Baŝkirio

**Baŝkirio** aŭ oficiale **Respubliko Baŝkortostano** (; ), estas respubliko en la orienta parto de la eŭropa Rusio.

Laŭ la stato de  en la respubliko vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝi havas la plej grandan loĝantaron kaj apartenas al la plej riĉaj respublikoj de la Rusia Federacio.

Ĝi estis fondita en 1992 post la dissolvo de Sovetunio el la Baŝkira Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko (Baŝkira ASSR) kaj estas prezidenta respubliko ekde 1993.

Baŝkirio havas statuson de observanto en la Internacia Organizaĵo por la Tjurka Kulturo.

## Geografio 
Ĝi situas inter la riveroj Volgo kaj Uralo. Ĝia ĉefurbo estas Ufa. Kun loĝantaro de 4 072 292 laŭ censo el la jaro 2010, Baŝkirio estas la plej popolriĉa respubliko en la Rusia Federacio. Ĝi havas kimunan landlimon kun Udmurtio kaj Tatarujo.

Baŝkirio estas unu el la plej riĉaj respublikoj en Rusio, ĉefe pro la bone evoluinta infrastrukturo. La areo havas siajn proprajn naftejojn kaj petrolkemian industrion. Norde de la ĉefurbo Ufa estas la plej granda petrolkemia komplekso en Eŭropo.

Kun la kolapso de Sovetunio, al Baŝkirio estis koncedita ampleksaj aŭtonomiaj rajtoj. La Konstitucio de Baŝkirio estis adoptita la 24-an de decembro 1993. Laŭ la unua artikolo de la Konstitucio, Baŝkirio estas suverena ŝtato ene de la Rusia Federacio.

Inter la jaroj 1996 kaj 1998 Baŝkiro estis membro de la Organizaĵo de Nereprezentitaj Nacioj kaj Popoloj (UNPO).

La ŝtato festas la 11-an de oktobro kiel sian Tagon de la Respubliko.

eta|250px|maldekstra|maldekstra

## Etimologio 
La nomo "Baŝkiro" devenas de la nomo de la etno 'baŝkiroj'. Dum la radiko de la nomo estas tjurka (estante kombinaĵo de ' *baş* ', kiu en la turka povas signifi *kapo*, *ĉefo*, *ĉefa,* la sufikso '*stan*' (lando) estas persa kaj estas komuna al multaj eŭraziaj teritoriaj nomoj. La baŝkiroj parolas la baŝkiran lingvon, kiu apartenas al la kipĉaka lingvaro.

La 25-an de februaro 1992. la teritorio ricevis sian nunan nomon: Respubliko Baŝkortostano**.**

## Bazaj informoj 
* **Areo**: 143 600 km2 ;
* **Loĝantaro**: 4 102 900; inter ili baŝkiroj: 29,5%, tataroj: 25,4% kaj rusoj: 36%
* **Ĉefurbo**: Ufa
* **Oficialaj lingvoj**: baŝkira, rusa
* **Geografio**: ĉefaj riveroj estas Volgo, Belaja kaj Jurjuzanj.

## Historio 
La teritorio de la hodiaŭa Baŝkirio estis iam la tielnomita Granda Hungario (latine *Magna Hungaria*), la patrujo de la hodiaŭa hungara popolo. Ĝingis-Ĥano regis Baŝkortostanon ĉirkaŭ 1220. La baŝkiroj estis sub mongola regado ĝis la mezo de la 16-a jarcento , kiam iliaj tribaj estroj libervole aliĝis al la imperio de Ivano la Terura. Ĝis la 16-a jarcento, la nuna Baŝkirio estis dividita inter la Ĥanlandoj de Sibir, Kazan, kaj Ora Hordo (Nogajoj).

Ĉe la Rusia Revolucio de 1917, Baŝkirio deklaris sin sendependa ŝtato kaj iĝis parto de la mallongdaŭra islama ŝtato de Idel-Ural. En 1922 Baŝkirio iĝis la unua sovetia respubliko sub la nomo Baŝkira Aŭtonoma Soveta Socialisma Respubliko. Post la kolapso de Sovetunio, la nomo "Baŝkirostano" (*Башкортостан*) estis lanĉita anstataŭ la antaŭa nomo "Baŝkirio" (*Башкирия*).

Baŝkirio iĝis aŭtonoma respubliko en la Rusia Federacio la 31- an de marto 1992.

## Religio 
En la 10-a jarcento, Islamo komencis disvastiĝi inter la Baŝkira popolo kaj en la 14-a jarcento ĝi iĝis la domina religio inter la Baŝkira popolo. La plimulto de la loĝantaro estas sunaistoj, sed ekzistas ankaŭ ortodoksaj, protestantaj kaj katolikaj kristanoj. Baŝkirio estas la plej granda kaj plej popolriĉa islama respubliko. Ufa estas la centro de Islamo en Rusio, la plej granda moskeo de la lando estas konstruita ĉi tie   La nombro de islamanoj en Baŝkirio estas iomete pli granda ol en Tatarstano.

Kiam Islamo disvastiĝis al Baŝkirio dum la 10-a jarcento, iom post iom aperis sistemo de edukado - la komenco de religiaj lernejoj (*maktabeh* kaj madrassah), administritaj kaj kontrolitaj de moskeoj. 
## Lingvoj kaj kulturo 
[eta|Teatrejo en [Ufa.]]

### Lingvoj 
Laŭ censo en 2010 la parolataj lingvoj estas rusa (97%), tatara (26%), baŝkira (23%) kiu estas aŭdebla en kanto dum la *Eurovision minorities languages 2022* (kantkonkurso sole de minoritataj lingvoj, planlingvoj kaj kreolaj lingvoj).

