Ruĝgorĝulo

La **Eŭropa ruĝgorĝulo**, aŭ simple **Ruĝgorĝulo** (*Erithacus rubecula*), aŭ ankoraŭ **Rubekolo** (per esperantigo de la latina scienca termino, laŭ NPIV) estas insektomanĝanta birdo el malgranda genro *Erithacus*, kiu enhavas tiun tre konatan specion, alian orientazian kaj alian endemisman en eta insularo japania.

Ĝi estas ĉirkaŭ 12.5 al 14.0&nbsp;cm longa; la masklo kaj la ino estas similaj laŭ koloro, kun oranĝaj brusto kaj vizaĝo bordita de griza, brunaj supraj partoj kaj blankeca ventro kun grizaj flankoj. Ĝi troviĝas en Eŭropo, orienten al nordokcidenta Azio (okcidenta Siberio) kaj suden al Nordafriko; ili estas loĝantaj birdoj, sed en plej norda parto de la teritorio estas migrantaj. Alia specio tre simila loĝadas en Orienta Azio: la Japana ruĝgorĝulo (*Erithacus akahige*).

Tiu birdo estas tre populara kaj relative sentima je la homoj (sed ege malsociema ĉe la aliaj ruĝgorĝuloj). Ĝi estas inter raraj specioj, kiuj kantas tutan jaron (eĉ vintre), ne nur dum la pariĝoperiodo.

## Taksonomio 
eta|maldekstre|Ruĝgorĝulo
La Eŭropa ruĝgorĝulo estis unu el multaj specioj originale priskribitaj de Linnaeus en sia verko de la 18a jarcento nome *Systema Naturae*, laŭ la nomo de *Motacilla rubecula*. La specifa epiteto *rubecula* estas diminutiva devena el la latina *ruber* 'ruĝa', tio estas “ruĝuleto”. La genro *Erithacus* estis kreata de la franca naturalisto Georges Cuvier en 1800, kiu donis al la birdo ties nunan sciencan nomon de *E. rubecula*.

La distinga ruĝa brusto de ambaŭ seksoj havigis la originan nomon de Eŭropa ruĝgorĝulo.

La Eŭropa ruĝgorĝulo apartenas al grupo de ĉefe insektomanĝantaj birdoj kiuj estis atribuitaj al la turdoj aŭ al la "Muŝkaptuledoj", depende de tio kiel tiuj grupoj estis konsiderataj taksonomie. Poste la grupigo de Muŝkaptuledoj kaj turdoj estis reanalizataj kaj la genro *Erithacus* atribuita al grupo de turdecaj veraj Muŝkaptuledoj, la tribo de Saksikolenoj, kiu inkludas ankaŭ la najtingalojn kaj la saksikolojn.

Du specioj de la Orienta Palearkto estas kutime lokitaj en la genro *Erithacus*, la Japana ruĝgorĝulo (*E. akahige*) kaj la Rjukjua eritako (*E. komadori*), tiu lasta insula specio el tre limigita teritorio. Biogeografio kaj analizoj de DNA indikas, ke tiuj devus esti klasitaj kun kelkaj orientaj "najtingaloj", lasante nur la eŭropajn speciojn en *Erithacus*.

### Subspecioj 
En sia granda kontinenta teritorio de Eŭrazio, la ruĝgorĝuloj varias iomete, sed ne formas diskretajn populaciojn kiuj povus esti konsiderataj subspecioj. Tiel la subspecioj de la ruĝgorĝuloj estas distingaj ĉefe formantaj loĝantajn populaciojn en insuloj kaj en montarareoj.

eta|La britia subspecio, *Erithacus rubecula melophilus*, diferenciĝas nur iomete el la kontinentaj birdoj.
La ruĝgorĝuloj el la Brita Insularo (*Erithacus rubecula melophilus*) loĝas ankaŭ en la kontinenta flanko de la Manika Markolo kaj kiel vaganto en apudaj regionoj. *E. r. witherbyi* el Nordokcidenta Afriko, Korsiko kaj Sardio ege similas al *melophilus* sed kun iom pli mallongaj flugiloj. La plej nordorientaj birdoj, grandaj kaj tre "senkolorigitaj" estas *E. r. tataricus*. En la sudoriento de la teritorio, *E. r. valens* de la Krimea duoninsulo, *E. r. caucasicus* de la Kaŭkazo kaj N Transkaŭkazio, kaj *E. r. hyrcanus* sudorienten al Irano estas ĝenerale akceptataj kiel sufiĉe distingaj.

