open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mn

La literkombino **MN** havas plurajn signifojn:
***mN** estas simbolo de mezurunuo milineŭtono kiu estas 10−3 neŭtonoj.
***MN** estas simbolo de mezurunuo meganeŭtono kiu estas 106 neŭtonoj.
***Mn** estas simbolo por mangano je kemio.
***mn** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la mongola lingvo.
***MN** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Mongolio.
***.mn** estas nacia domajno de la alta nivelo de Mongolio.
***MN** estas Minesoto - usona ŝtato.
***MN** estas kodo de provinco Mantova de Italio.
Mangano

**Mangano** estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **Mn** kaj la atomnumero 25. Ĝi estas grizeta transirmetalo kiu estas tre frakasiĝema. Tamen, oni uzas manganon en la produktado de ŝtalo kaj aliaj alojoj.

Mangano ankaŭ estas esenca homa manĝelemento, grava en makronutra metabolo, osta formado kaj liberaj radikalaj defendaj sistemoj. Ĝi estas kritika komponanto en dekduoj da proteinoj kaj enzimoj. Ĝi troviĝas plejparte en la ostoj, sed ankaŭ la hepato, renoj kaj cerbo.

## Mineraloj 
* Manganito

## Aplikaĵo 
### ŝtalo 
Mangano havas la funkciojn de sulfura fiksado, maloksidigo kaj alojo, kaj estas esenca en ŝtalproduktado.

### Baterio 
Mangantetroksido estis utiligita kiel elektronakceptanto por zinko en la origina seka ĉelo kaj estas la nigra substanco en karbon-zinkaj torĉlampobaterioj. Dum senŝargiĝo, mangandioksido estas reduktita al manganoksid-hidroksido MnO (OH), tiel malhelpante la formadon de hidrogengaso ĉe la ĉelanodo.

### Sterkoj 
kaj nutraj aldonaĵoj Manganoksido kaj mangansulfato estas komponantoj de sterkoj. Konsiderindaj kvantoj de mangankomponaĵoj ankaŭ estas uzitaj en bestnutrado.

## Bildaro 

Dosiero:Mn-TableImage.svg|
Dosiero:ManganiteUSGOV.jpg|
Dosiero:ManganeseOreUSGOV.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Johan Gottlieb Gahn (1745-1818)
* Izotopoj de mangano
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
* Kalia permanganato
* Natria permanganato
* Magneto

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mn/index.html 
* http://www.manganese.org 
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Mn.html 
* http://dx.doi.org/10.1016/j.mehy.2005.01.043

## Referencoj 
Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Metaloj
Kategorio:Mangano
1970-aj jaroj

## Eventoj 
* 1972: 11 israelaj sportistoj en la Somera Olimpiko 1972 preniĝas ostaĝoj kaj sekve murdiĝas 
* 1973: januare Britio, Danio kaj Irlando aliĝas al la Eŭropa Ekonomia Komunumo; aŭtune la naftoprezo ĉie draste altiĝas sekve de la milito de Jom Kippur
* 1974: finiĝas la skandalo Watergate
* 1975: komenciĝas la Libana interna milito
* 1976: post aresto de la Bando de la Kvar definitive finiĝas la Kultura Revolucio en Ĉinio
* 1977: serio de murdoj de germanaj ŝtatfunkciuloj fare de maldekstre ekstremistaj teroristoj en Germanio
* 1978: Irana revolucio
fine de la jardeko: ekesto de la verduloj, de organizita protesto kontraŭ civila uzo de atomenergio kaj nukleaj armiloj

## Inventaĵoj kaj malkovraĵoj 
* Komputikaj firmaoj Mikrosofto kaj Apple estas fonditaj.

## Gravaj personoj 
### Politiko (kompreneble nur elekto) 
* Salvador Allende
* Jasir Arafat
* Menaĥem Begin
* Jean-Bédel Bokassa
* Willy Brandt
* Leonid Breĵnev
* Johano Karlo la 1-a
* Jimmy Carter
* Fidel Castro
* Gerald Ford
* Francisco Franco
* Indira Gandhi
* Valéry Giscard d'Estaing
* Muamar Kadafi
* Hua Guofeng
* Erich Honecker
* Ĉiang Kai-ŝek
* Ruhollah Ĥomejni
* Bruno Kreisky
* Gamal Abdel Nasser
* Olof Palme
* Augusto Pinochet

* Saddam Hussein
* Helmut Schmidt
* Haile Selassie
* Mobutu Sese Seko
* Margaret Thatcher
* Deng Ŝjaŭ Ping
* Mao Zedong
* Kim Il-sung
Nikelo

**Nikelo** (latine niccolum) estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **Ni** kaj la atomnumero 28. Ĝi estas arĝent-kolora transirmetalo. Kun fero kaj kobalto, ĝi estas unu el la nur tri feromagnetaj elementoj de la perioda tabelo, inter la transirmetaloj. Pura natura nikelo ankaŭ ĉeestas en tre malgrandaj kvantoj en la terkrusto, kutime trovebla en ultramafaj rokoj kaj ene de pli grandaj nikel-feraj meteorŝtonoj. Oni supozas, ke la miksaĵo de fero kaj nikelo estas la konstrubriketo de la ekstera kaj interna kernoj de la Tero.

Ĉefe, ĝi estas valora pro sia uzo en alojoj (ekz. en multaj rustorezistaj ŝtaloj).
* **Atompezo:** 58,693 amu
* **Bolpunkto:** 2 917 oC
* **Fandpunkto:** 1 455 oC
* **Malkovrinto** Axel Fredrik Cronstedt

## Karakterizaĵo 
Nikelo havas Curie-temperaturon de 355 °C (671 °F), kio signifas, ke super tiu temperaturo ne estas magneta.  La unuobla ĉelo de nikelo estas facocentrita kubo; ĝia kradparametro estas 0,352 nm kaj ĝia atomradiuso estas 0,124 nm. Ĉi tiu kristalstrukturo estas stabila ĝis premoj de almenaŭ 70 GPa. 

Nikelo estas malmola, modlebla, muldebla, kaj havas relative altan elektran kaj varmokonduktecon inter transiraj metaloj. Pro la formiĝo kaj movado de dislokacioj, faktaj grocaj materialoj neniam povas atingi la altan kunpreman forton de 34 GPa antaŭdiritan de idealaj kristaloj. Tamen, Ni-nanopartikloj jam atingis ĉi tiun nivelon.

## Aplikoj 
Tutmonda uzo de nikelo nuntempe estas 68% en rustorezista ŝtalo, 10% en neferaj alojoj, 9% galvanizado, 7% alojŝtalo, 3% fandejoj, kaj 4% aliaj (inkluzive de baterioj).

Nikelo estas uzata en multaj rekoneblaj industriaj kaj konsumaj produktoj, inkluzive de rustorezista ŝtalo, alnikomagnetoj, moneroj, reŝargeblaj baterioj (ekz. nikelo-fero), elektraj gitarkordoj, mikrofonkapsuloj, tegado sur akvotubaraj instalaĵoj, kaj specialaj alojoj kiel permalojo, elinvaro, kaj invaro. Ĝi estas uzata por tegado kaj kiel verda nuanco en vitro.

Nikelo estas ĉefe alojmetalo, kaj ĝia ĉefa uzo estas en nikelŝtaloj kaj nikelgisferoj, en kiuj ĝi tipe pliigas la streĉreziston, durecon, kaj elastan limon. Ĝi estas vaste uzata en multaj aliaj alojoj, inkluzive de nikellatunoj kaj bronzoj kaj alojoj kun kupro, kromo, aluminio, plumbo, kobalto, arĝento, kaj oro (Inconel, Incoloy, Monel, Nimonic).

