open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gviĉina lingvo

La **Gviĉina lingvo** (propre, angle, kaj hispane: Gwich’in) estas la Atabaska lingvo de la Gviĉina indiĝena popolo.  

En la Nordokcidentaj Teritorioj kaj la Jukonio de Kanado, ĝi estas uzata precipe en la urboj *Inuvik, Aklavik, Fortikaĵo McPherson, Malnova Korvo*, kaj *Tsiigehtchic (antaŭe Arktika Ruĝa Rivero)*.  Estas ĉirkaŭ 430 parolantoj de la Gviĉina en Kanado el tuta Gviĉina loĝantaro nombranta 1 900.

En Alasko, la Gviĉina estas parolata en *Kastoro, Cirklo, Fortikaĵa Jukonteritorio, Chalkyitsik, Betula Rivereto, Arktika Vilaĝo, Aglo,* kaj *Venetie,* Alasko.  Ĉirkaŭ 300 el la tuta Alaska Gviĉina loĝantaro de 1 100 parolas la lingvon.

Ĝi estas oficiala lingvo de la Nordokcidentaj Teritorioj.

La glotala halto en la nomo *Gwich’in* estas skribata per la unikoda simbolo 'U+2019 RIGHT SINGLE QUOTATION MARK': ’
 
## Klasifiko 
La Gviĉina estas membro de la **Kanada** sub-grupo de la Atabaska lingvaro, de la Na-denea familio de lingvoj.  Ĝi dividas la **Han-Kutĉina**n subgrupon kun la Hana lingvo.
 
### Dialektoj 
Estas kelkaj dialektoj de la Gviĉina, inkluzivanta Fortikaĵo Jukonteritoria Gviĉina, Arktik-Vilaĝa Gviĉina, Okcident-Kanada Gviĉina (Takudh, Tukudh, Loucheŭ), kaj Arktik-Ruĝ-Rivera.
 
## Fonologio 
### Konsonantoj
La konsonantoj de la Gviĉina en la norma ortografio estas listitaj ĉi-sube (kun IFA-notacio inter klin-krampoj):

 
### Vokaloj 
:* *mallonga*
:** **a** 
:****e** 
:****i** 
:****o** 
:****u** 
:* *longa*
:****aa** 
:****ee** 
:****ii** 
:****oo** 
:****uu** 
:* nazaj vokaloj estas markitaj per ogoneko (diakrito), ekz., **ą**
:* malalta tono estas libervole markita per maldekstra korno, e.g., **à**
:* alta tono estas neniam markita

## Vidu ankaŭ 
Nada Al-Nashif

## Eksteraj ligiloj 
*Informo pri la gviĉina lingvo 
*Jukonteritoria Aŭtoĥtona Lingva Centro: Gwich’in 
*Alaska Aŭtoĥtona Lingva Centro: Gwich’in 
*#speakgwich'intome (parolu la gviĉinan kun mi)
*Reta konversacio: Kiel cifereca aktivismo por indiĝenaj lingvoj povas havi rolon en la venonta Internacia Jardeko de Indiĝenaj Lingvoj

Kategorio: Atabaska lingvaro
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio: Indianaj lingvoj de Alasko
Kurortno (Feodoza municipo)

**Kurortno** (, , ) estas urbotipa loĝloko de la Feodoza municipo (Aŭtonoma Respubliko Krimeo). La loĝloko situas en la sud-orienta parto de la Krimea duoninsulo ĉe la Nigra maro kaj estas fama kiel ripoz- kaj kurac-loko. La nomo devenas de la germana vorto *Kurort*, "kurac-loko".

Kurortno havas la statuson de urbotipa loĝloko ekde la jaro 1978. Kune kun la proksime situanta loĝloko Ŝĉebetovko ĝi formas unuecan kurac- kaj ripoz-komplekson.

Kategorio:Feodoza municipo
Kategorio:Loĝlokoj de Krimeo
Kategorio:Urbotipaj loĝlokoj de Krimeo
Glaŭkopo

Laŭ la helena mitologio, **Glaŭkopo** estis beotia princo naskita en Alalkomenia, urbo tiel nomata honore al lia patro, la aŭtoĥtono Alalkomeneo.

Lia patro nomis lin Glaŭkopo (*bluokululo*), ĉar tio estis kromnomo de diino Atena (*Atena Glaŭkopisa*), kiu estis speciale kultita de Alalkomeneo. Fakte, oni diras ke Atena ankaŭ naskiĝis en Alalkomenia, kaj ke ŝi estis vartita de Alalkomeneo, kiu establis ŝian kulton.

Ankaŭ la nomo de la patrino de Glaŭkopo, Atenaiso, evidente devenis de la saĝa diino.

Kategorio:Roluloj de la helena mitologio
Ĝivarla lingvo

:*Ethnologue montras Jiwarli kiel alterna nomo por la Aŭstralia Indiĝena lingvo Mangarla.*

La **ĝivarla lingvo** (**Jiwarli**, **Djwiarli**, aŭ **Tjiwarli**) estas aŭstralia indiĝena lingvo antaŭe parolata en Okcidenta Aŭstralio. Ĝi estas unu el la mnthartaj lingvoj de la granda sudokcidenta branĉo de la pama-nungaa lingvaro.

La lasta aŭtoĥtona parolanto de la Ĝivarla, *Jack Butler*, mortis en aprilo 1986.

## Fonologio
### Vokaloj

 
### Konsonantoj

 

### Fonotaktiko
Vort-komence, nur ne-apikalaj plozivoj, nazaloj kaj glitoj estas permesitaj; tio estas, vortoj povas komenci nur per unu el . Vortoj ne povas komenci per vokaloj.

Ĉiuj vortoj finiĝas per vokalo.

## Eksteraj ligiloj
*Informo pri la Ĝivarla lingvo kaj kulturo 
*Ethnologue raporto por lingva kodo:djl 
*Gvidlibro de WA Indiĝenaj Lingvoj sude de la Kimberlia Regiono: Jiwarli 

Kategorio: Pama-nungaa lingvaro
Kategorio:Mortintaj aŭstraliaj lingvoj‎
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Samario (geografio)

eta|242ra|Mapo de la malnovaj regnoj de Izraelo; Samario estas markita kiel Shomron, 830 jaro aKE.
**Samario** (,  aŭ – ankaŭ konata kiel ; ) estas geografia termino uzata por la monta regiono inter Galileo (regiono) norde kaj Judeo sude. Tio estas la nomo de naturaj, historiaj kaj politikaj regionoj, kaj ĝi estas la centra regiono de la Biblia Lando de Izraelo.
La nomo "Samario" devenas el antikva urbo kun la sama nomo, kiu troviĝis apud la centro de moderna Samario, kaj estis la ĉefurbo de Izraela reĝlando.
eta|240ra|Pilieroj de la ruinoj de la urbo de Samario
La historio de Samario en la moderna epoko komenciĝas kiam la teritorio de Samario, antaŭe apartenanta al la Otomana Imperio, estas transdonita al Britio kiu administris ĝin sekve de La Unua Mondmilito. Post la sendependeco de Israelo, rezulto de la Araba-israela milito en 1948 estis, ke la teritorion prenis la reĝlando de Jordanio kaj la loĝantoj poste ricevis jordanajn pasportojn.

Samario estis prenita fare de Israelaj fortoj disde Jordanio dum la Sestaga Milito en 1967. Tiam Jordanio retiris siajn teritoriajn postulojn pri tiu teritorio, kaj pri la tuta Cisjordanio, inkluzive de Samario, kaj konfirmis tiun retiriĝon post la Israela-Jordania pacakordo de 1993. Jordanio plie agnoskis la Palestinan aŭtonomion kaj suverenecon en la teritorio. En la Oslo akordoj de 1994, respondeco por la administro super parto de la teritorio de Samario (zonoj 'A' kaj 'B') estis transdonita al la Palestina Aŭtonomio.

