open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Itala liro

eta|ambaŭ flankoj de la moneroj de 50 kaj 100 italaj liroj
La **itala liro** (, plurale *lire italiane*) ĝis la jaro 1999 estis la nacia valuto de la ŝtato Italio kaj ankoraŭ uziĝis kiel laŭleĝa pagilo ĝis la fino de la jaro 2001: Dum januaro kaj februaro 2002 eblis pagi kaj per la malnova nacia kaj per nova eŭropa valuto, kaj ekde la 1-a de marto 2002 la moneroj kaj monbiletoj ne plu uzeblas por pagado, sed nur interŝanĝeblas al la valuto Eŭro. Unu liro korespondis al 100 «centimoj» (*centesimi*), sed pro longdaŭra inflacio centimoj praktike havis neniun signifon. Oficiala mallongigo de la valuto estas ITL — el tio «IT» (aŭ en interretaj adresoj «.it») estas la internacia mallongigo por Italio kaj L estas la unua litero de liro.

Antaŭ la enkonduko de la nova eŭropa valuto, ekzistis moneroj en valoro de 50, 100, 200, 500 kaj 1000 liroj (pli malaltvaloraj moneroj ne plu uziĝis), kaj monbiletoj en valoro de 1000, 2000, 5000, 10.000, 50.000, 100.000 kaj 500.000 liroj. Dum intertempo ankaŭ ekzistis monbiletoj en valoro de 20.000 liroj, sed ili jam malvalidiĝis dum la jaro 1985.

Moneroj en valoro de 1000 liroj enkondukiĝis nur dum la jaro 1997, do nur malmultajn jarojn antaŭ la definitiva enkonduko de la Eŭro. La novaj 1000-liraj moneroj havis embarasan eraron: sur ili bildiĝis mapo de Eŭropo, kaj dum sur la bildo daŭre ekzistis la limo inter la eksa okcidenta kaj orienta partoj de Germanio, malaperis la limo inter okcidenta Germanio kaj Nederlando, kiuj do ŝajne unuiĝis.

La altaj nombroj de liraj sumoj estis la rezulto de longdaŭra inflacio, kiu nur meze de la 90-aj jaroj de la 20-a jarcento bremsiĝis. La plej multaj el la junaj italoj dum sia vivo neniam vidis moneron de 1, 2 aŭ 5 liroj, kaj ankoraŭ multe pli malverŝajnas ke ili iam vidis centiman moneron.

La nacia banko de Italio, ''Banca d'Italia'', ankaŭ post la jaro 2002 pluinterŝanĝis lirajn monerojn kaj monbiletojn al la nova valuto Eŭro: La liraj moneroj kaj monbiletoj, kiuj dum 2001 estis validaj, ankoraŭ interŝanĝeblos ĝis la 29-a de februaro 2012, sed monbiletoj el pli malnovaj serioj jam fine de la jaro 2006 iĝis senvaloraj.

## Bildoj 

Dosiero:500 lire, 1960, Italy.jpg|500 liroj monero de 1960. Arĝento.
Dosiero:500 liroj.jpg|monero de 500 italaj liroj

## Eksteraj ligiloj 
* germana artikolo pri la itala liro en la monera vikipedio «Numispedia»
* itala artikolo pri la limdatoj por interŝanĝo de ne-plu-validaj monbiletoj 

## Vidu ankaŭ 
* 20px la paĝon pri la nunaj italaj eŭro-moneroj,
* la artikolon pri la latinida valuta unio, kiu dum la 19-a jarcento ligis la italan liron kun la valutoj de Belgio, Francio, Grekio kaj Svislando, kaj iusence estis antaŭulo de la nuna eŭropa valuto eŭro

Kategorio:Monunuoj
Kategorio:Historiaj monunuoj
Kategorio:Ekonomio de Italio
Kategorio:Historio de Italio
Tiszafüred

**Tiszafüred** [tisafured] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Jász-Nagykun-Szolnok, en Distrikto Tiszafüred situanta sur bordo de la Tiso, rande de Hortobágy.
eta|maldekstre|Aerfoto pri urbocentro de Tiszafüred
eta|Urbodomo de Tiszafüred

## Bazaj informoj 
* Areo: 162&nbsp;km²
* Loĝantaro: 11 455 (2014)
* Poŝtkodoj: 5350, 5351, 5358, 5359
* Telefonprefikso: 59

## Historio 
La rivero Tiso ankaŭ ĉiam havis gravan rolon en la vivo de la urbo. Tiszafüred estas la plej granda loĝloko kaj turisma centro de la Tiso-laga regiono. La urbo kaj sia ĉirkaŭaĵo estas favorata ripozejo kaj ĝi garantias trankvilecon por la gastoj, kiuj sopiras la kvietan belnaturon. La vizitantoj tie ĉi havas eblon por rajdi kaj partopreni rajdajn kaj biciklajn ekskursojn apude de la Tisza. Kiuj unufoje admiras ĉi tiun pitoreskan naturon, tiuj enamiĝinte de jaro ĝis jaro revenas ĉi tien. Apud la Tiso nia urbo havas alian grandan trezoron, la termoakvon, la turistojn atendas ankaŭ la termalbanejo, en kiu troveblas naĝbaseno, strandbaseno kaj kovrita termostrando, kies 39-grada alkala-hidrogena-karbonata akvo eminente taŭgas por regeneriĝi kaj kontraŭ diversaj movorganaj, reŭmatologiaj malsanoj. Pri la tranoktejoj por la gastoj zorgas unu belega riverborda hotelo, familecaj pensionoj, altnivelaj kampingoj kaj la privatsferaj loĝejoj.

## Vidindaĵoj 
La interesiĝantoj pri la popolkulturo povas konatiĝi kun multe da jaroj fama potfaristeco de Tiszaüred, oni povas spekti la Muzeon "Kiss Pál" kaj la regionan dom-muzeon "Nyúzó Gáspár".
* Preĝejo Ĉieliro de Maria (Tiszafüred) (1827)
* Preĝejo Sankta Anna (Tiszafüred) (en urboparto Tiszaörvény)
* Kalvinana preĝejo (Tiszafüred)

## Famuloj 
* en Tiszafüred naskiĝis:
** abato Adolf Vilmos Werner
** astronomo Zoltán Kolláth
** biologo Zsolt Boldogkői
** Miklós Szilágyi (etnografo)
** humuristo Gáspár Bernát
** instruisto Ernő Kabos
** Gábor Benedek (moderna pentatlonisto)
** psikologo Emőke Bagdy
** redaktoro Tamás Szana
* en Tiszafüred mortis:
** Ferenc Kovács (politikisto)
** Béla Bartha (juristo)
eta|maldekstre|Muzeo de Tiszafüred
eta|Banantoj en Tiszafüred

Kategorio:Tiszafüred
Kategorio:Banlokoj
Kategorio:Urboj ĉe Tiso
Abaújkér

**Abaújkér** estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Gönc.

## Situo 
La vilaĝo situas sur okcidenta flanko de la montaro Zemplén en valo de la rojo Szerencs, de Encs (Enĉ) je 7, Miskolc je 64 km distanco. Ĝi havas fervojhaltejon sur Szerencs – Hidasnémeti fervojlinio. Rekta aŭtobuslinio estas al Abaújszántó kaj al Encs.

## Historio 
En epoko de la patrujokupo, la regiono kvartirteritorio estis de la Kér gento, de ĉi tie devenas la nomo, kio unue aperis en 1215-a ĉarto en Quér formo.
Dum la turkaj tempoj ĝi tute senpopoliĝis. Nur post 1726 estiĝis denove loĝata kolonio. Ĝian hodiaŭan nomon ĝi ricevis en 1905.

