open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urboj kaj komunumoj en la distrikto laŭ la hungara alfabetordo

Jen listo de la hungaraj loknomoj de urboj kaj komunumoj en distrikto Covasna:

Aldoboly (Dobolii de Jos), Alsócsernáton (Cernat), Angyalos (Angheluş), Árapatak (Araci), Árkos (Arcuş), Bálványosfüred (Băile Bálványos), Barátos (Brateş), Bardoc (Brăduţ), Barót (Baraolt), Bélafalva (Belani), Bélmező (Lunca Mărcuşului), Bereck (Breţcu), Bibarcfalva (Biborţeni), Bikfalva (Bicfalău), Bita (Bita), Bodos (Bodoş), Bodzaforduló (Întorsura Buzăului), Bölön (Belin), Bölönpatak (Belin - Vale), Borbat (Sărmaş), Bredét (Brădet), Cófalva (Ţufalău), Csángótelep (Cărpinenii), Csomakőrös (Chiuruş), Csomortán (Lutoasa), Dálnok (Dalnic), Dobolló (Dobârlău), Dobollópatak (Valea Dobârlăului), Ozsdola (Ojdula), Egerpatak (Aninoasa (Covasna)), Előpatak (Vâlcele), Erdőfüle (Filia), Erősd (Ariuşd), Esztelnek (Estelnic), Étfalvazoltán (Zoltan), Feldoboly (Dobolii de Sus), Felsőrákos (Racoşul de Sus), Floroaia (Floroaia), Fotosmartonos (Fotoş), Futásfalva (Alungeni), Gelence (Ghelinţa), Gidófalva (Ghidfalău), Haraly (Harale), Hatolyka (Hătuica), Hetye (Hetea), Hídvég (Hăghig), Hilib (Hilib), Ikafalva (Icafalău), Illyefalva (Ilieni), Imecsfalva (Imeni), Kálnok (Calnic), Kézdialbis (Albiş), Kézdialmás (Mereni), Kézdikővár (Petriceni), Kézdimárkosfalva (Mărcuşa), Kézdimartonfalva (Mărtineni), Kézdimartonos (Mărtănuş), Kézdiszárazpatak (Valea Seacă), Kézdiszentkereszt (Poian), Kézdiszentlélek (Sânzieni), Kézdivásárhely (Târgu Secuiesc), Kilyén (Chilieni), Kisbacon (Băţanii Mici), Kisborosnyó (Boroşneu Mic), Kiskászon (Caşinu Mic), Kispatak (Valea Mică), Kökös (Chichiş), Kökösbácstelek (Băcel), Kommandó (Comandău), Köpec (Căpeni), Kovászna (Covasna (urbo)), Középajta (Aita Medie), Kraszna (Crasna), Kurtapatak (Valea Scurtă), Ladoc (Lădăuţi), Lécfalva (Leţ), Lemhény (Lemnia), Lisznyó (Lisnău), Lisznyópatak (Lisnău-Vale), Magyarhermány (Herculian), Maksa (Moacşa), Málnás (Malnaş), Málnásfürdő (Malnaş-Băi), Márkos (Mărcuş), Merişor (Merişor), Miklósvár (Micloşoara), Mikóújfalu (Micfalău), Nagyajta (Aita Mare), Nagybacon (Băţanii Mari), Nagyborosnyó (Boroşneu Mare), Nagypatak (Valea Mare), Nyáraspatak (Iarăş), Nyújtód (Lunga), Ojtoz (Oituz), Olasztelek (Tălişoara), Oltszem (Olteni), Orbaitelek (Telechia), Páké (Pachia), Papolc (Păpăuţi), Réty (Reci), Sepsibesenyő (Pădureni), Sepsibodok (Bodoc), Sepsibükszád (Bixad), Sepsikőröspatak (Valea Crişului), Sepsimagyarós (Măgheruş), Sepsiszentgyörgy (Sfântu Gheorghe), Sepsiszentkirály (Sâncraiu), Sugásfürdő (Băile Şugaş), Szacsva (Saciova), Szárazajta (Aita Seacă), Székelypetőfalva (Peteni), Székelyszáldobos (Doboşeni), Székelytamásfalva (Tamaşfalău), Szentivánlaborfalva (Sântionlunca), Szentkatolna (Catalina), Szitabodza (Sita Buzăului), Szörcse (Surcea), Szotyor (Coşeni), Tálpatak (Scrădoasa), Torja (Turia), Uzon (Ozun), Uzonkafürdő (Ozunca-Băi), Vargyas (Vârghiş), Zabola (Zăbala), Zabrató (Zăbrătău), Zágon (Zagon), Zágonbárkány (Barcani), Zalán (Zălan), Zalánpatak (Valea Zălanului).

Kategorio:Distrikto Covasna
Prefekto

**Prefekto** estas altranga ŝtata funkciulo, kiu administras parton de iu regno aŭ plenumas alian simile gravan taskon.

La vorto *prefekto* devenas de la latina *præfectus* ("tiu, kiu estas fronte"). Ekde tiam, ekzistis kaj ankoraŭ ekzistas prefektoj en pluraj landoj, ofte kun tre malsamaj potencoj aŭ taskoj.

## Romia Imperio 
Dum la Romia imperio prefektoj estis delegitaj oficistoj, kiuj estis senditaj de la roma ŝtato al diversaj lokoj (Romo, Egiptio) aŭ kiuj havis specialajn taskojn (administrado de la ŝiparo, de la legioj, de la financa servo...).

## Francio 
Kreita en 1800, la prefekto () en Francio estas oficisto, kiu reprezentas la ŝtatajn interesojn en unuopa departemento. Li devas precipe kontroli la laŭleĝecon de la decidoj de la lokaj instancoj (Ĝenerala Konsilio, municipaj konsilioj). Plie, li disponas polican potencon por garantii ordon kaj sekurecon en la departemento.

Li estas helpata de la regiona prefekto ĉe la regiono enhavanta la departementon, kaj de subprefektoj ĉe ĉiu arondismento de la departemento.

La urbo, kie deĵoras la prefekto, estas la **prefektejo** (aŭ ĉefurbo) de la departemento.

## Kebeko 
En Kebekio la prefekto estas balote elektita persono, kiu estras regionan graflandan komunumon (france *municipalité régionale de comté*).

## Svislando 
* En la kantono Berno la prefekto reprezentas la kantonan registaron (aŭ Plenuman Konsilion, *Conseil exécutif*) en la arondismento. Li havas vastajn administrajn potencojn, precipe pri la leĝa kontrolo de la decidoj de la komunumoj.
* En la kantono Vaud la prefekto estas nomumita de la svisa Ŝtata Konsilio (''Conseil d'État''): li reprezentas la kantonan registaron en la distrikto.

Kategorio:Politiko de Francio
Kategorio:Politiko de Svislando
Kategorio:Politiko de Kanado
Kategorio:Romia Imperio
Samoso

La vorto **Samoso** povas esti:

* samoso estas triangulforma hinda pastaĵo.
* Samoso estas greka insulo en la Egea Maro, kaj la saman nomon havas provinco, al kiu krom Samoso apartenas kelkaj pliaj insuloj.

## Vidu ankaŭ 
* Samoŝ estas serba vilaĝo
Sufjan Stevens

**Sufjan STEVENS** [sufjan stivnz] (naskiĝis la  en Detrojto) estas usona muzikisto, kantverkisto kaj multinstrumentisto kun ŝato por la banĵo. Liaj tekste fokusataj kantoj alpaŝas subjektojn kiel fidon kaj familion. Stevens anoncis planojn fari po unu albumon por ĉiu el la 50 usonaj ŝtatoj, el kiuj Miĉigano kaj Ilinojo estis la du unuaj.

Sufjan konstatas, ke lia nomo estas de armenia origino, kaj signifas "venas kun glavo". Li plenaĝiĝis en Miĉigano kaj ĉeestis altlernejon ĉe la okcidenta marbordo de Miĉigano.

