Uro

**Uro** (*Bos taurus primigenius*) estis sovaĝa formo de palearkta bovo. Uroj formortis en la jaro 1627 en Pollando.

La vorto venas de la latina vorto **urus**, kiu estis origine transprenita de ĝermana lingvo (malnovaltgermane estis *ūr* kaj malnovnordlande *úr*).

Laŭ novaj genetikaj esploroj (DNA-analizoj de mitokondrioj) la praavoj de la malsovaĝaj bovoj apartenis al okcidentazia subspecio de uro  – nur la hinda zebuo eble havas alian originon
.

## Aspekto 
200ra|eta|maldekstre|Skeleto de uro
La uro estis konsiderinde pli granda ol la hodiaŭaj bovoj.
Krome ekzistis sufiĉe granda seksa duformismo.
Laŭ novaj taksaĵoj la grando de la maskloj variis de 1,60 ĝis 1,80 metroj,
dum tiu de la femaloj estis ĉirkaŭ 1,50 metroj.

Kelkaj aŭtoroj tamen restas je taksaĵoj ĝis pli ol 2 metroj por la maskloj
.
Tiun necertecon kaŭzas la fakto, ke la nombro de trovitaj skeletoj estas
sufiĉe malgranda. Dum oni trovis multajn unuopajn ostojn, la nombro de
pli-malpli kompletaj skeletoj estis ĝis la jaro 2002 nur 15
.
Kelkaj aŭtoroj supozas, ke la grando variis laŭ la tempo: La plej grandaj –
ĝis 2 metroj – vivis laŭ ili pli frue, dum en postaj epokoj ili estis malpli
grandaj.

La maso povis atingi 800 ĝis  kg.

La kornoj estis kurbigitaj antaŭen en formo de liro
kaj formis kun la frunto angulon de ĉirkaŭ 60°.
La pintoj kelkfoje iomete supreniris
.
La preciza formo povis iomete varii inter la individuoj.
La longo de la kornoj povis atingi 107&nbsp;cm ĉe la maskloj
, dum ĉe la femaloj nur 70&nbsp;cm
.
La uraj gregoj estis malgrandaj kaj konsistis el
unu masklo, kelkaj inoj kaj ties idoj.
La maskloj vehemente batalis inter si pri la rajto gvidi gregon.

Dum vintro la inoj kun siaj idoj formis vagantajn gregojn, dum la maskloj
okupis po proprajn teritoriojn, kiujn ili defendis kontraŭ aliaj.

Laŭ la megaherbvorul-teorio la uro estis unu de la megaherbvoruloj, pro kies influo la laŭnatura
pejzaĝo en meza Eŭropo ne estis tute kovrita de arbaroj, sed konsistis grandparte el mozaiko el
arbaretoj kaj herbejoj.

Dum la holoceno ili estis ĉasataj de leonoj (*Panthera leo*),
tigroj (*Panthera tigris*) kaj lupoj (*Canis lupus*)
.
En Eŭropo iliaj ĉefaj preduloj estis lupoj, en la balkanaj regionoj krome
leonoj . De tie ĝi disvastiĝis al
Mezoriento kaj aliaj partoj de Azio. Eŭropon ĝi atingis antaŭ ĉirkaŭ
250 000 jaroj , laŭ alia opinio eĉ jam antaŭ
750 000 jaroj.

Multaj sciencistoj distingas tri subspeciojn, vivintajn vaste dise tra la Malnova Mondo.
Ili estas:

* la uro de Eŭropo kaj Mezoriento (*Bos primigenius primigenius*) ;
* la uro azia aŭ hinda (*Bos primigenius namadicus* ;
* la uro nordafrika (*Bos primigenius africanus* = *Bos primigenius opisthonomous* = *Bos primigenius mauretanicus*) ». (vidu la apudan mapon).

Ankaŭ ekzistis malbone konataj regionaj formoj, kaj eble eĉ ne deskriptitaj pluaj subspecioj. La uro de Sicilio ekzemple estis je 20 % malpli granda ol tiu sur la kontinento.

200ra|eta|maldeskstra|Malnovŝtonaĝa desegnaĵo de du uroj inter aliaj bestoj en la groto Lascaux.
La uro estis tre ofte reprezentita en prahomaj pentraĵoj de la malfrua malnovŝtona epoko, i. a. en la groto Lascaux.

En norda Afriko, Azio kaj la mediteranea regiono ĝi estis ekstermita relative frue,
nur en meza Eŭropo ĝi vivis tra la mezepoko ĝis la frua moderna epoko.

## Rebredado 
En la 1920-aj jaroj du direktoroj de bestĝardenoj –
Heinz Heck en Munkeno kaj Lutz Heck en la zoologia ĝardeno de Berlino –
provis per rebredado krei bovan rason, kiu similas al la ekstermita uro.
La rezulto de la rebredado, nomita hek-bovo aŭ nov-uro, jam tre similas al la uro –
almenaŭ laŭ la ekstera aspekto, estas tamen ankoraŭ malpli granda.

Hodiaŭ hek-bovoj vivas en diversaj naturparkoj. Plej fama pro siaj libere vivantaj hek-bovoj estas la naturrezervejo Oostvaardersplassen (Nederlando), kie ili servas kiel ekologia ekvivalento de la ekstermita uro.

## Averto 
15ra La vorton *uro* kelkfoje en esperantlingvaj vortaroj oni malĝuste uzas por nomi eŭropan bizonon.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Heymanowski, K. 1983 : Les derniers aurochs dans le monde et la protection de l'espèce. *Revue forestière française*, XXXV (35), 6, 473–478. 

Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Formortintaj mamuloj
Kategorio:Mamuloj de Pollando