Valentiniano la 3-a

**Valentiniano la 3-a** aŭ **Flavius Placidus Valentinianus** estis imperiestro de la Okcidenta Romia Imperio de 23-a de oktobro 424 ĝis la 16-a de  marto 455. Li estis la filo de Konstancio la 3-a kaj, dum sia regado, estis plejparte sub la influo de sia patrino, Gala Placidia, kaj la potenca Mastro de la soldatoj, Flavio Aecio.

## Infanaĝo kaj Juneco
Valentiniano estis la sola romia imperiestro, kies patro, avo kaj praavo ankaŭ estis Aŭgustoj: Li estis la filo de la Mastro de la soldatoj kaj mallongdaŭra Okcidenta Romia Imperiestro Konstancio la 3-a kaj Gala Placidia, filino de Teodozio la 1-a kaj nepino de Imperiestro Valentiniano la 1-a. Ankoraŭ dum la vivo de sia onklo Honorio, Valentiniano estis levita al la rango de nobilissimus tuj post sia naskiĝo.

Kiam Konstancio mortis en 421, konflikto ekestis inter Honorio kaj Gala Placidia, kiu fine fuĝis kun siaj du infanoj al la orienta romia kortego. Tie, Valentiniano komence perdis la titolon Nobilissimus, sed poste estis levita al Cezaro en Tesaloniko la 23-an de oktobro 424, en la nomo de sia kuzo Teodozio la 2-a, Imperiestro de la Oriento.

Teodozio provizis trupojn al li kaj sendis lin al Italio, kie, post mallonga milito kontraŭ la uzurpanto Johano, kiu supreniris la tronon post la morto de Honorio, Valentiniano estis proklamita Aŭgusto de la Okcidento en Romo la 23-an de oktobro 424. Teodozio la 2-a sendis sian majstro de la oficoj, Helion, al Italio specife por plenumi la imperian kronadon.

[eta|maldekstre|400px|Imperiestrino Licinia Eŭdoksja alportita al Kartago kun siaj du filinoj fare de Genserich, gavuraĵo de [:en:Hermann Knackfuss|Hermann Knackfuß (1848-1915).]]
[eta|dekstre|400px|Post la morto de [Atilo en 453, Valentiniano ŝajne sentis, ke la momento venis por seniĝi de Aecio, sia ĉiopova Majstro de la Soldatoj.]]

[eta|maldekstre|400px|Ikonografia bildo de Valentiniano la 3-a, laŭ [:en:Petrus Lotichius Secundus|Petro Lotikio la 2-a (1528-1560).]]

[[Dosiero:La Murdo de Valentiniano la 3-a 0.png|eta|dekstre|400px|Morto de Valentiniano la Granda, Gravuraĵo el "Storia di Roma" de Francesco Bertolini (1836-1909).]]

eta|dekstre|400px|Aklamado de Valentiniano la 3-a fare de la soldatoj kaj la popolo.

[eta|maldekstre|400px|Atilo la Huno plurfoje minacis la domajnojn de Valentiniano, estante repuŝita de koalicio sub la gvidado de [Flavio Aecio|Aecio ĉe la Batalo de la Kataluniaj Ebenaĵoj (451) kaj nuligante sinsekvan invadon post intertraktadoj gviditaj de la papo Leono la 1-a.]]

De tiam, Valentiniano nomis sin Imperator Caesar Flavius ​​​​Valentinianus Augustus. Ĉar li estis nur sesjara kiam li fariĝis imperiestro, dum la periodo de sia fakta minoritato (laŭleĝe, romia imperiestro retenis juran kapablon eĉ kiel neplenaĝulo), li estis komence sub la kuratoreco de sia patrino, Gala Placidia, kiun subtenis la Majstro de la soldatoj Flavio Felikso (380-430) kaj la Comes Africae ("Duko de Afriko") Bonifacio. Ekde 433, li estis definitive sub la influo de la ambicia Majstro de la Soldatoj Aecio, kiu sukcesis elimini siajn rivalojn Felikso kaj Bonifacio.

En 437, Valentiniano edziĝis kun Licinia Eŭdoksja (422–493), filino de ŝia kuzo Teodozio la 2-a kaj Aelja Eŭdoksja, kaj vojaĝis denove al Konstantinopolo por ĉi tiu celo. Ekde 440, li estis la unua imperiestro ekde Maksencio kiu loĝis pli ofte en Romo ol en Raveno.