Ties interesa arta monumento estas la en romana stilo konstruita, poste plurfoje rekonstruita kalvinana preĝejo. Ties romkatolika malfrua barokstila preĝejo omaĝe al Sankta Petro kaj Sankta Paŭlo konstruiĝis en 1823, sed la turo 37 m-ojn alta pretiĝis post jardeko. Ankaŭ bela barokstila konstruaĵo estas la ankaŭ la 18-a jarcenta Bárczay-kastelo, en kiu kuracpedagogia instituo funkcias.

Al Abaujkér apartenas Aranyospuszta [aranjoŝpusta]. Tra la komunumo trafluas la rojo Aranyos, de kio ricevis la vilaĝo sian nomon. Ĉi tiu rojo estiĝis el kunfluo de rojoj de Zemplén-montaro. Ĉi tie estas memordomo de József Simándy, operkantisto. La memorejon solene malfermis la eksprezidanto de Hungara Respubliko: Ferenc Mádl je la 18-an de septembro en 2003. En korto de la memordomo kantis lastfoje József Simándy, hungara operkantisto antaŭ la publiko el la hungara nacia opero banuso Bánk, la tre ŝatatan : „Mia patrujo, mia patrujo, Vi mia ĉio...” komencan kanton.

Post morto de la kantoartisto oni formis la memordomon. Lia edzino certigis la memorobjektojn, dokumentojn al la memoro.
Elpensojn de la formo de la domo realigis László Lipp pastro kaj al la realiĝo certigis la tutan monsumon.
Sur la muro de la memordomo oni sukcesis ekgardi ĉi tiun vicon:” Mia patrujo, mia patrujo, Vi mia ĉio...”, kiun ankoraŭ mem József Simándy skribis tien.

## Vidindaĵoj 
* mezepoka kalvinana preĝejo (Abaújkér)
* kastelo

## Komunumoj pri *Kér* en Hungara reĝlando 
Kér estas unu el la 7 hungaraj gentoj.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Baskó

**Baskó** estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Gönc situante en fermita valo de okcidenta parto de la Montaro Zemplén, sur fontoregiono de kelkaj malgrandaj riveretoj. Ĝi estas sakstrata vilaĝo.
eta|Kirko en Baskó
eta|Vojo en Baskó

## Bazaj informoj 
* Poŝtkodo: 3881
* Telefonprefikso: 47
* Areo: 30 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 230

Baskó havas aŭtobuslinion al la je 19 km distanco estanta Abaújszántó kaj al la je 15 km distanco estanta loko Erdőbénye. Al la per belegaj arbaroj, kampoj ĉirkaŭita vilaĝo, - tra pitoreska ĉirkaŭaĵo - kondukanta landvojo ligas la grandajn koloniojn.

## Historio 
Ĝi estis iam reĝa bieno, kiun reĝo Sigismundo lombardis al la familio Czudar. La bienhavantoj ofte ŝanĝiĝis. La loĝantaro okupiĝis kun arbomastrumado kaj ĝis la filoksero - danĝero kun vinberproduktado.

La loĝantaro dum la turkaj tempoj tre maloftiĝis. Pro la maldensa loĝantaro dum la 18-a jarcento oni lokigis tien rutenojn. Ties grekkatolika preĝejo devenas el jaro 1790. En ĉi tiu loko la senĝena naturo ideala estas por tiuj, kiuj ripozi deziras.

En Baskó migra poŝto servas.

## Vidindaĵoj 
* grekokatolika kirko
eta|maldekstre|Panoramo en Baskó

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Bogács

**Bogács** [boga:ĉ] estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo kaj kuracbanloko en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Mezőkövesd.

## Historio 
Dum petrolesplorado elspruĉis termoakvo enhavante sulfuron kaj aliajn mineralaĵon. Por utiligi ĝin, oni elkonstruis ĉarman banejteritorion kaj ripozterenojn. La vitejoj, la vinkeloj, la lago en la agrabla pejzaĝo, la setlejo certigas la silentan ripozon por ties dezirantoj.

## Vidindaĵoj 
La romkatolika preĝejo devenas el la 18-a jarcento. La setlejo estas alproksimigebla kaj el Budapesto kaj el Miskolc: per aŭtobuso. Oni povas vojaĝi per vagonaro ĝis urbo Mezőkövesd kaj de tie per aŭtobuso ĝis Bogács.

## Famuloj 
En Bogács naskiĝis verkisto Lívia Mohás.

## Bildoj 

Image:Bogács (01) (Hungary).jpg
Image:Bogács (02) (Hungary).jpg
Image:Bogács (05) (Hungary).jpg
Image:Bogács (06) (Hungary).jpg
Image:Jurta Üdülőközpont, Fürdő út, Bogács.jpg
Image:Thermálfürdő, Dózsa György utca, Bogács2.jpg

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Kuracbanlokoj de Hungario
Boldogkőújfalu

**Boldogkőújfalu** estas vilaĝo en Hungario, situante sur okcidenta flanko de la montaro Zemplén, kie la arbara montaro kaj la ebeno renkontiĝas.

## Bazaj informoj 
* Areo: 11 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 576
* Poŝtkodo: 3884
* Telefonprefikso: 46

## Priskribo 
Boldogkőújfalu ne havas fervojstacion, sed havas aŭtobuslinion al urboj Encs kaj Abaújszántó.

Boldogkőújfalu estis reĝa bieno, de 1245 apartenis al fortikaĵo de Boldogkőváralja. La unua skriba memoraĵo devenis el 1388, kiel Nova vilaĝo estis nomita. Reĝo Sigismundo lombardis tion al familio *Czudar*.

Ekde tiam jam ofte ŝanĝiĝis la bienposedantoj. Ties romkatolika preĝejo konstruiĝis en malfrua baroka stilo en 1825. Sur norda limtereno de la vilaĝo estas la tn:”ŝtonmaro”, kio ĉ. 2-3 km longa kaj 200 - 300 metra larĝa, kovrita estas per malhelgrizaj andezitblokoj.

Oni nomas ĉi tiun teritorion popolece: „Diabloplugitaĵo”. La iam kohera lafo kovraĵo dum la malvarmiĝo vertikale krevadis.

Apud la krevoj tio dispecetiĝis, kion plu formis la pluondado de la iama Pannon-maro. Ĉi tiu Ŝtonmaro defendita estas natura valoro.

## Fontoj 
* oficiala hompaĝo

## Famuloj 
En la vilaĝo mortis jezuito Mihály Árvay.
eta|maldekstre|La fortikaĵo

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Boldogkőváralja

**Boldogkőváralja** estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Gönc ĉe okcidenta flanko de la montaro Zemplén. Ĝi havas fervojstacion de la vilaĝo je 2 km-oj. Encs estas atingebla per rekta aŭtobuso (ĉ. 10 km). En nia „Árpád-epoka” ĉarto unue aperis en 1295 per ties Boldua nomo.

Apud la vilaĝo altiĝas la fortikaĵo, kies nomo estas Boldogkővár. La fortikaĵon konstruis post la tatara invado iu ano de la Tomaj-familio je defendo de la Hernád-rivera vojo kaj la ĉirkaŭaĵo. Sorto de la vilaĝo strikte kunligiĝis kun historio de la fama Bodogkővár (Ĝoja ŝtonfortikaĵo).

Dum ĝia pr. 500-jara historio tion havis preskaŭ ĉiu grandbienula familio de la tiama Hungario. Do, havis multe da posedantoj, kiuj eluzis sed ne prizorgis la fortikaĵon. Tiel ĝi detruiniĝis. Reĝo Leopoldo la 1-a ruinigis ĝin en 1701. De 1715 la nur duone neniigitan fortikaĵon havis la jezuitoj, pli malfrue la Péchy-familio.

