La Strukturo de Sciencaj Revolucioj

[eta|278x278ra|Kuhn uzis la "[anaso-kuniklo" figuron de Jastrow por klarigi kiel paradigmoŝanĝo influas la manieron de observado. La vido ŝanĝo estas Gestalto efiko]]
**The Structure of Scientific Revolutions** () estas verkaĵo pri filozofio de scienco, kiu estis verkita de Thomas Kuhn en 1962 kaj estas konsiderata mejloŝtono en la historio de scienco kaj filozofio de scienco. La verkaĵo popularigis esprimojn kiel paradigmo kaj paradigmoŝanĝo.

La verko unue estis publikigita kiel monografio en la Internacia Enciklopedio de Unuigita Scienco. La unua eldono de la libro estis publikigita en 1962 fare de la University of Chicago Press .

Laŭ Kuhn, scienca edukado ensorbigas en siaj studentoj scion ke la scienca komunumo akumulis ĝis nun - **paradigmo** - fakton kiu kreas profundan engaĝiĝon al certa mondkoncepto kaj scienca laboro ene de tiu vido. La engaĝiĝo difinas por la sciencisto la problemojn disponeblajn por esplorado kaj la naturon de la akcepteblaj solvoj, kaj estas tial fundamenta komponento de scienco. Kuhn priskribas en sia verkaĵo la procezon de paradigmokolapso kaj la kondiĉojn por ĝia ekzisto. Li montras kiel okazas "sciencaj revolucioj" kaj kia estas ilia efiko al la evoluo de scienco. Kuhn estas la unua filozofo kiu priskribis sciencon kiel komunuman agadon kaj ne kiel la progreson de individuoj, kiel asertis filozofoj de scienco antaŭ li. Laŭ Kuhn, la komunuma strukturo de scienco klarigas la procezojn de persvado en paradigmo kaj sekvado al ĝi, same kiel kelkajn el la procezoj kiuj karakterizas sciencajn revoluciojn. En sia verkaĵo, Kuhn priskribas multajn fojojn en kiuj la scienca mondkoncepto ŝanĝiĝis de unu fino al la alia, kiel ekzemple transiro inter ptolemea astrologio kaj Newtonianaj konceptoj.

## La stadioj de la evoluo de scienco laŭ Kuhn 
* **Antaŭ-paradigmo** - komenca etapo en kiu ekestas intereso en iu esplorkampo, sed la esplorkadro en ĉi tiu kampo ankoraŭ ne estis determinita. En ĉi tiu etapo, la laboro temigas priskribado de objektoj kaj difinado de la esplorado. Manke de ĝenerala interkonsento en la mondo de scienco, la decidoj pri esplordemandoj dependas de la individua sciencisto. La fazo estas karakterizita de multoblaj skoloj de penso kaj la manko de komuna lingvaĵo inter malsamaj esploristoj. Ne estas interkonsentita kriterio por determini la gravecon de diversaj faktoj al la esplorkampo, do la sciencistoj fokusiĝas al hazarda kolekto de faktoj, kiuj estas ĉe mano. Ĉi tiu maniero kolekti kreas kirlon de faktoj, en kiuj malfacilas trovi laŭleĝecon. Ekzemploj de la antaŭ-paradigma fazo kiuj aperas en la verkaĵo de Kuhn: la studo de fizika optiko antaŭ la tempo de Neŭtono, la studo de elektro en la unua duono de la 18-a jarcento. La antaŭ-paradigma fazo finiĝas kiam unu el la lernejoj atingas rimarkindan atingon kiu ne povas esti ignorita.
* **La pliiĝo de paradigmo kaj la komenco de periodo de norma scienco** - la paradigmo estas kadro kiun la scienca komunumo akceptas kaj ĝi skizas por la komunumo la naturon de esplorado en la periodo de norma scienco. La paradigmo inkluzivas la delineadon de la esplorproblemoj rilataj al la scienca kampo, la esplorleĝojn en la kampo, ekzemplajn solvmetodojn, kiujn Kuhn nomas "ekzemplars", la taŭga ekipaĵo por la esplorbezonoj, la akompanantaj aplikoj, la formalaj ĝeneraligoj (formuloj, ktp.), kaj la metafizikaj kredoj kunhavataj de la komunumo (Ekzemple: ne estas/estas vakuo, la mondo konsistas el kvar elementoj/partikloj/partikloj kaj ondoj). Kuhn emfazas ke por ke teorio estu akceptita kiel paradigmo ĝi devas aspekti pli bona ol siaj konkurantoj, sed ne estas postulate klarigi ĉiujn faktojn en la kampo. Fakte, ĝi devas lasi "malfermitajn finojn", por permesi la daŭrigon de scienca praktiko en la kampo.