Nikela ŝaŭmo aŭ nikela reto estas uzata en gasaj difuzaj elektrodoj por alkalaj fuelpiloj.

Nikelo kaj ĝiaj alojoj ofte estas uzataj kiel kataliziloj por hidrogenigaj reakcioj. Raney-nikelo, fajne dividita nikelo-aluminia alojo, estas unu ofta formo, kvankam rilataj kataliziloj ankaŭ estas uzataj, inkluzive de Raney-tipaj kataliziloj.

## Bildaro 

Dosiero:Ni-TableImage.svg|
Dosiero:Ni,28.jpg|
Dosiero:Nickel Briketts.jpg|
Dosiero:NickelDMG.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Izotopoj de nikelo
* Kemio
* Kupronikelo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

## Referencoj 
Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Transirmetaloj
Torĉo

[eta|[Keroseno|kerosena torĉo]]
**Torĉo** estas portebla fonto de fajro, uzata por ilumini. Plej ofte la torĉo estas lignobastono ĉirkaŭvolvita de ĉifono saturita de flamiĝemaĵo (vakso, rezino aŭ peĉo tenata en torĉingo (fera ringo sur la muro)).

La torĉo estas simbolo de libereco; po du torĉoj kruciĝantaj kaj inversaj estis funebraĵoj sur ŝipoj grekaj kaj romiaj.

La olimpika torĉo estas uzata por ekflamigi la Olimpikan fajron.

## Vidu ankaŭ 
* Lumigo
* Sveda torĉo

Kategorio:Lumfontoj
Kategorio:Iloj
Alain Bombard

**Alain BOMBARD** (naskiĝis la  en Parizo, mortis la ) estis franca biologo, kuracisto, fama vojaĝisto kaj politikisto. En la jaro 1952 li faris eksperimenton pri elvivado kaj transnavigis la Atlantikan Oceanon de Kanariaj Insuloj ĝis Barbadoso en unupersona enblovebla gum-boato kun velo dum 65 tagoj, havante preskaŭ neniom da manĝaĵoj kaj trinkebla akvo. Li havis memfaritan fiŝkaptilon kaj manĝis la fiŝon, kiun li kaptis dum sia vojaĝo. Krome, li kaptis planktonon per la reto, kiun li produktis el kuracista bandaĝo.

## Eksteraj ligiloj 
* Esperantlingva recenzo pri *Memvola ŝippereulo*

Kategorio:Francaj politikistoj
Kategorio:Membroj de la Eŭropa Parlamento
1960-aj jaroj

[eta|399x399ra|De supre maldekstre, malsupre: usonaj soldatoj dum la [Vjetnama milito; The Beatles brita rok'n'rolla grupo ankaŭ influis la muzikon en Usono; Prezidanto de Usono John F. Kennedy okaze de sia murda atenco en 1963; la usona civilrajta aktivulo Martin Luther King Jr. faras la faman paroladon *I Have a Dream* antaŭ 250 000 manifestaciantoj en 1963, en kiu li postulis rasa egaleco kaj la fino de diskriminacio; Milionoj ĉeestas la festivalo Woodstock de 1969. kiu estas konsiderata la plej elstara el la rokfestivaloj okazigitaj en la sesdekaj kaj kiel forma socia evento de tuta generacio en la okcidenta mondo ĝenerale kaj Usono aparte; la okcidenta Muro ĉe malnova urbo de Jerusalemo ĉe la fino de la Sestaga Milito. Ĉina reganto Mao Zedong lanĉas la Ĉinan reformprogramon de la Granda Salto Antaŭen, kiu tute malsukcesas kaj kondukas al katastrofaj rezultoj kaj amasa malsato, en kiu 20 ĝis 30 milionoj da homoj mortis antaŭ 1961; La 20-an de julio 1969 okazis la unua alteriĝo sur la luno, en kiu la unua persono en la homa historio marŝis sur la luna grundo.]]

## Eventoj 
* Kultura Revolucio okazis en Ĉinio kun politika kaj ekonomia ĥaoso.
* Berlina Muro estis konstruita en 1961.
* Vjetnama milito komenciĝis.
* John F. Kennedy kaj Martin Luther King mortis.
* La nacia flago de Kanado kun folio de acero estis adoptita la 15-an de februaro de 1965.
* Inkubo, la unusola filmo tute en Esperanto, estas farita en 1965.
* Televida serio Star Trek unue montrita.
* Komenco de GLAT-movado en Usono, seksa revolucio
* La Trankvila revolucio komenciĝis en Kebekio.
* Studenta movado de 1960-aj jaroj en Germanio

## Inventaĵoj kaj malkovraĵoj 
* Rokmuziko estas disvolvata. The Beatles pasis Elvis Presley iĝante la plej populara muzikgrupo tutmonde.
* Sovetio lanĉis unuajn viron kaj virinon al ĉirkaŭtera orbito.
* Usonaj astronaŭtoj veturigis spacoŝipojn al la Luno. (Vidu Projekto Apollo.)
* ARPANET starigita, kiu poste evoluis al la moderna Interreto.

## Gravaj personoj 
* Leonid Breĵnev
* Charles de Gaulle
* Jurij Gagarin
* imperiestro Hirohito de Japanio
* John F. Kennedy
* Mao Zedong
* Marilyn Monroe
* Pelé
* Elvis Presley
Silla

dekstra|200ra|eta|Ŝtonpagodo de la Silla epoko.
**Silla** (57 a.K. – 935 p.K.) estas unu el la Tri Antikvaj Regnoj de Koreio, la plej suda, ĝi enspacis parton de la nuntempa Sud-Koreio. Ĝi komenciĝis proksimume 57 a.K. kiel klano en la konfederacio samhana. Silla finfine venkis la aliajn du regnojn, Baekje en 660 kaj Goguryeo en 668. Poste, ĝi fojfoje estas nomata Unuiĝinta Silla kiu ampleksis plejparton de la korea duoninsulo, kiam la norda parto de Goguryeo renaskiĝis kiel Balhae. Post proksimuma jarmilo, Silla diseriĝis al la Postaj Tri Regnoj kaj cedis al Goryeo en 935.

## Nomo 
De sia fondiĝo ĝis sia kresko al plena regno, Silla estis registrita per variaj hanĝa (ĉinaj ideogramoj) fonetike proksimaj al sia korea nomo: 斯盧 (사로, saro), 斯羅 (사라, sara), 徐那(伐) (서나(벌), seona(beol)), 徐耶(伐) (서야(벌), seoya(beol)), 徐羅(伐) (서라(벌), seora(beol)), 徐伐 (서벌, seobeol). En 503, Reĝo Jijeung normigis per la ideogramoj 新羅, kio en moderna korea lingvo estas legata kune kiel "Silla"; tamen, korea /s/ estas ofte palataligita antaŭ /i/, do la aktuala fonetika rezulto aŭdemas simile al "Ŝil-la". La origina nomo de la vorto eble signifis "ĉefurbo", kvankam ekzistas variaj aliaj konjektoj.
eta|dekstra|Unuigita Silla 新羅.
La rektan idon de la vorto "Seora-beol," la nomo de la ĉefurbo de Silla, oni povas vidi en la Frua Mezkorea formo Syebeurh (셔블) signifanta "reĝa ĉefurbo", kiu baldaŭ ŝanĝiĝis al Syeowul (셔울), kaj finfine rezultis al Seoul (Seulo) (서울) en la moderna korea lingvo. "Seoul" estas ja la nomo, per kiu la modernaj koreoj nomas la nunan ĉefurbon de Sud-Koreio, urbo kiu estis historie konata kiel Hanseong aŭ Hanyang.

