Konstitucio de Irlando

La **Irlanda Konstitucio** (; ) estas la fundamenta leĝo (Konstitucio) de la Respubliko Irlando. Ĝi estas la dua konstitucio de la ŝtato ekde la sendependeco, anstataŭigante la pli fruan de 1922.

Ĝi establas suverenan, liberalan demokration, kiu garantias diversajn fundamentajn rajtojn kaj estas regata de sistemo de reprezenta demokratio. Specife, ĝi garantias fundamentajn rajtojn kiel la elekton de la Prezidento per universala balotrajto, duĉambran parlamenton (Oireachtas) bazitan sur la Westminster-sistemo, la disiĝon de povoj kaj juran revizion. Ĝi povas esti ŝanĝita nur per referendumo.

La Konstitucio estis adoptita per popola voĉdono la 1-an de julio 1937 kaj anstataŭigis la Konstitucion de la Irlanda Liberŝtato (ekvalidis la 29-an de decembro de tiu jaro). Konstituciaj amendoj en Irlando povas esti faritaj nur per referendumo, kunvokita de la *Oireachtas*, la Irlanda Parlamento.

Ĝi estas la plej longe kontinue funkcianta respublikana konstitucio ene de la Eŭropa Unio.

## Superrigardo 
La nova konstitucio, konstruita sur la fundamentoj de la malnova de 1922, enhavas gravajn ŝanĝojn. La fundamenta ŝanĝo estas la nova nomo *Éire* (*Irlando* en la angla) kaj la priskribo de la ŝtato kiel suverena kaj sendependa. La konstitucio difinas *Éire* kiel ŝtaton ampleksantan la tutan insulon, sed ĝia aŭtoritato etendiĝas nur al la sudaj 26 graflandoj, rezulto de la Interkonsento de Sankta Vendredo. La konstitucio ankaŭ transformas la postenon de ĉefministro en membron de la registaro kun pli grandaj povoj. Irlando ankaŭ ricevas la postenon de prezidento, kiel ŝtatestro (anstataŭ persona unio kun Britio), kiu povas regi kun vastaj diskrecaj povoj (tiel enkondukante *faktan* respublikanan sistemon de registaro, kvankam la nomo *Respubliko Irlando* ne oficiale aperis ĝis 1949).

La konstitucio ankaŭ donis specialan pozicion al la Katolika Eklezio kaj adoptis multajn el ĝiaj religiaj kaj etikaj instruoj, multe al la protestoj de la protestanta loĝantaro. Interalie, kontraŭkoncipado kaj eksgeedziĝo estis malpermesitaj.

Sub la nova konstitucio, la irlanda lingvo fariĝis parto de lerneja edukado kaj scio pri ĝi postulo por dungado en la ŝtatservo.

### La Irlanda 
La Konstitucio estas verkita en du lingvoj: irlanda kaj angla. Artikolo 8 de la Konstitucio establas la irlandan kiel la unuan oficialan lingvon de la ŝtato, kaj la anglan kiel la duan. Tamen, la Dua Amendo proksimigas la du lingvojn, establante ilin kiel same validajn. La Konstitucio enkondukas multajn irlandajn terminojn, kiuj ankaŭ povas esti uzataj interŝanĝeble en la angla: Taoiseach, Tánaiste, Oireachtas, Dáil Éireann, kaj Seanad Éireann.

## Karakterizaĵoj de la nacio kaj ŝtato 
**Ŝtata Suvereneco** – La Konstitucio provizas al la irlanda popolo la "neforigeblan, definitivan kaj suverenan rajton" al memdetermino (Artikolo 1). La ŝtato estas deklarita "suverena, sendependa kaj demokratia" (Artikolo 5).

**La Nacio kiel Reganto** – Estas deklarite, ke ĉiuj registaraj povoj “derivas, per Dio, de la popolo” (Artikolo 6.1). Tamen, estas ankaŭ deklarite, ke ĉi tiuj povoj “devos esti ekzercitaj nur de aŭ sub la aŭtoritato de ŝtataj organoj” (Artikolo 5).

