open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teodor Julin

'*Johan Hjalmar *Teodor* JULIN*' (pseŭdonimo Jln), 1880–1977, estis sveda notario, poŝtoficisto, socialdemokrata parlamentano, instruisto en poŝtlernejo, redaktanto de faka gazetoj kaj esperantisto.

Julin longe laboris kiel ĉefa poŝtoficisto kaj kiel ’poŝtmastro’ de 1935. Li iĝis notario en la sveda ĉefpoŝtgvidaro, *Generalpoststyrelsen,* en 1920, kaj estis parlamentano en la unua ĉambro de la nacia parlamento, *Sveriges riksdag,* por la sveda socialdemokratia partio 1920–1930. Li unue reprezentis la rondo de Gävleborgs län, poste la rondo de Stockholms län kaj Uppsala län.

Li estis esperantisto de la 1920-aj jaroj, kiam li partoprenis la kurson de Andreo Cseh por parlamentanoj en Stokholmo. Li iĝis vicprezidanto de Esperantoklubo de Stokholmo kaj ĉefdelegito de ILEPTO, Internacia Ligo de la Esperantista Poŝt- kaj Telegraf-Oficistaro. Julin ankaŭ estis prezidanto de la trivira komitato por organizi la UK 1934 en Stokholmo. La aliaj komitatanoj estis instruisto Ernfrid Malmgren (pli malfrue prezidanto de UEA) kaj inĝeniero Hjalmar Lindstedt (ĉe Ericsson). Julin krome aranĝis esperantajn kursojn kaj similajn aferojn.

Julin estis redaktoro de la poŝtfaka gazeto *Svenskt postarkiv* 1913–1917, instruisto en la lernejo de la sveda poŝtorganizo, funkciulo je la 8-a monda poŝt-kongreso en Stokholmo, kaj redaktoro de la kongres-gazeto *Bulletin Quotidien* en 1924. Plue li estis redaktoro de *Svenska trafiktidningen* – ”La sveda trafikgazeto” – 1937–1952. Li havis la infanojn Thea Elisabet (n. 1904) kaj Anna Lisa (n. 1909). Li naskiĝis la 31-an de oktobro 1880 en Säter, Dalekarlio kaj mortis la 18-an de majo 1977 en Hägersten, Stokholmo.

## Referencoj 
* 
* Julin, Teodor en *Vem är det 1943* – sveda ”biografa gvidlibro” (’postmastro’ estas traduko de *postmästare,* kiu li iĝis en 1935)

Kategorio:Svedaj esperantistoj
Eduards Jaunvalks

**Eduards JAUNVALKS** (naskiĝis la  en Dundaga, forpacis  ) estis latva poŝtoficisto kaj Esperanto-vortaristo. 

## Movada agado
Jaunvalks estis Esperantisto de 1918 kaj aktivis kiel kursgvidanto. Li fondis la Esperanto-societon de Liepaja en 1925 kaj tie estis delegito de Universala Esperanto-Asocio (UEA) de 1925 ĝis 1929. Li tradukis la unuan kolekton de latvaj popolkantoj, 1927 kaj estis kunlaboranto de Literatura Mondo.

## Vortaroj
Post la dua mondmilito aperis lia vortaro Esperanto-latva kun ĉirkaŭ  kapvortoj kaj latva-Esperanto kun ĉirkaŭ  kapvortoj en kunlaboro kun Abram Haimovič Gūtmanis en 1957 (204 p.). Forte pliampleksikita nova eldono aperis en Rigo en 1979 (577 p.), fine en 1983 lia "Latva-Esperanta konversacia vortaro". 

## Verkoj 
* **1927**: Latvaj kantoj en Esperanto (traduko kaj kompilo)
* **1957**: [[Esperanto-latviesu un latviesu-esperanto vardnica ar gramatiku. E.Jaunvalks, A.Gutmanis 1957|]] (kun A. Gutmanis), Esperanto-latva kaj latva-Esperanta vortaro
* **1968**: Latva poezio 1945-1966 (redakto)
* **1979**: Esperanto:  (kun A. Gutmanis), eldonejo *Liesma*, 577 paĝoj
* **1983**: , Latva-Esperanta konversacia vortaro

## Eksteraj ligiloj 
*[Libroj kaj aliaj dokumentoj](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=eduards+jaunvalks&vid=ONB&fn=search) de kaj pri Eduards Jaunvalks en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

* Bibliografio  de Esperanto-vortaroj kaj terminaroj (UEA)

Kategorio:Latvaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Johannes Jungfer

**Johannes JUNGFER** estis germana esperantisto kaj ŝtata oficisto en Lübben. Prezidanto de la Internacia Radio-Komisiono, komisiita de Universala Esperanto-Asocio. De jaroj regule kaj sisteme gvidis la propagandan laboron en la radio-sfero, redaktis ĉiusemajne Esperanto-radio-programon, preparis statistikojn.

