Malsuprarejna-Vestfalia imperia cirklo

[eta|[imperia cirklo|Imperiaj cirkloj komence de la 16-a jarcento (Malsuprarejna-Vestfalia imperia cirklo helbrunkolora)]]
eta|Malsuprarejna-Vestfalia imperia cirklo meze de la 16- jarcento
[eta|Historia mapo de Vestfalio proksimume 1710 de [Peter Schenk la Pli Aĝa]]
La **Malsuprarejna-Vestfalia imperia cirklo**,  , (en la 16-a jarcento *Nederlanda-Vestfalia imperia cirklo*, pli malfrue ankaŭ ofte nur nomata *Vestfalia imperia cirklo*) estis unu el la dek imperiaj cirkloj, , en kiujn imperiestro Maksimiliano la 1-a subdividis en 1500 resp. 1512 la Sanktan Romian Imperion. La Vestfalia imperia cirklo mem ekestis en 1500 kaj ekzistis ĝis la fino de la malnova imperio.

## Regiono 
La cirklo ampleksis la teritoriojn inter Vezero kaj la pli malfrua landlimo kun la Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj (Nederlando) ĝis la Mozo kaj sude ĝis Ahr kaj Sieg. Dekstre de la Vezero situis nur Episkopujo Verden kaj Graflando Ŝaŭmburgo. Ene de la limoj de la cirklo tamen ankaŭ troviĝis teritorioj, kiuj apartenis al la Elektorejnlanda imperia cirklo. Tio ĉi validas precipe por Elektoepiskoplando Kolonjo kun la apartenaj partoj Feŭdo Recklinghausen kaj Duklando Vestfalio. En la jaro 1548 Princepiskoplando Utreĥto kaj Duklando Geldern iris per la Burgonja kontrakto al la Burgonja imperia cirklo. La Princepiskoplando Cambrai fariĝis en 1678 franca kaj eliĝis per tio el la imperio kaj el la imperia cirklo.

## Organizo 
La imperia cirklo ampleksis en 1512 entute 55 cirklajn statojn, kies reprezentantoj formis la cirklajn dietojn. Tiuj ĉi estis nur malofte kunvokataj kaj okazis tiam plejofte en Kolonjo. La kancelario kaj la cirkla arĥivo troviĝis en Duseldorfo. En 1555 la duko de Jülich-Kleve-Berg transprenis la cirklestran oficon kadre de la imperia plenumordo. Sekretaria aŭ estra princo estis komence ankaŭ la duko de Jülich. La ofico transiris komence de la 17-a jarcento al la princepiskopo de Monastero. Post la heredsekvoordokonflikto pri Jülich-Kleve la ofico estis dividata. Krom Monastero la dinastioj Palatinato-Neuburg (por Jülich) kaj Brandenburgio (por Kleve) alternis. La grafoj kaj etnobeloj de la regiono ekde 1653 estis kunligitaj en la Malsuprorejna-Vestfalia imperia grafaro.

La imperia cirklo havis la rajton prezenti asesorojn por la konstanta imperia ĉefjuĝejo. Kiel konsekvenco de la konfesia disfendiĝo de la cirklo la katolika kaj la protestanta duonoj prezentis po du asesorojn.

## Historio 
Pli malpli konsekvencan politikon praktikis la cirklaj statoj en 1534 por certigo de la pacokonstitucio je la batalo kontraŭ la Baptistoregno en Monastero. Ekde 1556 la cirklo klopodis pri unuecigo de la monsistemo lige kun la imperia monordo. Ankaŭ ĝenerale la imperia cirklo estis plej aktiva en la 16-a jarcento, kiam temis pri tio, kolekti la kontraŭturkan imposton. Dum la sekvaj jarcentoj la graveco malpliiĝis.

Probleme estis la limpozicio al la Nederlandoj. Foje la Okdekjara Milito inter la liberiga movado kaj Hispanujo, ekzemple dum la Hispana Vintro en 1598/99, la milito transsaltis ankaŭ sur regionojn en la imperia cirklo. Ankaŭ tial la cirklo klopodis dum la Kolonja Milito pri armita neŭtraleco.

Eksteraj potencoj forte influis la imperian cirklon. Ekzemple Princepiskoplando Kolonjo estis protekta potenco de la nordokcidentgermanaj princepiskoplandoj. Longan tempon la dinastio Vitelsbaĥo okupis gravajn episkopajn sidejojn. Krom tio Hesujo, Elektopalatinato kaj la velfaj duklandoj en la nordo praktikis influon. Per posedoŝanĝo en kelkaj teritorioj per Brunsvigo kaj Brandenburgio ekde la fino de la 16-a jarcento eksteraj regantoj treege kreskigis sian influon. Kontraŭe la imperia cirklo restis plejparte distanca al la imperiestro.

