open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
János Márton

**MÁRTON János** estis rumanihungara aktoro, dramverkisto naskita en Zetea la 4-an de junio 1921  kaj mortinta en Kluĵo la 31-an de majo 1998.

## Biografio
János Márton komencis siajn studojn en Odorheiu Secuiesc kaj poste akiris diplomon de bazlerneja instruisto en 1945 de la Ŝtata Porinstruista Instituto de Cristuru Secuiesc de Cristuru Secuiesc. Li instruis en sia naskiĝvilaĝo kaj kiel amatora aktoro kaj reĝisoro li debutis en teatraĵo de Áron Tamási *Énekes madár* (1946). De post tiam li estis aktoro de Kolozsvári Állami Magyar Színház. Dume li finis la juron en Bolyai Tudományegyetem de Klukĵo (1951). En roloj Balga, Lúdas Matyi, Tiborc, Svejk, Pompás Gedeon li impresis la publikon. Li enscenigis unuan fojon la teatraĵon *A párisi per* de Farkas Bolyai presigita en 1818 en Marosvásárhely, sed forgesita (1965).

## Ĉefaj roloj
*Balga (Vörösmarty M.: Csongor és Tünde); 
*Tiborc (Katona J.: Bánk bán); 
*Puntilla (Brecht: Puntilla úr és szolgája, Matti); 
*Švejk (Hašek–Burian); 
*Csörgheő Csuli (Móricz Zs.: Úri muri); 
*Pompás Gedeon (Sütő A.); 
*Mann (Sütő A.: Egy lócsiszár virágvasárnapja). 
*F.R. Szophoklész: Antigoné; 
*Hašek–Burian: Švejk; 
*Tamási Á.: Énekes madár; 
*Weiss: Vizsgálat.

## Teatraĵverkoj
**A fekete bárány* (1972). 
*Jókai: *Az aranyember* kaj *A kőszívű ember fiai* (reverkadoj por scenejo). 
**Mosolygó Thália*, aktoranekdotoj (Kv. 1991) sub zorgado de Árpád Páll, sub kaŝnomo *Márton Pál*.

## Bibliografio
*Horváth Sz. István: Jellem és epizód. M. J. A Hét Évkönyve. 1982.

## Fonto
*Magyar Színházművészeti Lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj aktoroj
Gávavencsellő

**Gávavencsellő** (gAvavenĉelO) estas grandvilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Ebenaĵo**, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en subregiono de Ibrány-Nagyhalász.
eta|300ra|Kastelo de Gávavencsellő

## Bazaj informoj 
* Areo: 67&nbsp;km²
* Loĝantaro: 3350
* Poŝtkodo: 4623
* Telefonprefikso: 45

## Situo 
La grandvilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ maldekstra bordo de Tiso, laŭ flankovojoj, krome estas etfervojo al Nyíregyháza. Rakamaz kaj Ibrány estas proksime.

## Historio 
Dum la historio estis memstaraj vilaĝoj **Gáva** kaj **Vencsellő**, kiuj unuiĝis en 1971. Gáva estis menciita unuafoje en 1304, Vencsellő en 1407. Dum la turkoj la loĝantoj trovis rifuĝejon en la Tiso-proksimaj marĉoj. Gáva estis distriktejo inter 1872-1950 kaj grandvilaĝo ekde 1872. En 1919 la rumanoj okupis la vilaĝojn kaj tenis la fronton laŭ la Tiso.

## Vidindaĵoj 
* baroka kastelo de Dessewffy el la 18-a jarcento
* klasikisma kastelo, ambaŭ estis kunligitaj en 1898
* Preĝejo Ĉieliro de Maria (Gávavencsellő) de 1834
* paroĥo de 1826

## Famuloj 
* en Vencsellő naskiĝis:
** poeto József Komócsy
** aktoro András Kozák
** episkopo János Vályi

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
TV Brasil - Canal Integración

TV Brasil - Canal Integración estas internacia publika televido de Brazilo. Ĝi estis fondita en 2004, per prezidenta aserto (dekreto?). 

## Historio 
Ĝia transmisiado ekis, laŭ eksperimenta maniero, en la 30-a de septembro 2005, en la evento "Unua Kunsido de Ŝtatestroj de la Komunumo Sudamerika de Nacioj".

Kategorio:Televidkanaloj
Peda lingvo

La **peda lingvo** (ankaŭ nomata **nord-sota**) estas bantua lingvo disvastiĝinta precipe en Respubliko Sud-Afriko (9% de la sudafrika loĝantaro). Ĝi apartenas kun la sud-sota (Sesotho) kaj cvana al la subgrupo sotaj lingvoj. La peda lingvo estas la gepatra lingvo precipe de la pedoj.

La nord-sota kaj la sud-sota lingvoj estas preskaŭ identaj kaj proksime parencaj kun la cvana lingvo (en Bocvana). "La latinbazita skribitigo komence de la 20-a jarcento kondukis al diversaj skribtradicioj por la nord-sota (Transvalo) unuflanke kaj la sud-sota (precipe en Lesoto) aliflanke." (M. Reh, Sotho. En: H. Glück (eldonisto), Metzler Lexikon Sprache, Bamberg 1993, p. 562.*germanlingve*)

## Historio 
Luteranaj misiistoj el Berlino ludis gravan rolon je la skribitigo de la lingvo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cyberserv.co.za/users/~jako/lang/sep.htm

Kategorio:Bantua lingvaro
Presbiopeco

**Presbiopeco** estas okula fenomeno, kiun oni povas rigardi kiel natura procedo, aŭ kiel malsano. Ĝi estas natura procedo, ĉar kiel maljuneco aŭ menopaŭzo okazas al ĉiuj individuoj normalaj en certa aĝo, sed, kiel malsano, ĉar ĝi malbonigas vidkapablon kaj estas atenuebla de kuracisto. Presbiopeco estas iom-post-ioma perdo de okula akomodeco, t.e., la elasteco de kapablo teni fokuson.
Ĉe iuj, la presbiopeco aperas pli frue, ekde la 40-a jaraĝo; male, aliulojn ĝi trafos ĉirkaŭ la 50-a jaraĝo. Praktike, la proksima vido iĝas malfacila, kaj poste neebla. Presbiopeco koincidas kun la apero de kronika glaŭkomo, sen kaŭza ligo inter tiuj du fenomenoj.
Oni malpligravigis ĝin per uzo de okulvitroj aŭ lensoj.

Kategorio:Okulo
Kategorio:Fiziologio
Nyírbéltek

**Nyírbéltek** (njIrbEltek) estas grandvilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Ebenaĵo**, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en subregiono Nyírbátor.

## Bazaj informoj 
* Areo: 62&nbsp;km²
* Loĝantaro: 2950
* Poŝtkodo: 4372
* Telefonprefikso: 42

## Geografio 
Nyírbéltek situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, for de ĉefvojo, fervojo, rivero. Nyírlugos troviĝas je 7, Nyírbátor je 17 km-oj.

## Historio 
La unua mencio okazis en 1265. En la 17-a jarcento ĝi preskaŭ senhomiĝis, rutenoj grandigis la loĝantaron en 1785. Dum la socialismo kolĥozo escepte ne formiĝis. La vilaĝo iĝis grandvilaĝo en 1975.

Vidindaĵoj estas romkatolika Preĝejo de Ĉieliro de Maria (Nyírbéltek) el 1222 kaj grekokatolika preĝejo el la 19-a jarcento.

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Nyírbogát

**Nyírbogát** [njIrbogAt] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Nyírbátor.

## Bazaj informoj 
* Areo: 55&nbsp;km²
* Loĝantaro: 3300
* Poŝtkodo: 4361
* Telefonprefikso: 42

## Geografio 
Nyírbogát situas sur ebenaĵo kaj sur mildaj deklivoj, laŭ ĉefvojoj, kaj fervojo Debrecen-Mátészalka. Nyírbátor estas proksime. Apude malgranda monteto estas la plej alta natura elstaraĵo en la hungara ebenaĵo 183 m-ojn alta.