Ruĝgorĝuloj el la okcidentaj Kanarioj – El Hierro, La Palma kaj La Gomera – aliflanke estas nedistingeblaj el la eŭropaj *E. r. rubecula*. indikas, ke la ruĝgorĝuloj de Tenerife kaj Gran Canaria estas tre distingaj kaj probable devenas el koloniigo de kontinentaj birdoj antaŭ ĉirkaŭ 2 milionoj da jaroj, La populacioj de la okcidentaj Kanarioj estas pli junaj (Meza Pleistoceno) kaj nur ekdiverĝantaj genetike. Krome la birdoj de Tenerife kaj Gran Canaria estas tre distingaj genetike kaj la lastaj estis nomitaj *E. (r.) marionae*; dum oni faros pli studatan komparon inter *superbus* kaj *marionae*. Komencaj rezultoj sugestas, ke la birdoj de Gran Canaria havas distinge pli mallongajn flugilojn (ĉ.10 %) ol la subspecio de Tenerife *superbus*. sed ĝi loĝas en Britio nur kiel tre rara vaganto.

Ankaŭ kelkaj turdoj de la genro *Turdus* de Centra kaj Suda Ameriko estas nomataj ruĝgorĝuloj, kiel la Montoturdo (*T. plebejus*). Ankaŭ la specio de Aŭstralio "ruĝgorĝulo", pli ĝuste Skarlata ruĝgorĝulo (*Petroica multicolor*), estas pli rilataj al korvoj kaj garoloj ol al la Eŭropa ruĝgorĝulo. Ĝi apartenas al la familio de Petroicedoj, komune nomataj "Aŭstralaziaj ruĝgorĝuloj". La Ruĝbeka kantotimalio (*Leiothrix lutea*) estas foje nomata "Pekina ruĝgorĝulo" de birdobredistoj. Alia grupo de Muŝkaptuledoj, tiuj el Afriko kaj Azio estas la genro *Copsychus*; ĝiaj membroj estas konataj kiel pigoruĝgorĝuloj, unu el kiuj, la Orienta ŝamao *(C. saularis)*, estas la nacia birdo de Bangladeŝo.

## Aspekto 
eta|Junulo
La plenkreskulo de Eŭropa ruĝgorĝulo estas 12.5 ĝis 14.0&nbsp;cm longa kaj pezas 16 ĝis 22 g kun enverguro de 20 ĝis 22&nbsp;cm. La masklo kaj la ino montras similan plumaron; oranĝaruĝajn bruston kaj vizaĝon ĝis frunto kaj supro de okulo (pli koloraj en la aliaspekte simila brita subspecio *E. r. mesophilus*), markita de bluecgriza en la flankoj de la kolo kaj brusto. La supraj partoj estas brunecaj, aŭ olivnuancaj en la britaj birdoj, kaj la ventro blankeca, dum la kruroj kaj piedoj estas brunaj. La beko kaj okuloj estas nigraj. Junuloj estas punktite brunaj kaj blankaj, kun makuloj de ruĝa laŭgrade aperantaj.

### Voĉo 
maldekstre|100ra|eta|Kanto 1
maldekstre|100ra|eta|Kanto 2
eta|maldekstre|Kantante proksime al Doolin, Irlando
La Ruĝgorĝulo havas flutecan, trilan kanton dum la reprodukta sezono, kiam ĝi ofte kantas krepuske kaj foje dumnokte, kio konfuzas kelkajn kiuj miskredas ilin Najtingaloj (*Luscinia megarhynchos*). Nokta kantado ĉe urbaj ruĝgorĝuloj okazas kie estas bruo dumtage, kun la sugesto ke ili kantas nokte ĉar estas pli silente kaj ilia mesaĝo povas disvastiĝi pli klare. Taga bruo superas noktan lumpoluadon kiel antaŭvidilo de nokta kantado ĉe urbaj ruĝgorĝuloj en Sheffield, Anglio. Kaj maskloj kaj inoj kantas dumvintre, kiam ili ĝuas separatajn teritoriojn, kaj tiam la kanto sonas pli plendema ol la somera versio.

Klopodoj por enmeti tiun palearktisan specion en Aŭstralion kaj Novzelandon fine de la 19a jarcento estis malsukcesaj. Oni liberigis birdojn ĉe Melburno, Auckland, Christchurch, Wellington kaj Dunedin de kelkaj lokaj enmetaj societoj, sed neniu setlis. Okazis simila rezulto en Nordameriko kiam birdoj malsukcesis setliĝi post liberigo en Long Island, Novjorkio en 1852, Oregono en 1889-92 kaj la Duoninsulo Saaniĉo en Brita Kolumbio en 1908-10.

## Kutimaro 
eta|Manĝante elmane
La Ruĝgorĝulo estas tagaktiva, kvankam oni scias, ke aktivas ankaŭ ĉasante insektojn dum lunaj noktoj aŭ ĉe artefarita lumo nokte.

Pro alta mortindico en la unua vivojaro, ruĝgorĝuloj havas averaĝan vivon de 1.1 jaroj; tamen post tiu unua jaro ili povas vivi pli longe kaj eĉ oni konstatis ruĝgorĝulon kiu atingis la aĝon de 12 jaroj. Predantoj estas hejmaj katoj, kiuj mortigas 15-oble pli da birdoj ol ĉiu rabobirdo kiel gufoj aŭ akcipitroj. Malaltega temperaturo en vintro povas okazigi ankaŭ gravan mortindicon.

