open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henrik Pontoppidan

**Henrik PONTOPPIDAN** (naskiĝis la 24-an de julio, 1857, mortis la 21-an de aŭgusto, 1943) estis dana verkisto.

## Vivo 
Henrik Pontoppidan naskiĝis en Fredericia, kiel filo de pietisma pastro. Li deziris fariĝis inĝeniero, sed ĉesigis la studadon kaj eklaboris kiel instruisto. Ekde 1881 li plene dediĉis al la verkado. Li multe vojaĝis ene de Eŭropo.

Henrik Pontoppidan estas grava reprezentanto de la dana naturalismo. En sia verkaro li priskribis la kontrastojn inter urboj kaj vilaĝoj, inter riĉuloj kaj malriĉuloj, naturo kaj kulturo. En la jaro 1917 li kune kun Karl Gjellerup gajnis la Premion Nobel de Literaturo.

Henrik Pontoppidan mortis en Kopenhago.

## Listo de verkoj 
* *Sandinge Meninghed* (romano, 1883)
* *Fra Hytterne* (novelo, 1887)
* *Isbjørnen* (romano, 1887)
* *Det forjættede Land* (romano, 3 vol., 1891-1895)
* *Lykke-Per* (romano, 8 vol., 1898-1904)
* *De Dødes Rige* (romano, 5 vol., 1912-1916)

## En Esperanto aperis 
* *Fiŝista nesto* ; *Agloflugo*. En: *Dana antologio*. 1961. p.184 - 191

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.henrikpontoppidan.dk 
* http://nobelprize.org/literature/laureates/1917/pontoppidan-autobio.html  
* http://literature.nobel.brainparad.com/henrik_pontoppidan.html  
* "La vaganto" kaj pli da informoj pri la verkisto 

Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Danlingvaj verkistoj
Kategorio:Danaj verkistoj
Teofrasto

**Teofrasto** (ĉ. -372 – ĉirkaŭ -287) estis helena filozofo, naskiĝinta en Eresos ĉe la insulo Lesbo. Li estas ofte konsiderata ankaŭ la "patro de la botaniko". Li sekvis Aristotelon en la estrado de la Liceo. Ĉirkaŭ 320 komencis siajn studojn pri Botaniko.

Li skribis du gravajn verkojn:
* Περὶ Φυτῶν Ιστορίας (*Perii Fitoon Historias* = Pri la Historio de Plantoj), enhavanta priskribojn kaj klasadon de pli ol 500 plantoj;
* Περὶ Φυτῶν Αἰτιῶν (*Perii Fitoon Aitioon* = Pri la Kaŭzoj de Plantoj), temanta pri naskado kaj kreskado de plantoj.

Li skribis ankaŭ pri fiziko, pri geologio, pri filozofio ktp. Tiuj verkoj, tamen, estas malpli famaj.

## Verkaro
eta|maldekstre|195ra
* *Characteres* (Χαρακτῆρες) ("Karakteroj")
* *Historia plantarum ("Historiae plantarum")* libri IX (Περὶ φυτῶν ἱστορία) (Pri la historio de la plantoj, libro 9")
* *De causis plantarum* libri VI (Περὶ φυτῶν αἰτιῶν) (Pri la afero de la plantoj, libro 6")
* *Metaphysica* (Τὰ μετὰ τὰ φυσικά) — ĉi tiu broŝuro de Ross kaj Fobes (1929) verŝajne estas ne fragmento sed tuta verko de kleraj viroj
### Eltiraĵoj kaj fragmentoj de perditaj skribaĵoj
* *De sensu et sensibilibus* (Περὶ αἰσθήσεως καὶ αἰσθητῶν)
* *De lapidibus* (Περὶ λίθων)
* *De igne* (Περὶ πυρός)
* *De odoribus* (Περὶ ὀσμῶν) ("Pri la odoroj")
* *De ventis* (Περὶ ἀνέμων)  ("Pri la vento")
* *De signis tempestum* (Περὶ σημείων ὑδάτων καὶ πνευμάτων καὶ χειμώνων καὶ εὐδιῶν), ( *De signis pluviarum, ventorum, tempestatis et serenitatis*) ("Pri la signoj de tempestoj")
* *Da lassitudine* (Περὶ κόπων) ("Pri la laceco")
* *De vertigine* (Περὶ ἰλίγγων) ("Pri kapturno")
* *De sudore* (Περὶ ἱδρώτων) ("Pri la ŝvito")
* *De animi defectione* (Περι λειποψυχίας) ("Pri mensa fiasko")
* *De nervorum resolutione* (Περὶ παραλύσεως) ("Pri paralizo" / "Pri la nervaj resolucioj")
* *De piscibus in sicco degentibus* (Περὶ ἰχθύων τῶν ἐν τῷ ξηρῷ διαμενόντων) ("Pri la fiŝoj kiuj enloĝas en seka tero")
* Fragmenta minora ("Etaj fragmentoj")

### Verkoj perditaj
* *Callisthenes sive de dolore* (Καλλισθένης ἢ Περὶ πένθους) ("Kalisteno aŭ Pri la doloro")
* *De animalibus mordentibus seu pungentibus* ("Pri bestoj kiuj mordas aŭ pikas")

Kategorio:Botanikistoj
Kategorio:Helenaj filozofoj
Kategorio:Vegetaranoj de Antikva Grekio
Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento a.K.
Kategorio:Grekaj botanikistoj
Ergosterolo

eta|ergosterolo C28H44O

**Ergosterolo** estas la biologia promaterialo de Vitamino D2. Ĝi transformiĝas al **viosterolo** per ultraviola lumo, poste al ergokalciferolo, kiu estas la formo de D-vitamino.

Tanret 1889 apartigis ĝin de ergoto.

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Mikologio
Kategorio:Steroidoj
Urala lingvaro

La **urala lingvaro** konsistas el ĉirkaŭ 20 parencaj lingvoj, kiujn parolas sume ĉirkaŭ 24 milionoj da homoj en orienta kaj norda Eŭropo kaj en nordokcidenta Azio Finno-Ugra Grupo.

## Priskribo 
Merrit Ruhlen  proponas ke paleosiberia lingvo, la jukagira, estas tria subbranĉo apud la samojeda kaj finn-ugra sublingvaroj. Tamen, tiu teorio ne estas universala opinio inter lingvistoj. Iuj lingvistoj ankaŭ asertas ke la Eskim-aleuta lingvaro estas parenca kun la urala lingvaro (Eskimo-Urala teorio kaj Urala sibera teorio)

Estas iomete da debato pri ebla parenceco inter la urala kaj la altaja lingvaroj; kelkaj aliaj lingvistoj konsideras la uralajn lingvojn kiel parencajn al la hindeŭropaj lingvoj.

La plej parolataj anoj de la familio estas la hungara, la finna, kaj la estona, ĉiu de la finn-ugra sublingvaro.

Kelkaj trajtoj de tiuj lingvoj estas:
* Ili estas sintezaj lingvoj
* Ofta uzado de sendependaj sufiksoj
* Granda nombro de kazoj
* Vokala harmonio (mankas tamen ekz. al la estona)
* Nenia gramatika genro

**Urala familio** estas lingvofamilio de popoloj, dividiĝas je (1) Finno-Ugra kaj (2) Samojeda grupoj.
Totala kvanto: 24 mln.
Etnogeografia distribuo de la familio estas jena (mln):

**SU** - Teritorio de iama Sovetunio sen baltaj landoj.

## Klasifiko 
## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĉina-Urala lingvaro
* Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra

## Eksteraj ligiloj 
* Uralaj lingvoj kaj gentoj 
* mapo de urala lingvaro

Kategorio:Lingvofamilio

Kategorio:Ĥanta-Mansio
Naturscienca Muzeo Freiberg

La Freiberga **Naturscienca Muzeo** ( Naturkundemuseum ) apartenas al la plej malnovaj naturologiaj kolektoj-ekspozicioj de Saksio. Fondis ĝin en la jaro 1864 *Naturwissenschaftlicher Verein zu Freiberg* kaj elformis ĝin interalie gravaj sciencistoj kiel Bernhard Von Cotta , Clemens Winkler kaj Karl KEGEL.

## Ekspozicioj 
**Teretaĝo**: Raraĵoj el la tuta mondo kaj akvarioj
**Unua etaĝo**:* Regionaj bestoj en la vivospacoj arbaro, kampo, setlejo* Gravaj mineraloj kaj ercoj de la ĉirkaŭaĵo
**Dua etaĝo**: La influo de jarcentoj da minado al la pejzaĝo
Akvorezervujoj, kanaloj, ŝutmontoj ktp.
**Ĝardeno**: Hejmregiona flaŭro

## Kontakto 
Naturkundemuseum FreibergWaisenhausstraße 10DE-09599 Freiberg/Sachsen

## Malfermita 
sabate ĝis merkrede 10a ĝis 17a horo (eniro ĝis 16:30 h)

Muzeo Freiberg
Kategorio:Saksio

Kategorio:Muzeoj en Germanio
Barbara Stanwyck

**Barbara STANWYCK**, origine: Ruby Katherine STEVENS (naskiĝis la , mortis la ) estis usona aktorino.

Naskiĝinte en Novjorko, ŝi komencis sian karieron kiel dancistino. En la jaro 1926 ŝi en la dramo *The Noose* unuafoje devis krom danci ankaŭ aktori. Ekde tiu tempo ŝi uzis la pseŭdonimon Barbara Stanwyck.

Unuan filmrolon ŝi ricevis en 1927. Ŝi famiĝis en la 1930-aj jaroj per roloj en kelkaj filmoj de Frank Capra, ekz. *Ladies of Leisure*, *The Miracle Woman*, *Forbidden* kaj *Meet John Doe*.

Ekde la 1960-aj jaroj Barbara Stanwyck transprenis ĉefe televidajn rolojn, ekz. en la vakera serio *The Big Valley*. Ankaŭ la filmigita romano *The Thorn Birds*, en kiu ŝi agadis kune kun Richard Chamberlain, kaj la televidserio *The Colbys* akiris grandan popularecon.

Dum sia kariero ŝi aperis en preskaŭ cent filmoj, kaj ŝi kvar-foje estis nomumita por la Oskaro en la kategorio *plej bona aktorino*, pro: *Stella Dallas*, *Ball of Fire*, *Double Indemnity* kaj *Sorry, Wrong Number*. En la jaro 1982 ŝi gajnis honor-Oskaron pro sia dumviva laboro.

## Listo de filmoj 
* *Broadway Nights* (1927)
* *Ladies of Leisure* (1930)
* *The Miracle Woman* (1931)
* *Forbidden* (1932)
* *The Bitter Tea of General Yen* (1932)
* *The Plough and the Stars* (1936)
* *Stella Dallas* (1937)
* *Breakfast for Two* (1937)
* *Union Pacific* (1939)
* *The Lady Eve* (1941)
* *Meet John Doe* (1941)
* *Ball of Fire* (1941)
* *Double Indemnity* (1944)
* *The Strange Love of Martha Ivers* (1946)
* *Sorry, Wrong Number* (1948)
* *The Furies* (1950)
* *Clash by Night* (1952)
* *Titanic* (1953)
* *Jeopardy* (1953)
* *The Moonlighter* (1953)
* *Executive Suit* (1954)
* *Cattle Queen of Montana* (1954)
* *Witness to Murder* (1954)
* *Escape to Burma* (1955)
* *The Maverick Queen* (1956)
* *Crime of Passion* (1957)
* *Forty Guns* (1957)
* *Trooper Hook* (1957)
* *Walk on the Wild Side* (1962)
* *Roustabout* (1964)
* *The Night Walker* (1964)

## Televidaj produktaĵoj 
* *F.B.I.* (1959-1962)
* *Barbara Stanwyck Show* (1961-1962)
* *The Big Valley* (1965-1968)
* *The Thorn Birds* (1982)
* *The Colbys* (1985-1986)

## Vidu ankaŭ 
* 100 Jaroj... 100 Steluloj de AFI

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.thegoldenyears.org/stanwyck.html  
* http://french.imdb.com/name/nm0001766 
* http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_film20b40_usa/45_stanwyck.htm 

Kategorio:GLAT-aktoroj
Kategorio:Trotuaro de famo en Holivudo
Kategorio:Oskar-premiitoj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Konvertitoj de kalvinismo al romkatolikismo
Eva Kemlein

**Eva KEMLEIN** [eva kemlajn], origine: Eva Ernestine GRAUPE (naskiĝis la 4-an de aŭgusto, 1909, mortis la 8-an de aŭgusto, 2004) estis germana fotistino.

Kiel filino de juda familio ŝi naskiĝis en Charlottenburg (nuntempe parto de Berlino). Ŝi fariĝis medicin-teknika asistantino kaj pro medicinaj fotoj ŝi fine de la 1920-aj jaroj ekinteresiĝis pri la fotado.

En la jaro 1933 ŝi edziniĝis al Herbert KEMLEIN. Samjare ili fuĝis de la nazioj al Grekio. Ŝi tie vivtenis sin per la fotado kaj li laboris kiel ĵurnalisto por germanlingvaj gazetoj. Pro sia juda deveno Eva Kemlein ne plu rajtis labori, kaj ankaŭ ŝia edzo pro sia edzeco kun judino pli kaj pli havis problemojn, vendi siajn artikolojn. La patro de Eva Kemlein fine devis subteni la paron finance.

En 1937 ili devis forlasi Grekion. Ili revenis al Berlino, kaj Herbert Kemlein forlasis sian edzinon por denove povi labori. Eva Kemlein restis ĉe sia patrino en Berlino. La patro intertempe mortis kaj ŝiaj du fratoj vivis eksterlande.

Eva Kemlein dum tiu tempo konatiĝis kun la aktoro Werner Stein. Kun li – politika maldekstrulo – ŝi vivis mizeran vivon. Ili perdis preskaŭ ĉion, krom la fotilon, per kiu Eva Kemlein fotis sian detruatan hejmurbon.

Post la Dua mondmilito ambaŭ restis en Orienta Berlino. Per la fotilo, kiu travivis la militon, ŝi tiam dokumentis la detruojn, kaj jam en majo 1945 ŝiaj unuaj fotoj aperis en nov-fondita Berlina gazeto.

Influite de sia vivpartnero, ŝi poste koncentriĝis al fotoj en la teatra medio. Ŝi dokumentis la teatran ensemblon forigantan la ruinojn de la milito kaj poste ĉiujn surscenigojn de Bertolt Brecht.

Grandan atenton ŝia laboro akiris, kiam oni en 2002 decidis rekonstrui la urban kastelon, eksplodigitan en 1950. Ŝi dum la tempo de la detruo dokumentis ĉiun angulon de la kastelo kaj la fotoj povas fariĝi gravaj bazoj por la planita rekonstruo.

Eva Kemlein mortis en Berlino.

Kategorio:Germanaj fotistoj
Kategorio:Fotoĵurnalistoj
Son Ki Ĉung

**SON Ki Ĉung** (naskiĝis la  en Ŝinuiju, mortis la ) estis (kun Nam Sung Jong) unu el la unuaj koreoj kiuj gajnis olimpikan medalon.

En aĝo de 23 jaroj li partoprenis la maratonan konkurson de la Olimpikaj ludoj en Berlino kaj venkis post 2 horoj 39 minutoj kaj 19,2 sekundoj (pli ol du minutoj antaŭ la brito Ernest Harper). Li gajnos la oran medalon por Japanio, ĉar tiutempe Koreio estis okupita lando, kolonio de Japanio.

Li portis la olimpikan torĉon dum la somera olimpiko en Seulo, 1988.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj!

