open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rivero Ebolo

**Ebolo** estas rivero en Kongo Kinŝasa, ĉe urbo *Yambuku*. Ĝi fluas en riveron *Mongala*, kiu estas flankrivero de Kongo.

En vilaĝoj ĉe la bordoj de Ebolo en 1976 okazis la unua epidemio de la mortiga Ebolo-febro, kiu poste estis nomita laŭ ĝi.

Kategorio:Ebola malsano
Kategorio:Riveroj en la Demokratia Respubliko Kongo
Eŭgeno Molnár

**Eŭgeno MOLNÁR** (naskiĝis 1910 - mortis la 5-an de marto 1993) estis aktivulo ekde 1928 en Hungara E-Societo Laborista.

Li denove ekagadis dum la preparlaboroj de la Budapeŝta UK en 1966. Li estis i. a. estrarano de Hungara E-Asocio, landa sekciestro de Mondpaca E-Movado, kaj delegito de UEA dum 13 jaroj.
John L. Dahnke

**John L. DAHNKE** (naskiĝis 1918 - mortis en decembro 1992 en Portland, Oregono, Usono) estis dumviva membro, UEA-fakdelegito pri elektroniko.

DAHNKE, John L.
D
DAHNKE, John L.
Menno Abbas

**Menno ABBAS** (naskiĝis 1911 - mortis la 8-an de septembro 1993) estis dumviva membro de UEA kaj fakdelegito pri SOS-aŭtoservo en Groningen (Nederlando).
ABBAS, Menno
A
A
Antun Ŝimunić

**Antun ŜIMUNIĆ** (naskiĝis 1948 - mortis la 7-an de aprilo 1993 en Djurdjevac, Kroatio) estis aŭtoro de kvin poemaroj kaj de aliaj verkoj en la kroata, en Esperanto li priskribis la historion de la movado en Osijek (**Obstine antaŭen**, 1983). Post plua esploro kaj novaj rezultoj, li en 1984 verkis pri la sama temo **"Novaj Perspektivoj"**. Poemoj liaj aperis en traduko de Lucija Borčić** (**Elprovado de l'amo''', 1984).

Kategorio:Kroataj esperantistoj
Elizabeth Burgler-Jezsó

**Elizabeth BURGLER-JEZSÓ** (naskiĝis en 1915, mortis en 1993 en Budapeŝto) estis dumviva membrino de UEA kaj dumviva patrono de TEJO.

Ŝi naskiĝis kaj dum multaj jardekoj vivis en Nederlando. En la 1950-aj jaroj ŝi estis sekretariino de TEJO. Ŝi redaktis en 1951-1956 la gazeton de TEJO, La Juna Vivo, inter 1963 kaj 1966 la konatan revuon La Praktiko, kaj de 1965 ĝis 1968 ankaŭ la periodaĵon Internacia Fervojisto. Dum multaj jaroj ŝi gvidis lingvan rubrikon en la nederlanda Komuna Esperanto-gazeto.

Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Nederlandaj esperantistoj
Jean Plouy

**Jean PLOUY** (naskiĝis 1930 - mortis la 8-an de aŭgusto 1993 en Sofio) estis dumviva membro de UEA. 

Li estis prezidanto de la klubo en Lille (Francio).
PLOUY, Jean
P
P
August Weide

[eta|220ra|Kovrilpaĝo de [ABZ de amo, Kopenhago, 1972]]
**August WEIDE** (naskiĝis la 8-an de julio 1904 - mortis la 7-an de aprilo 1993 en Hamburgo, Germanio) estis dumviva membro de UEA kaj multjardeka aktivulo por Esperanto.

Li lernis la lingvon aŭtodidakte en la 1920-aj jaroj, poste entuziasmiĝis pri la Cseh-metodo kaj gvidis laŭ ĝi multajn kursojn en Danio, Norvegio kaj Nederlando. En la 1950-aj jaroj li instruis en Hamburgo, i. a. en polica lernejo kaj vespera altlernejo. De 1955 ĝis 1965 li estis prezidanto de la Hamburga Esperanto Societo. Ankaŭ lia dandevena edzino Edith (forpasinta en 1982) estis esperantistino, samkiel iliaj infanoj kaj nepoj, kiuj denaske lernis la lingvon.

Weide verkis *Esperanto erlernen, die Sprachmauern entfernen: Lehrbuch der Welthilfssprache; La naturmetodo.* - Hamburg: Freie Gewerkschaft, (1948, 84 p.) kaj la pli ampleksan 300-paĝan lernolibron *Esperanto laŭ la patrina metodo* (1979); li kuntradukis *Synnøve Solbakken* (1939) kaj *ABZ de amo* (1972). En 1977/1978 li vojaĝis dufoje al Koreio por gvidi Esperanto-kursojn. Weide estis honora prezidanto de la Hamburga Esperanto-klubo kaj en 1961 honorigita per honormedalo de Germana Esperanto-Asocio. Fondaĵon Saliko de UEA starigis Eliza Kehlet kaj Peter Weide en 1989 por honori siajn gepatrojn August kaj Edith Weide.

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Naĥum Drezner

**Naĥum DREZNER** (naskiĝis en 1904; mortis en septembro 1993 en Tel-Avivo, Israelo) estis israela esperantisto en Tel-Avivo, kie li animis dum multaj jaroj la lokan movadon.

Li estis komitatano de la landa asocio ekde 1933, kaj ties honora membro. UEA-ano de 1932, li servis kiel fakdelegito pri tajlorado dum pli ol kvar jardekoj.

Drezner, Naĥum
Sabadell

eta
**Sabadell** estas urbo en Hispanio, en la kataluna provinco Barcelono, kun-ĉefurbo de la distrikto (*comarca*) Vallès Occidental.

Loĝantaro: 201.712 homoj (jaro 2007).

Ĝi estas grava industria centro, ĉefe tekstila. La urbo estas membro de eŭropa ligo de mezgrandaj urboj, nomata *Eurotowns*.

## Famuloj 
* Daniel Pedrosa

## Esperanto-movado 
eta|maldekstre|150ra|
eta
eta|Memortabulo honore al L. L. Zamenhof.
Sabadell estis unu el la centroj de la Esperanto-movado en la iberia duoninsulo. En la 1930-aj jaroj ekzistis grupo de laboristaj esperantistoj. Nuntempe ĝi estas la sidejo de Centro de Esperanto Sabadell, Kataluna Esperanto-Asocio, Kataluna Esperanto-Junularo kaj Kultura Asocio Esperantista.

Grava urbocentra bulvardo ĉi tie nomiĝas Ronda Zamenhof. En 1989 tie stariĝis moderneca monumento honore al li.

Luis Serrano Pérez kun sia edzino Maria Ferigle Danti (mortinta aŭguste 2023), kunorganizis Internaciajn E-semajnojn de la Kulturo kaj Turismo en Katalunio (1995-2016).

### Elstaraj esperantistoj el Sabadell 
* Domènec Sardà i Simó
* Jaume Viladoms i Valls
* Llibert Puig i Gandia
* Òscar Puig i Cánovas
* Arnau Torras i Tutusaus
* Luis Serrano Pérez

## Vidu ankaŭ 
* Sabadell Centre (stacidomo)
* Sabadell Nord (stacidomo)
* Sabadell Sud (stacidomo)
* Listo de urboj de Katalunio

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo  ()
* filma prezento de historia loka movadano, komence ankaŭ prezento de la esperantlingva Sabadell (, subtitole )
* http://www.radiosabadell.fm 
* http://www.cesabadell.cat 
* http://www.tus.es 


Kategorio:Urboj de Hispanio
Kategorio:Urboj de Katalunio
Kategorio:Municipoj de la Provinco Barcelono
Uzeir Jusupović

**Uzeir JUSUPOVIĆ** (naskiĝis en 1965 - pereis dum bombardado en Sarajevo la 30-an de majo 1993) estis sekretario de Esperanto-Ligo de Bosnio kaj Hercegovino kaj eksa komitatano de TEJO.