## Diskografio 
* *A Sun Came* (2000)
* *Enjoy Your Rabbit* (2001)
* *Michigan* (2003)
* *Seven Swans* (2004)
* *Illinois* (2005)
* *The Age of Adz* (2010)
* *Carrie & Lowell* (2015)
* *Aporia* (2020)
* *The Ascension* (2020)
* *Convocations* (2021) 
* *Reflections* (2023) 
* *Javelin* (2023)

## Vidu ankaŭ 
* Sendependa roko

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Sufjan Stevens 

STEVENS, Sufjan
STEVENS, Sufjan
Jean Pirro

**Jean PIRRO** (naskiĝis la 24-an de decembro 1813 en Woustviller apud Sarreguemines, mortis la 3-an de februaro 1886 en Saint-Dizier), nomata ankaŭ **M.** (= Monsieur?) **PIRRO** aŭ - eble erare - **Jean M. PIRRO**, estas aŭtoro de la planlingvo Universalgloto. Li naskiĝis en germanlingva familio en Loreno kaj estis instruisto pri la germana kaj muziko en la franca urbo Saint-Dizier. En 1868 li prezentis sian planlingvon en libro, kiu aperis preskaŭ samtempe en la germana ("Versuch einer Universalischen Sprache", Bar-le-Duc) kaj la franca ("Langue Universelle", Parizo).

Li estis patro de la muzika sciencisto kaj orgenisto André Pirro (1869-1943).

## Literaturo 
* Paolo Albani, Berlinghiero Buonarroti, *Aga Magéra difura. Dizionario delle lingue immaginarie*, p. 332
* Ernest Drezen, *Historio de la Mondolingvo*, 1991, p. 260
* Otto Jespersen: Du pionires de interlinguistike. Jean Pirro et Charles B. Waite. *Mondo* 20 (22). 1932: 7 (237), p. 161-169
* A. Z. Ramstedt: M. Pirro. *Cosmoglotta* 10. 1931: 5 (78), p. 86-89.
* Gaston Waringhien: *Lingvo kaj vivo*, 2-a eldono, Roterdamo 1989, p. 40 kaj 449

## Eksteraj ligiloj 
* Anglalingva paĝo kun foto de Pirro kaj reproduktita parto de lia franclingva libro.
* Prezento de la germanlingva libro (en Universalgloto)
* Franclingva versio de la libro (rete legebla)
* Germanlingva versio de la libro (rete legebla)

## Referencoj 
Kategorio:Francaj lingvistoj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Lingvokreintoj
Olave Baden-Powell

**Olave Baden-Powell** (  –  ) estis edzino de Robert Baden-Powell kiu estis fondinto de skoltismo. Kvankam ŝi postvivis sian edzon de pli ol 35 jaroj, ŝi mem estis pioniro kaj frua estro de la skolta movado.

Ŝi havis la saman naskiĝdaton kiel sia edzo: 22-a de februaro. Tial, iuj skoltoj festas "Tagon de memoro" por omaĝi gesinjorojn Baden-Powell.

## Rilatoj al Esperanto 
Robert Baden-Powell jam en 1908 menciis Esperanton en «Scouting for Boys». Oni povas pensi, ke li taksis Esperanton estiminda kaj ke li parolis pri ĝi al sia edzino. 

Efektive, post lia forpaso, multe pli poste, en 1950, en letero al sinjorino Dr Lydia De Vilbis, Olave Baden-Powell skribis: «Mi jam ofte opiniis ke estus bonege se sinjorino Roosevelt povus konvinki Usonon akcepti Esperanton en la tuta mondo kaj enkondukigi ĝin en la programon de ĉiuj lernejoj kaj organizaĵoj. Estus vere plej grave por la mondo kaj ĉefe tre utila por bona interkompreniĝo inter la popoloj, kiuj estas tre dividitaj pro la lingva diverseco. » Eleonor Roosevelt estis la edzino de eksprezidento de Usono Franklin Roosevelt kaj dum la epoko de tiu leter-interŝanĝo, ŝi estis la prezidantino de la homrajta komitato de UN. Tio eble kontribuis al pretigo de la vojo al la rezolucioj favoraj al Esperanto fare de Unesko en 1954 kaj 1985.

Kategorio:Skoltismo
Broken Social Scene

eta|250px|Broken Social Scene (Manchester, 2006)

**Broken Social Scene** (Esperante *Rompita Socia Sceno*) estas Kanada sendependroka supergrupo, kiu fondi&#285;is en 1999 en Toronto, Ontario.

La ĉefaj membroj de la bando estas Kevin DREW kaj Brendan CANNING. Tiu duopo registris kaj ellasis la unuan albumon de la bando, Feel Good Lost, en 2001, kun kontribuaĵoj de Justin PEROFF, Charles SPEARIN kaj Bill PRIDDLE. Tamen, kiam ili ludis koncertojn subteni la albumon, Drew kaj Canning trovis ke estis malfacila fari distran koncerton bazita sur Feel Good Lost, kiu estis preskaŭ tute instrumenta.

Kiel rezulto, ili alportis multajn amikojn de la sendependroka sceno de Toronto - Andrew WHITEMAN, Jason COLLETT, kaj Emily HAINES kaj Leslie FEIST de Metric -- por plibonigi ilian vivan koncerton kun tekstoj kaj vokaloj. Post iom da tempo, la bando ankaŭ ekenhavis kontribuaĵojn de James SHAW, Evan CRANLEY, Justin PEROFF, John CROSSINGHAM, kaj Amy Millan de Stars.

Kategorio:Sendependa roko
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1999
Regiona prefekto

La **regiona prefekto** (franclingve *préfet de région*) estas franca ŝtatoficisto, kiu reprezentas la ŝtatajn interesojn ĉe ĉiu franca regiono. Li devas precipe kontroli la laŭleĝecon de la decidoj de la Regiona Konsilio de la sama regiono.

Li estas helpita de prefektoj ĉe ĉiu departemento de sia regiono, kaj de subprefektoj ĉe ĉiu arondismento de sia regiono.

## Jura statuso
La regiona prefekto aperis en 1964, kiam la regionoj estis ankoraŭ nur formalaj administraj subdividoj, sen lokaj asembleoj aŭ ekzekutivoj. Tiam li nomiĝis "kunordiganta prefekto" (*préfet coordonnateur*).

La nuna statuso de la regiona prefekto konformiĝas al la dekreto de la 29-a de aprilo 2004, kiu anstataŭigis aliajn regulojn datiĝintaj de 1982 kaj 1964.

## Ĉefaj taskoj
La regiona prefekto estas fakte samtempe la prefekto de la ĉefa departemento de la regiono. Li plenumas do en tiu ĉi departemento la tutajn taskojn de normala, departementa prefekto.

La regiona prefekto havas administran, ekonomian kaj politikan rolon en la regiono:

*Li estras la ŝtatoficistaron lokitan en la regiono.
*Li devas aplikigi kaj kuraĝigi ŝtatajn iniciatojn en la regiono.
*Li kontrolas la laŭleĝecon de la decidoj de la Regiona Konsilio kaj de aliaj regionaj instancoj.
*Kvankam la regiona prefekto ne estas la hierarkia superulo de la departementaj prefektoj aŭ de la subprefektoj, li ja devas kunordigi regione la agadojn de ĉiuj tiuj ŝtataj reprezentantoj.

## Vidu ankaŭ
*Prefekto (departemento)
*Subprefekto (arondismento)
*Regiona Konsilio

Kategorio:Politiko de Francio
Catalina (Covasna)

**Catalina**  (hungare: **Szentkatolna,** [sentkatolna]) estas komunumo en la distrikto Covasna, Rumanio, laŭ la Râul Negru sude de Târgu Secuiesc. Administre apartenas al ĝi: Hătuica, Imeni, Mărtineni kaj Mărcuşa.

Je ĝia unua skriba mencio en 1334 ĝi estis ekleziejo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Szentkatolna apartenis al Hungario, en departamento Háromszék.