SON, Ki Ĉung
SON, Ki Ĉung
SON, Ki Ĉung
Malpeza atletiko

La nocio **malpeza atletiko** ampleksas ĉiujn sportaj fakojn, kiuj evoluis laŭ la naturaj formoj de la homa moviĝo : irado (piediro, paŝado), kuro, salto, ĵeto, puŝo kaj tiro.

## Vidu ankaŭ
*Atletiko
*Peza atletiko
*Martelĵeto

## Eksteraj ligiloj
*  Internacia asocio de atletikaj federacioj

Kategorio:Atletiko
Mihama (Fukui)

**Mihama**-urbeto (美浜町; [mihama -ĉō]) situas en gubernio Fukui, en Mikata-distrikto.

La nomo "Mihama" signifas "bela plaĝo".

Ĝi situas en plej orienta parto de estinta provinco Ŭakasa, kaj estas nomata ankaŭ "Ŭakasa-Mihama"(若狭美浜).

La 9-an de aŭgusto, 2004 okazis nuklea akcidento en la atomcentralo, kio kaŭzis la morton de 4 laboristoj, aliaj 12 laboristoj vundiĝis.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.corrosion-doctors.org/NuclearIndustry/nuclear-accident-1.htm 
* Retpaĝo de Mihama Urbetodomo 
* Retpaĝo de Turisma Sekcio de la urbo
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Municipoj de Japanio
Kategorio:Gubernio Fukui
Saksa Svislando

**Saksa Svislando** () estas la nomo de la germana parto de **Elba Grejsmontaro**. Konforme al la unueco de tiu ĉi pejzaĝo kaj al la translima funkcio de Esperanto rekomendindas kolekti la informojn pri Saksa Svislando kaj Ĉeĥa Svislando grandparte kune sub la nocio Elba Grejsmontaro. La nomon *Saksa Svislando* origine kreis la svisaj pentristoj Adrian Zingg kaj Anton Graff, kiuj loĝis en Dresdeno. Kiam en 1766 ambaŭ tramigris la montaron ĝi rememorigis al ili la hejmlandon. Kvankam la komparo kun alpa pejzaĝo estas klare troiga, dum la aŭroro de la epoko de la romantismo ĝi estis entuziasme akceptita. Ankoraŭ hodiaŭ la tradicia nomo "Saksa Svislando" estas pli populara ol la geografie korekta Elba Grejsmontaro.

Dosiero:Kanapee (Bastei) Aussicht.jpg|
Dosiero:Nationalpark Sächsische Schweiz Bastei lub 2024-01-21 img05 Aussicht.jpg|
Dosiero:Lilienstein herbstabend.jpeg|

## Vidu ankaŭ 
* Distrikto Sächsische Schweiz

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.teufelsturm.de
* http://www.oberelbe.de/tourist 
* http://www.felsenbuehne-rathen.de
* http://www.seifert-dresden.de/s_schweiz/index.htm

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Kategorio:Geografio de Germanio
Ravino

[eta|240ra|Ravino de [Montana, Usono]]
**Ravino** estas profunda kruta valeto en montaro, do speco de gorĝo. Multaj da ili ekestis dum milionoj da jaroj pro ellavado fare de (ofte malgrandaj) akvofluoj. Poroza ŝtonaĵo (ekzemple: kalkoŝtono aŭ grejso) povas plirapidigi tiun ĉi procezon.

Ravinoj prezentas ankaŭ idealajn kondiĉojn por konstruo de digolago.

En Ĉeĥio estas Ravinoj de Kamenice.

## Vidu ankaŭ 
* Abismo
* Kanjono
* Faŭko

Kategorio:Geomorfologio
Efloresko

eta|Efloresko je muro

**Efloresko** estas la kristaliĝo de akvosolvitaj substancoj (saloj) portataj en kapilaroj al la surfaco, kie la akvo forvaporiĝas kaj postlasas la kristalojn.

La proceso okazas en la naturo kiel unu el la procesoj de veterdisfalo (mineralogio, geologio), sed ĝi ankaŭ okazas kiel damaĝo pro eraro dum la konstruado, ĉar ĝi indikas, ke akvo povas penetri en muron. 

;Efloreskaj damaĝoj ĉe konstruaĵoj:

Dosiero:Ausblühungen.JPG| Efloresko ĉe endoma muro
Dosiero:Concrete stalactite.jpg| Stalaktitoj sub armita betono
Dosiero:Efflorescence.JPG| Granda efloresko

## Vidu ankaŭ 
* Veterdisfalo
* Kapilaro

## Literaturo 
* Frey, August, Günter: Bautechnik Fachkunde Bau. 10-a eldono Europa Lehrmittelverlag, 2003, ISBN 3-8085-4460-0

## Fontoj 
Kategorio:Kemiaj procesoj
Kategorio:Konstruado
Kategorio:Veterdisfalo
Kategorio:Mineralogio
Kategorio:Geologio
Erozio

[eta|Erozio ĉe [marbordo]]
[eta|225ra|Forta [grunderozio en grenkampo de Usono]]

**Erozio** laŭ la lingvaĵo de fizika geografio estas la forporto de solida materio (ekzemple tero aŭ rokaĵo) fare de vento, akvo kaj gravito. Erozio povas esti komplete natura procezo, sed multloke pliigas ĝin homaj aktivecoj kiel ekzemple senarbarigo kaj tropaŝtiĝo. Aliflanke homoj klopodas malhelpi al la erozio konstruante terasojn, firmigante deklivojn kaj dunojn ekzemple per geoteksaĵo kaj plantante arbojn, arbustojn aŭ herbojn. En iuj cirkonstancoj, la uzo de dispecigita frondara ligno povas kontribui al regenerado de eroziitaj terenoj.

## Eroziiĝemo 
La **eroziiĝemo** priskribas la ecojn de grundo, kiuj havas efikon al la abrazirapideco de certa tereno. La kvanto de fakta grundoperdo dependas de diversaj faktoroj, kiel ekzemple de la kliniĝo de la deklivo kaj la rateo [it rata, en rate, de Rate, fr taux, lt dažnumas], je kiu la grundo kapablas enpreni akvon. Sed la eroziiĝemo de la grundo havas la decidan influon.

Eroziiĝemaj estas grundoj, kiuj havas grandan kvoton da partikloj inter fajna argilo kaj malfajna sablo grandaj. Leŭsogrundoj pro tio estas precipe en danĝero. Malpli eroziiĝemaj kontraŭe estas grundoj skeletoriĉaj, kio signifas, ke ili havas grandan kvanton da ŝtonoj. Granda kvanto da sablo pliigas la akvopermeablecon de la grundo kaj per tio malpliigas ĝian eroziiĝemon.

## Erodo 
En teĥniko, **erodo** estas meĥanika erozio per frotado kontraŭ alia malmola substanco; intermeto de malmola pulvoro foje uzatas.

## Vidu ankaŭ 
* Abrazio
* Alt-atlasa junipera stepo
* Holland (insulo)
* Natura arko


Kategorio:Geologio
Kategorio:Pedologio
Kategorio:Geomorfologio
Procezo

La termino **procezo** havas iomete malsamajn signifojn laŭ la koncernataj laborkampoj.

* **Procezo** estas natura sinsekvo de fenomenoj disvolviĝanta sen efiko de ia ekstera forto kaj rigardata en sia tuteco, poioma progresado kaj finaj rezultoj.

* **Procezo** estas sinsekvo da antaŭplanitaj okazoj, dependa de objekto aŭ fenomeno, kaj realiĝanta en determinitaj kondiĉoj: Bessemera procezo (por produkti gisferon en industrio)

* **Procezo** en komputila scienco estas sinsekvo da operacioj (komandoj) estiĝanta dum plenumo de programo aŭ de parto de programo kaj konsiderata kun la datumoj uzataj kaj produktataj de tiuj operacioj.

