open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enkarniĝo

La vorto **enkarniĝo** signifas la kristanan doktrinon, ke Jesuo Kristo estas samtempe la vera kaj sentempa filo de Dio kaj vera homo, kiu naskiĝis en Betleĥemo en la unua jarcento. 
Laŭ ortodoksa doktrino Kristo havas du esencojn (la homan kaj la dian), sed estas nur unu persono. Herezoj do estas 
* la arianisma doktrino, ke li estis nur homo, kiu fariĝis Mesio per lia grandega boneco, 
* la docetisma doktrino, ke li estis dia avataro sen vera homa karaktero. 
La Kredo de Sankta Atanasio bonege klarigas tiun ortodoksan doktrinon, kaj klarigas ankaŭ ke la enkarniĝo "ne estis la igo de Dio en karnon, sed la preno de homeco en Dion."
## Spiritismo
Laŭ spiritismo la vorto *enkarniĝo* signifas ekprenon de nova korpo fare de la animo.
## Eksteraj ligiloj 
* Spiritismaj libroj senpage elŝuteblaj  el la retejo de] Brazila Spiritisma Federacio
* Prelegovideo  pri reenkarniĝo kaj elkarniĝo laŭ spiritismo
## Vidu ankaŭ 
* Elkarniĝo
* Enkarniĝo (kristanismo)
* Monda Spiritisma Asocio
* Teofanio

## Referencoj
Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Spiritismo
FAME-fondaĵo

[dekstra|eta|280px|[Ĵomart kaj Nataŝa dankas pro la ricevo de la FAME-premio en 2022]]

**FAME-fondaĵo** (oficiale: *FAME-Stiftung zur Förderung internationaler Verständigungsmittel* kaj Esperante *FAME-fondaĵo por stimulado de internaciaj kompreniloj*) estas fondaĵo starigita de Alois Meiners en 1988 por subteni interkompreniĝon inter la popoloj, evoluhelpon, sciencon kaj esploradon, junularon kaj kulturon per disdono de subvencioj. Kun la urbo Aalen ĝi fondis kulturpremion por distingi personojn aŭ organizojn, kies plurjara engaĝo antaŭenigis internacian kompreniĝon. La nomo FAME venas de la nomo de la fondinto **F**ranz-**A**lois **Me**iners.

La festo de la Kulturpremio okazas ĉiun duan jaron en Aalen kiel *Aalener Esperanto-Kulturpreis*. Tiu Alena Esperanto-Kulturpremio estas organizita de FAME, de Esperanto-Grupo Alena kaj subtenata de la urba administracio. La festeno okazas en la urbodomo de Aalen. La premio estas normale dotita kun € 3.000,- (komence estis 10.000 gm kaj poste 5000,- €).

## Premiitoj 
[dekstra|eta|280px|Transdono de la FAME-premio al [Aleksander Korĵenkov (2010).]]
* 2026 - JoMo
* 2024 - Chiara Raggi
* 2022 - Ĵomart kaj Nataŝa
* 2018 - Ilona Koutny
* 2016 - Katalin Kováts
* 2014 - Utho Maier kaj Karl Heinz Schaeffer
* 2012 - Floréal Martorell 
* 2010 - Halina Gorecka kaj Aleksander Korĵenkov
* 2008 - Internacia Esperanto-Instituto
* 2006 - Interkultura Centro Herzberg
* 2004 - Kajto (muzikgrupo)
* 2002 - ADORU (Adolf Burkhardt, Bernhard Eichkorn kaj Albrecht Kronenberger)
* 2000 - William Auld
* 1998 - Marjorie Boulton
* 1996 - Gersi Alfredo Bays pro lia eldonejo Fonto
* 1994 - Heroldo de Esperanto kaj Spomenka Štimec (2 premiitoj)
* 1993 - Richard Schulz kaj Bruno Vogelmann (2 premiitoj)
* 1991 - Ito Kanzi (dua distribuo dum UK en Bergeno, al Ludovikito, samjare)
* 1991 - Claude Gacond por CDELI kaj Kultura Centro Esperantista (unua distribuo en Aalen)

## Vidu ankaŭ 
* Fondaĵo

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Hejmpaĝo de FAME
* "La ĉefa kulturpremio en Esperantujo". Ĉe: *Libera Folio*, 22.11.2022

Kategorio:Esperanto-kulturo
Kategorio:Esperanto-Fondaĵoj
Kategorio:Fondaĵoj en Germanio
Kategorio:Esperanto-premioj
Fondaĵo Grabowski

**Fondaĵo Grabowski** subtenas la Esperanto-kulturon per premioj kaj subvencioj, precipe por originala kaj tradukita beletro, kaj per kuraĝigo al junaj verkistoj. Kiu kontribuas per minimume 50 USD, rajtas eniri la Konsilion kaj fari proponojn al la juĝkomisiono. La fondaĵon administras UEA konforme al decidoj de la komisiono. La juĝkomisiono konsistas el Prof. Jesper Lykke Jacobsen (prezidanto), S-ro István Ertl (sekretario) kaj S-ino Mariana Petrova Evlogieva.

Fondaĵo Grabowski portas la nomon de Antoni Grabowski. Ĝia fondiĝo estis anoncita en la 67-a Universala Kongreso en Antverpeno, en 1982. La fondaĵo estis establita danke al la donaco de Adamo Paulo Góralski-Pawlikowska (Kanariaj Insuloj) en la sumo de 13 750 usonaj dolaroj.

En la unua juĝkomisiono membris Baldur Ragnarsson, Juan Régulo Pérez kaj Spomenka Štimec. La unuan plej grandan premion gajnis Marjorie Boulton en 1984. Aliaj gajnintoj troveblas ĉe Premio Grabowski.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ
*fondaĵo

## Eksteraj ligiloj 
*Fondaĵoj de Universala Esperanto-Asocio 
*Fondaĵo Grabowski ĉe UEA
*Danko  de Andreas Künzli pro aljuĝo de la premio de Fondaĵo Grabowski 

Grabowski
Kategorio:Esperanto-kulturo
-345

En la jaro **345 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: M. Fabius Dorsuo kaj Servius Sulpicius Camerinus Rufus iĝis konsuloj.

|
-346

En la jaro **346 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: M. Valerius M.f. Corvus kaj C. Poetelius C.f. Libo Visolus iĝis konsuloj.

|
-347

En la jaro **347 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Romio: *C. Plautius Vennox (aŭ Venno) Hypsaeo* kaj *Titus Manlius Imperiosus Torquatus* iĝis konsuloj.
*Ateno: Σπεύσιππος (Speusippos), nevo de Platono, je ties morto iĝis estro de la Akademio de Platono.

## Mortoj
*Platono, greka filozofo
* Arĥito el Tarento

Titus Manlius Torquatos LACMA M.88.91.302.jpg|
|
-348

En la jaro **348 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
* Post la detruo de Olinto, aliancita urbo de Ateno, fare de la makedona armeo sub gvido de Filipo la 2-a de Makedonio, la ceteraj urboj de la Kalcida Ligo kapitulacis sen batalo.

* La Romia Imperio finis la Duan Kartagan-Romian Traktaton kun Kartago koncerne la influosferojn de la du mediteraneaj potencoj. Libera komerco en Sicilio estis interkonsentita, kaj Romo estis agnoskita kiel la protektanto de la latinaj urboj. Rekompence, la teritoriaj postuloj kaj influosferoj de Kartago en Afriko kaj Hispanio estis agnoskitaj.

