Filadelfio (Pensilvanio)

**Filadelfio** (  ) estas la plej granda urbo en la ŝtato de Pensilvanio en Usono. Ĝia nomo signifas "Fratamo".
250ra|eta|Vido en Filadelfio
240ra|eta|Panoramo de centra parto de Filadelfio
240ra|eta|Libereca sonorilo
eta|Mozaika mapo de la urbocentro de Filadelfio. La kvadrato en la centro reprezentas la urbodomon kaj ĝia placo, kaj la kvar simboloj ĉirkaŭ ĝi reprezentas la aliajn placojn en la urbocentro.
Ĝi estas la 5-a plej granda urbo en la lando kun 1,5 miliono da loĝantoj (pli ol 5 mln kun apudurboj).

## Geografio 
La areo estas . Filadelfio havas 2 riverojn: Delaware kaj Schuylkill kaj etendiĝas sur ebenaĵo en la orienta parto de la lando.

### Kvartaloj 
* Centro de Filadelfio, tiu kvartalo kaj financa distrikto fariĝis la dua plej dense loĝata urbocentro en Usono (post Manhatano en Novjorko), kun laŭtaksaj 202,000 loĝantoj en 2020 kaj loĝdenso de 26,234 je kvadrata mejlo. 
* Society Hill

## Historio 
Antaŭ dominado de britoj indianoj havis tie urbeton. William Penn fondis por britoj la urbon en 1682. En 1683 13 germanaj familioj de kvakeroj kaj menonitoj el la urbo Krefeld alvenis per la ŝipo *Concord* al Filadelfio kaj gvide de la germana juristo *Franz Daniel Pastorius* fondis la unuan germanan urbon en Nordameriko, kiu origine en la pensilvanigermana lingvo ricevis la nomon *Deitscheschteddel* ("germana urbeto") kaj poste la anglalingvan nomon *Germantown* - nun ĝi estas urboparto de Filadelfio.

Dum la sendependiga milito la urbo estis motoro de la movado. Ĝi estas plej konata por la libereca sonorilo kiun kolonelo *John Nixon* sonorigis antaŭ la unua publika lego de la Declaration of Independence (Deklaro de Sendependeco) la 4-an de julio 1776. *The Pennsylvania Evening Post*, gazeto de Filadelfio presita de Benjamin Towne el 1775 ĝis 1784, estis konsiderita la unua (aŭ dua) gazeto kiu presis la Deklaron de Sendependeco, kiun ĝi publikigis la 6an de julio, 1776.

Post Novjorko (1788–1790), inter la jaroj 1790 kaj 1800 Filadelfio estis la dua ĉefurbo de Usono, ĝis pretigo de la novkonstruita ĉefurbo Vaŝingtono.

La Centjariĝa Internacia Ekspozicio () de 1876, la unua oficiala internacia ekspozicio en Usono, okazis en Filadelfio, el 10a de majo al 10a de novembro, 1876, por celebri la 100an jariĝon de la subskribo de la Deklaro de Sendependeco en Filadelfio.

## Klimato 
Filadelfio troviĝas en subtropika klimato. Ĝis tiam la rekorda temperaturo estis  (1918).

## Vidindaĵoj 
* libereca sonorilo
* Urbodomo de Filadelfio (placo Penn)
* Filadelfia Artomuzeo, kaj muzeoj pri Auguste Rodin, pri Benjamin Franklin
* bestoĝardeno
* Akademio de Naturaj Sciencoj
* Placo Franklin
* Placo Vaŝingtono
* Placo Rittenhouse
* Logan Circle

## Servoj 
* Instituto de Muziko Curtis
* Instituto Franklin
* Kolegio Bryn Mawr
* Pensilvania Ŝtata Universitato
* Universitato Drexel
* Universitato Temple
* Societo por Industria kaj Aplikata Matematiko

## Famuloj 
* Anna Moffo
* Benjamin Franklin
* Dexter Gordon
* Edwin Austin Abbey
* Henry William Hetzel
* Jack Norworth
* Joe Penner
* Leonard Bernstein
* Margaret Mead
* Rudolph Masciantonio, pedagogo
* Theophilus Van Kannel
* Thomas Eakins
* Walter Lippmann
* Marianna Török (artisto)
* en Filadelfio mortis Iván Böszörményi-Nagy, Jenő Ormándy, Imre Patai kaj Ede Szerdahelyi (ĉiuj hungaroj)

## Flughaveno 
La urbo havas internacian flughavenon.

## Partneraj urboj 
* 20ra Tjanĝino en Ĉinio
* 20ra Toruń en Pollando
*  Florenco, Italio (1964)
*  Tel-Avivo, Izraelo
*  Inĉono, Sud-Koreio
*  Douala, Kameruno (1986)
*  Kobeo, Japanio (1986)
*  Niĵnij Novgorod, Rusio
*  Abruco, Italio
*  Aix-en-Provence, Francio

## Vidu ankaŭ 
* Metroo de Filadelfio
* PATCO Speedline
* Trolebusa transporto en Filadelfio
* Philadelphia 76ers


Kategorio:Urboj de Pensilvanio
Kategorio:Urboj de Usono
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Iamaj ĉefurboj