La nomo de aŭ Silla aŭ ĝia ĉefurbo Seora-beol estis ankaŭ tre konata tra nordorienta Azio kiel etno-nomo de la prauloj de la mezepoka kaj morderna korea nacio, aperanta kiel "Shiragi" (新羅、しらぎ) aŭ "Shiragi-bito" (新羅人, laŭvorte "Silla-popolo") en la lingvo de la Yamato-japanoj kaj kiel "Solgo" aŭ "Solho" en la lingvo de la mezepokaj jurĉenoj kaj iliaj postaj idoj, la manĉuoj.

Dosiero:Three Kingdoms of Korea Map.png|
Dosiero:Korea south silla stone buddha.jpg|
Dosiero:Buddhistswastika.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Unuiĝinta Sillo

## Eksteraj ligiloj 
* http://gyeongju.museum.go.kr 
* http://www.koreandb.net/Sam/Bon/Samkuk/Samkuk022.html 

Kategorio:Historio de Koreio
Kategorio:Eksaj landoj de Azio
Kategorio:Antikvaj etnoj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:-57
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 930-939
Kategorio:935
Brandenburgio

**Brandenburgio** aŭ **Brandenburgo** estas federacia lando en la orienta parto de Germanio kiu plene ĉirkaŭas Berlinon. Ĝia germana nomo estas ***Brandenburg*** . Fine de  ĝi havis  loĝantojn.

Al Brandenburgio limas la germanaj federaciaj landoj Meklenburgo-Antaŭpomerio (norde), Saksio (sude), Saksio-Anhalto (okcidente) kaj en la oriento najbaras Pollando.

En Brandenburgio troviĝas la Esperanto-Stacio en Halbo (germane Halbe) sude de Berlino.

## Geografio 
### Reliefo 
En Brandenburgio ne ekzistas montaroj. La pejzaĝo tamen ne estas tute ebena. Ĝin modlis pluraj glaciepokoj. La plej alta punkto estas Hagelberg, kiu leviĝas 201 m super la marnivelon.

### Akvaĵoj 
Brandenburgio unuflanke konsideriĝas la plej akvoriĉa federacia lando de Germanio. Ekzistas pli ol 3.000 naturaj lagoj kaj multnombraj pliaj artefaritaj lagoj kaj lagetoj. Plue ekzistas pli ol 33.000 kilometroj da akvovojoj, el kiuj tamen la plejmulto ne estas riveroj, sed kanaloj. Aliflanke tamen la lando ricevas relative malmulte da pluvo kaj tial kolektiĝas malmulte da grundakvo. Pro la relativa pluvomanko ankaŭ ekzistas kompare malmultaj rojoj kaj riveretoj, kiuj trafluus la lagojn, kaj tial la mempurigo de la lagoj nur limigite funkcias.

#### Riveroj 
La sekvaj riveroj tuŝas aŭ trafluas Brandenburgion per siaj tutaj aŭ partaj longoj:

#### Lagoj 
La plej granda natura lago nomiĝas Scharmützelsee, ĝia areo kovras 1207 hektarojn.
Alia lago estas la Jungfernsee.

### Urboj 
La plej gravaj urboj en Brandenburgio estas:

## Administra disdivido 
En Brandenburgio ekzistas 14 distriktoj (Landkreise) kaj 4 eksterdistriktaj urboj.

### Distriktoj 
### Eksterdistriktaj urboj 
* Brandenburg an der Havel (BRB)
* Cottbus (CB)
* Frankfurt (Oder) (FF)
* Potsdam (P)

## Luzacio 
La Luzacia lignita regiono - germane *Lausitzer Braunkohlerevier*, suprasorabe *Łužiski brunicowy rewěr* - estas lignitominada teritorio en la sudoriento de la federacia lando Brandenburgio kaj en la nordoriento de la federacia lando Saksio.

[eta|maldekstra|300px|Teritoria pligrandigo de [Prusio inter 1600 kaj 1795: ● *blue*: Margraflando Brandenburgio en 1600 ● *verde*: Duklando Prusio en 1600 ● *flave*: Teritorioj aneksitaj ĝis 1772: 1. Nova Silezio 2. Varmio 3. Pomerio 4. Antaŭpomerio 5. Magdeburgo 6. Osnabrück 7. Minden 8. graflando Mark 9. Kleve ● *ruĝe*: pluse aneksitaj ĝis 1795]]

## Servoj 
* Brandenburgia Teknologia Universitato
* La Akademio de Sciencoj de Berlino kaj Brandenburgio aŭ plejeble proksima al la germanlingva originalo Berlin-Brandenburgia Akademio de Sciencoj, germane *Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften*, latine *Academia Scientiarum Berolinensis et Brandenburgensis*, estas akademio de sciencoj fondita en 1992 per ŝtata traktato inter la federaciaj landoj Berlino kaj Brandenburgio. La akademio estas subjekto de publika juro kun la rajto je memadministrado.

## Kulturo 
* Brandenburgia literatura premio

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Fläming


Kategorio:Federaciaj landoj de Germanio
Heinrich von Kleist

**Bernd Heinrich Wilhelm von KLEIST**  (naskiĝis je la 18-a de oktobro 1777 en Frankfurto ĉe Odro, mortis je la 21-a de novembro 1811 en Berlino) estis prusa poeto kaj beletristo, dramisto.

Li celis en sia verkado la kunigon de la antikva greka kaj la ŝekspira tragedioj, tiel establante novan dramon, kiu superas ĉiujn. Li ne konis kompromison kaj post kelkaj sensukcesaj provoj verkis la dramon **Batalo de Hermann** (1808, pri la Batalo en la Teŭtoburga Arbaro) kaj la historian dramon **Princo de Homburg** (1810). La herooj ĝenerale pekas en senbrida incitiĝo, kiun sekvas la sobriĝo kaj la kolapso, formante tiel tripaŝan draman teknikon. La realisma prezento de la evoluo de la heroo estis ĝis tiam nekonata en la germana dramo.

Du elstaraj verkoj liaj estis la amuzverko *La rompita kruĉo* (1852) kaj la novelo *Mikaelo Kohlhaas* (1810).

Li konatiĝis en 1809 kun **Henriette Vogel**, kiu suferis je kancero kaj esprimis pli kaj pli ofte la deziron je morto. En 1811, la fortiĝanta cenzuro malfaciligis vivtenon de la verkisto. La 21-an de novembro li pafmortigis sian amikinon – je ŝia peto – kaj poste mortigis sin mem, en proksimo de lago Wannsee ĉe Potsdam.