Uzeir Jusupović estis diplomita inĝeniero pri elektrotekniko. Li esperantistiĝis en 1973 kiel ok-jara lernanto de elementa lernejo, frue ekregis la lingvon kaj dum jaroj poste estis unu el la plej aktivaj esperantistoj en Sarajevo kaj Bosnio. Kiel mezlernejano kaj studento li gvidis plurajn Esperanto-kursojn kaj aktive partoprenis en preskaŭ ĉiuj Esperanto-aranĝoj organizitaj en Bosnio kaj Hercegovino kaj la eksa Jugoslavio. Li estis la prezidanto de la urba Universitata Esperanto-Klubo, kaj en 1990 li elektiĝis sekretario de la Esperanto-Ligo de Bosnio kaj Hercegovino. 

La komenco de lia profesia kariero estis brila, same kiel liaj studjaroj. Li posteniĝis kiel scienca kunlaboranto de la Instituto pri informadiko ĉe la Elektroteknika fakultato en Sarajevo. Lia perforta morto en aĝo de nur 27 jaroj estis forte funebrata fare de la esperantistaj organizaĵoj en Eksjugoslavio same kiel de TEJO. 

## Fonto 
* Funebra mesaĵo en *TEJO tutmonde* n-ro 4/62, oktobro-novembro 1993, paĝo 4

Kategorio:Bosnaj esperantistoj
Eino Lehkonen

**Eino LEHKONEN** (naskiĝis en 1907, mortis la 27-an de septembro 1993 en Jyväskylä (Finnlando) estis finna esperantisto. 

Li kunfondis la lokan klubon en 1963 kaj estis UEA-fakdelegito pri SOS-aŭtoservo, sindikatoj kaj turismo.

Kategorio:Finnaj esperantistoj
Ludmila Popoviĉ

**Ludmila POPOVIĈ** (, Ljudmila Popović, naskiĝis en 1927 - mortis meze de oktobro 1993 en Beogrado) estis serba esperantistino.

Ŝi lernis la lingvon en 1953, sekretariis kaj instruis en Beograda Esperanto-Societo. Ŝi aperigis plurajn tradukojn kaj kun sia edzo Boĵidar Popoviĉ (*Божидар Поповић*) verkis popularan Esperanto-lernolibron por nemovada eldonejo.

Kategorio:Serbaj esperantistoj
Moŝe Savir

**Moŝe SAVIR** (jide kaj , naskiĝis en 1910 en la Vilna gubernio de la Rusia Imperio - mortis septembre 1993 en Jerusalemo) estis israela esperantisto.

Li lernis la lingvon en 1927 en Vilno (tiam okupita de Pollando) kaj estis LKK-ano de la 24-a UK 1932 en Parizo. Ekde 1939 li vivis en Israelo, kiu nur en 1948 ricevis oficialan ŝtatan rekonon. Dum 60 jaroj li gvidis centojn da Esperanto-kursoj, precipe en Israelo, sed ankaŭ en Malio (1963-1964) kaj Finnlando (1969). En 1984 li aperigis **Salato**, kolekton de artikoloj kaj de tradukoj el la hebrea kaj jida. En 1988 li fondis en Jerusalemo Muzeon de Esperanto, al kiu li dediĉis jarojn da laboro. Savir estis multjara delegito kaj fakdelegito en diversaj urboj (laste en Jerusalemo) kaj dumviva membro de UEA.

Kategorio:Israelaj esperantistoj
Kategorio:Judaj esperantistoj
Luigi Tola

**Luigi TOLA** estis esperantista blindulo, aktiva en la Ligo Internacia de Blindaj Esperantistoj (LIBE). Li naskiĝis en 1934 kaj mortis en aĝo de 58 ĝis 59 jaroj la 21-an de septembro 1993. En la oficperiodo 1989-1992 li oficis kiel UEA-komitatano de LIBE. En tiu periodo li vivis en Sassari, ĉefurbo de la homonima provinco Sassari en Sardio - supozeble li vivis multe pli longe tie, eble la tutan vivon, sed simple ĝis nun nur dokumentiĝas la lastaj kvar jaroj de sia vivo.

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Italaj esperantistoj
Kategorio:Esperantistaj blinduloj
Colfontaine

**Colfontaine** (*france:*[KOLfontejn]) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto *Mons* (nederlande *Bergen*).

Ekde 1977 la municipoj Pâturages, Warquignies kaj Wasmes apartenas al Colfontaine, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (france)
* Sendependa persona retejo pri Colfontaine (france)
Courcelles (Belgio)

**Courcelles** (*france:*[KURsel']) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Charleroi.

## Historio 
La Masakro de Courcelles (en franca: *Tuerie de Courcelles*), konata ankaŭ kiel *Masakro de Rognac* (en franca: *Tuerie du Rognac*), estis masakro de 20 civiluloj fare de ekstrem-dekstraj Reksistanoj en la urbo Courcelles en aŭgusto 1944 dum la Dua Mondmilito.

Ekde 1977 la municipoj Gouy-lez-Piéton, Souvret kaj Trazegnies apartenas al Courcelles, la ĉefa municipo.

## Bildaro 

Dosiero:Eglise Saint-Martin de Trazegnies - extérieur.JPG|
Dosiero:Château de Trazegnies 34.JPG|
Dosiero:Trazegnies - Groupe civique - ensemble vers le beffroi.JPG|

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (france)
Écaussinnes

**Écaussinnes** (france, ; ) estas belga municipo en la provinco Hainaut, situanta je 40km sude de Bruselo. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto *Soignies* (nederlande *Zinnik*).

Ekde 1977 la municipoj Écaussinnes-d'Enghien, Marche-lez-Écaussinnes kaj Écaussinnes-Lalaing apartenas al Écaussinnes, la ĉefa municipo.

Tra la centro fluas la rivereton "*La Sennette*".

Écaussinnes estas la naskiĝurbo de la franclingva kantisto Julos Beaucarne.

## Historio 
Qian Xiuling (elp. cjen siuling), surloke ankaŭ nomata Perlinghi, ĉinadevena virino, savis en 1944 preskaŭ 100 lokajn civitanojn de la mortigo fare de la nazioj. Estas strato nomata *Rue Perlinghi* honore al ŝi.

La viadukto *Pont des Douces Arcades* kiu celis ligi la urbojn Nivelles kaj Soignies pere de tramo, sed la projekto estis haltigita post la unua mondmilito.

## Turismo 
La 12-jarcenta kastelo (*Château de Écaussinnes-Lalaing*) konstruita sur praa romia placo, datiĝas el la mezepoko. En ĝi troviĝas muzeo pri porcelano kaj glaso kaj la *asocio Médiévie* organizas eventojn en ĝi.

Ĉiujare en julio okazas festivalo de klasika muziko en la 14-jarcenta kastelo *Château de la Folie*.

Écaussinnes estas esenca haltejo suvoje al vizito de la parko kanaloj kaj kasteloj (*Parc Canaux et Châteaux*).

La pitoreska ĉirkaŭaĵo povas esti malkovrita per la promenado nomata *Val de la Sennette*, en kiu pasis la malnova fervoja linio 106, kiu iam ligis Écaussinnes al Clabecq (Tubize) kaj kiu nuntempe estas parte verda vojo (en Belgio konata sub la nomo RAVEL).