## Komparu kun 
* Proceso 
* Procedo
* Proceduro

Kategorio:Sistema teorio
Procedo

**Procedo** estas agmaniero, aplikota por atingi difinitan rezulton.

## Komparu kun
metodo ~ procezo ~ proceso ~

Kategorio:Sistema teorio
Proceso

La vorto **proceso** havas tri eblajn signifojn:

# proceso (juro) estas afero de juĝado jure submetita al tribunalo,
# proceso (naturscienco) estas natura sinsekvo de fenomenoj, disvolviĝantaj sen efiko de ia ekstera forto kaj rigardata en sia tuteco, iompostioma progresado kaj finaj rezultoj (kun tiu difino samsignifas la vorto procezo, kiu prefereblas tiasence laŭ ReVo https://reta-vortaro.de/revo/art/proces.html), kaj
# proceso (anatomio) estas elstaraĵo, pli longa parto de organo (ekzemple proceso korakoeda ĉe la osto skapulo de mamuloj, aŭ proceso vagina)
# Konstruigita proceso (resp. inscenigita juĝa proceso) estas markigo de juĝa traktado, kies senco ne estas fari justan juĝan traktadon, sed kondamnon de akuzito pro punkrimoj, kiujn li ne faris.

## Vidu ankaŭ 
* Procezo
* Procedo
* Proceduro
Materialo

La vorto **materialo** povas signifi:

*ĉia materia substanco, el kiu la homa laboro produktas ion aŭ al kiu ĝi donas apartan formon,
*tuto de la objektoj, iloj ktp. necesaj por ago, laboro ks.,
*tuto de la scioj, necesaj por verki, redakti, fari mensan laboron.

Laŭ Francisko Azorín **materialo** estas *Ĉio materia, kiu estas necesa por verki, konstrui, fabriki, k. c.* Li indikas etimologion el la latina *materialis*, el *materio* (materio, ŝtofo).

## Notoj 
## Vidu ankaŭ
* Konstrumaterialo
Sedimento

eta|malkovro kaj fendo de sedimenta precipitaĵo en Nov-Skotio
En kemio **sedimento** estas precipitaĵo el suspensia aŭ pli-malpli solvita materio en senmova likvaĵo.

En geografio kaj geologio ĝi estas demetaĵo, kiun malrapide formis maro, rivero, lago aŭ vento. Sub premo sedimento povas poiome transformiĝi al dura kaj firma ŝtonaĵo.

Sedimentado estas la tendenco de partikloj (eroj, ekzemple sableroj) eliri el likvido, kie ili estis laŭ suspensio por resti ĉe fundo aŭ iu ajn bariero.

Sedimentologio ampleksas la studon de modernaj sedimentoj kiel sablo, ŝlimo, kaj argilo, kaj la procedojn kiuj rezultiĝis en ilia formacio (erozio kaj veterdisfalo), transporto, depozicio, diagenezo. 

## Vidu ankaŭ 
* Sedimenta rokaĵo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/Sedimentit
Bronzo

**Bronzo** estas pluraj alojoj el kupro, kutime kun stano kiel la principa aldonaĵo, sed ankaŭ kun aliaj elementoj kiel fosforo, mangano, aluminio aŭ silicio. Ĝi estis tre grava materialo dum antikva epoko, kiu ĝuste tial nomiĝas la bronzepoko. La vorto "bronzo" verŝajne devenas de la persa vorto "berenj" (latuno).

Laŭ Francisko Azorín **Bronzo** estas *Kunfandaĵo de kupro k. stano*. Li indikas etimologion el araba *burinĝ*. Kaj aldonas terminojn *kupri* (Kovri ion per maldika tavolo el bronzo), *kupristo* (Homo sin dediĉanta al bronzarto), fosfora bronzo, kanona bronzo, sonorilbronzo.

## Ecoj 
Krom ŝtalo, bronzo estas pli bona ol fero por preskaŭ ĉiu apliko. Ĝi estas malpli rompiĝema ol fero. Bronzo oksidiĝas nur ekstere; post tiam ke la surfaco oksidiĝas, la maldika tavolo defendas la suban metalon kontraŭ plia oksidiĝo. Alojoj de kupro havas pli malaltan frostopunktojn ol kaj ŝtalo kaj fero. Normale ili estas proksimume 10% pli densa (do peza) ol ŝtalo, sed alojoj kun aluminio aŭ silicio povas esti iom malpli densa. Bronzoj estas pli mola kaj malforta ol ŝtalo, do bronzaj risortoj kun la samaj grandeco povas enhavi malpli da energio.

## Bildaro 

Dosiero:Bronze Marcus Aurelius Louvre Br45.jpg|
Dosiero:Assorted bronze castings.JPG|
Dosiero:Retire bronze.jpg|
Dosiero:BronzeCuSn11v50.png|

## Piednotoj 
## Vidu ankaŭ 
* Aso (monero)
* Bronza epoko
* Bronza medalo
* Bronza skulptaĵo
* Latuno

Bronzo
Ramuro

[eta|[Kornaro de vircervedo]]
[eta|dekstra|Ekstremaĵo de kornaro ĉe [ruĝa cervo.]]
**Ramuro** (neologismo ) aŭ **kornaro** (branĉforma korno ) estas la ataka, defenda, ornama organo de cervedoj. Ĝenerale ramuro ornamas la masklojn. Ĝi estas el osteca materialo.

## Anatomio 
Ramuro estiĝas en la dermo de la haŭto (skeletoestaĵo). Ĝi havas du evoluperiodojn:

* unue, kreskanta ramuro estas kovrata per velura histo, kiu poste sekiĝas kaj falas,
* poste, matura ramuro defalas ĉiujare (mudo) kaj kreskas denove pli granda, disbranĉiĝanta.

Du trunketoj kovrataj per hara haŭto subtenas la du ramurojn.

La ramuro de kastrita besto ne defalas, aŭ defalinte ne kreskas denove.

## Uzado 
Jam en la ŝtonepoko ramuroj estis uzataj por fari ilojn (batiloj, pikiloj, pikarmiloj kaj pintoj por lancoj aŭ sagoj, lancoĵetiloj kaj multaj aliaj).

Hodiaŭ ĉasistoj uzas ramurojn kiel trofeojn. En kelkaj regionaj kostumoj tradicie oni uzas ramurajn butonojn („leda pantalono“). Ankaŭ ramuroj estas uzataj por fabriki kombilojn.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Karapaco
* Kavkorno
* Korno (anatomio)

Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Cervedoj
Kategorio:Neologismoj
Aveno

**Aveno** () estas genro de unu, du aŭ plurjaraj herboj (*Avena* el graminacoj) kun spiketoj, kiuj pendas sur longaj maldikaj pediciloj kaj konsistas el 2-3 floroj ordinare kovritaj per glumoj. Aveno nomiĝas ankaŭ ties grajnoj.

Oni nomas aveno ĉiun vegetaĵon el la genro *Avena*. Sed la nomo estas ambigua: aveno nomiĝas ankaŭ ekzemple *Arrhenatherum elatius* aŭ *Trisetum flavescens*, kiuj ne apartenas al la genro *Avena*.

Aveno estas uzata kiel karakteriza nutraĵo por ĉevaloj, sed ankaŭ en diversaj formoj kiel manĝaĵo por la homoj, ekzemple por avenlakto.

**Ordinara aveno** (*Avena sativa*) havas fortikan radikaron, tiel ke ĝi toleras eĉ magran grundon. Ĝi estas planto unujara (vegeta periodo 120-140 tagoj), malofte travintra (vegeta periodo 260-300 tagoj). Ĝi havas kavan, cilindran ŝalmon (tigon) kun pli kaj pli longiĝantaj internodoj. La alterne starantaj folioj estas lancoformaj. Ĉe ties akselo, la ĉirkaŭbrakuma oreleto apenaŭ evoluis. La grapolo konsistas el spikoj, konsistantaj el 2-3 floroj (spiketoj). La floroj estas duseksaj. Oni povas paroli pri unuflanka grapolo aŭ disbranĉanta grapolo. La kariopson kovras flavaj aŭ brunaj kelkfoje nigraj senaristaj paleoj. Oni povas vidi kaveton sur la dorsa flanko de la kariopso. La grajno pintiĝas ekde la mezo.