## Listo de verkoj 
### Dramoj 
* Die Familie Schroffenstein (familio *Schroffenstein*, 1803)
* Der zerbrochne Krug (La rompita kruĉo, amuzaĵo, 1806)
* Amphitryon (Amfitriono, komedio, 1807)
* Penthesilea (Pentezileo, 1808)
* Die Hermannsschlacht (la batalo de Hermann, 1808)
* Das Käthchen von Heilbronn (Katarinjo de Heilbronn, 1810)
* Prinz Friedrich von Homburg (Princo Frideriko de Homburg, multlingve tradukita kiel "la princo de Homburg; 1810)

### Rakontoj 
* Das Erdbeben in Chili (la tertremo en Ĉilio, 1807)
* Die Verlobung in St. Domingo (la fianĉiĝo en Santo Domingo, 1808)
* Das Bettelweib von Locarno (la almozulino de Locarno, 1810)
* Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik (sankta Cecilio aŭ la povo de la muziko, 1810)
* Der Zweikampf (la duelo, 1811)
* Der Findling (la trovita infano, 1811)

### Noveloj 
* Die Marquise von O… (la markizino de O…, 1808)
* Michael Kohlhaas (1810)

Dosiero:Kleist suicide letter.jpg|Sinmortigo-letero adresita al lia duonfratino Ulrike
Dosiero:Kleist wappen.jpg|Familia blazono
Dosiero:Kleist-Wappen.gif|Familia blazono, kolora
Dosiero:2006-02 Frankfurt (Oder) 34.jpg|Memoriga tabulo ĉe lia naskiĝdomo

## Vidu ankaŭ 
* Germanlingva literaturo
* Kleist-muzeo
* Romantikismo
* 8053 Kleist

## Eksteraj ligiloj 
* Lia aŭtora paĝo  ĉe projekto Gutenberg 
* Lia paĝo ĉe *Teatro di Nessuno* ()

 
Kategorio:Germanlingvaj verkistoj
-425

En la jaro **425 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Agis la 2-a, reĝo de Sparto, invadas Attica.
* Batalo de Pylos.
* Zhou wei lie wang iĝas reĝo de la Zhou Dinastio de Ĉinio.

## Naskiĝoj 
## Mortoj 
* Thucydides, greka historiisto (necerta jaro)
-485

En la jaro **485 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj
* Oktobro - Kserkso la 1-a akiris la tronon de Persio. Li ankaŭ havas la titolon de faraono
* Ser. Cornelius Maluginensis (Cossus) kaj Q. Fabius K.f. Vibulanus iĝis konsuloj en Romo.
*Gelono iĝis tirano de Sirakuzo.

## Naskiĝoj
* Herodoto de Halikarnaso

## Mortoj
* reĝo Dario la 1-a de Persio.
Augusto Pinochet

**Augusto José Ramón PINOCHET Ugarte** (li naskiĝis la 25-an de novembro 1915, Valparaiso – 10-a de decembro 2006, Santiago) estis generalo kaj politikisto en Ĉilio. De 1973 ĝis 1990 li regis Ĉilion diktatore post puĉo kontraŭ la demokratie elektita prezidanto Salvador Allende.

La 30-an de januaro de 1943 Pinochet edziniĝis kun Lucia Hiriart Rodriguez, kiu estas filino de Osvaldo Hiriart Corvalán, advokato, senatano, fundamenta politikisto kaj ministro de nacia aferoj en 1943, kaj Lucía Rodríguez.

## Bildaro 

Dosiero:Augusto Pinochet y Eugenia Garrido.jpg|Kun Eugenia Garrido (ĉ. 1987)

## Citaĵoj 
"Oni humiligas min. Mi estas ĝentilhomo, kiu havas honoron." (Augusto Pinochet, 6-an de julio 1999)

## Vidu ankaŭ 
* Baltasar Garzón

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.trentu.ca/~mneumann/pinochet.html 
* http://www.unc.edu/home/pconway/aea2000/Chilemac.pdf 
* http://www.gobiernodechile.cl/comision_valech/index.asp 
* http://www.pinochet.cl 

Kategorio:Diktatoroj
Kategorio:Ĉiliaj politikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1915
Kategorio:Mortintoj en 2006
Kategorio:Naskiĝintoj la 25-an de novembro
Kategorio:Mortintoj la 10-an de decembro
Marfluo

**Marfluo** estas pli-malpli daŭra fluo de akvomaso tra malsamtemperatura ĉirkaŭanta oceana akvo.Ĝi portas malvarmajn akvojn en varmaj maroj kaj male. La ekziston de fluoj kaj iliaj movodirektoj kaŭzas la froto inter moviĝantaj masoj akva kaj aera, suno-lunaj flusoj kaj malflusoj, diferenco de la tensioj en la profundo de la akvo kaj tera rotacio.

**Marfluoj** povas flui milojn da kilometroj. Ili tre gravas por priskribi la klimatojn de la apudaj kontinentoj. La eble plej konata ekzemplo estas la Golfa Marfluo, kiu igas la nord-okcidentan parton de Eŭropo multe pli milda ol iu ajn alia regiono sur la sama latitudo estas. La graveco de marfluoj ankaŭ prezentiĝas per la El Niño-efiko, en kiu la nedaŭra inversiĝo de marfluo okazigas klimato-ŝanĝojn en Sudameriko, kies efikoj etendiĝas ĝis Aŭstralio.

**Marfluoj** sub la surfaco de la oceano, kaŝiĝantaj antaŭ facila percepto, nomiĝas *submaraj riveroj*.

**Marfluoj** tre gravas ankaŭ por la evoluo de multaj vivaĵoj. Fama ekzemplo por tio estas la vivciklo de la angiloj.

Gravaj **marfluoj** inkluzivas:

## Arkta Oceano 
* Orient-Gronlanda Marfluo
* Norvega Marfluo

## Atlantiko 
* Labradora Marfluo
* Golfa Marfluo (aŭ Nordatlantika Marfluo)
* Nordekvatora Marfluo
* Sudekvatora Marfluo
* Nordbrazila Marfluo
* Gvinea Marfluo
* Angola Marfluo
* Brazila Marfluo
* Benguela Marfluo
* Sudatlantika Marfluo

## Pacifiko 
* Aleuta Marfluo
* Humboldta Marfluo (aŭ Perua Marfluo)
* Kuroŝia Marfluo (aŭ Japana Marfluo)
* Nordekvatora Marfluo
* Sudekvatora Marfluo
* Kromvela Marfluo
* Kalifornia Marfluo

## Hinda Oceano 
* Marfluo de Agulhas
* Orient-Madagaskara Marfluo
* Somala Marfluo
* Mozambika Marfluo
* Marfluo de Leeuwin
* Indonezia Trafluo
* Nordekvatora Marfluo
* Sudekvatora Marfluo
* Hinda Musono

## Suda Oceano 
* Antarkta Ĉirkaŭpolusa Marfluo
* Weddell Vortico

## Bildaro 

Dosiero:Oceanic_gyres.png
Dosiero:Thermohaline circulation.png|
Dosiero:Ocean currents 1943.jpg|
Dosiero:World Ocean Current.ja.jpg|
Dosiero:Ocean current 2004.jpg

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.pmel.noaa.gov/tao/jsdisplay 
* http://oceancurrents.rsmas.miami.edu 
* http://cgate.co.il/meteor/current.htm 
* http://www.sciencedaily.com/releases/2004/01/040101090738.htm 


Kategorio:Oceanografia terminologio
Posttransira metalo

La **posttransiraj metaloj** estas la metalaj elementoj de la tiel-nomata p-bloko, kiuj situas en la perioda tabelo inter la metaloidoj kaj la transiraj metaloj. Ili estas pli elektropozitivaj ol la transiraj metaloj, sed malpli ol la alkalaj metaloj kaj teralkalaj metaloj.

La posttransiraj metaloj estas: aluminio, galiumo, indio, stano, talio, plumbo, kaj bismuto. Elementoj kun atomnumeroj de 113 ĝis 116, kiuj estas nun konataj kiel ununtrio, ununkvadio, ununpentio kaj ununheksio, povas ankaŭ inkluziviĝi en ĉi tiu kategorio.