Olynth Nordstadt.jpg|
Saint-John Perse

**Saint-John Perse** estas la plumnomo de **Marie René Auguste Alexis Léger**, naskiĝinta en 1887 en Saint Léger des Feuilles, en insulo Guadeloupe, mortinta en 1975.
Franca poeto kaj diplomato, li uzis plumnomon, ke lia poezia agado restu privata kaj disigita de lia diplomata-politika kariero. Saint-John Perse ricevis la Nobel-Premion por literaturo en jaro 1960.
Saint-John-Perse-a poeziaĵo havis tre aparta kaj tipa stilo, skribita prozforme per longaj frazoj solenaj, plenaj je raraj vortoj kaj malnaivaj esprimmanieroj, ofte je eruditaj memoroj de antikveco, sed ankaŭ de emocio kaj kun delikata muzikeco, kaj pantheisma kaj historia sento. Ekzemple :
:« *Poezio por akompani iron de recitmarŝo honore al maro. Poeziaĵo por subteni kanton dummarŝan tutĉirkaŭ lime la maron. Tiel, kiel la ago de la altar-ĉirkaŭiro, aŭ la orbitado de ĥoro dum disfaldado de l’strofo *» (Maraj gvidmarkoj)

:« *Vi ‘stas kuracinto, asociinto, kaj sorĉinto je la altaj fontoj mensaj ! Ĉar ĉia kapablo en homa la koro strangas, kaj grandas alirfacilo al inter ni via : treallogema Homo ! kun cent kutimoj inter ni, ho disigitulo ! Ni la stampon de via rigard’ surhavas ĉiuj sur frunto !* » (Amikeco de l’Princo)

:« *Mi foriros kun anseroj en la sobra odor’ de l’maten’*. » (Ventoj)

:« *Funebra odoro de rozo ne sieĝos plu kradojn de l’tombo. Vivanta la horo inter palmoj ne mutigos plu sian animon fremdecan. Amaraj, ĉu tiel iam estis niaj vivantulaj lipoj ? *» (Maraj gvid markoj)

Ĉefaj verkoj:
* ÉLOGES, 1911 (Laŭdoj)
* ANABASE, 1924 (Anabasis)
* AMITIÉ DU PRINCE, 1924 (Amikeco de l'Princo)
* EXILE, 1942 (Ekzilo ; poemoj verkitaj kiam li estis ekzile en Usono pro la venko de Francio dum Dua mondmilito
* POÈME À L'ÉTRANGÈRE, 1943 (Poemoj al la fremdulino)
* PLUIES, 1943 (Pluvoj)
* NEIGES, 1943 (Neĝoj)
* VENTS, 1946 (Ventoj)
* AMERS, 1957 (Maraj gvidmarkoj)
* OISEAUX, 1962 (Birdoj)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.nobel-winners.com/Literature/perse_saint_john.html 
* http://www.sjperse.org 
* http://www.angelfire.com/ego2/olko/binary/perse-speech-e.html 
* http://terresdefemmes.blogs.com/mon_weblog/2005/09/mort_de_saintjo.html 

Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Francaj poetoj
Dromaiedoj

**Dromaiedoj** (latine: *Dromaiidae*) aŭ **Dromiceoj** estas eksa familio de *Casuariiformes* birdoj, kiujn oni dividis en du genrojn: *Dromaius* kaj *Emuarius* †.

Nun tiu familio estas integrita en la kazuaredoj.

## Notoj 

Kategorio:Neflugaj birdoj
Kategorio:Faŭno de Aŭstralio
Johannes Heesters

200px|maldekstra|eta|Heesters als jongeman van 16 in 1919
dekstra|250px|2006 en Osnabrück
**Johannes HEESTERS** [johanes hesters], plennome: **Johan Marius Nicolaas HEESTERS** (naskiĝis la 5-an de decembro, 1903, mortis je la aĝo 108 je la 24-an de decembro 2011). Li estis nederlanda aktoro kaj kantisto.

Li estis la plej aĝa ankoraŭ aktiva aktoro. Li estis aktiva dum 90 jaroj je la staĝo kaj dum 87 jaroj en filmoj.

Johannes Heesters naskiĝis en Amersforto. Kiel knabo li revis fariĝi pastro, sed je sia 16-a naskiĝtago li decidis fariĝi aktoro. Li lernis aktoradon kaj kantadon kaj en la jaro 1924 li ricevis sian unuan filmrolon, en la mutfilmo *Cirque Hollandais*.

En 1930 li edziĝis al la belga aktorino Louise H. Ghijs. Al la paro naskiĝis du filinoj: Wiesje GHIJS, kiu fariĝis pianistino kaj Nicole Heesters, kiu iĝis aktorino. Louise H. Ghijs mortis en 1985.

Ekde 1932 Johannes Heesters aperis en operetoj. Post agado en Vieno li en 1936 transloĝiĝis al Berlino, kie li transprenis aron da roloj en muzikfilmoj kaj filmigitaj operetoj.

Dum la Dua mondmilito li aperis en germanaj filmoj kaj teatroj. Pro tio li kompromitiĝis en sia naskiĝolando.

Post la Dua mondmilito li kantis en Vieno, Munkeno kaj Berlino. En 1953 li en Hollywood partoprenis en la filmo *The Moon is Blue*. Poste li ofte aperis en la germana televido kaj en teatraĵoj. En 1978 li publikigis siajn memorojn: *Es kommt auf die Sekunde an*, gravas la sekundo.

En la jaro 1992 li edziĝis al la germana aktorino Simone Rethel. De 1996 ĝis 2001 la paro kune rolis en la teatraĵo *Ein gesegnetes Alter* (= *Benita aĝo*), verkita de Curth Flatow. Ĝis nun li aktive agadas sursceneje, probable estante la plej aĝa aktiva aktoro.

## Listo de filmoj 
* *Cirque hollandais* (1924)
* *Der Bettelstudent* (1936)
* *Gasparone* (1937)
* *Nanon* (1938)
* *Die lustigen Vagabunden* (1940)
* *Rosen in Tirol* (1940)
* *Illusion* (1941)
* *Glück bei Frauen* (1944)
* *Es fing so harmlos an* (1944)
* *Hochzeitsnacht im Paradies* (1950)
* *Im weißen Rößl* (1952)
* *The Moon is Blue* (1953)
* *Gestatten, mein Name ist Cox* (1955)
* *Opernball* (1956)
* *Bel Ami* (1957)
* *Junge Leute brauchen Liebe* (1961)

Kategorio:Nederlandaj aktoroj
Kategorio:Nederlandaj kantistoj
Kategorio:Nederlandaj centjaruloj
Kategorio:Naskiĝintoj la 5-an de decembro
Kategorio:Mortintoj la 24-an de decembro
Simone Rethel

**Simone RETHEL** [simone retel] (naskiĝis la 15-an de junio, 1949) estas germana aktorino.

Simone Rethel naskiĝis en Herrsching, Bavario. En la jaro 1965 ŝi ricevis la ĉefrolon en la filmo *Die fromme Helene* kaj en 1966 ŝi havis sian debuton en Munkena teatro. Krom en teatraĵoj ŝi ofte aperis en germanaj televidserioj, ekz. *Der Kommssar*, *Derrick*, *Der Alte* kaj *Diese Drombuschs*. Ŝi ankaŭ dediĉas sin al la pentrado kaj fotado.

Ekde 1992 Simone Rethel estas edziniĝinta kun la aktoro kaj kantisto Johannes Heesters.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.simone-rethel.de

Kategorio:Germanaj aktoroj
Taiho

eta|Japanaj provincoj en la jaro 701
La **Taiho Kodekso** (  *Taihō-ritsuryō*) en 702 estis la unua proklamita kolekto de leĝoj en Japanio. Ĝi entenis kaj punajn kaj mastrumajn leĝojn. La kodekso estis ĉerpita de la leĝokoloktoj de dinastio Tang de Ĉinio, lando kiu estis tiam  modelo por la disvolviĝo de Japanio.

Kategorio:Historio de juro
Kategorio:Historio de Japanio
Politika ekologio

**Politika ekologio** aŭ **ekologiismo** estas socia kaj politika movado emfazanta nedifektadon de la naturo.

Dum ekologio estas scienco, aparta fako de naturaj sciencoj esploranta la rilatojn de la vivantaj estuloj kaj specioj kun ties ĉirkaŭaĵo, kaj ilian tutecan funkciadon, politika ekologio venas de la maltrankviloj, defioj, "instruoj", kiujn la medio estigas pro la efikoj de la homa (precipe la moderna) agado:
#de la jaroj 1960 - vidu la libron "Silenta Printempo" de Rachel Carson, kaj similajn) al la vivantaj specioj kaj naturaj medioj, minacante ilin ĝis eventuala malapero, fuŝado, ktp de tio : ekologio konceptita kiel **protektado de la naturo**, de la biologia diverseco, de la naturaj pejzaĝoj, ktp
#ĉefe de la ŝip-paneo de "Torrey Canyon" en 1969, estiĝo de asocioj kiel *Earth Friends* (Amikoj de la Tero), kandidatiĝo de René Dumont al franca baloto en 1974) al sia **propra vivmedio** (per poluo ktp) kaj rimedoriĉoj, ĝis minaco al sia pluvivado mem.