#### Esperanto 
En Ufa okazis la unua REVU (Renkontiĝo de esperantistoj de Volgo kaj Uralo). Ankaŭ en Salavat estis klubo de Esperanto. En Kuŝnarenkovo okazis la tendaron SEJT-12 (SEJT - Sovetia Esperantista Junulara Tendaro).  Gafur Gazizi (= Afu Trigo), estis Esperanto-poeto el Baŝkirio. En aŭgusto de la jaro 1973 la unua eldono de la publikaĵo '*Ekzercaro*' por ruslingvanoj de Boris Kolker kiu tekstis en la rusa '''La internacia lingvo Esperanto. Metodikaj instrukcioj kaj kontrolaj taskoj por kursoj'* estis eldonita en la junulara revuo de la urbo Ufa.

### Kulturo 
Baŝkirio apartenas al unu el la plej gravaj kulturaj centroj en Rusio. La respubliko situas ĉe la limoj de Eŭropo kaj Azio, kaj estas loĝata de homoj reprezentantaj pli ol 100 naciecojn.

Baŝkirio havas statuson de observanto ene de la Internacia Organizaĵo por la Tjurka Kulturo (turke: *Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı*, mallonge *Türksoy)**.***

#### Famuloj 
* Baledisto Rudolf Nurejev (de tatara origino), konata ĉie en la mondo, estis instigita por danci en baŝkiraj popolprezentoj, kaj komencis sian karieron en Ufa.
* Vladimir Spivakov, dirigento, subskribis en 2014 peticion en subteno de la aneksado de Krimeo n-ro  404 1 , 2 . sed en 2022 li subskribis kune kun aliaj artistoj peticion kontraŭ la rusa invado de Ukrainio.  Sendependaj analizoj montris misproporcie altan nombron da armeaj alvokoj kaj mortoj inter la minoritataj popoloj en la Rusia Federacio, inkluzive de Baŝkortostano.

## Edukado 
Edukado estas farita ĉefe en la rusa kaj baŝkira lingvoj.

## Ekonomio 
Pro sia bone evoluinta infrastrukturo Baŝkirio apartenas al la plej riĉaj respublikoj de la Rusia Federacio. Ĝi disponas pri propraj nafto-resursoj kaj petrol-kemia industrio. Norde de la ĉefurbo Ufa troviĝas la plej granda petrol-kemia komplekso de Eŭropo.

En Neftekamsk, ĉirkaŭ 270&nbsp;km norde de Ufa, troviĝas la dua plej granda produktejo (firmao NefAZ) de aŭtobusoj de Rusio.

La ŝtato havas fortajn ekonomiajn kaj kulturajn ligojn kun sia okcidenta najbaro, la Respubliko de Tatarstano.eta|Radiy Khabirov, ŝtatestro de Baŝkirio (2018)

## Politiko 
Konforme al la universale agnoskitaj principoj de internacia juro, la artikoloj de la Eŭropa Ĉarto de Loka Aŭtonomio kaj la Konstitucio de la Rusia Federacio, la Respubliko de Baŝkirio certigas en sia Konstitucio ke loka aŭtonomio estas agnoskita kaj garantiita ene de la teritorio. de la respubliko.

## Transporto 
Ufa stacidomo estas la centro de la fervoja reto de la lando kaj ankaŭ estas hejmo de grava flughaveno. La ŝtata flugkompanio Bashkirian Airlines estis fondita en 2006. Ufa Internacia Flughaveno.

Belaja kaj Ufa havas ŝiptrafikon.

## Bildgalerio 

Dosiero:Лошади на Банном.jpg|Baŝkiraj ĉevaloj proksime de Yakty-Kul-lago
Dosiero:Шихан Торатау и коровы.jpg|Shihan Toratau. Unuopaj montetoj estas popularaj simboloj de Baŝkortostano.
Dosiero:Atysh waterfall (2008).jpg|Akvofalo de Atysh
Dosiero:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|Aŭtuno Yamantau

## Administra divido 
La *Respubliko Baŝkortostano* estas dividita en 21 urbajn distriktojn kaj en 54 rajonojn (kamparaj distriktoj).

### Urboj 
Ĉefurbo de la respubliko estas Ufa (baŝkire *Öfö*, tatare *Efä*). Aliaj gravaj urboj estas Sterlitamak (*Стерлитамак*), Salavat, Neftekamsk, Oktjabrjskij, Beloreck kaj Belebej.

**Urboj kaj urbecaj setlejoj**En Baŝkirio ekzistas 21 urboj kaj 2 urbotipaj loĝlokoj. Setlejo estas Slakbaŝ.

|}

## Literaturo 
(germana) Jörn Grävingholt:  *Der Fall Baschkortostan,* eldonejo Deutsches Institut für Entwicklungspolitik, Volumo 4. DIE, Bonn 2005, ISBN 3-88985-284-X (262 S., hu-berlin.de [PDF; 1,2 MB]

## Vidu ankaŭ 
* Baŝkiroj
* Tatarstano
* Baluĉistano

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Baŝkirio : bashkortostan.ru . 
* Mapo de naturaj medioj de Baŝkirio 
* http://nvk520.narod.ru/municipal/bashkortostan17122004.html 
* http://www.bashedu.ru/encikl/oglav.htm  Mallonga enciklopedio de Baŝkirio (en, ru)
* Retejo de la novaĵagentejo "Bashinform" 
* Zilya Bahtieva (Зилия Бахтиева) *Башҡортса һөйләшәм'', kanto dum la Eŭrovida kantkonkurso por minoritataj lingvoj, planlingvoj kaj kreolaj lingvoj, YouTube

## Referencoj