## Parazitoj 
En sia artikolo ''L'ergot de l'avoine en Algérie* 1923 profesoro de Maison carrée L. Ducellier priskribis atakojn de ergotfungo sur avenoj. *Avena sterilis* kaj *Avena fatua* estas du gastigantoj. Li observis ergotfungon ankaŭ sur *Avena sterilis*, *Avena barbata* kaj *Avena abyssinica*.

## Ĉefaj specioj 
* *Avena abyssinica*
* *Avena barbata*
* *Avena byzantina*
* *Avena brevis*
* *Avena fatua* - Kampa aveno
* *Avena maroccana*
* *Avena nuda*
* *Avena occidentalis*
* *Avena pubescens* (*Avenula pubescens*)
* *Avena pratensis*
* *Avena sativa* - Ordinara aveno
* *Avena spicata*
* *Avena sterilis*
* *Avena strigosa*

Dosiero:Avena fatua0.jpg|*Avena fatua*
Dosiero:Haver bloeiend Avena sativa.jpg|*Avena sativa*
Dosiero:Avena nuda0.jpg|*Avena nuda*
Dosiero:Avena-sativa.jpg|*Avena sativa''

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* ITIS
* Fenologio de aveno  


Kategorio:Cerealoj
Osto

[eta|Ilustraĵo el [Gray's Anatomy de homa femurosto]]
**Osto** (el greka *ostéon*) estas organo. Osto konsistas el osta histo kaj ceteraj histoj. Osto estas parto de skeletoj de kelkaj vertebruloj.

La ostoj eltenas la korpajn strukturojn, protektas la internajn organojn, kaj servas kiel apogilon por la muskoloj, ebligante la movojn. Ili ankaŭ estas implikitaj en la formiĝo de la sangoĉeloj, la kalcia metabolo kaj la stokado de mineraloj.

## Ostotipoj 
Ekzistas tri ostotipoj:
* La *longaj ostoj* karakteriziĝas per tio, ke unu dimensio estas multe pli granda ol la du aliaj. Ili konsistas el korpo aŭ diafizo kaj ekstremaĵoj aŭ epifizoj. Diafizon kaj epifizon ligas parto per kiu kreskas la osto: temas pri la kreskokartilago. Ĝi komplete ostiĝas nur fine de la kreskado. Ekzemploj: Femuro (vidu bildon), tibio.
** La diafizo: ĝi konsistas el dika kompakta histo nomata kortika. Ĝin tube kavigas la medola kanalo plena de flava medolo. Ĝin ĉirkaŭas membrano riĉa je nutraj angioj, kiu rolas en la dikeca kreskado dum ostiĝo.
** La epifizoj: ili situas ĉe la ekstremoj, konsistas el spongeca histo, estas tre riĉaj je ruĝa medolo sangonaska. Ilin kovras (almenaŭ parte) artika kartilago.
** La kreskokartilago: limo inter diafizo kaj epifizo, ĝi ostiĝas laste.
* La *mallongaj ostoj* karakteriziĝas per tio, ke iliaj tri dimensioj proksimume egalas. Ili konsistas el spongeca kerno ĉirkaŭita per kompakta kortiko. Ekzemploj: vertebroj, falangoj.
* La *plataj ostoj* karakteriziĝas per tio, ke unu dimensio estas multe pli malgranda ol la du aliaj. Ili konsistas el du tavoloj el kompakta osto, sandviĉe entenantaj tavolon el spongeca osto. Ekzemploj: sternumo, ripo, skapolo, parietosto.

Iuj ostoj havas etajn elstaraĵojn, kiujn oni nomas procesoj.

## Bildaro 

Dosiero:Illu compact spongy bone.jpg|
Dosiero:Illu long bone.jpg|
Dosiero:Illu bone growth.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Aĥondroplazio
* Ostmedolo
* Periosto

Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Skeleta sistemo
Femuro

**Femuro** estas la parto de la homa malsupra membro, kiu etendiĝas de kokso ĝis genuo. Tiu vorto devenas de Latino (*femur* (TA)), kiel la plejmulto el la Esperanta anatomia terminaro.

Ĝia skeleto konsistas el nur unu osto, la femurosto.

Femuro, kruro kaj piedo formas kune la tuton de la malsupra membro de homo, ankaŭ nomatan gambo.

Oni nomas *femuraĵo* viandoparton de la femuro de porkuira besto.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Femurfendo

Kategorio:Besta anatomio
Genuo

En la anatomio **genuo** estas la artiko de la suba/malantaŭa membro kuniganta la femuron kun la kruro. Ĝi konsistas el du juntoj: unu inter la femurosto kaj la tibio kaj unu inter la femurosto kaj la unu inter la femurosto kaj la patelo. Ĝi estas la plej granda artiko en la homa korpo. La genuo estas movebla pivota ĉarniro, kiu permesas fleksiĝo kaj etendiĝo kune kun iometa interna kaj ekstera rotacio. Kvankam la desegno de la genuo ne ŝanĝiĝis dum epoka daŭro, ĝi estas vundebla per kaj kriza lezo kaj ek-iĝo osta artrito.

Ĝi estas ofte grupita en **tibiofemuran** kaj **patelofemuran** komponantojn. (La fibula kunflanka ligamento estas ofte konsiderata kun tibiofemuraj komponantoj.)

## Aliaj Prigenuaj Aferoj 
Koŭtoŭi signifas saluton per genuado kaj sinklino ĝis kapo-grunda tuŝo.

Dosiero:Gray348.png|
Dosiero:Gray345.png|

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.vermontskisafety.com/faq_skiers/faq_skiers_tips.html  
* http://www.kneeguru.co.uk 
* http://www.knee1.com  
* http://www.knie.nl 

Kategorio:Homa anatomio
Maniero

**Maniero** estas:

* Rimedo, procedo, agospeco laŭ kiu afero fariĝas aŭ okazas.
* Speco de agado, kutima al iu, karakteriza por iu.
* Manieroj (plurale) - eksteraj formoj de konduto en sociaj rilatoj.

## Vidu ankaŭ 
* Metodo

Kategorio:Socio
Stilo

Stilo estas specifa maniero sin teni aŭ esprimi, propra al unuopaj grupoj aŭ personoj. Stilo aparte estadas en modo kaj arkitekturo. Ankaŭ en dezajno de teknikaj aparatoj stilo estadas sufiĉe grava.

Laŭ Francisko Azorín **stilo** estas *Karakterizaj trajtoj de verko.* Li indikas etimologion el la greka *stilos* (grifelo, stango, kolono), kaj de tie la latina *stylus*. Kaj li aldonas la terminojn *stilistiko*, por traktato pri stiloj; *stilografio*, por priskribo de la stiloj de popolo, epoko, artisto; *stilizi*, por desegni, bildi alŭ stilo, ne laŭ naturo.

En historio diversaj stiloj sekvis unu alian, por ekzemplo en mezepoka Eŭropo romanika stilo, gotika stilo, renesanca stilo.

Aferoj tiuj, kiuj vere reprezentas la kulturon de la pasinteco estas bondataj aferoj. Ĉi tiuj aferoj estas aŭtentikaj kaj donas sencon al personoj pri kiel la vivo/stilo estis dum la periodo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Arta movado
* Stilistiko
* Vikipedio:Stilogvido

Kategorio:Arto
Kategorio:Modo
Kategorio:Konstruado
Kategorio:Arkitekturo
Rajto

**Rajto** (komparu: ) estas la povo, pravigita de la leĝoj, statutoj aŭ moroj, plenumi agon, disponi kaj uzi aĵon aŭ postuli ion farendan aŭ ion malpermesi de/al aliulo.

## Priskribo 
La ĉefa divido de rajtoj estas inter rajtoj kun ekonomia enhavo kiel proprieto ( en la latina *dominium*), rericevi pruntaĵon, domon luitan, ktp kaj rajtoj sen ekonomia enhavo kiel rajto al nomo, imago, kaŝnomo ktp.

