La arto de la fugo

eta|La unuaj strofoj de la arto de la fugo en la manuskripto de 1742
**La arto de la fugo** (germane *Die Kunst der Fuge*), BWV1080,
estas nefinita verko de Johann Sebastian Bach
komponita en 1748–1749
kaj eldonita post lia morto en 1750.
La verko enhavas dek-kvar fugojn kaj kvar kanonojn:
ĝin oni rigardas enhavanta kelkajn
el la plej kompleksaj fugoj ĝis nun verkitaj,
kaj la verkon en ĝia tuto multaj konsideras
la plej granda kontrapunkta
komponaĵo ĝis nun verkita,
se ne la plej granda peco
de absoluta muziko.

## La muziko 
La peco estas verkita en partituro
sen instrumentaj indikoj,
kvankam ĉio en ĝi taŭgas por la registro
de ofte haveblaj klavarinstrumentoj
en la tempo de Bach,
kaj ja estas teknike ludebla
de solista klavarinstrumentisto,
se tiu estas tre lerta pri ludado kaj artikado
de kontrapunkta muziko.
Eble Bach intencis, ke ĝi estu ludebla
sur diversaj instrumentoj aŭ kombinaĵoj de tiaj.
Ĝin jam ludis kaj registris klavicenistoj,
pianistoj, orgenistoj, kaj
arĉinstrumentaj kvartetoj i.a.,
kaj Hermann Scherchen aranĝis ĉiujn el la fugoj
(ne la kanonoj) por simfonia orkestro,
kiel same faris Wolfgang Gräser,
kaj faris tiun ĉi verkon vaste konata al la publiko.

La fugoj estas etikeditaj simple
per "Contrapunctus" kaj romia numero,
iafoje kun ceteraj kvalifikiloj
pri la kontrapunktaj teknikoj uzitaj.
Diversajn kanonajn teknikojn ilustras kvar kanonoj
(etikeditaj per intervalo kaj tekniko).

Ĉiu fugo krom la fina nefinita (vidu tamen malsupre)
uzas la saman, ruze simplan, subjekton en D minora:

Dosiero:Kunst der fuge opening.png

### La fontoj 
En la eldono presita en 1751,
la diversaj movimentoj estas malnete
aranĝitaj laŭ kreska ordo de rafiniteco
laŭ la kontrapunktaj teknikoj uzitaj:

* Contrapunctus I kaj II (BWV 1080/1 kaj 1080/2): Simplaj unutemaj 4-voĉaj fugoj sur ĉefa temo
* Contrapunctus III kaj IV (BWV 1080/3 kaj 1080/4): Simplaj unutemaj 4-voĉaj fugoj sur inverto de ĉefa temo, t.e. la temo estas "renversita"
* Contrapunctus V (BWV 1080/5): 4-voĉa kontraŭfugo, uzas ĉefan temon en kaj normala kaj invertita formo
* Contrapunctus VI "in stylo Francese" (BWV 1080/6). Kiel supre, sed en punktita ritmo (konata kiel "franca stilo" en la tempo de Bach)
* Contrapunctus VII "a 4 per augmentationem et diminutionem" (BWV 1080/7). Versioj de la ĉefa temo kaj ties inverto uzantaj plilongigon (duobligado de ĉiuj notdaŭroj, t.e. pli malrapide je duono) kaj plimallongigon (duonigado de ĉiuj notdaŭroj)
* Contrapunctus VIII (BWV 1080/8): 3-voĉa duobla fugo (t.e. havanta du subjektojn)
* Contrapunctus IX "alla duodecima" (BWV 1080/9), X "alla decima" (BWV 1080/10) kaj XI (BWV 1080/11): 4-voĉaj duoblaj fugoj
* Contrapunctus XII (BWV 1080/12): 4-voĉaj spegulaj fugoj (t.e. la *tuta partituro* povas esti invertita sen perdo de muzikeco). La "rectus" (normala) kaj "inversus" (renversita) versioj estas ĝenerale ludataj unu post la alia.
* Contrapunctus XIII (BWV1080/13): same, sed 3-voĉa
* Canon alla octava (BWV1080/14): kanono je la oktavo
* Canon alla decima in contrapunto alla terza (BWV1080/15): kanono je la decimo, kontrapunkto je la tercio
* Canon alla duodecima in contrapunto alla quinta (BWV1080/16): kanono je la dudecimo, kontrapunkto je la kvinto
* Canon per augmentationem in contrario motu (BWV1080/17): duobligita kanono en kontraŭa movo
* Contrapunctus XIV: *Fuga a 3 soggetti* (BWV1080/19). Nefinita 4-voĉa triobla, eble kvarobla, fugo (t.e. havanta tri, eble kvar, subjektojn), el kiuj la tria subjekto baziĝas sur la tiel nomata motivo BACH (la notoj B-A-C-H en germana nomsistemo, en kiu *B* estas B bemola kaj *H* estas B natura).

Neta manuskripto el 1742 enhavas
*Contrapunctus* I–III, V–IX, kaj XI–XIII,
plus la oktavajn kaj kontraŭmovajn kanonojn
kaj pli fruan version de *Contrapunctus* 10.

La ordon de la fugoj kaj kanonoj oni debatis,
aparte pro tio, ke estas diferencoj
inter la manuskripto kaj la presitaj eldonoj
aperintaj tuj post la morto de Bach.
Ankaŭ muzikajn kialojn oni levis
por proponi malsamajn ordojn por postaj eldonoj
kaj/aŭ la plenumo de la verko,
ekz. de Wolfgang Graeser en 1927.

La unua presita eldono inkludis —
krom granda nombro da eraroj kaj aliaj problemoj
— kvarpartan version de *Contrapunctus* XIII,
aranĝitan por esti ludata sur du klavaroj
(*rectus* BWV1080/18,1 kaj *inversus* BWV1080/18,2).
Estas dubinde, ĉu la presita indiko "a 2 Clav.",
kaj la kvara aldonita voĉo, kiu ne estas spegulita
laŭ la ordinara praktiko de Bach,
deriviĝis de li, aŭ de lia(j) filo(j),
kiu(j) prizorgis tiun ĉi unuan eldonon.

La gravurado de la kupraj platoj por la presita eldono
tamen komenciĝis nelonge antaŭe la morto de la komponisto,
laŭ nuntempaj fontoj, sed estas neverŝajne,
ke Bach havis ian efektivan rolon en tiu preparo
de la presita eldono, pro lia malsaneco en tiu tempo.

La eldono presita en 1751 enhavas
senrilatan verkon kiel iaspecan "bisaĵon",
la ĥoralpreludon "Vor deinem Thron ret Ich hiermit"
(Jen mi venas antaŭ Vian tronon), BWV 668a,
kiun onidire Bach diktis sur sia mortlito.

### La nefinita fugo 
*Contrapunctus* 14 subite ĉesas
meze de la tria sekcio (mezuron 239).
La aŭtografo
(bildo ĉe ekstera ligilo)
portas noton en la manskribo de la filo de Bach Carl Philipp Emanuel Bach,
diranta "Über dieser Fuge,
wo der Nahme BACH im Contrasubject angebracht worden,
ist der Verfasser gestorben."
("Je tiu ĉi punkto, kie la komponisto enkondukas
la nomon BACH en la kontraŭsubjekto al tiu ĉi fugo,
la komponisto mortis.")
Tamen, la moderna sciencularo (vidu ekz. la diskuton en
"Johann Sebastian Bach, la klera muzikisto"
de Christoph Wolff)
disputas tiun ĉi version,
aparte pro tio, ke la muziknotoj estas nedisputeble
en la manskribo de Bach mem,
kaj el tempo (probable 1748–1749)
antaŭ ol lia malfortiĝanta vidkapablo
kondukis al erarema manskribado.

Multaj scienculoj
(inkluzive de Davitt Moroney kaj Christoph Wolff)
asertis, ke la peco estis destinita fariĝi kvarobla fugo,
enkondukanta la malferman temon de *Contrapunctus* I
kiel la kvaran subjekton.
(La titolo "Fuga a 3 soggetti" ne estis donita
de la komponisto sed de C.P.E. Bach,
kaj la nekrologo de Bach efektive mencias
"malneto por fugo, kiu estis enhavonta kvar temojn en kvar voĉoj".)
La kombino de ĉiuj kvar temoj portus la tutan verkon al taŭga klimakso.
Pluraj muzikistoj asertis,
ke Bach eble finis la fugon sur perdita paĝo (fragmento x),
kiun li faris unue por ellabori la korektan kunmeton de la kvar voĉoj.

Multaj muzikistoj kaj muzikologoj konjektis
kompletigojn de *Contrapunctus* XIV,
notinde Hugo Riemann, muzikologo Donald Tovey
(kiel parton de eldono por arĉinstrumenta kvarteto
de *La arto de la fugo*),
orgenisto Helmut Walcha,
kaj muzikologo/klavicenisto Davitt Moroney.
La *Fantasia Contrappuntistica* de Busoni
baziĝas sur *Contrapunctus* XIV,
sed estas plie verko de Busoni ol de Bach.
La kompletigo de Moroney estas la plej mallonga,
kaj rigardata de pluraj la plej konvinka.
La registraĵo de Glenn Gould intence ĉesas
je plena laŭto je la unua pulso de mezuro 233
(la fino de la eldono presita en 1751);
la manuskripto daŭrigas ĝis la unua pulso de mezuro 239
kaj la tenora voĉo ĝis la fino de tiu mezuro.
Plej multaj ludantoj aldonas tiujn ĉi mezurojn,
kaj plenumas diminuendon ("velkofinon")
je la lastaj kelkaj notoj.

## Kelkaj notindaj prezentoj de *La arto de la fugo* 
* Charles Rosen sur piano
* Tatiana Nikolayeva sur piano
* Glenn Gould (enparta prezento) sur orgeno (*Contrapunctus* I–IX) kaj piano (I, II, IV, IX, XI, XII, kaj XIV)
* Helmut Walcha sur orgeno — Vinila registraĵo de 1956, sekvanta la plenumordon de Wolfgang GRAESER: Archiv Produktion 14077/14078 APM
* Davitt Moroney sur klaviceno (notu: agorde je ĉambra tonalto)
* Karl Ristenpart kun la Ĉambra orkestro de la Saar, por ĉambra orkestro
* Kvarteto Emerson por arĉinstrumenta kvarteto
* Kvarteto Keller por arĉinstrumenta kvarteto
* Aranĝaĵo de Hermann Scherchen por orkestro (krom la kanonoj, kiujn ludas klavicenisto Kenneth Gilbert por la registraĵo)
* Arĉinstrumenta kvarteto Juilliard por arĉinstrumenta kvarteto (1989)
* Hesperion 20 direktita de Jordi Savall por arĉinstrumentoj kaj latunaj blovinstrumentoj (1986)
* Kvarteto Amsterdam Loeki Stardust por bekfluta kvarteto (1998)
* Marie-Claire Alain por orgeno
* Berlina Saksofona Kvarteto por saksofono
* Erich Bergel direktis BWV1080 por granda simfonia orkestro en Budapeŝto (1991) http://www.bmcrecords.hu/pages/tartalom/index.php?kod=011

## Eksteraj ligiloj 
* TTT-eseo pri *La arto de la fugo*
* Enkonduko al *La arto de fugo* 
* Die Kunst der Fuge  (partituroj kaj MIDI-dosieroj) en la TTT-ejo de la Projekto Mutopia
* *La arto de fugo* en MIDI-dosieroj

\

eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px

Kategorio:Verkoj de Johann Sebastian Bach