie en la regiono de Port Jackson (nune Sidnejo). Dum multaj jaroj, la specio estis referencata kiel *Calyptorhynchus magnificus*, proponite de Gregory Mathews en 1927 ĉar la nomo de Shaw estis antaŭanta la priskribon de Latham en 1790. Dum pluraj jardekoj, la propono de Mathews estis akceptita de multaj aŭtoritatoj, kvankam ne estis klare ĉu la originala referenco de Port Jackson fakte rilatis al la ruĝvosta nigra kakatuo aŭ, pli verŝajne, al la Kaliptorinko de Latham. En 1994, peto por konservi *Calyptorhynchus banksii* kiel la scienca nomo estis akceptita de la IKZN. La ruĝvosta nigra kakatuo estas la tipa specio de la genro *Calyptorhynchus*, kies nomo devenas de la greka *kalypto*-/καλυπτο- "kaŝita" kaj rynĥos/ρυγχος "beko". La ŝanĝon unue faris Anselme Gaëtan Desmarest en 1826.

En 1827, Jennings proponis la nomon *Psittacus niger* por la birdo. Tiu dunoma kombinaĵo jam estis uzita de Carl Linnaeus por la nigra papago (posta *Coracopsis nigra*) en 1758, kaj de Johann Friedrich Gmelin por la Palma kakatuo en 1788; ĝi do estis malvalida eĉ kvankam ambaŭ aliaj specioj jam estis konataj laŭ malsamaj nomoj tiutempe. Alternativaj ordinaraj nomoj estas *Nigra kakatuo de Banks*, *Banksa nigra kakatuo*, aŭ simple *nigra kakatuo*. *Ngarnarrh* aŭ *karnamarr* estas terminoj uzataj de Kunvinjku-oj de Arnhemlando. En Centra Aŭstralio, sudokcidento de Alice Springs, la termino el lingvo Pitjantjatjara por la subspecio *C.&nbsp;b. samueli* estas *iranti*. *Karrak* estas termino *Nungar* derivita el la alvoko de la sudokcidenta raso *C.&nbsp;b. naso*. En la lingvo de la Bungandidj-oj de sudorienta Suda Aŭstralio kaj okcidenta Viktorio tiu birdo estis nomita *triin*.

### Klasigo
La plej proksima parenco de la ruĝvosta nigra kakatuo estas la Kaliptorinko de Latham; ambaŭ specioj formas la subgenron *Calyptorhynchus* ene de la samnoma genro. Ili distingiĝas de la aliaj nigraj kakatuoj de la subgenro *Zanda* per sia signifa seksa dimorfismo kaj la krioj de la junuloj; unu pepanta petega krio, la alia vokaligo dum glutado de manĝaĵo.

Studo de 2008 pere de mitokondria kaj nuklea DNA filogenetiko de papagoj, kakatuoj kaj rilataj taksonoj uzanta inter aliaj informoj de la Funebra kaliptorinko, havigas konfirman pruvaron de origino en Gondvano de la prapagoj en Kretaceo, kaj de diverĝo en Aŭstralazio de la prakakatuoj el la papagoj ĉu en la fino de Kretaceo (66 mya) aŭ Paleogeno (45 mya) depende de supozoj por bazaj linioj.

Oni agnoskis kvin subspeciojn; ili diferenciĝas ĉefe en la grando kaj formo de la beko, la ĝenerala birdogrando kaj la koloro de la ino:

**C. b. banksii* troviĝas en Kvinslando kaj, malofte, en fora norda Novsudkimrio; ĝi estas la plej granda subspecio laŭ totala korpograndeco kaj havas mezgrandan bekon. konata kiel la **sudorienta ruĝvosta nigra kakatuo**, troviĝas en sudokcidenta Viktorio kaj sudorienta Suda Aŭstralio en areo bordita de la Monto Gambier okcidente, Portland sude, Horsham nordoriente kaj Bordertown norde. La plej malgranda de la kvin subspecioj, Ili estas dependaj ĉefe de areoj de *Eucalyptus baxteri*, *Eucalyptus camaldulensis* kaj de *Allocasuarina luehmannii* por manĝado kaj nestumado. Tiuj arbospecioj estis ĉiuj minacataj pro arbara maldensigo kaj plimulto restas en privataj areoj; eble nur 500–1000 individuoj restas. La subspecio kaj ĝia habitato estas celo de tutlanda rekuperplano. En 2007 lokaj terposedantoj ekricevis helpon por regenerado de taŭga habitato.
**C. b. macrorhynchus*, kun la nomo **grandbeka kakatuo** de Mathews, troviĝas tra tuta norda Auzstralio. Kvankam oni supozas, ke ĝi estas disvastigata kaj abunda, tiu subspecio estis malbone studita. Ĝi estas granda kaj havas grandan bekon, kiel la nomo de la subspecio sugestas. Al la inoj mankas la ruĝa koloro en siaj vostoj. estas konata kiel **arbara ruĝvosta nigra kakatuo** kaj troviĝas en la sudokcidenta angulo de Okcidenta Aŭstralio inter Perto kaj Albany. Tiu formo havas pli grandan bekon, kaj favoras arbospeciojn *marri* (*Corymbia* (iam *Eucalyptus) calophylla*), *jarrah* (*E. marginata*) kaj *karri* (*E. diversicolor*). Du el la plej gravaj minacoj al tiu subspecio estas kontraŭleĝa pafado kaj naturaj mielabeloj.
**C. b. samueli* ekzistas en kvar disaj populacioj: en centra marborda Okcidenta Aŭstralio el Pilbara suden ĝis norda Wheatbelt proksime de Northam kaj internaj riveroj en Centra Aŭstralio, sudokcidenta Kvinslando kaj supra riversistemo de Darling en Okcidenta Novsudkimrio. Birdoj de tiu subspecio estas ĝenerale pli malgrandaj kun pli malgrandaj bekon ol la nomiga *banksii*.

## Priskribo
thumb|maldekstre|Kaliptorinko de Banks (ino), *C. b. naso* subspecio, Nacia Parko Montaro Whicher, sudokcidenta Okcidenta Aŭstralio
Ruĝvostaj nigraj kakatuoj longas ĉirkaŭ 60 centimetrojn kaj estas sekse dimorfaj. La plumaro de la masklo estas tute nigra kun elstara nigra kresto konsistanta el plilongigitaj plumoj de la frunto kaj krono. La beko estas malhelgriza. Ankaŭ la vosto estas nigra kun du flankaj helruĝaj plumoj. Inoj estas nigraj kun flav-oranĝaj strioj en la vosto kaj brusto, kaj flavaj makuloj gradiĝantaj al ruĝaj sur la vangoj kaj flugiloj. La beko estas pala kaj kornokolora. La malsupraj partoj estas striecaj per fajna flavo super nigra bazo. Maskloj pezas inter 670 kaj 920 gramojn, dum inoj pezas iomete malpli, je 615-870 gramoj. Komune kun aliaj kakatuoj kaj papagoj, ruĝvostaj nigraj kakatuoj havas zigodaktilajn piedojn, nome du fingrojn antaŭen kaj du malantaŭen, kiuj permesas al ili kapti objektojn per unu piedo starante sur la alia, por manĝado kaj manipulado. Nigraj kakatuoj estas preskaŭ ekskluzive maldekstrapiedaj (kune kun preskaŭ ĉiuj aliaj kakatuoj kaj plej multaj papagoj).

Junaj ruĝvostaj nigraj kakatuoj similas al inoj ĝis pubereco, kiu okazas ĉirkaŭ kvar jarojn aĝe, sed havas pli palflavajn striecajn malsuprajn partojn.

Kiel ĉe aliaj kakatuoj, la ruĝvosta nigra kakatuo povas esti tre longviva en kaptiteco; en 1938, ornitologo Neville Cayley raportis unu pli ol kvindekjaraĝan en la bestoĝardeno de Taronga. Alia birdo loĝanta en la bestoĝardenoj de Londono kaj Roterdamo estis 45-jaraĝa kaj 5-monata kiam ĝi mortis en 1979.