Alia ĝenerala divido estas inter *absolutaj* kaj *relativaj* rajtoj, depende de ĉu la rajtulo povas postuli ke ĉiuj socianoj ne perturbu sian rilaton kun la objekto de la rajto (proprieto, rajto pasi tra alies kampo ktp), au ke li povas peti ian agadon, fari aŭ ne fari, nur de iu aŭ iuj kiuj estas devigataj kontraŭ li (devo pagi prezon por aĉeto, devo al damaĝinto repagi iun pro farita damaĝo, ktp).

Tiu ĉi relativa rajto estas ankaŭ nomata "obligacio".

En la antikva romia juro, fama estas la difino de la juristo Gajo, laŭ kiu *Obligatio est iuris vinculum quo necessitate adstringimur alicuius solvendae rei secundum nostrae civitatis iura*:obligacio estas jura ligo, kiu nin devigas laŭ leĝoj de la urbo (ŝtato) pagi ion al iu.

Obligacioj naskiĝas de kontrakto, de kontraŭleĝaj faktoj aŭ de aliaj faktoj laŭleĝe, kiuj ĉiuj estas nomataj "fontoj de obligacioj".

Absolutaj rajtoj estas el du kategorioj: sen ekonomia enhavo (vidu supre) kaj rajtoj pri aĵoj (*iura in re* en la latina).

La *rajtoj pri aĵoj* estas el du ankoraŭ kategorioj: proprieto (*ius in re propria*, en la latina) kaj rajtoj pri alies aĵoj (*iura in re aliena*, en la latina).

## Rajtoj 
* Aŭtorrajto
* Civilaj kaj politikaj rajtoj
* Homaj rajtoj
* Infanrajtoj
* Labor-rajtoj
* Rajto je publika aliro
* Sekvorajto

## Vidu ankaŭ 
* Ĉarto de Fundamentaj Rajtoj de la Eŭropa Unio
* Deklaracio de la rajtoj de infanoj
* Deklaracio pri rajtoj
* Digno
* Juro
* Legitimeco

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (7, kaj 34 kiuj uzas la radikon dev) proverboj pri rajto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 

Kategorio:Sociaj konceptoj
Moro

**Moro** povas signifi
***Moro** estas ĝenerala vivomaniero kaj kutima konduto de iu popolo, gento, regiono aŭ klaso.
*En ornitologio, **moro** estas genro de birdoj.
*En arbaristiko, **moro** estas tipo de arbara humo.
## Proverbo 
Ekzistas pluraj (9, sed nenio pri moralo) proverboj pri moro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
*  
*  
* 

## Referencoj
Volodimir Kuc

eta
**Volodimir Petroviĉ KUC** - ukraine *Володимир Петрович Куц*, ruse *Владимир Петрович Куц*, do la persona nomo en rusa formo Vladimir - naskiĝis la 7-an de februaro 1927 en Oleksine, Sumia provinco, Ukrainio, Sovetunio kaj mortis la 16-an de aŭgusto 1975 en Moskvo. Li estis soveta oficiro kaj longdistanca kuranto, kiu posedis la mondan rekordon trans 5.000 metroj (1954–55, 1957–65), 10.000 metroj (1956–60) kaj tri mejloj (1954).

KUC gajnis la orajn medalojn trans 5.000 kaj 10.000 metroj dum la Somera Olimpiko 1956 en Melbourne. En 1954 li fariĝis eŭropa ĉampiono trans 5.000 metroj kaj ankaŭ soveta ĉampiono trans la sama distanco kaj trans 10.000 mertroj (1953–57).

Post 1957 malsano devigis lin retiriĝi de la konkursado, sed li daŭrigis dediĉi sin al la sporto kiel trejnisto.

Legu ankaŭ pri aliaj longdistancaj kurantoj !

## Eksteraj ligiloj 
* Artikolo pri KUC en serio "Legendoj de Sporto" 

Kategorio:Kuristoj
Kategorio:Ukrainaj sportistoj
Internacia Naturkuraca Asocio

**Internacia Naturkuraca Asocio** (**INA**) estas faka asocio de UEA, kiu okupiĝas pri naturkuracado. Ĝi fondiĝis en 1986 kiel Esperantista Naturkuracista Asocio (ENA); oni ŝanĝis la nomon en 1995. Ekde 1992 la asocio kunlaboras kun Universala Esperanto-Asocio.

Prezidanto de INA estas fama germana naturkuracisto Harald Schicke, konata ankaŭ ekster Esperantujo.

## Eksteraj ligiloj 
*(eo) Oficiala retpaĝo de Internacia Naturkuraca Asocio: www.ina-asocio.de/.  
*Naturkuracado.info  - retpaĝo de Harald Schickke. 

Kategorio:Esperanto-asocioj
Kategorio:Esperanto-organizaĵoj pri medicino
Kategorio:Organizaĵoj pri medicino
Mezalta montaro

**Mezalta montaro** aŭ **mezmontaro** ĝenerale estas montaro kun pli rondaj kaj molaj formoj kaj malpli da alteco kompare kun alta montaro. En uzo estas diversaj kriterioj; aŭ oni eliras de la absoluta alteco super la maro kaj diras, ke mezalta montaro troviĝu inter 400 kaj 1500 metroj de absoluta alteco, aŭ oni postulas ke la diferenco inter la piedo kaj la pinto(j) de la montaro estu inter 500 kaj 1000 metroj.

Vidu la kategorion Mezaltaj montaroj

Kategorio:Montaroj
Montaro

**Montaro** estas specifa geografia regiono sur la surfaco de planedo. Ĝin karakterizas montoj, altebenaĵoj, valoj kaj pelvoj.

Oni distingas mezaltajn montarojn kaj altajn montarojn.

Kontraste **montoĉeno** nur estas vico de geografie proksimaj montoj, kiuj staras pli-malpli en unu linio. Montoĉeno povas esti konsiderata montaro, sed ankaŭ povas esti nur parto de ĝi.

## Montaroj 
* Himalajo
* Andoj
* Alpoj
* Apeninoj

Kategorio:Montaroj
Alta montaro

eta|Mapo de la altaj montaroj de la mondo
**Alta montaro** ĝenerale estas montaro kun pli krutaj kaj akreĝaj formoj kaj pli da alteco kompare kun mezalta montaro. La klasifiko okazas laŭ diversaj kriterioj; aŭ oni eliras de la absoluta alteco super la maro kaj diras, ke alta montaro atingu pli ol 1500 metroj da absoluta alteco, aŭ oni postulas ke la diferenco inter la piedo kaj la pinto(j) de la montaro estu pli ol 1000 metroj.

Kategorio:Montaroj
Kategorio:Geomorfologio
Minado

eta|250px|Interno de subtera mino.
[eta|250px|Antikva maŝinaro uzita en [Minas de Riotinto.]]
**Minado** estas la ekspluatado de enteraj aŭ subteraj substancoj. La loko kie troveblas la ekspluateblaj substancoj nomiĝas mino. Ministoj elfosas ilin per hakado, pulveksplodo aŭ borado kaj fortransportas ilin. La tuto de la instalaĵoj, galerioj ktp. aranĝita por la ekspluatado de mino nomiĝas minejo. La senvalora ŝtonaĵo estas forigita je ŝutmonto aŭ uzita por konstruceloj.

Fajrmetado aŭ mineja fajrmetado estas metodo de tradicia minado uzita plej ofte el prahistoriaj epokoj ĝis la Mezepoko. Oni metis fajron kontraŭ roko por varmigi rokaĵojn, kiuj estis poste trempitaj per likvoj, kaŭzante ke la ŝtono rompiĝu pro temperatura frapo.

Subĉiela minado estas tekniko por surfaca minado kaj elfosado de rokoj aŭ mineraloj el la tero pere de ties removado el malferma truo aŭ ŝtonminejo.