## Historio 
Nyírbogát estis loĝata dum la neolitiko. La unua mencio okazis en 1310. Rutenoj grandigis la loĝantaron en 1785. En 1911 la fervojo ekfunkciis. Dum la socialismo kolĥozo pri Rákóczi formiĝis. La loĝantoj okupiĝas precipe pri pomo kaj mielo. Nyírbogát urbiĝis en 2021.

## Vidindaĵoj 
* preĝejoj katolika omaĝe al Sankta Georgo el 1826, grek-katolika el 1959
* kalvinana preĝejo (Nyírbogát) el 1828
* nobeldomo de Bogáthy (bogAti) el 1890, nun hotelo.

## Famuloj 
En Nyírbogát naskiĝis advokato István Keéky.

Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Kategorio:Nyírbogát
Fortunát Domokos Boros

**BOROS Fortunát Domokos**, (boroŝ) estis hungara franciskano, provinciestro, historiisto naskita en Zetelaka la 3-an de junio 1895 en malliberejo de Capul Midia (Distrikto Constanța) la 16-an de marto 1953.

## Biografio 
Fortunát Domokos Boros enpaŝis la ordenon la 20-an de aŭgusto 1911. La teologion li finis en Vajdahunyad. La 1-an de junio 1918 oni ordinis lin, poste plustudis en Kolozsvár kaj Szeged. Liaj stacilokoj estis la jenaj:
* 1919: Kolozsvár religioratoro,
* 1921: Székelyudvarhely, instruisto,
* 1930: ano de Erdélyi Katolikus Akadémia.
* 1932: estro de presejo kaj libroligejo *Szt Bonventura*. Respondecredaktoro de A Hírnök kaj Katolikus Világ,
* 1942: provincestro.
* 1944: en Budapeŝto li direktis la ordenanojn ree aŭ Usonon (Youngstown, Ohio, USA),
* 1945: reiris Transilvanujon,
* 1948: Braŝovo, domestro.
* 20-a de aŭgusto 1951, oni alvenigis lin deviglaboro al kanalo Danubo.
Lia diabeto pligraviĝis, li malsaniĝis je pneŭmonio, kaj oni mortbatis lin per ŝovelilo.

## Verkoj 
* *A csíksomlyói 32 confrater*, 1923.
* *A csíksomlyói kegyszobor története. Kolozsvár, 1924. (A Kat. Világ kv-ei 4.).
* *Fajunk veszedelme*. Uo., 1925. (A Kat. Világ kv-ei 8.)
* *Erdélyi katolicizmus múltja és jelene*. Többekkel. Dicsőszentmárton, 1925. -
* *Asziszi Szt Ferenc élete*. Kolozsvár, 1927. (A Kat. Világ kv-ei 16.) -
* * Az erdélyi ferencrendiek tört*. Uo., 1927.http://mek.oszk.hu/08000/08044
* *Mi az igazság? Szektákról*. Uo., 1927. (a lapon Szt Ferenc hadserege ingyenkvt-a 1.), rum-ül Ce este udvarul? Dés, 1938.
* *A kereszt zsoldjában*. Kolozsvár, 1928.
* *Ferencrendiek a Székelyföldön. Sepsiszentgyörgy, 1929. (Klny. Székely Nemz. Múz. emlékkv-e)
* *Az első erdélyi törvénykv. és a katolicizmus.* Kolozsvár, 1930. (Az Erdélyi Kat. Akad. felolv-ai I.3.) -
* *Die heilige Elisabeth in der ungarischen Geschichte*. Münster, 1931.
* *Én Uram, én Istenem*. Imakv. ffiak részére. Kolozsvár, 1934.
* *Mária, légy anyám! Imakv. nők részére. Szerk. Uo., 1936. -
* *Jöjjetek hozzám! Imakv. gyermekeknek. Uo., 1937. -
* *A Szt Kereszt Szöv-e*. Uo., 1937. -
* *Az építő múlt*. Uo., 1938.
* *A székelyudvarhelyi ferences ktortp*. 200 é. jub. ünnepségén. Fölolvasta. Kolozsvár, 1938. (Klny. A Hírnök) -
* *Sztföldi utam*. Uo., 1940. -
* *Erdélyi kat. nagyok*. Szerk. Bíró Vencellel. Uo., 1941. -
* *Csíksomlyó, a kegyhely*. Uo., 1943, -
* *Kolozsvár kincse*. Uo., 1944. -
* *Trefán Leonárd*. Uo., 1945. -
* *Elek atya*. Uo., 1946. -
* *Elek atya arca*. Uo., 1947. -
* *Schematismus prov. S. Stephani Regis OFM in Transylvania*. 1946. Uo., 1947. -
* *Csiszér atya, az apostol és a Harmadik-rend*. Uo. 1947. -
* *Elek atya Mária-tisztelete*. Uo. 1948. -

## Fonto 
* Magyar életrajzi lexikon

## Bibliografio 
* Pap K. Leonárd: Dr P. B. F. élete és tevékenysége 1895-1952. Kz. Kolozsvár 1992.
* A zetelaki vértanú.Szerk. Fodor György. Zetelaka 1994.

Kategorio:Rumanujaj hungaraj historiistoj]
Kategorio:Hungaraj franciskanaj monaĥoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj politikaj malliberuloj
István Valér Boros

**BOROS István Valér** (boroŝ) rumanuja hungara franciskano (laika frato), kapelestro, orgenisto (Zetelaka, 18-a de aŭgusto 1918 - Târgu Mureş, 22-a de marto 1984).

## Biografio 
Liaj stacilokoj estis la jenaj:
* 1932: Kluĵo, novico;
* 4-a de oktobro 1934: li envestiĝis;
* 1935-37: Odorheiu Secuiesc;
* 1937-38, 1941-42: en Ĉikŝomjo: kuiristo kaj orgenisto;
* 1939-41, 1942, 1944: soldato;
* 1943: Mikháza novico;
* 1945-51: en Ĉikŝomjo instruisto pri kanto kaj muziko, kantoro-kapelestro;
* Ekde 20-a de aŭgusto 1951: devigloĝejo en Radna kaj Dej;
Ekde majo 1967 ĝis 1984 li estis kantoro-kapelestro en Oradea, Sighişoara, respektive Târgu Mureş.

## Lia agado 
Li alproprigis la eklezian ĥorkulturon kiel memlerninto. En instruado de kanto kaj muziko li estis la sekvanto de Zoltán Kodály. Li eminente orgenludis, improvizis, sed malmulte komponis. Li instruis precipe gregoriajn melodiojn.

## Melodikomponaĵoj 
* *Hints meg engem Istenem, izsóppal*;
* *Szűzanyának édes Szíve*;
* *Csodákat ki látni vágytok* (himno Sankta Antonio de Padovo);
* *Ordinárium* (Kyrie, Gloria);
* *Istenem, te megvizsgáltál;
* *Ave, o beate Stephane.

## Verkoj 
* *A csíksomlyói kegytempol új orgonája*. 1931. (Nagyvárad, 1961).

## Bibliografio 
* P. Benedek Domokos OFM: A kegytemplom karnagya - Boros Valér életútja/ 1998.

Boros I
Boros I
Boros I
Somera Olimpiko 1924/moderna pentatlono

## Moderna pentatlono en la Somera Olimpiko 1924 
### Rezultoj 
Kategorio:Moderna pentatlono dum la Someraj Olimpikoj
Kategorio:Somera Olimpiko 1924
Nyírmada

**Nyírmada** (nj**I**rmada) estas urbo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Vásárosnamény. En la loknomo nyír signifas: betulo.

## Situo
Nyírmada situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, ĉefvojo Nyíregyháza-Vásárosnamény preteriras, laŭ fervojo en la sama direkto. Baktalórántháza kaj Vásárosnamény troviĝas po 15, Nyíregyháza 43, Budapeŝto 269 km.

## Historio
La unua mencio okazis en 1254. En 1449 la vilaĝo ricevis juĝadan rajton kaj ekde la 16-a jarcento iĝis kampurbo. La iama grandvilaĝo urbiĝis en 2009.