## Ĝemelurboj 
*Grenzach-Wyhlen, Germanio
*Lallaing, Francio
*Létavértes, Hungario
*Pietrasanta, Italio
* Săcueni, Rumanio

## Bildgalerio 

Dosiero:Ecaussinnes-Lalaing Fe1aJPG.jpg|La farmejo de la 12-jarcenta kastelo (*Château de Écaussinnes-Lalaing*)
Dosiero:Ecaussinnes-Lalaing CH1bJPG.jpg|La 12-jarcenta kastelo Ecaussinnes-Lalaing dominas la centron de la vilaĝo.
Dosiero:Écaussinnes-d’Enghien CH1bJPG.jpg| Kastelo Ecaussinnes-d'Enghien kie okazas ĉiujare festivalo de klasika muziko.

## Eksteraj ligiloj 
Oficiala retejo de la municipo (france)

## Referencoj
Johannes Palu

dekstra|eta|Johannes Palu kun gelernantoj

**Johannes PALU** (naskiĝis en 1913; mortis la 26-an de majo 1993 en Tallinn) estis internacie konata aktivulo, honora membro de Esperanto-Asocio de Estonio.

Li estis esperantisto ekde la 30-aj jaroj, aktiviĝis denove en la 50-aj kiel delegito de UEA, estrarano de Esperanto-Asocio de Estonio (EAE), sekretario de Tallinna Esperanto Klubi, peranto de gazet-abonoj, partopreninto de multaj Universalaj Kongresoj, iniciatinto de nedeviga Esperanto-instruado en estonaj lernejoj (ekde 1970), aŭtoro de pluraj lernolibroj, Cseh-metoda instruisto kaj reprezentanto de Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj en Estonio.

Kategorio:Sovetiaj esperantistoj
Kategorio:Estonaj esperantistoj
Comines-Warneton

**Comines-Warneton** (france: [KOMin-VARn'to:n] aŭ nederlande: Komen-Waasten [KO:m'n-VA:St'n]) estas municipo en Belgio, unu el la 133 municipoj, kiuj ricevis la honortitolon "urbo". Ĝi ricevis la titolon en la jaro 1825. Komence de  ĝi havis  loĝantojn.

Ekde 1977 la municipoj Houthem, Comines, Bas-Warneton, Ploegsteert kaj Warneton apartenas al Comines-Warneton, la ĉefa municipo.
maldekstra|eta|Comines-Warneton

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (france)

Kategorio:Urboj de Henegovio
Kategorio:Urboj de Belgio
Ellezelles

**Ellezelles** (*france:* [EL'zel], ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Ath.

Ekde 1977 la municipoj Lahamaide kaj Wodecq apartenas al Ellezelles, la ĉefa municipo.

Laŭ la retejo *Ellezelles-On-Line* (vidu suben), Ellezelles estas la naskiĝloko de la fikcia belga detektivo Hercule Poirot.

## Historio 
Ekde la 13a jc. la areo estis konfliktejo inter Flandrio kaj la valona provinco Henegovio (fr.Hainaut). Tial la regiono estis ankaŭ nomata debatolando (fr. terre de débats).

## Folkloro 
En 1610 la loka sorĉistino Quintine estus pendigita kaj bruligita en Ellezelles. Por memorfesti tion ĉi ĉiujare ekde la fino de junio 1972 estas organizataj tn. 'sabatorgion'. Krome, oni povas trovi sorĉistinobildojn tra la tuta vilaĝo.

## Turismaj vidindaĵoj 
En la loka turisma informejo okazas krom portempaj ekspozicioj ankaŭ fiksan prezentadon per kiu oni estas gvidate perekrane tra la naturpejzaĝo '*Pays des Collines*' (lando de la montetoj), inkluzive de metiejoj kaj la loka historio de la vilaĝo. Laŭlonge de 'Le Sentier de l'Etrange' (la promenvojo de la strangeco) kiu longas ses kilometrojn, troveblas statuoj kaj skulptaĵoj, ĉefe pri la temo sorĉismo.  

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Lando de la montetoj
* Oficiala retejo de la municipo 
* *Ellezelles-On-Line* - neoficiala retejo, ofte ĝisdatigata (, iomete )
Fontaine-l'Evêque

'''Fontaine-l'Evêque''' (france: [FONtejn'-LE:vek'] aŭ ) estas municipo en Belgio, unu el la 133 municipoj, kiuj ricevis la honortitolon "urbo". Ĝi ricevis la titolon en 1825. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Charleroi.

Ekde 1977 la municipoj Forchies-la-Marche kaj Leernes apartenas al Fontaine-l'Evêque, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (france)

eta|maldekstra|300px|

Kategorio:Urboj de Henegovio
Kategorio:Urboj de Belgio
Terpoma skarabo

La **terpoma skarabo** (koloradia **skarabo** aŭ dekstria leptinotarso (*Leptinotarsa decemlineata*)) estas specio el la familio de foliskaraboj.

## Aspekto 
La terpoma skarabo estas flava kun nigraj makuloj ĉe la kola ŝildo kaj kun dek malhelaj strioj sur la flugiloj. Ĝi grandas ĉirkaŭ 1&nbsp;cm.

## Disvastiĝo 
Tiu nearktisa skarabo estas dismonde trovebla. Originale ĝi venis el Ameriko en 1877 al Eŭropo. La originala devenloko estis la usona federacia ŝtato Koloradio, tiel oni multloke nomas ĝin koloradia skarabo. La originala nutroplanto de la skarabo estis la "bubala lapo" (*Solanum rostratum*), kiu apartenas al la familio de la solanacoj. La trairo al terpomo okazis verŝajne hazarde. Kun antaŭpenetro de la blankulaj setlantoj (kaj tiel ankaŭ la solanacaj plantoj) en Usono, la skarabo trovis novajn nutroplantojn por si.

En Hungario oni rimarkis la skarabojn unuafoje en 1947 ĉe Hédervár, kie oni inaŭguris memoraĵon je la 50-jara datreveno.(vidu la skulptitan skarabon).

## Nutrado 
maldekstra|180ra|larvoj
La terpomaj skaraboj kaj ties larvoj nutras sin per partoj de la terpoma planto (kaj aliaj solanacoj). La terpomaj skaraboj povas tutan agron detrui dum mallonga tempo.

## Evoluo 
La skaraboj demetas siajn ovojn en junio, el kiuj eloviĝas la larvoj jam 3 ĝis 12 tagojn pli poste. La larvoj koloras ruĝete kun nigraj punktoj. Post ĉirkaŭ 2 - 4 semajnoj rampas ili en la grundon por pupiĝi tie. Post 2 semajnoj aperas la terpomaj skaraboj, kiuj do restas ankoraŭ unu semajnon en la grundo. Jare aperas 1 - 2 skaraba generacioj. La skaraboj travintras en la tero.

## Terpoma skarabo kiel rimedo por propagando 
Post fino de la dua mondmilito tiel abrupte pliiĝis la terpomaj skaraboj en la sovetaj okupitaj zonoj en Germanio, ke ĝis ĉirkaŭ 1950 preskaŭ la duono de la uzata agro estis tuŝita. La GDR-gvidantaro ne havis rimedojn por eviti la katastrofon kaj tiel eluzis la plagon por mispropagando en la malvarma milito. Ili asertis, ke en la Usono kultivitajn skarabojn subĵetas el usonaj aviadiloj kiel biologian armilon, celante sabotadon de la socialista agrikulturo. Ekde 1950 ekis kampanjo sur plakatoj kaj en medioj kontraŭ la *usonskaraboj*, kiujn oni nomis *sabotantoj en usona dungo*. Tiutempe oni ordonis al la loĝantaro, lernejaj klasoj kolekti la skarabojn, sed tio ne povis bari la disvastiĝon de la damaĝ-besto.

## Literaturo 
*  *Welcher Käfer ist das?*, Kosmos, ISBN 3-440-05728-3

*vidu:* Bacillus thuringiensis, biologia plantoprotekto

## Referenco 
Kategorio:Skaraboj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Tofuo

eta|*Kinugoshi tōfu*
**Tofuo** (malofte ankaŭ *toŭfuo* aŭ *tohuo*) aŭ **sojkazeo** estas origine azia manĝaĵo farita el sojfaboj. Ekde la 20-a jarcento ĝi ankaŭ popularas en la okcidenta mondo pro la vegetarisma kaj veganisma movadoj.

## Produktado 
El la sojfaboj oni unue faras sojlakton, kiun oni varmigas kaj tiam koagulas per magnezia klorido (japone *nigari*) aŭ citrona acido. Poste oni metas la paston en ujon, kaj premadas ĝin por formado kaj forigo de la superflua akvo.

La rezulta produkto povas esti iom rigida aŭ mola aŭ likveca, depende de la celo de la produktanto, do ofte eblas aĉeti aŭ mem produkti diversajn specojn.

## Uzado 
Oni povas manĝi tofuon krudan (ekzemple en salato) aŭ kuiritan. Pluraj aziaj kuirartoj (ĉina, taja, ktp) fritas aŭ vaporumas sojkazeon, ofte kun legomoj kaj akra saŭco. Iuj homoj bakas ĝin en bakitaj manĝaĵoj, ekzemple meksikaj *enchiladas* aŭ itala *lasagna*. Ĝi uzatas ankaŭ en supoj.

Iuj uzas ĝin por anstataŭigi viandon aŭ fromaĝon en diversaj tradicie nevegetaraj manĝaĵoj por vegetarigi aŭ veganigi ilin.

Tofuo estas fonto de proteino kaj aliaj bonaĵoj en la dieto de multaj vegetaranoj kaj veganoj.

Ĝi enhavas ĉiujn esencajn aminoacidojn, mineralojn kiel natrio, kalio, calcio, fosforo, magnezio, fero, zinko kaj vitaminojn kiel B1, B2 kaj B3. Tofuo tamen ne estas fonto de vitamino B12.

## Etimologio 
La japana vorto *tōfu* devenas de la ĉina *dòufu*; ambaŭ signifas pli-malpli *sojkazeo*. Esperantigo de tiu radiko ankoraŭ ne stabilas, do oni renkontas *tofuo*, *toŭfuo*, eĉ *tohuo* kaj eble aliajn. Krome iuj vortaroj kaj homoj uzas *sojkazeo*, el jam-ekzistantaj radikoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Misoo
* Sojlakto
* Sejtano
* Tempeo

Kategorio:Sojfabaĵoj
Kategorio:Japana kuirarto
Kategorio:Ĉina kuirarto
Kategorio:Korea kuirarto
Kategorio:Vegana kuirarto
Kategorio:Viand-anstataŭaĵoj
Ricardo Lagos

**Ricardo Froilán Lagos Escobar** (naskiĝis je la 2-a de marto de 1938 en Santiago de Chile), advokato kaj ekonomikisto, estis Prezidento de Ĉilio de la 11-a de marto de 2000 ĝis 2006.

Antaŭ lia elektado, li disvolvis gravan akademian kaj diplomatan karieron. Li estis unu el la plej reprezentaj el la opoziciantoj al la diktaturo de generalo Augusto Pinochet.

Li fariĝis membro de la Socialista Partio de Ĉilio, kaj en la 80-aj jaroj li estas elektita prezidanto de la *Demokrata Alianco*, kaj alvokas publike al la voĉdono por la *Ne* en la referendumo kiun fine la diktaturo malgajnis.

En la jaro 1990, nova prezidento Patricio Aylwin nomumas lin Ministro de Edukado.

En 2000 li estas elektita Prezidento.

Lia prezidenta agado estis ĉefe reformisma. Li subskribis traktatojn de libera komercado kun Usono kaj Eŭropa Unio, kaj malpliigis la influon de la militistoj en la politika reĝimo.

Je la 15-a de januaro de 2006 estas elektita nova prezidento, la ankaŭ socialisto Michelle Bachelet, kiu estis antaŭe Ministro pri Sano kaj poste pri Defendo en liaj registaroj.
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cybertesis.cl/tesis/uchile/1962/lagos_r/html/index-frames.html  
* http://www.presidencia.cl 
* http://www.presidencia.gob.cl  
* http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/606850.stm 

Kategorio:Prezidantoj de Ĉilio
Kategorio:Ĉiliaj politikistoj
Desegnaĵo

**Desegnaĵo** estas bildo, kiu prezentas la formon, sed ne la koloron de io. Por desegni desegnaĵon, oni uzas krajonon, plumon aŭ penikon.

[eta|maldekstra|[Peniko|Penika desegnaĵo fare de Leonardo da Vinci]]
Laŭ Francisko Azorín **Desegni** estas *Bildi per krajono, inko, k.c.* Kaj li indikas etimologion el la latina *designare*, el *de + signare* (designi, montri). Li aldonas teknikajn terminojn kiel desegnado, desegnarto; desegnilo, ilo por desegni: krajono, inko, karbo, gratgumo, glugumo, papero, najleto, skrapilo, liniilo, cirkelo, sfumilo...

[eta|dekstra|250ra|Desegnaĵo de la supra etaĝo de [fortikaĵo MO S-19]]
Laŭ Francisko Azorín **Detalo** estas *Malgranda parto de tuto. Desegno de konstruparto.* Kaj li indikas etimologion el la latina *de + taliare* (de tajli, de tranĉi). Li aldonas teknikajn terminojn kiel detali, bildi detalon; detaleto, detaligi, detalisto.

## En Esperanto aperis 
* Frank van Hertrooij, *La Arto de Bestaj Desinoj* ĉe la blogo Scivolemo, 30-a de aprilo 2021

## Vidu ankaŭ 
* Belarto
* Bildliteraturo
* Desegnofilmo
* Diagramo
* Ilustraĵo
* Karbodesegno
* Komputila grafiko
* Kuprogravurado
* Plumo (skribilo)
* Pentrado
* Pentraĵo
* Presarto
* Teknika desegnado

## Notoj 
## Bibliografio 
* E.G. Lutz, Desegni pli facile, 2020, Eldonejo Libera, 110 pp. Tiu ĉi libro estas kombino de du manlibroj pri desegnado de E.G. Lutz, nome What to draw and how to draw it (1913) kaj Drawing made easy (1921), ambaŭ libere disponeblaj en la publika havaĵo. Redaktis Lode Van de Velde en pdf 

Kategorio:Desegnado
Kategorio:Pentristaj teknikoj
Kategorio:Pentrado
Pentraĵo

**Pentraĵo** estas bildo kreita per farbo .

Kutime tolo aŭ panelo, sed ankaŭ papero estas uzata kiel substratoj. Antaŭ ol pentri sur tolo oni ofte pentris sur muroj ene de malseka (freŝa) kalko. Pentraĵo tiamaniere farita nomiĝas fresko .

Diversaj specoj de farbo estas uzataj por pentrado. La plej konataj estas akvarelo, tempero, oleo-farbo kaj akrila farbo .

Konataj kaj famaj pentraĵoj ankaŭ nomiĝas ĉefverkoj.

Depende de la pentrita sceno, la pentraĵo povas temi pri:

* Pejzaĝo
* Portreto
* Natura vivo
* Urbovido
* Historia sceno (aŭ scenoj bibliaj, mitologiaj, alegoriaj kaj literaturaj)
* Ĝenropentraĵo
* Abstraktaĵo
* Panoramo

## Vidu ankaŭ 
* Fresko
* Ikono
* Arthistorio
* Bibliaj pentraĵoj
* Ĉefverko
* Pentrarto
* Pentroteknikoj
* Listo de plej multekostaj aŭkciaj pentraĵoj


Kategorio:Vidado
Distrikto Meza Ercmontaro

La **distrikto Meza Ercmontaro** (germane *Mittlerer Erzgebirgskreis*) estis parto de la Respubliko Saksio, kiu estas federacia lando de Germanio. La distrikto ekzistis ĝis la 31-a de julio 2008. La 1-an de aŭgusto 2008 la iamaj distriktoj Annaberg, Aue-Schwarzenberg, Meza Ercmontaro kaj Stollberg kunfandiĝis al la nova distrikto Ercmontaro (*Erzgebirgskreis*).

