Nukso

eta|Juglandoj povas esti aŭ ne esti konsideritaj nuksoj.
[eta|upright=1.3|[Kaŝtanarbo|Kaŝtanoj estas nuksoj kaj botanike kaj kuirarte.]]
**Nukso** estas ĝenerala termino por diversaj fruktoj (akenoj, guŝoj), aŭ parto de frukto (de drupo), aŭ semo. Nuksoj ofte havas sekan malmolan ŝelon kun manĝebla kerno, ekz. avelo, kaŝtano, juglando, Brazila nukso, ternukso. Oni kultivas multajn specojn por manĝi la kernon aŭ produkti oleon.

En plantoscienco, estas aldona postulo ke la ŝelo ne malfermiĝu por liberigi la semon (dehisko). En ĝenerala kunteksto, ampleksa vario de sekigitaj semoj estas nomataj nuksoj, sed en botanika kunteksto, nur tiuj kiuj inkludas la dehiskan frukton estas konsiderataj veraj nuksoj. La traduko de "nukso" en kelkaj lingvoj ofte postulas parafrazojn, ĉar tiu vorto estas iome ambigua.

Plej multe da semoj venas el fruktoj kiuj nature liberiĝas el la ŝelo, malkiel nuksoj kiel aveloj, kaŝtanoj kaj glanoj, kiuj havas malmolajn ŝelomurojn kaj originas el kompona ovario. La ĝenerala kaj origina uzado de la termino estas malplej limiga, kaj tiel multaj nuksoj, kiel migdaloj, pekanoj, pistakoj, juglandoj kaj Brazilaj nuksoj, ne estas nuksoj laŭ botanika senco. La komuna uzado de la termino ofte aludas al ajna durŝela, manĝebla kerno kiel *nukso*.

## Botanika difino 
En botaniko, nukso estas simpla seka frukto kun unu semo (malofte du), en kiu la ovaria muro iĝas tre dura ekde maturiĝo, kaj la semo restas ne fiksita al la ovaria muro. Tiaj veraj nuksoj devenas de iuj plantoj, ekzemple de la ordo Fagales (Fagaloj).
[250px|dekstra|eta|[Maronoj.]]
[eta|Maturiĝintaj, defalontaj [hikorio-nuksoj.]]
;Ordo Fagaloj (*Fagales*)
* Familio *Juglandaceae* (Juglandacoj)
** Juglando (*J. Juglans*)
*** Nigra juglando (*J. nigra*)
*** Reĝa juglando (*J. regia*)
*** Blanka juglando aŭ Buternukso (*J. cinerea*)
** Karjo (fojfoje "Hikorio"), Pekano (*J. carya*)
** ? (angla "Wingnut") (*J. pterocarya*)
* Familio *Fagaceae* (Fagacoj)
** Fago (*F. Fagus*)
** Kaŝtano de Kastaneo (*F. castanea*)
** Kverko (*F. Quercus*)
* Familio *Nothofagaceae* (Notofagacoj)
** Notofago
* Familio *Betulaceae* (Betulacoj)
** Alno (*B. alnus*)
** Betulo (*B. betula*)
** Korilo =? Avelo (*B. corylus*)
*** Maksimuma korilo (*B. corylus maxima*)
** Karpeno (*B. carpinus*)

## Kuirarta difino 
eta|Migdaloj kaj kun ligna ŝelo kaj sen ŝelo.
eta|Akaĵuaj nuksoj, rostitaj kun salo.
[250px|eta|dekstre|[Makadamio-nuksoj, maldekstre kun ŝelo, dekstre senŝeligitaj.]]
Nukso en kuirarto estas kategorio multe malpli limiga ol nukso en botaniko, ĉar la termino estas aplikita al multaj semoj kiuj ne estas botanike veraj nuksoj. Iu ajn granda, ole-enhava kerno trovata ene de ŝelo kaj uzata kiel manĝo estas ofte nomata nukso.