La akcepto de paradigmo en scienca kampo ebligas optimumigi la esplorlaboron en tiu kampo. Dum ĉi tiu periodo, la esploro havas la karakteron de norma scienco, kiu estas scienco farita en la lumo de paradigmo kaj en kiu, laŭ Kuhn, la sciencistoj okupiĝas pri "solvi enigmojn" (enigmo estas problemo kiu havas certa solvo kaj ankaŭ kolekto de reguloj, kiuj limigas la eblajn solvojn kaj la manieron atingi ĉi tiujn solvojn). Ĉi tiu aspekto estas ebla ĉar la paradigmo direktas la procezojn de kolektado de faktoj kaj formulado de teorioj kaj instigas sciencistojn preni pli precizan, esoteran kaj postuleman laboron. La studoj en ĉi tiu kampo ne plu estas postulataj por konstrui la korpon de scio de la fundamento, sed povas esti bazitaj sur interkonsentitaj kondiĉoj kaj principoj. La plejparto de la laboro de la sciencistoj estas farita en la norma sciencfazo. La prezento de la progreso de scienco kiel linia procezo de akumulado de scio estas, laŭ Kuhn, nur ene de la stato de norma scienco kie pli kaj pli da scio estas akumulita ĉirkaŭ unu organiza aliro. En ĉi tiu procezo, la studoj ŝanĝas sian orientiĝon, kaj ili turniĝas pli kaj pli al profesiaj kolegoj kaj malpli al la ĝenerala publiko. Kvankam estas ofte ligi Kuhn kun la koncepto de "revolucio", Kuhn asertas ke norma scienco estas la centra stadio en la evoluo de scienco kaj en la foresto de norma scienco krizo ne povas eksplodi.

Kuhn dividas la esploradon en la norma sciencfazo en tri kategoriojn: kolektado de detaloj, konfirmado kaj plifortigo de la paradigmo, evoluigado kaj plibonigado de la paradigmo. Kiel povas esti komprenita de ĉi tiu dividado, Kuhn asertas ke la sciencisto en la stadio de norma scienco laboras ene de la kampo difinita per la paradigmo kaj ni ne serĉas kontesti ĝian ĝustecon. Sciencistoj, laŭ Kuhn, havas intereson pri konservado de la esplorkadro, kiun ili konas, kaj tial ne volas novigi, en la profunda signifo de la vorto. Norma scienco atingas atingojn, vastigas la amplekson de scio kaj pliigas la precizecon de scienca scio, kaj tial garantias kontenton al la sciencisto kiu laboras ene de ĝi. Malgraŭ tio, ni konas la historion de sciencaj malkovroj, kiuj kondukis al sciencaj novigoj. Kuhn nomas tiujn eltrovaĵojn anomalioj, kaj ili estas tiuj kiuj povas konduki al sciencaj revolucioj.

* **Anomalioj** - faktkonfliktoj, devioj aŭ devioj de naturo de la antaŭdiroj de la domina paradigmo en norma scienco. Ju pli disvolviĝas la scienco, kaj ju pli ampleksa kaj preciza la paradigmo, des pli da anomalioj aperas. Ekzemploj kiujn Kuhn prezentas en sia verkaĵo pri anomalioj: La malkovro de Lavoisier, ke brulanta metalo aldonas al ĝia pezo kaj ne reduktas ĝin, kontraŭe al la antaŭdiroj de la flogistoteorio, la eltrovo de Ikso-radioj, la eltrovo de la Botelo de Leiden. Responde al anomalioj, sciencistoj provas konveni la trovojn en paradigmon larĝe ekzamenante la areon de la anomalio. Aferoj povas finiĝi aldonante ad hoc klarigojn al la teorio asociita kun la paradigmo, aŭ evolui en krizon.
* **Krizo** - kiam estas tro da diferencoj (anomalioj), kaj ad hoc solvoj ne sukcesas solvi la kontraŭdiron, krizo kreiĝas. La krizfazo estas karakterizita kiel transira fazo, kun similaj karakterizaĵoj al la antaŭ-paradigma fazo. La sciencistoj, serĉante savon por la paradigmo, kolektas novajn datumojn en senorda maniero, la normaj labormanieroj estas rompitaj kaj filozofiaj konjektoj aperas. Krizo havas profundan psikologian efikon al la scienca komunumo kaj estas kutime grandega malfacileco rezigni la dominan paradigmon. La krizo povas finiĝi per savado de la paradigmo, ignorado de la problemo (almenaŭ por iom da tempo) aŭ kun kolapso de la paradigmo kaj la okazo de **scienca revolucio**.