## Vidindaĵoj 
* Grek-katolika preĝejo Sankta Nikolao (Nyírmada)
* Preĝejo Emeriko de Hungario (Nyírmada)
* Kalvinana preĝejo (Nyírmada)
* fiŝkaptista lago

## Famuloj 
En Nyírmada mortis paleontologo Imre Lőrenthey.

Kategorio:Nyírmada
Kategorio:Komunumoj de departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg
Namoj

[eta|250px|Setlejo de la namoj kaj [damaroj]]
eta|Nama - Estro Hendrik Witbooi (centro) kaj liaj kunuloj
La **namoj** (en la historia koloniista literaturo nomataj hotentotoj) estas tribo hejma en Sud-Afriko kaj Namibio, kiu nombriĝas kune kun la orlamoj al la kojoj. La plej multaj el la hodiaŭ proksimume 100.000 namoj vivas en Namibio - tie en la suda regiono Karaso, la antaŭa Namalando - kaj formas proksimume 5% de la tuta namibia loĝantaro. Malgranda parto de la namoj loĝas en la sude al Namibio limantaj regionoj de la Norda Kabo-provinco de Sud-Afriko - en la Namakalando.

Pro ilia iom ruĝeca haŭtkoloro la literaturfontoj uzas por la namoj ankaŭ la nomon "ruĝa nacio" (germanlingve "Rote Nation").

## Historio 
### Elmigrado al sudokcidenta Afriko 
[eta|Namovirino en la [Kalaharo]]

### Triboformiĝo en sudokcidenta Afriko 
### Tribomilitoj 
eta|Namaj kabanoj

### Apero de la eŭropanoj 
### Kvereloj kun la koloniista potenco 
### Rolo en la ribelo de la hereroj 
### Ribelo kontraŭ la koloniista potenco 
## Lingvo 
*Vidu nama lingvo*

## Konataj eminentuloj el la namoj 
* Games,
* Oasib,
* Manasse,
* Hendrik Witbooi,
* Jakob Morenga
* Simon Koper
* Jonker Afrikaner

## Vidu ankaŭ 
* Germana genocido de afrikaj popoloj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.namibian.org/travel/namibia/population/nama.htm 

## Fontoj 
Kategorio:Etnoj
Namoj
Namoj
Kategorio:Historio de Namibio
Kategorio:Etnologio
The Jazz Singer

***The Jazz Singer*** ("La Ĵazo-kantisto") estas 1927-jara muzikala filmo direktita de Alan Crosland. Ĝi estas la unua plendaŭra filmo kun sinkronaj scenoj de dialogo nome la unua sonfilmo, kaj tiele ĝi estis unu el la unuaj filmoj kiuj inkludis sinkronigitan muzikon kombinitan kun bildo, kaj ĝi markas la turnopunkton en la mondo de kinejo de la silenta-muta kinejo al la parolanta kinejo (kvankam ĝi ne estas la unua).

La aŭdio en la filmo estis kombinita kun dialogo kun kantoj, kaj kvankam ĝi estas konsiderita la unua el la parolantaj filmoj, la filmo enhavas malmulton da minutoj kun kantado kaj parolado, la plej multaj el la dialogoj en la filmo estas peritaj uzante subtekstojn. kaj la aktorado kiu karakterizas silentan kinejon.

Tiu ĉi filmo malfermis la komercan furoron de parolataj filmoj, kaj la malkreskon de silentaj filmoj. Aktoris en la filmo Al Jolson, kiu ludas ses kantojn. Ĝi estis verkita de Alfred A. Cohn, bazite de muzikala dramo de Samson Raphaelson.

La filmo rakontas pri juda kantisto kiu defias sian patron por atingi sian revon iĝi ĵaz-kantisto.

La teatraĵo "The Jazz Singer" sekvis la filmon en 1929 kaj iĝis la unua muzikalo bazita sur antaŭa filmo, io kiu karakterizas Broadway hodiaŭ kun popularaj muzikaloj kiel ekzemple *The Lion King*, *Kinky Boots*, *Beetlejuice* kaj *Hairspray*.

En 1996, la filmo estis elektita por esti konservita en la Nacia Filmarkivo de Usono. En 1998, la filmo estis voĉdonita 90-a en la listo de la plej bonaj usonaj filmoj de ĉiuj tempoj fare de la American Film Institute.

Pluraj aliaj versioj estis faritaj por la filmo.

## Intriga resumo 
Jackie Rabinovitch, juda knabo en Novjorko, revas iĝi ĵazkantisto, dum lia patro volas ke lia filo daŭrigu sian karieron kiel kantoro. Post granda batalo, Jackie forlasas la hejmon kaj aliĝas al amkantistotrupo. Jarojn poste, Jackie iĝas Jack Robin kaj alfrontas grandan prezenton sur Broadway. Sojle de la malfermo, estas la vespero de Jom Kippur, lia patrino informas al li ke lia patro estas malsana, eble eĉ mortanta, kaj ke li devas anstataŭigi lin en la sinagogo per la Kol Nidre -preĝo. Pro premo de lia patrino unuflanke (kiu kolizias kun la premo de lia reklamanto kaj lia ne-juda amatino), Jackie decidas diri la Kol Nidre-preĝon anstataŭe de sia patro, kaj la Broadway-prezento estas prokrastita. La gepatroj estas feliĉaj kun lia decido kaj vidas ĝin kiel pruvo ke Jackie restas juda ĉe koro. La venontan tagon, la patro de Jackie mortas, kaj Jackie aperas sur Broadway kaj estas granda sukceso.

Kategorio:Fikciaj judoj
Kategorio:Fikciaj muzikistoj
Kategorio:Muzikaj filmoj
Kategorio:Dramaj filmoj
Kategorio:Filmoj adaptitaj de dramoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 1927
Henohenomoheji

**Henohenomoheji** () estas la nomo donita al la prezentado de vizaĝo, kiun la japanaj lernejinfanoj por amuzo desegnas kaj metas sur la kapon de ĉifonofiguro. La vizaĝo estas farata per sep karaktroj hiraganaj: **へ** *he*, **の** *no*, **へ** *he*, **の** *no*, **も** *mo*, **へ** *he*, **じ** *ĝi*.

frame|Henohenomoheji

Tiu vizaĝo estas desegnata en la sekva ordo:

:La brovoj: **へ + へ**
:La okuloj: **の + の**
:La nazo: **も**
:La buŝo: **へ**
:La konturo: **じ**

(La maldekstra orelo estas reprezentata de la dakuteno (aŭ diakrita signo de *ĝi* forme de du streketoj.)

Ekzistas aliaj similaj roluloj nomitaj: *Hemehemekucuĝi* (へめへめくつじ), *Heneheneŝikoŝi* (へねへねしこし), *Hemehemeŝikoĝi* (へめへめしこじ), *Ŝiniŝiniŝinin* (しにしにしにん)

Ĝi estas kvazaŭ la japana ekvivalento de la franca "tête à Toto".

## Vidu ankaŭ 
* Mojosa S

Kategorio:Kulturo de Japanio
Templobloko

eta|Modernaj temploblokoj
**Templobloko** estas muzikilo, kiu apartenas al la kategorio de la idiofonoj. Oni produktas ĝin kutime el ligno aŭ plasto. Ĝi havas la formon de du konkoj, kiuj estas direktitaj kun la buŝo unu kontraŭ la alia. Batante sur temploblokojn oni generas mildan, sed fortan sonon.

Kategorio:Idiofonoj
Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Frapinstrumentoj
Karolo la 10-a Gustavo (Svedio)

**Karolo la 10-a Gustavo**, svede *Karl X. Gustav* ( en Nyköping –  en Gotenburgo) de la dinastio Vitelsbaĥoj estis reĝo de Svedio ekde la abdiko de lia kuzino Kristina ĝis sia morto. Li ankaŭ estis ano de la *Fruktodona Societo*.