Oni registris plurajn kriojn de ruĝvostaj nigraj kakatuoj. La kontakta krio de la birdo estas ruliĝanta metala *krur-rr* aŭ *kree*, kiu povas veturi longajn distancojn kaj ĉiam estas elsendita dum flugado;

## Distribuado kaj habitato
La ruĝvosta nigra kakatuo ĉefe troviĝas en la pli sekaj partoj de Aŭstralio. Ĝi estas vaste disvastigita kaj abunda en larĝa zono tra la norda duono de la lando, kie ĝi estas konsiderata agrikultura damaĝbesto, kun pli izola distribuo en la sudo. Ĝi troviĝas en vasta gamo da vivejoj, de arbustaroj kaj herbejoj tra arbaroj de eŭkaliptoj, kazuarenacoj kaj akacioj, ĝis densaj tropikaj pluvarbaroj. En aliaj partoj de la lando, laŭsezonaj movoj de kakatuoj emas sekvi nutraĵfontojn, modelo registrita en Norda Kvinslando, kaj Novsudkimrio. En sudokcidenta Okcidenta Aŭstralio, ambaŭ ekzistantaj subspecioj ŝajnas havi nord-sudan modelon; norden post reproduktado en la kazo de subspecio *naso*, dum movoj de subspecio *samueli* en la tritikzono povas esti neregulaj kaj senrilataj al la sezonoj.

## Kutimaro
.]]
Ruĝvostaj nigraj kakatuoj estas tagemaj, raŭkaj kaj bruemaj, kaj ofte videblas flugantaj alte supre en malgrandaj grupoj, foje miksitaj kun aliaj kakatuoj. Aroj de ĝis 500 birdoj ĝenerale videblas nur en la nordo aŭ kiam la birdoj estas koncentritaj ĉe iu nutraĵfonto. Alie, ili ĝenerale estas sufiĉe timemaj de homoj. En norda kaj centra Aŭstralio, birdoj povas manĝi sur la tero, dum la du sudaj subspecioj, *graptogyne* kaj *naso*, estas preskaŭ ekskluzive arbemaj. Ili emas flugi sufiĉe malrapide kun intermitaj profundaj flugetaj flugilbatoj, klare malsamaj ol la malprofundaj flugilbatoj de la simila Kaliptorinko de Latham. Ili ankaŭ ofte flugas je konsiderinda alteco. Reproduktado ĝenerale okazas de majo ĝis septembro krom en la kazo de la sudorienta subspecio, kiu nestas dum somero (decembro ĝis februaro). Paroj de la subspecio *samueli* en la regiono *Wheatbelt* (Tritikzono) de Okcidenta Aŭstralio povas produkti du idarojn, Nestado okazas en grandaj vertikalaj kavaĵoj de altaj arboj. Izolaj arboj estas ĝenerale elektitaj, por ke birdoj povu flugi al kaj de ili relative senĝene. La sama arbo povas esti uzata dum multaj jaroj. Kavaĵoj povas esti 1 ĝis 2 metrojn profundaj kaj 0,25–0,5 metrojn larĝaj, kun bazo el ligneroj. Ovodemetado konsistas el unu aŭ du blankaj, senbrilaj ovoj, kvankam la dua kokido estas plejofte neglektita kaj pereas en infanaĝo.

File:Th RedTailBlackCcockatoo1hourback.jpg|1-horulo
File:RedTailAt1Day.jpg |1-tagulo
File:RedTailAt1WeekOld.jpg |1-semajnulo
file:RedtailBlackCockatoo2Weeks.jpg |2-semajnulo
File:RedtailBlackCockatooAt3Weeks.jpg |3-semajnulo
File:RedTailBlackCockatoo4weeks.jpg  |4-semajnulo
File:RedTailBlackCockatoo5Weeks.jpg|5-semajnulo
File:RedTailBlackCockatooAt6Weeks.jpg|6-semajnulo