Ŝanĝi la sciencan paradigmon estas esence sociologia procezo simila al konverto de religio. Tamen, Kuhn asertas, ke la paradigmoŝanĝo estas farita racie, ĉar elektante inter la konkurantaj teorioj sciencistoj aplikas gravajn kaj raciajn valorojn kiel fekundeco, simpleco, konsistenco kaj precizeco. Aliaj filozofoj kaj sociologoj kritikis ĉi tiun pozicion de Kuhn, dirante, ke valoroj kiel fekundeco kaj simpleco estas neklaraj kaj subjektivaj nature, kaj eĉ povas kontraŭdiri unu la alian, do la paradigmoŝanĝo estas esence neracia procezo.

Ĉe la fino de la scienca revolucio, nova paradigmo supozas dominan pozicion en la kampo, kaj la kampo revenas al la stadio de norma scienco.

## La koncepto de scienco 
Kuhn uzas la esprimon "paradigmo" por enkonduki la koncepton de relativa vero en la Filozofio de scienco. Laŭ Kuhn, vero estas interna al la paradigmo, kaj ekzistas neniu vidpunkto ekstera al la paradigmo. Tial, laŭ Kuhn, ekzistas neniu komuna normo por kompari konceptojn de malsamaj paradigmoj. Eĉ kiam du malsamaj paradigmoj uzas la saman koncepton, kiel ekzemple maso, ili nepre uzas ĝin ene de malsama koncipa reto. Sciencaj revolucioj, kiuj kondukas al la anstataŭigo de unu teorio per alia, havas la karakteron de pensa revolucio. Debato inter sciencistoj el malsamaj paradigmoj havas la karakteron de dialogo, en kiu ĉiu flanko provas konvinki la alian. Tio estas kontraste al malkonsento inter matematikistoj, ekzemple, kies diskuto havas la karakteron de procedura kaj teknika debato pri la ĝusteco de la pruvo.

Kuhn emfazas ke li ne asertas ke sciencistoj de malsamaj paradigmoj ne povas kompreni unu la alian, sed ke male al matematiko, ekzemple, ekzistas neniu objektiva maniero decidi kiu el ili estas ĝusta. Ĉi tio estas pro la manko de komuna normo por kompari la konceptojn kiujn ili uzas. Alivorte, ne ekzistas **objektiva** komuna lingvaĵo en kiun du sciencistoj povas traduki siajn asertojn. Krome, ĉar ilia mondrigardo estas determinita per la paradigmo, ili ankaŭ ne povas decidi sian argumenton rekte alparolante la fizikan mondon.

El ĉi tiu koncepto sekvas, ke la scienco ne progresas laŭ linia modo, kie la atingoj de sciencistoj baziĝas sur la laboro de antaŭaj sciencistoj kaj la tuta scienco progresas en la direkto de la absoluta vero. La scienca revolucio, laŭ Kuhn, forigas la koncipan strukturon de la antaŭa paradigmo kaj komencas konstrui novan sciencan strukturon. Je profunda nivelo, vero mem ŝanĝiĝas kiam paradigmo ŝanĝiĝas.

## Ekzemplo: La Kopernika Revolucio 
[eta|Bazaj elementoj de la [Ptolemeo|ptolemea sistemo]]

Koperniko iniciatis la plej konatan ekzemplon de revolucio en scienca pensado per sia libro *De Revolutionibus Orbium Coelestium*. La ĝis tiam reganta lernejo de penso de Ptolemeo supozis senmovan Teron en la centro de la kosmo. Cikloj kaj epicikloj estis uzataj por modeligi la movojn de la planedoj. Ĉar la precizeco de planedaj observaĵoj pliiĝis tra la jarcentoj, la komplekseco de la Ptolemea ciklo kaj epiciklomekanismoj estis devigita pliiĝi ankaŭ. Ĉi tio estis necesa por konservi la poziciojn kalkulitajn uzante la ptolemea modelon proksime al la observitaj pozicioj.