La fortikaĵbaza roko estas unu rokbloko, kio estas vulkandevena, kaj malmoliĝis sur tio la silikataj acidaj kombinaĵoj. El la fortikaĵo estas rigardebla belega panoramo al la pejzaĝon. La fortikaĵo vizitebla estas de aprilo ĝis oktobro. En la vilaĝo estas la XVIII. jarcenta baroka stila romkatolika preĝejo, en la grekkatolika preĝejo XVI. jarcent devena ikonostazo estas videbla.

En la vilaĝo troveblas la barokstila Péchy-kastelo, kies parko estas naturprotektata teritorio. Turisma vidindaĵo estas la lokhistoria domo. En la komunumo funkcias restoracio, kvartiro kaj trairas sur ĝi la Landa Blua Turistvojo.

## Famuloj 
En Boldogkőváralja naskiĝis kaj mortis guberniestro Manó Péchy.

## Fontoj 
* WikiTrans

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Golop

**Golop** estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Szerencs.
eta|Kastelo en Golop
Golop situas sur dekstra bordo de la rivereto Szerencs, sur orienta flanko de la montetaro Szerencs, situas ĉi tiu al la Tokaj - montosubo apartenanta vilaĝo. De tie estas je 16 km-oj la pri ĝia ĉokoladfabrikado fama urbo Szerencs, kien sistema aŭtobustrafiko estas. La arkeologoj trovis en Golop 3000-jaraĝan tombejon.

## Historio 
La vilaĝon oni menciis unue en ĉarto en 1258 laŭ „Glup” nomo. Tio signifas en la slavaj lingvoj: stultan, malsaĝan. En epoko de Árpád-domaj reĝoj, la kolonio estis bieno de Golopy familio, kiu devenis el la Aba nacia familio.

En 1356 bieno de la Eger – urba kapitulo. En 1567 la turkoj disdetruis la komunumon. De 1571 la komunumo denove apartenis al la Goopy familio, de la 18-a jarcento al la Vay familio.

## Vidindaĵoj 
Sur la orienta flanko de la vilaĝo staras la Vay-kastelo, la tn. „Malnova kastelo”, kion eble el iu mezepoka kastelo oni elformis. La iaman Renesancan stilan, je fino de la 16-a jarcento konstruitan malgrandan fortikaĵon oni trakonstruis je la 18-a jarcento al ties nunan formon. Samtempe ankaŭ belegan, romantikan parkon elformis oni kun lago, akvofalo, kaj kun maloftaj floroj. La tutlande konata Vay-familio iatempe ĉi tie gardis sian bibliotekon kaj arkivon. Bedaŭrinde la kastelo pereiĝis pro homa malzorgemo.

En la proksimo staras la alia Vay-kastelo. Tiu konstruiĝis en 1820 en klasikisma stilo.

## Famuloj 
En Golop naskiĝis pentristo István Zsignár.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Kács

**Kács** [kAĉ] estas ripozloko-statusa malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Mezőkövesd.
eta|Kács

## Bazaj informoj 
* Areo: 17 &nbsp;km²
* Alto super marnivelo: 191 m
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.9582/20.6175
* Loĝantaro: 640
* Poŝtkodo: 3424
* Telefonprefikso: 49

## Situo 
Kács situas en la suda parto de la montaro Bükk, en valo de rojo, fine de longa sakovojo. Mezőkövesd troviĝas 21, Miskolc aere 22 voje 47, Eger 23&nbsp;km-ojn. Kács estas alirebla el direktoj de Budapeŝto kaj Miskolc per trajno ĝis la haltejo Mezőkeresztes, kaj de tie per aŭtobuso.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1248 pri abatejo. En la 16-a jarcento la turkoj senhomigis la komunumon.

Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, poŝto.

## Vidindaĵoj 
* restaĵoj de fortikaĵo, koordinatoj: 47.9534/20.611
* katolika romanika Preĝejo Sankta Triunuo (Kács) el la 12-a jarcento, baldaŭe barokiĝis, en 1882 turo 15 m-ojn longa alkonstruiĝis, ĝi estas pilgrimloko kune kun fonto
* belsituanta neuzata banloko kun 27 C-grada termala akvo

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Kategorio:Vinvilaĝoj
Abaújalpár

**Abaújalpár** estas tre malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Gönc.

## Bazaj informoj 
* Areo: 9 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 66
* Poŝtkodo: 3882
* Telefonprefikso: 47

## Geografio 
Abaújalpár situas ĉe flanko de la montaro Zemplén, sur fontoregiono de rivereto Alpár situanta vilaĝeto estas. Ĝi ne havas fervojostacion, per aŭtobuso oni povas atingi de tie urbojn Abaújszántó kaj je la 10&nbsp;km-a distanco Encs. La vilaĝo situas en pitoreska ĉirkaŭaĵo.

## Historio 
La komunumo estis bieno de familio Aba. La turkdevena Alpár loknomo unue en 1330 aperis en ĉarto, ties signifo estas: heroa, kuraĝa. La vilaĝo dum la turkaj tempoj detruiĝis, poste komence de la 18-a jarcento oni denove enloĝigis ĝin. La novaj loĝantoj kalvinanaj hungaroj estis.

Ties vidindaĵoj estas: Kapi - nobeldomo el la 19-a jarcento kaj el la 15-a jarcento devena plurfoje trakonstruita pentrita lignoplafona Kalvinana kirko (Abaújalpár), kies sonorilego devenas el la jaro 1606.

En la vilaĝo migra poŝto servas.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Mezőcsát

**Mezőcsát** [mezOĉAt] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Mezőcsát, kies centro estas.

## Geografio 
Mezőcsát situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, vagonare ĝi estas atingebla el Miskolc, la aŭtoŝoseo **M3** preteriras. Rivero Tiso estas ne tro for. Mezőkövesd troviĝas 31, Miskolc 80, Budapeŝto 155 km.

## Historio 
Abatejo fondiĝis en 1067. La komunumo senhomiĝis en 1596. La aŭstroj forbruligis la setlejon en 1686, sed ĝi rapide rekonstruiĝis kaj en 1698 iĝis kampurbo, baldaŭe ankaŭ distriktejo. Dum la dua mondmilito la judoj estis deportitaj. Tiu lasta perdiĝis en 1982, sed rericevis la rangon urbo en 1991.
[eta|Loĝdomo - [historia monumento en Mezőcsát]]
La urbo estas unu el la plej gravaj hungaraj centroj de potfarista popolarto. La tn. „Mezőcsáta stilo” elformiĝis en la 20-aj jaroj de la 19-a jarcento. La potojn tiam oni ornamis riĉe per floroj, kaj birdofiguroj. Per la lastaj estis ornamitaj la boteloj de brando. Famaj kaj serĉitaj estis la homformaj vin-kruĉoj –laŭnome „Miŝka”. Sed la tradicioj de la malnova keramik-industrio finiĝis je la jarcentŝanĝiĝo. Ĝiajn tradiciojn traprenis la najbara Tiszafüred.

Fama estas la varmakva banejo de la urbeto, kiu estas bone alirebla per autobuso el Miskolc. Ĝia teritorio estas tre bone aranĝita, agrabla, ĝia akvo estas tre ŝatata, ĉar ĝi similas al tiu de la strando de Bogács.