### Manĝado
Kvankam ruĝvostaj nigraj kakatuoj manĝas vastan gamon da indiĝenaj kaj enkondukitaj grenoj, ilia ĉefa dieto estas semoj de eŭkalipto. Ekzistas specifa rilato inter la specio kaj pli grandfruktaj specioj de gumoj. Ĉi tiuj varias tra Aŭstralio, sed inkluzivas la *marri* en Sudokcidenta Okcidenta Aŭstralio, la lanpugan darvin-on (*E.&nbsp;miniata*] tra la nordo de la lando, *E.&nbsp;baxteri* en Viktorio kaj la sangolignajn speciojn *Corymbia polycarpa* kaj *C. intermedia* en Kvinslando. Kakatuoj formordas branĉetojn kiuj havas aretojn de semkapsuloj, poste tenas ilin per siaj piedoj dum maĉado kaj rikoltado de semoj antaŭ ol disŝuti la teron per derompaĵoj. Inter aliaj semoj kaj nuksoj konsumitaj estas tiuj de *Acacia*, *Allocasuarina*, *Banksia*, *Grevillea* kaj *Hakea*, same kiel beroj kaj fruktoj. Ili povas konsumi ankaŭ insektojn, sed tre rare. Kakatuoj adaptiĝis al manĝado de kelkaj enmetitaj plantoj kiel la rumekso (*Emex australis*). Estas kelkaj pruvoj de konsumo de natura rafano (*Raphanus raphanistrum*), natura brasiko (*Brassica tournefortii*) kaj melono (ĉu *Citrullus* ĉu *Cucumis*).

## Konservostatuso
[maldekstre|thumb|Juna masklo de Kaliptorinko de Banks manĝanta semojn de arbo de la genro *[Casuarina* en McMinn St, Darvino, Norda Teritorio, Aŭstralio.]]
La ruĝvosta nigra kakatuo estas protektita laŭ la Aŭstralia Leĝo pri Media Protekto kaj Biodiverseco Konservado (*Environment Protection and Biodiversity Conservation Amendment*, Protekto de Faŭno) de 2001. Ĉi tiuj birdoj estas listigitaj internacie laŭ Apendico II de CITES, kiu permesas internacian komercon de vivaj nature kaptitaj kaj kaptite breditaj specimenoj, se tiaj eksportoj ne estas damaĝaj al naturaj populacioj. Tamen, la nunaj aŭstraliaj restriktoj pri komercaj eksportoj el Aŭstralio ne estas truditaj de CITES. Kaj ĝi estas la plej malgranda el la specio. Kvankam kalkulo en junio 2012 de proksimume 1500 individuoj estas rimarkinda pliiĝo kompare kun la kalkulo de nur 1000 en 2007, ĝi restas en danĝero de formorto.
* Ankaŭ *C. b. graptogyne* estas listigita kiel minacata en la Viktoria leĝo *Flora and Fauna Guarantee Act 1988*. Laŭ tiu leĝo, oni preparis planon *Action Statement* por la rekuperado kaj estonta administrado de tiu specio. Tamen, ankaŭ notindas, ke la ruĝvosta nigra kakatuo estas listigita laŭ ĉi tiu Leĝo sub sia antaŭa latina nomo, *Calyptorhynchus magnificus*. En la konsila listo de minacata vertebrula faŭno en Viktorio de 2007, ĉi tiu subspecio estas listigita kiel endanĝerigita.
* La ruĝvosta nigra kakatuo estas listigita kiel vundebla en la Leĝo pri Konservado de Minacataj Specioj de Novsudkimrio de 1995 (*Threatened Species Conservation Act 1995*).

Kiel multaj aŭstraliaj kakatuoj kaj papagoj, la ruĝvosta nigra kakatuo estas minacata de la flora kontraŭleĝa komerco de birda kontrabando. Alta postulo kaj alta transita morteco signifas, ke multe pli da birdoj estas prenitaj el la naturo ol tiuj efektive venditaj. 

La birdo estas parto de ĉiujara censo, nome la *Great Cocky count*, kiu okazas ĉiujare ekde 2009 por spuri la populaciajn ŝanĝojn de Ruĝvostaj kaj aliaj nigraj kakatuoj.