## Vidu ankaŭ 
* Samarianoj

Kategorio:Bibliaj lokoj
Kategorio:Geografio de Israelo
Kategorio:Historiaj teritorioj
Ŝĉebetovko (Feodoza municipo)

**Ŝĉebetovko** (, , ) estas
urbotipa loĝloko de la Feodoza municipo (Aŭtonoma Respubliko Krimeo). La loĝloko
situas en la sud-orienta parto de la Krimea duoninsulo kelkajn kilometrojn
for de la Nigra maro. Ŝĉebetovko havas la statuson de urbotipa loĝloko ekde 1968. Kune
kun la proksima loĝloko Kurortno (kiu troviĝas tuj
ĉe la maro) Ŝĉebetovko formas unuecan kurac- kaj ripoz-komplekson.

La loĝloko havas longan historion. La unuaj restaĵoj de la homa aktivado, trovitaj ĉi tie,
rilatas al neolito. Mezepoke ĉi tie ekzistis fortreso. La loĝloko estas unue menciita
en la analoj de la jaro 1461.

La ĉefa branĉo de la ekonomio estas vin- kaj konjak-produktado. En Ŝĉebetovko troviĝas
la fama vinber-prilabora sovĥozo-uzino *"Koktebel"*. Krome, lastatempe la loĝloko
evoluas ankaŭ kiel ripoz-loko. La plej interesaj naturaj vidindaĵoj, kiuj troviĝas apud la loĝloko estas la monto Karadago kaj la Lisja Kreko.

En Ŝĉbetovko estas 1 mezlernejo, antaŭlernejo, hospitalo, kulturdomo. Apud la
loĝloko troviĝas la natura rezervejo, kiu inkludas la montar-masivon Karadago.

Kategorio:Feodoza municipo
Kategorio:Loĝlokoj de Krimeo
Kategorio:Urbotipaj loĝlokoj de Krimeo
Ĝermanio

[dekstra|eta|300ra|la romiaj provincoj de la jaro [116 kun la najbara, ne romie konkerita, *Magna Germania*]]

**Ĝermanio** dum la antikva periodo estis la loĝoteritorio de la diversaj popoloj de ĝermanoj. Granda parto de ĝi havis la latinan nomon
* Germania Magna aŭ **Magna Germania** („granda Ĝermanio“)
kaj estis la granda parto de Ĝermanio, kiun la romianoj provis iom esplori, sed neniam firme konkeris. Ĝi troviĝis oriente de la rivero Rejno kaj norde de la rivero Danubo, kaj kontrastis kun la pliaj romie okupitaj ĝermanaj teritorioj, kiuj iĝis la romiaj provincoj
* Germania Inferior,
* Germania Superior,
* Raetia kaj
* Noricum.

Multaj provoj de la romia armeo - aparte sub la rego de imperiestro Aŭgusto Cezaro - konkeri la teritorion ĝis la riveroj Lippe, Lahn kaj Werra, restis fine nesukcesaj. La ĝermanoj siaflanke foje invadis la romiajn armeajn fortikaĵojn en la "okupitaj" provincoj Germania Inferior kaj Germania Superior.

eta|maldekstra|200ra|klasika mapo pri Ĝermanio el la 19-a jarcento

La romia historiisto Tacitus aparte detale verkis pri Ĝermanio.

## Vidu ankaŭ 
* la paĝo pri la batalo de Varus, la plej grava batalo inter ĝermanaj militistoj kaj tri legioj el la armeo de la Romia Imperio, kiun la romianoj katastrofe malvenkis
Omska provinco

**Omska provinco** estas rusia provinco en suda parto de Okcidenta Siberio. Ĉefurbo de la provinco estas la urbo Omsk kun pli ol miliono da loĝantoj.
Brakumo

alternative=Brakumo en parfuma muzeo de Belgio.|eta|Brakumo en parfuma muzeo de Belgio.
**Brakumo** aŭ pli precize *tenera* brakumo estas ago inter homoj, kiu konsistas en (inter)volviĝo de unu(j) en alies brakoj.

Striktasence, "brakumi" signifas nur "preni en siaj brakoj", ne nepre kun tenera celo, kiel bone montras la proverbo: "brakumi malamikon, sed nur por lin sufoki!".

Estas ankaŭ interrilato inter la nombro da brakumoj, kiujn oni donas kaj ricevas ĉiutage kaj la longvivecon de paroj.

## Karakterizaĵoj 
Brakumo povus indiki amon, amikecon aŭ simpation. Ĝi povas varii de mallonga brakumo, al pli longa. Brakumo povus por homo kiun oni ne vidis delonge. Se la implikitaj homoj estas amantoj, iliaj koksoj povus tuŝi.

## Kulturaj aspektoj 
En multaj kulturoj brakumo/knuflo estas akceptata kaj eĉ alkuraĝigata kiel formo de korpa intimeco.

Depende de la kulturaj referencoj al brakumo, ĝi povas esprimi diversajn kaj diversgradajn sentojn.

Per ĝi oni povas saluti, karesi, esprimi amikecon (→ knuflo), amon, kompaton, sopiron, gratulecon, aŭ eĉ timon, sekurbezonon, k.t.p.

Brakumoj ne maloftas ankaŭ en seksaj praktikoj, tial brakumi/knufli kun seksa intereso oni nomas amindumi.

## Vidu ankaŭ 
* Kampanjo Senpagaj Brakumoj
* Internacia brakumtago
* Karespremo 
* Manpremo
* Neparola komunikado
* Alt-frapo
* Aliaj salutogestoj

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Interpersona rilatado
Kompato

eta|La Bona Samariano, Giacomo Conti
**Kompato** estas emocia sento de kunvivata sufero, plej ofte kun deziro malpliintensigi alies suferon, montri specialan bonvolon al suferanto. Kompato ekestas esence pro samsentemo, kaj estas ofte karakterizata de agoj per kiuj kompatanto klopodas helpi iun.

Ĝenerale oni konsideras kompataj tiujn agojn, en kiujn plenumo oni konsideras alies suferon kaj klopodas malpliintensigi ĝin kvazaŭ ĝi estus de ili mem. Tiusence, la diversaj formoj de la Ora Regulo baziĝas evidente sur la koncepto de kompato.

## Proverbo 
Ekzistas (7) pluraj proverboj pri kompato en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Amo
* Empatio
* Kulpo
* Mizerikordo
* Pacienco
* Pardono
* Toleremo
* Viktimo

Kategorio:Interpersona rilatado
Kategorio:Virtoj
Transiro

**Transiro** estas ŝanĝiĝo de iu stato al alia.

## Kulture 
Kulturaj transiroj okazas en la vivo ekzemple kiam survenas
* disigo
* divorco
* translokiĝo
* morto

## Fizike 
Fizike la termino aperas en la jenaj
* faztransiro pri fazoj de materio
* transirmetalo pri grupo de metalo

## Pedagogie 
Pedagogie transiroj okazas inter
* familio kaj vartejo
* vartejo kaj infanĝardeno
* infanĝardeno kaj baza lernejo
* baza lernejo kaj meza lernejo
* meza lernejo kaj alta lernejo aŭ universitato
* lernejo aŭ universitato kaj profesio

## Vidu ankaŭ 
* Transformo (apartigilo)
Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj

[eta|300px|La ŝtatoj de [Aŭstralio]]
Aŭstralio konsistas el ses federaciaj subŝtatoj aŭ ŝtatoj, tri kontinentaj kaj pluraj aldonaj eksteraj teritorioj. En Esperanto oftas kaj sencas la uzo de vortumo "subŝtatoj", por diferencigi tiujn ŝtaterojn de suverenaj ŝtatoj kun membrorajto en Unuiĝintaj Nacioj, sed formale laŭ la Esperanto-vortaroj permesatas ankaŭ nomi la ŝtaterojn "ŝtatoj kaj teritorioj".