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Hermann Jürgensen

**Hermann JÜRGENSEN** estis pionira germana esperantisto. Li interalie verkis gramatikojn de Esperanto, eldonitaj en 1903 kaj 1905; vortaron Germanan-Esperanto, kies unua eldono aperis en 1904 kaj 2-a eldono en 1906 kaj alidirektan vortaron Esperanto-Germanan, kies unua eldono same aperis en 1904 kaj 5-a eldono en 1912.

L. L. Zamenhof uzis la Vortaron Esperanto-Germanan de Hermann Jürgensen, kiel ekzemplo por verki Plenan vortaron de internacia lingvo Esperanto. (Parto Esperanto-rusa).
## Verkoj
**Wörterbuch Esperanto-Deutsch*. Eld. Esperanto Verlag Möller & Borel, Berlino, 19...

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Juna Esperantisto

**Juna Esperantisto** estas la nomo de minimume du ne plu eldonitaj esperantlingvaj gazetoj. La unua estis kreita de Edmond Privat kaj Hector Hodler en 1903 kaj ŝajne eldonita ĝis 1914, kaj la alia estis organo de Tutmonda Esperanto-Junulara Asocio (organizo antaŭ TEJO), ŝajne ekeldonita en 1933.

La unua *Juna Esperantisto* estis kreita de Edmond Privat kaj Hector Hodler en Ĝenevo en Svislando en 1903. Ili tiam nur estis je la jaro de iliaj 14-jariĝo kaj 16-jariĝo, respektive, kaj Enciklopedio de Esperanto priskribas ilin kiel "du junaj, entuziasmaj esperantistoj". Unue, ili intencis nur eldoni lokan ĝenevan organon, sed post la 2-a numero Juna Esperantisto jam fariĝis "internacia ligilo de diverslandaj junaj esperantistoj". Dum 1903 aperis de aprilo 6 numeroj. La gazeton ricevis finan fundamenton en januaro 1906, kiam Presa Esperantista Societo en Paris prenis la eldonadon sur sin. Redaktisto iĝis Paŭlo Lengyel, kaj la eldonaĵo subtitoliĝis *Gazeto por Junuloj, Instruistoj kaj Esperanto-Lernantoj* (ankaŭ *Ilustrita Gazeto* ktp. minimume en 1906, kaj *Monata Gazeto Beletristika Gazeto* ktp. pli malfrue).

La numeroj de 1903 estis hektografiitaj, binditaj ktp. de la eldonantoj mem; de januaro–septembro 1904 ĝi aperis litografiita kun presita kovrilo kaj kun ilustraĵoj kaj de novembro 1904 ĝis decembro 1905 presita. La formato estis ĝis tiam 21x14 kaj 24x16, la paĝnombro 4 ĝis 24. De januaro 1910 ĝis decembro 1911 aperis 24 numeroj (IV+16–18 paĝoj, 24x15 kun entute 372 paĝoj), kaj de januaro 1912 ĝis julio 1914 aperis 31 numeroj (IV–VIII+16 paĝoj, 24x16). Numero 4 kaj 5 1933 havas 8 paĝojn. Antaŭan organon de Teja estis *Esperantista Junularo.*

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Juna Amiko, nuntempa gazeto ekeldonita 1972
* *Sinjoro Vento kaj Sinjorino Pluvo* estis ekpublikigita en eroj en 1906 *Juna Esperantisto*

## Eksteraj ligiloj 
* *Juna Esperantisto* ekeldonita en 1903:
** Plural numeroj inter 1906 kaj 1913
** Numero 2, 1911  (priskribo)

* *Juna Esperantisto* de Teja:
** Jaro I, numero 4, majo 1933
** Jaro I, numero 5, novembro 1933

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Kategorio:Junularaj gazetoj
Mick Micheyl