En 1910 ĝi havis 985 loĝantojn (hungaroj), kaj en 1992 1435 (hungaroj).

## Renomaj personoj 
*Pál Bakk (*22-a de aŭgusto 1926): instruisto, lokhistoriisto, memuaristo.
*Gábor Bálint (1844–1913): lingvisto, esperantisto.
*Benedek Bálint (1860-1920): grafikisto, industriartisto.
*Antal Demién (1744–1833): juristo, profesoro.
*Géza Győrbiró (1858–1939): abelbredisto.
*László Kovács (*16-a de julio 1944): fotisto kaj ĵurnalisto.
*László Luka (Vasile Luca) (1898–1963): komunista politikisto, ministro por financaferoj.
*István Pál (1854–1935): katolika pastro, ĉefdekano, senatoro en rumana parlamento, eklezia verkisto.

## Fontoj
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Fizografia mapo de distrikto (arkiva kopio)
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Materhorno

**Materhorno** (en la valeza dialekto de la alemana '''ds'Hore**, en la germana **Matterhorn** , en la itala **Monte Cervino** aŭ **Cervino** (prononcata "ĉer**vi**no"), france **Mont Cervin** aŭ **Le Cervin'*) estas monto de Eŭropo, en la grupo de la Peninaj Alpoj, en la centra parto de la Alpoj.
Ĝi altas 4478 metrojn super la maro kaj estas kvazaŭ ŝtona piramido. La kvar apikaj edroj de la monto ĉiuj frontas unu el la kompasajn direktojn, kaj estas apartigataj per kvar krestoj: *Hörnli*, *Furggen*, *Leone*/*Lion*, kaj *Zmutt*.
La norda flanko kaj la plej alta pinto troviĝas en Svislando. La suda flanko troviĝas en Italio, same kiel dua pinto 4476-metra.

Por Svislando la Materhorno estas kvazaŭ la nacia simbolo, kaj aperas apud la Arbalesto sur multaj svisaj produktoj kiel ekzemple la ĉokolada triangulo de Toblerone.

[eta|300px|maldekstra|Materhorno vidita de [Gornergrato.]]

## Historio 
Materhorno havas viglan historion. Inter la svisoj en la nordo kaj la italoj en la sudo ĉiam regis certa rivaleco al kiu *apartenas* la monto. En la 19-a jarcento regis vigla konkurso, kiu unue sukcesos atingi ĝian pinton. La unuan grimpon finfine sukcesis la brito Edward Whymper je pinto de 7-homa ŝnurkamaradaro de la svisa flanko super la Hörnli-kresto la 14-an de julio 1865. Whymper tiel venkis en sia persona konkurso kontraŭ sia antaŭa ŝnurkamarado Jean-Antoine Carrel el Breuil, kiu samtempe provis la grimpon el la itala flanko. Ĉe la malsuprengrimpado 4 personoj de la 7-persona ŝnurkamaradaro, nome Croz, Hadow, Hudson kaj Douglas falegis supre de la tiel nomita ŝultro de la norda vando kaj mortis. La korpon de Lordo Francis Douglas neniam estis trovita. Tiuj 4 ne estis la lastaj viktimoj de la monto. Plurcent montogrimpistoj trovis sian lastan ripozon sur la Materhorntombejo de Zermatt.

## Turismo 
Telfero aŭ lifto sur la Materhorno malgraŭ multaj projektoj neniam estis realigita. Per aertelfero estas atingebla la Eta Materhorno (germane *Kleines Matterhorn'') kaj per dentoradfervojo la Gornergrato. Pro sia alteco kaj multaj glaĉeroj en la regiono eblas tutjara skiado kaj neĝtabulado. La regiono allogas montogrimpistojn el la tuta mondo, kaj en belaj someraj tagoj, la loko sur la pinto de Materhorno ofte ne sufiĉas por ĉiuj pintkurantoj. Regule la monto postulas sian sangotarifon, precipe ĉar multnombraj homoj provas provoki la naturon sen adekvataj konoj kaj iloj.

eta|200px|maldekstra|Esperantista familio antaŭ Materhorno en 2001.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de Zermatt-Tourismus en la germana, angla, franca kaj itala lingvoj

Kategorio:Montoj en Svislando
Kategorio:Kantono Valezo
Kategorio:Alpaj kvarmiluloj
5-a postulato

La **kvina postulato** (aŭ **aksiomo de paralelaĵoj**) de la de Elementoj de Geometrio de Eŭklido estas grava postulato, ĉar sen ĝi oni ne povas pruvi la plej fundamentajn propoziciojn de la Geometrio. Ekzemple, se oni ne agnosku la kvinan postulaton, oni ne povas pruvi ke la sumo de la tri anguloj de triangulo estas egala je 180 gradoj (la grekoj dirus “egala je du ortaj anguloj”).

Ĉi tiu estas la fama kvina postulato:
“Se rekto incidenta sur du rektoj faras ke la internaj anguloj de la sama flanko estu malpli larĝaj ol du ortaj anguloj, la du senĉese plilongigataj rektoj renkontiĝos en la flanko en kiu estas la anguloj kiuj estas malpli larĝaj ol du ortaj.”

Ekzistas multaj ekvivalentaj vortigoj de la postulato.

Multaj matematikistoj provis derivi la postulaton el la kvar unuaj aksiomoj de Eŭklido, sed malsukcesis. En 1826 Nikolaj Ivanoviĉ Lobaĉevskij prezentis alternativan geometrion, nome hiperbola geometrio, kiu plenumis la kvar unuajn aksiomojn, sed ne la kvinan. Per tio li pruvis, ke tiu ĉi estas sendependa de la aliaj. Laŭdire jam Carl Friedrich Gauss eltrovis tion, sed ne publikigis.

Kategorio:Eŭklida geometrio
Kategorio:Matematikaj aksiomoj
Glitkurado

[eta|Sketanto sur sketejo en [Frislando]]
**Glitkurado**, aŭ **sketkurado**,
estas maniero por antaŭeniri sur glacio per sketiloj. Antaŭe ĝi estas kutima vojaĝmaniero en lokoj kie multe frostis dum la vintroj. Nuntempe ĝi precipe estas farita kiel sporto kaj dum libertempo.
Ekzistas kelkaj tipoj de glitkurado-sporto. La diferenco estas la longeco de la irejo. Ekzistas mallongireja glitkurado kaj longireja glitkurado

## Longireja glitkurado 
Ĉe la longireja glitkurado la longeco de la irejo estas 400 metroj. Estas du rektaj partoj de 100 m kaj du kurvoj.
La irejo havas du koridorojn, ena kaj ekstera. Dum la matĉoj la glitkuristoj sketas duoble. Unufoje ĉiuronde ili devas ŝanĝi koridoron por ke ili ambaŭ sketas saman distancon.

Ekzistas matĉoj je la jenaj distancoj:

* 500 m
* 1000 m
* 1500 m
* 3000 m (nur virinoj)
* 5000 m
* 10000 m (nur viroj)

Pluse ekzistas la jenaj kombinoj:

* Sprinto (dufoje 500m kaj dufoje 1000m)
* "All-round" (Viroj: 500m, 1500m, 5000m kaj 10000m, virinoj: 500m, 1500m, 3000m, 5000m)

## Mallongireja glitkurado 
Mallongireja glitkurado estas sketkonkurso kiu, ĉe manko de artefarita irejo de la ĝusta longeco, estas sketata kiam naturglacio disponeblas. La distancoj estas 160 metroj por sinjoroj kaj 140 metroj por sinjorinoj.

## Maratona glitkurado 
Ĉe la maratona glitkurado oni sketas sur irejo. Ĝi ofte estas 400 metrojn longa, kiel ĉe la longireja glitkurado sed tiu ne nepras. La longeco de la matĉoj ne estas tre fiksa, sed ofte iom proksimas al la 42195 metroj de la atletika maratono.

## Aliaj eventoj 
La plej fama alia glitkurada evento estas la "Elfstedentocht".
Ĝi estas glitkurada matĉo tra dekunu urboj en la nederlando provinco Frislando.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Arta sketado
* Glacihokeo
* Rapid-sketado
* Sketado
Vorcestera saŭco

eta|250ra|Vorcestera saŭco
**Vorcestera saŭco** estas bongustiga saŭco farita el vinagro, sojo(saŭco), anĉovo kaj spicoj, uzata por spici diversajn manĝaĵojn kaj la Bloody Mary (Sanga Maria) koktelon kiu estas trinkata tutmonde. Ĝi estas farata en la angla urbo Worcester en la provinco Worcestershire.
Vegetara alternativo por la saŭco (sen anĉovoj) estas Hendersona reliŝo.

eta|maldekstra|200ra|Afiŝo kun reklamo por la saŭco el 1900

Kategorio:Saŭcoj
Rolf Riehm

**Rolf RIEHM** (pseudonimo: **Mario PLEYER**) estas aŭtoro de la planlingvo Unitario. Li naskiĝis en 1944 en Germanio kaj laboris kiel maŝinkonstrua inĝeniero en Bensheim, suda Hesio. En la 1980-aj jaroj li lernis Esperanton kaj partoprenis kelkajn esperantistajn aranĝojn. Lia konvinko, ke lingvaj malperfektaĵoj de Esperanto malhelpas ĝian sukceson, instigis lin mem evoluigi la planlingvan projekton Unitario, kiun li publikigis en 1989. Sed lia inventaĵo elvokis ene de la Esperanto-movado ĉefe mokojn kaj ekster ĝi grandan indiferentecon. Li restis verŝajne la sola parolanto de Unitario kaj - laŭ impreso de esperantistoj - eĉ mem nur malbone regis ĝin. De lia revuo "Unitario" aperis nur unu numero en 1990, interalie kun recenzo de Ulrich Matthias kaj leteroj de la interlingvaistoj *Peter Gopsill* kaj *Ferenc Jeszenszky*, la esperantistoj Claus J. Günkel kaj Rudolf Fischer.

En 1991 Riehm komencis aktivi por Interlingvao.

Li aktivis ĉe Facebook ĝis la 2-a de aprilo 2015. Post tio, ne plu aperis vivsignoj de li.

Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Germanaj esperantistoj
Leĝoj por plaĉi al angloj

**Leĝoj por plaĉi al angloj** (portugallingve *leis para inglês ver*) estas ofta jura figuro en brazila leĝaro. Ili estas leĝoj aprobitaj sub premo de eksterlandanoj, sed kiujn oni ne konsideras kiel validajn. Oni pensas, ke duono de brazilaj leĝoj estas tia. La unua "leĝo por plaĉi al angloj" estis aprobita en 1850 kaj malpermesis importadon de novaj nigraj sklavoj de Afriko al Brazilo. La tiama brita registaro forte premis, por ke Brazilo ne plu permesu sklavecon, kaj por plaĉi britojn la brazila registaro aprobis leĝon, kiu malpermesis la importadon de sklavoj, sed vere, neniu obeis ĝin, eĉ ne la brazila registaro mem. Poste, tio okazis tre ofte. 

Jam en la 19-a jarcento oni aprobis leĝojn, kiuj malpermesis al edzoj mortigi adultintan edzinon, sed neniam edzo estis kondamnita pro tiu en Brazilo, ĉar la juĝistoj konsideris, ke tiu leĝo ne estas laŭ kutimaj moroj; nur post 1988 juĝistoj kondamnis la edzojn en tiuj kazoj, sed ankoraŭ oni rigardas tion kiel malgravan krimon. Fremdaj premoj ankaŭ igis en 2004 aprobi leĝon, laŭ kiu edzo ne povas plu forsendi nevirgan novedzinon, sed samtempe oni aprobis leĝon, kiu permesas al li divorci de ŝi, sen ke ŝi ricevu monhelpon. Sekve, oni simple ŝanĝis "forsendi" al "divorci", sed "divorco" estas internacie pli akceptebla ol "forsendo". Ankoraŭ pri la protekto de virino, fremdaj premoj kaŭzis en 1934 aprobon de leĝo, kiu permesis la voĉdonrajton al ili, sed neniam oni malpermesis al virinoj la voĉdonadon en Brazilo, sekve tiu leĝo estis superflua, ĉar virinoj jam voĉdonis antaŭ ĝi.

Antaŭ kelkaj jaroj, ankaŭ sub fremda premo, oni aprobis leĝojn, kiuj devigis konservi 50 % de brazilaj amazoniaj praarbaroj, sed, ĉar ankoraŭ restas 90% de praarbaro en Amazonio, ververe tiuj leĝoj permesis la detruadon de preskaŭ duono de praarbaro.

Foje tiuj leĝoj estas ne nur senutilaj, sed malutilaj, ĉar oni ne scias, kiuj estas veraj leĝoj kaj kiuj estas "leĝoj por plaĉi al angloj" kaj oni unue devas pruvi, ke iu leĝo estas laŭ komunaj moroj, antaŭ apogiĝi sur ĝi.

Kategorio:Sociologio
Kategorio:Juro
Kategorio:Politiko de Brazilo
Rolf Riehm (komponisto)

**Rolf Riehm** [rim], naskita la  en Saarbrücken, estas germana komponisto.

En 1992 li ricevis la Artan Premion de Sarlando. En 2002 la urbo Hanau honoris lin per la premio Paul Hindemith.

Kategorio:Germanaj komponistoj
János Krizsán

**KRIZSÁN János** (kriĵan) estis hungara pentristo naskita la 27-an de januaro 1886 en Kapnikbánya, Hungario kaj mortinta la 7-an de aprilo 1948 en Baia Mare, Rumanio. Li estis la edzo de pentristino Antónia Csíkos.

## Biografio
János Krizsán pristudis pentradon de la 1902 en Artistkolonio (Nagybánya) sub la direktado de István Réti kaj Béla Iványi-Grünwald. Li ricevis stipendion kaj en 1907 vojaĝis en Munkenon kaj en 1912 en Romon. Je la komenco de la 20-aj jaroj li pasigis longan tempon en Vieno. En 1927 li revenis Baia Maren kaj kune kun András Mikola fariĝis la gvidanto de la artistskolo. Vidu ankaŭ: Artistkolonio de Baia Mare). Kvankam li apartenis al la dua generacio, le restis fidela al la principoj de la unua generacio en pentrado. Li pentris precipe pejzaĝojn.

## Fonto
* Art in Hungary

Kategorio:Rumanujaj hungaraj pentristoj kaj grafikistoj
Sándor Ziffer

**ZIFFER Sándor**, Cziffer (cifer) (naskiĝis la 3-an de majo 1880 en Eger, Hungario, mortis la 8-an de septembro 1962 en Baia Mare, Rumanio) estis hungara pentristo. Li estis elstara figuro de Artkolonio de Nagybánya inter la mondomilitoj.

## Kariero 
Inter 1985 kaj 1900 Sándor Ziffer pristudis arton en Budapeŝto en la Industriarta Altlernejo, poste en la artakademio de Munkeno kaj en la privatlernejo de Simon Hollósy. Post vojaĝo en Parizo en 1906 li iris kune kun Béla Czóbel urbon Nagybánya. Dum la Unua mondmilito li vivis en Germanio. En 1918 li loksidiĝis en Nagybánya.

