Valeriano (romia imperiestro)

**Valeriano** aŭ **Publius Licinius Valerianus Augustus** estis romia imperiestro de 253 ĝis la printempo de 260 p.K. Li ekregis dum aparte malstabila periodo dum la Krizo de la Tria Jarcento kaj nomumis sian filon Galienon kiel kunimperiestron.

Valeriano estas konata kiel la unua romia imperiestro, kiu estis kaptita en batalo, de la persa imperiestro Ŝapuro la 1-a post la Batalo de Edesa, Urfa, Turkio, kaŭzante ŝokon kaj malstabilecon tra la tuta Romia Imperio. La senprecedenca evento kaj onidiroj pri lia humiligo antaŭ la persa imperiestro generis diversajn reagojn kaj "novajn rakontojn pri la Romia Imperio laŭ diversaj kuntekstoj".

## Biografio
### Originoj kaj povo-ascendo
Male al multaj el la estontaj imperiestroj kaj ribelantoj, kiuj konkuris pri imperia potenco dum la Krizo de la Tria Jarcento, Valeriano estis de nobla kaj tradicia senatana familio. Detaloj pri lia frua vivo estas malabundaj, krom lia edziĝo al Egnaca Mariniana, kun kiu li havis du filojn: Publio Licinio Egnaco Galieno (lia kunimperiestro kaj pli posta posteulo) kaj Licinio Valeriano (m.268).

Valeriano estis konsulo por la unua fojo aŭ antaŭ 238 p.K. kiel :en:Suffectus aŭ en 238 kiel Ordinarius. En 238 li estis Princo de la Senato, kaj Gordiano la 1-a negocis per li por senatana agnosko por sia pretendo kiel imperiestro. En 251 p.K., kiam Decio revivigis la cenzuron kun leĝdonaj kaj plenumaj povoj tiel vastaj, ke ĝi preskaŭ ampleksis la civilan aŭtoritaton de la imperiestro, Valeriano estis elektita cenzuristo fare de la Senato, kvankam li rifuzis akcepti la postenon.
eta|maldekstre|500px|Valeriano: La Sola Romia Imperiestro, Kiu Estis Kaptita Viva de Malamiko.

[eta|dekstre|350px|La Hontigo de Imperiestro Valeriano fare de Ŝapur la 1-a, plumo kaj inko, [Hans Holbein la Juna, ĉ. 1521.]]

eta|maldekstre|300px|Imperiestro Valeriano en kaptiteco fare de la persa reĝo Ŝapuro la 1-a.

[eta|dekstre|300px|Kondamno de Sankta Laŭrenco fare de la Imperiestro Valeriano. Fresko de la [:en:Niccoline Chapel|Kapelo Nikolina.]]

Dum la regado de Decio, li estis komisiita pri la aferoj en Romo kiam tiu princo foriris al lia malbonŝanca lasta kampanjo en Iliriko. Sub Treboniano Galo, Valeriano estis nomumita duko de armeo verŝajne elektita el la garnizonoj de la ĝermanaj provincoj, kiu ŝajnas esti finfine uzita en milito kontraŭ la Persoj.

Tamen, kiam Treboniano Galo devis trakti la ribelon de Emiliano en 253 p.K., li turnis sin al Valeriano por helpo pri dispremado pro la provita uzurpo. Valeriano direktis sin suden, sed estis tro malfrue: Galo estis mortigita de siaj propraj trupoj, kiuj aliĝis al Emiliano antaŭ ol Valeriano alvenis. La Retiaj soldatoj tiam proklamis Valerianon imperiestro kaj daŭrigis sian marŝon al Romo. Ĉe lia alveno en septembro, la legioj de Emiliano transfuĝis, mortigis lin kaj proklamis Valerianon imperiestro. En Romo, la Senato rapide agnoskis Valerianon.

## Regado kaj falo
La unua ago de Valeriano kiel imperiestro estis nomumi sian filon Galienon Aŭgusta, tiel igante lin kunimperiestro.

Komence de lia regado, aferoj en Eŭropo iris de malbona al plimalbona, kaj la tuta Okcidento falis en ĥaoson. En la Oriento, Antioĥio falis en la manojn de sasanida vasalo kaj Armenio estis okupita de Ŝapuro la 1-a. Valeriano kaj Galieno dividis la problemojn de la imperio inter si, kun la filo prenante la Okcidenton, kaj la patro direktante sin orienten por alfronti la persan minacon.

En 254, 255 kaj 257, Valeriano denove fariĝis Konsulo Ordinarius. Antaŭ 257, li rekonkeris Antioĥion kaj redonis la provincon Sirion al romia kontrolo. La sekvan jaron, la gotoj detruis Malgrandan Azion. En 259, Valeriano moviĝis al Edesa, sed epidemio de pesto mortigis kritikan nombron da legianoj, malfortigante la romian pozicion, kaj la urbo estis sieĝita de la persoj. En 260, probable en junio, Valeriano estis decide venkita en la Batalo de Edesa kaj tenata kaptito por la resto de sia vivo. La kapto de Valeriano estis grandega malvenko por la romianoj.

