Seneko la Maljuna

**Seneko la Maljuna** aŭ **Seneko la Retorikulo** estis romia verkisto, naskita en riĉa familio de kavaliroj de Kordobo, Hispanio. Li verkis kolekton de rememoraĵoj pri la romiaj retorikaj skoloj, el kiuj ses libroj ekzistas pli-malpli kompletaj kaj kvin aliaj nur kiel epitomo. Lia ĉefa verko, historio de romiaj aferoj de la komenco de la Civilaj Militoj ĝis la lastaj jaroj de lia vivo, estas preskaŭ tute perdita al la posteularo.

Seneko vivis tra la regadoj de tri signifaj imperiestroj; Aŭgusto (regis 27 a.K. – 14 p.K.), Tiberio (regis 14–37 p.K.) kaj Kaligulo (regis 37–41 p.K.). Li estis la patro de Lucio Junio Galio Aneano, plej konata kiel prokonsulo de Aĥeo, lia dua filo estis la dramisto kaj stoika filozofo Seneko la Juna, kiu estis tutoro de Nerono, kaj lia tria filo, Marko Aneo Mela, fariĝis la patro de la poeto Marko Aneo Lukano.

## Biografio
Seneko la Maljuna estis la unua el la genlinio Annaea, pri kiu ekzistas definitiva scio. Dum la renesanco lia nomo kaj liaj verkoj konfuziĝis kun lia filo Lucio Aneo Seneko. Komence de la 16-a jarcento Rafaelo de Volterra rimarkis, ke devas esti du malsamaj viroj.

Li rimarkis, ke du el la nepoj de la Seneko la Maljuna nomiĝis Marko, kaj ĉar ekzistis romia kutimo, ke knaboj ricevu la nomon de sia avo, Rafaelo adoptis la nomon Marko pro Seneko la Maljuna. Ĝis la 20-a jarcento, ĉi tio estis uzata kiel la norma antaŭnomo.

Tamen nun estas akceptita, ke ĉi tiu nomkutimo ne estis rigida, kaj ĉar en la manuskriptoj li estas nomata Lucio, multaj akademiuloj nun preferas ĉi tiun antaŭnomo, ĉar ĝi ankaŭ helpus klarigi, kial iliaj verkoj tiel konfuziĝis.
[eta|maldekstre|400px|La Memmortigo de Seneca kaj Lia Edzino, desegnita de [:en:Reinier Vinkeles|Reinier Vinkeles.]]

[eta|dekstre|400px|Seneko desegnita de Peter Paul Rubens.Seneko desegnita de [Petro Paŭlo Rubens.]]

[eta|maldekstre|400px|Morto de Seneko, [Luca Giordano, 1705]]

[eta|maldekstre|400px|La Tragedio de Seneko, dramo de [:en:Thomas Farnaby,|Thomas Farnaby, (1575-1647).]]

eta|dekstre|400px|La Morto de Seneko, de Rubens (1615).

Kreskante en Hispanio de riĉa kaj kavaleria rango, Seneko la Maljuna (ĉi tie Seneko) estis juna samtempulo de la respektinda romia oratoro Cicerono, kies voĉon de defendo li eble serĉus se li estus edukita en Italio. Anstataŭe, li estis limigita de milittempaj kondiĉoj "ene de la muroj" de sia "propra kolonio", kaj tie, supozeble, li ricevis sian unuan lernadon de tutoro instruanta pli ol ducent lernantojn.

Kiam Romo fariĝis sekura post la Civilaj Militoj, Seneko vojaĝis tie por longaj restadoj. Li diligente ĉeestis publikajn deklamadojn de instruistoj pri retoriko kaj profesiaj oratoroj - la procezo en tiuj tagoj per kiu junaj viroj trejniĝis por karieroj en advokatado kaj publika administrado. Tamen, ne ekzistas pruvoj, ke li mem persekutis tian karieron. Kaj li evitis atentigon pri sia verkado de historio de Romo "Ekde la komenco de la Civilaj Militoj" ĝis sia propra tempo, dum la reĝimo de Kaligulo.