## Politiko
Ekde la fino de la 4-a jarcento, la Okcidenta Romia Imperio estis ĉiam pli kontrolata de militaj figuroj kiel Stiliko kaj Flavio Konstancio. Ĉi tio faciligis la fakton, ke la imperiestroj Valentiniano la 2-a, Honorio kaj Valentiniano la 3-a estis ĉiuj ankoraŭ infanoj kiam ili supreniris la tronon. La pozicio de fortulo malantaŭ la trono estis avidita kaj pribatalita. En ĉi tiu konkurenco, generaloj pli kaj pli superregis membrojn de la civila administrado. Ili determinis la okcidentan romian politikon.

La regado de Valentiniano estis karakterizita per plia erozio de la imperia aŭtoritato kaj, sekve, la disfalo de la Okcidenta Romia Imperio dum la tiel nomata Migrada Periodo. Internaj potencbataloj malfortigis la imperion, kaj barbaraj militbandoj ekspluatis ĉi tion. Bonifacio laŭdire alvokis la vandalojn sub Genseriko por helpo en 429 dum lia rivaleco kun Aetio.

Tamen, ĉi tiu aserto el la fontoj estas ĝenerale rigardata kun konsiderinda skeptikismo en modernaj studoj, ĉar ĉi tiu rakonto estas atribuita nur al Prokopio el Cezareo kaj Jordanes kaj ne estas menciita en nuntempaj fontoj. Estas tamen penseble, ke Bonifacio origine invitis la vandalojn al la regiono kiel foederati, sed ili poste ribelis. La sekva vandala regno, faciligita de la eta grandeco de la romia armeo, baldaŭ ampleksis la tutan provincon Afriko.

Kvankam la orient-romia generalo Aspar (400-471) sukcesis denove haltigi ilian ekspansion ĉirkaŭ 434, kaj en 435 ili finis (alian?) foeduson kun Valentiniano la 3-a, ili sukcesis konkeri Kartagon en 439, kio estis katastrofo por la Okcidenta Romia Imperio: Sicilio estis detruita, kaj urboj ĉe la okcidenta mediteranea marbordo estis atakitaj de la vandala floto. Orient-romia kontraŭatako malsukcesis en 441, kaj en 442 al Genseriko oni oficiale donis la provincon Afriko, kiu restis nur formale parto de la Romia Imperio, en nova foedus.

Ekde tiam, la vandaloj kontrolis la grenprovizon de Italio, kiu preskaŭ tute dependis de la afrika greno. Tamen, danke al du surskriboj malkovritaj en 2019, ni scias, ke je neklara tempo nova romia urbo ankaŭ estis fondita en Nordafriko kaj nomita laŭ la imperiestro (Valentinianopolis); la preciza datigo kaj kunteksto ankoraŭ ne estas klaraj.

Krome, la imperio pli kaj pli perdis kontrolon de grandaj partoj de Hispanio al la Sueboj kaj poste al la Visigotoj. Nur en Gaŭlio la imperio povis ankoraŭ havi ian ajn realan influon. Aecio certigis, ke ĉi tiu parto de la imperio ne perdiĝu, almenaŭ dum sia vivo. En realeco, tamen, la Romanoj kontrolis nur la pli grandajn urbojn en norda Gaŭlio.

Intertempe, la Frankoj prirabis Treviron, Durocortorum (nuna Reims) kaj Bonna (Bonn), kaj federataj Anglosaksoj komencis submeti Brition ĉirkaŭ 440. Aecio sukcesis malhelpi militan kolapson de la Okcidenta Romia Imperio dum pluraj jaroj, ĉefe pro siaj delongaj bonaj rilatoj kun la Hunoj kaj sia lerta manipulado de ĝermanaj grupoj unu kontraŭ la alia, tiel certigante sian propran dominan pozicion ĉe la imperia kortego.

Li, ne Valentiniano, gvidis la direkton de la imperio. Tamen, en 450, konflikto ekestis kun la hunoj sub Atilo, kiu supozeble estis alvokita por helpi Aecion fare de partio ĉe la kortego de Honoria (418-455), la fratino de Valentiniano la 3-a. Kvankam Aecio atingis taktikan venkon super Atilo kaj liaj aliancanoj ĉe la Batalo de la Katalaŭnaj Ebenaĵoj, en 451, ĉi tiu sukceso okazis je la kosto de grandegaj perdoj inter la trupoj de Raveno kaj ne malinstigis Atilon invadi la nordan Italion la sekvan jaron.