## Liaj ekspozicioj 
* Budapeŝto kaj Baia Mare en 1996
* Budapeŝto en 1998
* Eger en 2004 kaj 2007

## Bibliografio 
* Borghida István: *Ziffer Sándor*. 1980.

## Fonto 
* Artportalo.hu 

## Eksteraj ligiloj 
* Arto en Hungario

Kategorio:Hungaraj pentristoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj pentristoj kaj grafikistoj
Majoneza kruĉo

eta|200px|Majoneza kruĉo, produktita en Sovetio
**Majoneza kruĉo** (, *баночка из-под майонеза*) en eksa Sovetio estas popola nomo de specifa tipo de vitraj ujoj (10 cm alta, enhavanta ĉ. 250 ml), en kiujn oni pakis majonezon, mielon, mustardon, laktaĵojn kaj aliajn produktojn. Formo de majoneza kruĉo ne ŝanĝiĝis dum jardekoj, danke al kio la ujo iĝis fakte parto de sovetia ĉiutagaĵo. Ekzistis pluraj uzoj de la ujo: oni trinkis el ĝi teon, konservis en ĝi dolĉaĵojn, uzis ĝin por porti urinon al kliniko por analizi ktp.

Estas nekonate, kial oni eknomis la kruĉojn "majonezaj": ja ne nur majonezon oni pakis tiel kaj majonezon oni pakis ne nur tiel.

Majonezaj kruĉoj estas menciataj en poezio kaj multaj rememoroj pri sovetia tempo.

Kategorio:Ujoj
Promotoro

**Promotoro** estas regad-regiono de geno, ĉe DNA-ŝablono, kie unue alfiksiĝas RNA-polimerazo kaj fiksas la lokon, kie transskribado de ADN al RNA komenciĝas. Famajn konservitajn promotor-bazvicojn oni povas trovi ekzemple ĉe TATA-skatoloj de eŭkariotoj.

Kategorio:Molekula biologio
Faĝemido

**Faĝemidoj** estas hibridaj molekuloj, trajte troviĝanta inter plasmido kaj faĝo. Ili estas dufadenaj DNA-molekuloj cirklaj, kiujn oni povas unufadenigi laŭkondiĉe. Ili posedas replik-originejon, almenaŭ antibiotikan rezistigan genon, tranĉejaron kaj sinsekvon devenantan el la M13-faĝo enhavanta la replikekejon kiu ebligas havigi la unufadenan formon (per kuninfekto per help-faĝo). Ĝenerale, promotoroj rekonitaj de RNA-polimerazo estis enplasmidigitaj dekstre kaj/aŭ maldekstre de la tranĉejaro, por produkti RNA-n per envitra transskribado.

Tiu DNA-fragmentoj ĉirkaŭ 4 kb-jn povas envehikliĝi sed foje eblas integri insertaĵon 10 kb-jn grandan.

## Vidu ankaŭ
* Plasmido
* Bakteriofago

Kategorio:Molekula biologio
Kategorio:Bakteriologio
Kategorio:Nukleataj acidoj
Bakteriofago

dekstra|eta|200px|Strukturo de bakteriofago.
**Bakteriofaĝo** aŭ pli ĝusta nomo **bakteriofago** estas bakteria viruso. La plej uzata estas la bakteriofago λ. Ĝia dufadena linia DNA longa ĉirkaŭ 50kbp-jn, havas kunteniĝantajn finaĵojn (sinsekvoj *kos*), kiuj ebligas al ĝi cirkliĝi en la infektita bakterio. La bakteriofaĝa DNA estas envolvita en proteina ŝelo. Dum ĝi infektas bakterion, la bakteriofaĝa partiklo fiksiĝas ekstere de la bakterio kaj tiam injektas sian DNA-molekulon en la internon de la bakteria ĉelo. La enzima maŝinaro de la bakterio estas tiam uzata por transskribi kaj traduki proteinojn kodatajn de la DNA de la bakteriofaĝo λ, precipe polipeptidojn, el kiuj konsistas ties proteina ŝeln. La bakteriofaga DNA ankaŭ replikiĝas multajn fojojn. La DNA-molekuloj nove sintezitaj estas enigitaj en novajn bakteriofagajn ŝelojn en la bakteria ĉelo. Oni tiam parolas pri virionoj. Poste, la bakteria ĉelo dissolviĝas kaj tiel liberigas milojn da faĝaj partikloj identaj kun la bakteriofaĝo, kiu infektis la bakterion. Tiuj novaj bakteriofaĝoj siavice infektas najbarajn bakteriojn.

La avantaĝo de bakteriofaga vehiklo kompare kun plasmida vehiklo estas ke ties DNA akceptas pli grandan DNA-fragmenton de ekstera origino (20kb averaĝe kontraŭ 4kb por plasmido). Tamen, pro la longeco de DNA, estas pli malfacile manipuli ĝin envitre.

Praktike, oni uzas bakteriofagojn kiel vehiklojn por konstrui kDNAajn aŭ genomajn bankojn. Kiam interesaj klonoj estas lokalizitaj, oni purigas bakteriofagan DNA-on kaj la insertaĵoj ekstraktitaj estas integritaj en plasmidan vehiklon pro manipula facileco. Oni parolas tiam pri sub-klonado. Pli simple, tiu sub-klonado povas esti farata ankaŭ per PĈR.

## Eksteraj ligiloj 
* Monato 
* EPĈ 

Kategorio:Molekula biologio
Envitra transskribado

**Envitra transskribado** estas la produktado de nuraj mRNA-molekuloj je granda kvanto estas foje utila por ekzemple studi la RNA-splis-mekanismon aŭ uzi RNA-jn kiel hibrid-sondilojn.

La DNA-sinsekvo kiu kodas studendan RNA-n estas enplasmidigita aŭ enfaĝemidigita sekve de promotoro uzata de faĝa RNA-polimerazo. La DNA servanta kiel matrico estas unue liniigita ĉe la sinsekvo-finaĵo per tranĉo farita de restrikt-enzimo. La RNA-polimerazo ekigas poste la transskribadon ĉe la promotoro kaj sintezas la RNA-fadenon komplementan al la klonita DNA-sinsekvo ĉeeste de ribonukleotidoj (NTP). Se unu el la ribonukleotidoj aldonita estas markita (ĉu radioaktive, ĉu fluoreske), tiam RNA markita ankaŭ produktiĝas. La envitra transskribado haltas tiam, kiam la RNA-polimerazo atingis la finon de la liniigita plasmido.

Kategorio:Molekula biologio
Leghia

**Leghia** [legia] (hungare: **Jegenye**) estas komunumo en Rumanio okcidente de Cluj-Napoca. Ĝi estas banloko. Ĝi apartenas administre al Aghireşu. 
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 558 loĝantojn (hungaroj); en 1992 609 (99% hungaroj). 
## Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1343. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Kolozs). 
 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Renomaj homoj
*János Kájoni franciskano, komponisto, ordenestro
*Imre Vizi (17-a de oktobro 1936) matematikisto
## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
The Aristocats

***The Aristocats*** (prononco laŭ sistemo IFA [], anglalingve por *La Aristokatoj*) estas usona muzika animacia filmo produktita de Walt Disney Productions kaj reĝisorita de Wolfgang Reitherman. La filmo estis premiere prezentita la  en Usono, estante la 20-a animacia filmo ene de la kanono de animado de Disney.

## Intrigo 
La rakonto okazas en Parizo en la jaro 1910. La geherooj de tiu historio estas katino nomata "Dukino" kaj ŝiaj tri katidoj Maria, Berliozo kaj Tuluzo. Pri ili zorgas maljunulino tre riĉa (Sinjorino Adelaide de Bonnefamille), kiu vivas feliĉe kun siaj katoj en granda domo de riĉa kvartalo. La sola alia persono en la domo estas la ĉefservisto, Edgar, viro ŝajne fidela kaj laborema.

Nek Dukino nek ŝia mastrino suspektas ke la ĉefservisto provas mortigi la katojn, ĉar ili estas en antaŭa loko en la testamento de la maljunulino: post ŝia morto la katoj ricevos la heredaĵon. En la okazo ke mortas la katoj, la tuta riĉaĵo irus al la manoj de Edgar.