## Ŝtatoj kaj teritorioj de Aŭstralio 
### Ŝtatoj 
----

### Teritorioj 
----

#### Kontinentaj teritorioj 
#### Eksteraj teritorioj 
eta|350px|Aŭstraliaj eksteraj teritorioj
* 25x15px Aŝmora kaj Kartia Insuloj (Ashmore and Cartier Islands)
* 25x15px Aŭstralia Antarkta Teritorio (Australian Antarctic Territory)
* 25x15px Norfolkinsulo (Norfolk Island)
* 25x15px Kristnaskinsulo (Christmas Island)
* Kokosinsuloj (Cocos (Keeling) Islands)
* 25x15px Koralmaraj Insuloj (Coral Sea Islands)
* 25x15px Herda kaj Makdonaldaj Insuloj (Heard Island and McDonald Islands)

#### Estintaj teritorioj 
* Norda Aŭstralio (de 1927 al 1931) (Territory of North Australia)
* Centra Aŭstralio (de 1927 al 1931) (Territory of Central Australia)
* Teritorio de Papuo (de 1902 al 1949) (Territory of Papua)
* Teritorio de Nov-Gvineo (de 1920 al 1949) (Territory of New Guinea)
* Teritorio de Papuo kaj Nov-Gvineo {de 1949 al 1972) (Territory of Papua and New Guinea)

## Statistiko 
## Eksteraj ligiloj 
* mapoj de Aŭstralio 
* artikolo anglalingva pri la loka regado de Aŭstralio
Ceremonio de transiro

**Ceremonio de transiro** estas ceremonio akompananta transiron.

La ceremonioj malsamas laŭ kutimoj kaj kulturoj. Ili akompanas la ĉefajn etapojn en la homa vivo, kiel estas
*naskiĝo kaj/aŭ bapto
*inico
*geedziĝo
*funebro 

Kategorio:Transigaj ritoj
Penisa prepucio

[eta|180px|Prepucio ĉe homa [peniso.]]
La **penisa prepucio** () estas haŭtfaldo, kiu kovras kaj protektas la glanon de la peniso. Ĝi estas homologa kun la klitora prepucio de virinaj seksorganoj.

La prepucio estas cilindra faldo de haŭto, kiu retiriĝas de la peniso dum ties erektiĝo.

## Anatomio 
eta|180px|dekstra|Prepucio dum retirigo.
La prepucio havas enan kaj eksteran parton, kiuj estas apartaj, ŝoveblaj unu kontraŭ la alia. Kiam la prepucio estas ne retirita, la faldoj troviĝas falditaj je la ekstremo de la peniso. La ekstera parto estas haŭto, la ena mukozo. Ĉe beboj la ena parto de la prepucio ofte estas gluita al la glano, sed kutime mem malgluiĝas dum la unuaj du vivojaroj.

## Vidu ankaŭ 
* Cirkumcido
* Frenulo de penisa prepucio

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Benninghoff, A., Drenckhahn, D. (Hrsg.). *Anatomie*. München: Urban und Fischer, 16. Auflage 2004. ISBN 3-437-42350-9
* Gille, U.:* Männliche Geschlechtsorgane*. In: Salomon, F.-V., H. Geyer & U. Gille (Hrsg.): Anatomie für die Tiermedizin. Stuttgart: Enke Verlag 2004, S. 389–403. ISBN 3-8304-1007-7.

Kategorio:Homa anatomio
Kategorio:Peniso
Jean Maisonneuve

**Jean MAISONNEUVE** estas franca filozofo kaj universitata profesoro pri psikologio.

Liaj laboroj kaj publikaĵoj temas pri grupprocesoj, stereotipoj, ritualoj kaj beleco.

## Verkoj
*La Psychologie sociale, Presses Universitaires de France - PUF 2002, ISBN 978-2130527756
*Que sais-je? : La Dynamique des groupes, Presses Universitaires de France - PUF 2002, ISBN 978-2130529705
*Les Conduites rituelles, Presses Universitaires de France - PUF  1999, ISBN 978-2130419709
*Psychosociologie et formation : 30 ans de formation relationnelle en groupe, Editions L'Harmattan 2005, ISBN 978-2747578820

Kategorio:Viroj
Kategorio:Francaj filozofoj
Kategorio:Francaj psikologoj
Kategorio:Francaj sociologoj
Micvo

**Micvo** ( *MICva*) estas ordono de judismo, citita en la Torao aŭ indikita de rabenoj.

En la Talmudo la nombro de micvoj estas indikita je 613, sen pliaj klarigoj. Nur poste kleruloj fiksis en siaj verkoj la 613 micvoj (la dekalogo estas ties parto). La micvoj enhavas 365 malpermesoj kaj 248 ordonoj.

La plej fama verko estas »Sefer HaMitzwot« de Maimonides. Postaj verkoj transmetis la 613 micvojn al la ĉiutaga vivo kaj reordigis ilin.

Laŭ juda tradicio ĉiujn ordonojn de la torao oni rajtas malrespekti por forpeli tujan vivodanĝeron. Ĉefe pri ŝabato valoras la regulo: "vivodanĝero abolas ŝabaton".

Esceptas tiu regulo nur tri malpermesoj, kiuj nepre ne estu malobeitaj: mortigo, sakrilegio pri la dia nomo kaj malpermesita seksumado.

## Ordonoj
* Juda preĝado

## Vidu ankaŭ
*Judismo
*Bar-micvo

## Eksteraj ligiloj
*Listo de la 613 micvoj (angle)

Kategorio:Judismo
Unaí (mikroregiono)

La mikroregiono **Unaí** (esperante: *Unaji*) estas unu de la 66 mikroregionoj de la brazila subŝtato de Minas-Ĝerajso. Ĝi enhavas 9 municipojn.

## Municipoj 
* Arinos
* Bonfinópolis de Minas
* Buritis
* Cabeceira Grande
* Dom Bosco
* Formoso
* Natalândia
* Unaí
* Uruana de Minas

## Vidu ankaŭ 
* Mezoregionoj de Minas-Ĝerajso
* Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
* Municipoj de Minas-Ĝerajso

Kategorio:Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
Samario (elemento)

300ra||eta|Samarskito: erco de samario

**Samario** estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon **Sm** kaj la atomnumeron 62. Ĝi estas bluarĝent-kolora lantanoida elemento, kiu ekbrulos en aero ĉe . Samario estis malkovrita kaj unue izolita de Lecoq de Boisbaudran en 1879. Ĝi estas nomita laŭ la mineralo **samarskito**, la mineralo de kiu ĝi estis izolita.

## Bildaro 

Dosiero:Sm-TableImage.svg|
Dosiero:Sm,62.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sm/index.html 
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Sm.html 
* http://periodic.lanl.gov/elements/62.html  
* http://education.jlab.org/itselemental/ele062.html  


Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Lantanoidoj
Kategorio:Metaloj
Jigme Singye Wangchuck

**Jigme Singye Wangchuck** (naskita la  en Timbuo), sola (legitima) filo de reĝo Jigme Dorji Wangchuck (1952–1972) kaj reĝino Ashi Kesang Choden, estis de 1972 ĝis 2006 la reĝo *(Druk Gyalpo)* de Butano kaj estas la patro de la nuna reĝo Jigme Khesar Namgyel Wangchuck.

Post la morto de sia patro, Jigme Dorji Wangchuck, la nur 17-jara kronprinco surtroniĝis en 1972. Lia oficiala kronado okazis la  en Timbuo.

Kategorio:Reĝoj de Butano
Kategorio:Naskiĝintoj en 1955
Kategorio:Vivantaj homoj
Raging Bull

***Raging Bull*** (angle por "Furiozanta Virbovo") estas 1980-a filmo direktita de reĝisoro Martin Scorsese. La scenaro estis verkita de Paul Schrader kaj Mardik Martin, bazita pri la memorlibro de mezpeza boksisto Jake LaMotta. En la filmo aperas Robert De Niro rolanta LaMotta-n, pasian sed paranojan boksiston kiu apartigis sin mem for sia amikoj kaj familio. Ankaŭ en la filmo estas Joe Pesci kiel la amiko de LaMotta, kaj Cathy Moriarity kiel la edzino. Aliaj geaktoroj en la filmo estas Nicholas Colasanto, Theresa Saldana, kaj Frank Vincent.

La filmo estas ofte listigita inter la plej bonaj filmoj iame faritaj. Vidu ekzemple ĉe *Sight & Sound*.