**Nomo de la Ŝtato** – La Konstitucio specifas “la nomon de la Ŝtato kiel *Èire,* en la angla lingvo, *Ireland”* (Artikolo 4). Laŭ la Leĝo pri la Respubliko Irlando de 1948, la termino “Respubliko Irlando” estas la oficiala nomo de la Ŝtato; tamen, la Oireachtas (la duĉambra Parlamento de Irlando) lasis la formalan nomon de la Ŝtato, “Irlando”, senŝanĝa kiel difinite en la Konstitucio.

**Unuiĝinta Irlando** – Artikolo 2, anstataŭigante la Interkonsenton de Sankta Vendredo, certigas, ke "ĉiu persono naskita sur la insulo Irlando" havas la rajton "esti parto de la Irlanda Nacio"; tamen, Artikolo 9.2 limigas ĉi tiun rajton: almenaŭ unu gepatro devas esti irlanda civitano. Artikolo 3 deklaras, ke "la forta volo de la Irlanda Nacio" povas konduki al unuiĝinta Irlando, kondiĉe ke tio okazos "nur per pacaj rimedoj" kaj kun la sola konsento de la popolo de Nord-Irlando.

**Flago** - La Konstitucio difinas la nacian flagon kiel "trikoloron konsistantan el verda, blanka kaj oranĝa" (Artikolo 7).

**Ŝtata ĉefurbo** – Artikolo 15.1.3 deklaras, ke la Parlamento devas ordinare kunveni en aŭ proksime de Dublino mem ("aŭ en tiaj aliaj lokoj, kiaj povas esti de tempo al tempo preskribitaj") kaj ankaŭ specifas la lokon de la oficiala rezidejo de la Prezidento, kiu devas esti en aŭ proksime de Dublino.