Iutage la ĉefservisto ilin forlasas fore de ilia hejmo, por ke ili ne povu trovi la vojon reen kaj tiel la maljunulino kredu, ke ili mortis. Sed ili sukcesas reveni al la domo kun la helpo de Tomaso O'Malley, kato antaŭurba (senhejma). O'Malley enamiĝas al Dukino, kaj pro tio decidas helpi ŝin, kvankam li prenas sur sin grandan riskon. Helpas kelkaj amikoj de la vagabondo, ĵazaj muzikistoj.

## Ĉefparolantoj 
en la origina, anglalingva versio
* Phil Harris: Thomas "Abraham-De Lacey-Giuseppe-Casey" O'Malley
* Eva Gabor: Duchess (Dukino, parola voĉo)
* Robie Lester: Duchess (Dukino, kanta voĉo)
* Sterling Holloway: Roquefort
* Liz English: Marie
* Dean Clark: Berlioz
* Gary Dubin: Toulouse
* Scatman Crothers: Scat Cat
* Paul Winchell: Siama kato
* Lord Tim Hudson: Angla kato
* Vito Scotti: Itala kato
* Thurl Ravenscroft: Rusa kato
* Hermione Baddeley: "Madame" Adelaïde Bonnefamille
* Roddy Maude-Roxby: Edgar, the butler (servisto) / Trunk Mover (kamionisto)
* Charles Lane: Georges Hautecour, the lawyer (advo-kato)
* Nancy Kulp: Frou-Frou
* Ruth Buzzi: Frou-Frou (kanta voĉo)
* Pat Buttram: Napoleon
* George Lindsey: Lafayette
* Monica Evans: Abigail
* Carole Shelley: Amelia
* Bill Thompson: Uncle Waldo (Onklo Waldo)
* Peter Renaday: Milkman (laktisto)

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Anglalingvaj filmoj
Kategorio:Usonaj animaciaj filmoj
Kategorio:Disney-figuroj
Kategorio:Fantastaj filmoj
Kategorio:Filmoj de Disney
Kategorio:Filmoj aperintaj en 1970
Kategorio:Usonaj komediaj filmoj
Kategorio:Usonaj muzikaj filmoj
Kategorio:Fikciaj katoj
Stefania Belmondo

**Stefania BELMONDO** [stefAnja belmOndo],naskita la  en Vinadio, estas eksa skiistino itala. Ŝi gajnis 10 olimpikajn kaj 13 mondĉampionadajn medalojn.

Ŝi debutis en mondpokala konkurso en 1986 kaj retiriĝis en 2002. Dum la inaŭguro de la Vintraj Olimpikoj 2006 ŝi havis la honoron ekbruligi la olimpikan flamon en Torino.

Kune kun *Antonello Saracco* ŝi publikigis libron *Più veloci di aquile i miei sogni* ("pli rapidaj ol agloj miaj revoj").

Belmondo
Belmondo
Trimoo

**Trimoo** (aŭ **M**igrig-**M**akula **M**etodo, 3M) estas metodo de molekula biologio aŭ de kemio. La unua metodo elpensita estas la DNA-trimoo. En la angla, tiu metodo, ekde kiu eblis disvolvi aliajn trimoojn (ekzemple la proteinan kaj la RNA-n), havas la nomon de sia elpensinto, la brita biologo Edward Southern.
En la angla, oni derivis vortlude el « southern » la vortojn *northern* kaj *western* por paroli pri RNA-trimoo kaj proteina trimoo, sen ke iel estu rilato kun reala flanko de la tekniko. Ankaŭ en esperanto oni vortludas. La baza principo de ĉiuj trimooj konsistas unue el **migrigo** de materialo en ĝelo kaj duaetape, post transigo aŭ ne de la materialo ĉe membranon, oni **makulas** ĝin tiel ekhavante makularon (trimoaĵo). Temas pri  Migrig-Makula Metodo (=3Mo, kiun oni vortigas trimoo).

## Vidu ankaŭ
* DNA-trimoo
* Proteina-trimoo
* RNA-trimoo

Kategorio:Molekula biologio
DNA-trimoo

La DNA-trimoo (aŭ D-trimoo) estas metodo de molekula biologio. En la angla, tiu metodo, ekde kiu eblis disvolvi aliajn trimoojn (ekzemple la proteina kaj la RNA-trimoo), havas la nomon de sia elpensinto, la brita biologo Edward Southern.

## Metodo 
**1.** La elektroforeza ĝelo estas trempita en alkalan solvaĵon (tipe enhavanta natrian hidroksidon) por ebligi la denaturadon de dufadena DNA (disiĝo de dufadena DNA en unufadenan DNA-n).
**2.** Membrano el nitrocelulozo (aŭ alternative nilono) estas lokita sur la ĝelon. Premado estas aplikata sur la ĝelo per stako de sorbaj paperoj kunpremitaj de pezaĵo sur la membrano. Tio transigas la DNA-n enhavitan en la ĝelo al la membrano, ĉe kiun ĝi fiksiĝas.
**3.** Tiam la membrano estas varmigita, se la materialo uzata estas nitrocelulozo, aŭ elmontrita al ultravioleta radiado, se temas pri nilono, por konstantigi DNA-fiskadon ĉe la membrano.
**4.** La membrano estas poste kontaktigita kun sondilo specifa al la celita DNA-sinsekvo por makuli la membranon ĉe lokoj, kie troviĝas la interesa materialo. La sondilo estas markita tiel ke ĝi povu detektiĝi, kutime enkorpigante radioaktivecon aŭ etikedante la molekulon per fluoreskenzo. Iukaze, oni povas fari la sondilon per RNA, prefere ol per DNA.
**5.** Post hibridiĝo, la troaj sondiloj estas forigitaj de sur la membrano per diversaj lavoj, kaj hibridiĝo videbligas per memradiografia filmo, en la kazo de radioaktiva aŭ fluoreska sondilo.

## Rezultoj 
La sondilo rivelas per makuloj la poziciojn ĉe la membrano de la DNA-fragmentoj serĉitaj.

## Vidu ankaŭ 
* RNA-trimoo
* Proteina-trimoo
* Trimoo

Kategorio:Molekula biologio
RNA-trimoo

**RNA-trimoo** (R-trimoo) estas tekniko uzata en molekula biologio por studi la esprimadon de geno. Unue oni migrigas la RNAn en ĝelo antaŭ ol ĝin makuli rivel-cele. Procez-diferenco kompare kun DNA-trimoo troviĝas en la uzado de formaldehido en la elektroforeza ĝelo, uzata kiel denaturenzo, ĉar la traktado per natria hidroksido, kiun oni uzas en la DNA-trimoo difektas RNA-n. Kiel por DNA-trimoo, la hibrid-sondilo konstrueblas per DNA aŭ RNA.

## Vidu ankaŭ 
* DNA-trimoo
* Proteina-trimoo
* Trimoo

Kategorio:Molekula biologio
Eduardo

**Eduardo** (Edvardo) estas vira persona nomo.

## Origino kaj signifo 
Eduardo originas el la franca, angla lingvo, ĝi signifas ĉ. *Protektanto de la valoraĵoj*. En la malnova angla ĝi signifas *shining/ or sharp sword* (tranĉa glavo).