Anstataŭe, laŭ atesto de la filo Seneko (el lia "De Vita Patris"), lia patro restis sian tutan vivon diskreta ĝentlemano. Tamen, Seneko subtenis kiel honorindajn la politikajn karierojn de siaj pli aĝaj (du) filoj, kaj li parolis por la studado de retoriko kiel honorinda eĉ se li plene konsciis pri la danĝeroj enecaj en tiaj karieroj: "en kiuj la celoj mem estas timendaj". Kaj li subtenis sian plej junan filon, Mela, kiu restis kontenta pri sia heredaĵo kiel kavaliro.

## Verkoj
### La deklama antologio
En sia maljuneco, surbaze de siaj spertoj ĉeestante la lernejojn kaj aŭditoriojn de la deklamistoj en la Romo de Aŭgusto kaj Tiberio, Seneko la Maljuna kompletigis la verkon sur kiu lia famo hodiaŭ baziĝas: la "Oratorum et Rhetorum Sententiae Divisiones Colores". Origine konsistanta el dek libroj pri la temo de fikciaj juraj procesoj (Controversiae) kaj almenaŭ unu libro pri fikciaj persvadaj paroladoj (Suasoriae), lia klopodo estis ŝajne laŭ peto de liaj filoj, kaj estis ŝajne verkita el memoro.

La influo pri deklamado estis vaste disvastiĝinta en la romia elita kulturo, kaj en didaktika rolo kaj kiel performativa ĝenro. Publikajn deklamadojn ĉeestis tiaj figuroj kiel Plinio la Maljuna, Azinjo Poljo, Gajo Mecenaso, kaj la imperiestro Aŭgusto. Seneko menciis la poeton Ovidio kiel elstaran deklamanton. La verkoj de la satiristoj Marcialo kaj Juvenalo kaj la historiisto Tacito rivelas grandan deklaman influon.

La verko de Seneko ĉi tie, tamen, estas nek kolekto de liaj propraj deklamadoj nek puraj kopioj de tiuj faritaj de aliaj deklamadoj, ĝi estas antologio. Ĝi provizas eltiraĵojn kaj analizojn de la deklamada arto, devenantaj de la retorikaj famuloj de liaj (pli junaj) tagoj pasigitaj en Romo.

Ĝi ne temas pri teoria traktaĵo je deklamado. La propra kontribuo de Seneko limiĝas al verkitaj portretoj de la famaj deklamantoj, kiujn li citas, aldone al analizaj kaj kritikaj komentoj pri iliaj verkoj, kaj de anekdotoj rememoritaj el la antikvaj literaturaj babiladoj.

La deklamistoj de la aŭgusta kaj tiberia Romo konfesis admiron por Cicerono, sed ilia preferata oratora stilo ne estis tre ciceronsimila, nek ĝi estis la teoria bazo de ilia eduka metodo.

La deklamado, kiun ili praktikis, estis, laŭ Seneko, nova arto, naskita dum lia vivo — ĝia karakteriza koncentriĝo estante sur bizara aro da imagaj procesoj konataj kiel "controversiae" (polemikaj). Koncerne Romon, la Urbon, ni devas kredi lin. Se la nova arto originis de lernejoj aliloke en la greklingva mondo — kio estas verŝajna, konsiderante la malproksimecon de tiuj deklamadaj temoj je la realaĵoj en tiamaj romiaj tribunaloj — Seneko ŝajnas ne havis informojn pri ĝi.

Li tamen bone konis la agadojn (en la Urbo) de grekaj retorikistoj instruantaj sian arton en la greka kune kun tiuj, kiuj instruis ĝin en la latina.