Ankaŭ akriĝis la konfesiaj kontrastoj. Ekzistis krom katolikaj regionoj ankaŭ reformitaj kaj luteranismaj teritorioj. Diversaj regionoj estis disputitaj en la proceso de la konfesiiĝo. Ĝenerale konfesiaj konfliktoj kaj la malsamaj interesoj, aparte la propraj interesoj de la pli grandaj teritorioj, kaŭzis, ke la cirklo trovis jam nur malfacile komunan direkton.

Eksteraj interesoj malfortikigis la komunan monpolitikon. Per la ekzisto de konstantaj armeoj de la pli grandaj teritorioj la senarmeaj statoj estis malavantaĝigataj. Parte la Malsuprorejnlanda-Vestfalia imperia cirklo estas atribuata al la cirkla asocio de la Antaŭaj Imperiaj cirkloj. Tiuj ĉi estis sin fondintaj kontraŭ la ekspansia politiko de Ludoviko la 14-a. Distrikta dieto okazigata en 1697 en Kolonjo pri tio povis ŝanĝi nenion. Post 1702 la cirklo tial disponigis por la Imperia Armeo nur proksimume 2000 homojn. En la 18-a jarcento la cirklo estis reprezentata plejparte de la tri direktoroj kaj ne plu ludis memstaran rolon. Ekzemple inter 1738 kaj 1757 neniu cirkla dieto okazis. En la jaro 1789 la imperia cirklo estis taskigata per la pribatalo de la Revolucio je Lieĝo.

Post la transcedo de ĉiuj teritorioj sur la maldekstra flanko de la Rejno al Francujo la imperia cirklo estis malfondita en 1806.

## Membroj 
Jen listo de la membroj de la imperia cirklo, deire de la Imperia Registro de la jaro 1521 kaj surlistigo de 1532. Ĝis la fino de la imperio foririntaj imperiaj statoj estas presitaj en *kursivo*, novalvenintaj aparte listigitaj.

### Ekleziaj princoj 
#### Episkoplandojoj 
* 25px *Princepiskoplando Cambrai*; en 1678 franca
* 25px Princepiskoplando Lieĝo
* 25px *Princepiskoplando Minden*; en 1648 neeklezia princlando
* 25px Princepiskoplando Monastero
* 25px Princepiskoplando Osnabrück
* 25px Princepiskoplando Paderborn
* 25px *Princepiskoplando Utreĥto*; en 1528 al Hispanio, en 1548 al la Burgonja imperia cirklo, pli malfrue nederlanda
* 25px *Princepiskoplando Verden*; en 1648 neeklezia princlando
* 25px *Abata Lando Corvey*; ekde 1792 princabata lando

#### Abatejoj 
* 25px *Abatolando Stablo-Malmedy*; antaŭe prelatejo
* 25px Abatolando Corvey; antaŭe prelatejo; 1792 princabata lando

### Neekleziaj princoj 
* 25px Duklando Jülich-Berg
* 25px Duklando Kleve kun Graflando Mark
* 25px *Duklando Geldern*; en 1543 al la Habsburgoj, en 1548 al la Burgonja imperia cirklo
Ĝis 1792 novaj:
* 25px Princlando Minden; ekde 1648, antaŭe eklezia princlando
* 25px Princlando Verden; ekde 1648, antaŭe eklezia princlando
* 25px Princlando Nassau-Dillenburg; en 1664 rangaltigata, antaŭe imperia graflando
* 25px Princlando Orientfrislando; rangaltigata en 1667, antaŭe imperia graflando
* 25px Princlando Moers; en 1706 princlando, antaŭe graflando sen imperia stato

### Imperiaj prelatoj 
* 25px *Abtei Corvey*; plej malfrue en 1582 princabatolando, en 1792 princepiskoplando
* 25px Imperia Abatolando Kornelimünster
* 25px Abatolando Stablo-Malmedy
* 25px Abatolando Werden
* 25px Abatinolando Essen
* 25px Abatina Lando Herford
* 25px Abatina Lando Thorn
* 25px Abatolando Echternach