## Produktagadoj 
* La termino ekspluato signifas en minado la ekspluaton de minoj, t.e. la kompleta elsolvado de la uzebla enhavo de geologia kuŝejo el la kromrokaĵo.
* La profunda minado estas en la subtera minado la ekspluato de krudmaterialoj en pli granda profundo, je kio la minkonstruaĵoj lokas tute aŭ parte malsupre de la mingaleria planko plejeble profunda sur la loko.
* Ŝaktotransporto estas en la minado la movado de produktoj, replenigaĵo, materialo kaj personoj kaj en vertikala kaj ankaŭ en oblikvaj ŝaktoj kaj blindŝaktoj.

## Minejaj instalaĵoj 
[eta|[Ŝakto en Heerlen: Malakov-Turo kun poste enkonstruita liftotrabaro]]
* Malakov-Turoj
* Minetaĝo
* Mingalerio
* Minkavo
* Ŝakto

## Tipoj de minoj 
Subĉiela minejo aŭ surfaca minejo estas minejo kiu funkcias subĉiele, tio estas sur la surfaco de la tereno, diference de la subteraj, kiuj funkcias sub tiu.

## Minadaj terminoj 
* Mineraltavolo

## Mininĝenieroj 
* Richard Trevithick

## Lokoj kaj minoj 
* Minado en la Ruhr-Regiono
* Minas de Riotinto
* Minas-Ĝerajso
* Minejo Anselm
* Minejo Auguste Victoria
* Minejo Ignát
* Minejo Mont Cenis
* Minejo Nachtigall
* Minejo Šalomoun
* Minejo Vítězný únor
* Minejo Zollern
* Minejo Zollverein

## Vidu ankaŭ 
* minakademio
* minejo
* minindustrio
* BHP Billiton
* Rio Tinto
* Anglo American

## Bildaro 

Dosiero:Chino copper mine.jpg|
Dosiero:Mining scheme MKL Bd. 2 1890 (131579404).jpg|
Dosiero:Iron hydroxide precipitate in stream.jpg|
Dosiero:Climax Colorado shaded-relief perspective 3.jpg|

Kategorio:Geologio
Minejo

eta|250px|Interno de subtera mino.
**Minejo** aŭ **mino** estas la tuto de la instalaĵoj, galerioj ktp. aranĝita por la ekspluatado de mino. En minejo laboras ministoj, kiuj elfosas enterajn aŭ subterajn substancojn. La minkonstruaĵo aŭ mindomo estas la tuteco de ĉiuj subteraj kavaĵoj de minejo.

Laŭ Francisko Azorín **mino** estas *Entera loko el kiu oni elfosas mineralon, valoraĵon. Diverscela fosaĵo, galerio subtera.* Li indikas etimologion el la greka *mina* (minaĵo) kaj de tie la latina *mina*. Kaj li aldonas la terminojn *mini*, por fari diverscele truon, galerion, kavaĵon sub tereno aŭ konstruaĵo; *ministo*, *minaĵo*, *kontraŭmino*.

## Vidu ankaŭ 
* Minado
* Minakademio
* Geologia kuŝejo
* Subĉiela minado
* Brunkarba minejo

## Bildaro 

Dosiero:Skidoo 01.jpg|Antikva ormino de Skidoo, en la Valo de la Morto en Kalifornio.
Dosiero:Mining scheme MKL Bd. 2 1890 (131579404).jpg|Modelo de minekspluatejo.
Dosiero:Chino copper mine.jpg|Mino de kupro subĉiela, *Chino Copper Mine*, Nov-Meksiko, Usono.
Dosiero:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|Subĉiela mino en Germanio.

## Notoj 
-
Mino

**Mino** estas

# entera aŭ subtera kavaĵo, el kiu ministoj elfosas ekspluateblajn substancojn per hakado, pulveksplodo aŭ borado. Komparu: minejo, minado, minakademio.
#fosaĵo subtera aŭ kavaĵo en muro, ponto, roko kc., kien oni metas eksplodigilon por renversi aŭ detrui ion
#eksplodkesto kiun oni metas en maron aŭ en grundon, kiu eksplodos ĉe tuŝo aŭ vibrado - vidu la tekston "tera mino"
#Mino (dio) - dio en egipta mitologio 
#Geografia nomo
##Mino (urbo) - urbo en Japanio, en gubernio Gifu
##Mino (Tokuŝima) - urbeto en Japanio, en gubernio Tokuŝima
##Mino (Kagaŭa) - urbeto en Japanio, en gubernio Kagaŭa
##Mino-distrikto - estinta distrikto en Japanio, en gubernio Ŝimane
#en biblia lingvo: unuo de pezo egalanta 50 siklojn
#Mino (monunuo) - antikva monunuo kaj monero (kp. la evangelion laŭ Sankta Luko, ĉirkaŭ 19)

En la du lastaj sencoj la vorto ofte estas skribata kun apostrofo: ''min'o''.
Ŝutmonto

[eta|altdekstre=1.3| Preskaŭ 200 m alta ŝutmonto "Monte Kali" ĉe [Heringen en Hesio ]]
Je **ŝutmonto** la ministoj amasigas la senvaloran ŝtonaĵon post apartigo de la ekspluateblaj substancoj. Post ĉeso de la minado ofte restas la ŝutmontoj kiel historiaj atestantoj kaj karakteriza trajto de postminada pejzaĝo. Ekzemple, en la ukraina minurbo Doneck troviĝas 125 ŝutmontoj. En norda Francio estas la plej altaj ŝutmontoj en Eŭropo, 180 m. Pli malfrue evoluas tie specifa flaŭro kaj faŭno, malsimila al tiuj de la ĉirkaŭaĵo, tial kelkaj iĝis nun naturrezervejoj.

Kategorio:Substancoj
Kategorio:Minado
Kategorio:Forfalaĵoj
*
Infrastrukturo

La nocio **infrastrukturo** ampleksas ĉiujn daŭre ekzistantajn bazajn instalaĵojn kaj organizojn — personajn, materiajn, instituciajn — kiuj en sia sumo garantias la funkciadon de labordividanta nacia ekonomio. 

Al la infrastrukturo apartenas interalie:

## Teknika infrastrukturo 
Provizado

* Energio
* Kurento
* Gaso
* Telehejtado
* Akvo
* Rubo
* Poluakvo
* Materialreciklado
* Trafiko
* Publika trafiko
* Busoj kaj tramoj
* Metrooj kaj urbaj trajnoj
* Fervojoj
* Aviado (flughavenoj)
* Akvotrafiko (havenoj, kanaloj, kluzoj)
* Individua trafiko
* Piedo- kaj biciklovojoj
* Stratoj
* Komunikado
* Telefono
* Radio
* Televido
* Interreto

## Socia infrastrukturo 
Administrado

* Servoj
* Lernejoj kaj aliaj edukejoj
* Infanvartejoj
* Hospitaloj kaj Flegoservoj
* Polico
* Fajrobrigado kaj savoservoj
* Kulturaj institucioj

## Vidu ankaŭ 
* Konstrua inĝenierarto
* Strukturo
* Publika servo
Laktozo

eta|300px|Molekulstrukturo de la laktozo
eta|300px|Tridimensia kemia strukturo de la laktozo
**Laktozo**, aŭ **laktosukero**, estas redukta disaĥarido kaj troviĝas en la lakto de mamuloj (tre malofte en poleneroj de kelkaj floroj). La patrina lakto enhavas 5,5-*8,4% da laktozo. Strukture, ĝi parencas al celobiozo: unu galaktopiranozil-grupo ligiĝas al D-glukoza aparato en la kvara loko. Empiria formulo C12H22O11.

Laktozo estas blanka, kristala pulvoro, kiu nur ete solviĝas en akvo.

Sintezo okazas el uridindifosfat-galaktozo (UDP-galaktozo) tute en la laktoglando. (UDP-galaktozo+D-glukozo= laktozo + UDP/ per laktoz-sintetazo).

Ĝi uzatas en bebonutraĵoj, kiel bazmaterialo por medikamentoj, kiel konserviga materialo.

