Venuso (planedo)

**Venuso** estas la dua plej ena planedo de la Sunsistemo, kaj la sesa plej granda. En sia orbito, ĝi estas la planedo kiu plej proksimas al la Tero. Venuso estas la dua plej brila natura objekto de la Tera nokta ĉielo, post la Luno, kaj la tria plej brila natura objekto de la Tera ĉielo, post la Luno kaj la Suno. Ĉar ĝia orbito estas pli malgranda ol tiu de Tero, ĝi ĉiam ŝajnas proksima al la Suno: ĝia plej granda elongacio (ŝajna distanco de la Suno) estas 47,8°.

Venuso montras fazojn, similaj al la lunaj fazoj. Observinte ilin, Galilejo konvinkiĝis pri la vereco de la suncentrisma teorio de Koperniko.

maldekstra|eta|upright=0.5| Simbolo de Venuso.
La Simbolo de Venuso (♀) estas la simbolo de la diino Venuso, la romia ekvivalento de la greka diino de amo Afrodito, nome romia diino de amo kaj beleco. La simbolo konsistas el cirklo kun kruco malsupre, kaj ĝi simbolas la aspekton de Venuso. Jam en antikvaj tempoj, la simbolo estis uzita en astrologio kaj astronomio por indiki la planedon Venuso. La simbolo de la planedo (♀) montras ŝian stiligitan manspegulon kaj identas la simbolon de la ina sekso.

## Fizikaj kondiĉoj 
Venuso estas ofte nomata la frato de la Tero kaj Marso. Ĝi estas iomete pli malgranda ol la Tero, sed multe pli varma: la temperaturo sur la venusa surfaco estas tiom varmega, ke eĉ plumbo fandiĝus. La meza surfaca temperaturo estas . Tial, dum Marso estas kutime konsiderata tro malvarma por subteni vivon, Venuso estas kutime konsiderata tro varma. La nubojn de Venuso ne konsistigas akvo, kiel sur Tero, sed sulfata acido.

El la vidpunkto de la venusa surfaco, la Suno leviĝas en la okcidento kaj, post ĉirkaŭ 2 termonatoj, subiras en la oriento; kvankam, pro la dikaj nuboj, la Suno neniam rekte videblas. Tiam sekvas ĉirkaŭ 2 termonatoj da nokto. Simile al Tero kaj malsimile al Merkuro kaj Marso, la surfacon de Venuso supozeble karakterizas moviĝantaj kontinentoj. La surfaco estas kovrata de krateroj, vulkanoj, laffluoj kaj montoj.

Oni kredas, ke iam estis proksimume same multe da akvo sur Venuso kiel sur la tero, sed pro la malrapida rotacio (de ĝia fera kerno), la planedo ne kreas sufiĉe fortan magnetkampon por forpuŝi la sunventon, kaj sekve ĉiuj hidrogenatomoj de disociitaj akvomolekuloj en la atmosfero estas forblovitaj.

[eta|400ra|maldekstre|La terplanedoj, [Merkuro (planedo)|Merkuro, Venuso, Tero, kaj Marso, kaj la nanplanedo Cereso, je skalo.]]
Venuso estas unu el la kvar teraj planedoj en la Sunsistemo, kio signifas, ke ĝi estas roka korpo kiel la Tero. Ĝi estas simila al la Tero laŭ grandeco kaj maso kaj ofte estas priskribita kiel la "frato" aŭ "ĝemelo" de la Tero. Venuso estas tre proksima al sfera formo pro sia malrapida rotacio. Ĝi havas diametron de 12,103.6 km - nur 638.4 km malpli ol tiu de la Tero - kaj ĝia maso estas 81.5% de tiu de la Tero, igante ĝin la tria plej malgranda planedo en la Sunsistemo. Kondiĉoj sur la surfaco de Venuso diferencas radikale de tiuj sur la Tero ĉar ĝia densa atmosfero estas 96.5% da karbondioksido, kaŭzante intensan forcejan efikon, en kiu la plej granda parto de la ceteraj 3.5% estas nitrogeno. La surfaca premo estas 9.3 megapaskaloj (93 baroj), kaj la meza surfaca temperaturo estas 737 K (464 °C; 867 °F), super la sojlaj punktoj de kaj gravaj eroj kaj igante la surfacatmosferon supersojla likvaĵo de plejparte supersojla karbondioksido kaj iom da supersojla nitrogeno.