## Vidu ankaŭ
*perioda tabelo


Kategorio:Grupoj de la perioda tabelo
Kategorio:Metaloj
Baazo

La partioj **Baaz** aŭ '''Ba'ath''' aŭ Ba'as (, signifante *renaskiĝo* aŭ *reviviĝo*) estas grupo de partioj kaj movado, disvolviĝintaj en la araba mondo, kiuj okupis la povon en Sirio kaj Irako. Gi ankaŭ estis politike aktiva en aliaj arabaj landoj, kiel Egiptio, Libano, Jemeno, Jordanio, kaj ankaŭ la politiko de la palestinanoj. Hodiaŭ neniu el la partioj, krome en Sirio, havas signifan potencon.

Ĝi estis kreita en 1947 en Damasko, kiel movado naciista, tutaraba kaj kontraŭkoloniisma. Lia ĉefa ideologo estis Michel Aflak.

Ĝi baldaŭ dividiĝis ĉefe en du branĉoj, kiuj malamikiĝis de tiam. Unu prenis la povon en Sirio
(1963-1966 kaj de 1970 ĝis 2024) kaj la alia en Irako (1963, kaj poste de 1968 al 2005).

Fine de 2024 koalicio de islamistaj armitaj grupoj atingis Damaskon kaj likvidis la reĝimon de Baŝar al-Asad. Tiu finiĝis ankaŭ la reĝimo de la Baaza partio en la lando.

La moto de la movado tekstas: "Ŭahdah, Hurrijah, Iŝtirrakijah" (*unuiĝo, libereco, socialismo*)

## Baazismo 
Baazismo estas araba ideologio, kiu celas krei socialisman tutaraban ŝtaton sub gvidado de unu partio. Ideologo estis Michel Aflaq, kiu volis veki araban identecon kaj konstrui novan tutaraban ŝtaton spite al okcidenta koloniismo.

Partio Baazo kreskis el movado kaj estis influita fare de sovetia komunista partio en 1950–60. Ĝi provis kombini marksisman analizon kun tutaraba ideo, socialismon kun deziro al nacia unueco sen islamo. Partio devis kapti politikan povon kaj ŝanĝi socion perforte en nomo de la plej alta bono.

En praktiko, partio komencis uzi teruron, kiam ĝi sukcesis preni potencon. Nunaj Baazo-partioj en Sirio kaj Irako apogas unupartian ŝtaton kun sekreta polico, kiuj uzas torturon por kontraŭi opozicion. Du gvidantoj de partioj estis Hafez al-Assad en Sirio kaj Saddam Hussein en Irako, sed ili diferencis de siaj historiaj antaŭuloj nur per sia manko de moralaj rimorsoj. Renverso de Saddam Hussein kaŭzis dissolvon de iraka partio Baazo, sed morto de Hafez al-Assad ankoraŭ ne ŝanĝis pozicion de partio en Sirio, kie ĝin regas prezidento Baŝar al-Asad, filo de Hafez.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.damascus-online.com/se/hist/baath_party.htm  
* http://www.baath-party.org/eng/news.asp  
* http://albaath.online.fr 
* http://www.albasrah.net/maqalat/ba3th_2003.htm 

Kategorio:Politikaj partioj de Sirio
Kategorio:Politikaj partioj de Irako
Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1947
Kategorio:Politikaj partioj malfonditaj en 1966
Ernst van Aaken

Doktoro pri medicino **Ernst Van AAKEN** (naskiĝis en Emmerich la 16-an de majo 1910, mortis en Schwalmtal-Waldniel la 2-an de aprilo 1984) kiel sportmedicinisto, trejnisto kaj sportisto engaĝiĝis vehemente por la popularigo de la longdistanca kuro kaj por la trejnado de la "pura" eltenivo per grandaj semajnaj distancosumoj. Lia devizo estis ĉiutaga trotado (germane: *Dauerlauf*, angle: *jogging*) por ĉiu, por virinoj, por maljunuloj, infanoj kaj aldone modera nutrado. Li disputis kontraŭ la tiam dominanta intervala trejnado kaj ankaŭ propagis la tiam malpermesitan longdistancan kuron por infanoj (anstataŭ la fakte pli streĉaj malaerobiaj mezdistancaj kuroj).

Kategorio:Germanaj sportistoj
Kategorio:Germanaj kuracistoj
Michel Aflak

**Michel AFLAK** (), naskiĝis en Damasko en 1912, mortis en Parizo en 1989, estis araba politika pensisto fondinto de la partio *Baas**, partio arabe-naciisma, modernisma, laika kaj progresisma, kun ankaŭ celo ŝtate reunuigi la tutan araban popolon.

Poste la partio *Baas* disiĝis en pluraj. La reganta partio kiun estris Saddam Hussein en Irako, samkiel tiu alia, kiu regas en Sirio estas inter ili.

Michel Aflak, el kristana familio francparolanta (en Sirio estis tiutempe forta franca influo pro kolonitempa ĉeesto komence de la 20-a jarcento) studis en la pariza Sorbono de 1928 ĝis 1932. Reveninte en Sirio, li instruis historion kaj starigis studirondon, kiu iĝis en jaro 1947 la "partio por la socialisma renaskiĝo" *Baas*, kiu enspaciĝis en plejmulte de la arabaj landoj, de la persa golfo ĝis atlantika oceano, kaj kies principoj baziĝas sur araba naciismo kaj ia socialismo nemarksisma fundamentita sur la homa persono. Lia filozofio estis influita de personalismo de Emmanuel Mounier kaj Aflak estis malfalsa humanisto priokupa pri plena florado kaj digneco de homa persono. Li estis pure intelektulo, kaj neniam plenumis ian registaran oficon, restis respektata en la mondo kiel simbolon de la liberigcelo kaj digneccelo de la araba popolo.

Post la povokapto per *baas* en Irako jare 1968, li loĝadis en tiu lando. Tie li estis entombigita post lia morto. Lia tombo estis en oktobro 2003 profanita de la usonanoj, kiuj terrabotilis ĝin, eĉ ne ebligante je lia familio reakiri lian kadavron.

Kategorio:Irakaj politikistoj
Kategorio:Siriaj politikistoj
-487

En la jaro **487 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Egiptio ribelis kontraŭ la Persa imperio.
* T. Sicinius (Sabinus) kaj C. Aquillius (Tuscus) iĝis konsuloj en Romo.
* Ostracismo estigita en Ateno. Hiparko (Ateno) forigita.

## Naskiĝoj 
## Mortoj
Galio

**Galio** povas esti:
* Ĥemia elemento, nomata ankaŭ galiumo (Ga);
* Galio, planta genro el familio rubiacoj, al kiu apartenas ekzemple la specio Alkroĉa galio;
* Asteroido 148 Galio.

## Ne konfuzu kun 
* la Romia persona nomo *Galiono* (), vickonsulo de Akaio menciita en La Agoj de la Apostoloj (18, 12).
* Gaŭlio (latine *Gallia*), historia regiono grandparte iam loĝata de gaŭloj.
Seleno

**Seleno** estas kemia elemento en la perioda tabelo tiu havas la simbolon **Se** kaj la atomnumero 34. Ĝi estas nemetalo kemie rilatata al sulfuro kaj teluro.