**Mick MICHEYL**, (naskiĝinta la 8-an de februaro 1922 en Lyon kaj mortis la 16-a de majo 2019) estis franca kanzonistino. Ŝi studis belartojn, sed ne sukcesis malfermi al si pordojn en tiu fako, do ŝi provis konatigi sin per kanzono; Ŝi mem verkis la tekstojn komponis la muzikon kaj kantis ilin, ekde 1950. Ŝi gajnis plurajn gravajn premiojn tiurilatajn tiel, kiel la *Grand Prix de la chanson française*, ŝia plej fama kanzono "Un gamin de Paris" (pariza bubo) famiĝis tra la terglobo. Post 22 jaroj de kanzona kariero, ŝi ĉesis, kaj nur provis plu konatiĝi per pentrado.

**rete legebla en Esperanto:**
* "Mia panjo"

Kategorio:Franclingvaj kantistoj
Juneco kaj amo

***Juneco kaj amo***  subtitolita ***Legendo el Venecio*** estas 72-paĝa novelo, originale Esperantlingve verkita de Edward Saxfon Payson. Ĝi aperis en la jaro 1930 en Londono ĉe "The Esperanto Publishing Company Limited". 

## Recenzoj
eta|Kovrilo de la libreto, malantaŭe.

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj
* *Enciklopedio de Esperanto*/J en sia originala formo en la Interreto
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
* Katalogo de Universitato de Amsterdamo

Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de la FEL-biblioteko
Kategorio:Katalogo de Universitato de Amsterdamo
John Johansson

**John JOHANSSON** aŭ **Karl Johan JOHANSSON** , 1890–1962, pseŭdonimoj *Joĉjo, Li, J-n,* estis sveda esperantisto kaj ĵurnalisto, kunlaboristo de la gazeto *Social-Demokraten* en Stokholmo. Li estis redaktoro kaj de la gazeto de la Sveda Laborista Esperanto-Asocio, kaj de la gazeto de Sveda Esperanto-Federacio.

Post sia esperantistiĝo en 1907, li iĝis estrarano de la esperantogrupo en Eskilstuna. Fondinto de laborista esperantogrupo en Stokholmo, li iĝis sekretario de Sveda Laborista Esperanto-Asocio (SLEA), prezidanto kaj poste sekretario de laborista esperantoklubo en Stokholmo, kaj ekde januaro 1932 estrarano de Sveda Esperanto-Instituto (kie li anstataŭiĝis Gösta Ahlstrand). Johansson gvidis multajn Esperanto-kursojn depost 1908, precipe inter sindikatanoj.

Ekde 1931 li estis redaktoro de la gazeto de SLEA, *Svenska Arbetar-Esperantisten,* kaj dum ia periodo redaktoro de la gazeto de la Sveda Esperanto-Federacio, La Espero (minimume en 1956).

Li sukcese prilaboris favorajn decidojn de socialdemokrata parti-kongreso kaj verkis multajn artikolojn pri Esperanto.

Johansson naskiĝis la  en Eskilstuna, kaj mortis la  en Stokholmo.

La homo kun la naskiĝdato kaj -loko menciita en Enciklopedio de Esperanto nomiĝas *Karl Johan* Johansson en la svedaj registroj. En teksto en *La Espero* numero 5, 1956, la formo de lia nomo tamen estas *John* (kun la pseŭdonimo Joĉjo). Verŝajne Johansson uzis John kiel pli internacia formo de sia nomo (sed ankaŭ ne maleblas ke EdE iel intermiksis du personojn).

## Komentoj 
## Fontoj 
* 
* ”El veterana vivo ” en La Espero, jaro 44, nr-o 5 (1956)

Kategorio:Svedaj esperantistoj
Kategorio:Stokholmanoj
Koeficiento de Gini

200px|eta|dekstra|La grafiko de la koeficiento de Gini
[eta|254x254ra|Mondmapo montranta de [enspezmalegaleco inter la loĝantaro ene de la landoj mem uzanta Gini-koeficientoj laŭ lando. Surbaze de datumoj de la Monda Banko, kiuj iras de 1992 ĝis 2018. ]]
[eta|254x254ra|Mondmapo montranta de [riĉecmalegaleco inter la loĝantaro ene de la landoj mem uzanta Gini-koeficientojn laŭ landoj por 2019.  ]]
**Koeficiento de Gini** mezuras malekvivalentecon de enspezoj en la ekonomio de iu populacio (ŝtato, popolo, regiono ktp.). Tiun koeficienton enkondukis la itala ekonomikisto Corrado Gini .