## Eksteraj ligiloj 
* Informo ĉe imdb.com (angla)

Kategorio:Filmoj aperintaj en 1980
Kategorio:Dramaj filmoj
Kategorio:Luktosportaj filmoj
Kategorio:Filmoj laŭ veraj faktoj
Ŝtonumado

eta|dekstra|280ra|
**Ŝtonumado** (latine: *lapidatio*) estas ekzekutmaniero konata el multaj antikvaj civilizoj. Kutime post verdikto de reĝo aŭ juĝisto homoj kuniĝis, por ke ili ekzekutu kaj mortigu la kondamniton per ŝtonĵetoj.[eta|maldekstra|Marx Reichlich: Ŝtonumado de [Sankta Stefano, 1506]]Nuntempe ŝtonumado estas ankoraŭ uzita en 13 landoj, senescepte islamaj, nomite Irano, Saud-Arabio, Somalio, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Niĝerio, Pakistano (en provinco Valo Kuram), Afganio (sed ne plu akceptata far la ĉefa reĝimo), Irako, Jemeno, Kataro, Maŭritanio kaj Sudano.

[eta|280ra|dekstra|La [Ŝtonumo de la diablo en Mekko, en la jaro 2006]]

## Eksteraj ligiloj 
*  Agado kontraŭ ŝtonumado
*  Ŝtonumado en islamo laŭ Hadith Sahih
*  Filmo de ŝtonumado *(ne plu funkcias)*

Kategorio:Ekzekutaj metodoj
Kutimo

**Kutimo** estas agmaniero starigita de longa uzado aŭ inklino fari ian agon, akirita pro ofta ripetado; tio estas individua vidpunkto. **Kutimo** estas praktiko socie enradikita; tio estas socia vidpunkto. **Kutimo** estas ofta, sed eĉ neevitebla, agadmaniero inter animaloj, kiuj pro instinkto, faras same aŭ simile dum specifaj momentoj de ties vivo, kiel lernado, manĝado, kresko, reproduktado, memzorgado, ktp.; tio estas biologia vidpunkto.

## Kutimo en sociologio
Kutimo estas grava koncepto en Sociologio kiel *uzaro kaj kutimaro* (Ortega y Gasset), kio estas kulturaj elementoj en la agadsistemoj, kiel instrumenta agado kaj, pro tio, parto de la socia strukturo en la Funkciismo. Ĝi estas ankaŭ asimilebla pro simileco kun kondutoj en socia psikologio kaj en la *Sistema Teorio*.

Kiel kultura elemento la simbola interagado igas la kutimon objekton de priskribo kaj ekspliko. Ĉe la *Teorio pri Konfliktoj* kaj kontraŭ la disvastigo de nova regularo en komunumo estas la popola rezisto pli grava kontraŭ ŝanĝoj.

## Kutimo kiel fonto de juro
Kutime la leĝoj estas kodigitaj laŭ maniero kongrua kun la kutimoj de la socio kiun ili regas, kaj ekster leĝo, kutimo povas konstitui unu el la fontoj de juro. Tamen ie, kiel en Navaro en Hispanio, aŭ en la landoj kie regas la anglosaksa juro la kutimo estas unuaranga fonto de juro kaj tiele aplikiĝas antaŭ (aŭ samtempe) la leĝo. Estas la "konstanta kaj senŝanĝa ripeto de regulo de konduto, ĉe la konvinko, ke tio obeas al jura neceso". Ankaŭ difiniĝas kiel "la regularo devena el la ripeto pli malpli konstanta de uniformaj agoj".

La jura kutimo postulas du kondiĉojn jene: 
*La subjektiva faktoro aŭ *opinio iuris* (en la latina), kio estas kredo aŭ konvinko, ke tiu ĝenerala praktivo estas deviga kaj tiele produktas rajtojn kaj jurajn devigojn.
* La objektiva faktoro aŭ *inveterata consuetudo*, kio estas praktiko de la kutimo laŭ ĝi kaj kiu devas esti ripetita kaj malkonfuza.

Por ke la kutimo reprezentu kolektivan kaj spontanean volon devas esti ĝenerala, konstanta, egala kaj daŭra.

### Internacia kutimo
En internacia juro la kutimo estas ĝenerala kaj ripetita praktiko de la ŝtatoj kaj de aliaj subjektoj de internacia juro,  akceptata kiel jura regulo, deviga tra la nomita esperebla juro. Ĝi havas tiom da valideco kiom la internaciaj traktatoj, kaj ne ekzistas hierarkio inter ili.

Tamen, oni rimarku la faktojn kiuj kaŭzas ke ĝenerala kaj senŝanĝa praktiko estu konsiderata rajto de la subjektoj de la internacia kutimuro. Por ke solidiĝu la subjektiva elemento gravas la agoj aŭ neagoj de la ŝtatoj kiuj estas signifaj por la internacia komunumo.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri kutimo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
*  
*  
* 

## Vidu ankaŭ 
* Dependeco
* Bezono
* Kutimjuro
* Tradicio

## Referencoj 
## Fontoj
* CUNHA Paulo Ferreira da; **Costume**, *in* "Enciclopédia Verbo Luso-Brasileira da Cultura, Edição Século XXI", Volume VIII, Editorial Verbo, Braga, Februaro de 1999 ISBN 972-22-1926-x
* Gajda Jan, *Antropologia kulturowa. Wprowadzenie do wiedzy o kulturze*, Toruń 2004.

Kategorio:Kulturo
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Juro
Le Monde

***Le Monde*** estas unu el la ĉefaj ĉiutagaj francaj gazetoj. 

## Historio 
Ĝin fondis Hubert Beuve-Méry la 19-an de decembro 1944 laŭ peto de generalo Charles de Gaulle post kiam la nazia germana armeo estis forpelita de Parizo dum la Dua Mondmilito. 

En la 1960-aj jaroj "Le Monde" turnis sin kontraŭ NATO kiel garantio de sekureco por Francio kaj kontraŭ generalo de Gaulle, apogante Pierre Mendès France, socialiston kaj kontraŭulon de koloniismo.

Kiam en 1973 el Sovetunio estis forpelita Aleksandr Solĵenicin, "Le Monde" dum laŭvicaj kelkaj jaroj en siaj publikaĵoj konsekvence nomis lin "hitlerano". 

Ekde 1995 *Le Monde* estas havebla en interreta eldono. 

De 2012 ĝis 2017 ĉefartikola direktoro de la gazeto estis Arnaud Leparmentier.

*Le Monde* estas referenco por multaj franclingvaj personoj. La gazeto estas havebla en multaj landoj tra la mondo.

## Vidu ankaŭ 
* Le Monde diplomatique
* Le Monde diplomatique en Esperanto
* La 100 libroj de la 20-a jarcento laŭ Le Monde

## Eksteraj ligiloj
*Oficiala retejo  ()

Kategorio:Franclingvaj gazetoj
Kategorio:Francaj gazetoj
Fingroringo

[eta|dekstra|Fingroringo kun [ĝemoj (tekniko komuna en suda Barato).]]
**Fingroringo** estas fingra aŭ piedfingra ornamaĵo. Kutime la fingroringoj estas surmetataj sur la kvara manfingro (tial nomata ringofingro) kaj sur la dua piedfingro.

[eta|200ra|maldekstra|Moderna vira ringo el [ŝtalo kun tribaj gravuroj.]]

## Piedfingra ringo 
eta|dekstra|220x220px|Variaj piedfingraj ringoj
**Piedfingra ringo**' estas ornama ringo farita el metaloj aŭ ne-metaloj teorie uzitaj sur iu ajn el la piedfingroj. La dua piedfingro de ĉiu piedo estas plej ofte uzata, ĉar proporcie ĝi estas la plej longa kaj do la plej facila piedfingro por enigi ringon kaj resti sen esti konektita al io alia. En plej multaj okcidentaj landoj tia ringo estas relative nova moda akcesoro, kaj tipe havas neniun simbolan signifon. Ĝi estas kutime portata nudpiede, aŭ kun sandaloj, aŭ kun zorioj.