La informoj ricevitaj el tiuj studoj kaj esploroj estas utiligitaj de tiuj ekologiistoj (nomitaj per la sama vorto kiel la sciencistoj, ja foje ili estas ambaŭ, foje ne; alia ofta nomo por tiaj aktivuloj estas "verduloj") cele al pripensi kaj decidi (aŭ admoni la decidulojn) enkalkulante la ekologiajn implicaĵojn de tiuj decidoj.

## Politikaj partioj 
Nun, do en multaj landoj ekzistas politikaj partioj fundamentitaj sur politika ekologio. Vidu: Verdaj Partioj

Jam rezumite de Ĉefo Seattle la ekologia konscienco: *"Daŭrigu polui vian liton, kaj iun nokton vi sufokiĝos en via propra rubaĵo."*

Kontraŭekologiismo estas politika tendenco, kiu, kvankam ne celante damaĝon al la medio, kontraŭas politikojn rekomendantajn mediajn protektadon. Ĝi baziĝas precipe sur deziro konvinki la publikon, ke tiuj politikoj havas negativan efikon sur la socio aŭ almenaŭ malpliigi ilian zorgon pri mediaj aferoj, kaj persvadi politikistojn ne pligrandigi mediajn regularojn. La esenca zorgo de la propagandantoj de tiu ĉi movado estas la timo de ekonomia nekresko.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
*eko (liel prefikso]
*Poluo
*Biologia diverseco
*Patentigo de vivaĵoj
*Daŭripova nekresko
*Politika scienco
*Senrubeco
*Forcejefiko
*Mae-Wan HO
*Vandana Shiva
*Verda politiko
*Nutraĵa sendependeco

## Eksteraj ligiloj 
*Rachel Carson
*Amis de la Terre (france)
*Asocio de Verduloj Esperantistaj (AVE)
*Forumo
*La ekologiismo kaj la sindikatismo kiel kunfandiĝintaj luktoj Agantaj Ekologiistoj - Ecologistas en Acción (Hispanio)

Kategorio:Ekologio
Kategorio:Daŭripova disvolviĝo
Aida

**Aida** estas opero de Giuseppe Verdi, kun kvar aktoj, el libreto de Camille de Locle, laŭ rakonto de Auguste Mariette, unue prezentiĝis la 24-a de decembro 1871 en Kairo.

Origine ĝi devis prezentiĝi okaze de la inaŭguro de la Sueza Kanalo la 16-an de novembro 1869, sed ĉar Verdi ricevis la libreton malfrue, la kanalon malfermis lia Rigoletto.

## Rakonto 
eta|400px|Duaakta sceno de triumfo en **Aida**
*La unua akto:* Radameso, kapitano de la egiptaj gvardianoj, estas amato de Amnerisa, la filino de la Faraono, sed li amas la sklavinon Aida, filinon de la etiopia reĝo.
Radameso estas nomata ĝeneralo por konduki la militon kontraŭ la etiopianoj; Aida ŝiriĝas inter amo por Radameso kaj fideleco al sia popolo kaj patro.

*La dua akto*: Radameso venkinta, devos edziĝi kun Amnerisa.
Amonasro, la patro de Aida, estas unu el la kaptitoj, kaj li revidas sian filinon.

*La tria akto*: Amonasro postulis al Aida, ke ŝi eksciu militsekreton de Radameso, kiu estas arestita kiel perfidulo, kondamnita al morto kaj enmurota en templo.

*La kvara akto*: Amnerisa proponas al Radameso savi lian vivon, se li rezignas la amon de Aida. Li rifuzas.
Aida kuniras al Radameso, kaj ili mortiĝas kune.

Malgraŭ la kelkaj grandegaj scenaĵoj, kiel la fama parado kun trumpetoj, tiu opero, kies muzika partituro estas tre rafinita, rompas kun la romantika opera tradicio, kaj limigas la parton de la grandaj arioj.

*Aida* estas la plej populara kaj la plej prezentata el la operoj de Verdi.

## En Esperanto aperis 
* LA ESKAPO, teatraĵo - Imaga epilogo por la opero “Aida” de Verdi    . 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.karadar.com/Librettos/verdi_aida.html 
* http://audiolunchbox.com/album?a=36544&z=  
* http://www.impresario.ch/synopsis/synveraid.htm 
* http://www.impresario.ch/libretto/libveraid_i.htm 

Kategorio:Operoj de Giuseppe Verdi
Kategorio:Itallingvaj operoj
Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio
Ozona tavolo

La **ozona tavolo** estas parto de la stratosfero, kiu entenas ozonon en grave pli granda kvanto (ĉ. 8 ppm) ol kompare en suba troposfero. Tiu fortenas la ultraviolan sunlumon danĝeran al la plejmulto de vivaĵoj.

Pro la liberigado de fluorklorkarbonhidrogenaĵoj (FKKH) kaj karbona tetraklorido dum la 1970-aj jaroj la *ozona tavolo* komencis ekde tiam malkreski - precipe super la arkto kaj antarkto (vidu *ozontruo*).

## Formiĝo 
Ultraviolaj radioj de la suno (aŭ aliaj fontoj de ionigo) transformas molekulojn de oksigeno en pozitivajn jonojn. Paralele tiuj radioj disigas oksigenajn molekulojn, t.e. faras el ili du neŭtralajn atomojn. Liberiĝinta dum jonigo elektrono (aŭ iu alia elektrono en ionigita gaso) «gluiĝas» al iu el atomoj. Kaj nun negative ŝarĝita atomo de oksigeno kaj pozitive ŝarĝita molekulo de oksigeno, tiriĝas unu al alia, formante neŭtralan molekulon de ozono. Ĉefe kun oksigeno interagas ultraviolaj radioj aperigante ozonon ĉar oksigeno havas malplejan jonig-energion el la atmosferaj gasoj.
::O2 + sunlumo (fotonoj) → O + O , kaj: O + O2 → O3

## Ozontruo 
**Ozontavola detruo** konsistas el du rilataj aferoj observataj ekde la fino de la 1970-aj jaroj: konstanta malaltigo de ĉirkaŭ kvar procento en la totala kvanto de ozono en la atmosfero de la Tero (nome ozona tavolo), kaj multe pli granda pliiĝanta malpliigo de la stratosfera ozono ĉirkaŭ la polusaj regionoj de la Tero. Tiu lasta fenomeno estas referencata kiel **ozona truo** aŭ **ozontavola truo**.

## Bildaro 

Dosiero:GlobusSonda.jpg|
Dosiero:Ozone cycle.svg|
Dosiero:Ozone altitude UV graph.jpg|
Dosiero:Ozone solar UV absorb DNA action.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Oksigeno
* DNA
* Atmosfero (tero)
* Ekologio

## Notoj 
Kategorio:Ekologio
Kategorio:Astronomio
Ozono

**Ozono** estas kemia kombinaĵo entenanta 3 oksigenoatomojn (O3). Ĉe kutimaj kondiĉoj ozono emas malkomponiĝi al dioksigeno (O2).

Atmosfera ozono formiĝas pro ago (de la suna lumo) sur la oksigeno; tiel okazis verŝajne dum lastaj milionoj da jaroj. La ozono-koncentriĝo estas tre malgranda en atmosfero kaj granda en la alta tavolo de ĝi (stratosfero). Hodiaŭ valoras konsideri iun ekvilibron de la ciklo ozono-oksigeno.

Dum ozono nocas al homaro en atmosfero, ĝi utilas en la ozona tavolo, pro sia protekta efiko kontraŭ la sunaj ultraviolaj radioj.