En sia revolucia laboro, Koperniko proponis novan kosmologion, en kiu li postulis ne la Teron, sed la Sunon ĉe la centro de la kosmo. En lia modelo, la Tero estis nur unu el la planedoj kiuj rondiris ĉirkaŭ la Suno. Por modeligi la planedajn movojn en sia kosmo, Koperniko uzis la ilojn, kiujn li konis, nome la ciklojn kaj epiciklojn el la ptolemea ilaro. Tamen, la modelo de Koperniko montriĝis postuli pli da cikloj kaj epicikloj ol estis uzitaj ene de la tiam uzebla ptolemea modelo. Pro manko de precizeco en liaj kalkuloj, la prognozoj de Koperniko estis trovitaj esti ne pli precizaj ol tiuj de la konkuranta ptolemea modelo. Kiel rezulto, multaj el la samtempuloj de Koperniko malaprobis lian novan kosmologion. Kuhn argumentis ke ili estis plene ene de siaj rajtoj farendi tion: la kosmologio de Koperniko malhavis la necesan kredindecon.

Kuhn montras en sia libro kiel paradigmoŝanĝo poste fariĝis ebla kiam Galileo Galilei prezentis siajn novajn ideojn pri movado. Intuicie, oni povas imagi, ke kiam objekto estas ekmovita, ĝi rapide denove haltas. Ekzemple, bone farita ĉaro povas movi grandan distancon antaŭ ol halti, sed se iu ne puŝos ĝin, ĝi fine ĉesos moviĝi. Aristotelo argumentis ke tio verŝajne estis fundamenta eco de naturo : por pluigi objekton moviĝi, ĝi devis esti konstante puŝita. Konsiderante la tiamaniere disponeblajn sciojn, tio estis prudenta kaj racia penso.

Galileo proponis alternativan konjekton, ke ĉiuj objektoj kiuj ripozas faras tion nur ĉar iu froto ĉiam okazas. Galileo havis neniujn ilojn je sia dispono por objektive konfirmi sian konjekton, sed li tamen sugestis ke en foresto de iu froto, la eneca tendenco de la objekto devas konservi rapidecon sen iu kroma forto aganta sur la objekto.

La ptolemea aliro al la uzo de cikloj kaj epicikloj komencis aspekti pli kaj pli kiel konvoluta interpreto: ŝajnis esti senfine al la akcela kresko de komplekseco necesa por klarigi observeblajn fenomenojn. Johannes Kepler estis la unua persono se temas pri malakcepti la ilojn de la ptolemea paradigmo. Li komencis esplori la eblecon ke la planedo Marso havis elipsan prefere ol cirklan orbiton ĉirkaŭ la Suno. Estis klare ke la angula rapido ne povus esti konstanta en tiu kazo, sed montriĝis tre malfacile trovi la formulon, kiu priskribis la rapidecon de ŝanĝo de la angula rapido. Post multaj jaroj da kalkuloj, Keplero finfine trovis tion, kio nun estas konata kiel la dua leĝo de Keplero.

La konjekto de Galileo estis nur tio, konjekto. La sama estis vera pri la kosmologio de Keplero. Sed ĉiu konjekto en ĉi tiu kazo pliigis la kredindecon de la alia konjekto. Kune ili ŝanĝis la regantajn opiniojn de la scienca komunumo. Poste, Neŭtono montris ke la tri leĝoj de Kepler povas esti derivitaj de ununura teorio de moviĝo kaj planeda moviĝo. Tiele Neŭtono disponigis roksolidan fundamenton por la paradigmoŝanĝo kiun Galileo kaj Keplero iniciatis.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Artikolo pri Thomas Kuhn de Alexander Bird
* Teksto de ĉapitro 9 kaj postskripto ĉe Marxists.org (anglalingva)
* "Thomas Kuhn, 73; elpensita scienca paradigmo", anglalingva nekrologo fare de Laŭrenco Van Gelder, *New York Times*, la 19an junio 1996 (enarkivigita 7a februaro 2012).

Kategorio:Scienca revolucio
Kategorio:Sciencaj studoj
Kategorio:Anglalingvaj libroj
Kategorio:Usonaj malfikciaj libroj
Kategorio:Libroj aperintaj en 1962
Kategorio:Filozofia literaturo
Kategorio:Filozofio de scienco