## Historio 
[eta|220ra|Kiel Ministro de Ekonomio, [Walther Funk akcelis la procezon de rearmado kaj kiel prezidento de la *Reichsbank* bankigis por la SS la orajn ringojn de la viktimoj de Buchenwald.]]
La plej malnovaj ringoj havas pli ol 21.000 jarojn, kiel ekzemple la fingroringoj el mamuta eburo trovitaj en Pavlov, Ĉeĥio.

Ringojn oni uzis ne nur kiel ornamaĵo, sed ankaŭ kiel pagilo. Ringa mono certe estis unu el la pramonoj.

Unuaj ringoj estis faritaj el ostoj, eble ankaŭ el ligno kaj fungoj, ŝtono, sukceno kaj poste el bronzo, kupro, fero kaj nobelaj metaloj. Tra la kulturhistorio ringoj ricevis la plej diversajn signifojn.

Ringoj estis simboloj de regantoj, signalis anon de kredokomunoj, estis iloj por ritoj aŭ montris donitan geedziĝpromeson. Sed aldone ringoj ĉiam ankaŭ estis ilo por memprezentado.

## Ringograndecoj 
Tra la mondo ekzistas diversaj mezuroj por fingroringoj:

* la viena unuiga mezuro (milimetra ĉirkaŭmezuro)
* la franca mezuro (ĉirkaŭmezuro minus 40 mm)
* la Pacha mezuro (la viena unuiga mezuro dividita per 1,85)
* la diametra mezuro (la viena unuiga mezuro dividita per 3,14)
* la angla mezuro
* la amerika mezuro (Usono/Kanado)

## Vidu ankaŭ 
* geedziĝa ringo
* nazringo
* orelringo
* ornama ringo
* fingringo, protektilo dum kudrado

## Eksteraj ligiloj 
* La ringo kaj ties historia evoluo (germane) 

Kategorio:Juveloj
Kategorio:Ringoj
Fingringo

eta|Fingringo
**Fingringo** (fingr-ing-o) estas ingo, ŝirmilo, ĉapeto, en kiun oni enmetas la ekstremaĵon de fingro por ĝin ŝirmi dum kudrado.

## Historio 
[eta|*Der Fingerhueter* (la fingringisto) el *Ständebuch* (la libro pri profesioj) de [Jost Amman, 1568]]
Unuaj fingringoj el osto aŭ eburo el neolitiko estis trovita apud Moskvo. Ĉe etruskoj fingringoj estis uzitaj jam en -500. En la nuna Germanio fingringoj estis alportitaj de la romianoj. Dum la 15-a jarcento fingringoj estis konstruitaj industrie el latuno. Ĉefaj produktcentroj de fingringoj estis tiam Kolonjo kaj Nurenbergo.

## Formo kaj grandeco 
Fingringoj ĉiam havas malgrandajn kavetojn, kiuj ebligas neglitigan puŝon de la kudrilo.
La grandeco de fingringo dependas de la grandeco de la fingro. La formoj povas esti glasformaj aŭ ankaŭ ring- aŭ tubformaj. Oni kutime portas fingringon sur la meza fingro de la labormano.

## Kolektero 
Fingringoj estas ŝatataj kolekteroj, ĉar dum la diversaj epokoj ili estis faritaj el metalo, vitro aŭ porcelano. Unu el la plej famaj kolektoj estas tiu el la heredo de la fratoj Gabler en Schorndorf. En 1982 estis malfermita fingringomuzeo en Creglingen, Germanio.

## Vidu ankaŭ 
* Kudrilo
* Kudromaŝino
* Kunkudro

## Eksteraj ligiloj 
* Fingringomuzeo
* La historio de la fingringo 
* Amikoj de Fingringo

Kategorio:Kudrado
Kategorio:Fingroj
Ceremonio

eta|Ceremonio
**Ceremonio** (el la latina: *caeremonia*) estas solena agado dum religia aŭ monduma evento. Ceremonion oni nomas foje rito aŭ etiketo.

La ceremoniestro estas tiu, kiu kondukas la ceremonion, atentas pri la reguloj kaj la tradiciaj agoj farotaj.

## Reĝa ceremonio 
Unu el iamaj reĝaj ceremonioj en Germanio estis la matena transdono de la taga ĉemizo al la reĝo. Tion rajtis fari nur la frato, aŭ, kiam li forestis, la gefiloj aŭ genepoj de la reĝo.

## Vidu ankaŭ 
* Ceremonia magio
* Teceremonio

## Bibliografio 
* Julius Bernhard von Rohr: *Einleitung zur Ceremoniel-Wissenschafft*, hrsg. Gotthardt Frühsorge u. Monika Schlechte. 2 Bde. Leipzig u. Weinheim 1990 (Ndr. d. Ausg. 1728-33)
* Thomas Macho: *Das zeremonielle Tier. Rituale, Reste, Zeiten zwischen den Zeiten*. Graz 2004

Kategorio:Kulturo
Luksemburga Ĝardeno

[eta|300px|dekstra|La [Senato (Francio)|Senato vidata el la Luksemburga Ĝardeno.]]
La **Luksemburga Ĝardeno**, (, konata malpli formale kiel ***Luco***), estas granda publika parko de Parizo, situanta en la 6-a distrikto de la franca ĉefurbo. Ĝi etendiĝas sur 224 500 m² kaj estas do la plej vasta parko de Parizo. Ĝi estas la ĝardeno de la franca senato, kiu mem situas en la Luksemburga Palaco.

## Historio 
La palacon kaj la ĝardenon kreis la arkitekto Salomon de Brosse por Maria de Mediĉo, de 1615 ĝis 1627.

Édouard René de Laboulaye estis franca juristo, poeto, aŭtoro kaj kontraŭ-sklaveca aktivulo. Li estas memorata kiel la intelekta kreinto de la Statuo de Libereco en Novjorko, ĉar en 1865 li proponis la ideon de tia monumento pagita de civitanoj de Francio, kaj de la malpli konata originalo en la Luksemburga Ĝardeno.

## Priskribo 
La reĝinoj de Francio kaj famaj virinoj estas serio de dudek skulptaĵoj starantaj subĉiele ekde la mezo de la 19-a jarcento en la Luksemburga Ĝardeno. Tiu serio konsistas el dudek skulptaĵoj starantaj sur la promenejo super la centra florbedo kaj la granda baseno, antaŭ la Luksemburga Palaco. Kvankam la statuojn faris malsamaj skulptistoj, ĉiuj estas sammodelaj: staranta portreto de elstara virino en la historio de Francio, el blanka marmoro. Ĉiu statuo altas inter  kaj  kaj staras sur ŝtona piedestalo, kun en medaliono la nomo, la titolo kaj la naskiĝdato kaj mortodato de la persono.

## Vidu ankaŭ 
* 6-a arondismento de Parizo

## Eksteraj ligiloj 
* Kelkaj fotoj
Mandalo

eta|*Garbhadhatu Mandala* (Japanio)

**Mandalo** (el la sanskrita lingvo: मण्डल / *maṇḍala*) signifas "cirklon" kaj estas nomo por ellaborita desegno kun rondforma aŭ kvadrata aĵo ĉe la centro. Tiuj desegnaĵoj estis tradicie uzita religie kaj festokaze.

## Disvastigo 
En multaj kulturoj, ĉefe budhismaj kaj hinduismaj, mandaloj estis kaj estas uzitaj kiel simboloj dum religiaj ritoj. Laŭ opinio de Carl Gustav Jung ili bildigas arketipon.

Per budhismo, mandaloj estis disvastigitaj de Hindio kaj Tibeto en la tutan Orientan Azion. La sablaj mandaloj estas artverkoj kunlaborataj kiuj estas tipaj al la tibeta arto.