## Vivo 
Karolo Gustavo estis dum princaj jaroj konata sub la nomo *der Pfalzgraf*. Inter 1642–46 li soldatis sub Lennart Torstensson en la Tridekjara milito kaj nomumitis mallonge antaŭ la packontrakto (Vestfalia Paco) ĉefgeneralo de la sveda armeo en Germanlando fare de sia duonkuzino Christine. Ŝin li iam eĉ volis edzinigi. En 1650 li nomumitis reprezentanto de Svedujo dum la Packontrakta realigintertraktoj en Nurenbergo (germane: *Nürnberger Exekutionstag*) En 1649 li elektis reĝo sveda kaj en 1654, post kiam Christine libervole rezignis je surtroniĝo, li kronitis reĝo.

En 1655 li atakis Polujon kiun li post kelkaj semajnoj komplete konkeris. En januaro 1656 li perfortis Frederikon Vilhelmon Brandenburgio ekfeŭduli en la Duklando Prusio laŭ lia graco. En la Kontrakto de Polessk Karlo Gustavo agnoskis lin oficiale suverenan moŝton dukan de Prusio, ĉar per ties helpo li estis venkinta la polan reĝon Johanon la 2-an Kazimiro en tri tagajn daŭrinta Batalo de Varsovio (28.-30.6.).

## Kampanjoj skandinaviaj 
Kiam baldaŭ poste formiĝis danĝera kontraŭsveda koalicio de poloj, aŭstroj, danoj, holandoj, rusoj kaj brandenburgianoj li tuj ekmilitis kontraŭ Danio, konkeris la firman teron, konkeris vintre ankaŭ Fyn kaj Zelandon. En la 8.3. Frederiko la 3-a (Danio-Norvegio) devis cedi okaze de la Traktato de Roskilde la teritoriojn Skanion, Blekinge kaj Halland, Bohus (fortikaĵo en Västra Götalands län), Bornholm kaj la Konventejon Trondheim. Pro neplenumo de ĉiuj packontraktkondiĉoj la militema svedo denove agresis kontraŭ Danio. La sieĝon de Kopenhago li devis finfine haltigi pro la alveno de helptrupoj holandaj, brandenburgiaj, imperiestraj. Li mortis ankoraŭ antaŭ la fino de tiu ĉi malfavora milito. La Traktato de Kopenhago (1660) malkomencigis la militon inter la du ŝtatoj.

## Literaturo 
* S. Pufendorf, De rebus a Carolo Gustavo gestis (Nürnberg 1696
* Lundblad, Karl X. Gustafs historia (Stockholm 1825)
* Ignatius, Finlands historia under Karl X. Gustafs regering (Helsinki 1865)
* Ellen Fries, Bidrag till kännedomen om Sveriges och Nederländernas diplomatiska förbindelser under Karl X. Gustafs regering (Upsala 1883)
* Wibling, Karl X. Gustaf och Georg Rakoczy II. (Lund 1891)
* G. Jones, The diplomatic relations between Cromwell and Charles X. Gustavus (Heidelberg/ Lincoln 1897)

## Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 10. Leipzig 1907, p. 647-648, kio legeblas tie ĉi interrete.

Kategorio:Svedaj reĝoj
Kategorio:Dukoj de Bremen-Verden
Kategorio:Dukoj de Pomerio
Kategorio:Vitelsbaĥoj
Kategorio:Fruktodona Societo
Guiro

[eta|[Kubo|Kuba guiro]]
La **guiro** (**güiro** [gu'i:ro], hispane „langenario“) estas ĉirkaŭ 30 ĝis 40&nbsp;cm longa, kava ritma instrumento el ligno. Ĝi apartenas al la speco de la perkutinstrumento kaj pli precize al la grupo de la skrapaj kaj frotaj idiofonoj.

La guiron oni ludas per ĉirkaŭ 12-15&nbsp;cm longa, konuse formita lignobastoneto (aŭ dorno de histriko, metalkombilo aŭ -balailo). La pli granda konusa parto kuŝas je tio en la mano. Por la kolorigo de la sono la lignobastoneto estas ritme ludata ekde la dika ĝis la maldika finaĵo de supre suben aŭ retren. La deveno de la guiro estas en la afrika muziko, kun granda virtuozeco tamen oni uzas ĝin en la latinamerika, precipe kuba muziko.

Varianto de la guiro en la dominga muziko nomiĝas *güira*. Ĝi havas metalan korpon kaj grave rolas en merengo. Diference al la kubana *güiro* ĝi estas fabrikata el metalo.

Moderna formo de la guiro estas fabrikata el metalo kaj havas la formon de torpedo, kaj tial oni ankaŭ nomas ĝi tiel.

Kategorio:Idiofonoj
Kategorio:Frapinstrumentoj
Kategorio:Kuba muziko
József Sándor (P. Vitális)

**SÁNDOR VITALIS József** (ŝAndor) hungara franciskano, provincestro en Transilvanio naskita en Zetelaka la 25-a de marto 1884 kaj mortinta en Deĵo la 14-an de januaro 1954.

## Biografio
József Sándor P. Vitalis enpaŝis en la ordenon la 28-an de aŭgusto 1898 kaj oni ordinis lin la 19-a de oktobro 1906. Liaj stacilokoj estis:
*1907 – Déva, kapeleno, religiinstruisto;
*1908 – Vajdahunyad, teologia lektoro, fako: eklezia juro;
*1910 – Medgyes, lektoro, domestro;
*1914 – Csíksomlyó, domestro;
*1918 – Déva;
*1920 – Odorheiu Secuiesc, domestro, provincia konsulanto, lektoro;
*1924 – Dej, provincestro  (elektita ekde 1924 ĝis 1930);
*1927 - Medgyes;
*1930 – Orăştie, domestro;
*1936 – Kluĵo, provincestro dua foje (ekde 1936 ĝis 1942);
*1942 – Marosvásárhely, domestro;
*1951 – Radna, poste Dej, devigloĝejo.
Kiel provincestro li eldonis 64 cirkulerojn. Li havis bonan ekonomian talenton. Lia merito estas la konstruigo de *Collegium Seraphicum* en Odorheiu Secuiesc.

## Fonto
*Magyar Katolikus Lexikon
*P. Papp Leonárd, estro de franciskana preĝejo de Odorheiu Secuiesc.

Sandor, J.
Hotentotoj

**Hotentotoj** estis (fremd)nomigo por la etno kojoj (ankaŭ: kojkojoj) en suda Afriko, al kiu apartenas la triboj **namoj** kaj **orlamoj** (interalie ankaŭ la bondelzvartoj). La esprimon en la koloniista epoko unue uzis la buroj, baldaŭ ĝi ricevis tre pejorativan sencon, kaj hodiaŭ ĝi ĝenerale uziĝas nur rilate al la rasismo kaj kiel insultvorto.
PIV 2002 ankoraŭ ne mencias tiun pejorativan konotacion de la esprimo, nek la verajn nomojn de la koncernaj etnoj. La tie menciita citaĵo de Zamenhof klare indikas la pejorativan karakteron de la esprimo jam en la juna Esperanta literaturo.

La muzeo Lindenmuseum en Stuttgart per ekspozicio de 29.11.2007 - 27.4.2008 strebis kontribui al la rehabilito de la nama popolo okaze de la centjariĝo de la fino de la Nama Insurekcio en 1908. En tiu milito kaj per la posta interniĝo de ili en koncentrejoj sub kruelaj kondiĉoj la namoj perdis 10.000 tribanojn, preskaŭ duonon de sia popolo. 

La ekspozicio havas la germanlingvan titolon: Von Kapstadt bis Windhuk: "Hottentotten" oder Khoekhoen? - Die Rehabilitierung einer Völkergruppe (De Kaburbo ĝis Vindhuko: Ĉu "hotentotoj" aŭ kojoj? - La rehabilito de etno).

La kruelaĵoj kontraŭ la nama popolo far la germanaj koloniaj trupoj plenumas la difinon de genocido en la Konvencio pri la prevento kaj punado de la krimo de genocido, kiun decidis la Ĝenerala Asembleo de la Unuiĝintaj Nacioj la 9-an de decembro 1948.