Nur kun la morto de Atilo en 453, la milita premo de la hunoj kolapsis. Aecio jam estis farinta pliajn kampanjojn antaŭ 450 kontraŭ la visigotoj en suda Gaŭlio, kun kiuj packontrakto estis finita ĉirkaŭ 440, kaj kontraŭ la burgundoj ĉe la Rejno, kiuj konkeris grandajn partojn de la provinco Belga Gaŭlio. Tiu ĉi bando de militistoj estis decide venkita en 436 kun la helpo de hunaj dungosoldatoj kaj transloĝigita en kio poste fariĝus Savojo en 443.

Rilatoj kun la orienta duono de la imperio estis komence bonaj, ĉar la imperia krono de Valentiniano ŝuldiĝis al lia kuzo Teodozio la 2-a. En 437, la okcidenta imperiestro vizitis Konstantinopolon por iĝi bofilo de sia kuzo. En tiu okazo, li cedis Ilirion, kiu estis disputata inter la du imperiaj kortegoj dum kvar jardekoj, al la Oriento. Kune, la du imperiestroj komisiis kolekton de leĝoj, la Teodozian Kodo, kiu celis aplikiĝi al la tuta imperio kaj ekvalidis en 438.

Tamen, kiam Teodozio la 2-a mortis sen vira heredanto en 450, kaj Konstantinopolo unuflanke proklamis la militistan komandanton Marcianon, kiu ne estis parenca de la imperia familio, kiel la nova Aŭgusto sen konsulti Valentinianon, ĉi-lasta reagis kun kolero kaj rifuzis rekoni la novan orientan imperiestron dum du jaroj.

Verŝajne nur rilate al la huna atako kontraŭ Italio en 452 Valentiniano oficiale akceptis Marcianon kiel sian kunreganton. Tamen, laŭ la tiutempa historiisto Prisko, eĉ en 454 li akuzis Aecion pri devigi lin kontraŭvole ne militi kontraŭ la uzurpanto en la Oriento.

## La Murdo de Aecio kaj la Fino de Valentiniano
Kun la malkresko de la okcidenta romia potenco, la ŝarĝo de impostoj fariĝis ĉiam pli neeltenebla, kaj la lojaleco de la ceteraj provincoj estis grave malfortigita: la Okcidenta Imperio elĉerpis financojn por financi la necesajn trupojn. Tio kaŭzis la perdon de pliaj teritorioj kaj, sekve, eĉ pli grandan malpliigon de la enspezoj.

Raveno restis la ĉefa rezidejo de Valentiniano eĉ post 440, sed li pasigis pli ol kvaronon de sia longa regado en Romo. Dume, Okcidenta Romo ĉiam pli transformiĝis en milite dominatan ŝtaton, en kiu la civila administrado, kaj kun ĝi la imperiestro, fariĝis ĉiam pli senpova. Aecio efike regis kiel milita diktatoro, kaj post la morto de Atilo, ŝajne estis neniu restanta, kiu povus minaci lin.

Valentiniano la 3-a ŝajne ne akceptis ĉi tiun situacion. Post la morto de Atilo en 453, la imperiestro ŝajne sentis, ke la momento venis por seniĝi de sia ĉiopova Majstro de la Soldatoj. En septembro 454, Aecio, kies filo edziĝos kun la filino de Valentiniano, Eŭdoksia (439-466), kaj tiel parenciĝos kun la imperia familio, estis murdita de Valentiniano sur la Palatina Monteto en Romo dum kunveno de la konsistorio, la ŝtata konsilio. Laŭ samtempuloj Hidacio de Aquae Flaviae kaj Prisko, Valentiniano mem efektivigis la murdon:

"Dum Aecio klarigis la financan situacion kaj kalkulis la impostajn enspezojn, Valentiniano subite saltis de sia trono kun krio kaj muĝis, ke li ne plu toleros esti insultita de tia trompo."

Li asertis, ke Aecio, kulpigante lin pri la problemoj, nun volis senigi lin de lia regado en la Okcidento, same kiel li jam faris en la Oriento. Ĉar nur pro Aecio li sindetenis pri forigi Marcianon de la trono tie.

Dum Aecio staris tie paralizita de ĉi tiu ekflamo, nur provante subpremi ĉi tiun neracian koleratakon, Valentiniano jam eltiris sian glavon kaj, kune kun Heraklio, kiu kaŝis hakilon sub sia mantelo (ĉar li estis la ĉefo de la eŭnukoj), rapidis kontraŭ li (...). Post mortigo de Aecio, Valentiniano ankaŭ murdis la prefekton Boecio, kiu estis tre favorita de Aecio.