## Vidindaĵoj 
* kasteloj Dobozy, Márk kaj Édes
* Preĝejo Stefano la 1-a (Mezőcsát)
* Kalvinana preĝejo (Mezőcsát)
* Sinagogo de Mezőcsát

## Famuloj 
* en Mezőcsát naskiĝis:
** geologo László Kordos
** halterlevisto Andor Szanyi
** pentristoj Csaba Balogh kaj Árpád Radnóti Kovács
** József Kiss (poeto)
* en Mezőcsát mortis:
** Károly Balla (aktoro)
** kuracisto Mihály Kováts

## Fontoj 
* distancoj 

Kategorio:Mezőcsát
Kategorio:Banlokoj
Institut des hautes études scientifiques

La **Institut des hautes études scientifiques** (Instituto pri grandaj sciencaj esploroj) estas franca privata instituto kiu subtenas serĉadon en matematiko kaj teoria fiziko. Ĝi troviĝas en Bures-sur-Yvette apud Parizo.

Léon Motchane kreis la Institut des hautes études scientifiques (IHÉS) en 1958 kun helpo de Robert Oppenheimer kaj Jean Dieudonné. Ĝia celo estas kunigi la plej bonajn serĉistojn. Ĝi akceptis kelkajn daŭrajn profesorojn, vivdaŭre nomitajn, kiuj devas pasigi almenaŭ 6 monatojn tie ĉiujare. Krome, ĉiujare, ĉirkaŭ 200 "vizitantaj profesoroj" restas dum meze tri monatoj. Fine, kelkaj "vizitantoj" restas dum jaroj.

La serĉado ne estas regata: ĉiu serĉisto povas elekti la celon kiun li deziras.

## Les Publications mathématiques de l'IHÉS 
La IHÉS publikigas matematikan revuon, les ''Publications mathématiques de l'IHÉS'', kiu estas tre fama.

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Matematikaj institutoj kaj socioj
Kategorio:Bures-sur-Yvette
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1958
Sáta

**Sáta** [ŝAta] estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Ózd.
eta|Palaco en Sáta

## Bazaj informoj 
* Areo: 17 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 1390
* Poŝtkodo: 3659
* Telefonprefikso: 48

## Situo 
Sáta situas profunde en la montaro Bükk en valo, apud la Naturparka Regiono de Lázbérc, inter belegaj montoj kaj arbaroj, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Eger-Putnok. Tiu ĉi vojaĝlinio kuras en unu el la plej belegaj natur-regionoj de Hungario. La plej proksima urbo estas Ózd.

Oni povas alproksimiĝi la vilaĝon el la direktoj de Ózd, Miskolc kaj Eger sur ŝoseoj. La supra mapero ne montras la auto-vojojn kio atingas la vilaĝon. Bonvolu klaki sur ĝi por la pli detala mapo.

Proksime 500 familioj vivas en la vilaĝo en 13 stratoj.

La plej lasta oficiala indiko pri la nombro de la loĝantoj devenas el 1999, tiam ĝi estis 1492. En la vilaĝo funkcias telefona-, trinkakva-, tergasa kaj kloaka retoj. La publikaj institucioj estas: vilaĝestrejo, elementa lernejo, infanĝardeno, biblioteko, apoteko, paroĥo, preĝejo, policejo.

## Vidindaĵoj 
* Kastelo de Fáy (Sáta)
* preĝejo (1808)
* paroĥo (1796)

## Famuloj 
En Sáta naskiĝis:
* József Bartha (instruisto)
* prioro József Szvorényi.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Sima

**Sima** [ŝima] estas tre malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Gönc.

## Bazaj informoj 
* Areo: 5 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 20
* Poŝtkodo: 3881
* Telefonprefikso: 47

## Situo 
Sima situas sur deklivoj, laŭ flankovojoj, apud la sudaj ĉenoj de la Montaro Zemplén, sur norda rando de la pitoreska Aranyos–valo, inter 500-600 metrojn altaj montoj.

Sima estas la plej malgranda komunumo de la departemento. Sisteman aŭtobustrafikon ĝi havas nur kun fervoja haltejo de Erdőbénye. Sur limtereno de la vilaĝo la arkeologoj ŝtonepokan retrovaĵon trovis. La nuna vilaĝo estiĝis dum la 12-a jarcento: en la kohera arbarego kiel arbo – dehakiteja vilaĝo.

Dum la turkaj tempoj ĝi depopoliĝis pro la oftaj turkaj molestoj. Tial, kompletigi la mankan loĝantaron oni miksajn popolojn lokigis tien, dum la 17-18-aj jarcentoj inter ili ankaŭ ŝvabojn.

Tielmaniere en 1851 jam 189 homoj loĝis tie. Sed de la jaro 1960 denove ekkomenciĝis la plimalmultiĝo de la loĝantaro, kaj ili ĉiam pli kaj pli malpliiĝas.

En Sima migra poŝto servas.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj de departemento Borsod-Abaúj-Zemplén
Tállya

**Tállya** estas vilaĝo en Hungario, sur sudokcidenta rando de la montaro Zemplén, en valo de rivereto Szerencs.

Tiu estas unu tre grava vilaĝo de la pluraj vilaĝoj de la „Montosuba - Vinregiono”. Ĝi havas fervojan haltejon sur la Szerencs - Hidasnémeti fervojlinio. Ĝi havas ankaŭ aŭtobustrafikon ankaŭ al Szerencs.

## Historio
Laŭ la arkeologoj tio estis loĝita ekde plur mil jaroj. Ties nomo verŝajne Valona devena kaj signifas: skribon.
La ĉirkaŭ la 1000-a jaro ĉi tie loĝantaj Valonoj portis iam la vitovergojn ĉi tien kaj plantis tiujn post la arbustejforigadoj.

La nomo de la vilaĝo unue ekaperis en ĉarto en 1255. En 1333 ĝian nomon oni skribis ankaŭ en la dokumenton por papo donenda imposto.
La paroko de la vilaĝo jam tiam staris sur ĝia nuna loko. Sur nordorienta limtereno de la vilaĝo konstruiĝis la unua fortikaĵo, verŝajne post la tatara invado.

La nomon de la fortikaĵhavantoj ni konas nur ekde fino de la 14-a jarcento. Tiam ĝin havis István Debrőy, poste György Brankovics.
Dum regado de Matiaso la 1-a ĝi iĝis posedaĵo de Szapolyai. Dum regado de reĝo János Szapolyai kaj pro liaj bataloj kontraŭ Habsburg Ferdinando iĝis ruina la fortikaĵo.

Bedaŭrinde ĝiajn ŝtonojn oni disportadis. La reformacio malrapide disvastiĝis.
Multaj reiris al la romkatolika religio pro perforta agado de Jezuitoj. La Rákóczi-familio en mezo de la 17-a jarcento estiĝis posedanto de la fortikaĵo kaj la vilaĝo.
eta|maldekstre|Romkatolika preĝejo en Tállya
La loĝantaro malfacilajn jarojn plu vivis post 1711 kaj la 1739 jara pesto epidemo portis novan sortobaton. Ankaŭ la filoksero-danĝero en 1870 terura estis. La vitojn denove devis planti. Sed en 1928 malfermiĝis la ŝtonminejo.
Tio laboreblecon certigis por la ĉi tie loĝantoj. En la Tállya farita vino multe da konata persono inspiris. Ekz. kardinalo Draŝkoviĉ per tio regalis en 1562 papon Julio, krome reĝon Ludovikon la 14-an, papon Johano Paŭlo la 2-a.