## Vidu ankaŭ 
* Ozona tavolo
* Ozontavola detruo
* Ozontruo
* Ozonterapio

Dosiero:Ozon Mesomerie.svg|Mezomereco de Ozono
Dosiero:Ozon hole AntOzone.jpg|La truo en la ozona tavolo la 22-an de septembro 2004


Kategorio:Aera poluado
Kategorio:Alotropoj de oksigeno
Kategorio:Seninfektigiloj
Kategorio:Media kemio
Kategorio:Koloraj gasoj
Kategorio:Forcejaj efikaj gasoj
Kategorio:Industriaj gasoj
Kategorio:Oksidantoj
Kategorio:Poluado
Takahaŝi Rumiko

**TAKAHAŜI Rumiko** (japane: 高橋 留美子 [Takahaŝi Rumiko]; naskiĝis la  en la urbo Niigata en gubernio Niigata en Japanio) estas japana manga-verkistino. Ŝi estas unu el la plej famaj japanaj artistoj rilate al  mangaoj (mangaka) kaj estas ofte nomata la "princino de mangao". Ŝi estas unu el la plej riĉaj individuoj en Japanio: la jaraj enspezoj estas taksataj je la ekvivalento de €2-3 milionoj Eŭroj. Krom longaj serioj, ŝi ankaŭ verkas multajn novelojn.

## Listo de verkoj 
* Urusej Jacura
* Maison Ikkoku
* Ranma 1/2
* Inujaŝa (freŝdata)

Takahaŝi Rumiko
Etologio

eta|361x361ra|Diversaj animaloj kun siaj kondutoj
[eta|dekstre|250px|Ido de [Dominika mevo frapas la ruĝan makuleton en la patra beko por stimuli vomadon.]]
**Etologio** estas scienco, kiu esploras la konduton de bestoj; esplordirekto en la zoopsikologio. Kelkfoje oni eltiras el ĝi ankaŭ konkludojn, kiuj koncernas la homojn.

En 1854 Isidore Geoffroy Saint-Hilaire kliŝis la terminon "*éthologie*" (**etologio**).

## Gravaj etologiistoj 
* Charles Darwin
* Irenäus Eibl-Eibesfeldt
* Jean-Henri Fabre
* Dian Fossey
* Roger Fouts
* Karl von Frisch
* Birutė Galdikas
* Jane Goodall
* Oskar Heinroth
* Sarah Blaffer Hrdy
* Julian Huxley
* Konrad Lorenz
* Niko Tinbergen
* Frans de Waal

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Elian-J. Finbert
* Petro Kropotkin
Mór Jókai

**JÓKAI Mór** (naskiĝis la 18-an de februaro 1825, mortis la 5-an de majo 1904) estis la plej granda hungara verkisto, membro de Hungara Scienca Akademio, membro de Societo Kisfaludy.

Jókai naskiĝis en Komárom (nuntempa Komárno en Slovakio). Kiel junulo li kune kun Sándor Petőfi partoprenis la liberigan batalon (1848/1849).

La verkaro de Jókai apartenas al la romantismo, sed ankaŭ montras realismajn trajtojn. Natureca lingvaĵo, fantazio, humuro kaj granda patrioteco karakterizas lian verkaron.

Lia unua edzino estis Róza Laborfalvi, la dua Bella Nagy. Ŝia adoptita filino estis Róza Jókai. Mór Jókai mortis en Budapeŝto.dekstra|200px

## Listo de verkoj 
* *Török világ Magyarországon* ("Turka mondo en Hungario", romano, 1853)
* *Egy magyar nábob* ("Hungara nababo", romano, 1854)
* *Kárpáthy Zoltán* ("Zoltán Kárpáthy", romano, 1854)
* *A kőszívű ember fiai* ("La filoj de l' ŝtonkora homo", romano, 1869)
* *Fekete gyémántok* ("Nigraj diamantoj", romano, 1870)
* *És mégis mozog a föld* ("Kaj la tero ja moviĝas", romano, 1872)
* *Az aranyember* ("La ora homo", romano, 1872)
* *Rab Ráby* ("Ráby Malliberulo", romano, 1879)
* *Sárga rózsa* ("Flava rozo", romano, 1895)
* *Gazdag szegények* ("Riĉaj malriĉuloj", romano, 1889)

## En Esperanto aperis 
eta|220px|Kovrilpaĝo de Mór Jókai: La filoj de l' ŝtonkora homo en bildrakonta formo, 1978
* *Historio de ŝtelo* (tr. Adolf Alenburger, Lingvo Internacia, 1902, p. 25)
* *La blanka folio* (tr. Luber, La Revuo, 1912, p. 8-10, La Kulturo, 11/1912, p. 86-88)
* *La blanka paperfolio,* tradukis Johano de Luczenbacher. - En: *Ses noveloj,* paĝoj [2] - 6.
* *Du noveloj el Mauro Jókai,* tradukis Johano de Luczenbacher. - Paris: Presa Esperantista Societo, 1911. - 93 paĝoj.
* Mi antaudiris tion al vi, Germana Esperantisto 1920, p. 173, tr. Fr. Francke
* ''La filoj de l' ŝtonkora homo.* La bildrakonton verkis Tibor Cs. Horváth. Desegnis Pál Korcsmáros. Esperanta teksto de Vilmos Benczik. Budapest: Hungara Esperanto-Asocio, 1978. - 59 p.
* Fragmento el *La filoj de l' ŝtonkora homo,* tradukis Ervin Fenyvesi. - En: *Hungara Antologio,* paĝoj 94 - 99.
* *La Leaotungaj hometoj,* tradukis Ottó Haszpra. - [S.&nbsp;l.], 1996. - 10 paĝoj.
* *La preĝlibro de la avino,* tradukis Ferdinando Beck. - En: *Ses noveloj*, p. 6 - 9.
* *La du salikoj de Nagyenyed ,* etromano, tradukis Jozefo Horváth.
* *La filoj de l’ ŝtonkora homo*, Romano, tradukita de László Pásztor kaj lingve kontrolita de Rob Moerbeek. Elŝutebla
* *Turka mondo en Hungarujo*, historia romano esperantigita de László Pásztor. Elŝutebla

### Recenzoj
Pri *Du noveloj el Mauro Jókai''

## Eksteraj ligiloj 
* 

Dosiero:Revkomarom-jokai-szobor.jpg|
Dosiero:Mór Jókai.jpg|
Dosiero:Frecskay Jókai caricature 1855.jpg|1855

Kategorio:Hungaraj verkistoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Respubliko de Rio Grande

La '*Respubliko de *Rio Grande''''' estis ŝtato proklamita de la generalo Antônio de Souza Neto je la 11-a de septembro de 1836 en la kamparoj de Seival, urbo Bagé post batalo kontraŭ la brazila armeo. La unua prezidanto estis la generalo Bento Gonçalves. La lando ĉesis ekzisti je la 28-a februaro de 1845 pro malvenko en la milito kontraŭ Brazilo.

La moderna flago de brazila federaciero Rio Grande do Sul estas bazita en la respublika flago.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Brazilo

Kategorio:Historio de Brazilo
Itsuo Tsuda

**Itsuo Tsuda** naskiĝis en 1914. Je la aĝo de 16 jaroj li ribelis kontraŭ la volo de sia patro, kiu destinintus heredigi al li la familiajn posedaĵojn (rajto de la unua filo). Li do lasis sian familion kaj komencis vagabondi, serĉante pensliberon.

Post repacigo kun sia patro, li flugis Francien en 1934, kie li studis sub la gvidado de Marcel Granet kaj Marcel Mauss ĝis 1940, jaro en kiu li revenis al Japanio: tie li studis Noo-teatron kun Majstro Hosada, Seitaion kun Majstro Haruchika Noguchi kaj aikido kun Majstro Morihei Ueshiba.

Itsuo Tsuda reflugis al Eŭropo en 1970 por disvastigi la renaskigan movadon kaj sian idearon pri ĉjio. En 1973 li eldonis sian unuan verkon, franclingve, "La Ne-faro", kromtitole: "Lernejo de la Spirado".