### Geografio 
La Venusa surfaco estis temo de konjekto ĝis kelkaj el ĝiaj sekretoj estis rivelitaj per esploroj en la 20-a jarcento. Surterigiloj *Venera* en 1975 kaj 1982 resendis bildojn de surfaco kovrita per sedimento kaj relative angulaj rokoj. La surfaco estis mapita en detalo fare de la kosmoŝipo *Magellan* en 1990-91. Ekzistas signoj de ampleksa vulkaneco, kaj varioj en la atmosfera sulfura dioksido povas indiki ke ekzistas aktivaj vulkanoj.

Proksimume 80% de la Venusa surfaco estas kovritaj per glataj, vulkanaj ebenaĵoj, konsistante el 70% ebenaĵoj kun sulkokrestoj kaj 10% glataj aŭ lobaj ebenaĵoj. Du altebenaĵaj "kontinentoj" konsistigas la ceteron de ĝia surfacareo, unu kuŝanta en la norda hemisfero de la planedo kaj la alia ĵus sude de la Ekvatoro. La norda kontinento nomiĝas *Iŝtar Terra* laŭ Iŝtar, la babilona diino de amo, kaj estas proksimume de la grandeco de Aŭstralio. La *Maxwell Montes* montaro kuŝas sur Iŝtar Terra. Ĝia pinto estas la plej alta punkto sur Venuso, 11 km super la Venusa meza surfacalteco. La suda kontinento estas nomita *Afrodita Terra*, laŭ la grekmitologia diino de amo, kaj estas la plej granda el la du altebenaĵaj regionoj proksimume de la grandeco de Sudameriko. Reto de fendoj kaj faŭltoj kovras grandan parton de tiu areo.

Estas lastatempaj pruvoj de fluado de lafo sur Venuso (2024), kiel ekzemple fluoj sur Sif Mons, ŝildvulkano, kaj sur Niobe Planitia, plata ebenaĵo. Estas videblaj kalderoj. La planedo havas malmultajn frapkraterojn, kio pruvas, ke la surfaco estas relative juna, je 300–600 milionoj da jaroj aĝa. Venuso havas kelkajn unikajn surfactrajtojn aldone al la frapkrateroj, montoj, kaj valoj ofte trovitaj sur aliaj rokplanedoj. Inter tiuj estas platpintaj vulkanaj ecoj nomitaj "farra", kiuj aspektas iom kiel patkukoj kaj varias en grandeco de 20 ĝis 50 km laŭlarĝe, kaj de 100 ĝis 1,000 m altaj; radiusaj, stelsimilaj fraktursistemoj nomitaj "novae"; ecoj kun kaj radiusaj kaj samcentraj fendoj similaj al araneaĵoj, konataj kiel "araknoidoj"; kaj "coronae", cirklaj ringoj de fendoj foje ĉirkaŭitaj de depresio. Tiuj trajtoj estas vulkanaj en origino.

La plej multaj Venusaj surfactrajtoj estas nomitaj laŭ historiaj kaj mitologiaj virinoj. Esceptoj estas la montaro *Maxwell Montes*, nomita laŭ James Clerk Maxwell, kaj altebenaĵaj regionoj *Alpha Regio*, *Beta Regio*, kaj *Ovda Regio*. La lastaj tri trajtoj estis nomitaj antaŭ ol la nuna sistemo estis adoptita fare de la Internacia Astronomia Unio, la organizo kiu kontrolas planedan nomenklaturon.

La longitudo de fizikaj trajtoj de Venuso estas esprimita relative al sia ĉefa meridiano. La origina ĉefa meridiano pasis tra la radar-brila punkto ĉe la centro de la ovala trajto Eva, situanta sude de Alpha Regio. Post kiam la Venera misioj estis kompletigitaj, la ĉefa meridiano estis redifinita por ke ĝi pasu tra la centra pinto en la kratero Ariadna sur la ebenaĵo *Sedna Planitia*.

La stratigrafie plej malnovaj *teseraj* terenoj havas konstante pli malaltan varmelsendadon ol la ĉirkaŭaj bazaltaj ebenaĵoj mezuritaj de kosmoŝipoj *Venus Express* kaj *Magellan*, kio indikas malsaman, eble pli felsan, mineralan komponadon. La mekanismo por generi grandan kvanton de felsa krusto kutime postulas la ĉeeston de akva oceano kaj platotektoniko, kio implicas, ke loĝebla kondiĉo ekzistis sur frua Venuso, kun grandaj korpoj de akvo ĉe iu punkto. Tamen, la naturo de *teseraj* terenoj estas malproksime de certeco.

Studoj raportitaj en 2023 sugestis por la unua fojo, ke Venuso eble havis platotektonikon dum antikvaj tempoj kaj, kiel rezulto, eble havis pli loĝeblan medion, eble kapablan vivteni. Venuso akiris intereson kiel kazo por esplorado en la evoluo de tersimilaj planedoj kaj ilian loĝeblecon.

#### Vulkanoj 
Granda parto de la Venusa surfaco ŝajnas formita per vulkana agado. Venuso havas plurajn fojojn tuom multajn vulkanojn kiel la Tero, kaj ĝi havas 167 grandajn vulkanojn kiuj estas ĉirkaŭ 100 km larĝaj. La nura vulkana komplekso de ĉi tiu grandeco sur la Tero estas la Granda Insulo de Havajo. Ĉi tio ne estas ĉar Venuso estas pli vulkane aktiva ol la Tero, sed ĉar ĝia krusto estas pli malnova kaj ne estas submetita al la eroziaj procezoj aktivaj sur la Tero. La oceankrusto de la Tero estas senĉese reciklita per subdukcio ĉe la limoj de tektonaj platoj, kaj havas averaĝan aĝon de proksimume 100 milionoj da jaroj, dum la Venusa surfaco estas taksita kiel 300–600 milionoj da jaroj aĝa. Tio povas signifi, ke niveloj estis plialtigitaj plurfoje per grandaj vulkanaj erupcioj. Estis sugestite, ke Venusaj fulmoj povus originiĝi de vulkana agado (t.e. vulkana fulmo). En januaro 2020, astronomoj raportis indicon, sugestante ke Venuso estas nuntempe vulkane aktiva, specife pro la detekto de olivino, vulkana produkto kiu estus suferinta veteragadon rapide sur la surfaco de la planedo.

Ĉi tiu masiva vulkana agado estas nutrita de varma interno, kiu laŭ modeloj povus esti klarigita per energiaj kolizioj kiam la planedo estis juna, same kiel per radioaktiva disfalo kiel en la kazo de la Tero. Frapotrafoj havintus signife pli altan rapidecon ol sur la Tero, kaj ĉar Venuso moviĝas pli rapide pro sia plia proksimeco al la Suno kaj ĉar alt-ekscentrecaj objektoj koliziantaj kun la planedo havus altajn rapidecojn.

En 2008 kaj 2009, la unua rekta pruvo de daŭranta vulkaneca agado estis observita fare de *Venus Express*, en la formo de kvar portempaj lokalizitaj infraruĝaj varmaj punktoj ene de la riftozono *Ganis Chasma* (aŭ "Ganiki Chasma"), proksime de la ŝildvulkano *Maat Mons*. Tri el la punktoj estis observitaj en pli ol unu sinsekva orbito. Tiuj punktoj supozeble reprezentas lafon ĵus liberigitan per vulkanaj erupcioj. La realaj temperaturoj ne estas konataj, ĉar la grandeco de la varmaj punktoj ne povis esti mezurita, sed verŝajne estis en la gamo 800-1,100 K (527-827 °C; 980-1,520 °F), relative al normala temperaturo de 740 K (467 °C; 872 °F). En 2023, sciencistoj reekzamenis topografiajn bildojn de la regiono *Maat Mons* faritaj de la *Magellan* orbitŝipo. Uzante komputilajn simuladojn, ili determinis ke la topografio ŝanĝiĝis dum 8-monata intervalo, kaj konkludis ke aktiva vulkaneco estis la kaŭzo.

#### Krateroj 
 sur la surfaco de Venuso (falskolora bildo rekonstruita de radardatenoj).]]
Estas preskaŭ mil frapkrateroj sur Venuso, egale distribuitaj tra ĝia surfaco. Sur aliaj kraterhavaj korpoj, kiel ekzemple la Tero kaj la Luno, krateroj montras gamon da statoj de degenero. Sur la Luno, degenero estas kaŭzita de postaj efikoj, dum sur la Tero ĝi estas kaŭzita de vento kaj pluva erozio. Sur Venuso, proksimume 85% de la krateroj estas en netuŝita stato. La nombro da krateroj, kune kun ilia bone konservita kondiĉo, indikas ke la planedo spertis tutmondan reaperantan okazaĵon antaŭ 300–600 milionoj da jaroj, Dum la krusto de la Tero estas en kontinua moviĝo, Venuso supozeble ne kapablas daŭrigi tian procezon. Sen platotektoniko por disipi varmecon de sia mantelo, Venuso anstataŭe spertas ciklan procezon en kiu surfacaj temperaturoj pliiĝas ĝis ili atingas kritikan nivelon kiu malfortigas la kruston. Tiam, dum periodo de proksimume 100 milionoj da jaroj, subdukcio okazas je grandega skalo, tute reciklante la kruston. Alvenantaj frapaĵoj malpli ol 50 m en diametro fragmentiĝis kaj bruliĝis en la atmosfero antaŭ ol atingi la grundon.

### Atmosfero kaj klimato 
eta|maldekstre|210ra|Nubstrukturo en la atmosfero de Venuso montrita pere de ultraviolaj observoj.
Venuso havas ekstreme densan atmosferon kunmetitan de 96.5% karbona dioksido, 3.5% nitrogeno—ambaŭ ekzistas kiel superkritaj fluidoj ĉe la surfaco de la planedo—kaj spuroj de aliaj gasoj inkluzive de sulfurdioksido. La maso de ĝia atmosfero estas 92 fojojn tiu de la Tero, dum la premo ĉe ĝia surfaco estas proksimume 93 fojojn tiu ĉe la Tero—premo ekvivalenta al tiu ĉe profundo de preskaŭ 1&nbsp;km sub la oceanoj de la Tero. La denseco ĉe la surfaco estas 65&nbsp;kg/m3, 6.5% tiu de akvo aŭ 50 fojojn same densa kiel la atmosfero de la Tero je 293 K sur marnivelo. La CO2-riĉa atmosfero generas la plej fortan forcejan efikon en la Sunsistemo, kreante surfactemperaturojn de almenaŭ 735 K. Tio igas la Venusan surfacon pli varma ol tiu de Merkuro, kiu havas minimuman surfactemperaturon de 53 K kaj maksimuman surfactemperaturon de 700 K, kvankam Venuso estas preskaŭ duoble la distanco de Merkuro de la Suno kaj tiel ricevas nur 25% de la sunradio de Merkuro. Pro ĝia forkura forceja efiko, Venuso estis identigita fare de sciencistoj kiel ekzemple Carl Sagan kiel averto kaj esplorobjekto ligita al klimata ŝanĝo sur la Tero. Ĝi estis malkovrita en 1761 de la rusa tutfakulo Miĥail Lomonosov, kaj estas pli densa kaj dika ol tiu de la Tero. La netravideblaj nuboj entenantaj sulfatan acidon flosas en la atmosfero kaj, pro ili, la optika observado de la surfaco tute neeblas. La informoj koncerne la topografio de Venuso estis konataj ekskluzive per radara bildigo.

## Planedo senluna 
Venuso ne havas naturan sateliton. En la jaro 1672 la itala astronomo Giovanni Domenico Cassini anoncis, ke li malkovris iun kaj nomis ĝin Neith, laŭ egipta diino. Ĝis 1892 la kredo pri venusa luno disvastiĝis, sed fine evidentiĝis, ke diversaj steloj erare estis taksitaj luno dum diversaj observadoj.

Ekde la mezo de la 1960-aj jaroj ekzistas hipotezo, ke la planedo Merkuro, ekstere tre simila al la tera luno iam estis satelito de Venuso. Tio klarigus, kial la du planedoj estas la nuraj en la Sunsistemo sen satelito.

En la jaro 2006 Alex Alemi kaj David Stevenson de la Kalifornia Instituto de Teknologio publikigis sian teorion. Laŭ ĝi, Venuso havis sateliton estiĝinton kiel rezulto de kolizio de Venuso kaj alia planedo (simile al estiĝo de Luno); sed poste alia kolizio ŝanĝis direkton de rotacio de Venuso kaj ŝanĝis movon de la satelito tiel, ke poste la satelito falis sur Venuson kaj unuiĝis kun ĝi (laŭ kutima opinio inter astronomoj, en la komenco de la Sunsistemo tiaj grandaj kolizioj okazis ofte). Tamen tio estas malfacile pruvebla, ĉar pro la vulkana agado sur Venuso verŝajne ĉiaj spuroj jam de longe malaperis.

## Biosfero 
Ne estas konata vivo sur Venuso. Dum ekzistas kelkaj indikoj, neniu el ili estas sufiĉa pruvo.

En Septembro 2020 estis publikigita studo, laŭ kiu en ties atmosfero troviĝas fosfino en kvantoj, kiuj ne estas klarigeblaj per tiama kompreno de ĥemio de Venuso. Fosfino nature malaperus de la atmosfero pro influo de ultraviolaj radioj; tial ĝi estas ebla biosigno. Ĝi povas indiki ĉeeston de vivantaj organismoj sur Venuso aŭ en ties atmosfero, sed ankaŭ ĝis nun nekonatan nebiologian procezon okazantan sur Venuso.

## Magnetosfero 
En 1967 Venera 4 malkovris, ke Venuso posedas magnetan kampon ege pli malfortan ol tiun de la Tero. Tiu kampo estas generata de la interago inter la jonosfero kaj la Suna vento, male al tio, kio okazas por nia planedo, kies kampo devenas de la efiko dinamo de la konvektaj fluoj ene de la mantelo.

## Esplorado 
El la multaj robotoj senditaj al Venuso de Tero, la kvar plej sukcesaj estis la usona Pioneer en la jaro 1978, la sovetaj Venera 15 kaj 16 dum la jaroj 1983 al 1984, kaj la usona Magellan dum la jaroj 1990 al 1994.

Magellan ĉirkaŭorbitis Venuson por mapi ĝian surfacon per radaro, tiel verkante ĝian plej detalan mapon, kiun ni nun havas. Magellan uzis la atmosferon por bremsi kaj stiri, tekniko
konata kiel aerobremsado. Dum oktobro de la jaro 1994, Magellan falis en la atmosferon, kie ĝi estis detruita de la aerpremo.

## Venuso en la homa kulturo 
frameless|upright=0.25|maldekstra|♀
[eta|dekstra|Venuso kiel matenstelo maldekstre sub la Luno. Ĉe la horizonto la [observatorio Paranal.]]
Venuso estas ankaŭ nomata la matenstelo aŭ vesperstelo, ĉar ĝi ofte aperas kiel brila stelo de la krepusko kaj ne povas aperi je mezo de nokto (t. e. malproksime de la Suno). Sed, malsimile al aliaj steloj, ĝi ne trembrilas; ĝi estas planedo kaj la vorto "stelo" estas malpreciza.