## Alilingvaj variantoj 
* albane *Edi*
* angle *Edward, Eddy, Eddie, Edwin, Ed, Eadweard*
* arabe إدوارد
* ĉeĥe, katalune, kroate, nederlande *Eduard*
* ĉine 愛德華 (Aidéhuá)
* finne *Eetu*
* france *Édouard*
* frise, nederlande *Edo*
* germane *Eduard, Edwin, Eddy, Eddie, Ede*
* greke *Εδουάρδος* (Edhuárdhos)
* hebree אדוארד
* hispane *Eduardo*
* hungare *Edvárd*, malofte *Eduárd*, aparte en pli mallonga formo *Ede*
* irlande *Eadbhárd*
* islande *Eðvarður, Játvarður*
* itale *Eduardo*, *Edoardo*, malofte *Odoardo*
* japane エドアド
* latve *Eduards*
* litove *Edvardas*, malofte *Eduardas*
* malte *Dwardu*
* norvege, svede *Edvard*
* perse إدوارد
* pole, ĉeĥe *Edward*
* portugale *Eduardo*, *Duarte*
* ruse Эдуард [Eduard], Эдвард [Edvard], karesformoj interalie Эдик [Edik], Эдя [Edja]

## Konataj Eduardoj 
* Eddi Arent, germana aktoro kaj komikisto
* Eddie Van Halen, usona gitaristo
* Eduard von Hartmann, germana filozofo
* Eduard Mörike, germana poeto
* Eddy Merckx, iama belga profesia biciklisto
* Barono Eduard von Stoeckl, iama ambasadoro en Usono
* Ede Szigligeti, hungara aktoro
* Ede Telcs, hungara skulptisto

### Regantoj 
* Eduardo la Konfesanto, reĝo de Anglio (1042-1066)
* Eduardo la 1-a (Portugalio), *Duarte*, reĝo de Portugalio
* Eduardo la 1-a (Anglio) (1272-1307)
* Eduardo la 2-a (Anglio) (1307-1327)
* Eduardo la 3-a (Anglio) el Windsor (1327-1377)
* Eduardo la 4-a (Anglio) (1461-1470 & 1471-1483)
* Eduardo la 5-a (Anglio) (1483)
* Eduardo la 6-a (Anglio) (1547-1553)
* Eduardo la 7-a (Britio) (1901-1910)
* Eduardo la 8-a (Britio) (1936)

* ...*(kompletigenda)*...

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Kategorio:Listoj de regantoj laŭ nomo
PEK

La tri-litera kombinaĵo **PEK** havas plurajn signifojn, inter aliaj:

***pek** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
*Perfektiga Esperanto-Kurso, interreta kurso de Esperanto
*Proleta Esperanta Korespondanto, servo de IPE en la 30-aj jaroj
*la IATA-kodo por la Pekina Internacia Flughaveno de Pekino
*Peko, malmorala ago
Rüdiger Sachs

**Rüdiger SACHS** [rIdiga zAks] (naskiĝis la  en Völkershausen, Germanio; mortis la ) estis veterinaro kaj profesoro pri parazitologio.

Sachs de 1949 al 1954 studis veterinaran medicinon en Gießen. Post doktoriĝo en 1955 li en 1956 daŭrigis la studadon pri tropikaj epidemiaj malsanoj kaj parazitologio kadre de DAAD-stipendio ĉe la universitato de Ĉvaneo (tiam nomata Pretoria). Sekvis 6-jara laboro en suda Afriko (ŝtata veterinaro en Namibio 1957–1963), 6-jara laboro en orienta Afriko (scienca esploro pri malsanoj de sovaĝaj bestoj en la Nacia Parko Serengeti (Tanzanio) 1964–1967, kaj docenteco ĉe universitato en Najrobio (Kenjo) 1967–1969). Ekde 1969 li estis membro de la sciencistara stabo de la Instituto pri Tropika Medicino en Hamburgo kun sekva plurjara esplorlaboro en diversaj afrikaj landoj (1972–1978).

Ekde 1979 li estis direktoro de la laboratorio de la Hamburga Tropika Instituto en Liberio: esplorlaboro precipe pri homa dormomalsano kaj pulma paragonimozo en Liberio, kun komparaj studoj en Ebur-Bordo (1983/1984), Peruo (1985) kaj ĉe la Albert-Schweitzer-Hospitalo en Gabono (1986). Pro la liberia intercivitana milito li devis antaŭtempe fini sian laboron kaj foriri el Afriko en junio 1990.

Sachs habilitiĝis en 1978 ĉe la hamburga universitato pri la fako parazitologio kaj en 1986 estis vokita profesoro kadre de la fakaro biologio.

Ekde 1983 li estis instrukomisiito por Esperanto en la lingvoscienca fakaro de la hamburga universitato.

Sachs estis plenrajta membro kaj vic-senatano de AIS San-Marino kaj prezidanto de Internacia Scienca Asocio Esperanta (ISAE). Li vivis en Eschwege (Germanio) kaj havis duan loĝejon en Italio en Tavoleto, proksime de San-Marino. De 1956 li estis edzo de same esperantista edzino Christine, kiu ekzemple aktive partoprenis la UK-n de 2023 en Torino; iliaj kvin gefiloj ĉiuj naskiĝis en Afriko. Inter ili, la filino ***Martina*** (naskiĝinte komence de la 1960-aj jaroj en Namibio, instruistino, nun vivanta en Stromberg, Rejnlando-Palatinato kaj patrino de tri infanoj) en la 1980-aj kaj komence de la 1990-aj jaroj estis aparte aktiva en Germana Esperanto-Junularo - daŭre en la 2020-aj jaroj ŝi tre aktive kontribuante partoprenas internaciajn Esperanto-eventojn en Eŭropo, Azio kaj Afriko.

----
Partoj de la ĉi-supra biografio devenas el la Internacia Sciencista Dokumentaro (ISD) de AIS.

## Eksteraj ligiloj 
* Forpasis merita sciencisto kaj esperantisto, nekrologo de José Antonio Vergara en *Scienca Revuo 1/64*(2013) 4-7, arkivigita en marto 2018 ()

Kategorio:AIS
Kategorio:Akademianoj
Kategorio:Germanaj sciencistoj
Kategorio:Germanaj kuracistoj
Baseno de Călățele

**Baseno de Călățele** (,  [kalotaseg]) estas historia-etnografia regiono en Rumanio, en Baseno de Transilvanio okcidente de Cluj-Napoca. Apartenas al ĝi 40 komunumoj loĝataj plejparte de katolikaj hungaroj (sole Leghia kaj Baciu (Cluj) estas reformitaj komunumoj). La centro de la regiono estas la urbo Huedin. Ĝi apartenas al tiuj regionoj de Transilvanio, kie la hungaroj plej frue koloniiĝis. En la 16-a kaj 17-a jarcentoj la regiono suferis multe de militoj. Ĝia popolarto estas tre riĉa kaj havis grandan influon sur la hungaran industriarton en la komenco de la 20-a jarcento. Por la popularigo de la tiea popolkulturo faris multe Zsigmondné Gyarmathy, Etelka Hóry (1843–1910). Béla Bartók kolektis tie en 1907 kaj 1910 preskaŭ 100 tekstajn kaj instrumentajn popolmelodiojn.

## Vidu ankaŭ 
* Urboj kaj vilaĝoj en Baseno de Călățele

## Bibliografio 
* Jankó János: *Kalotaszeg magyar népe*. Bp., 1892.
* Malonyai Dezső:* A kalotaszegi magyar nép művészete*. Bp., 1907.
* Kovács Ágnes: *Kalotaszegi népmesék I-II*. Bp., 1943.
* Nagy Jenő: *A kalotaszegi magyar népi öltözet*. Bukarest, 1958.
* Vasas Samu: *Népi gyógyászat*. Kalotaszegi gyűjtés. Bukarest, 1985.
* Salamon Anikó-Vasas Samu: *Kalotaszegi ünnepek*. Budapest, 1986.
* Vasas Samu *A kalotaszegi gyermek*. Kolozsvár, 1993.
* Vasas Samu: *Népi jelvilág Kalotaszegen*. Budapest, 1994
* Magyar Zoltán: *Kalotaszegi népmondák*. Balassi Kiadó, Budapest, 2004.
* Balogh Balázs-Fülemüle Ágnes: *Társadalom, tájszerkezet, identitás Kalotaszegen* (hungare), (Socio, regionstrukturo, identeco en Kalotaszeg). Akadémiai Kiadó, Budapest, 2004.
* *Kalataszeg vázolata* Kolektis, elektis kaj redaktis József Hála, Mentor Kiadó, Marosvásárhely, 2006.