La koeficiento de Gini estas nombro inter 0 kaj 1. 0 signifas la tutan ekvivalentecon (ĉiu mastrumaĵo havas la saman enspezon) kaj 1 signifas la tutan malekvivalentecon (unu persono havas la tutan enspezon kaj aliaj havas nulan enspezon).

La koeficiento estas mezurita helpe de areoj sur la Kurbo de Lorenzo.
Tiu indikas por ĉiu parto *x* de la populacio, kiun parton de la enspezoj havas la *x* malplej enspezantaj anoj.
Se estas plena egaleco, la kurbo de Lorenzo estas diagonalo inter la punktoj (0,0) kaj (1,1).
Pro sia difino la kurbo de Lorenzo ne povas superi la diagonalon.
La Gini-koeficiento estas la rilato de la areo inter la kurbo de Lorenzo kaj la diagonalo kaj la areo sub la diagonalo (tiu areo egalas al 1/2).

La difino de la Gini-koeficiento estas aplikebla ne nur al enspezoj, sed ankaŭ al posedo (se neniu havas negativan posedon, t.&nbsp;e. ŝuldoj) aŭ aliaj sociaj ecoj.

Ekzemplaj valoroj de la koeficiento de Gini estas:
* Aŭstrio 0,313 (2002)
* Britio 0,360 (1999)
* Danio 0,247 (2004)
* Francio 0,327 (1995)
* Germanio 0,283 (2000)
* Italio 0,360 (2004)
* Japanio 0,249 (1993)
* Usono 0,408 (2000)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* CHEN Lina: ĈINIO: Granda distanco inter riĉeco kaj malriĉeco el *Monato*

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Geografio
Kategorio:Mezuriloj
Kategorio:Statistikistoj
Dikfingro

eta|Polekso (mana dikfingro)
**Dikfingro** estas la plej dika fingro, aŭ mana (science nomata ankaŭ **polekso**) aŭ pieda (nomata ankaŭ **halukso**).

## Mana dikfingro (polekso) 
El ĉiuj manfingroj la dikfingro estas plej dika. Oni povas fari kontraŭpremon per dikfingro al la aliaj fingroj, kio estas la bazo de la prena funkcio. La cerboparto, kiu respondecas pri la movo kaj sento de la dikfingro estas pli granda ol tiu de la aliaj fingroj. La dikfingra ungo kreskas plej malrapide el ĉiuj kaj sentonde – post longa tempo – kreskas spiralforme.

La supren montranta dikfingro signifas en multaj landoj interkonsenton, kontenton pri io.

La suben montranta dikfingro signifas murdodeziron. Tiu ĉi kutimo estas el la antikva epoko, kiam la romia imperiestro decidis pri morto aŭ vivo de la sklavoj.

## Vidu ankaŭ 
* Halukso
* Montrofingro
* Mezfingro
* Ringofingro
* Etfingro

Kategorio:Homa anatomio
Kategorio:Fingroj
Fingro

**Fingro** – en la medicina faklingvo *digitus* – estas unu el la (normale) kvin ekstremaĵoj de la mano aŭ de la piedo (tiam oni parolas ankaŭ pri piedfingroj).

Normale, homo havas sur ĉiu mano kvin fingrojn, en la sekvanta vicordo:
# dikfingro aŭ polekso (*Pollex*)
# montrofingro (*Index*)
# mezfingro (*Medius*)
# ringofingro (*Anularius*)
# etfingro (*Digitus minimus*)

Ĉar ne en ĉiuj kulturoj oni portas ringon je la kvara fingro (ekde inkl. la polekso), oni eble povus rebapti la t.n. ringan fingron per la malpli eŭropisma nomo 'sennoma fingro', laŭ la finna, ĉina kaj kelkaj aliaj lingvoj.

Kiel naskiĝa kreskoperturbo povas aperi pli da fingroj (polifingreco), aŭ la fingroj povas parte aŭ tute kunkreski (sindaktilio). Oni kredis je supernatura forto de 6-fingruloj, kiuj ofte iĝis en la malnova epoko ŝamanoj.