### Grafoj kaj etnobeloj 
* 25px Grafschaft Bentheim
* 25px *Graflando Manderscheid*; en 1546 perigata de Habsburgo
* 25px *Graflando Bronkhorst*; estingiĝis en 1719
* 25px Graflando Diepholz
* 25px Graflando Hoya
* 25px Graflando Lipo
* 25px *Graflando Moers*; en 1541 perigata de Kleve, en 1706 princlando; sen imperia senpereco
* 25px *Graflando Nassau-Dillenburg*; en 1664 princlando
* 25px Graflando Oldenburgo, en 1777 duklando
* 25px *Graflando Orientfrislando*; en 1667 princlando
* 25px Graflando Pyrmont
* 25px Reglando Reichenstein
* 25px Graflando Rietberg
* 25px Graflando Salm-Reifferscheid
* 25px Graflando Sayn
* 25px Graflando Ŝaŭmburgo
* 25px Graflando Spiegelberg
* 25px Graflando Steinfurt
* 25px Graflando Tecklenburg
* 25px Graflando Virneburg
* 25px Graflando Wied
* 25px Reglando Winneburg kaj Beilstein
* 25px *Reglando Reckheim/Rekem (nun en municipo Lanaken, ekde 1623 graflando 
Ĝis 1792 novaj:
* 25px Reglando Anholt (reprezentata de la princoj je Salm-Salm)
* 25px Graflando Blankenheim kaj Gerolstein
* 25px Reglando Gemen
* 25px Reglando Gimborn
* 25px Graflando Gronsveld
* 25px Graflando Hallermund
* 25px Graflando Holzappel
* 25px Graflando Kerpen kaj Lommersum (en 1786 imperia senpereco)
* 25px Reglando Myllendonk
* 25px Graflando Reckheim (en 1620 imperia senpereco)
* 25px Graflando Schleiden (fine de la 16a jarcento imperia senpereco)
* 25px Reglando Wickrath
* 25px Reglando Wittem
Cirkloapartenaj graflandoj sen imperia stateco:
* 25px Graflando Lingen
* 25px Graflando Ravensberg
* 25px ekde 1614: Graflando Hoorn

### Urboj 
Imperiaj urboj:
* 25px Akeno
* 25px Cambrai
* 25px Dortmund
* 25px Kolonjo
Imperia senpereco pridisputata:
* 25px *Duisburgo* (reprezentata de Kleve-Mark)
* 25px *Herford* (reprezentata de Jülich-Berg)
* 25px *Verden* (reprezentata de Jülich-Berg)
Ne imperiaj statoj:
* 25px Brakel (reprezentata de Paderborn)
* 25px Düren (reprezentata de Jülich-Berg)
* 25px Lemgo (reprezentata de Graflando Lipo)
* 25px Soest (reprezentata de Kleve-Mark)
* 25px Warburg (reprezentata de Paderborn)
* 25px Wesel (reprezentata de Kleve-Mark)

### Enklavoj 
Teritorioj ne apartenaj al la Malsuprorejna-Vestfalia imperia cirklo, kiuj tute aŭ parte estis ĉirkaŭitaj de cirkla teritorio:
* 25px Elektepiskopujo Kolonjo kun Duklando Vestfalio kaj Feŭdo Recklinghausen; Elektorejnlanda imperia cirklo
* 25px Duklando Limburgo; Burgonja imperia cirklo
* 25px Imperia Abatejo Burtscheid; eksterdistrikta
* 25px Imperia Reglando Dyck; eksterdistrikta
* 25px Reglando Hörstgen; imperia senpereco pridisputata, eksterdistrikta
* 25px Reglando Rheda; ne imperia stato, eksterdistrikta
* 25px Imperia Reglando Saffenburg, eksterdistrikta

## Literaturo 
* Winfried Dotzauer: Die deutschen Reichskreise (1383–1806). Franz Steiner Verlag, Stuttgart 1998, ISBN 3-515-07146-6 p. 297sj.Rete
* Andreas Schneider: Der Niederrheinisch-Westfälische Kreis im 16. Jahrhundert. Geschichte, Struktur und Funktion eines Verfassungsorganes des alten Reiches. Schwann, Düsseldorf 1985, ISBN 3-590-18128-1 (Düsseldorfer Schriften zur Neueren Landesgeschichte und zur Geschichte Nordrhein-Westfalens, Band 16).
* *Neue Europäische Staats- und Reisegeographie worinnen die Lande des Westphälischen Kreises ausführlich vorgestellet werden ...* (= 8-a volumo de la plenverko), Dresdeno / Lepsiko
* Gerhard Taddey (eld.): *Lexikon der deutschen Geschichte.'' 2-a priverkita eldono, Stutgarto 1983, p. 879sj.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Superrigardo super la Imperiaj Cirkloj
* Malaltrejnlanda-Vestfalia imperia cirklo  en la portalo rejnlanda historio de la Regiona Ligo Rejnlando
* Ilustraĵo de Nicolaes Visscher la 1-a proks. 1678: 'S[acri] R[omani] I[mperii] Westphaliae Circulus : In Omnes Eiusdem Subiacentes Provincias exactißimè distinctus'
* Mapo el 1627 *Abriss der Landschafft Veltlin, vom frantzösischen General Marquis Di Covure den Spanischen wieder abgenommen worden*
* Mapo el 1627 *Abriß der Landschafft Westpalen, Frieslandt Und Angrenden Landern*

## Referencoj 
Kategorio:Teritorioj de la Sankta Romia Imperio
Kategorio:Imperiaj cirkloj
Kategorio:Historiaj germanaj teritorioj

Kategorio:Vestfalio