La urbo Marienberg estis la administra centro de la distrikto. Sur ties areo de 595,36&nbsp;km² fine de la jaro 2003 loĝis 91 548 homoj; do meznombre 154 sur unu kvadrata kilometro. En tuta Saksio la koncerna nombro tiutempe estis 238, en Germanio 231. En la sekva skema mapo la distrikto Meza Ercmontaro estas signita per **12**.
240px|maldekstra
Najbaraj distriktoj estis norde Freiberg, sudoriente la ĉeĥa regiono Karlovy Vary, sudokcidente Annaberg, okcidente Stollberg kaj en la nordokcidento la eksterdistrikta urbo Chemnitz. Germane la distrikto havis la nomon *Mittlerer Erzgebirgskreis*.

Kategorio:Ercmontaro

M
Peniko

eta|Brosoj por diversaj uzoj
eta|Ĉinaj skribaj penikoj
eta|Uzante penikon por pentrado, pentraĵo de 1556.
eta|Variaj pentropenikoj.
**Peniko** estas densa tufo da haroj kunligitaj ĉe ekstremo de bastoneto, uzata por ŝmiri per farbo, gluo aŭ kuracilo. La peniko konsistas el tri partoj: tenilo, metala ladujo kaj fibro.

La tenilo, kiu kutime estas el plasto aŭ ligno (antaŭe ankaŭ eburo), estas uzata por teni la penikon. La metalo povas ligi la tenilon al la brosaj fibroj, kaj tenas la fibrojn en loko. La funkcio de la fibroj estas sorbi substancon kiel farbo kaj ŝirmi ĝin sur la kanvaso.

La fibroj estas faritaj el malsamaj materialoj, kaj ilia elekto estas farita laŭ iliaj strukturoj, ecoj kaj funkcio. Plej multaj fibroj hodiaŭ estas sintezaj, sed profesiaj penikoj enhavas fibrojn el ĉevalvostaj haroj, sciurfeloj, kolonoko aŭ vulpoj.

Laŭ Francisko Azorín **peniko** estas *Ilo konsistanta el aro da haroj kunligitaj ĉe la ekstremo de bastoneto, uzata de pentristoj por ŝmiri farbojn.* Li indikas etimologion el la la latina *penicillus*, el *penis* (vosto).

## Vidu ankaŭ 
* Broso
* Pentrado
* Desegnado

## Notoj 
Kategorio:Iloj
Kategorio:Pentrado
Adamitiko

eta|Antal Velics: *Adamitics*, 1914
**Adamitiko**, **Adamitik** aŭ **Adamitics** (ankaŭ nomata, eble erare **Adamatik**) estas internacia planlingvo kreita en 1909 de hungara kuracisto Anthony De Velics (hungare *Läszlöfalvi Velics Antal*). Tiu projekto estas bazita sur la hungara lingvo kiu la aŭtoro kredis esti la lingvo de biblia Adamo.

La nomoj de ĉapitroj de lia libro estas: "Kiel mi trovis la misteran ŝtonon kaj la sep orajn ŝlosilojn"; "Pri la modifoj de la unua pra-radiko *pap* kiel kaŭzo de la formado de novaj vortoj"; "la sep oraj ŝlosiloj kaj la sep klasoj de ideoj"; krom enkonduko, vortareto kaj konkludo.

Laŭ Velics ĉiu vorto de la nuntempe funkciantaj lingvo-j devenas el 7 praelementoj de la homa pralingvo. Tiuj ĉi praelementoj estas en la ĉina do la pralingvo de la homaro estis la ĉina kaj ĉiuj aliaj lingvo originis el la ĉina. Laŭ la opinio de Velics, oni devas rekonstrui tiun ĉi pralingvon kiu — ĉar estas la komuna lingvo de la homaro, same fariĝos la komuna lingvo
universala. Tiun sciencon li nomas „Adamitic“ kaj la lingvon adamitika lingvo. La principojn li komunikis en la verko: *"Über die Mnemotechnik der Zukunft, Die einzige natürliche Grundlage zum leichtesten Erlernen fremder Sprachen, Ein linguistisches Testament, von Med. Dr. Anton von Velics, Budapest, 1912"*.

## Eksteraj ligiloj 
* http://how-to-learn-any-language.com/e/books/adamitics.html
* *Adamatics* e-libro 

## Bibliografio 
* VELICS, Anthony De, ''Adamitics. An essay on first man's language'', Budapesto, 1914, 129 paĝoj

La projekto ricevas bibliotekan klasifikon 417.94 de Biblioteko Butler.

## Referencoj 
Kategorio:Planlingvoj
Adama lingvo

[eta|Adam nomanta la bestojn kiel priskribita en [Genezo. En kelkaj interpretoj, li uzas la “Adam(ik)a lingvo” por tiel fari.]]La **adama lingvo** - mitologia koncepto pri la ekzisto de universala proto-lingvo, el kiu, laŭ la Biblio, ĉiuj lingvoj de la mondo laŭdire originis.

Laŭ juda tradicio (kiel registrite en la *midraŝoj* ) kaj kelkaj kristanoj, estas la lingvo parolata de Adamo (kaj eble Evo) en la Ĝardeno de Edeno. Ĝi estas diverse interpretata aŭ kiel la lingvo uzata de Dio por alparoli Adamon (la dia lingvo), aŭ la lingvo inventita de Adamo per kiu li nomis ĉion (inkluzive de Evo), kiel en la dua rakonto pri la kreado en Genezo (Genezo 2:19).

En la Mezepoko, diversaj judaj komentistoj asertis, ke Adamo parolis la hebrean, vidpunkto ankaŭ traktita diversmaniere de la malfrumezepoka itala poeto Dante Alighieri. En la frua moderna periodo, kelkaj aŭtoroj daŭre diskutis la eblecon de adama lingvo, kelkaj daŭre subtenis la ideon, ke ĝi estis la hebrea, dum aliaj, kiel John Locke, estis pli skeptikaj. Laŭ etiopiaj kaj eritreaj tradicioj, la antikva semida lingvo de Geʽez estas la lingvo de Adamo, la unua kaj origina lingvo.  Pli lastatempe, diversaj mormonaj aŭtoroj esprimis diversajn opiniojn pri la naturo de la adama lingvo.

La bildigo de biblia originala lingvo devenas de Genezo 2:19 kaj sekvaj versoj. En la filozofio de lingvo, ĉi tio reprezentas fundamentan lingvon de nomoj ; por multaj filozofoj de lingvo (Paracelso, Johann Georg Hamann, Jakob Böhme, Walter Benjamin) ĝi formas la bazon de lingva evoluo. Laŭ Walter Benjamin, la adamika lingvo rilatas al la hipoteza lingvo de paradizo parolata de Adamo kaj Evo.

En Eŭropo, la lingvisto Umberto Eco esploris ĉi tiun lingvon en sia libro **La Serĉado de la Perfekta Lingvo en la Eŭropa Kulturo* *. Ĉi tiu retrospektiva verko de la verkisto proponis, ke la serĉado de ununura lingvo parolata de ĉiuj loĝantoj de la planedo eble stimulis religiajn kaj sekularajn ideologiojn en diversaj periodoj de la eŭropa historio kaj estas parto de la eŭropa identeco.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Historio de lingvistiko
* Mitaj devenoj de lingvo
* Babela turo
* Deveno de lingvo
* Monda pralingvo
* Universala lingvo
* Enochian
* Sanktaj lingvoj

## Bibliografio 
* Allison P. Coudert (ed.), *The Language of Adam = Die Sprache Adams*, Wiesbaden: Harrassowitz, 1999.
* Angelo Mazzocco, *Linguistic Theories in Dante and the Humanists*, (chapter 9: "Dante's Reappraisal of the Adamic language", 159–181).
* Umberto Eco, *The Search for the Perfect Language* (1993).