En Ĉinio aŭ Japanio mandaloj prezentas ofte ideogramojn anstataŭ bildojn.

maldekstra|eta
eta|Mandalo el fruktoj kaj floroj - farita per infanoj en naskiĝtaga festo
eta|maldekstra|Kalachakra mandala en speciala vitra pavilono. Budhismaj pilgrimantoj preteriras la pavilonon laŭ la horloĝo laŭ tri horoj.Buryatiya, la 16-an de julio 2019

## Eksteraj ligiloj 
* Laboro pri mandala dum psikoterapio 

## Bibliografio 
* Helmut Hansen: *Die Physik des Mandala*. Windpferd-Verlag, Aitrang 2007, ISBN 978-3-89385-525-4

Kategorio:Simboloj
Kategorio:Religio
Alija

**Alija** (עלייה) estas hebrea vorto kiu signifas "supreniro". La vorto estas uzata por indiki judan migradon al la lando Israelo. Judo kiu migris al Israelo estas nomata *oleh* (vira formo) aŭ *olah* (virina formo). La pluralo estas *olim*. Juda elmigrado de Israelo estas nomata *jerida*, kiu signifas "malsupreniro".

Alija estas grava koncepto en la juda religio. Laŭ la juda religio, post la reveno de la Maŝiaĥ (do Mesio), ĉiuj judoj de la mondo reiros al la Lando Israelo, kie naskiĝis ilia religio kaj identeco. De la dek-tria ĝis la dek-naŭa jarcentoj estis kazoj de judoj kiuj migris al la Lando Israelo, individue aŭ grupe, pro religia fervoro. Tamen, amasa migrado de judoj al ilia "promesita lando" nur komenciĝis komence de la dudeka jarcento, pro la cionisma movado kies celo estis krei judan ŝtaton en la Lando Israelo, ankaŭ konata kiel Palestino.

Post la kreado de la ŝtato Israelo en 1948, oni kreis leĝon en Israelo nomata "Leĝo de Reveno", laŭ kiu ĉiuj judoj en la mondo rajtas migri al Israelo.

## Vidu ankaŭ 
* *Jiŝuv*

Kategorio:Historio de Israelo
Kategorio:Hebreaj vortoj kaj esprimoj
Kategorio:Migrado
Paracatu (mikroregiono)

La mikroregiono **Paracatu** (/paraka**tŭu**) estas unu de la 66 mikroregionoj de la brazila subŝtato de Minas-Ĝerajso. Ĝi enhavas 10 municipojn.

## Municipoj 
* Brasilândia de Minas
* Guarda-Mor
* João Pinheiro
* Lagamar
* Lagoa Grande
* Paracatu
* Presidente Olegário
* São Gonçalo do Abaeté
* Varjão de Minas
* Vazante

## Vidu ankaŭ 
* Mezoregionoj de Minas-Ĝerajso
* Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
* Municipoj de Minas-Ĝerajso

Kategorio:Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
Nanuque (mikroregiono)

La mikroregiono **Nanuque** (esperante: *Nanuke*) estas unu de la 66 mikroregionoj de la brazila subŝtato de Minas-Ĝerajso. Ĝi enhavas 10 municipojn.

## Municipoj
* Águas Formosas
* Bertópolis
* Carlos Chagas
* Crisólita
* Fronteira dos Vales
* Machacalis
* Nanuque
* Santa Helena de Minas
* Serra dos Aimorés
* Umburatiba

## Vidu ankaŭ 
* Mezoregionoj de Minas-Ĝerajso
* Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
* Municipoj de Minas-Ĝerajso

Kategorio:Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
Teófilo Otoni (mikroregiono)

La mikroregiono **Teófilo Otoni** (prononco *Teofilŭ Otoni*) estas unu de la 66 mikroregionoj de la brazila subŝtato de Minas-Ĝerajso. Ĝi enhavas 13 municipojn.

## Municipoj 
* Ataléia
* Catuji
* Franciscópolis
* Frei Gaspar
* Itaipé
* Ladainha
* Malacacheta
* Novo Oriente de Minas
* Ouro Verde de Minas
* Pavão
* Poté
* Setubinha
* Teófilo Otoni

## Vidu ankaŭ 
* Mezoregionoj de Minas-Ĝerajso
* Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
* Municipoj de Minas-Ĝerajso

Kategorio:Mikroregionoj de Minas-Ĝerajso
Schiermonnikoog

Dosiero:Loudspeaker.svg**Schiermonnikoog** (; )
estas municipo kaj kvina (kalkulata de la okcidento) nederlanda vadomarinsulo. Ĝi apartenas al la provinco Frislando. Laŭ la stato de  en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, el kiuj nur 39,94 estas grundo kaj  ĉirkaŭa akvo, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

Kun tiu nombro de loĝantoj ĝi estas la plej malgranda municipo de Nederlando. La municipo ĉefe vivas de turismo. La insulo estas laŭdata pro sia trankvileco, interalie pro la fakto ke vizitantoj ne povas kunpreni siajn aŭtomobilojn.
Schiermonnikoog estas la plej maldense loĝata municipo de Nederlando kun .

## Vilaĝo 
La municipo Schiermonnikoog havas nur unu vilaĝon, la samnoma vilaĝo Schiermonnikoog (insulane:  aŭ ). La insulo origine ankoraŭ havis duan vilaĝon: Westerburen, kiun en 1719 malrapide forglutis la maro.

## Lingvo 
La loĝantoj origine parolas dialekton kiu tre diferencas de la frisa lingvo, la *insulana* aŭ . Pro kreskantaj influoj de ekstere (inter aliaj de la turismo) la dialekto malrapide forpremiĝis de la nederlanda. Hodiaŭ restas nur ĉirkaŭ cent homoj kiuj scipovas paroli la dialekton. Ili nomas la insulon , laŭvorte «Eta Herbotufo» (eta peco da grundo).

## Galerio 

Dosiero:Schiermonnikoog 6.24951E 53.48739N.jpg|Satelitfoto
Dosiero:Vuurtorenschiermonnikoog.jpg|Lumturo

Kategorio:Municipoj de Frislando
Kategorio:Okcidentfrisaj insuloj
Kategorio:Insuloj alfabete ordigataj
Andreas Diemel

**Andreas DIEMEL** [dimel] (naskiĝis la ) estas germana esperantisto. Li eklernis Esperanton en 1999. De 2005 ĝis 2007 li estis la prezidanto de Germana Esperanto-Junularo. Ekde 2005 li ankaŭ estas estrarano de Germana Esperanto-Asocio, nun kiel ĝia kasisto. Li loĝas en Duisburg.

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Prezidantoj de GEJ
Anna Posingies

**Anna Elisabeth POSINGIES** (naskiĝis la ) estas germana esperantistino kaj matematikisto. 

Anna Posingies studis matematikon en la Humboldt-Universitato de Berlino. Ŝi diplomiĝis en 2007 kaj en 2010 doktoriĝis. Dum prelego ŝi ekkonis Anna-Laura Wickström, kiu esperantigis ŝin. Ŝi fariĝis membro de Berlinaj Studentoj-Esperantistoj. Ĝis 2007 ŝi estis estrarano kaj kasisto de Germana Esperanto-Junularo. Ŝi daŭre loĝas en Berlino. Intertempe ankaŭ ŝia fratino Lena lernis paroli Esperanton.

## Eksteraj ligiloj 
* Sinprezento 

Kategorio: Germanaj esperantistoj
Anna-Laura Wickström

**Anna-Laura Haber WICKSTRÖM** (naskiĝis la ) estas esperantistino kaj matematikistino. 

Anna-Laura Wickström kunfondis la Berlinajn Studentojn-Esperantistojn. De 2003 ĝis 2006 ŝi estis estraranino de Germana Esperanto-Junularo kun respondeco pri ties internaciaj rilatoj. Interalie ŝi estis komisiito de TEJO pri landa agado en Eŭropo kaj kunordigis TEJK, Tut-Eŭropan Junularan Konferencon. Ekde 2007 ĝis 2009 ŝi estis la ĝenerala sekretario de TEJO. Ŝi loĝas en Zuriko.

Anna-Laura studis matematikon kaj esperantigis siajn kunstudantojn Anna Posingies kaj Paul Ebermann. Ŝi estas filino de Bengt-Arne Wickström, profesoro pri ekonomiko, kaj fratino de David-Emil Wickström, eks-prezidanto de TEJO.