Li forpasis en Parizo je 1984 sed, hodiaŭ eŭrope en la doĵoj de la "Lernejo Itsuo Tsuda", de la "Lernejo De Spirado" en Parizo, kaj en aliaj doĵo, ĉefe en Francio, vivadas la filozofio praktika kaj la instruado kiun li komunikis per sia verkaro kaj sia laboro.

## Lernejo Itsuo Tsuda 
* Scuola della Respirazione doĵoo en Milano (Italio),
* Tenshin doĵoo en Parizo (Francio)

## Vidu ankaŭ 
* Aikido

Kategorio:Japanaj filozofoj
Kategorio:Japanaj verkistoj
Laŭte!

***Laŭte!*** estis dumonata liberesprima Esperanto-gazeto por progresemaj esperantistoj eldonata kaj ĉefredaktita de Christian Baudé (Kribo) de 1977 ĝis 2010.

*Laŭte!* celis plejeble favori liberan esprimadon de ĉiuj siaj abonantoj pri ĉiuj temoj, sen tabuo kaj sen cenzuro. Krome, favori rektajn interrilatojn inter la abonantoj. 

Laŭ la redakcio de *Laŭte!* : « Esperantisto ne estas individuo, kiu vivas nur pro kaj per Esperanto. Ni nature ligas nian scipovon de interpopola lingvo al la ĉiutaga vivo, kun la ĉiutagaj zorgoj, plezuroj kaj strebadoj. *Laŭte!* spegulas do la realan vivon de siaj legantoj kaj faciligas la interŝanĝojn inter ili. » 

Celoj de *Laŭte!* estis jen difinitaj : 

* esprimi vidpunkton aŭ impreson pri iu ajn temo, pri libro, filmo, muziko
* trovi helpon por ion aranĝi, organizi
* profitigi la legantojn de *Laŭte!* de spertoj, kiu povus utili ankaŭ al aliuloj? 
* diskonigi aktivadon en iu socia, ekzemple ekologia, kultura, politika movado 
* publikigi desegnojn, humuron, anekdotojn, ŝercojn
* ricevi klarigojn pri iuj malhelaj gramatikaĵoj por izolita Esperanto-lernanto aŭ progresanto 

Ĉar *Laŭte!* estis ne organo de asocio, sed precipe esprimilo, povis aboni ĉiu ajn mondlingvano, komencanta aŭ pli lerta, sendistinge de fako aŭ tendenco, kiu deziris ja aktive interŝanĝi, pli ol pasive ricevi pliajn E-gazetojn.

Aperadis 6 numeroj jare. Kiam eblis, aperis kroma numero (literatura suplemento). Ĉiu numero ampleksis minimume 36 paĝojn (72-paĝaj numeroj en A5-formato). Tiuj de 2003 enhavis krome K-diskon. Nova abonanto donace ricevis unu el la plu disponeblaj tekstoj de la broŝura serio. Prioritate aperis tekstoj originale verkitaj de abonantoj mem. Ĝi principe evitis publikigi artikolojn jam aperintajn aliloke. Ankaŭ kontribuoj de komencantoj estis bonvenaj. Abundis la regulaj rubrikoj laŭ iniciatoj de la abonantoj-kontribuantoj: Debato, Ĉies voĉo (reagoj al aperintaj artikoloj), Poezio, Lingva angulo, Felietonoj, Poŝtarto...

Paralele eldoniĝis serio da broŝuroj (ĝis nun pli ol 200 titoloj) aparte mendeblaj.

En jaro 2003, estis ĉ. 300 legantoj; duono loĝis en Francio, kaj la cetero en aliaj landoj tutmondaj. Ĉiujardue aperis adresaro de la abonantoj. Kutime kontribuis ĉirkaŭ 70 por animi la gazeton.

Oni povis viziti la sidejon de la gazeto, eksmuelejon kun 7-hektara bieno, en Beauville (Lot-et-Garonne), kaj tie aranĝi renkontiĝojn. 

Lasttage de la Vilno-a UK 2005, revuo *Laŭte!* ricevis la 3-an premion de la Premio Grabowski, je 170 dolaroj.
De (? kiu povas konfirmi ?) post la lasta numero novembro/decembro 2010, Laŭte ĉesis aperi.

## Eksteraj ligiloj 
* *Laŭte!* en retejo de SATeH. 
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Kategorio:Francaj gazetoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience (Esperanto-gazetoj)
Kategorio:Esperanto-movado en Francio
Sylvia Pankhurst

eta|Ŝi loĝis ĉi tie en 1897-1907 en Manchester.
eta|Nuntempe la Pankhurst Centro por virinoj.

**Estelle Sylvia PANKHURST** (naskiĝis en 1882 en Manchester, Anglio, mortis en 1960 en Adis-Abebo, Etiopio) estis pionira figuro de la movado 'sufrageto', pledinte por egalrajtigo de virinoj (inter alie balotrajton al virinoj) kaj kontraŭ milito.  Poste ŝi estis elstara maldekstra komunistino kaj aktivulino kontraŭ faŝismo. Ŝi estis engaĝita en la politiko de Etiopio, kien ŝi fine transloĝiĝis. Malpli estas konata ŝia envolviĝo en la movado por internacia helplingvo.

## Vivkuro 
Ŝi estis filino de Richard kaj Emmeline Pankhurst kaj kampanjisto por la Virina Sufrageta Movado en Britio.

En 1906, kun sia fratino Christabel kaj patrino Emmeline, ŝi eklaboris plentempe pro Socia kaj Politika Unuigo por Virinoj. Tamen en 1912 ŝi forlasis ilin pro iliaj fajratakoj kaj starigis la Orientan Londonan Sufragetan Federacion kiu uzis kelkajn titolojn kaj celas labori kun komunistaj grupoj. Sylvia mem iĝis grava figuro en la tiama komunista movado kaj partoprenis kunvenojn en Rusio, Italio kaj Nederlando. Ŝi eĉ disputis kun Lenin kaj subtenis maldekstremajn komunistojn kiel Amadeo Bordiga kaj Anton Pannekoek. Dum la dudekaj jaroj ŝi vagis al kontraŭfaŝismo kaj kontraŭkoloniismo. Ŝi subtenis Haile Selassie. Ŝi starigis la ĵurnalojn ''Women's/Workers' Dreadnought* en 1914 kaj *The New Times* kaj *Ethiopia News* en 1936.

## Interlingvistiko 
Pankhurst ankaŭ okupiĝis pri interlingvistiko. En 1927, Pankhurst publikigis libreton, nomatan "*Delphos. The Future of International Language*" (Delphos. La Estonteco de Internacia Lingvo), kie ŝi esprimis la kreskantan bezonon je internacia helplingvo kaj sian subtenon al *Interlingua* en la frua 20-a jarcento. La subteno de Pankhurst al Interlingua videblas kiel ekzemplo de la scienca humanismo, kiu regis la komencajn jarojn de interlingvistiko. Ĉi tiu lingva aktivismo rilatas ankaŭ al ŝia socialisma kaj pacisma starpunkto.

## Referencoj 
## Literaturo 
*Delphos. The Future of International Language'' (Delfos. La estonteco de internacia lingvo), Londono, eldonejo Trubner.

## Vidu ankaŭ 
* Interlingvistiko

Kategorio:Britaj virinbalotrajtistoj
Kategorio:Britaj kontraŭmilitaj aktivuloj
Kategorio:Britaj kontraŭfaŝistoj
Kategorio:Britaj feministoj
Kategorio:Britaj komunistoj
Kategorio:Britaj pacistoj
Kategorio:Britaj socialistoj
Kategorio:Pacistaj feministoj
Kategorio:Socialistaj feministoj
Kategorio:Feministaj artistoj
Kategorio:Rilatoj de Etiopio kaj Britio
Kategorio:Pankhurst-familio
Kategorio:Interlingvistiko
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Verkistinoj
-351

En la jaro **351 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Egipto venkis Persion.
*Demosteno verkis la unuan el multaj famaj oratoraj paroladoj kontraŭ la makedona reĝo Filipo la 2-a. Tiaj polemikaj paroladoj sekve konatiĝis kiel "filipikoj".
*Caius Sulpicius Peticus kaj Titus Quinctius Poenus Capitolinus Crispinus iĝis konsuloj en Romo.
*Romio konkeris Toskanion.
*Finiĝis la konstruo de Maŭzoleo de Halikarnaso.