La ekspozicio en Stuttgart montris la altan materian kaj spiritan kulturon de la nama popolo, dum la esprimo "hotentotoj" transportis la malnovan rasisman kliŝon de la koloniisma epoko. 

## Vidu ankaŭ 
* Rasismo

Kategorio:Historio de Sud-Afriko
Kategorio:Etnoj en Sudafriko
Kategorio:Etnoj en Namibio
Metalofono

[eta|Metalofono uzita kiel [gamelano en Indonezio.]]
[eta|[Vibrafono kun maleoj.]]
La **metalofono** apartenas al la gruo de la bastonmuzikiloj kaj ĝi konsistas el serio da metalbastono de diferenca, laŭ tonalta longeco. Oni batas tiujn per du lignobastonetoj kun plastokapo. Je iom grandaj instrumentoj oni povas daŭre teni la tonon per pedalo.

Lernejoj ofte aplikas tian instrumenton kiel lernilo.

## Vidu ankaŭ 
* Kampaneto
* Ksilofono
* Liro
* Sonorilo

Kategorio:Idiofonoj
Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Muzikinstrumenta konstruado
Litofono

[eta|Litofono en la [botanika ĝardeno de Schellerhau (Germanio)]]
Kiel **litofono** ( greke λιϑος „ŝtono“ kaj φωνή „sono“) oni nomas ĉiujn muzikilojn, kies sonkorpoj konsistas el ŝtono - z.&nbsp;B. pendantaj sonŝtonoj en Ĉinio (*bianqing*) aŭ ksilofono el ŝtono ege disvastiĝinta en Sud-Orienta Azio.

Kategorio:Idiofonoj
Kategorio:Frapinstrumentoj
Idiofono

[dekstra|eta|Kvinlamena [koŭŝeno]]
**Idiofono** signifas memtonanto aŭ memsonanto. Tia muzikilo generas sonon tutece oscilante aŭ per songenera parto, kiu ne estas streĉita kordo aŭ membrano. Precipe kiel ritmaj instrumentoj ili ekzistas en ĉiuj kulturoj de la mondo.

Oni distingas inter:
* Skuo-idiofonoj – klakileto, turka tintilaro, aŭ la indonezia Angklung
* Surbataj kaj kontraŭbataj idiofonoj – marimbafono, Triangulo (muziko), klaveoj, Gongo, sonorilo, klakiletoj, tamburo, ŝtaltamburo, fendotamburo, templobloko
* Skrapaj kaj frotaj idiofonoj – skrapilo, vitroharmoniko, guiro, daksofono, muzika segilo
* Plukidiofonoj – buŝharpo, lamelofono
* Stamfidiofonoj – stamfbastono, stamftubo
* Agorditaj idiofonoj – bastonmuzikiloj, manharpo (Mbira, Sansa)

## Fonto 
* Brockhaus Riemann Musiklexikon (), volumo 2, p. 228.


Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Bastonmuzikiloj

**Bastonmuzikiloj** estas agorditaj idiofonoj kaj apartenas al la frapinstrumentoj. Ili estas ludataj per ĝis kvar batiloj kun kerno el korko, ligno, metalo aŭ plasto, kiu je kelkaj estas ĉirkaŭ volvita per fadeno. La sonamplekso estas je iom grandaj instrumentoj proksima al tiu de la piano, ankaŭ la aranĝo de la platoj aspektas kiel klavaro. La bastonmuzikiloj estas kelkfoje aplikataj en orkestroj kiel solo- aŭ akompanvoĉoj.

Al la bastonmuzikiloj apartenas

*Bastonmuzikiloj kun lignaj sonbastonoj:
**ksilofono
**ksilorimbo
**marimbafono 
***timbela*

* Bastonmuzikiloj kun metalaj sonbastonoj (metalofonoj):
**celesto
***fanĝiang*
***gangsa*
***gendér*
***jegogan*
***jublag*
***kulintang a Tiniok/Sarunay*
**liro
***ranat ek lek*
***ranat thum lek*
***saron*
***slentem*
***ugal*
**vibrafono

* Bastonmuzikiloj kun sonkorpoj el alia materialo:
**Litofono (el ŝtono)

Kelkfoje oni ankaŭ rigardas 
*tubosonoriloj
*Cymbales antiques
**Hillebille*
kiel bastonmuzikiloj.

Kategorio:Idiofonoj
Kategorio:Muzikaj instrumentoj
2M1207

**2MASS J1207334-393254**, aŭ mallonge **2M1207**, estas la nomo de tre juna bruna nano en la TW-Hydrae-grupo en la konstelacio serpento Wasserschlange (latine Hydra).

2M1207 estas 59±7 pc, ĉirkaŭ 190 lumjaroj) for de la Tero. Ĝia maso estas 0,02-foje la maso de la suno, ĉirkaŭ 20 foje la maso de Jupitero. Ĝi apartenas al la spektra klaso M8, ĝia aĝo estas kalkulita kiel nur 8 milionoj jaroj.

2M1207 havas planedon kiel akompananto, la ekstersunsistema planedo 2M1207 b, kiu havas ĉirkaŭ 5 masojn de Jupitero (5±3 MJ). Ĝi orbitas sian sunon je distanco de 46±5 AU, 6 milionoj km, dum 3,56 tagoj. Kompare: Tero: distanco 150 milionoj km, orbitas dum 1 jaro.

2M1207 b estis la unua ekstersusistema planedo, kiu estas videbla optike kaj ebligas tial rektan analizon de sia spektro.

## Literaturo 
* Chauvin, G. et. al.: *Giant planet companion to 2MASSW J1207334-393254*, Astronomy and Astrophysics, Volume 438, Issue 2, August I 2005, pp.&nbsp;L25-L28 (Preprint)
* Song, I. et. al.: *HST NICMOS Imaging of the Planetary-mass Companion to the Young Brown Dwarf 2MASS J1207334-393254*, Astrophysical Journal (Accepted), (Preprint)

## Eksteraj ligiloj 
* ESO Press release zu 2M1207 B 
* Chauvin et.al.2004 ĉe arxiv.org

Kategorio:Gasgigantoj
Kategorio:Malvarmaj Jupiteroj
Respublikoj de Sovetunio

La **Unio de Sovetaj Socialismaj Respublikoj** aŭ Sovetunio konsistis el uniaj respublikoj, laŭ la konstitucio ili estis sendependaj ŝtatoj kaj havis formalan juron eliri el Sovetunio. Ĉiu unia respubliko havis juron interrilati kun alilandaj ŝtatoj, interŝanĝi konsulejon, partopreni en interŝtataj organizoj. Ekzemple, Belorusa SSR kaj Ukraina SSR membriĝis en UN, same plena Sovetunio.

eta|350ra|dekstra|Respublikoj de Sovetunio en 1991.

La unio enhavis 4-16 respublikojn alitempe:

# 20ra Azerbajĝana SSR (post 1936)
# 20ra Armena SSR (post 1936)
# 20ra Belorusa SSR
# 20ra Kartvela SSR (post 1936)
# 20ra Kazaĥa SSR (post 1936)
# 20ra Kirgiza SSR (post 1936)
# 20ra Latva SSR (post 1940)
# 20ra Litova SSR (post 1940)
# 20ra Moldava SSR (post 1940)
# 20ra Rusa Soveta Federacia Socialisma Respubliko
# 20ra Taĝika SSR (post 1929)
# 20ra Turkmena SSR (post 1925)
# 20ra Uzbeka SSR (post 1925)
# 20ra Ukraina SSR
# 20ra Estona SSR (post 1940)
* 20ra Transkaŭkaza Federacia Soveta Socialisma Respubliko (antaŭ 1936)
* 20ra Karelia-Finna Soveta Respubliko (inter 1940-1956)

Ĉiu granda nacio havis siajn aŭtonomajn respublikojn, aŭtonomajn provincojn kaj aŭtonomajn distriktojn interne de Sovetaj respublikoj. Fojfoje du nacioj havis unu komunan aŭtonomion (ekzemple Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto de ĥantoj kaj mansoj) aŭ unu nacio havis kelkajn respublikojn (ekzemple nenecoj havis Nenecija aŭtonoma distrikto, Jamala-Neneca aŭtonoma distrikto kaj Dolgano-Neneca aŭtonoma distrikto). Nun Rusio konservas federaciecon de RSFSR.