## Persekutado al la kristanoj
Dum batalado kontraŭ la persoj, Valeriano sendis du leterojn al la Senato ordonante, ke oni prenu firmajn paŝojn kontraŭ la kristanoj. La unua, sendita en 257, ordonis al kristana sacerdotaro fari oferojn al la romiaj dioj aŭ alfronti ekzilon. La dua, la sekvan jaron, ordonis la ekzekuton de kristanaj gvidantoj.

La edikto ankaŭ postulis, ke kristanaj senatanoj kaj "equites" ("kavaliroj") plenumu agojn de adorado al la romiaj dioj aŭ perdu siajn titolojn kaj posedaĵojn, kaj dekrektis, ke ili estu ekzekutitaj se ili daŭre rifuzus. Ĝi ankaŭ determinis, ke romiaj matronoj, kiuj ne neus la propran fidon, perdu siajn posedaĵojn kaj estu ekzilitaj, kaj ke ŝtatoficistoj kaj membroj de la imperia domanaro, kiuj ne adorus la romiajn diojn, estu reduktitaj al sklaveco kaj senditaj por labori sur la imperiaj propraĵoj. Tio indikas, ke kristanoj estis bone establitaj tiutempe, kelkaj en tre altaj pozicioj.

Oni kredas ke la ekzekuto de Sankta Prudento de Narbono supozeble okazis en 257. Inter la elstaraj kristanoj ekzekutitaj en 258 estis Papo Siksto la 2-a (6-a de aŭgusto), Sankta Romano Ostiarjo (9-a de aŭgusto) kaj Sankta Laŭrenco (10-a de aŭgusto).

Aliaj ekzekutitoj en 258 inkluzivis la sanktulojn Denizo de Parizo, Pontio de Cimiez, Cipriano kaj aliaj en Kartago kaj Eŭgenia de Romo. En 259, Sankta Patroklo estis ekzekutita en Trojo kaj Sankta Fruktuozo en Taragono. Kiam la filo de Valeriano, Galieno, fariĝis imperiestro en 260, la dekreto estis nuligita.

## Morto en kaptiteco
Eŭtropio, skribante inter 364 kaj 378 p.K., deklaris, ke Valeriano "estis renversita de Ŝapuro, reĝo de Persio, kaj baldaŭ poste kaptita, maljuniĝis en hontinda sklaveco inter la Partioj." Frua kristana fonto, Laktancio (konsiderata virulente kontraŭ-persa pro la foja persekutado de kristanoj fare de kelkaj sasanidaj monarkoj) asertis, ke, dum iom da tempo antaŭ sia morto, Valeriano estis submetita al la plej grandaj insultoj fare de siaj kaptintoj, kiel ekzemple esti uzata kiel homa piedbenketo fare de Ŝapuro dum surĉevaliĝo.

Laŭ tiu ĉi versio de la okazaĵoj, post longa periodo de tia traktado, Valeriano ofertis al Ŝapuro grandegan elaĉetmonon por sia liberigo.

Responde (laŭ unu versio), Ŝapuro laŭdire devigis Valerianon gluti fanditan oron (la alia versio de lia morto estas preskaŭ la sama, sed ĝi diras, ke Valeriano estis mortigita per viva senhaŭtigo) kaj poste senhaŭtigis Valerianon kaj plenigis lian haŭton per pajlo kaj konservis ĝin kiel trofeon en la ĉefa persa templo. Oni plue asertis, ke nur post pli posta persa malvenko kontraŭ Romo lia haŭto estis kremaciita kaj entombigita. La kaptiteco kaj morto de Valeriano estis ofte diskutitaj de historiistoj sen ia definitiva konkludo.

Laŭ la moderna akademiulo Touraj Daryaee, kontraŭe al la rakonto de Laktancio, Ŝapuro la 1-a sendis Valerianon kaj kelkajn el sia armeo al la urbo Biŝapuro aŭ Gundiŝapuro, kie ili vivis en relative bonaj kondiĉoj. Ŝapuro uzis la restantajn soldatojn en inĝenieraj kaj evoluigaj projektoj.

Band-e Kaisar (la digo de la Cezaro) estas unu el la restaĵoj de la romia inĝenierarto situanta proksime al la antikva urbo Suzo. En ĉiuj ŝtonĉizaĵoj sur Nakŝ-e Rustam, en Irano, Valeriano estas reprezentita tenante la manojn de Ŝapuro la 1-a, signo de submetiĝo. Laŭ la frua persa islama akademiulo Abu Hanifa al-Dinaŭari (825-895), Ŝapuro loĝigis la militkaptitojn en Gundiŝapuro kaj liberigis Valerianon, kiel promesite, post la konstruado de Band-e Kaisar.

Oni asertas, ke la rakonto pri Laktancio estas distordita de lia deziro konstati, ke persekutantoj de la kristanoj mortis laŭ konforme iliaj rangaj postenoj. La rakonto estis ripetata tiam kaj poste de aŭtoroj en la romia Proksima Oriento, furioze malamika al Persio.

La komuna regado de Valeriano kaj Galieno estis minacita plurfoje de uzurpantoj. Tamen, Galieno tenis la tronon ĝis sia propra murdo en 268 p.K.

## Familio
* Galieno
* Licinio Valeriano estis alia filo de Valeriano la 1-a. Konsulo en 265, li probable estis mortigita de uzurpintoj, iam inter la kapto de sia patro en 260 kaj la murdo de sia frato Galieno en 268.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 200
Kategorio:Mortintoj en 260
Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Romo
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Romo