## Kombinaĵoj 
* Natria selenido
* Kalia selenato
* Kalia selenido

## Bildaro 

Dosiero:Se-TableImage.svg|
Dosiero:Selen 1.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Se/index.html 
* http://periodic.lanl.gov/elements/34.html  
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Se.html 
* http://ods.od.nih.gov/factsheets/selenium.asp 


Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Duonkonduktaj materialoj
Br

La literkombino **BR** havas plurajn signifojn:
***Br** estas simbolo por bromo je kemio.
***Br** estas interjekcio en Esperanto.
***&lt;br&gt;** estas ero de HTML teksta formato, uzata en interreto.
***br** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la bretona lingvo.
***BR** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Brazilo.
***.br** estas nacia domajno de la alta nivelo de Brazilo.
***BR** estas kodo de provinco Brindisi de Italio.
***BR** estas mallongigo de la Brita Regnaro aŭ Komunumo de Nacioj.
***BR** estas mallongigo de la Bavara korporacio pri radio kaj televido (Bavara Radio, *Bayerischer Rundfunk*) inter la ŝtataj dissendantaj organizoj de la unuiĝo ARD
Kriptono

**Kriptono** (el la greka *kryptos* signifante "kaŝata") estas kemia elemento en la perioda tabelo tiu havas la simbolon **Kr** kaj la atomnumero 36. Ĝi estas senkolora nobla gaso kiu okazas malofte en nia atmosfero.

Hungara Ferenc Kőrösy (kemiisto) faris la manieron akiri kriptonon per distilado el la aero, tial oni povis profiti la kriptonon en elektraj lampoj.

Dosiero:Kr-TableImage.svg|
Dosiero:KrTube.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Gasoj
Ram Panjwani

**Ram Partaprai PANJWANI** estis sindlingva sufia kantisto kaj aŭtoro de Barato. Li naskiĝis la 20-an de novembro 1911 kaj mortis la 31-an de marto 1987, kaj estis subtenanto de sinda kulturo inter la sindanoj ekzilitaj en Barato sekva la Hindia-partigo de 1947.

Panjwani verkis 25 libroj, inter kiuj *Quaidi* (Malliberulo) de 1943 – pri strebo por libereco – *Ahe Na Ahe* (Ĉu Li estas, aŭ ĉu Li ne estas?) de 1955 – pri fido je Dio – *Anokha Azmooda* (Ununuraj spertoj) de 1962, *Ayo Nayo Zamano* (Alveno de Nova Epoko) de 1978 kaj *Zindgi Yaan Mout* (Vivo aŭ morto) de 1988 apartenas la plej gravaj. Li ankaŭ tradukis la famkonata libro *How to Win Friends and Influence People* (Kiel gajni amikojn kaj influi homojn) de Dale Carnegie, 1936, al la sinda – *Dost Keean Kajan Ain Dilyoon Keean Kheechjan*.

La monojn kiu la aŭskultantaro donis al Panjwani, ankaŭ de grandaj tiaj aroj, li laŭ rampanjwani.com ĉiam donis al lokaj karitataj celaĵoj.

## Referencoj 
* https://rampanjwani.com/biography

Panjwani, Ram
Aŭtuno

eta|Unu el ĝiaj ĉefaj trajtoj en temperitaj klimatoj estas la okulfrapa ŝanĝo de koloro por la folioj de foliarboj dum ili prepariĝas por deĵeti.
[eta|[Asparagacoj anoncas la alvenon de aŭtuno]]
**Aŭtuno** estas ĝenerale modera sezono inter la somero kaj la vintro. Astronomie, ĝi komencas dum la aŭtuna ekvinokso (la 23-a de septembro sur la norda hemisfero kaj la 21-a de marto sur la suda hemisfero). Ĝi finiĝas dum la vintra solstico (la 21-a de decembro sur la norda kaj la 21-a de junio en la suda).

Ofte, precipe en poezio, oni asociigas aŭtunon kun melankolio, maljuniĝo kaj morto, sed ankaŭ kun matureco.

## Vidu ankaŭ 
* Sezono

** Printempo

** Somero

** Vintro

* Ekvinokso

* Solstico

* Aksa dekliniĝo

* Postsomero

## Proverbo 
Ekzistas 2 proverboj pri aŭtuno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 

Dosiero:Fagus sylvatica Purpurea JPG4a.jpg|
Dosiero:Fagus sylvatica JPG2a.jpg|
Dosiero:Acer japonicum Vitifolium JPG1fu.jpg|
Dosiero:Herbst am Rebhang.JPG|
Dosiero:Welke Blätter.webm|Aŭtuno
Dosiero:Arcimboldo - Les saisons - L'automne.jpg

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.home2garden.org/new-england-fall-foliage.html  
* http://landscaping.about.com/od/fallfoliagetrees  
* Universitato de Ilinojso ĉe Urbana–Champaign http://www.urbanext.uiuc.edu/fallcolor/trees.html
* http://www.cnr.vt.edu/dendro/dendrology/fall/biglist_frame.cfm  

## Referencoj
Vintro

eta|dekstra|Vintro ĉe la Bavariaj Alpoj
eta|270ra|dekstra|Animado de ŝanĝoj de neĝa kovrilo en la paso de la jaro.
La **vintro** estas la plej malvarma el la kvar sezonoj. Kalendare komenciĝas astronomia vintro kun la vintra solstico (la 21-a de decembro sur la norda hemisfero kaj la 21-a de junio sur la suda hemisfero) kaj finiĝas kun la printempa ekvinokso (la 21-a de marto sur la norda hemisfero kaj la 21-a de septembro sur la suda). En multaj partoj de la mondo, oni ligas vintron al neĝo.

## Ekologio 
### Bestoj 
Por pluvivi dum la vintro multaj bestoj evoluigis diversajn pluvivmekanismojn:

* Unu el la pli oftaj efikoj inter bestoj kaj precipe inter birdoj estas migrado. Dum la aŭtuno birdomigrado al la pli varmaj landoj de Ekvatora Afriko povas esti atendita.
* "Vintra dormo" estas stato de minimuma metabola aktiveco, bestoj kiel ursoj, vespertoj, ranoj kaj serpentoj eniras en vintrodormon kaj eliras nur en la varmaj sezonoj.
* Iuj bestoj konservas manĝaĵojn precipe por la vintro: kastoroj, sciuroj, mefitoj kaj pli.
* Kelkaj specioj de bestoj ŝanĝas sian koloron aŭ la koloron de sia felo por esti pli bone kamuflitaj.
* Felaj bestoj reproduktas pli dikan kaj pli densan felon vintre, fakto kiu plibonigas sian korpan varmecan retenkapablon, ĉi tiu felo defalas kun la alveno de printempo.
* Iuj bestoj utiligas la mediajn avantaĝojn de la neĝo kiel ĝia izola kapablo kaj fosas siajn nestojn en kavernoj por konservi sian korpovarmon.
* Helikoj kaj profitas de la humida kaj malvarma periodo por agado, manĝado kaj reprodukto.

### Kreskaĵoj 
Laŭsezonaj plantoj ne postvivas la vintran periodon kaj mortas. Tamen plurjaruloj kutime forĵetas la supran tavolon sed iliaj radikoj daŭre estas protektitaj. Estas malmultaj varioj de plantoj, kiuj floras vintre.

## Proverbo 
Ekzistas 3 proverboj pri vintro (kaj 2 pri somero) en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 
* 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* VINTRA VORTARETO


Kategorio:Sezonoj
Aŭtuna ekvinokso

Laŭ astronomio, la **aŭtuna ekvinokso** signalas la komencon de aŭtuno en la norda hemisfero: la momenton kiam la suno aperas transpasi la ĉielan ekvatoron, moviĝanta suden. La dato de la ekvinokso okazas ĉirkaŭ 22-a ĝis 24-a de septembro, ĝi varietas ĉiujare laŭ la 400-jara ciklo de superjaroj en la Gregoria kalendaro.

Je la aŭtuna ekvinokso oni formale metas la komencon de la "kalendara aŭtuno", kiu daŭras ĝis la vintra solstico.