Li montrigis iliajn korpojn neenterigitaj en la Forumo kaj tuj kunvokis la Senaton, kie li prezentis gravajn akuzojn kontraŭ ambaŭ viroj, timante, ke ribelo povus eksplodi pro Aecio.

Ŝajne la imperiestro ne vidis alian elirejon: liaj rimedoj jam ne sufiĉis por forigi la ĉiopovan Mastron de la soldatoj de la povo per laŭleĝaj rimedoj. Li tiam mem transprenis la superan komandon de la trupoj kaj provis restarigi la prestiĝon de la imperio.

Tamen, Valentiniano ne povis ĝui longdaŭran profiton de la murdo de la "magister militum" (milita komandanto), kun kiu ankaŭ pereis la pretora urbestro Boecio (la avo de la samnoma filozofo) — male: la 16-an de marto de la sekva jaro, la imperiestro, kune kun Heraklio, estis mortigita de du iamaj sekvantoj de Aecio dum li estis preta partopreni en militan ekzercon sur la Marsa Kampo en Romo. Neniu el lia gvardio intervenis por defendi lin.

Post la morto de Valentiniano, lia edzino, Licinia Eŭdoksja, estis devigita edziniĝi kun la senatano kaj uzurpanto Petronjo Maksimo en Romo. Oni diras ke la vandaloj sub Genseriko eble estis alvokitaj de la vidvino de Valentiniano, tamen, tio estas disputebla.

Politike, ekzistis multaj aliaj kialoj por ke la vandala reĝo Genseriko intervenu, ĉar la antaŭe bonaj rilatoj inter la Okcidenta Romia Imperio kaj Kartago konsiderinde malboniĝis post la morto de Valentiniano, kaj Italio estis plejparte senigita je trupoj kaj tial sendefenda.

La vandaloj atakis Romon en 455, mortigante Petronion Maksimon, kaj forkondukis Licinian Eŭdoksjan kaj ŝiajn du filinojn, Eŭdoksian (439-466) kaj Placidian (438-478), al Afriko. Eŭdoksia (439–471/72) iĝis fianĉino de la filo de Genseriko, Huneriko (435–484) ekde 442, kun kiu ŝi edziniĝis en 455 aŭ 456. Placidia edziniĝis al la senatano Olibrio ne pli malfrue ol 454. Olibrio mem nelonge fariĝis Okcidenta Romia Imperiestro en 472.

## Moderna takso
Kvankam al Valentiniano, kiel evidentiĝis en 454, ne principe mankis la forto por regi la imperion dum ĉi tiu kriza periodo, li neniam vere sukcesis emancipi sin de sia interna rondo. Lia karaktero estas konsiderata tipa por la plejparte malfortaj malfru-antikvaj imperiestroj de Okcidento ekde Honorio: la amplekso, ĝis kiu li aktive intervenis en ŝtataj aferoj, restas tute neklara. Kiam li fine provis emancipi sin en 454 per asasinado de Aecio, tio rezultigis lian propran morton, plian malfortiĝon de la imperio, kaj alian civitan militon.

Aliflanke, lia formale 30-jara regado estis unu el la plej longaj en la Romia Imperio, same kiel tiu de lia dinastio, kiu datigas sian genealogion reen al Valentiniano la 1-a (364–375). Kun la fino de ĉi tiu dinastio, la okcidenta parto de la Romia Imperio rapide perdis stabilecon.

La fakto, ke Valentiniano la 3-a malsukcesis establi la aŭtoritaton kaj agadkapablon de la okcidenta Aŭgusto rilate al la Rekonstruado de la militistaro, havis vastajn konsekvencojn: Postaj imperiestroj, inter kiuj estis kelkaj tre kapablaj figuroj kiel Majoriano kaj Antemio, ne kapablis establi sin permanente sur la trono.

En 456, Ricimero sukcedis Aecion kiel patricia kaj imperia generalo. Ĝis sia morto en 472, Ricimero restis la fortulo en la disfalanta Okcidenta Romia Imperio, trudante sian volon al la imperiestroj kaj foje eĉ igante ilin mortigi.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 419
Kategorio:Mortintoj en 455
Kategorio:Naskiĝintoj la 2-an de julio
Kategorio:Mortintoj la 16-an de marto
Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Raveno
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Romo