## Mortoj
* Tesalo de Kos, greka kuracisto

|
-352

En la jaro **352 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio P. Valerius P.f. Poplicola kaj C. Marcius L.f. Rutilus iĝis konsuloj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

|
-354

En la jaro **354 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Romio: M. Fabius N.f. Ambustus kaj Titus Quinctius Poenus Capitolinus Crispinus iĝis konsuloj

|
-355

En la jaro **355 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: C. Sulpicius M.f. Peticus kaj M. Valerius L.f. Poplicola iĝis konsuloj

|
-357

En la jaro **357 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Romio: C. Marcius L.f. Rutilus kaj Cn. Manlius L.f. Capitolinus Imperiosus iĝis konsuloj.

|
-358

En la jaro **358 antaŭ nia erao** aŭ **antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Persio: Artakserkso la 3-a aŭ Artaĥŝaŝt la 3-a surtroniĝis;
* Romio: C. Fabius N.f. Ambustus kaj C. Plautius P.f. Proculus iĝis konsuloj;

## Mortoj 
* Artakserkso la 2-a aŭ Artaĥŝaŝt la 2-a, reĝo de la antikva Persa Imperio

Artaxerxes II relief detail.jpg|
Rock relief of Artaxerxes III in Persepolis.jpg|
-361

En la jaro **361 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: C. (Gaius) Licinius C.f. Stolo (Calvus) kaj C. Sulpicius Peticus iĝis konsuloj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

|
-362

En la jaro **362 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: Lucius Genucius M.f. Aventinensis kaj Q. Servilius Q.f. Ahala iĝis konsuloj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

|
Kakapo

**Kakapo** (Kākāpō, maorie signifas *nokta papago*) aŭ, latinlingve, *Strigops habroptilus* estas granda ne fluganta papago endemia en Novzelando. La birdoj havas verdan dorson, kun makuloj je bruno, flavo kaj nigro. Ili estas sufiĉe grandaj - ĉ. 60&nbsp;cm stara, eble la plej grandaj papagoj en la mondo.

maldekstra|eta|Ilustraĵo
eta|300ra
Kelkaj nomas la specion *Striga papago* ĉar ĝia kapo similas al tiu strigo. Ĝi manĝas kreskaĵojn, kaj vivas en fagaj arbaroj. Oni kredas, ke kakapoj povas vivi pli ol 120 jaroj, do ili estas la plej longvivaj birdoj en la mondo.
Tiu ĉi birdo, multa kiam la unuaj eŭropanoj venis en Novzelandon, estas nun tre endanĝerata specio, kies restis kvindek specianoj en 1997. Ĝi iĝis viktimo de la mamuloj enkondukitaj de homoj, kiel katoj, ratoj, foinoj, kioreoj ktp.
Nune estas ekzakte 92 birdoj kiuj loĝas sur du malgrandaj insuloj apud Nov-Zelando - *Anchor Island* kaj *Codfish Island* (*Whekua Hou*), kiuj estis tre diligente purigitaj de mamuloj. Ĉiuj birdoj havas proprajn nomojn kaj tenas radiosignalilojn por ke sciencistoj ĉiam sciu kie ili estas. Nun aliaj insuloj estas pretigataj por transferi la kakapojn tien.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de Kakapoj

Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando
Kategorio:Papagoj
Brano

[eta|dekstra|200px|[Tritiko|Tritika brano]]
**Brano** (el la angla: *bran*) estas la muelita grenŝelo, kromprodukto de la muelado. Ĝi estas grava nutraĵo, uzata ĉefe por bestoj, riĉa je albumino kaj amelo.

## Enhavo 
La brano entenas:
* ĝermo- kaj ŝelopartojn de la grenosemo
* aleuronotavolon (proteino), el kristalstrukturaj albuminkorpetoj
* farunon, algluiĝantan al la supre menciitaj.

Kategorio:Cerealoj
Spadiko

[eta|400ra|Floraroj (el [ReVo): 1. Grapolo, 2. Korimbo, 3. Spiko, 4. Amento, **5. Spadiko**, 6. Spikaro, 7. Grapolaro, 8. Korimbaro, 9. Funela korimbaro, 10. Umbelo, 11. Umbelaro, 12. Duaksa cumo, 13. Umbelaro, 14. Kapo, 15. Kapitulo, 16. Strobilo.]]
**Spadiko** estas aparta simpla nefinita floraro, kiu konsistas el spiko kun longa, dika, karneca akso, sur kiu sidas la sentigaj floroj, kaj kovrita per grandega brakteo nomata spato. Ĝi estas tipa floraro de la familioj arumacoj kaj arekacoj.

Ĉe la arumo, la spadiko havas dikan kaj karnecan akson, coloforman, sur kiu estas multe da malgrandegaj floroj, inaj baze (nur la ovolujo) kaj viraj supere (nur la stamenoj) kaj fine nefekundeblaj alte. Pinte, la akso estas klabforma.

La spadiko de la giganta amorfofalo estas la plej granda floraro surtere.

Ĉe kelkaj specioj de arumacoj, la spadiko povas porti pli ol  florojn.

Ĉe la arekacoj, la spadiko estas ofte ligna, kaj portas ankaŭ unuseksajn florojn etaĝe aranĝitajn. La spato estas ankaŭ ofte ligna.

Kategorio:Plantomorfologio
Spiko

[eta|400ra|Floraroj (el [ReVo): 1. Grapolo, 2. Korimbo, **3. Spiko**, 4. Amento, 5. Spadiko, **6. Spikaro**, 7. Grapolaro, 8. Korimbaro, 9. Funela korimbaro, 10. Umbelo, 11. Umbelaro, 12. Duaksa cumo, 13. Umbelaro, 14. Kapo, 15. Kapitulo, 16. Strobilo.]]

**Spiko** estas simpla nefinita floraro, kie la floroj sidas rekte ĉe la akso. La malsameco kun grapolo estas, ke la floroj estas sentigaj. Pro tio spiko estas floraro rekta, densa, longforma, pinta. La vorto devenas el la latina *spica*, pinto. Ekzemple, spiko de greno, plantago.
eta|maldekstra|180ra|Skemo de spiko.

## Kunmetitaj floraroj 
### Ĉe la poacoj 
La tipa floraro de poacoj estas spiketo en kiu kuniĝas kelkaj floroj, aŭ eĉ unu sola. La spiketoj estas kunmetitaj, kaj eblas spiko de spiketoj (ekzemple ĉe tritiko, hordeo aŭ sekalo), aŭ grapolo de spiketoj (kiel ĉe aveno aŭ rizo).

## Elformiĝo ĉe grenspecoj 
La sovaĝaj, praaj formoj de la nunaj cerealoj disŝutas, lasas fali la semojn el la spiko. Ilia spika akso estas rompiĝema kaj ĝi disfalas jam antaŭ rikolto. La trajto pri semotena spiko estas trovebla kiel mutacio nur ĉe ĉiu 2 ĝis 4-miliona planto. Kiel eliminiĝis dum la malsovaĝigo tiu malavantaĝa semofaliga trajto? Oni analizis la aferon per komputila simulado kaj trovis, ke prahomoj kolektis la perditajn, restintajn spikojn en la kampo kaj konservis ilin tra la vintro. Inter la kolektitaj spikoj, la semotenaj, nerompiĝemaj spikoj estis super-reprezentitaj. Se oni semis la grajnojn sekvajare, la mutaciaj variantoj oftiĝis de jaro al jaro. Oni kalkulas, ke elormiĝis semotena varianto dum 200-250 jaroj.
[eta|maldekstra|250ra|Malmaturaj spikoj de [hordeo, tritiko kaj sekalo.]]