Porcio Latro (55 a.K. - 4 a.K.) estis proksima amiko de Seneko — de ilia infanaĝo kune kaj kiel samklasanoj ĉe la retorika lernejo de Marulo en Kordovo — kiu poste fariĝis elstara inter la romaj retorikistoj en la aŭgusta epoko. Latro kultivis la specon de "fajra kaj agitita stilo", kiun Seneko aparte admiris. Li estis karakterizita de la antologiisto kiel viro kaj grava kaj ĉarma, kiel elokventa kaj digna.

Alia proksima parenco de la Seneko, la oratoro Junio Galjo , estis la sola serioza rivalo de Latro inter la plej bonaj deklamistoj de Romo, laŭ Seneko. Liaj omaĝoj al Latro ilustras kiel ambaŭ viroj vivis en literatura mondo tre malproksima de tiu de Cicerono - mondo en kiu ĝojo pri klaraj kontrastoj kaj paradoksoj fariĝis ĉieĉeesta. "[Nen]iu," skribis Seneko pri Latro, "pli bone regis lian intelekton: neniu estis pli indulgema kun li".

En la antaŭparoloj al siaj libroj de "Controversiae", Seneko identigas retorikistojn, kiuj estis samtempuloj de Latro, sed kun malsamaj aliroj kaj kapabloj ol lia Latra idealo. Li mencias specife primum tetradeum, signifante la kvar plej eminentajn deklamistojn, kiujn li konis, kiuj inkluzivis Latron, Galion, Albucion Siluson kaj Areljo Fusko.

Li esprimas gravajn rezervojn pri la stilo de Areljo, pro ĝia malreguleco kaj ĝiaj priskribaj pasaĵoj (explicationes), kiujn Seneko konsideris "brilaj, sed penigaj kaj komplikaj, kun ornama finpoluro tro artefarita, kaj vortpoziciigo tro virineca, por esti tolereblaj por menso preparanta sin por tiaj sanktaj kaj kuraĝaj instruoj." Sed ne eblis nei la distingon en Romo de la skolo de Areljo Fusko, kies lernantoj inkluzivis la filozofian verkiston Fabiano kaj la poeton Ovidion; tiel, eĉ de lia severa kritikisto, Areljo estis alte taksita. Ankaŭ Albucio Siluso estis influa - kiel aŭtoro de lernolibro, kiun Kvintiliano citis plurfoje.

La deklama antologio de Seneko prezentas ampleksan kritikan esploron de la retorika bazo de la manierista, tiel nomata "Arĝentepoka" literaturo. De ĉi tiu epoko, la verko de Ovidio kaj la moraligaj diskutoj kaj drama arto de la Seneko la Juna, kaj poste, la fajra epopeo de Lukano ĉiuj elstaras kiel frapaj ekzemploj.

## La dek libroj pri la Polemikoj
El la dek libroj de la "Controversiae" — ekzistas deklamadaj traktaĵoj de ĉirkaŭ 74 juraj temoj, kun la nomoj de individuaj retorikistoj, plus la kritikaj komentoj de Seneko — nur kvin: 1, 2, 7, 9, 10, pluvivas tute aŭ preskaŭ tute.

Informojn pri la mankantaj libroj provizas epitomo verkita plurajn jarcentojn poste por lerneja uzo. Poste, ĉi tiu sama volumo provizis rakontojn por la eŭropa literaturo de la malfrua Mezepoko, ĉefe por la 14-jarcenta anekdotkolekto konata kiel la Gesta Romanorum.

Ĉiun el la libroj de Seneko enkondukis antaŭparolo, aliro kiun li komparis kun tiu adoptita de organizantoj de gladiatoraj spektakloj. Ĉiu antaŭparolo prezentas mallongajn biografiojn de famaj deklamistoj, ĉu individuoj ĉu duope. En la deka antaŭparolo, Seneko provizis grupan prezenton de deklamistoj antaŭe preteratentitaj.

Post la antaŭparoloj sekviĝas superrigardoj pri la traktaĵoj de apartaj polemikaj temoj fare de famaj deklamistoj. Tiuj ĉi superrigardoj, konforme al la titolo de la antologio — Oratorum et Rhetorum Sententiae Divisiones Colores — kutime estis prezentitaj en tri ĉefaj sekcioj.

La unua sekcio estis "sententiae", aŭ "pensmanieroj", kiel adoptitaj de diversaj deklamistoj pri siaj fiksitaj temoj. La dua sekcio: "divisiones", aŭ skizoj pri ilia argumentado, kaj la tria: "colores", aŭ verŝajnigaj interpretoj pri la agoj de iliaj imagaj akuzitoj, celante senkulpigi aŭ kalumnii ilin.

La libroj pri la "Controversiae" estis kompletigitaj per almenaŭ unu dediĉita al "Suasoriae" (ekzercoj en konsidera oratorado), en kiuj historiaj aŭ mitologiaj roluloj estas imagitaj kiel konsiderantaj pri siaj elektoj ĉe decidaj momentoj de sia kariero.

En la sola ekzistanta libro de siaj "Suasoriae", Seneko provizas sentencoj per la cititaj deklamistoj, sekvataj de iliaj dividoj, sed ne ekzistas interpretoj, kiuj apartenas ekskluzive al traktaĵo de la jura retoriko, kaj ne havas lokon en la decidota oratorado.

La aŭtoreco de la deklama antologio "Controversiae" fare de la Seneko la Maljuna — ĝenerale atribuita al lia filo dum la Mezepoko — estis pravigita per la verko de la renesancaj humanistoj Raffaello Maffei kaj Justus Lipsius.

## Historio
la Seneko la Maljuna ankaŭ estis la aŭtoro de perdita historia verko, kiu registris historion de Romo de la komenco de la civitaj militoj ĝis (preskaŭ) lia morto, post kiu ĝi estis publikigita de lia filo. Ni lernas pri ĉi tiu majstraĵo el la propra verko de la Seneko la Juna 'De vita patris' (Hermann Peter, Fragmentoj de la Romia Historio, 1883) kaj el granda fragmento de la Historiae mem, citita de Laktancio en Institutiones Divinae.

La fragmento de Laktancio estas enkonduka laŭ karaktero kaj pesimisma laŭ perspektivo. Ĝi komparas la historion de Romo al la Sep Epokoj de Homo, samtempe komparante la revenon de Romo al monarĥa regado kun la "dua infanaĝo" de la senileco. Ankaŭ ekzistanta estas la rakonto de Seneko pri la morto de Tiberio, citita de Suetonio en Tiberio.

En 2017 la papirologiistino Valeria Piano publikigis detalan studon pri [Herculaneum papyri 1800 Papiroj de Herkulano] — kiuj estis enterigitaj apud Vezuvio en 79 p.K. La rulaĵo estis unue elfosita probable en 1782, kaj parte elvolvita en la frua deknaŭa jarcento. Piano asertas en ŝia studo (publikigita en Cronache Ercolanesi, surbaze de spuroj de surskriboj sur ĝia fina subskribo, ke la tekston verkis iu "L. Annaeus Seneca".

Kaj, laŭ tio, kio legeblas pri la rakonto — tio estas, pri historiaj kaj politikaj temoj rilataj al la unuaj jardekoj de la Romia Imperio — ŝi proponas, ke ĝi plej verŝajne originis en la "Historiae" de Seneko la Maljuna. Plue, ŝi juĝas, ke spuroj de librotitolo post la nomo de la aŭtoro (en la subskribo) estas pli kongruaj kun la propra "... ab initio b[ell]orum [civilium]" de Seneko ol kun lia deklama antologio.

Bedaŭrinde, la teksto de la rulaĵo nun estas esence nelegebla kiel kontinua rakonto, ĉar, dum la disvolviĝo, pluraj tavoloj de la dense rulita papiruso restis algluiĝintaj kaj estis senŝeligitaj unu de la alia malegale.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 55 a.K.
Kategorio:Mortintoj en 39
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 1-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Romo
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj erudiciuoj
Kategorio:Romiaj verkistoj
Kategorio:Romiaj latinistoj
Kategorio:Historio de Romo