## Vidu ankaŭ 
* Dissolvo de Sovetunio
* Post-sovetaj ŝtatoj
Nyírmeggyes

**Nyírmeggyes** [njIrmedjeŝ] estas grandvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Mátészalka. La loknomo signifas: betulo-griota.

## Bazaj informoj 
* Areo: 29&nbsp;km²
* Loĝantaro: 2700
* Poŝtkodo: 4722
* Telefonprefikso: 44

## Geografio 
La grandvilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo, kaj fervojo Debrecen-Mátészalka. La lasta urbo troviĝas 7, Nyírbátor 14, Nyíregyháza 50, Debrecen 68, Budapeŝto 272 km.

## Historio 
La unua mencio okazis en 1272. Ŝtormoj de la historio ĝenerale ne tuŝis la vilaĝon. En 1911 la fervojo ekfunkciis. La judoj estis forpuŝitaj en 1944. La loĝantoj okupiĝas pri agrikulturo.

## Vidindaĵoj 
* mezepoka Kalvinana preĝejo (Nyírmeggyes)
* preĝejoj katolika kaj baptista.

## Famuloj 
En Nyírmeggyes naskiĝis:
* statistikisto Ildikó Szondi
* literaturhistoriisto Mihály Czine.
Okhora labortago

La **okhora labortago** aŭ **okhora tago** estis unu el la plej malnovaj postuloj de la laborista movado. Ĝi signifis averaĝan labortempon de maksimume 8 horoj je labortago.

La batalo por la okhoraj labortagoj estis slogano de komunistoj, maldekstraj politikaj partioj. Fakte, laboristoj ofte devas surpreni plushorojn - post la 8 horoj - por vivteni sian familion, certigi bonan vivnivelon. Tio okazis eĉ en la t.n. socialismaj landoj.

## Historio 
La unua interkonsento pri okhora labortago okazis en 1856 en Aŭstralio (Kolonio Viktoria) por ŝtonhakistoj. La interkonsento okazis pro manko de laboristoj, kiuj formigris al orminejoj.

La unua lando, kiu akceptis leĝon pri rajto je okhora labortago (por kelkaj metiistoj) estis en 1868 (plene en 1916) Usono (Germanio 1918, pro tropropono de laborforto).

## Vidu ankaŭ 
* 996 laborhora sistemo
* La batalo de la superpasejo
* Tago de la Laboro

Kategorio:Labora juro
José Batlle y Ordóñez

** José Pablo Torcuato Batlle y Ordóñez** (21-an de majo 1856 en Montevideo - 20-an de oktobro 1929 samloke) estis ĵurnalisto, politikisto de Kolorado-Partio kaj dufoje prezidento de Urugvajo. Ĝia oficperiodo daŭris de la 1-a de marto 1903 ĝis 1-a de marto 1907 kaj 1-a de marto 1911 ĝis 1-an de marto 1915. Li enkondukis multajn gravajn reformojn en la lando.

José Battle estis filo de pli frua prezidento Lorenzo Batlle y Grau, generalo kaj pezidento inter 1868-1872. Li estis ankaŭ onklo de posta urugvaja prezidento, Luis Batlle Berres kaj pranepo de prezidento Jorge Batlle (oficis de 2000 ĝis 2005)

Dum lia oficperiodo, li ekis movadon, kiun li nomis Batll-ismo: Li protektis la ŝaton kontraŭ la eksterlanda ekonomia imperialismo. Li batalis por enkonduko de la sendunga subvencio (1914), okhora labortago (1915) kaj ĝenerala balotrajto. La registaro transprenis importon de eksterlandaj produktoj (maŝinojn, krudmaterialojn). La viandoprilabora industrio stimulis kreskon, devizajn enspezojn de Urugvajo.

Battle enkondukis senkostan aliron al altlernejoj kaj rajton de virinoj viziti ĉiun universitatan fakon.

Pluaj reformoj de lia oficperiodo:
* 1906 - Malpermeso de krucifiksoj en hospitaloj
* La forigo de aludoj je Dio kaj la Evangelio, en publikaj ĵurigoj
* Enkonduko de la divorca rajto

## Vidu ankaŭ
* José Batlle y Ordóñez (Urugvajo)

## Literaturo 
* Milton I. Vanger: *The Model Country: José Batlle y Ordóñez of Uruguay, 1907-1915.*, Verlag: University Press of New England, o. O. 1980, ISBN 0874511844

Kategorio:Prezidantoj de Urugvajo
Kategorio:Urugvajaj politikistoj
Lameco

**Lameco**  karakterizas
# la malfacilan paŝmanieron de homo aŭ besto pro kripleco de kruro aŭ piedo. Medicine, lameco povas interalie esti sekvo de paralizo;
# la mankon de io, por ke iu sistemo estu ekvilibra, regulira;
# eksterordinare malrapidan moviĝon, en figura senco ankaŭ pri tute alia movoj ol paŝado, ekzemple se oficisto ĉe giĉeto de poŝtoficejo aŭ fervoja stacidomo ekstreme malrapide faras sian laboron.

En la historio, la centrazia konkeranto Timur dum la 14-a kaj 15-a jarcento iĝis konata pro la kromnomo "la lama" (en la *ĉagataa*, klasika tjurka lingvo تیمور لنگ, latinliterigite **Tīmur-e Lang** aŭ **Timur Lenk**), kio en okcidenta Eŭropo estis latinigita al la nomo *"Tamerlan"*.

Kategorio:Simptomoj
Kategorio:Bestaj malsanoj
Tyukod

**Tyukod** (tjukod) estas grandvilaĝo kaj municipo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Csenger. La loknomo signifas: "via kokino" kaj tiu nomo troviĝas en populara popolkanto.
eta|200ra|Blazono de Tyukod

## Bazaj informoj 
* Areo: 62&nbsp;km²
* Loĝantaro: 2100
* Poŝtkodo: 4762
* Telefonprefikso: 44

## Geografio 
Tyukod situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Mátészalka-Szatmárnémeti, Csenger estas proksime.

## Historio 
La unua mencio okazis en 1181. La tataroj en 1241 detruis la vilaĝon, sed la loĝantoj rifuĝis. Ankaŭ nobeloj partoprenis en ribelo de Georgo Dózsa en 1514. Postbaroka kalvinana preĝejo en 1794, vilaĝdomo en 1899 konstruiĝis. Dum la socialismo kolĥozo pri Lajos Kossuth funkciis. La komunumo iĝis grandvilaĝo en 1974. Apud la grandvilaĝo fiŝkaptista lago troviĝas.

## Vidindaĵoj 
* kalvinana preĝejo (Tyukod) de ­1794, la turo estas 30 m-ojn alta
* klasikisma kastelo de Uray [urai] el la 19-a jarcento, nun biblioteko

## Famuloj 
* En Tyukod naskiĝis:
* jezuito György Tyukodi
* pentristo István Imre.

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Venta Icenorum

**Venta Icenorum** estis romia urbo en provinco Britanio. Ĝi estis ĉefloko de la *Civitas* de la kelta tribo de Icenoj. La arĥeologia loko estis malkovrita en 1928 per aviadila fotado kaj tiu foto aperis samjare sur titolpaĝo de The Times.

Venta Icenorum (konata ankaŭ Caistor-by-Norwich) estis konstruita grandaree, sed la areo estis malgrandigita post ribelo de Boudicca.

La urbo havis orte kruciĝintajn stratojn, en la centro forumejon. Oni identigis ankaŭ banejon, amfiteatron, templon, urbomurojn, kanalsistemon. Interese estas, ke mankas mozaikoj kaj oni apenaŭ trovis enskribaĵojn sur ŝtono.