## Eksteraj ligiloj 
* Sinprezento  *(Esperanto, germana)*
* Sinprezento ĉe TEJO  *(Esperanto)*
* Gazetartikolo pri Esperanto el la jaro 2005  *(germana)*

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Estraranoj de TEJO
Fenotipo

**Fenotipo** estas aro de signoj morfologiaj, fiziologiaj kaj biokemiaj de individuo. Fenotipaj markoj ekestas kaŭze de agado de genoj, tamen tiu ĉiu agado modifikatas per ĉirkaŭaĵa influo.

Biogeografiaj modeloj kaj teritoriaj distribuoj estas klarigitaj aŭ antaŭviditaj pere de la sciaro pri la fenotipaj trajtoj kaj niĉopostuloj de specio. Specioj havas funkciajn trajtojn kiuj estas unike adaptitaj al la ekologia niĉo. Trajto estas mezurebla propreco, nome fenotipo, aŭ karaktero de organismo kiu povas influi ties survivadon. Genoj ludas gravan rolon en la interagado de la disvolvigo kaj de la media esprimo de trajtoj. Loĝantaj specioj evoluigas trajtojn kiuj kongruas kun la selektigaj premoj de iliaj lokaj medioj. Tio tendencas havigi al ili kompetitivan avantaĝon kaj diskuraĝigas simile adaptitajn speciojn kiuj havas koincidan geografian teritorion.

## Vidu ankaŭ 
* Genetika drivo
* Genomo
* Genotipo
* Fenotipa plastikeco

## Notoj 
Kategorio:Biologiaj konceptoj
Kategorio:Genetiko
43-Vira Skuamiŝo

**43-Viraj Skuamiŝo** estas fikcia sporto, kiun elpensis George WOODBRIDGE kaj Tom KOCH. Ĝi estis prezentata en ekzemplero 95 de la satira usona *MAD Magazine* (junio 1965). La ludregularo, intencita kiel satiron de team-ludoj, kompreneble estas ne ludebla; sed "MAD Magazine" ricevis multajn remendojn, ŝajnis ke kelkaj universitatoj provis fari teamojn kaj praktiki la ludon.

En la artikolo prezentiĝas nova lud-terminaro sed sen ia klarigo; multe de la humuro estiĝas per la provoj de legantoj diveni la signifon kaj de la sensencaj vortoj kaj de la senracia regularo.

## Ludantoj 
Ĉiu teamo konsistas el unu dekstra kaj unu maldekstra *Interna Groucho*, unu dekstra kaj unu maldekstra *Ekstera Groucho*, kvar *Profundaj Bruderoj*, kvar *Malprofundaj Bruderoj*, kvin *Barilpordoviroj*, tri *Maldefendaj Niblingoj*, kvar *Kvarona-Frummertoj*, du *Duono-Frummertoj*, unu *Plena-Frummert*, du *Superblatoj*, du *Subblatoj*, naŭ *Subtena-Finkoj*, du *Saltistoj*, kaj unu *Suĉilo*.

## La lud-kampo 
La lud-kampo estas pentagona kampo, nomita *Flutnejo*; la ludo daŭras sep 15-minutajn *Ogroj*n (sed ok se pluvas).

## Eksteraj ligiloj 
* Interreta prezento en la angla

Kategorio:Fikciaj pilkosportoj
Evangelia Meso

eta|
La **Evangelia Meso**, ankaŭ nomata **Germana Meso** aŭ **Luterana Meso**, estis eldonita de Marteno Lutero en la jaro 1526. La unua prilaboro de la Romia Meso okazis 1523 kaj estis skribata en la latina lingvo. La mes-formularo havas la latinan nomon *Formula Missae*. En tiu tre liturgia formo de Diservo kun la Sankta Manĝo transdoniĝis la Latina Meso en la germanan lingvon kaj estis adaptita al la Luterana konfeso. 

## Partoj de la Evangelia Meso
**Malfermo kaj Alvoko**

:Sonorilado 
:Enira Orgenoludo (Präludium) 
:Enira Kanto
:Liturgia Saluto kaj Prologo
:Konfeso de la Pekoj kaj 
:Proklamo de la Pardono 
:Enira Psalmo-Preĝo (Introitus) 
:Kyrie-Alvoko 
:Gloro-Himno 
:Resuma Preĝo 
:Biblia legaĵo
:Konfeso de la Kredo 
:Kanto antaŭ la Prediko 
:Legaĵo el la Evangelioj 
:Prediko 
:Kanto post la Prediko 
:Porpetoj 
:Muziko aŭ Silento

**Liturgio de la Sankta Manĝo**

:Granda Laŭdo-Preĝo (Prefacio) 
:Sankta-Himno
:Eŭkaristia Preĝo (Epiklezo) 
:Raporto pri la instalo de la Sankta Manĝo 
:Preĝo (Anamezo) 
:Patro nia 
:Paco-Saluto 
:Ŝafido de Dio
:Disdono (Komunio) 
:Psalmo de Danko 
:Danka Preĝo
:Elsendo
:Beno 
:Orgena postludo

## Literaturo
* ADORU, Ekumena Diserva Libro, 2001, n-ro 086 ktp.

Kategorio:Luteranismo
Bulgara Imperio

La ***Bulgara Imperio*** (, latinlitere *balgarsko carstvo*) estas vorto kutima por priskribi la du periodojn dum la mezepoka historio de Bulgario, dum kiam la ŝtato estis ŝlosila regiona potenco en Eŭropo ĝenerale kaj en Sudorienta Eŭropo aparte - grandparte rivalante kun la Bizanca Imperio. La "du Bulgaraj Imperioj" ne konsideriĝas du apartaj ŝtatoj, sed unu imperio, kiu nur dum interperiodo estis okupita de la Bizanca Imperio.

La "unua Bulgara Imperio" establiĝis, kiam la bulgaroj ampleksigis sian vivoteritorion al la regiono sude de la rivero Danubo kaj okcidente de la Nigra Maro: dum la 1-a jarcento antaŭ Kristo ĝis la 5-a jarcento post Kristo tiu regiono estis la provincoj Moesia Superior kaj Moesia Inferior de la Romia Imperio. La vivodaŭro de la "unua Bulgara Imperio" ĝenerale estas difinita inter la jaro 681, kiam la Bizanca imperio en pripaca kontrakto skribe agnoskis la ekziston de Bulgara Imperio, ĝis 1081, kiam la armeo de Bizanco konkeris ĝin. La regno laŭgrade ekfloris laŭ politika stabileco kaj kulturo dum la fino de la 9-a kaj komenco de la 10-a jarcento, sub la imperiestroj *Boris la 1-a* kaj *Simeon la 1-a*. Tiuepoke ĝi iĝis la kultura kaj literatura centro de la slavaj nacioj de Eŭropo, kaj iĝis unu el la teritorie plej grandaj eŭropaj ŝtatoj.

La mezepoka Bulgara Imperio estis restarigita post sukcesa ribelo sub gvido de du nobeloj de la historia urbo Tarnovo, *Ivan Asen la 1-a* kaj *Teodoro Petro de Bulgario*, dum la jaro 1185. Tiu "dua Bulgara Imperio" ekzistis, ĝis la islama Osmanida Imperio konkeris la tutan balkanan regionon fine de la 14-a jarcento - la dato de la konkeriĝo de Bulgario ĝenerale konsideriĝas la jaro 1396, kvankam la lasta parto de Bulgario, la regiono de Sozopol, nur konkeriĝis dum 1453. Sub la imperiestro *Ivan Asen la 2-a de Bulgario* ĝi dum la unua duono de la 13-a jarcento reakiris multon de la pocento el la 10-a kaj 11-a jarcentoj, kvankam internaj politikaj problemoj kaj invadoj de najbaraj regnoj rabis multe de forto.
Satisfakcio

**Satisfakcio** estas 

# eblo dueli kontraŭ persono, kiu ofendis
# religie: kompenso oferita por peko

Pro nacilingva influo de la pola falsa amiko "satysfacja", multaj polaj Esperantistoj misuzas "satisfakcio" por "kontento", "kontenteco". Tiu uzo aperas en iuj lastatempaj polaj/Esperantaj vortaroj, sed ne en multaj aliaj vortaroj, ekzemple PIV (nek en anglaj/Esperantaj vortaroj, malgraŭ la falsamika angla vorto "satisfaction").