Vidu ankaŭ:
* Ekvinokso
* Solstico
* Somera solstico
* Vintra solstico

Dosiero:Earth-lighting-equinox EN.png|Prilumado de la Tero fare de la Suno je la ekvinoksa tago
Dosiero:Celestial_Equator.png|La ĉiela ekvatoro havas angulon de 23,5° al la ekliptiko
Dosiero:Jahreszeiten99 DE2.jpg|Sinsekvo de la sezonoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.html  
* http://www.crh.noaa.gov/ind/seasons.txt 

Kategorio:Astronomio
Kategorio:Tempo
Kategorio:Septembro
Gubernio Jamanaŝi

La **gubernio Jamanaŝi** (; Hepburn: Yamanashi; Kunrei: Yamanasi), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio de Japanio. Ĝi situas sur la ĉefa insulo Honŝuo, en la regiono Ĉubu kaj la subregiono Kōŝin'ecu, kaj apartenas al la Grandtokia Areo. 

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la . Administra centro de la gubernio estas la urbo Kofu.

## Urboj 
Necesos adapti la nomojn al transliterigo Hepburn, krome se pri transliterigo al esperantaj literoj en la paĝo notiĝis almenaŭ du ekstervikipediaj esperantlingvaj referencoj.

* Curu
* Ĉuuo
* Fuefuki
* Fuĵijoŝida
* Hokuto
* Jamanaŝi
* Kofu (gubernia ĉefurbo)
* Kouŝuu
* Minami-arupusu
* Nirasaki
* Ocuki
* Uenohara

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (, , , , ,  kaj )
* paĝo de la gubernia "Jamanaŝi Esperanto-Societo" (tiel ekzakte estas la societa nomo) en la retejo *Facebook*  ( kaj )

Kategorio:Gubernioj de Japanio
VPRO

**VPRO** estas Nederlanda publika disaŭdiga organizo, fondita en 1926. VPRO estis mallongigo por *Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep* [Liberale Protestanta Radio Disaŭdigo] sed ekde 1968 oni rezignis pri tiu signifo. Ĝiaj programoj estas progresemaj kaj novigaj.

## Historio 
VPRO fondiĝis la 29-an de majo 1926. En la tradicia nederlanda disaŭdiga sistemo VPRO estis la malgranda kvina disaŭdiga asocio apud la ĝenerala AVRO, la protestanta NCRV, la katolika KRO kaj la laborista VARA. VPRO estis kontraŭ la ideo de ideologie dividita disaŭdigo kaj por nacia disaŭdigo, sed rifuzis agnoski la AVRO-n tiel. Tial ĝi restis propra disaŭdiga asocio kun liberal-protestanta ideologio. Ĝi elsendis dum kelkaj horoj semajne diservojn, kulturajn programojn k.t.p. Post la milito sub influo de E.D. Spelberg ĝi iĝis kristana-humanista elsendorganizo. Ekde la fino de la 1960-aj jaroj, junaj maldekstraj intelektuloj gajnis influon en VPRO, kio rezultis en radikalaj kaj novigaj programoj. Ekzemple, VPRO dissendis je la 9-a de oktobro 1967 la unuajn bildojn de nuda virino, Phil BLOOM, en nederlanda televido. En 1968 ŝanĝante siajn statutojn, VPRO rompis formale kun organizita liberala protestantismo. La nomo ŝanĝiĝis en "Disaŭdigasocio VPRO". En 1992 VPRO ekhavis pli ol 450 000 membrojn, kio donis rajton je pli da elsendotempo radie kaj televide.

## Eksteraj ligiloj 
Retpaĝo de VPRO http://www.vpro.nl

Kategorio:Nederlando
Japana serovo

**Japana serovo** (*Nemorhaedus crispus* aŭ *Capricornis crispus*) (priskribita de: Temminck, 1845), angle: Japanese Serow; france: Serow du Japon; ĉine: Lie-lin; japane: Nihon-kamoshika. estas montara kaprosimila besto, vivante nur en Japanio (Hondo, Ŝikoku, Kiuŝiu).

Preferata vivloko: arbaro kaj densejoj kun rokaĵoj, supre ĝis 2700 m; vivadas izola aŭ laŭ malgrandaj grupoj da 4-5 bestoj. Ili paŝtas sin frumatene kaj malfrue post vesperiĝo.

Tiu palearktisa specio estas endanĝerigata.

Priskribo:
* pezo: 85–95&nbsp;kg
* longo de vosto: 8–12&nbsp;cm
* alto ĉe a ŝultroj: 95–105&nbsp;cm
* longo de kapo ĝis korpofino: 130–140&nbsp;cm
* graveddaŭro: 8 months

Kategorio:Kaprenoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Endanĝeritaj specioj
Printempo

[eta|Printempo en Svedio: *"Våren"* (Printempo) de [Carl Larsson, 1907]]
**Printempo** estas ĝenerale modera sezono inter la vintro kaj la somero. Astronomie, ĝi komenciĝas ĉe la printempa ekvinokso proksimume (la 21-a de marto en la norda hemisfero kaj la 23-a de septembro en la suda hemisfero). Ĝi finiĝas ĉe la somera solstico proksimume (la 21-a de junio norde kaj la 21-a de decembro sude).

Ofte, precipe en poezio, oni asociigas printempon kun amo, renaskiĝo kaj nova komenco.

## En la naturo 
En la printempaj monatoj la kliniĝo de la Tera akso al la suno pliiĝas kaj la tempodaŭro de la tagoj plilongiĝas. La varmiĝo de la vetero dum ĉi tiu periodo igas la neĝon degeli kaj la malvarmo moderigi, kaj en la procezo multaj specioj de plantoj komencas burĝoni kaj flori ankaŭ. Tial, kiel menciite, ankaŭ la nomo de la sezono. En lokoj kie ne neĝas kaj malofte malvarmas, temperaturoj en la aero kaj surgrunde plirapide altiĝas kaj printempo venas pli frue en la jaro, foje ĉirkaŭ februaro en la norda hemisfero.

En multaj mamulaj specioj, la reprodukta kaj pariĝa sezono estas tajlorita tiel ke la mediaj kondiĉoj estu plej bonaj por gravedeco aŭ akuŝo, kun sufiĉe da akvo kaj manĝaĵo kaj komforta temperaturo. Ĉi tiuj kondiĉoj kutime aperas printempe. La procezo de adaptado de la reproduktosezono al la sezonoj estas mediaciita per ŝanĝoj en melatonina sekrecio en la pineala glando kiel rezulto de la ŝanĝo en la longo de taglumaj horoj. Tiuj ŝanĝoj en melatonina sekrecio induktas ŝanĝojn de la sekrecio en gonadotropin-liberiga hormono en la hipotalamo.