### Reproduktado 
eta|Ino en sia nesto, kovanta
eta|Idoj de ruĝgorĝuloj
[eta|ovoj de *Cuculus canorus canorus * en nesto de *Erithacus rubecula* - [Muzeo de Tuluzo]]
Ruĝgorĝuloj povas elekti inter ampleksa vario de lokoj por konstrui neston, fakte ĉio kio ŝajnas truo povas taŭgi, kiel fendoj, forĵetitaj objektoj kaj pecoj de maŝinaro, rostokradoj, biciklaj stiriloj, balailoj, teujoj, ladoj, florpotoj aŭ eĉ ĉapeloj. La nesto estas komponita el musko, folioj kaj herbo, kovrita de pli fajna herbo, hararo kaj plumoj. La ino demetas 2 aŭ 3 fojojn po 5 aŭ 6 ovojn dum la reprodukta sezono el marto ekzemple en Britio kaj Irlando. La ovoj estas kremokoloraj, sablokoloraj aŭ blankecaj kun ruĝecbrunaj punktetoj ĉefe ĉe la plej larĝa pinto. Kiam junuloj elflugas el la nesto estas brunpunktitaj kaj ne havas ruĝan bruston. Post 2 aŭ 3 monatoj for de la nesto, junuloj akiras kelkajn ruĝecajn plumojn ĉe la mentono kaj post simillonga periodo tiu makulo grade etendiĝas al kompleta plenkreska aspekto.

## Kultura signifo 
eta|Pentraĵo de 1880
Ruĝgorĝuloj aperas elstare en angla folkloro, kaj en tiu de nordokcidenta Francio, kaj ne tiom en aliaj partoj de Eŭropo. Ĝi rilatas al ŝtormoj kaj estas dediĉita al Toro, dio de tondro, en Nordĝermana mitologio. kristnaskaj bildoj kaj kristnaskaj poŝtmarkoj. Malnova angla popola rakonto klopodas klarigi la distingan ruĝan bruston de tiu birdo. Estas legendo ke kiam Jesuo estis mortonta surkruce, la ruĝgorĝulo, ĝis tiam nur bruna, flugis al lia flanko kaj kantis ĉe lia orelo por konsoli lin, dum la sango de liaj vundoj restis ĉe la brusto de la ruĝgorĝulo kaj de tiam ĉiuj ruĝgorĝuloj havas la markon de la sango de Kristo sur ili. Alternativa legendo estas ke lia brusto makuliĝis kiam li alportis akvon al la animo de la Purgatorio. Ruĝgorĝuloj aperas ankaŭ en la tradicia porinfana rakonto, *Babes in the Wood*; tiuj birdoj kovras la mortintajn korpojn de la infanoj.

Ruĝgorĝuloj estas ankaŭ populara kromnomo por multaj sportaj teamoj en Britio rilate al la kutimaj koloroj ruĝa aŭ ruĝa kaj blanka.

Dosiero:ErithacusRubecula.jpg|
Dosiero:European Robin aka.jpg|
Dosiero:Erithacus rubecula (Marek Szczepanek).jpg|

## Referencoj 
## Literaturo 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* paĝo kun multaj fotoj
* http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/radio/dawn_chorus/video/robin_song.ram 
* http://www.rspb.org.uk/birds/guide/r/robin/index.asp
* https://archive.is/20130114053212/www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/253.shtml
* detala TTT-paĝo pri la ruĝgorĝulo (france)
* ARKive: Ruĝgorĝulo (*Erithacus rubecula*) bildoj kaj filmetoj . Konsultita la 30an de novembro 2006.
* BBC Science and Nature: The Robin, Britain's national bird. Fotoj kaj kanto. Konsultita la 30an de novembro 2006.
* BBC: Kanto de Ruĝgorĝulo. Per Real Audio. Konsultita la 30an de novembro 2006.
* Birds of Britain: Ruĝgorĝulo . Konsultita la 30an de novembro 2006.
* Digidylan: Manĝo el mano. Konsultita la 30an de novembro 2006.
* Filmetoj de Ruĝgorĝulo . ĉe Internet Bird Collection. Konsultita la 30an de novembro 2006.
* RSPB: Ruĝgorĝulo (*Erithacus rubecula*). Konsultita la 30an de novembro 2006.
* iMeleon photography: Fotoj de Ruĝgorĝuloj 
* Quality European Robin Photographs http://www.stevenround-birdphotography.com/Robin.htm 
* Sveriges Radio P2: Kanto de Ruĝgorĝulo (Per Real Audio)
* Diferencoj laŭ aĝoj kaj seksoj (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Kategorio:Muŝkaptuledoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo