Urboĝardeno Essen

La **Urboĝardeno Essen** estas la plej malnova, publike alirebla ĝardenaĵo resp. parko de Essen. Ĝi lokas sude de la ĉefa stacidomo en la Suda Kvartalo, inter la Aalto-Teatrejo, la filharmoniejo kaj la lima urboparto Rüttenscheid.
## Historio 
### Komencoj 
eta|maldekstre|Memorŝtono pri Heinrich Stefen, estro de la urboĝardeno ekde 1883 ĝis 1907
[eta|Lageto en la urboĝardeno, en la fono la turdomego de [RWE]]
Jam en 1859 ekestis ĝardenaĵo proksime de la nuna Huyssen-Aleo en la sudo de la urbo sur antaŭe terkulturita areo. Tie ankaŭ troviĝis iama ŝtonminejo intertempe pleniĝinta per akvo, el kies ŝtonoj iam estis konstruata la remparo de Essen. Der in Hannover tätige Pejzaĝarĥitekto *Christian Schaumburg* el Hanovro ricevis la komision pri la formado de la ĝardenaĵo, post kiam Peter Joseph Lenné estis rifuzinta la taskon. Dum la epoko de la industriigo, de rapidege kreskanta nombro da karbominejoj kaj de la rapide kreska ŝtalindustrio de la firmao *Friedrich Krupp AG*, la ĝardenaĵo servu kontraste kiel ripozejo de la loĝantaro. La supren strebanta grandburĝaro volis montri, kiel kutime en la tiama epoko, sian ekonomian bonstaton kaj akiri socian renomon.

En 1863 fondiĝis la *Komunutila Akcia Societo de Essen* por la financado de la konstruo de eventohalo en la Popolĝardeno. Tiel sekvis en 1864 la metado de la fundamentŝtono por la *Urboĝardena Halo*: trabfaka domo kun granda festohalo, kompletigita per simpla restoracia domo en duetaĝa masiv-konstrumaniero. Ĉi tiun domon oni malkonstruis en 1901 pro kreskintaj postuloj kaj starigis sur la sama loko la koncertejon *Saalbau*.

En 1877 la parko, ĝis tiam granda je 2,7 hektaroj, post financaj problemoj de la akcia societo, kiel unua parko fariĝis posedaĵo de la urbo. Per tio la *Urboĝardeno* tiel nomata ekde 1881 estas la plej malnova, publike alirebla ĝardenaĵo de la urbo. Vizito de la urboĝardeno estis senpaga. Nur dum eventoj oni devis pagi kotizon de 20 pfenigoj. Sub la estrado de la urba ĝardenisto *Heinrich Stefen* la ĝardenaĵo estis pliampleksigata en 1888, ĉar la ĝistiama areo estis tro malgranda por la kreskintaj vizitantoamasoj.
### La urboĝardeno en la 20-a jarcento 
En 1904 la nova koncertejo Saalbau estis preta. La urboĝardeno nune 12 hektarojn granda estis ĝis en la 1920-aj jaroj la plej grava parko de la urbo. Tiam sekvis la Gruga-Parko kiel granda konkurenco. Gravajn detruojn suferis la urboĝardeno dum la Dua Mondmilito, kio rezultigis rekonstruadon. Ankaŭ Saalbau estis detruita en 1943 kaj inter 1949 kaj 1954 ŝanĝite rekonstruata.
## Nuna parko 
La urboĝardeno de Essen estas per nun 6,87 hektaroj la plej granda verdejo en la urbinterno. Ĝi ree prezentas inter kelkaj razenareoj pli malnovan konsiston da arboj, du ludkampojn kaj centran lageton kun fontano.
### Artverkoj en la urboĝardeno 
Krom tio oni starigis dumpase de la tempo kelkajn artverkoj en la urboĝardeno. La plej malnova skulptaĵo el la jaro 1905 estas la *Feino* de Wilhelm Nida-Rümelin, kiu origine estis konceptita kiel Afrodito por puto en la promenhalo de Saalbau. En 1987 artisto Wolfgang Liesen instalis *Starejon por deklamanto aŭ liberparoladanto*. Tio estas kolono trovita en 1983 en la ŝtonrubaĵo de la malkonstruo, kiu aperas kiel derompita de la soklo kaj ensinkinta en la grundon, tiel ke oni povas lokiĝi tie liberparolante. Pejzaĝarĥitekto Ulrich Falke starigis kvar el la *terfaŭkoj* de Guido Hoffmann-Flick – po unu minerala, planta, besta kaj homa – ĉe la ludkampo instalita en 1994.

** Artverkoj laŭ tempa sinsekvo:**

Dosiero:Wilhelm Nida-Rümelin, Fee 1905.JPG|Wilhelm Nida-Rümelin – Feino (1905)
Dosiero:Max Bill Unendliche Schleife Stadtgarten Essen.JPG|Max Bill – La senfinaĵa maŝo (1974), el granito; enskribo: Al la civitanoj de la urbo donace de la Ferrostaal AG 1978
Dosiero:Stephan Huber Stadtgarten Essen.JPG|Stephan Huber – Violonĉelo (1987)
Dosiero:Stadtgarten Essen Klaus Simon.JPG|Klaus Simon – Kvin fingroj de mano, kvin muroj al pentagramo (1987)
Dosiero:Ulrich Rückriem Obelisk Stadtgarten Essen.JPG|Ulrich Rückriem – Obelisko (1987), el dolomito
Dosiero:Ulrich Rückriem Dolomit Stadtgarten Essen.JPG|Ulrich Rückriem – Dolomit (1987)
Dosiero:Ulrich Rückriem Steinhaus Stadtgarten Essen.JPG|Ulrich Rückriem – Ŝtona domo (1988)
Dosiero:Wolfgang Liesen Stadtgarten Essen.JPG|Wolfgang Liesen – Starejo por liberparoladanto (1987)
Dosiero:Guido Hoffmann Stadtgarten Essen1.JPG|Guido Hoffmann-Flick – Terfaŭko (1994)
Dosiero:Guido Hoffmann Stadtgarten Essen2.JPG|Guido Hoffmann-Flick – Terfaŭko (1994)
Dosiero:Stadtgarten Essen Guido Hoffmann Kinderspielplatz.JPG|Guido Hoffmann-Flick – Terfaŭko (1994)
Dosiero:Thomas Schütte - Ganz Große Geister 1998-2004.jpg|Thomas Schütte – Grandegaj fantomoj (1998–2004)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Urboĝardeno Essen ĉe www.essen.de 
* Vidaĵoj de la urboĝardeno ĉe www.essen.de

Kategorio:Parkoj en Essen
Kategorio:Suda Kvartalo de Essen