Kategorio:Kulturo
Kategorio:Religio
Kategorio:Dueloj
Totalismo

dekstra|eta|180ra|Mussolini kaj Hitler
**Totalismo** estas organiza formo de politika reĝimo, en kiu la rajtoj de la civitanoj estas kvazaŭ ensorbitaj de la ŝtato, kaj en kiu ofte povas ekzisti nur unu partio, tiu de la registaro. Hannah Arendt priskribas totalismon kiel registaran formon, en kiu “[...] teroro ne plu estas uzata kiel helpilo por malekzistigi kaj timigi kontraŭantojn, sed kiel ilo por regi amasojn da homoj, kiuj estas perfekte obeemaj”. Ĝi estas ekstrema versio de aŭtoritatismo.

## Ekzemploj de totalismaj ŝtatoj 
Laŭ la modelo de totalismo malsamaj ŝtatoj estas nomitaj totalismaj. Ofte cititaj ekzemploj estas:

* Faŝismo
** Germanio dum naziismo
* Komunismo
** Sovetunio dum stalinismo
** Ĉinio dum maoismo
* Ĉuĉeo
** Nord-Koreio
* Personaj reĝimoj
** Juan Manuel de Rosas
** Omar al-Baŝir

## Simboloj 

Dosiero:Soviet flag red star.svg|Soveta stelo
Dosiero:Nazi_Swastika.svg|Nazia kruco
Dosiero:Reichsadler.svg|Nazia aglo
Dosiero:Naval ensign of Japan (1889–1945).svg|La Leviĝanta Suno-flago de la Japana Imperio
Dosiero:Flago-de-Norda-Koreio.svg|Nord-Koreia flago
Dosiero:Islamic State flag.svg|Flago de Daesh-ISIS aŭ Islama Ŝtato
Dosiero:Flag of the Taliban.svg|Flago de la terora grupo afgana Talibano

## Falsaj idealoj 
Homoj tendencas rapide sekvi la opiniojn de la plej forta politika tendenco ĝis la ekstremo ke ili volas lasi siajn vivojn por iuj idealoj, ankaŭ volas oferi alies vivojn por tiuj idealoj. Tio klarigas ke eĉ faktoj estas malracie ignorataj dum oni povas scii la faktojn, iom komparebla al homoj kiuj neas ke la tero estas ronda. Tio faras tiujn idealistojn tiom danĝeraj. Ekzemple la komunistoj kiuj estis en naziaj koncentrejoj kaj la rezisto-movado agis kontraŭ la nazian sistemon en la servo de alia sistemo samgrade subprema ol tiu kontraŭ kiu ili batalis. Montriĝis ke inter la motivoj (ĉefe ĉe junuloj en serĉo de sia identeco) por aliĝi al tiaj ekstremsubpremaj sistemoj estas kontraŭi familianojn, fieri povi surhavi uniformon aŭ kredi en la promeso ke post la milito ili povos gvidi facilan vivon.

## Vidu ankaŭ 
* *1984 (romano)*
* Daesh
* Komparo inter naziismo kaj komunismo
* *La Besto-Farmo*
* La originoj de totalismo
* Malutopio
* Politika integrismo
* Sekreta polico
* Ŝtata terorismo

## Eksteraj ligiloj 
* Hanna Behrend: *Überlegungen zu Hannah Arendts Totalitarismustheorie* (pri la totalisma teorio de Hannah Arendt)
* Mallonga historio de la nocio de totalismo
* Hannah-Arendt-Instituto por totalismesploroj

## Referencoj
Klokočov

**Klokočov** povas esti pluraj lokoj en Slovakio aŭ Ĉeĥio:

**En Ĉeĥio**:
* Klokočov (distrikto Havlíčkův Brod) - municipo en distrikto Havlíčkův Brod

…aŭ partoj de municipoj…
* Klokočov (Vítkov) – parto de urbo Vítkov en&nbsp;distrikto Opava
* Klokočov (Vlksice) – parto de municipo Vlksice en distrikto Písek
* Klokočov (Vojkov) – soliĝinta loĝloko apud vilaĝo Bezmíř proksime de Vojkov en distrikto Benešov
* Klokočov (germane *Klogsdorf*) – parto de urbo Příbor

**En Slovakio**:
* municipo en Slovakio, en distrikto Čadca vidu Klokočov (distrikto Čadca),
* municipo en Slovakio, en distrikto Michalovce vidu Klokočov (distrikto Michalovce).
Makov

**Makov** povas esti pluraj lokoj en Ĉeĥio aŭ Slovakio:

* en Ĉeĥio:
** Makov (distrikto Blansko) - municipo situanta en distrikto Blansko
** Makov (distrikto Svitavy) - municipo situanta en distrikto Svitavy
** Makov (Předslav) – parto de municipo Předslav en distrikto Klatovy
** Makov (Jistebnice) – parto de municipo Jistebnice en distrikto Tábor

* en Slovakio:
**Makov (distrikto Čadca) - municipo situanta en distrikto Čadca
Kunurbaĵo

[eta|150px|[Frankfurto ĉe Majno]]
[eta|dekstra|150px|[New York]]
[eta|dekstra|150px|[Tokio]]
**Kunurbaĵo** estas aro da urboj, grandurboj aŭ aglomeraĵoj kunkreskintaj en unu **seninterrompe prikonstruitan areon**. Diference de aglomeraĵo ekzistas unuopaj urboj kiel memstaraj tutaĵoj, kaj ili ne bezonas havi komunaj instalaĵojn nek unuopan centron - plurcentra formo de aglomeraĵo. Per kuniĝo de kunurbaĵoj estiĝas megalopolo.

Se temas pri kuniĝo de du urboj, estas uzata nocio *duurbo*. En Ĉeĥio tipa ekzemplo de duurbo estas Brandýs nad Labem-Stará Boleslav. Kvankam tiuj ĉi devene memstaraj urboj estis administre kunigitaj jam en la jaro 1960, ili ankoraŭ ne havas, precipe pro geografiaj kaŭzoj (ili estas kunigitaj nur per unu ponto super Elbo), ĉefan urban centrejon.

## Ekzemploj de kunurbaĵoj 
### Eŭropo 
#### Britio 
* Granda Londono

#### Ĉeĥio 
* Brandýs nad Labem-Stará Boleslav

#### Germanio 
* Ruhr-regiono: Duisburg-Oberhausen-Bottrop-Essen-Gelsenkirchen-Recklinghausen-Herne-Bochum-Dortmund kaj pliaj kunkreskintaj urboj
* la kerno de regiono Rejno-Majno: Frankfurto ĉe Majno-Offenbach-Neu-Isenburg-Eschborn-Kelsterbach-Hattersheim kaj pliaj kunkreskintaj urboj
* la kerno de regiono Rejno-Neckar: Mannheim-Heidelberg-Ludwigshafen-Viernheim-Ladenburg-Weinheim kaj pliaj kunkreskintaj urboj

#### Pollando 
* aglomeraĵo Bydgoszcz-Toruń
* Triurbo ( [trujmjasto]), aŭ Gdansk-Sopot-Gdynia

### Ameriko 
* Bostono-Novjorko-Vaŝingtono (angla akronimo *BosNyWash*)
* Granda Bonaero

### Azio 
* Tajheja Megalopolo kun interalie Tokio

### Afriko 
* Johanesburg-Pretoria

## Vidu ankaŭ 
* urba areo
* metropola regiono

Kategorio:Urbo
Kategorio:Setlejo
Gepatroj

La vorto **gepatroj** havas diversajn signifojn:

* Pri **Parenceco**
** **Patro** kaj **Patrino**
** Pluralo de **Generinto (familio)** (**Gepatro**)
* En radikhava arbo, speco de grafeo, la **patro** de vertico estas la vertico koneksa al ĝi sur la vojo al la radiko de la arbo.

## Vidu ankaŭ 
* Gepatra investado
* Gepatra lingvo
* Gepatrozorgo