## Spikumado 
Spikumado estas kutima rajto en agrikulturo, kiu en kelkaj landoj konsistas en rikoltado de forlasitaj spikoj da tritiko, kaj ankaŭ de granoj, kaj pajlo, post la fino de la rikolto. Tiu kutimo estas dokumentita ekde la Mezepoko. Tio ne damaĝas la rajtojn de la terposedantoj, kiuj jam faris sian negocon kaj utilis al multaj malriĉaj sociaj tavoloj, kiuj profitis el tiaj restaĵoj.

Kategorio:Plantomorfologio
Tefloro

**Tefloro** estis senpaga reta Esperanto-gazeto, kaj socikultura kaj movada, fondita de s-ro Zhang Xuesong en septembro 2002 kiu ĉesis esti alirebla komence de decembro 2009. Ĝi eldoniĝis sesnumere jare.

*Tefloro* aperigis artikolojn pri E-movado, socia vivo, turismo, ekonomio, literaturo, familio, humuro, anekdoto kaj aliaj temoj. La redakcio de Tefloro estis en la ĉina te-produkta urbo de Ŝjinjango, kaj la gazeto estis komune kulturita de la  tutmondaj esperantistoj. *Tefloro* estis unu el la sendlistoj de ABONU.COM, inform-kanalo de UEA, ekde oktobro 2002. 

## Eksteraj ligiloj 
* Tefloro 
*anonco pri la paĝara fermo - ĉe: *ipernity.com,* 1.12.2009

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Kategorio:Ĉinaj gazetoj
Kategorio:Interreto
Kategorio:Aperis en 2002
Kategorio:Malaperis en 2009
Kategorio:Esperanto en 2002
Grapolaro

[eta|400px|Infloreskoj (el [ReVo): 1. Grapolo, 2. Korimbo, 3. Spiko, 4. Amento, 5. Spadiko, 6. Spikaro, **7. Grapolaro**, 8. Korimbaro, 9. Funela korimbaro, 10. Umbelo, 11. Umbelaro, 12. Duaksa cumo, 13. Umbelaro, 14. Kapo, 15. Kapitulo, 16. Strobilo.]]
**Grapolaro** (aŭ **paniklo**.) estas nefinita kunmetita floraro (infloresko) tre branĉiĝanta, kies ĉiu floraro estas grapolo. Grapolaro estas grapolo de grapoletoj. Ekzemple: grapolaro de ligustro, aveno, milio, rizo.

180px|eta|maldekstra|Skemo de grapolaro.

## Referencoj 
Kategorio:Plantomorfologio
Grapolo

**Grapolo** laŭ ĝenerala senco estas grupo de ligitaj similaj aĵoj.

## En **komputado** 
* Grapolo (komputado), grupo de malstrikte kuplitaj komputiloj, kiuj kune laboras.
* Datumgrapolo, grupo de disksektoroj uzataj en dosieratribua tabelo.

## En **botaniko** 
[eta|400px|Floraroj (el [ReVo): **1. Grapolo**, 2. Korimbo, 3. Spiko, 4. Amento, 5. Spadiko, 6. Spikaro, 7. Grapolaro, 8. Korimbaro, 9. Funela korimbaro, 10. Umbelo, 11. Umbelaro, 12. Duaksa cumo, 13. Umbelaro, 14. Kapo, 15. Kapitulo, 16. Strobilo.]]
**Grapolo** estas floraro, kie ĉe mezakso troviĝas la floroj (aŭ poste fruktoj) sur tigetoj. Grapolo estas nefinita floraro, tio signifas ke la ĉefakso finiĝas per burĝono (kaj ne floro) kreskanta potence senfina, kaj flankaj florburĝonoj. Florado komenciĝas per la bazaj floroj kaj daŭras supren. Tio formigas la grapolon tipe piramide. Pro tio, ofte ĉeestas samtempe, kiel en aliaj floraroj, ĉiuj floradgradoj, de florburĝono supre al matura frukto sube.

eta|maldekstre|150px|Skemo de grapolo.
La aranĝo de la floroj sur la akso sekvas la regulojn de la foliordo, kiel la aranĝo de la folioj aŭ branĉoj sur tigo. Tiu aranĝo estas plejofte multflanka. Ankaŭ iuj estas duflankaj (ekzemple latiro).

Ekzemploj de grapolaj floraroj: visterio, robinio, ktp.

Parole, **grapolo** ofte pripensigas frukton kun aro da etaj beroj kiel grapolon da riboj, kaj ĉefe tiun de la vito, la vinberaro. Fakte, plantoscience, la floraro de la vito estas tirso, tio estas grapolo de cumetoj (kunmetita floraro).

## Kunmetitaj floraroj 
La grapolo povas esti en kunmetitaj floraroj, kiel la grapolaro (aŭ *paniklo*), kiu estas grapolo de grapoletoj.
Se la floroj troviĝas en unu ebeno, ĝi nomiĝas korimbo.

Dosiero:Circaea lutetiana01.jpg|*Circaea lutetiana*(grapolo)
 
Dosiero:Achillea millefolium bloem.jpg|*Achillea millefolium*(korimbaro)

Kategorio:Plantomorfologio
Gran Diccionario Español-Esperanto

***Gran Diccionario Español-Esperanto*** estas dulingva vortaro kun preskaŭ 51 mil kapvortoj sur 1279 paĝoj, kompilita de Fernando de Diego. Ĝi enhavas multajn ekzemplojn de vort-uzo en hispanaj frazoj kaj idiotismoj kun iliaj respondaj esperantlingvaj ekvivalentoj.

La libro estis eldonita 2003 de mga en Santandero. La bindita volumo en formato de 25 cm estas registrita sub ISBN 8492093137.

## Eksteraj ligiloj 
* Konsultebla en la reto
* En katalogo de UEA
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj

Kategorio:Esperanto-vortaroj
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Infloresko

**Infloresko** aŭ **samtiga floraro** estas ĉe florplantoj ariĝo de floroj sur la tigo. Ĝi ofte karakterizas plantajn grupojn. La aranĝo estas ofte tipa por iu familio, ekzemple la umbelo estas tipa por la umbeliferoj (nun apiacoj), la kapitulo estas tipa por la kompozitoj, kiu signifas *kunmetitoj* (nun asteracoj).

Ene de infloresko, ĉiu floro emas tipiĝi. Tio estas ekzemple por la kapituloj, kie le ĉirkaŭaj floroj similas petalojn.

Oni distingas du specojn de infloresko: laŭ tiu, kiu finiĝas la ĉefakson: burĝono aŭ floro.

## Simpla infloresko 
### Nefinita infloresko 
Ĉe nefinita infloresko, la ĉefakso finiĝas per burĝono kaj longiĝas, teorie senlime, kreskiganta flankajn florojn, aŭ flankajn duajn aksojn kiuj portas florojn. La bazaj floroj malfermiĝas unue, kaj la aliaj sekve, el bazo al pinto. La tipa nefinita infloresko estas la grapolo.

Dosiero:Tros.jpg| *Grapolo*
Dosiero:Inflorescence diagram.jpg| *Spiko*
Dosiero:Winter male catkins of paper birch.jpg| *Amento*
Dosiero:Tuil.jpg| *Korimbo*
Dosiero:Scherm.jpg| *Umbelo*
Dosiero:Hoofdje.jpg| *Kapitulo*
Dosiero:Kolf.jpg| *Spadiko*

### Finita infloresko 
Ĉe finita infloresko, la ĉefakso finiĝas per floro, kiu unue malfermiĝas, kaj ĝi ĉesas kreski. La aliaj floroj aperas sekve ĉirkaŭe, sur duaj tigetoj, kiuj povas esti tre mallongaj. La tipa finita infloresko estas la cumo.