Kategorio:Adamo kaj Evo
Kategorio:Religia lingvo
Kategorio:Eksvalidiĝintaj sciencaj teorioj
Kategorio:Lingvo kaj mistikismo
Kategorio:Kabalo
Kategorio:Hebrea lingvo
Kategorio:Dante Alighieri
Stephen Pearl Andrews

eta|dekstra|Stephen Pearl Andrews
**Stephen Pearl Andrews** (naskiĝis la 22-an de marto 1812 Templeton, Masaĉuseco kaj mortis la 21-an de majo 1886) estis anarĥiisto kaj filozofo. Li iris al Luiziano 18-jaraĝe kaj studis advokatismon ĉi tie. Poste li iris al Teksaso en 1839, kie li kaj lian familion preskaŭ estis murditaj pro siaj publikaj manifestoj kontraŭ sklaveco. Tiam li eliris Usonon kaj iris al Britio por akiri monon por kontraŭsklavismo, sed ne sukcesis. Li revenis al Usono kaj proponis reformon de anglan ortografion. Li studis lingvojn kaj oni diras ke li eble lernis 30 lingvojn.

Fine de l' 1840-jaroj, li establis komunitatojn utopiajn "Modern Times" en Islip, Nov-Jorkio (1851) kaj, poste "Unity Home" en Nov-Jorko, Usono, (1857).

Li proponis la ideon de "pantarkio" kaj, poste, filozofion nomata
"universologio". En 1871 li kreis planlingvon Alevato.

## Verko 
Andrews, Stephen Pearl
The primary synopsis of Universology and Alwato, the new scientific universal language
New York: Dion Thomas, 1871
Weston [Massachusetts]: M & S Press, 1971 (224+ p.)

Kategorio:Usonaj anarkiistoj
Aligramo

**Aligramo** (Aligrams) estas internacia planlingvo proponita de usonano Ali Fiumedoro, muzikisto kaj inventisto, en 1969. Ĝi ŝajnas esti naturalisma projekto bazita sur la angla lingvo. La aŭtoro ankaŭ skribis lernolibron pri la angla.

## Bibliografio 
* Ali Fiumedoro, *Aligrams / World Sistemizd English*, Boston: 1969, 71 pp.

Kategorio:Modifita angla
Amerikano (planlingvo)

**Amerikano** (**American**) estas internacia planlingvo kreita en 1917 de usonano Charles Leo O'Connor, de Buffalo, Nov-Jorkio. Eble temis pri kompromisplanlingvo inter la angla kaj la hispana.

## Bibliografio 
* O'Connor, Charles Leo, *American, the new Pan-American language*, Buffalo [Novjorko]: Hausauer-Jones, 1917, 87 paĝoj

Kategorio:Kompromisplanlingvoj
Amerika kosmo

**Amerika Kosmo** (**American Cosmo**) estas unu el "Kosmaj planlingvoj". Ĝi estas internacia planlingvo proponita en 1935 de Maurice Arnold, de Nov-Jorko. Eble unu plua provo por simpligi anglan lingvon por servi kiel internacia lingvo.

Kategorio:Modifita angla
Anglido

**Anglido** estas internacia planlingvo proponita de H. E. Raymond el Kalamazoo (Miŝigano), Usono, en 1927. Estas kompromisa esperantido. Eble estus miksaĵo de la Angla kaj Ido. La aŭtoro proponis ankaŭ Esperidon, Espidon, kaj Aspiranton.

Ĝi ricevis la bibliotekan kodon 413.91 "1927" de Biblioteko Butler.

## Ekzempletoj
*Chevaliro = ĉevalo.

Kategorio:Esperantidoj
Anĵeliko

**Anĵeliko** (Anjelika) estas projekto de naturalisma planlingvo bazita sur la angla lingvo. Ĝin proponis A. Halliner en 1929. Ŝajne temas pri provo simpligi la ortografion de la angla.

## Bibliografio 
* Halliner, A., *Anjelika. The English language, transformed into phonetic orthography*, Turlock: 1929 (174 p.), PE 1150.H3 

Kategorio:Modifita angla
Arnstein (roko)

**Arnstein** estas roko  en Saksa Svislando, la germana parto de Elba Grejsmontaro. Ĝi situas apud la valo Kirnitzschtal, proksimume 1,5 km sude de la vilaĝo Ottendorf. Ĝi atingas altecon de 327 metroj. Sur la rokosupro iam troviĝis burgo de rabantaj kavaliroj. La burgo estis konkerita en 1451. Sekvis ĝisfunda detruo. Nur malnovaj ŝtupoj , truoj por apogo de traboj, misteraj rokodesegnaĵoj kaj cisterno  restis de la burgo, kiu pluvivas en legendoj, kiuj en la najbaraj vilaĝoj  vivas plu  sub la nomo *Ottendorfer Raubschloß*. De la supro de Arnstein eblas ne tre vasta, sed vere romantika vido. La rokon regas soleco kaj trankvilo; malmultaj turistoj konas kaj vizitas ĝin.

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Anti-Babilona

**Anti-Babilona** aŭ **Antibabele** estas internacia planlingvo proponita de Halien Magli (eble plumnomo de Gaetano Magli) en 1952, kun elementoj prenitaj el aziaj, afrikaj kaj eŭropaj lingvoj. Ĝi uzas kiel alfabeton la arabajn nombrojn kun punktoj supren aŭ malsupren la ciferoj. Geografiaj nomoj estas anstataŭigitaj per koordenadojn kaj personaj nomoj per la dato de naskiĝo kaj morto.

Magli pensis ke estis inteligentaj vivantoj en aliaj proksimaj planedoj, kiel Marto, kaj oni bezonus logike matematika lingvaĵo por interkomunikigi al ili. Laŭ li, la nombro 365 signifus interplanede *Tero*, ĉar la Tera jaro havas 365 tagojn, kaj 224 estus logike *Venuso*.

La aŭtoro konis la projekton Lincos, kiu eble influis lin.

## Bibliografio
* *Antibabele "la vera lingua universale."*, Gaetano Magli, Roma, Tip. A. G. I. [1952] 

Kategorio:Aprioraj lingvoj
Distrikto Aue-Schwarzenberg

La **distrikto Aue-Schwarzenberg** (germane *Landkreis Aue-Schwarzenberg*) estis parto de la Respubliko Saksio, kiu estas federacia lando de Germanio. La distrikto ekzistis ĝis la 31-a de julio 2008. La 1-an de aŭgusto 2008 la iamaj distriktoj Annaberg, Aue-Schwarzenberg, Meza Ercmontaro kaj Stollberg kunfandiĝis al la nova distrikto Ercmontaro (*Erzgebirgskreis*).

La urbo Aue estas la administra centro de la distrikto. Sur ties areo de 528,24 km² fine de la jaro 2003 loĝis 134.291 homoj; do meznombre 258 sur unu kvadrata kilometro. En tuta Saksio la koncerna nombro tiutempe estis 238, en Germanio 231. En la sekva skema mapo la Distrikto Aue-Schwarzenberg estas signita per **2**.
240px|maldekstra
Najbaraj distriktoj estis norde Zwickauer Land kaj Stollberg, oriente Annaberg, okcidente Vogtland. En la sudo limis la ĉeĥa distrikto Karlovy Vary.


A
Kategorio:Ercmontaro
Hana Benešová

**Hana BENEŠOVÁ** (ŝi naskiĝis en 1885 en Domaslavice - mortis en 1974 en Prago) estis la unua damo de Ĉeĥoslovakio kaj la edzino de prezidento Edvard Beneš.