## Birdobredado
thumb|dekstre|Endoma plenkreska ino de la subspecio *samueli*.
Fine de la 1990-aj jaroj, ruĝvostaj nigraj kakatuoj atingis prezojn de 1750 dolaroj en Aŭstralio kaj 8900 dolaroj (ĉirkaŭ 6000 usonaj dolaroj) eksterlande. Bredataj birdoj aĉeteblas por iom ajn inter 15 000 kaj 40 000 usonaj dolaroj en Usono, kie ili malofte videblas en birdbredado. Breditaj birdoj kapablas lerni kelkajn vortojn kaj povas esti tre amemaj, kvankam maskloj povas iĝi stampitaj kaj verŝajne ne reproduktiĝos. La ruĝvosta nigra kakatuo estas la plej ofte vidata el la nigraj kakatuoj en kaptiteco, kaj povas esti rezistema kaj longviva se oni donas al ili multe da spaco. Ĝis nun, la plej multaj birdoj en kaptiteco estis de la subspecioj *C. b. banksii* kaj *C. b. samueli*. Birdoj ofte estis antaŭe breditaj sen multe da atento al la devensubspecioj. Tamen, kun kreskanta intereso pri konservado, pli da birdobredistoj zorgas pri konservado de la integreco de la apartaj subspecioj en kultivado, kaj tial evitas krucbredadon. kaj povas demeti ovojn ĉiujn 3 semajnojn inter februaro kaj novembro. Post kiam la ino havas unu ovon en sia nesto, ŝi ne demetas alian. Ovo bezonas ĉirkaŭ 30 tagojn por eloviĝi. La okuloj de la idoj malfermiĝas post ĉirkaŭ 3 semajnoj kaj la flava lanugo montros nigrajn pingloplumojn post ĉirkaŭ 6 semajnoj. La plej bona tempo por bredado estas post ĉirkaŭ 10 semajnoj, kiam iliaj nigraj plumoj estas en sia loko, sed la vostoplumoj estas ankoraŭ mallongaj. Junaj birdoj elnestiĝas post ĉirkaŭ 4 monatoj kaj ambaŭ seksoj havas la koloron de sia patrino. Maturaj masklaj birdoj fariĝos agresemaj al junaj masklaj birdoj dum pubereco (4 jaroj); ili devas esti apartigitaj se enkaĝigitaj.

## En kulturo
* Kaliptorinko de Banks, nome Karak, estis la oficiala maskoto de la Ludoj de la Komunumo de Nacioj de 2006 okazintaj en Melburno. La reklamado koincidis kun efektivigo de iniciatoj por certigi la supervivon de la sudorienta subspecio "graptogyne", same kiel pliigitan median konscion ĉe la ludoj.
* Tradicia rakonto el okcidenta Arnhema Lando rakontas pri Nigra Kakatuo kaj ŝia edzo Korvo, kiuj estas Birdo-homoj, kiuj elkreskigas nigrajn plumojn post kiam ili estas trafitaj de malsano de trans la maro norden. Timante esti entombigitaj subtere, ili transformiĝas en birdojn kaj flugas alte en la ĉielo.
* En la folkloro de la Tiwi-popolo, la ruĝvosta nigra kakatuo laŭdire akompanas la mortintojn al la ĉielo.

## Referencoj
## Cititaj tekstoj 
* Forshaw, Joseph M.; William T. Cooper (2002). *Australian Parrots* (3a eld.). Robina: Alexander Editions. ISBN 978-0-9581212-0-0.
* Flegg, Jim (2002). *Birds of Australia: Photographic Field Guide*. Sydney: Reed New Holland. ISBN 978-1-876334-78-9.
* Lendon, Alan H. (1973). *Australian Parrots in Field and Aviary*. Angus & Robertson. ISBN 978-0-207-12424-2.
* Garnett, S. (1993) *Threatened and Extinct Birds of Australia*. RAOU. National Library, Canberra. ISSN 0812-8014

## Eksteraj ligiloj
*World Parrot Trust  Parrot Encyclopedia&nbsp;– Species Profiles
*Website of Conservation Program of South-eastern Red-tailed Black Cockatoo *(Calyptorhynchus banksii graptogyne)*

Kategorio:Birdoj de Aŭstralio
Kategorio:Kakatuedoj