Ĉar ĝi estas la plej hela stelsimila objekto de la ĉielo, Venuso verŝajne jam dekomence de la kulturhistorio ludis gravan rolon ne nur en astronomio, sed ankaŭ en mitologio kaj astrologio.

La sumeranoj ligis la brilegan migrostelon al la diino Inano, la babilonanoj al Iŝtar, la diino de amo kaj milito, en antikva Arabujo Al-Uzza estis la diino de la matenstelo. En la irana mitologio la planedo rilatas al la diaĵo Anahita, kio donis la persan nomon de la planedo *Nahid*. En Jaŝt 10 Venuso estas eble ligata al Mitrao. Plinio la Maljuna konsideris, ke en la malnova Egiptujo oni ligis la migrantan stelon al la diino Izisa.

En la frua antikva Grekujo oni nomis Venuson kiel matenstelon *Phosphoros* (tradukebla esperante per *Portanto de Lumo* kaj latine per *Lucifer* (la vorto *Lucifer* signifis *Diablo* nur pli malfrue)), foje ankaŭ *Eosphoros*, kaj kiel vesperstelo *Hesperos*. Nur la postaj helenoj ligis la planedon al la diino Afrodito. Pro ĝia beleco, la romianoj nomis ĝin laŭ la bela amdiino Venuso.

En la germana mitologio oni ligis la migrantan stelon al la diino Frijjo, poste konata kiel Freja. Tial en la germana estiĝis la nomo de vendredo *Freitag*, tio estas *tago de Freja*.

Venuso estis grava al la religio kaj kalendaroj de antikva Meksiko: ĝi estis la stelo de la plumita serpenta dio, Kecalkoatlo. Ĉe la majaoj Venuso estis atakema. Laŭ la venusa kalendaro oni kalkulis la sukceson de militoj. En la moderna ĉina, japana kaj korea kulturoj, la planedo Venuso estas nomata la *ora stelo* kaj signata per logogramo 金星 en ĉina kaj japana lingvoj.

## Literatura mencio 
La venusa libroserio de la usona verkisto Edgar Rice Burroughs (1875–1950) startis en la jaro 1932. En tiu sciencfantasta serio, loĝantoj de Venuso nomas sian planedon *Amtor*.

## Bildaro 
Bonvolu alklaki bildon por pligrandigi ĝin.

Dosiero:Venuspioneeruv.jpg|Nuboj en la venusa atmosfero, fotita ultraviole de la usona Pioneer.
Dosiero:Venus2 mag big.png|Venusa radarmapo kun malveraj koloroj, de la usona Magellan. La ruĝa kaj flava areo norde estas *Ishtar Terra*.
Dosiero:Ishtar terra topo.jpg|*Ishtar Terra*, venusa alttereno ĉe 70,4°No 27,5°Or.
Dosiero:Venus globe.jpg|Sub la nuboj; venusa surfacmapo, fotita radare de la usona Magellan.
Dosiero:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|Komparo de grandeco de Merkuro, Venuso, Tero, kaj Marso.
Dosiero:Mgn p39146.png|Radarmapo de ekfrapa kratero sur Venuso.
Dosiero:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|Transito de Venuso, la .
Dosiero:Dresden Codex p09.jpg|La majaa *Dresden*-kodekso kalkulas la aperojn de Venuso.
Dosiero:Shukra cropped.jpg|*Ŝukra*, identigita kun Venuso.
Dosiero:Venus-pacific-levelled.jpg|En la nokta tera ĉielo, Venuso estas ĉiam pli brila ol la plej brilaj steloj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Venusa datumfolio  de la NASA 
* Vénus, (Le système solaire à portée de votre souris - *La Sunsistemo musklake atingebla*) 
* Kio okazas en la nuboj de Venuso?, verkita de Frank van Hertrooij. Ĝi aperis 2020-09-18 en la scienca blogo Scivolemo