Sian unuan pli altan klerigon ŝi akiris en industria lernejo en Malnova Urbo de Prago (tiu ĉi porvirina lernejo en Ĉeĥio estis fondita en 1884), poste ŝi finvizitis ankoraŭ komercistan lernejon.

Tomáš Garrigue Masaryk diris pri ŝi: "Vera virino de diplomato. Ŝi scias saĝe silenti."

Kategorio:Unuaj damoj de Ĉeĥoslovakio
Anti-Volapuko

**Anti-Volapuko**, **Anti-Volapük** aŭ **Mezzofanti-sprache** estas internacia planlingvo kreita de iu *Fred Mill* kaj publikigita en 1893 en Neuwied, Germana Regno. La lasta notita alternativa nomo aludis al Giuseppe Mezzofanti, tiam jam historia itala kardinalo, lingvisto kaj poligloto. Eble ĝi estas volapukido. Ĝiaj radikaloj estas interŝanĝeblaj. 

Anti-Volapuko ("Kontraŭ-Volapuko") permesas la uzon de vortoj de denaska lingvo de uzanto sur baza strukturo de la lingvo ("revortarigo"). La frazo "Mi ne scias kie estas via frato, sed mi kredas ke li estas en la strato" oni tradukas per:

*Io no know u es tu brother, ma io think ke le es en le street.
*Io no savoir u es tu frère, ma io croire ke le es en le rue.
*Io no saber u es tu irmão, ma io crer ke le es en le rua.

Laŭ la parolanto havas kiel gepatralingvon la anglan, la francan aŭ la portugalan.

Nombroj (1-10): *un*, *due*, *tre*, *kuatt*, *sink*, *siss*, *sett*, *ott*, *noff*, *diss*
----
"Anti-Volapük" estas ankaŭ kromnomo donita al Esperanto en pollingva artikolo de *Władysław SABOWSKI*, kiu aperis je la 7-a de aŭgusto 1887 en la gazeto *Kurjer Godzienny*. La aŭtoro opiniis, ke Esperanto prenos la lokon de Volapuko kaj do iel estos ties kontraŭulo.

## Bibliografio 
* Mill, Fred. *Anti-Volapük oder die Mezzofanti-Sprache.* Eine einfache internationale Grammatik als Schlüssel für alle Sprachen, gleichzeitig als telephonische Geheimsprache. Neuwied 1893: Heusers Verlag. 52 paĝoj.

Kategorio:Volapukidoj
Ye Laishi

**Laishi YE** - Ĵelezo,  - estis ĉina esperantisto kaj eminenta gvidanto de la ĉina Esperanto-movado. Li naskiĝis en 1911 en eksa kantono Vu (Wu), historia administra dividaĵo de la provinco Ĝjangsuo de Ĉinio kaj mortis la 2-an de februaro 1994 en Pekino.

Li lernis Esperanton en 1927, kiel studento de la angla literaturo en Tokio, de kie li estis forpelita pro partopreno en studentaj manifestacioj. Li aliĝis al la Ĉina Proleta Esperantista Unio en 1932 kaj agis kiel ties estrarano. En 1933 li iniciatis la fondon de Ŝanhaja E-ista Ligo, kiu baldaŭ fariĝis la gvida centro de la ĉina E-movado. Ĵelezo redaktis dum pluraj jaroj la gravajn gazetojn La mondo (1932-1936), Ĉinio hurlas kaj Heroldo de Ĉinio (1939- 44), kaj kunfondis Korespondan E-Lernejon en Chongqing en 1940. Kiam la japana armeo okupis Ŝanhajon kaj ne plu eblis tie aktivi por Esperanto, Ĵelezo translokis la agadon al aliaj ĉinaj urboj. Plurajn jardekojn poste, Ĵelezo grave rolis en la savo de la ĉina E-movado ankaŭ dum la t.n. kultura revolucio en la 70-aj jaroj.

Ĵelezo estis vicprezidanto de Ĉina Esperanto-Ligo ekde ties fondiĝo (1951), aganta prezidanto inter 1986 kaj 1989, kaj ĝia honora prezidanto. Li estris la LKK-on de la 71-a Universala Kongreso en Pekino (1986) kaj estis unu el la iniciatintoj de la influhava societo "Amikoj de Esperanto". Li aŭtoris amason da artikoloj kaj multajn lernilojn pri E-o, kaj faris gravajn kontribuojn al la plibonigoj en la revuo El Popola Ĉinio kaj E-elsendoj de Ĉina Radio Internacia.

Post 1949 Ĵelezo rolis kiel vicdirektoro de la Lingva Instituto de la Ĉina Akademio de Sciencoj, vicministro de la Ŝtata Komisiono pri Reformado de la Ĉina Skriba Lingvo kaj konsilisto de la Ŝtata Komisiono de Lingvo. Ekde 1986 li estis Honora Membro de UEA.

## En Esperanto aperis 
*Verkoj de Ĵelezo,* kompilis Ĉina Esperanto-Ligo, Pekino: Ĉina Esperanto-Eldonejo, 1995, 500 paĝoj.
: La libro entenas dekojn da disertaĵoj, artikoloj, tradukaĵoj kaj leteroj de Ĵelezo pri la Esperanto-movado kaj reformado de la ĉina skriba lingvo, kiujn li verkis kaj tradukis ekde la 30-aj jaroj. Kiel suplemento, la kronologia tabelo kaj la memoraj artikoloj ebligas pli penetre konatighi kun Jhelezo.

## Vidu ankaŭ 
* Sciencaj Studoj bazitaj sur originalaj esploroj kaj observoj

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Apolema

**Apolema** aŭ **Apoléma**, "la pacema lingvo", estas internacia planlingvo proponita de franco Raoul de la Grasserie (1839-1914), ano de "Lingvistika Societo de Parizo", en 1907. Ĝi estas lingvo kun vortprovizo bazita sur greka lingvo. La projekto estis prezentita al Delegacio por alpreno de la lingvo internacia en 1907.

Ekzempleto: "Mi ecan orexia calo,
mi tsanan apo lima,
me fani oti mi den fagin apo tre y amera"

Traduko: "Mi havas bonan apetiton, mi mortas per malsato, ŝajnas ke mi ne manĝas antaŭ tri tagoj".

## Bibliografio
* *Langue internationale pacifiste ou Apolema,* Raoul  de la Grasserie, Paris: Leroux, 1907 (217+ p.) 
* ''Délégation pour l'adoption d'une Langue auxiliare internationale'', L. COUTURAT, L. LEAU, COMPTE RENDU des travaux du comité'(15-24 Octobre 1907), Coulommiers: Imprimerie Paul Brodard, 1907

Ĝi ricevis kodon 178 "1907” de Biblioteko Butler.

Kategorio:Planlingvoj
Arlingo

**Arlingo**, propralingve **Ariadna**, **Arling** aŭ **Esperido de Shmurlo**, estas esperantido proponita de V. Shirmulo (Vladimír Szmurlo) en 1920. Ĝi estus "simpla korektado" de Esperanto kaj ne estis publikita. La nomo "Ariadna" referencas al pruvo de Szmurlo kreis en 1917 enciklopedion de Esperanto nomita "Ariadna Fadeno". Eble oni miskonfundis la du projektojn.

Kategorio:Esperantidoj
Maurice Merger

**Maurice Jules Gustave MERGER** (naskiĝis la 1-an de decembro 1924 en Biernes - pereis la 14-an de decembro 1993 en hungaria aŭto-akcidento) estis franca esperantisto. 

E-isto de 30 jaroj, li estis tre aktiva membro de Mondpaca Esperanto-Movado kaj de la franca E-ista Federacio de Laboro, ofta artikolanto en Le Travailleur Espérantiste de ĉi lasta.