## En la kulturo 
* "Primavera", de Botticelli - fama pentraĵo fare de unu el la famuloj de la Renesanco.
* La unua simfonio de Robert Schumann nomiĝas "Printempo".
* "Printempa Sonato" de Ludwig van Beethoven.
* "Voĉoj de Printempo" valso de Johann Strauss la filo.
* "Printempa Diservo" de Igor Stravinski.
* "Symphony Suite - Printempo" Claude Debussy.
* El la verkaĵo "La Kvar Sezonoj" de Antonio Vivaldi, la plej populara kaj konata segmento de la sezono estas "Printempo".
* "Printempa Simphonio" de Benjamin Britten.
* "Printempo en la Apalaĉoj" de Aaron Copeland.
* Silenta Printempo estas la nomo de libro de Rachel Carson publikigita en septembro 1962. Tiu ĉi libro estas konsiderata faktoro kiu propulsis la ekologian movadon ĉe la Okcidento.
*printempbonveniga festego Sommergewinn en la germana urbo Eisenach

## Tabelo 
Komenciĝo de la printempo laŭ Mez-Eŭropa Tempo (UTC+1)

## Vidu ankaŭ 
* Sezonoj (Aŭtuno, Somero, Vintro)
* Jupotago
* La konsekro de la printempo
* Printempaj kantoj
* Printempo (slava mitologio)

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (5) proverboj pri printempo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

centro|eta|Printempoĝardeno
eta|centre|637ra|sezonoj, referencolinioj

## Referencoj
Josep Borrell

[eta|maldekstra|270px|[2-a de novembro 2004 - Josep Borrell kun Aleksander Kwaśniewski]]
**Josep** (aŭ **José**) **BORRELL FONTELLES**  (naskiĝis la  en la municipo La Pobla de Segur, komarko Pallars Jussà, provinco Lleida, Katalunio) estas kataluno kun ŝtatanecoj de Hispanio kaj Argentino, kiu ekde 1979 aktivis kiel politikisto reprezente de Hispanio. De la  ĝis 2007 li estis prezidanto de la Eŭropa Parlamento.

Li apartenas al socialista *Partido Socialista Obrero Español* (PSOE) kaj tiel al Socialdemokrata Frakcio (SPE) de la Eŭropa Parlamento.

Li estas filo de panbakisto. La familio dumtempe elmigris al Mendoza en Argentino. Poste, li disvendis la panon de sia patro per azeno tra vilaĝoj de katalunaj Pireneoj.

Borrell studis en la Madrida Politeĥnika Universitato (*Universidad Politécnica de Madrid)* aviadan inĝenierarton kaj doktoriĝis en la Komplutensa Universitato de Madrido pri ekonomiko. Li estas eksterpostena profesoro pri kompania matematiko. Krom tio li havas majstran gradon ĉe la Universitato Stanford kaj ĉe Franca Instituto pri Petrolo. Li laboris dum sep jaroj por petrolfirmao Cepsa.

En 1979, li ekpolitikiĝis. Li estis ano de la registaro de la Madrida Regiono, kie li respondecis pri la financa politiko. En 1982 li estis elektita ĉefsekretario pri financa ekvilibro kaj elpagoj ĉe la hispana Financa Ministerio. En 1984 iĝis li ŝtatsekretario (vicministro) pri financoj, famiĝante pro batalo kontraŭ imposta fraŭdo.

En 1991, li ŝanĝiĝis al ministro pri Infrastrukturo, Transporto kaj Medio.

Kiam PSOE perdis la registaron kaj Felipe González demisiis kiel ĉefa gvidanto, la , Borrell venkis la internan partian balotadon por kandidati al ĉefministreco kontraŭ la ĝenerala sekretario Joaquín Almunia. Tamen, pro manko de partiestra subteno kaj skandaloj, li rezignis kandidatecon al Almunia.

En 2002, li estis delegito al la Eŭropa Konvencio, taskigita pri verkado de la Eŭropa Konstitucio. Li komitatis pri ekonomia rego, socia Eŭropo, fremda politiko kaj defendo.

Li ĉefkandidatis en la listo de venkonta PSOE por Eŭropa Parlamento. En la elekto pri prezidanteco de la Eŭropa Parlamento, li sukcesis jam en la unua voĉdonado kontraŭ la pola politikisto Bronislaw Geremek (388/208). Antaŭ la voĉdonado, la grandaj politikaj grupoj (Eŭropa Popolpartio (EVP-ED) kaj la socialdemokrataj partioj de Eŭropo (SPE) interkonsentis pri tio, ke Borrell rezignos post 2 jaroj kaj duono, kaj tiam prezidentiĝos la germana frakciestro de EVP-ED, Hans-Gert Pöttering.

En la balotoj de 2009 li ne plu estis kandidato. De januaro 2010 li okupas la postenon de Prezidanto de la Eŭropa Universitata Instituto de Florenco.

De la 1-a de decembro 2019 ĝis la 30-a de novembro 2024 li okupis la postenon de Alta Reprezentanto por la komuna ekstera kaj sekureca politiko de la Eŭropa Unio.

Li havas du gefilojn kun francino Carolina Mayeur. Poste ili divorciĝis, kaj li nun rilatas politikistinon Cristina Narbona.

Kategorio:Hispanaj politikistoj
Kategorio:Membroj de la Eŭropa Parlamento
Kategorio:Prezidantoj de la Eŭropa Parlamento
Kategorio:Hispanaj deputitoj
Kategorio:Membroj de la Eŭropa Komisiono
Kategorio:Komisiono von der Leyen
Gubernio Kagawa

La gubernio **Kagavo**/**Kagawa** ( ; Hepburn/Kunrei: Kagawa-), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo** Kagavo/Kagawa, estas gubernio de Japanio sur insulo Ŝikoku. Administra centro de la gubernio estas la urbo Takamaco  (per transliterigo Hepburn *Takamatsu*).

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Geografio 
### Urboj 
Atentu ke la nomoj de la guberniaj urboj ankoraŭ devos esti ŝanĝataj al transskribado Hepburn, se mankas ekstera referenco por esperantlitera latinigo.

* Higaŝikagaŭa
* Kan'onĝi
* Marugame
* Mitojo
* Sakaide
* Sanuki
* Takamaco (*Takamatsu*, gubernia ĉefurbo) 
* Zencuĵi

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (, aŭtomate ankaŭ en iuj pliaj lingvoj) 
* Kagawa Esperanto-Klubo

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Gubernio Kagoŝimo

La **gubernio Kagoŝimo** aŭ kun dua adjektiva vorto **gubernio Kagoŝima** ( ; Hepburn:Kagoshima-; Kunrei: Kagosima-), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo** Kagoŝimo, estas gubernio de Japanio.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administra centro de la gubernio estas la urbo Kagoŝimo. Krom la precipa parto de la gubernia teritorio sur la insulego Kjuŝuo, al la teritorio ankaŭ apartenas la pli suda Osumi-insularo kaj la ankoraŭ pli suda Amami-insularo kun ĉefa insulo Amami-Oŝima.

## Geografio 
### Urboj 
* Aira
* Akune
* Amami
* Hioki
* *Ichikikushikino* [Iĉikikuŝikino]
* Ibusuki
* Isa
* Izumi
* Kagoŝimo (gubernia ĉefurbo)
* *Kanoya* [Kanoja]
* *Kirishima* [Kiriŝima]
* Makurazaki
* *Minamikiushu* [Minamikiuŝu]
* *Minamisatsuma* [Minamisacuma]
* *Nishinoomote* [Niŝinoomote]
* *Satsumasendai* [Sacumasendaj]
* *Shibushi* [Ŝibuŝi]
* Soo
* Tarumizu

### Aliaj geografiaĵoj 
* Vulkano Sakurajima [Sakuraĵima]
* Insuloj Amamioj

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* Bonvenon al Kagoŝima Esperanto-Societo Kagoŝima Esperanto-Societo (鹿児島エスペラント会)

Kategorio:Gubernioj de Japanio
-486

En la jaro **486 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

## Eventoj 
* Konstruado de unua parto de kanalo inter la grandaj riveroj de Ĉinio.
* La konstitucio de Ateno pligrandigas la rajtojn de la civitanoj kaj plimultigas la soldataron.
* Proculus Verginius Tricostus Rutilus iĝas konsulo de Romo post Spurius Cassius Vecellinus.
* Kserkso la 1-a (Persio) surtroniĝis;
* Megaklo forigita de Ateno per Ostracismo.

## Naskiĝoj 
* Eŭripido, helena tragedia poeto

## Mortoj 
* Dario la 1-a (Persio)