La loko iĝis grandparte senhoma en la 5-a jarcento, sed oni trovis spurojn pri restado ĝis la 9-a jarcento, ĝis la normana konkero.

## Literaturo 
* John Wacher: *The Towns of Roman Britain*, Routledge, London/New York 1997, S. 243-255 ISBN 0-415-17041-9

## Eksteraj ligiloj 
* Venta Icenorum (angle) 

Kategorio:Romiaj urboj
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Anglio
Feliciano Viera

**Feliciano VIERA** (1872-1927) estis politikisto de Urugvajo, membro de la Kolorado-Partio. Li estis prezidento de Urugvajo inter 1915 kaj 1919.

Viera daŭrigis politikon de la antaŭa liberala prezidento José Batlle y Ordóñez, kiu longtempe dominis politikan vivon de Urugvajo. Viera servis ankaŭ en registaro de Batlle kiel internafera ministro.

Dum lia oficperiodo okazis la interrompo de politikaj rilatoj al Germanio (1917), akcepto de nova konstitucio, kiu reguligis la potencon inter la prezidento kaj nacia administra konsilo, disigo de eklezio kaj ŝtato (1916).

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Prezidantoj de Urugvajo
Kategorio:Urugvajaj politikistoj
Orienta Eŭropo

dekstra|eta|300px|ure geografia Orienta Eŭropo, kun iom fluaj limoj
eta|dekstra|280px|pli ĝenerala kaj samtempe preciza geografia vidaĵo de Orienta Eŭropo
[dekstra|eta|250px|politika mapo de "Orienta Eŭropo" dum la tempo de la [Malvarma Milito]]
**Orienta Eŭropo** estas precize la orienta regiono de la kontinento Eŭropo; temas pri geografia vorto. Tamen, la divido de Eŭropo en *okcidenta* kaj *orienta* variis gravege laŭlonge de la historio.

Maniero analizi tion estas priatenti kio estas konsiderebla *centro* de Eŭropo (aŭ *Mitteleuropa* laŭ disvastigata germana esprimo). Inter la jaroj 1945 kaj 1989 respektive 1991, kiam pluraj ŝtatoj en centra Eŭropo estis satelitaj ŝtatoj kaj vole-nevole komunismaj aliancanoj de la Sovetunio, landoj kiel Hungario aŭ Pollando klare apartenis al la **"Orienta Bloko"** kaj konsideriĝis orienteŭropaj; male nuntempe tiuj proklamas sian centrecon kontraŭ la eksaj sovetaj respublikoj.

La *Statistika Servo* de la Unuiĝintaj Nacioj difinis Orientan Eŭropon antaŭ 1989 kiel la aron de la jenaj ŝtatoj:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Krome pliaj ŝtatoj estis Respublikoj de Sovetunio en du specifaj regionoj, nome Baltio kaj Kaŭkazo, kaj foje estas klasitaj kiel parto de Orienta Eŭropo rilate politikan historion; pri geografio la unua regiono estas klare eŭropa, la dua estas intermeza inter Azio kaj Eŭropo:
* 
* 
* 

Krome la difino de Orienta Eŭropo laŭ iuj aŭtoroj ampleksiĝis inkludante aliajn ekssocialismajn ŝtatojn, geografie apartenantaj al la sudoriento de la kontinento kaj al la Balkana duoninsulo, kaj la Kaŭkazaj lando, kiuj estas geografie interaj inter Eŭropo kaj Azio:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

----

**Nuntempe** "Orienta Eŭropo" kontraste al Mezeŭropo, la tri ŝtatoj de Baltio (kiuj konsideras sin parto de Norda Eŭropo kaj Sudorienta Eŭropo restas "nur" la tri ŝtategoj
* 
*  (okcidente de la montaro Uralo) kaj
* , *plus lime inter orienta kaj sudorienta Eŭropo la (kulture rumania) ŝtato*
* .

## Vidu ankaŭ 
* la difinon de Orienta Eŭropo laŭ la Geoskemo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Eŭropo
Grizfrunta kolombo

La **Grizfrunta kolombo**, (*Leptotila rufaxilla*) estas granda Novmonda tropika kolombo, tio estas birdo de la familio de Kolombedoj kiu inkludas turtojn kaj kolombojn.

## Disvastiĝo 
Ĝi estas loĝanta reproduktanto en Sudameriko el Kolombio, Venezuelo kaj la Gujanoj suden al nordorienta Argentino kaj Urugvajo. Ekzistas multaj subspecioj, inter ili *L. r. hellmayrii* el Trinidado kaj la Paria Duoninsulo en Venezuelo.

La Grizkapa kolombo, *Leptotila plumbeiceps*, de Centrameriko kaj la Grenada kolombo, *L. wellsi*, de Grenado estis iam konsiderataj kiel samspeciaj kun la Grizfrunta kolombo.

La Grizfrunta kolombo loĝas en humidaj arbaroj. Ili konstruas grandan neston el bastonetoj en arbusto aŭ arbostumpo kie la ino demetas du blankajn ovojn.

La Grizfrunta kolombo estas tre simila al la proksime rilata Blankpinta kolombo, *Leptotila verreauxi*, kiu, en la areo de koincido, preferas pli malfermajn kaj sekajn arbarojn.

## Aspekto 
Ĝi havas ĉirkaŭan longon de 28&nbsp;cm kaj pezon de 155 g. Plenkreskuloj havas blugrizan kronon, blankecan frunton kaj grizan nukon montrantan purpuran brilegon. Ili havas blankecan gorĝon kaj ruĝan okulringon. La supraj partoj kaj flugiloj estas grizbrunaj kaj la subaj partoj estas blankecaj kun nuanco al hela rozkoloro en brusto. La subflugilaj kovrilaj plumoj estas ruĝecaj. La blanka pinto de la vosto estas pli mallarĝa ol tiu de la Blankpinta kolombo. La beko estas nigra, la kruroj ruĝaj kaj la irizo estas flava. *L. r. hellmayrii* havas pli palan frunton kaj pli malhelan kaj ruĝecan bruston.

Ĝi diferenciĝas el la Blankpinta kolombo pro la pli senkolora suba vizaĝo kaj la pli kontrasta, blugriza krono. Alia eco estas la ruĝa (ne blua) okulringo de la Grizfrunta kolombo, se tio ne fideblas en ĉiu parto de Brazilo, Argentino, Bolivio, Paragvajo kaj Urugvajo, kie tio estas tipe ruĝa en ambaŭ specioj.

## Kutimaro 
La Grizfrunta kolombo estas kutime vidata soleca aŭ en paroj, kaj estas sufiĉe timida. La flugo estas rapida kaj rekta, kun la regula frapado kaj vipado karaktera de kolomboj ĝenerale.

La manĝo de tiu specio estas ĉefe semojn prenitajn el la grundo, sed ili povas ankaŭ preni insektojn. La voĉo estas bastona *uuu-vuuuuu-uu*.

## Referencoj 
*  Ne minacata
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Filmoj de **Grizfrunta kolombo** ĉe Interreta Birdo Kolekto
* Poŝtmarkoj  (de Surinamo) kun mapo teritoria
* Fotaro de **Grizfrunta kolombo**  VIREO Photo-High Res 
* Photo-High Res ; Artikolo  terrabrasil
* Photo-Medium Res ; Artikolo, Mapo & Resumo  www1.nhl.nl—kolomboj de Surinamo

Kategorio:Kolombedoj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Birdoj de Kolombio
Kategorio:Birdoj de Venezuelo
Kategorio:Birdoj de Paragvajo
Kategorio:Birdoj de Urugvajo
Vaja

**Vaja** estas urbo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Szabolcs-Szatmár-Bereg, en Distrikto Mátészalka. La loknomo devenas de historia familia nomo Vay (vaj), kiuj longe havis la bienojn.
eta|maldekstre|Kastelo de Vaja

## Situo
Vaja situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Nyíregyháza-Mátészalka, laŭ fervojo Nyíregyháza-Vásárosnamény. Mátészalka troviĝas 15, Vásárosnamény 20, Nyíregyháza 37, Debrecen 80, Budapeŝto 263&nbsp;km-ojn.
eta|Busto pri Ádám Vay
## Historio
La unua mencio okazis en 1272. Antaŭ la turkoj burgo de familio Vay konstruiĝis. En 1711 en la burgo pasigis tempon Francisko Rákóczi la 2-a. En 1945 oni disdonis parcelojn al la malriĉaj kamparanoj el la grandbieno. Poste kolĥozo formiĝis. La komunumo iĝis grandvilaĝo en 1970, urbo en 2009.