## Eksteraj ligiloj 
* Jankó Tünde: *Repertoriumo de Kalotaszeg inter 1890 kaj 2000* http://kalotaszeg.adatbank.transindex.ro/index.php3?action=nev&sz=Vasas%20Samu
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Retejo pri la regiono, angle
* Popolnombrado 2002 
* Vortaro de loknomoj en Transilvanio rumane, hungare kaj germane 

Kategorio:Basenoj en Rumanio
Kategorio:Transilvanio
Bestokuracisto

[eta|240ra|Bestokuracisto en Britio dum trakto de [kato.]]
[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri Medicino inter kobajoj, bovoj kaj farmakologia esplorado]]
**Bestokuracisto** aŭ **veterinaro** estas specialisto pri veterinara medicino.

La profesio de bestokuracisto postulas universitatan studon, kiu parte identas aŭ similas tiun de homkuracisto. En multaj landoj necesas ŝtata aprobo por praktiki la profesion. Multaj bestokuracistoj laboras por publikaj instancoj, kontrolante la bredadon de bestoj kaj la kvaliton de buĉita viando. Aliaj okupiĝas pri la prevento de bestaj epidemioj.

En Francio, bestokuracistoj en 1983 fondis la bonfaran asocion *Bestokuracistoj sen limoj* (*Vétérinaires sans frontières*) ; intertempe similaj asocioj ekzistas en sep aliaj landoj. La asocioj klopodas helpi evoluantajn landojn per bestkuraca helpo aŭ per instruado al bestobredantoj.
Ebenaĵo de Transilvanio

La **Transilvania Ebenaĵo** aŭ **Ebenaĵo de Transilvanio** (, , ''*) estas ebenaĵo en Rumanio, kiu situas en la distriktoj Mureș kaj Cluj.

## Situo
Ĝi etendiĝas de la rivero  Someș ĝis la linioj de Mureș kaj Niraj, laŭ iuj ĝis la linio de la rivero Târnava Mică. Ĝi estas senarbara. Inter la larĝaj valoj estas multe da artefaritaj lagoj (fiŝlagoj). Ĝiaj plej valoraj naturtrezoroj estas la salo kaj la tergaso.

## Historio
En la regiono troviĝas ĉirkaŭ 300 komunumoj loĝataj de rumanoj, hungaroj kaj germanoj. La hungaroj koloniiĝis tien dum la 10-a kaj 11-a jarcentoj. La rumanoj komencis koloniiĝi grandnombre en la regionon je la fino de la mezepoko.

En multaj loknomoj la aldono *de Câmpie* aludas al la aparteneco al la regiono.

## Popolkulturo
La kulturo de la tieaj hungaroj estas unu el la plej arkaikaj de la hungaroj en Transilvanio. Memkompeneble estas karakteriza ankaŭ la reciproka influo de la rumana kaj hungara kulturoj. La etnografio studadas la tiean kulturon, precipe la popolmuzikon kaj popoldancon, nur ekde la mezo de la 20-a jarcento. La tieaj popoldancoj apartenas al la plej popularaj dancoj en la tiel nomataj *tánházak* (dancdomoj) de kelkaj jardekoj. Inter 1909 kaj 1913 kaj en aprilo de 1914 Béla Bartók kolektis popolmuzikon hungaran kaj rumanan en la regiono. Inter aliaj tie li notis la tekston, kiu servis kiel bazo por la teksto de lia fama komponaĵo Cantata profana.

## Bibliografio 
* Soó Rezső: *Az Erdélyi Mezőség flórája* (Debrecen, 1949).
* *Szigetek a holttengerben*, literatura antologio, kompilis Pál Nagy, Mentor, 1998.
* Dr. Kós Károly: *A Mezőség néprajza* 1–2. Mentor Kiadó, Marosvásárhely, 2000.
*Makkai Gergely: *Az erdélyi mezőség tájökológiája*, 2003.
* Keszeg Vilmos: *Mezőségi hiedelmek''. Mentor Kiadó, Marosvásárhely, 2006.

## Eksteraj ligiloj 
* Loka agrokultura grupo GAL Câmpia Transilvaniei 
* Interaga mapo de la distrikto Mureș
* Interaga mapo de la distrikto Cluj
Bloody Mary (koktelo)

eta|Bloody Mary
**Bloody Mary** [bladi meri] (laŭvorte: *sanga Mario*, t.e. sangsoifa Mario) estas koktelo, kiu ĉefe konsistas el tomatsuko kaj vodko.

Por la gusto oni aldonas kelkajn gutetojn da vorcestera saŭco, tabaska saŭco kaj iom da pipro. Ekstre luksa miksaĵo ankaŭ enhavas limeosukon. kiel "kirlilo" oni ofte uzas tigon da celerio.

*Bloody Mary* tiel nomita estas pro sia ruĝa (= sanga) aspekto, eble laŭ la angla reĝino Mario la 1-a kiu havis ĉi tiun kromnomon pro persekutado de protestantoj.

## Eksteraj ligiloj 
* recepto koktelprepara
* "Bloody Mary: Freiheit für Maria Stuart!". Ĉe: mixology.eu

Kategorio:Alkoholaĵoj
Kategorio:Kokteloj
Sándor Veress (komponisto)

**VERESS Sándor** [vereŝ ŝAndor] estis hungara komponisto kaj popolmuzikesploristo naskita la 1-an de februaro 1907 en Kolozsvár, Hungario kaj mortinta la 4-an de marto 1992 en Berno, Svislando.

## Biografio 
Li translokiĝis kun siaj gepatroj Budapeŝton en 1917. Li pristudis muzikkomponadon sub la direktado de Zoltán Kodály kaj Emánuel Hegyi. Lia pianprofesoro inter 1923 kaj 1932 estis Béla Bartók. En julio de 1930 li kolektis popolmuzikon en Moldavio, en la vilaĝo Cleja. Kiel komponisto li prezentis sin en Budapeŝto en 1933; en Prago, Parizo, Londono, Venecio ktp en 1935. Inter 1934 kaj 1940 li instruis muzikkomponadon en la Muzikaltlernejo de Budapeŝto, kie estis liaj disĉiploj interalie György Ligeti kaj György Kurtág. De 1950 li vivis en Berno kaj priprofesoris komponadon, muzikteorion kaj inter 1968 kaj 1977 universalan muziksciencon kaj popolmuzikon. En 1949 li ricevis Kossuth-premion.

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

## Eksteraj ligiloj 
* Internacia retejo

Veress, S.
Veres
Kategorio:Hungaraj kolektistoj pri popolaj muzikoj
Gießen

**Gießen** [G**I**sn] estas universitata urbo en Hesio (Germanio) kaj la administra centro de centra Hesio. Ĝi estas ĉefurbo de samnomaj distriktaro kaj distrikto. Fine de la jaro  la komunumo havis  loĝantojn.

## Geografio
* Koordinatoj: 

Gießen situas ĉe kurbiĝo de rivero Lahn, kie ĝi ŝanĝas sian direkton okcidenten. En 1977 ĝi kuniĝis kun la najbara urbo Veclaro al urbo nomita *Lahn*, sed la kuneco ne estis sukcesa kaj finiĝis en 1979. (La regiona aŭtokodo "L", uzata dum tiu tempo, nun servas al Lepsiko.)

## Vidindaĵo
* Arkeologia kuŝejo de Dünsberg

## Famuloj
* August von Hofmann, kemiisto.
* Ernst Dieffenbach, kuracisto, geologo kaj naturalisto.
* Friedrich Diez, filologo kaj romanistika pioniro 
*Hermann Welcker, anatomo

## Bildaro

Dosiero:2005-08_Gießen_-_WS02.jpg|19-jarcenta domo
Dosiero:2005-09_Gießen_Stadtkirchenturm.jpg|la urba preĝejo
Dosiero:2005_-_Lahn_Gießen_-_Wetzlar_mit_Schwänen.jpg|rivero Lahn inter Gießen kaj Veclaro
Dosiero:2004-JLU Gießen Sicherlich.jpg|la universitato

Kategorio:Distrikto Gießen
Kategorio:Urboj de Hesio
Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Germanio