## Misordoj 
* Ektrodaktilio
* Oligodaktilio
* Polidaktilio

## Vidu ankaŭ 
* halukso (pieda dikfingro)
* fingrumado

## Proverbo 
Ekzistas 3 proverboj pri fingro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 
* 

## Referencoj 

Kategorio:Anatomio
Zoologia ĝardeno Brno

eta|Pavilono de tigroj
**Zoologia ĝardeno Brno** () estas bestoĝardeno en la ĉeĥa urbo Brno. Temas pri bredejo de ekzotaj bestoj, kiu servas kiel instrua instituto por konatiĝi kun la plej gravaj bestoj de la sovaĝa naturo.

Novembre 1935 estis starigita Societo por fondo de zoologia ĝardeno en Brno, kiu en junio 1937 aranĝis zoo-angulon en la urba Tyrš-parko. En 1941 la zoo-angulon likvidis faŝistoj kaj nur post la milito estis renovigita la agado de la Societo. Oni trovis taŭgan lokon en la antaŭurbo Bystrc sur la monteto nomata Monaĥa Monto, surkreskita de arbaro. 

La 30-an de aŭgusto 1953 estis la Zoologia ĝardeno inaŭgurita.

De la kaso oni devas iri supren sur meandra vojo kaj venas unue al palisado kun vitraj muroj, post kiuj estas ĝardeno kun lago - bredejo de tigroj.  De tie oni povas daŭrigi al kaĝejo de panteroj kaj kaj post vojkurbiĝo oni venas al pavilono de simioj. Verŝajne la plej populara loko en la tuta ĝardeno, precipe por infanoj. Tie estas pavianoj, ĉimpanzoj, makakoj k.a.

Nun oni marŝas relative longe preter lamoj al granda ĉirkaŭbarita loko, kie oni bredas azenojn, zebrojn, poneojn, sovaĝajn Prĵevalski-ĉevalon, ankaŭ ŝafojn kaj nigrajn kaprojn. Tuj apude troviĝas ripozejo kun limonadoj kaj manĝaĵoj, infanludejo kaj maneĝo por poneoj. Se estas bona vetero, la infanoj eĉ povas rajdi sur la poneoj. Ankaŭ eblas eniri tra barilo al la ŝafoj kaj kaproj, karesi ilin. Ĉe tre bona vetero la infanoj povas ludi eĉ kun etaj flavaj kokidoj. 

Malantaŭ la ripozejo estas komuna stepo por zebroj, ĝirafoj kaj grandaj strutoj, iom flanken oni trovas kamelojn kaj bizonojn kaj negrandan lokon por kanguruoj.

Longa sakstrato kondukas al pavilono de reptilioj, serpentoj, testudoj, krokodiluloj, sed estas tie ankaŭ granda akvario plena de rabaj fiŝoj piranjoj. Antaŭ la pavilono troviĝas kelkaj specioj de ratosimilaj bestetoj flavaj kiel dezerta sablo, en kiu ili vivas.

Ĉe la komenco de la sakstrato staras pavilono de ekzotaj birdoj, precipe papagoj. Kaĝojn kun diversaj birdoj (agloj, strigoj) aŭ etaj bestoj oni renkontas survoje al plej grandaj bestoj, ekzemple al kavego de blankaj polusaj ursoj. Nova estas artefarita groto kaj akvujo por kastoroj.

Kutime malpli da atento de la vizitantoj allogas cervoj, boacoj kaj similaj bestoj, kies viv-areoj troviĝas inter longaj vojoj. Nove konstruata estas vasta naturejo por kanadaj lupoj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 

Brna Zoo
Zoo
Beringa maro

La **Beringa maro** estas maro de la norda parto de Pacifika Oceano. Ĝi situas inter la orienta bordo de Siberio kaj la okcidenta parto de Alasko. Norde disigas la Beringa Strato la Beringan maron de Nordpolusa maro. La limo inter Pacifiko kaj Beringa maro estas formata de la ĉeno de la Aleutaj insuloj.

La Beringa maro estas 304 Mio. km² granda kaj 4200 m profunda. Per la varma Alaska Fluo (8-) restas la Beringa maro ĉiujare de julio ĝis septembro senglacia.

La marnivelo malaltiĝis dum la lasta glaciepoko en la suda Beringa maro tiel, ke estiĝis terponto inter Siberio kaj Alasko. Tiu t.n. Beringa ponto ebligis migradon de homoj al Ameriko.