## Vidu ankaŭ 
netolereco de laktozo

Kategorio:Helpaj substancoj
Kategorio:Disaĥaridoj
Kategorio:Sukeroj
Laktazo

eta|300 px|Laktazo tetramer, E.Coli.
**Laktazo** aŭ **β-galaktozidazo** estas la enzimo partoprenanta en la hidrolizo de laktozo al galaktozo kaj glukozo.

Oni povas ekstrakti la industrie produktatan laktozon el gista fungo kiel speciale *Kluyveromyces fragilis*. Ĝia ĉefa komerca uzo estas la malkonstruo de laktozo en la lakto al digesteblaj materialoj por la homoj suferantaj je laktoza netolero. Laktozo uzatas ankaŭ en produktado de glaciaĵo. La glukozo kaj galaktozo estas pli dolĉaj ol laktozo, tiel produktoj per laktazo ĝuiĝas plie.

La laktozo do kristaliĝas ĉe malalta temperaturo de glaciaĵo; sed ties komponentoj restas likvaj kaj donas la molan strukturon.

Laktazo uzatas en transformado de selakto al sirupo kaj tiel ĝi uzatas kiel dolĉigaĵo en multaj produktoj.

Laktazo havas la optimuman temperaturon de ĉ.  kaj la optimuman pH-valoro de 6.5 por sia aktivado.
:eta|maldekstra|400px

Kategorio:Enzimoj
Laktoglando

**Laktoglandoj** (*glandula mammaria*) estas tiuj haŭtglandoj, kiuj evoluis ĉe la mamulaj femaloj. Ilia origino ne estas tute klara filogenetike. Ili originas verŝajne el glandoj malfermantaj al harfoliklo. La mamo formiĝis per grupiĝo de la laktoglandoj evoluintaj el haŭtglandoj, poste elformiĝas la mampinto el la haŭto ĉirkaŭ la elkondukejo. La marsupiuloj jam havas verajn mamojn, kiuj malfermiĝas en la marsupio. Ĉe la pli evoluintaj animaloj, dum la embriogenezo aperas la t.n laktolato, kiu estas epiderma pliiĝo ventroflanke, penetrante en la dermon. Sur la t.n. laktolato evoluas la mamoj, kies nombro kaj situo proporcias al nombro de la naskontaj idoj. Ĝi varias inter 1-14 paroj. La mamaj iniciataĵoj aperas ambaŭsekse, sed ili ne evoluas plu ĉe la maskloj post la seksa maturiĝo.

La finaj ĉambretoj de la laktoglando estas kovritaj de cilindra epitelio, kiu transformiĝas al kubforma dum la sekrecio. La laktoglandoj kuniĝas en komuna elkonduka dukto kaj malfermiĝas mampinte. Dum la gravedeco, pro efiko de la luteotropaj hormonoj, la finaj ĉambretoj grandiĝas kaj disbranĉiĝas; en la epiteliaj ĉeloj de la finĉambretoj aperas grasogutoj. Direkte post la nasko, la laktoglando sekrecias fluidaĵon, kiu enhavas multajn ĉelerojn sed malmultan grasaĵon (kolostrumo), sed baldaŭ komenciĝas la vera laktosekrecio.

Kategorio:Glandoj
Kategorio:Besta anatomio
Kategorio:Ekzokrinaj glandoj
Pasteŭrizado

[eta|200px|La elpensinto de pasteŭrizado, [Louis Pasteur.]]
**Pasteŭrizado** (la nomo venas de Louis Pasteur) estas procedo, kiu signifas prilabori per varmo bieron, vinon, lakton ktp. al 60-90&nbsp;°C kaj sekve rapide malvarmigi ilin laŭ la pasteŭriza procedo de parta sterilizado. Tio signifas sterilizadon en relative malalta temperaturo. La procedo tamen ne detruas endosporojn kaj plimulton de virusoj.

Varmigo al temperaturo pli ol 100 °C estas nomata sterilizo. Unu el sterilizmetodoj de manĝaĵo estas la procedo de ultrapasteŭrizado.

## Vidu ankaŭ 
* mikroorganismo

Kategorio:Mikrobiologio
Kategorio:Nutrado
Kategorio:Nutraĵindustrio
Kategorio:Louis Pasteur
Marmoro

eta|Marmoro
**Marmoro** estas kristaliĝinta polurebla, kompakta kalkŝtono (malofte dolomito), ofte enhavante kolorajn vejnojn. Ĝin farbas la malpuraĵoj, ekz. klorito donas verdan (*cippolino*), serpentino (*ofikalcit*) makulan koloron. Ĝi estas plej ofte malpurita per fera aŭ mangana oksido. La plej valora estas la blanka marmoro, uzita en la antikva epoko por skulptarto, en konstruado.

Laŭ Francisko Azorín **marmoro** estas *Malmola, polurebla kalkoŝtono, uzata por konstruado k. skulptado.* Li indikas etimologion el la greka *marmaros, marmairo* (brila) kaj de tie la latina *marmor*. Kaj li aldonas la terminojn *marmoristo*, por persono, kiu prilaboras marmoron; karara marmoro, greka marmoro, nigra marmoro.

## Priskribo 
Marmoro estas metamorfa roko devena el kalkoŝtono, komponita ĉefe el kalcito (nom kristala formo de kalcia karbonato, CaCO3). La origina fonto de la kalkoŝtono estas la sedimenta kuŝjo de la kalcia karbonato en la formo de mikroskopaj animalaj skeletoj aŭ similaj materialoj. Marmoro formiĝas kiam la kalkoŝtono estas transformata per varmo kaj premo post ŝarĝado de aliaj materialoj. La plej fajnaj marmoroj por skulptarto havas neniun aŭ malmultajn makulojn (kelka natura makulo povas esti vidata en la skulptaĵo, sed la skulptisto lerte adaptu ĝin al la skulptaĵo).

Kelkaj insuloj en la Marmora Maro havas multe da marmoro.

## Bildaro 

Dosiero:Marble.jpg|
Dosiero:Naxos Marble.JPG|

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Granito
* Grejso
* Kalkoŝtono
* Konstrumaterialo
* Nigra marmoro de Ashford
* Pietra dura
* Marmora skulptarto

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.science.uwaterloo.ca/earth/waton/s9910.html 
* http://www.ancientroute.com/resource/stone/marble.htm 
* http://www.ngu.no/FileArchive/91/marmor.pdf 
* http://www.statsbygg.no/aktuelt/pressemeldinger/dbafile4782.html

Kategorio:Geologio
Kategorio:Materialoj
Kategorio:Arkeologio
Kategorio:Mineraloj
Granito

**Granito** estas acida (SiO2 >70%), kristala, magma rokspeco (plutonito), precipe el miksaĵo de glimo, feldspato kaj kvarco. La vorto "granito" venas de la latina *granum*, grajno, en referenco al la kruda peceta strukturo de la petro.

Ĝia koloro estas rozkolora, ruĝa aŭ griza. Granito estas la plej ofta elprofunda ŝtonaĵo, kiu aperas grandamase. Ĝi estiĝas ne nur el magmo, sed ankaŭ el ŝtonaĵoj, kiuj fandiĝas kaj poste kristaliĝas. Ĝi estas rezista al temperaturo kaj frosto kaj estas uzata kiel ornama aŭ kovra materialo.

Laŭ Francisko Azorín **granito** estas *Griza, malmola konstruŝtono konsistanta el feldespato [tiel], kvarzo [tiel] k, glimo.* Li indikas etimologion el latina *granum* (grajno).

## Bildgalerio 
## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Gnejso
* Listo de petroj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.findstone.com/daniel1.htm 
* Universitato de Toledo: http://www.eeescience.utoledo.edu/Faculty/Harrell/Egypt/Mosques/CAIRO_Rocks_1.htm


Kategorio:Magmorokaĵoj
Kategorio:Naciaj simboloj de Finnlando
Kategorio:Simboloj de Viskonsino
Kategorio:Skulptartaj materialoj
Kategorio:Industriaj mineraloj