## Vidindaĵoj
* Burgo de Vaja, nun estas muzeo
* naturprotekta lago
* gotika Kalvinana kirko (Vaja) el la 15-a jarcento
* Preĝejo Maria, la patrino de la eklezio (Vaja)
* Grek-katolika preĝejo Apoteozo de Sankta Kruco (Vaja)

## Famuloj 
En Vaja naskiĝis komponisto István Vántus.

## Fonto
* distancoj
James Francis Edward Stuart

eta|dekstra|250px|James Francis Edward Stuart, la Maljuna Pretendanto.
La princo **James Francis Edward STUART** aŭ **STEWART**, (naskiĝis la 10-an de junio 1688, mortis la 1-an de januaro 1766), kromnomita la ***Maljuna Pretendanto*** (anglalingve *The Old Pretender*) estis la filo de la eksigita reĝo Jakobo la 2-a de Anglio. Li pro tio postulis la tronojn de Anglio kaj Skotlando (kiel "Jakobo la 3-a") ekde la morto de sia patro en 1701, tiel iniciatante la jakobitan movadon.

Li estis publike proklamita kiel la legitima heredanto de la angla kaj skota tronoj fare de Ludoviko la 14-a de Francio.

Li edziĝis al la pola princino Maria Klementina Sobieska. El tiu geedzeco naskiĝis la du pretendantoj Stuarto al la trono de Anglio, Skotlando kaj Irlando, nome Karlo Eduardo Stuarto (1720–1788) kaj Henriko Benedikto Stuarto (1725–1807), ambaŭ sen sukcedontoj, pro kio, la supozitaj rajtoj al la trono, pasis al la Dinastio de Savojo.

## Vidu ankaŭ 
* Batalo de Culloden


James Francis Edward
Kategorio:Anglaj nobeloj
Kategorio:Princoj de Kimrio
József Zsombori

**ZSOMBORI József** (ĵombori) estis hungara romia katolika kanoniko, verkisto naskita en Zetelaka la 27-an de septembro 1783 kaj mortinta en Székelyudvarhely la 19-an de aprilo 1822.

## Biografio 
József Zsombori lernis en Romia Katolika Gimnazio de Székelyudvarhely kaj inter 1801-1804 en Koloĵvaro. Siajn studojn li finis en Nagyszombat en 1805. Ekde 1806 li laboris en Székelyudvarhely, kie ekde 1812 li estis helppastro, poste parokestro kaj ekde 1817 ĝis sia morto ankaŭ lernejestro de la katolika gimnazio. Liaj paroladoj aperis en pluraj volumoj.

## Verkoj 
* *Egy-két észrevétel a magyar nyelv mostani állapotáról* (Erdélyi Múzeum, kajero 3-a).
* *A hajdani nemes székley nemzet áldozó poharáról* (Tud. Gyűjtemény 1835 III.).

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

Zsombori J
zsombori
Zsombori J
Henry Benedict Stuart

eta|dekstra|250px|Henry Benedict Stuart, la "kardinalo-duko de York".
**Henry Benedict STUART** (n. la 11-an de marto 1725 - m. la 13-an de julio 1807) estis la kvara kaj lasta jakobita heredanto, kiu publike postulis la tronojn de Anglio, Skotlando kaj Irlando. Male de sia patro James Francis Edward Stuart (kun edzino Maria Klementina Sobieska) kaj de sia frato Charles Edward Stuart, Henry neniam vere klopodis por akiri la tronon. En januaro 1766, la papo oficiale agnoskis la domon de Hanovro kiel la legitima, laŭleĝa dinastio en Britio.

Li pasis la plej grandan parton de sia vivo en la papa ŝtato, kiel kardinalo. Li fakte estis (kaj restas) unu el la plej vivdaŭraj kardinaloj de la historio de romkatolikismo.

Li junaĝe estis nomumita duko de Jorko fare de sia patro, kaj li restis plejkonata per tiu nobela titolo. Post la morto de sia frato en 1788, Henry estis ekrigardita de la jakobita movado kaj de siaj kunuloj kiel "Henriko la 9-a", reĝo de Anglio, Skotlando, Francio kaj Irlando. Henry tamen pluprezentis sin kiel la kardinalo-duko de Jorko.

Spite al sia postulo koncerne la tronon, Henry estis fakte pacema homo, atentema pri siaj devoj, onidire altestimata kaj grandanima gastiganto en Romo por multaj anglaj aŭ skotaj vizitantoj.

Henry Benedict
Kategorio:Anglaj dukoj
Kategorio:Kardinaloj
Mileto

**Mileto** estas
* nuntempa komunumo en Italio: vidu Mileto (Italio)
* antikva urbo en Malgrandazio: vidu Mileto (Malgrandazio)
Mór Levente Mezei

**MEZEI Mór Levente** (naskita la  en Zetelaka; mortinta la  en Făgăraş) estis rumanuja hungara franciskano, eklezia verkisto kaj vortarverkisto.

La gimnazion li finis en Odorheiu Secuiesc. La 29-an de aŭgusto 1931 li enpaŝis la ordenon. Li studis filozofion en Ĉikŝomjo kaj teologion inter 1934-39 en Hunedoara. La 26-an de junio 1938 oni ordinis lin. Ekde 1939 li estis kapelano en Kluĵo. Ekde 1942 li instruis lingvistikon kaj matematikon en Universitato Ferenc József. En 1944 li estis religioratoro, konfesprenanto. Ekde 1946 li estis instruisto en Odorheiu Secuiesc de *Collegium Seraphicum*. La 20-an de aŭgusto 1951 oni fortrenis lin al Radna. Ekde majo 1952 li estis en Esztelnek devigloĝejano. En 1957 en proceso de Szoboszlay oni kondamnis lin por 20-jara malliberejo. En 1964 li estis amnestiita. Li laboris en Homoródremete, Homoródkarácsonyfalva, Ojtoz, Medgyes, Fogaras. Liaj verkoj aperis en gazetoj *Katolikus Világ, Ferences Nemzedék* kaj *Csíksomlyói Virágok* (1933-43). Lia kaŝnomo estis *Móka*.

## Verkoj 
* *Orosz-magyar társalgó*. Kolozsvár, 1945.

## Fonto 
* Magyar katolikus lexikon

Kategorio:Katolikoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1914
Kategorio:Mortintoj en 1993
Tarsila do Amaral

**Tarsila do Amaral** (naskiĝis la  en Fazenda São Bernardo Capivari, São Paulo; mortis la  en São Paulo) estis brazila pentristino. Ŝi kunfondis kaj grave influis la *"antropofago-movadon"* (portugale: *Movimento Antropofágico*, *Hommanĝa movado*).

Ŝia dua edzo estis la verkisto Oswald de Andrade, kiu verkis la "Antropofago-manifeston".

La *Hommanĝa manifesto* iniciatis movadon de moderna arto en Brazilo, kiu celis akcepti kaj enkorpigi (*manĝi*) stilojn de eŭropa, azia, afrika kaj amerika arto por krei novan individuan brazilan arton.

La plej konata bildo de Tarsila do Amaral estas Abaporu de 1928, kies titolo signifas en la tupia lingvo *hommanĝanto*. Ŝi dediĉis la bildon al sia edzo Oswald de Andrade kiel realigon de lia *Manifesto Antropofágico*.

## Eksteraj ligiloj 
* Tarsila do Amaral (oficiala retejo), (pt, en)
* Verkoj de Tarsila do Amaral (en) 

Kategorio:Moderno
Kategorio:Brazilaj pentristoj