Gáspár Károli ĉi tie komencis en hungaran lingvon traduki la sanktan biblion.
János Lavotta, la fama hungara komponisto en la loka tombejo ripozas sian eternan sonĝon. Li estis la krea reĝo de soldatverba muziko kaj dancoj. La barokstila reformata preĝejo konstruiĝis en 1753, la katolika preĝejo estas mezepokdevena, kaj nur en 1720 ricevis sian barokstilan formon.

Ĝia poŝta trafiko komenciĝis dum la 14-a jarcento. La vilaĝon ofte detruis fajrodanĝeroj. La industria evoluo ekiris en 1566, kiam oni plilongigis la Vieno - Kassa vojlinion tra Tokaj ĝis Szatmár. En la evangelia preĝejo oni baptis en 1802 Ludovikon Kossuth, la pli malfruan politikiston.

Fama estas la ĉi tiea Rákóczi kelolabirinto kaj la Rákóczi - nobeldomo. En la vilaĝo multe da belaj konstruaĵoj estas troveblaj.

## Vidindaĵoj 
* romkatolika Preĝejo Sankta Ladislao (Tállya)
* Kalvinana preĝejo (Tállya)

## Famuloj 
* en Tállya naskiĝis:
** dramisto Samu Fényes
** juristo György Jancsó
** kuracisto Alfréd Pasternák
** poeto Árpád Zempléni
** teatrestro Vilmos Lászy
* en Tállya mortis muzikisto János Lavotta
Hagado

**Hagado** (Hagada aŭ Haggada aŭ Agada) estas ĝenro de la nejura, rabena literaturo en la juda tradicio, kiu entenas legendojn kaj parabolojn. La esprimo estas plej ofte aludita al la riĉe ilustrita libreto, kiun la familio kune kantas kaj legas dum la vespero de pesaĥo, festo de la maco. La libro parte en la aramea, parte en la hebrea antaŭskribas kiel oni devas legi la libron pri la ekzilo: la ekzilon en Egiption kaj eliron en la liberecon. La feston akompanas multaj kantoj, kiujn ĉiuj judaj infanoj devas perkere rememori. Tio okazas dum la tradicia festo nomata pesaĥa aranĝo (; prononco  aŭ , , do  aŭ ).

eta|Oni ofte uzas la esprimon Hagado eĉ al la tuta ritaro, ne nur al la libro.

* Hagado de Sarajevo

eta|Hagado el la 14-a jarcento

## En Esperanto aperis 
* *Verda Stelo,* Hagado de Pesaĥo, materialoj pri la pesaĥa aranĝo, esperantigis Erin Piateski, tria eldono, 2011, 76 paĝoj (en formato PDF).

## Eksteraj ligiloj 
* la hagado de Sarajevo - historia manuskripto kun bildoj el la 14-a jarcento de hagado de sefardaj judoj, origine el islama Hispanio, kiuj fine de la 15-a jarcento fuĝis de tie kaj trovis rifuĝon en Sarajevo, tiam parto de la islama osmanida imperio. Krom bildoj de la manuskripto, la retejo ankaŭ havas ampleksajn klarigojn .
* La historio de la Sarajeva Hagado, la mezepoka juda libro, kiu postvivis la inkvizicion, la Holokaŭston kaj la Jugoslavajn militojn, artikolo de Global Voices en Esperanto.

Kategorio:Juda literaturo
Abel-Premio

La **Abel-Premio** (aŭ **Abela Premio**) estas jara matematika premio.

## Kreaĵo 
En 2001, la norvega registaro anoncis, ke por celebri la naskiĝon de la norvega matematikisto Niels Henrik Abel, ĝi kreos novan premion por matematikistoj. Ĉi tiu premio celas kovri la mankon de Nobel-premio por matematiko, kvankam oni konsideris, ke la Medalo Fields estis jam ekvivalento.

## La premio 
La norvega akademio de scienco kaj literaturo konigas la laŭreaton, kiun komitato konsistanta el kvin internaciaj matematikistoj, elektas. Oni regule en novembro aljuĝas la premion, kiu valoras 6 milionojn da norvegaj kronoj.

## Listo de la laŭreatoj 
* 2003: Jean-Pierre Serre (Francio, Collège de France)
* 2004: Michael Atiyah (Unuiĝinta Reĝlando, Universitato de Edinburgo) kaj Isadore Singer (Usono, MIT)
* 2005: Peter Lax (Hungario, Courant Institute of Mathematical Sciences de New York)
* 2006: Lennart Carleson (Svedio, Reĝa Teknika Altlernejo)
* 2007: S. R. Srinivasa Varadhan (Barato / Usono, New York University)
* 2008: John G. Thompson (Usono, University of Florida) kaj Jacques Tits (Belgio / Francio, Kolegio de Francio)
* 2009: Mikhail Gromov (Rusio / Francio, Institut des Hautes Études Scientifiques)
* 2010: John Torrence Tate (Universitato de Teksaso, Usono)
* 2011: John Milnor (Institute for Mathematical Sciences, Universitato de Stony Brook, Nov-Jorko.)
* 2012: Endre Szemerédi (Alfréd Rényi Institute of Mathematics, Hungara Scienca Akademio, Budapeŝto, kaj Department of Computer Science, Rutgers, The State University of New Jersey, Usono)
* 2013: Pierre Deligne (Institute for Advanced Study en Princeton, New Jersey, Usono)
* 2014: Yakov G. Sinai
* 2015: John Nash kaj Louis Nirenberg
* 2016: Andrew Wiles 
* 2017: Yves Meyer 
* 2018: Robert Langlands 
* 2019: Karen Uhlenbeck (Universitato de Teksaso en Aŭstino, Usono) 
* 2020: Hillel Furstenberg kaj Gregory Margulis
* 2021: László Lovász kaj Avi Wigderson
* 2022: Dennis Sullivan
* 2023: Luis Caffarelli
* 2024: Michel Talagrand
* 2025: Masaki Kashiwara

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* () Oficiala TTT-ejo


Abel
Geomagnetiko

Sub la termino **geomagnetiko** oni komprenas tiujn procedojn de la geofiziko (precipe de la aplikata geofiziko), kiuj okupiĝas pri la natura tera magnetkampo aŭ la efiko sur ĝi de artefaritaj (teknike produktitaj) magnetaj kampoj.

La geomagnetiko apartenas - simile kiel la gravitomezurado aŭ partoj de la fizika geodezio - al la potencialprocedoj kaj estas universale kaj kostofavore uzebla. Por multaj aplikoj oni povas fari ĝin eĉ el aviadiloj (aeromagnetiko). Sed la interpretado de la mezuradoj povas, kiel je aliaj kampoj, esti plursenca.

La tera magnetkampo induktas al ĉiuj materialoj magnetajn ecojn (indukta magnetigo). Sed la influo povas varii je multaj grandecoŝtupoj, ĉar la susceptebleco ege dependas de la materialo (diversaj petroj, ercoj; metaloj aŭ keramiko en deponejo ktp.). Per la induktado en la tera magnetkampo tiuj korpoj mem fariĝas *magnetoj*. Ilia magnetkampo interferas kun tiu de la Tero kiel perturba kampo, kiu generas "anomaliojn" en la normala kampo.

Kategorio:Tero
Kategorio:Geofiziko
Kategorio:Geodezio
Kategorio:Magnetismo
Novalo

**Novalo** estas laŭ NPIV "nekulturata, ripozanta plugtero". Ĝi estas agrogrundo, kiu el ekonomiaj, regenerativaj aŭ aliaj kialoj ne estas provizore (1-2 jaroj) aŭ daŭre (25-30 jaroj) kultivata. 

Jam la biblio en la Malnova Testamento mencias, ke la loĝantoj de la malnova Israelo lasis iliajn kampojn ĉiun sepan jaron nekultivataj.

Dum la mezepoko, novalo estis parto en la kultivciklo de la dukamp kaj trikampa kultivado. Dum evoluo de la agrikulturo, la ebleco ekuzi novajn bonkvalitajn grundojn (herbejojn) por agrikulturado malpliiĝis pro la kreskanta loĝantaro. Tiam oni ekis la dukampan kultivadon, kiam oni kultivis en unu duono de agro grenon, dum la alia estis nekultivata agro, novalo. Sur la novalo paŝtis brutoj, premis la agron, manĝis la kreskanktajn herbojn kaj kompreneble postlasis sterkon sur la agro. Novalo ne estis tute nekultivata agro, ĉar oni plugis ĝin kelkfoje por antaŭprepari por la semado, absorbo de akvo.

Dum evoluo de la agrikulturo aperis la trikampa kultivado, kiam la agro estis dividita je tri partoj. En unu parto oni semis aŭtune grenon (tritiko, sekalo), en la ali printempe hordeon, avenon aŭ legomon (fabo, pizo, lento), la tria triono iĝis novalo, ripozis.

La novala,  dukampa kaj trikampa kultivado estis la ĉefa kultivada metodo en Eŭropo dum 1–1,5 mil jaroj, dum la mezepoko, ĝis la 17-a jarcento. Poste aperis la kvarkampa kultivado kaj fine la intensa kultivado de la agroj.

La disvastiĝo de la intensa agrokultivado, inkluzive de la uzo de kovrilplantoj (ne rikoltcelaj plantoj) anstataŭ apliko de novalo, kaŭzis perdon de areo de novalo, de  kamporandaj heĝoj, neuzataj grundoj. Ĉi tio reduktis biodiversecon; novaloj estis la ĉefa vivejo por la birdopopulacioj de kamparo.

Por malpliigi la agroproduktadon, oni apogas kelklande la daŭran nekultivadon (novaligon) de agroj. En iu periodo (verŝajne de 2019-2023), la Komuna Agrikultura Politiko de la Eŭropa Unio antaŭskribis devige, ke 4% de la agro estu novalo https://epthinktank.eu/2024/05/22/revision-of-the-eus-common-agricultural-policy-answering-citizens-concerns/.

Kategorio:Agrikultura grundoscienco
Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Kampara geografio
Kategorio:Agrikultura terminologio
Nigramakula Kontraŭkorporacio

La **Nigramakula Kontraŭkorporacio** (angle **Blackspot Anticorporation**) estas projekto de AdBusters. La projekto estas eksperimento de "kontraŭ-kapitalismo". La ĉefa celo de la projekto estas gajni merkatporcio en merkatoj dominitaj per korporacioj.

## Nigramakulaj Sportŝuoj
Iliaj unuaj produktaĵoj estas ŝuoj, kiuj uzas veganismajn normojn kaj estas farataj de organika kanabo. Nigramakulaj Sportŝuoj estas manufakturataj per portugalaj sindikatanoj kaj figuras nombron da "kontraŭ-logotipoj" sur la flanko, piedfingrumo, kaj ŝukadro kiuj estas permane desegnataj, nekopirajtitaj nigraj, blankaj, kaj ruĝaj makuloj. Aĉetantoj ricevas unu porcion de la korporacio kaj la rajto voĉdoni pri estontecaj entreprenoj konsiderotaj per la kontraŭkorporacio. La dua sportŝuo, la Unswoosher, estas ankaŭ farata de knabao sed ankaŭ enhavas plandumon faritan de recikligitaj [aŭtopneŭmatikoj. La nomo "Unswoosher" rekte kontraŭas la korporacion Nike; la fama logotipo de Nike nomiĝas "sŭuŝo" en la angla, do la nomo "Unswoosher" signifas je "Sensŭuŝiganto."

## Eksteraj ligiloj 
*Nigramakulaj Ŝuoj  (en la angla)

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Justa vivo
Provinco Muramvya

La **provinco Muramvya** estas unu el la dek-ok provincoj de Burundo. Ĝi kovras aeron de 596 kvadrataj kilometroj kaj en 2007 havis proksimume  loĝantojn. Ĝis la jaro 2002 ankaŭ la nun suda provinco Mwaro apartenis al la teritorio de la provinco Muramvya. La ĉefurbo nomiĝas Muramvya.

Kategorio:Provincoj de Burundo
Provincoj de Burundo

eta|350ra|Provincoj de Burundo (stato de marto 2015)
Burundo estas dividita en dek-ok provincojn, ĉiu nomita laŭ sia specifa ĉefurbo, krom la ĉefurbo Buĵumburo, kiu nun estas dividita inter la urbo mem kaj la ĉirkaŭaĵoj:
* Bubanza
* Bujumbura Mairie
* Bujumbura Rural
* Bururi
* Cankuzo
* Cibitoke
* Gitega
* Karuzi
* Kayanza
* Kirundo
* Makamba
* Muramvya
* Muyinga
* Mwaro
* Ngozi
* Rumonge
* Rutana
* Ruyigi

eta|350ra|Komunumoj de Burundo (stato antaŭ marto 2015)
Ĉiu provinco estas dividita en plurajn komunumojn, el kiuj entute estas 117.

La plej nova provinco, Rumonge, estis kreita la 26-an de marto 2015 el kvin komunumoj antaŭe apartenantaj al la provincoj de Bujumbura Rural kaj Bururi.
Carl Theodorus Pachelbel

**Carl Theodorus Pachelbel** (24-a de novembro, 1690 – entombigita je la 15-a de septembro, 1750) estis Germana komponisto, orgenisto kaj klavicenisto de la malfrua baroko. Li estis filo de la pli fama Johann Pachelbel, komponisto de la populara kanono en D. Li estis unu el la unuaj Eŭropaj komponistoj, kiuj ekloĝis en la Britaj kolonioj en Nordameriko kaj estis la plej fama muzikisto en la frua Charleston, South Carolina.

Li naskiĝis en Stutgarto, kie li plej verŝajne ricevis sian muzikan edukadon de sia patro. Detaloj de lia vivo antaŭ la alveno en Novanglio estas neklaraj. En 1734 li iris al Boston, kaj mallonge poste al Newport, Rhode Island, kie lie estis dungita kiel orgenisto ĉe Trinity Church; kiam li estis tie, li muntis la instrumenton donacata al la preĝejo Trinity per George Berkeley, la fama filozofiisto. En 1736 li translokiĝis al Charleston, South Carolina, kie li restis dum la resto de lia vivo deĵorante kiel orgenisto, klavicenisto kaj komponisto. La juna Peter Pelham studis ĉe li kaj en Boston kaj en Charleston; kelkaj el la komponaĵoj de Pachelbel transvivas en voĉlibro de Pelham.

Nur manpleno da verkoj de Carl Theodorus Pachelbel transvivis; la plej fama estas ario *God of sleep, for whom I languish*. Lia magnifikato por duobla ĥoro estas muzikata kelkfoje.

## Fontoj kaj literaturo 
* H. Joseph Butler: "Charles Theodore Pachelbel", Grove Music Online ed. L. Macy (Accessed March 2, 2005), (subscription access)
* Paul Cienniwa: "Music at Trinity"  (Accessed March 27, 2006)
* G.W. Williams: "Early Organists at St Philip's, Charleston", *South Carolina Historical Magazine*, liv (1953), 83–87

## Ligiloj 
* 

Kategorio:Germanaj komponistoj
Kategorio:Barokaj komponistoj
Provinco Bubanza

La **provinco Bubanza** estas unu el la dek-ok provincoj de Burundo. Ĝi situas en la nordokcidenta parto de la lando. La provinca ĉefurbo estas Bubanza.

Kategorio:Provincoj de Burundo
Ergio

Laŭ la helena mitologio, **Ergio** estis demoniino kiu personigis pigrecon kaj maldiligenton. Ŝi estis filino de Etero kaj Tero.

Ŝia samsignifa diino en la romia mitologio estis Sokordio, kaj ŝia mala spirito, Hormeso (Penado).

Ŝi loĝis kun Silento kaj Kvieto en caverno, kie dormetis Hipno (Dormo). Laŭ J.F.M. Noël, Ergio estis transformigita je testudo ĉar ŝi permesis laŭdojn faritajn de Hefesto.

Oni prezentas ŝin dormemvizaĵa, apud rompitaj ŝpinbastonoj (simbolante ŝian malamon al laboro). Ŝi ankaŭ portis mantelon faritan el araneaĵoj.

Kategorio:Personigoj de la helena mitologio
Gottlieb Muffat

**Gottlieb Muffat** (* 1690 en Passau; † 1770 en Vieno) estis Aŭstra orgenisto kaj komponisto.

Muffat estis filo de la komponisto Georg Muffat kaj lernanto de Johann Joseph Fux. En la jaro 1717 imperiestro Karlo la 6-a nomumis lin ĉambrorgeniston, kaj Muffat instruis ties infanojn muzike. En 1764 Muffat estis pensiita.

Muffat verkis ekskluzive komponaĵojn por orgeno kaj klaviceno, inter ili multnombrajn fugojn kaj tokatojn. Liaj komponaĵoj por la klaviceno aperis sub la titolo „Componimenti musicali“ (1739).

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Aŭstraj klasikaj komponistoj
Kategorio:Aŭstraj klasikaj orgenistoj
Kategorio:Aŭstraj barokaj komponistoj
Kategorio:Germanaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Germanaj klasikaj orgenistoj
Kategorio:Germanaj barokaj komponistoj
Viktor Petrov (Domontoviĉ)

**Petrov Viktor** ukraine **Віктор Петров** (1894-1969) - ukraina scienculo kaj verkisto, verkis ankaŭ sub preŭdonimoj **Viktor Domontoviĉ** kaj **Viktor Ber**, apartenis al la verkista grupo de nov-klasikuloj. V. Petrov kaj Valerian Pidmohilnij estas konsiderataj kiel fondintoj de l'ukraina intelekta romano.

Naskiĝis en Katerinoslavo (nun - Dnipro), studis en Kijiva Universitato, doktoriĝis (1930) kun disertaĵa temo "*Pantelejmon Kuliŝ. Vivo. Ideologio. Verkado*". 2-a Mondmiliton pasigis en Ĥarkivo, post la milito lekciis en Ukraina Libera Universitato (Munkeno). Revenis en Ukrainion, kie laboris en Instituto de arkeologio (Kievo).

Romanoj de V. Domontoviĉ: *Sen grundo* (Без ґрунту, 1942-1943); *Knabino kun urseto* (Дівчина з ведмедиком, 1928); Doktoro Serafikus (Доктор Серафікус, verkita en 1928-1929, eldonita en 1947). Fragmenton de la lasta esperantigis Kris Long.

Petrov,Viktor
La Parfumo – La Historio de Murdisto

***La Parfumo – La Historio de Murdisto*** - origine angle ***Perfume: The Story of a Murderer*** respektive germane ***Das Parfum – Die Geschichte eines Mörders*** - estas filmo lanĉita en septembro de 2006. Produktolandoj estis Germanio, Francio, Hispanio kaj Usono, la reĝisoro estis la germano Tom Tykwer. La filmo estas adaptaĵo de samnoma germanlingva romano verkita de Patrick Süskind.

## Aktoraro 
* Ben Whishaw
* Dustin Hoffman
* Alan Rickman
* Rachel Hurd-Wood
* Paul Berrondo
* Carmen Contreras
* Jesus Del Caso
* Anna Diogene
* Sam Douglas
* Alba Fer
* Sara Forestier
* Carlos Gramaje
* Corinna Harfouch
* Karoline Herfurth
* Andrés Herrera
* Thomas Lenox
* Perry Millward
* Birgit Minichmayr
* Jaume Montané
* Francesca Piñón
* Dora Romano
* Jessica Schwarz
* Sian Thomas
* Montse Triola
* Reg Wilson

## Eksteraj ligiloj 
* *Perfume: The Story of a Murderer*  - Oficiala retejo (anglalingve)
* Filmo ĉe imdb.com

Kategorio:Germanaj filmoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 2006
Kategorio:Filmoj adaptitaj de libroj
Kategorio:Trileraj filmoj
Kategorio:Dramaj filmoj
Kategorio:Fikciaj amasmurdistoj
Ukraina Libera Universitato

**Ukraina Libera Universitato** (ULU) (ukraine: **Український вільний університет**) estis fondita fare de ukrainaj enmigrintoj en Vieno (januaro, 1921). Samjare la Universitato translokiĝis al Prago, tiam al ĝi aliĝis 700 studentoj; de 1945 ĝi funkcias en Munkeno.

Famaj ukraindevenaj scienculoj, kiuj batalis pro la sendependeco de Ukrainio en 1917-24, 1941-45, estis profesoroj de la Universitato. Inter ili: V. Kubijoviĉ, A. Voloŝin, N. Polonska-Vasilenko, V. Petrov (Domontoviĉ). En 1947 en la Universitato prelegis 80 profesoroj.

En ULU oni rajtas magistriĝi kaj doktoriĝi. De 1992 la Registaro de Ukrainio agnoskas diplomojn de la Universitato.

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de la Universitato

Kategorio:Universitatoj en Ukrainio
Kategorio:Konstruaĵoj en Munkeno
Kategorio:Lernejoj fonditaj en 1920-1929
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1921
Naharija

eta|maldekstra|Naharija. Rigardo al la plaĝo kaj ties rimarkinda sunprotekta "velo". Sub la ponto la enfluejo de la rivero ''Ga'aton'' en la Mediteranean Maron
eta|maldekstra|400px|Mapo

**Naharija** (hebree , arabe )
estas urbo en la nordo de Israelo. 

Ĝi situas sur la marbordo, apenaŭ 6 kilometrojn de la landlimo al Libano. La loĝantaro de la urbo estas preskaŭ tute juda, kaj ne ekzistas signifa proporcio de araboj inter la loĝantoj.

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Historio 
La urbo estis kreita dum la 1930-aj jaroj de la 20-a jarcento fare de germanaj enmigrintoj. Origine ĝi estis moŝavao, unu el la tri ĉefaj tipoj de agrikulturaj kooperativoj de Israelo. Pro la proksimeco de la urbo al Libano, ĝi ofte estis la celo de terorismaj atencoj kaj de bombadoj. Dum la milito inter Israelo kaj Hizbulaho en la somero de 2006, Naharija estis plurfoje bombita per raketoj de la Hizbulaho, pafitaj el Libano, mortiginte 5 civilulojn. Ankaŭ la infrastrukturo suferis multe da damaĝo.

## Loĝintoj 
* Gilad Ŝalit, israela soldato

## Partnerecoj 
**Partneraj urboj**
* 20px la urbodistrikto Tempelhof-Schöneberg de Berlino, Germanio
* 20px Bielefeld, Germanio, ekde la jaro 1980
* 20px  Issy-les-Moulineaux, Francio
* 20px Kecskemét, Hungario, ekde la jaro 1990.
* 20px Darmstadt, Germanio, ekde la jaro 2023.

**Amika urbo**
* 20px Offenbach, Germanio, ekde iom post la jaro 1960

Kategorio:Urboj de Israelo
Thomas Gresham

eta|dekstra|250ra|Thomas Gresham, 1544
Siro **Thomas GRESHAM** (n. ĉe 1519. Londono, Anglio – m. 21-an de novembro 1579, Londono) estis angla komercisto, financisto, fondinto de la Reĝa Borso de Londono (*Royal Exchange*).

Li studis en la Kembriĝa Universitato, poste iĝis juristo. Li estis reprezentanto de la angla registaro en la Germana ebenaĵo kaj okupiĝis tie pri spionado, kontrabando de militaj materialoj, orstangoj, traktis kun eksterlandaj kredit-donantoj.

La repago de la pruntoj kaj interezoj – akceptita de Anglio – kaŭzis tiom grandan kurso-ŝanĝiĝojn, ke Anglio devis repagi kreskantajn sumojn. Gresham - por influi, moderigi la ŝanĝiĝojn – intervenis en la valutan merkaton. Li perceptis, ke la ŝtatoj havas la potencon influi la valutajn kursojn kaj proponis fondon de valuto-ekvilibrigan bazon.

Li proponis al la brita reĝino, Elizabeto la 1-a, ellason de nova mono, ĉar ŝia patro ellasis monon el malpli valora metalo, tiel la mono malboniĝis. Tiel oni ligas la financa principo, - Gresham-leĝo -, kies esenco estas, ke la „malbona mono elpremas la bonan”.

Li volis fondi ejon, kie la bankisto, valut-komercistoj, povas komforte kunveni, tiel li konstruigis la Royal Exchange (1566–68), kiun oni nomis komence „Bourse” (Borso), la nuna nomo venas el 1571, per reĝa proklamo.

Gresham
Gresham
Gresham
Robert Peel

eta|Robert Peel
Siro **Robert PEEL**, barono (n. 5-an de februaro 1788, Bury, Lanchasire, Anglio – m. 2-an de julio 1850, Londono), brita ĉefministro (1834–35, 1841–46), fondinto de la Konservativa Partio kaj la unua konservativa registaro. Oni ligas al lia nomo la forviŝon de leĝoj barantaj la grenan importon.

Lia patro estis riĉa teksaĵa fabrikisto, Peel studis en Harrow kaj Oksfordo kaj kiel li atingi plenaĝon, li iĝis parlamenta reprezentanto per helpo de patra mono (1809). Kiel kapablan junulon, oni nomumis lin en 1810 vicministro pri militaraj kaj koloniaj aferoj.

Du jarojn poste li respondecis kiel ŝtata sekretario pri Irlando, li kontraŭis enparlamentiĝon de la katolikoj. Li iĝis en 1817 parlamenta reprezentanto de la Oksforda Universitato, en 1819 prezidanto de la deviza komisiono.

Kiel ministro pri internaj aferoj, li radikale tralaboris la punleĝojn (1825-1830), en 1829 starigis policojn en Londono. Oni nomis la policistojn kiel filojn de Bobby aŭ „bobbioj”.

Kiam ŝanĝiĝis persono de la ĉefministro en 1827, Peel abdikis protestante kontraŭ la egalrajtigo de la katolikistoj. Komence de 1828 li revenis kiel ministro pri la internaj aferoj kaj kiel gvidanto de la Malsupra Ĉambro.

Post fondiĝo de la Irlanda Katolika Asocio (Catholic Association), okazis politika krizo en 1828–29 kaj Peel devis abdiki. Wellington konvinkis en 1829 Peel-on por revenis en la oficon kaj akceptigi la kompromisojn favorajn al la katolikoj. Pro la opiniŝanĝo, oni atakis lin kaj perdis eĉ la reprezentantan sidejon de Oksfordo.

Li iĝis ĉefministro en novembro de 1834, sed la Konservativa Partio ne havis plimulton en la Malsupra Ĉambro. Lia manifesto de Tamworth fundamentis principojn de la konservativa reformo kaj li iĝis gvidanto de la partio. Li abdikis en 1835, kiam kunagadis la opoziciuloj (liberaloj, radikaloj, naciaj irlandanoj). Dum la sekvaj ses jaroj, la Konservativa Partio daŭre fortiĝis. Post la parlamentaj elektoj de 1841, li gvidis la plej gravan registaron de la jarcento.

Dum lia regado, li draste malpliigis la protektajn dogantarifojn, enkondukis la imposton de la enspezoj, ellasis bank-leĝon en 1844, kiu bazis sur orsistemo.

Peel plibonigis la eksterlandajn rilatojn al Francio kaj Usono. Post kiam fiaskis la komploto de O'Connor en Irlando (1843), Peel starigis komisionon pri analizo de situo de la bienuloj kaj la irlandaj luistoj. Li akceptigis en 1845 leĝon pri larĝskala studebleco de la irlandanoj.

Ĉar Peel liberale rilatis al la irlanda demando kaj eĉ monapogis katolikan pastroedukejon de Maynooth, ekis grandajn kontraŭsentojn en la protestanta Anglio kaj eĉ malboniĝis lia pozicio en la partio.

La terpoma fitoftoro de 1845 kaŭzis en Irlando grandan malsategon. Peel volis akceptigi leĝon pri ĉesigo de la Grenleĝoj, sed tio ne sukcesis kaj li devis abdiki en 1845.

Ĉar Lordo John Russell ne sukcesis starigi registaron, Peel revenis en la oficon kaj post longa politika batalo, en junio de 1846, oni ĉesigis la grenleĝojn.

Li apogis ĝismorte la liberan komercadon kaj liberalan registaron de Russell. Li mortis en 1850 pro rajda akcidento.

Peel
Erkki Kääriäinen

**Erkki KÄÄRIÄINEN** (naskiĝis la  en Pieksämäki mortis la  en Helsinki, estis finna esperantisto, kiu profesie laboris kiel astronoma geodezo kaj profesoro en Geodezia Instituto de Finnlando. Li specialiĝis je la plialtiĝo de Finnlanda tereno kaj verkis pri tio interalie por *Scienca Revuo.* Li lernis Esperanton dum lernejaj jaroj kaj aktivis interalie en la estraro de Esperanto-Instituto de Finnlando.

Kategorio:Finnaj esperantistoj
Kalle Väisälä

**Kalle VÄISÄLÄ** (nask. la 19-an de aŭgusto 1893, mort. la 16-an de septembro 1968) estis finnlanda matematikisto kaj esperantisto, ano de la familio Väisälä. Li estis profesoro en universitatoj de Tartu 1919, Turku 1922 ⇒ Teknika altlernejo 1938 ⇒ Universitato de Helsinko.

Li renovigis instruadon de matematiko en finnlandaj lernejoj. Li partoprenis  esperanton .

Liaj fratoj Vilho kaj Yrjö estis ankaŭ esperantistoj kaj sciencistoj. La patro kun nomo **Johannes Weisell** estis unu el plej konataj volapukistoj de Finnlando. En 1889 li publikigis la nuran finnan lernolibron pri Volapuko. La fratoj finnigis sian familian nomon.

## Bibliografio 
* *Oman tien kulkijat, veljekset Vilho, Yrjö ja Kalle Väisälä* (Sekvante propran vojon, fratoj Vilho, Yrjö kaj Kalle Väisälä), Olli Lehto, Ilmoitettu julkaisupäivä/vuosi: 2005, 
** Recenzo : Leginda verko pri fratoj VÄISÄLÄ , Jorma Ahomäki

## Vidu ankaǔ 
*2805 Kalle

Kategorio:Finnaj esperantistoj
Kategorio:Finnaj matematikistoj
Kalle