## Enhavo 
La oficiala teksto de la Konstitucio enhavas 16 sekciojn, konsistantajn el 50 artikoloj:

# **La Popolo** (Artikoloj 1-3) – La unua sekcio proklamas la suverenan rajton de la irlanda popolo elekti sian formon de registaro, kaj ankaŭ sendependan kulturan, ekonomian kaj socian vivon. Ĝi ankaŭ establas la limojn de la ŝtato kaj la amplekson de apliko de la konstitucio.
# **La Ŝtato** (Artikoloj 4–11) – difinas la oficialajn nomojn de Irlando, ŝtatajn simbolojn, lingvon, civitanecon, kaj la jurisdikcion de la Parlamento kaj Registaro.
# **Prezidento** (12-14-a jarcentoj) - priskribas la proceduron por elekti la ŝtatestro, liajn rajtojn kaj devojn.
# **La Nacia Parlamento** (Artikoloj 15–27) — la plej granda nombro da artikoloj de la Konstitucio estas dediĉitaj al la leĝdona povo. Ĉi tiu sekcio traktas la funkciojn de la Parlamento, la elektoproceduron kaj la ĉefajn etapojn de la leĝdona agado.
# **Registaro** (Artikolo 28) - difinas la nombron kaj konsiston de la plej alta ekzekutiva organo, la rajtojn, funkciojn kaj devojn de la ĉefministro kaj membroj de la registaro.
# **Internaciaj Rilatoj** (Artikolo 29) - deklaras la sindediĉon de Irlando al la idealoj de paco kaj amika kunlaboro inter nacioj. Krome, ĉi tiu artikolo konfirmas la rajton de Irlando al membreco en diversaj eŭropaj ekonomiaj kaj politikaj unioj.
# **Ĝenerala Advokato** (Artikolo 30) - priskribas la devojn de la Ĝenerala Advokato - konsilisto de la Registaro pri juraj aferoj kaj juraj taksoj.
# **La Ŝtata Konsilio** (Artikoloj 31–32) difinas la konsiston kaj funkciojn de tiu konsila organo al la Prezidento.
# **Kontrolisto kaj Ĝenerala Revizoro** (Artikolo 33) - priskribas la devojn de la Kontrolisto kaj Ĝenerala Revizoro, kiuj respondecas pri la revizio de ĉiuj elspezoj kaj kontoj de la Parlamento.
# **Tribunaloj** (Artikoloj 34–37) – Ĉi tiu sekcio koncernas la jurisdikcion de ĉiuj irlandaj tribunaloj kaj la proceduron por nomumi juĝistojn. Aparte, la Supera Kortumo havas povojn de konstitucia revizio.
# **Kriminala Proceduro** (Artikoloj 38-39) — temas pri la proceduro de krimaj procesoj. Aparta artikolo estas dediĉita al ŝtatperfido.
# **Fundamentaj Rajtoj** (Artikoloj 40-44) - Signifa parto de la Konstitucio estas dediĉita al difinado de la rajtoj de civitanoj en la jenaj areoj: personaj rajtoj, familio, edukado, privata proprieto kaj religio. La Konstitucio garantias la egalecon de ĉiuj civitanoj antaŭ la leĝo, la netuŝeblecon de la hejmo, liberecon de esprimo, la rajton je pace kaj senarma kunveno, kaj la rajton formi asociojn kaj sindikatojn.
# **Fundamentaj principoj de sociala politiko** (Artikolo 45) - la principoj de sociala politiko estas aprobitaj kaj servas kiel ĝeneralaj gvidlinioj por la Parlamento.
# **Amendo de la Konstitucio** (Artikolo 46) - ĉi tiu artikolo diskutas la proceduron por ŝanĝi la fundamentan leĝon.
# **Referendumo** (Artikolo 47) - establas la bezonon, ke la popolo aprobu amendojn al la Konstitucio.
# **La forigo de la Konstitucio de la Irlanda Liberŝtato kaj la funkciado de la leĝo en la tempo** (Artikoloj 48-50) - la fina sekcio traktas la finon de la antaŭa Konstitucio de Irlando, same kiel la kontinuecon de la ŝtato kaj registaro.

Artikoloj 51-63 (transiraj provizaĵoj) nun ne plu validas.

## Amendoj 
Ĉiu parto de la Konstitucio povas esti ŝanĝita per referendumo. La proceduro por amendo estas difinita en Artikolo 46 kaj devas unue esti aprobita de ambaŭ Ĉambroj de la Parlamento, post kio referendumo estas kunvokita. Fine, ĝi estas subskribita de la Prezidento.
Ĝis nun, pli ol tridek amendoj estis enkondukitaj. Ili koncernis temojn kiel religia libereco (1972), la malpermeso de aborto (1983), kaj tiujn koncernantajn la Eŭropan Union (ratifiko de la Traktato de Nico en 2002, du voĉdonoj pri la ratifiko de la Traktato de Lisbono en 2008 kaj 2009).

## Fontoj 
* Joseph McCullough: *A Pocket History of Ireland*. Dublin: Gill & Macmillan Ltd, 2010. .

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Irlanda Statuta Libro : Anglalingva teksto Irlandlingva teksto
*  - Plena teksto de la dokumento kiel ĝi estis adoptita en 1937, inkluzive de la provizoraj provizaĵoj; de Vikifontaro
* La Nelimigita Konstitucio de Irlando - Neoficiala komentaĵa eldono kun amendoj apud la originala teksto. Preciza nur ĝis la Dudeka Amendo en 1999.

* konstitucio.ie (Konstitucia Konvencio)
** Konstitucio (ligiloj al oficialaj raportoj pri la Konstitucio ekde 1996)
* La projekto "La Originoj de la Irlanda Konstitucio" de la Reĝa Irlanda Akademio kun dokumentoj kovrantaj la periodon de 1929 ĝis 1941.

Kategorio:Irlando kaj la Komunumo de Nacioj