Dosiero:Meertakkig bijscherm.jpg|*Cumo pluraksa*
Dosiero:Enkelvoudig gevorkt bijscherm.jpg|*Cumo duaksa*
Dosiero:Schicht.jpg|*Cumo unuaksa helica (Cincino)*
Dosiero:Schroef (bloeiwijze).jpg|*Cumo unuaksa skorpia (Bostriko)*
Dosiero:Waaier (bloeiwijze).jpg|*Cumo* -  *Rhipidium*
Dosiero:Sikkel (bloeiwijze).jpg|*Cumo* -  *Drepanium*

## Kunmetita infloresko 
[eta|170ra|*[Grapolaro*: grapolo de grapoletoj.]]
Ĉiuj kunmetoj eblas. Kelkfoje, kunmetitaj infloresko (aŭ florararoj) similas simpla floro, kiel la Edelvejso.

* Samaj:
** Umbelaro: Umbelo de umbeletoj,
** Spikaro: Spiko de spiketoj,
** Grapolaro = Grapolo de grapoletoj,
* Malsamaj:
** Tirso = Grapolo de cumetoj,
** Korimbo de kapituletoj,
** Spiko de cumetoj,
** Grapolaro de spiketoj,
** ktp.

## Elvolviĝsekvo 
**Alcentra infloresko** (aŭ *centripeta infloresko*) estas infloresko, se la eksteraj kaj malsupraj floroj elvolviĝas unue por la plantreproduktado (Vd Pseŭdantio).
**Elcentra infloresko** (aŭ *centrifuga infloresko*) estas infloresko, se la vera centra floro elvolviĝas unue por la plantreproduktado (Vd Vandao).

## Referencoj 
Kategorio:Plantomorfologio
-364

En la jaro **364 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: C.Sulpicius M.f. Peticus (diktatoro) kaj C.Licinius C.f. Stolo (Calvus) iĝis konsuloj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

|
-365

En la jaro **365  antaŭ nia erao** aŭ *antaŭ Kristo*' okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: Lucius Genucius M.f. Aventinensis kaj Q. Servilius Q.f. Ahala iĝis konsuloj;

## Naskiĝoj 
* Krato el Tebo (proksimuma jaro)

## Mortoj 
* Antisteno, unu el la minoraj sokratanoj

Crates of Thebes Villa Farnesina.jpg|
Antisthenes Pio-Clementino Inv288.jpg|
-366

En la jaro **366 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
*Restarigo de konsulato en Romio; L. (Lucius et/aut Marcus) Aemilius L.f. Mamercinus (Mamercus), Lucius Sextius f. Sextinus L. (Lucius et/aut Marcus) Aemilius L.f. Mamercinus (Mamercus) kaj Lucius Sextius f. Sextinus iĝis konsuloj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 

|
-371

En la jaro **371 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Romio: C. Licinius Stolo kaj Lucius Sextius iĝis konsulaj tribunoj.
* antikva Grekio: Fondiĝis la urbo Megalopolis en la historia regiono Arkadio de la preskaŭinsulo Peloponezo. Kiam ĝi estis fondita, ĝi estis la unua granda urbigo en la antikva pejzaĝo Arkadio - tial la nomo "grandega urbo". Ĝia teatro havis kapaciton de 20 000 vizitantoj, igante ĝin unu el la plej grandaj malnovgrekaj teatroj.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Demokrito, helena filozofo

|
Ektodermo

**Ektodermo** estas ekstera ĉeftavolo de gastrulo, el kiu devenas
* epidermo
* haŭtaj glandoj
* nerva sistemo
* sensorganoj
* aliaj organoj

## Vidu ankaŭ 
* mezodermo 
* dermo

Kategorio:Embriologio
Kategorio:Besta anatomio
Gastrulo

**Gastrulo** estas frua evolua stadio de plurĉelaj bestoj, post la blastula (respektive blastocista) stadio per gastruliĝo. Parto de blastula parieto premiĝas en la internon, tiel formante kalikon, kies parieto konsistas el tri ĉeltavoloj:

* ektodermo,
* mezodermo (krom ĉe sponguloj kaj kniduloj),
* endodermo.
eta|maldekstra|180px|Gastruliĝo:
1. Blastula: blastodermo (oranĝa), blastoĉelo (bruna), epiblasto (ruĝa);
2. Gastrula: ektodermo (oranĝa), endodermo (ruĝa).

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.bartleby.com/61/s0.html 

Kategorio:Embriologio
Endodermo

**Endodermo** estas interna ĉeltavolo de gastrulo, el kiu devenas
* nutrokanalo kaj ties glandoj (ĉe vertebruloj)
* pulmoj
* ĥordo
* proskeleto
* aliaj organoj

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* mezodermo
* dermo
* ektodermo
* epidermo,

Kategorio:Embriologio
Kategorio:Besta anatomio
Korno (anatomio)

**Korno** estas unu- aŭ plurbranĉa, keratina aŭ osta elstaraĵo sur la frunto aŭ alia kapoparto de hufuloj, kiu ornamas ĉefe la masklajn bestojn kaj servas ankaŭ por defendado. Pri osta elteraĵo de cervedoj taŭgas pli bone nomigi ĝin *ramuro*. Sur homa kapo povas iam kreski kornoj. Estas ankaŭ eventuale meti bestajn kornojn al kranio de homo. Ili supozeble ne nepre faras doloron, sed post la operacio estas supozeble ege malfacile trovi laboron.

Korneca korno (kavkorno, rinocera korno) havas ektoderman, osta korno (kornaro, haŭtostoj) mezoderman originon.

La ostan elkreskon (korneton) de la ĝirafo kovras hara haŭto.

Bova korno estas kerata, kiel kava elstaraĵo de kavkornuloj (kavkorno); ĝi kreskas pare kaj estas ne-disfalanta.
La popolarto (en Mez-Eŭropo) uzis la kavkornon de bovoj por fari muzikilojn, aŭ aĵojn, kiujn oni preparas el ĝi, ekz. "ostaj" kombiloj.

Kerata substanco de epidermo, plej supra haŭttavolo de vertebruloj. La korniĝo signifas fizikan kaj kemian transformiĝon de la ĉeloj. En la ĉeloj akumuliĝas kornaĵoj, kaj la ĉelo ĉesas funkcii. La kornotavolo estas diversdika, kiun la bestoj periode aŭ daŭre ŝanĝas (mudo).

Ekzistas vere malordinare sed eventuale, ke sur homa kapo kreskas kornoj.. Estas ankaŭ eventuale kirurgie enplanti kornoj sur homa kapo. Laŭ takso de unu sveda esperantisto, membro de Språkförsvaret, kornoj, kiuj estas enplanitaj en kapo de homo, ne peras fizikan doloron, sed estas ege malfacile trovi laboron. Sur kapo de Furtyle Brain oni enplantis kornojn. Ili peris fizikan doloron. Ilin enplantis kanada kirurgo en Jamaiko.

Specialaj kornoestaĵoj de bestoj:
* skvamo (ĉe fiŝoj)
* karapaco (ekz. ĉe testudo)
* ungo, hufo
* krifo (ungego)
* beko (ĉe birdoj)
* kavkorno, kornaro
* plumoj
* haro (krino estas peceto de longa kolhararo de la ĉevaloj), lanugo

## Uzoj 
Korno estas kruda materialo, kiu venas de kornaroj, ungoj aŭ hufoj, kromproduktoj de brutaro.
Korno estas uzata laŭ diversaj celoj: buŝopecoj de muzikinstrumentoj, bekoj de zahatoj (felsakoj de eŭskaj paŝtistoj), malnovaj fingringoj, pomeloj de ombreloj, framoj de okulvitroj, kombiloj, teniloj de tranĉiloj, butonoj, pipotuboj, branĉoj de komponigitaj pafarkojn, dentoj de sagoj, ingoj de vakstabuloj (skribtabuletoj de antikva tempo) ... kaj ankaŭ kiel meblaj inkrustaĵoj aŭ juveloj.

## Vidu ankaŭ 
**Kornaro**, kiu ornamas la kapojn de cervedoj.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri kornoj en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bildogalerio 

Dosiero:Rentier fws 1.jpg|
Dosiero:Giraffe giraffa camelopardalis male.jpg
Dosiero:HighlandCow.01.jpg|
Dosiero:Rhino-216.jpg|
Dosiero:Lucanus cervus.jpg|
Dosiero:Erkencho del norte.jpg|Muzika instrumento

## Referencoj 
Kategorio:Besta anatomio