Teotiŭakano

[eta|250ra|Teotiŭakano, pentrita en 1878 de [José María Velasco]]
eta|250ra|Piramido de Luno
**Teotiŭakano** (navatle, *Teotihuacán* (la urbo de la dioj) estis antikva kaj sankta
urbo de Meksiko, "la urbo, kie la dioj estis
kreitaj", kiu floris inter la jaroj 300 kaj 700, estinte urbo de 160 mil homoj, la
sesa plej granda urbo de la tiama mondo. Ĝi estas 40&nbsp;km nordoriente de
Meksikurbo. Ni ne scias la originalan nomon de la urbo, sed nomas ĝin laŭ
la azteka nomo: *Teotihuacán*, "la urbo de la dioj". Ĝi estis la semo
de civilizo, kiu daŭris pli ol mil jarojn, ĝis la alveno de la
hispanoj. Kvankam Teotiŭakano ekzistis en la tempo de la majaoj (300-900),
ĝi estas urbo pli antikva, kiu influis la majaojn. La urbo pereis en fajro
kaj disfalis je 700, sed post 250 mallumaj jaroj, la civilizo daŭris sub
la toltekoj (950-1200) kaj la
aztekoj (1325-1521).

Kvankam la aztekoj estas pli famaj—ĉar ili estis la ĉefa gento de
pra-Meksiko kiam alvenis la hispanoj—Teotiŭakano estis en la historio de
antikva Meksiko pli fama, influa kaj potenca, simile al Romo de
Eŭropo. Nur la majaoj preterpasis ĝin en arto kaj scienco. Kvankam la
aztekoj ne konis la nomon de la urbo kaj nur vidis urbon ruinigitan, ili
profunde respektis ĝin, pilgrimante al la urbo kaj servante ĝiajn
diojn. Laŭ la aztekoj, la nuna, kvina mondo estis kreita tie. Eble ne la
tuta mondo, sed certe la mondo de antikva Meksiko konata al la aztekoj.

En sia tago, Teotiŭakano klare estis **la centro de religio kaj komerco en
antikva Meksiko**, urbo tre sankta kaj riĉa. Ni ne scias, ĉu ĝi estis
centro de politika imperio. La urbo estis tre riĉa, sed estis planita
sen penso pri milita defendo, kiu kutime estas signo de granda potenco.
Teotiŭakano **oferis homojn al la dioj**, kaj eble tio devigis ĝin militi por
kapti homojn—kiel faris la aztekoj en epoko posta. La religio de
Teotiŭakano ne estis religio milda: apud unu templo la korpoj de 130 viroj
kaj virinoj estis amase enterigitaj.

Ni ne konas la **lingvon** de Teotiŭakano. Ĝi eble estis la navatla, la
lingvo, kiun la aztekoj parolis. La urbo ŝajne ne postlasis iujn ajn
skribojn kaj eble estis senskriba.

La **kvartaloj** de la urbo estis laŭ metio kaj gento. En la centro,
inter la temploj, estis la palacoj de la nobelaj familioj de
sacerdotoj.

La urbo estis **regata de sacerdotoj**. Se Teotiŭakano similis la aztekojn, la sacerdotoj ankaŭ estis la militestroj. Ili klare estis la plej riĉaj urbanoj, loĝante en palacoj.

En la komenco Teotiŭakano eble estis simpla loko de pilgrimado, kiu, per la hazardoj de historio,
fariĝis unu el la grandaj urboj de la mondo. La plej grandaj kaj centraj
konstruaĵoj estis piramidaj temploj al dioj kaj en la urbo okazis grandaj,
pompaj festoj kaj oferoj de homoj al la dioj.

En Teotiŭakano loĝis **metiistoj kaj komercistoj** el ĉiu parto de
Meksiko. Eble du trionoj de la urbanoj estis **kamparanoj**: tiuj
dumtage prilaboris siajn kampojn ekster la urbo kaj vespere revenis al siaj
domoj en la urbo. Sed spite de tio, la urbo estis tro granda por esti
subtenata sole de siaj kampoj, sed dependis de komerco, metio kaj eble
tributo.

La urbo montras altan scion pri la steloj, arto, konstruado kaj kalkulado.

**La Strato de la Mortintoj** estas la ĉefa strato de la urbo. Ĝi
estas 40m larĝa kaj 5&nbsp;km longa kaj iras norden rekte al la sankta monto de
Cerro Gordo (dika monto). Laŭ la strato estis la ĉefaj temploj, palacoj kaj placoj. El
la temploj la du plej grandaj estis:

**La Piramido de la Suno**, kiu staras apud la centro de la urbo
laŭ la Strato de la Mortintoj. Ĝi estas 63 m alta (kaj iam 75 m)
kun bazo de 225 x 222 m. Ĝi estas la tria plej granda piramido en la
mondo kaj la plej granda de Meksiko. Ĝi havas volumenon de unu miliono da
m³.

**La Piramido de la Luno**, kiu estas ankaŭ ĉe la Strato de la
Mortintoj, sed en la nordo de la urbo. Malpli granda ol la
Piramido de la Suno, ĝi tamen estas ankoraŭ granda: 43 m alta kun
bazo de 150 x 140 m.

En la centro de la urbo laŭ la strato estis la malgranda Piramido de
Kecalkoatlo, la Serpento de Plumoj, dio fama de antikva Meksiko. Sur
la muroj estas centoj da skulptaĵoj de la kapo de la dio. La placo de la
templo estis sufiĉe granda por 100 mil homoj.

Sub la urbo estas multaj kavernoj kaj tuneloj.

## Teotiŭakano en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma la ĉiĉerono kiu vidigas la gravon de Teotiŭakano:

* *Meksiko: lasera tekniko rivelas sekretojn de Teotiŭakano*, de Guillermo G. Espinosa, esperantigis James Rezende Piton (Brazilo), paĝoj 22-23 en Unesko-Kuriero "*Arkeologio: vivanta pasinteco"* (53-paĝa) de la julio-septembro, 2025. senpage elŝutebla (en formato PDF) en la retejo de Unesko.

## Notoj 
Kategorio:Historio de Meksiko
Kategorio:Azteka imperio
Kategorio:Indianaj etnoj en Mezameriko
Kategorio:Historio de Mezameriko
Kategorio:Malaperintaj urboj