Nuksoj estas grava fonto de nutreroj kaj por homoj kaj por naturo ĝenerale. Ĉar nuksoj ĝenerale havas tre grandan oleenhavon, ili estas tre aprezata fonto de manĝo kaj energio. Granda nombro de semoj estas manĝeblaj de homoj kaj uzataj en kuirarto, ĉu manĝataj krudaj, ĉu ĝermintaj, aŭ rostitaj kiel trinkomanĝo, aŭ premita por oleo kiu estas uzata en kuirado kaj kosmetiko. Nuksoj (aŭ semoj ĝenerale) estas ankaŭ grava fonto de nutrado por la natura vivo. Tio estas partikulare grava en moderaj klimatoj kie animaloj kiel garoloj kaj sciuroj stokas glanojn kaj aliajn nuksojn dum la aŭtuno por eviti malsategon dum la fino de aŭtuno, la tutan vintron kaj komenco de la printempo.

Nuksoj uzataj por manĝo, ĉu veraj nuksoj aŭ ne, estas inter la plej oftaj manĝalergioj.

Multaj similaj plantaĵoj (ĉu fruktoj aŭ semoj) estas ofte nomataj nuksoj en kuirarto aŭ ĉiutaga parolado sen kongrui kun la botanika difino. Ekzemple la jenaj:
* Migdalo (*Prunus dulcis*)
* Brazila nukso = Bertoletio (*Bertholletia excelsa*)
* Aleŭrito (*Aleurites moluccana*)
* Akaĵuo (*Anacardium occidentale*)
* Kokoso (*Cocos nucifera*)
* Eskulo (*Sapindaceae Aesculus*)
** Ĉevalkaŝtano (ne vera kaŝtano) (*Aesculus hippocastanum*)
** Marono manĝebla kaŝtano (*Castanea sativa*)
* Makadamio (ne en PIV) (*Proteceae Macadamia*)
* Eŭforbio, Krotono, Ricino (ekz "Mongongo" de Afriko) (*Euphorbiaceae Crotonoideae Ricinodendreae*)
* Ternukso = Arakido (*Arachis hypogaea*)
* Pinsemo (ne en PIV) (*Pinus*)
* Pistako (*Pistacia vera*)

## Specoj
En la 21a jarcento, ĉirkaŭ dekduo da specoj konstituas plimulton de la tutmonda produktado de nuksoj, kio montriĝas en la suba tabelo por ĉefaj komercaj nuksoj.

## Manĝado 
n.]]
Nuksoj enhavas la diversajn nutraĵojn kiuj estas bezonataj por la kresko de nova planto. Komponoj varias, sed ili tendencas havi malaltajn enhavojn de akvo kaj de karbohidratoj, kun altaj niveloj de grasoj, proteinoj manĝmineraloj kaj vitaminoj. La grasoj estas plejparte nesaturitaj kaj nuksoj estas fonto de esencaj grasacidoj omego-3. Kiel parto de sana homa dieto, longperspektiva konsumo de diversaj nutraĵoj en nuksoj povas kontribui al pli malalta risko de kardiovaskulaj malsanoj, reduktitaj niveloj de ensanga kolesterolo kaj malpliigitaj mortindicon. Nuksoj estas plej sanigaj en sia kruda nerostita formo. Estas polemiko ĉu plialtigo de dietaj kontraŭoksidantoj faras profiton aŭ damaĝon.
eta|maldekstre|300px|Bildo detalanta la nutrajn proprecojn de nuksoj kaj olesemoj.

La jena tabelo listigas la procenton de variaj nutraĵoj en kvar nerostitaj semoj.

