Ordinara citizo

La **Ordinara citizo** (*Cytisus scoparius*) estas plantospecio en la subfamilio de la Faboideoj (*Faboideae*) ene de la familio de la Fabacoj (*Fabaceae*).

## Priskribo 
eta|maldekstre|habito
eta|branĉoj kun florburĝonoj, malfermaj floroj kaj junaj fruktoj tuj post la fekundigo
eta|zigomorfa floro
eta|branĉoj kun maturaj guŝoj
eta|ordinara citizo sur ekstensiva paŝtejo
eta|ilustraĵoj el ''Köhler's Medizinalpflanzen*

### Vegetalaj karakterizaĵoj 
La ordinara citizo estas arbusto (vergoarbusto), kun alteco de 1 ĝis 2 metroj, malofte ĝi kreskas kiel 3 m alten. Ĝi havas longajn, vergajn branĉojn. La vergoj estas kvineĝaj kaj verdaj.

La alternestarantaj, tripartaj folioj havas renverse ovoformajn folietojn kiuj estas silke harhavaj.

### Generaj karakterizaĵoj 
La planto floras de majo ĝis junio. La floroj staras ofte ĉe tigoj ĉe la supraj partoj de la vergoj. La duseksaj floroj longas ĝis 2,5 cm kaj estas zigomorfaj kaj kvinnombraj kun duobla involukro. La kvin petaloj estas orflavaj. Ĉiuj dek stamenoj estas kunkreskintaj al tubo.

La planto havas guŝon.

La kromosomonombro estas 2n = 46 aŭ 48.

## Ekologio 
La planto kreskas rapide. Junplanto en la unua jaro kreskas ĝis 45 cm. En la dua jaro la planto disbranĉiĝas kaj kreskas ĝis 100 cm alten. La kresko estas plej forta en la kvara jaro. La planto floras ekde la kvara jaro. La planto estas frostosentiva. Ĝi frostomortas krom la dika tigo. La ordinara citizo estas tipa krudgrunda pioniro. La planto vivas nur 12 jarojn.

Ĝi estas profundradikulo, kies radikoj havas nodetojn kun ribozioj por kolekti nitrogenon.

La planto estas polenigata de grandaj burdoj.

## Kreskejo 
Ofte la ordinara citizo kreskas kune kun aliaj plantoj en malgrasaj paŝtejoj aŭ rande de arbaroj, sur malfekundaj novaloj, ĉe sunaj deklivoj kaj en maldensaj kver- kaj karpenaj arbaroj. Ĝi bone kreskas sur senalkaliaj kaj nitrogenmalriĉaj grundoj, kiuj estas lomaj, sablaj aŭ ŝtonozaj. Ĝi mankas sur kalka grundo.

## Sistematiko 
La unua publikigaĵo estis de 1753 laŭ (baza nomo) *Spartium scoparium* fare de Carl von Linné. La novkombinaĵo al *Cytisus scoparius* (L.) estis publikigita fare de Heinrich Friedrich LINK. Pliaj sinonimoj por *Cytisus scoparius* (L.) LINK estas: *Genista scoparia* (L.) LAM., *Sarothamnus bourgaei* BOISS., *Sarothamnus oxyphyllus* BOISS., *Sarothamnus vulgaris* WIMM. nom. illeg., *Sarothamnus scoparius* (L.) W.D.J.KOCH.

Oni distingas jenajn subspeciojn:
* *Cytisus scoparius* (L.) LINK subsp. *scoparius*: Ĝi estas disvastigita en Eŭropo.
* *Cytisus scoparius* subsp. *maritimus* (ROUY) HEYWOOD (sin.: *Genista scoparia* var. *maritima* ROUY): tiu ĉi specio kun horizontalaj branĉoj venas el la marbordoj de Francujo, Grandbritio, Irlando, Danujo kaj Germanujo.

La kromosomnombro estas 2n = 46.

## Veneneco 
La planto estas venena en ĉiuj partoj. Kulpas pri tio la alkaloidoj spartino, lupanino, hidroksilupaminio (=&nbsp;oktalupino) apud la flavoglikosido skoparino. Venenigaj simptomoj estas kolapso de la kardiovaskula sistemo kun taĥikardio, vomado, lakso, kapturniĝo kaj kapdoloro.

## Uzado 
### Medicina uzado 
La planto estas uzata kiel drogo.

## Literaturo 
* Ingrid Schönfelder, Peter Schönfelder: *Das neue Handbuch der Heilpflanzen.* Sonderausgabe. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.
* Peter Schönfelder, Ingrid Schönfelder: *Der Kosmos-Heilpflanzenführer. Europäische Heil- und Giftpflanzen.* 6., neu bearbeitete Auflage. Franckh-Kosmos, Stuttgart 1995, ISBN 3-440-06954-0.
* Eckehart J. Jäger (Hrsg.): *Rothmaler Exkursionsflora von Deutschland*. 20. Auflage

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Verbreitung auf der Nordhalbkugel aus: Eric Hultén, Magnus Fries: *Atlas of North European vascular plants.* 1986, ISBN 3-87429-263-0 bei *Den virtuella floran.* (schwed.)
* Thomas Meyer: Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei *Flora-de: Flora von Deutschland* (alter Name der Webseite: *Blumen in Schwaben*).
* Besenginster als Heilpflanze bei *awl.ch/heilpflanzen*.
* Inhaltsstoffe von *Cytisus scoparius* bei giftpflanzen.com.
* *Cytisus scoparius* auf *kaesekessel.de*.
* *Cytisus scoparius* als Giftpflanze bei *gifte.de''.


Kategorio:Plantoj de Mediteraneo
Kategorio:Plantoj de Eŭropo
Kategorio:Kuracplantoj
Kategorio:Invadaj plantospecioj