Kategorio:Francaj esperantistoj
Philip Buttinger

**Philip BUTTINGER** (naskiĝis en 1924 - mortis la 29-an de novembro 1993) estis dumviva membro de UEA.

Denaske nederlandano, li loĝis de post la milito en Londono, kie li dum multaj jaroj instruis E-on en vesperaj klasoj. Dum la lastaj jardekoj li tranoktigis milojn da esperantistoj en sia domo (li estis fakdelegito pri gastigado). Malmultajn monatojn antaŭ lia morto en 1993 aperis lia **Aŭtobiografio de nederlanda SS soldato en Anglio**.

Kategorio:Nederlandaj esperantistoj
Kategorio:Britaj esperantistoj
Russell W. Hamilton

**Russell W. HAMILTON** (naskiĝis 1903 - mortis en januaro 1994) estis dum jardekoj fakdelegito pri edukado kaj SOS-aŭtoservo en Exmouth (Britio).
HAMILTON, Russell W.
Hamilton
Hamilton
Bill Keable

**Bill KEABLE** (naskiĝis 1903 - mortis fine de februaro 1994) estis brita esperantisto kaj aktivulo de la antaŭmilita Brita Laborista Esperanto-Asocio. Unue ano de SAT, li aliĝis al sovetiema opozicio kaj partoprenis en la fondo de la skisma organizo Internacio de Proleta Esperantistaro.

## Rete legebla teksto 
* Por savi la imperion

Keable, Bill
KEABLE, Bill
KEABLE, Bill
Ĥristo Botev

eta|dekstra|Ĥristo BOTEV
[eta|200ra|Kovrilpaĝo de Ĥristo Botev: Elektita verkaro; [Sofio, 1986]]
[eta|200ra|Kovrilpaĝo de Ĥristo Botev: Elektita verkaro; [Sofio, 1969]]

**Ĥristo BOTEV**, ankaŭ literumita *Ĥristo Botjov*, (*bulgare **Христо Ботев***), estis bulgara poeto kaj revoluciulo.

## Vivo 
Li naskiĝis en Kalofer la 6-an de januaro 1848. Kiel 17-jarulo, li studis en Odeso, tie kontaktis la lokajn revoluciulojn kaj iĝis fervora socialisto, aparte influita de la ideoj de Bakunin. Li poste ekziliĝis en Rumanio, kie li agadis kaj aktive dediĉis sin al la organizado de la naciliberiga movado.

La 20-an de aprilo 1876 komenciĝis insurekto en Bulgario. La 16-an de majo, kun 200 aliaj ribeluloj, li trairis la Danubon pere de aŭstra ŝipo kaj elŝipiĝis en Bulgario. Post kelkaj tagoj da akra batalado, li estis mortigita la 1-an de junio 1876.

Post lia morto li iĝis nacia heroo. Eĉ nun ĉiun 2-an de junio je la 12a, oni sonorigas, kaj ĉiuj bulgaroj ekstaras por honori lian memoron.

## Rete legeblaj verkoj 
* Haĝi Dimitro
### En Esperanto aperis
**Versaĵoj* tradukis Ivan Dobrev. Eld. Centra librejo Esperanto, Sofio, 1928(?)
* *Elektita verkaro*. 1969; 1986.

### Recenzoj
Pri *Versaĵoj*

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retpaĝo (en la bulgara)
[eta|maldekstra|200ra|Kovrilpaĝo de Nikola Aleksiev: La internaciismo de Ĥristo Botev; [Sofio, 1986]]

## Referencoj 
Kategorio:Bulgaraj poetoj
Kategorio:Revoluciuloj
Luzacia montaro

:*Tiu ĉi artikolo temas pri geomorfologia tutaĵo. Pri protektita pejzaĝa regiono temas artikolo Protektita pejzaĝa regiono Luzacia montaro.*

eta|maldekstra|Monto Luzo
**Luzacia montaro** (ĉeĥe: Lužické hory, germane: Lausitzer Gebirge) situas en la nordo de Ĉeĥio kaj en la sudoriento de Germanio, proksime al la punkto, kie renkontiĝas la limoj de Ĉeĥio, Germanio kaj Pollando (respektive la historiaj regionoj Bohemio, Saksio kaj Silezio). La montaron apudas Bohemia baseno kaj la urbo Česká Lípa en sudokcidento, Bohemia mezmontaro en sudo, Elba Grejsmontaro en nordokcidento, la urboj Zittau kaj Liberec en nordoriento. La rivero Niso, kiu trafluas Liberec kaj preterpasas Zittau, apartigas Luzacian montaron disde la proksima Izera montaro. Sudoriente najbaras Jeŝteda montaro, ĉeĥe: Ještědské Pohoří, (nomita laŭ la monto Ještěd; 1012 m), kiun tradicie oni rigardis parton de Luzacia Montaro. Ĉiukaze ambaŭ formas parton de la sudetaj montaroj kaj konsistas grandaparte el grejso kaj parte ankaŭ el bazalto, kiuj apogas sin je granita soklo de antaŭkambria origino.

La plej altaj montoj estas Luzo (sorabe kaj ĉeĥe: Luž; 793 m, esperante: Luzo) kaj Pěnkavčí Vrch (germane: Finkenkoppe; 792 m). Pliaj konataj altaĵoj estas Jedlová (Tannenberg; 774 m), Klíč (Kleiß; 760 m) kaj der Hochwald (750 m), kiuj origine estis vulkanoj.

La germanan parton de Luzacia Montaro oni kutime diferencigas je du partoj kaj nomas ilin Lausitzer Bergland kaj Zittauer Gebirge.

## Rilataj temoj 
* Luzacia lignita regiono

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.luzicke-hory.cz/lausgeb.html 
* http://www.luzicke-hory.cz
* http://www.luzicke-hory.cz/luzang.html 
* http://fotoprazak.net/8-vyber_lokality_Nemecko/lokality_Nemecko/Luzicke_hory.htm 


Kategorio:Karkonoŝa regiono
Kategorio:Montaroj en Ĉeĥio
Kategorio:Geomorfologiaj tutaĵoj en Ĉeĥio
Kategorio:Montaroj en Germanio
Kategorio:Luzacio
Fenikso

La gloso **Fenikso** (latine ***Phoenix***) havas plurajn signifojn.

En la helena mitologio temis pri la herooj
* Fenikso, filo de cidona reĝo Agenoro, kaj
* Fenikso, edukanto de Aĥilo, kaj krome pri
* Fenikso - mita birdo elleviĝinta el cindro.
La regno Fenicio ricevis sian nomon laŭ la unua heroo.

Poste, la nomon transprenis interalie:
* Fenikso (konstelacio) - konstelacio
* Fenikso (urbo) - ĉefurbo de la usona ŝtato Arizono
** vidu ankaŭ la artikolon Phoenix Street Circuit, cirkvito por konkursoj de Formulo 1 en tiu urbo
* Feniko, sciencnome *Phoenix*, genro de palmoj (vidu interalie la artikolon Daktilopalmo, botanike *Phoenix dacylifera*)
* Fenikso (gazeto) dumonata asocia gazeto de Esperanto Nederland.

## Vidu ankaŭ 
* Phoenix
Ĉeĥa kaj Slovaka federacia respubliko

La **Ĉeĥa kaj Slovaka federacia respubliko** (**ĈSFR**) estis ŝtato en Mez-Eŭropo, kiu ekzistis de 1990 ĝis 1992. Fakte temas pri alinomita formala federacio de Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko (ĈSSR).

*Noto: Tiu ĉi nomo estis akceptita post la t.n. „haltostreka milito“ anstataŭ disputeblaj „Ĉeĥoslovaka Federacia Respubliko“ kaj „Ĉeĥo-slovaka Federacia Respubliko“.*

Kategorio:Historio de Slovakio
Kategorio:Historio de Ĉeĥio
Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo
Kategorio:Eksaj slavaj landoj
Kategorio:Historio de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:20-a jarcento en Ĉeĥio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1990
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1992