### Esplorado 
Nuksoj estas sub antaŭesplorado por taksi ĉu ilia konsumo estas rilata al pli malalta risko por kelkaj malsanoj, kiel ekzemple kardiovaskulaj malsanoj kaj kancero. Revizio de 2014 indikis ke konsumado de unu aŭ pluraj porcioj de nuksoj aŭ de arakida butero tage estis rilata al pli malalta risko de iskemia kormalsano, ĝenerala kardiovaskula malsano, apopleksio ĉe virinoj kaj ĝenerala mortindico. Ĝenerala studo de 2022 konfirmis tiujn rezultojn kaj trovis 22% redukton en ĉiukaŭza mortindico.

## Apartaj specoj 
### Glanoj 
maldekstre|250ra|Glanoj de *Quercus ilex*.|eta
Glano estas frukto de kverko, genro *Quercus*. La glano estas nukso kiu formas parton de la arba vegetaĵaro de la moderklimataj arbaroj tra la tuta mondo. La glano kiel frukto estas komponita de alta enhavo en karbohidratoj kaj grasoj de alta nutrokvalito,5​ pro kio oftis la homkonsumado de tiu frukto fare de la homedaj socioj en la tuta moderklimata zono. inter aliaj faktoroj pro la energia efikeco de ties rikoltado kompare kun la energia kosto de ĉasado. estas la unuaj pruvoj de la rikoltado de glanoj en rokpentraĵoj de orienta Iberio en unu de la grotoj de Alcoy, kaj en aliaj grotoj kiel ĉe Tossal de la Roca en Alicante, kun Roc del Migdia kaj Cingle Vermell en Barcelono.
[eta|dekstre|250ra|Rokpentraĵoj de antaŭ 12 000 jaroj de la groto Abrigo de La Sarga, en [Alcoy, Hispanio. Videblas unu de la unuaj bildoj de la rikoltado de glanoj por manĝado de iberaj triboj ĉe Mediteraneo. Multaj fakuloj sugestas ke persono kun alergio al arakidoj devus eviti manĝi ankaŭ arbonuksojn kaj inverse.

## Salubraj efikoj 
Krom la alergia problemo, nuksoj estas salubraj. Diversaj sciencaj esploroj trovis ke dieto kun nuksoj helpas al la sano kaj pli longa vivo.

## Historia uzado 
Nuksoj, kiaj naturaj migdaloj, *Euryale ferox*, eŭrialo aŭ dorma akvolilio, glanoj, pistakoj kaj trapoj, estis granda parto de la homa manĝaĵaro antaŭ 780,000 jaroj. Prahistoriaj homoj disvolvigis varion de iloj por rompi kaj malfermi la nuksojn dum la Pleistoceno. La nuksoj de *Aesculus californica* estis manĝataj de la indianoj de Kalifornio dum malsategoj post la engluto de venenaj konstituantoj de la nura disponebla manĝaĵoj.

## Proverbo 
Ekzistas proverboj pri nukso en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Nuksorompilo
* Nuksrompulo
* Seka frukto
* Muskato
* Vomiga nukso
* En la hispana la gorĝa pomo aŭ Adam-pomo estas nomata "nuez" tio estas nukso aŭ ankaŭ juglando.

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Albala, Ken 2014. *Nuts A Global History*. The Edible Series. ISBN 978-178023-282-9
* Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorff: *Nutzpflanzenkunde*. Begründet von Wolfgang Franke, 7. Auflage. Thieme-Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-13-530407-6
* Werner Rauh: *Morphologie der Nutzpflanzen*. 2. Auflage, Quelle & Meyer, Heidelberg 1950.
* Horst Bickel, Roman Claus, Roland Frank, Gert Haala, Martin Lüdecke, Günther Wichert, Dirk Zohren: *NATURA - Biologie für Gymnasiasten*. Klett-Verlag, 1. Auflage, Stuttgart 2002, ISBN 3-12-045200-9.

## Eksteraj ligiloj 
* Linus Pauling Micronutrient Information Centre Nuksoj
* American Journal of Clinical Nutrition *Nuts and their bioactive constituents: effects on serum lipids and other factors that affect disease risk*
* Nuksesplorado

*