La Beringa maro estas nomita post dana naturesploristo Vitus Bering, kiu komence de la 18-a jarcento en komisio de la caro Petro la Granda esploris, ĉu ekzistas konekto inter Siberio kaj Ameriko.

Insuloj de la Beringa maro estas ekz. la Komandorski-insularo kun la Beringa insulo kaj la grupo de Pribilof-insuloj.

## Biogeografio 
Biogeografie Beringa maro estas unu el la 43 maraj ekoregionoj de la tutmondaj 200. Tiuj ĉi estas nombro de ekoregionoj elektitaj far la Monda Natur-Fonduso ( WWF ) kaj la Nacia Geografia Societo pro sia graveco pri la naturprotekto.

## Eksteraj ligiloj 
*  Tutmondaj 200; numero 197 : Beringa maro (WWF) 

## Vidu ankaŭ 
* Beringa Markolo
* Listo de maraj ekoregionoj


Kategorio:Maraj ekoregionoj
Kategorio:Global 200
Efikeco de Pareto

**Efikeco de Pareto** estas tiu efikeco, kiam rezulte de ia agado neniu el subjektoj pliboniĝis aŭ malpliboniĝis.

Por ekzemplo: Iu dismetado estas Parete efike, kiam ne ekzistas alia dismetado, je kiu neniu el individuoj pliboniĝis aŭ mapliboniĝis.

Kategorio:Ekonomiko
Kategorio:Ekonomiko de bonstato
Mikrobiologio

La mikrobiologio estas la scienco de mikroboj (protozooj, bakterioj, fungoj, virusoj), iliaj efikoj sur homa sano, iliaj interrilatoj kun naturo kaj kun aliaj mikroboj. La mikrobiologio estas ankaŭ la scienco, kiu esploras eblajn aplikojn de mikroboj por produktado.

Oni distingas kelkajn temojn en la mikrobiologio:

**La bakteriologio:** Kelkfoje la nomo "bakteriologio" estas aplikata por la esprimo "mikrobiologio". En ĉiutaga apliko, "bakteriologio" signifas la esploradon de bakterioj en rilato kun medicino aŭ agrikulturo.

**La bioteknologio kaj la aplikata mikrobiologio:** Bioteknologio estas la apliko de bakterio aŭ fungo por produktado de nutraĵoj (jogurto, pano, vino, fromaĝo), medikamentoj (kun helpo de gentekniko), industriokemio (alkoholo, acido), kaj enzimoj. Oni utiligas ankaŭ bakteriojn en metalominejoj por izoli kupron kaj oron. Tiuj bakterioj estas kapablaj desolvi kaj forigi la ŝtonaĵon.

**La ekologio de mikrobo:** Tiu sektoro esploras la interrilaton de bakterio kun aliaj mikroboj, animalo, planto kaj la naturo.

**La medicina mikrobiologio:** Tiu sektoro esploras la efekton de bakterioj sur homa sano.

**La virusologio:** Kvankam virusoj ne vivas (ili ne havas metabolon), konsideratas la virusologio parto de mikrobiologio, ĉar virusoj estas kapablaj de infekti ĉelon. La virusologio esploras la strukturon kaj reproduktociklon de virusoj.

Mikrobiologia kultivado estas metodo por atingi multobligon de mikroorganismoj, tiaj kiaj bakterioj en kiu oni preparas optimuman medion en laboratorio por helpi la deziratan procezon. Tia kultivado estas uzata kiel fundamenta metodo por la studo de la bakterioj kaj de aliaj mikroorganismoj kiuj okazigas malsanojn kaj por homoj kaj por aliaj animaloj; tiel ĝi iĝas grava fako kaj por medicino kaj por bestokuracado.

## Vidu ankaŭ 
eta|desktre|180px|Zono de sterileco de Bunsen-ujo.
* Biokemio
* Biotekniko
* Genetiko
* Mikologio
* Arĥeoj
* Eŭkariotoj
* Prokarioto
* antibiotiko

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.bact.wisc.edu/Microtextbook  
* http://www.jscm.org  
* http://www.jarmam.gr.jp/index.html  
* http://www.kansensho.or.jp
Apalaĉoj

eta|Gilmer Bennett
La **Apalaĉoj** estas nordamerika indian-tribo, nun preskaŭ malaperinta, ĉefe loĝinta en norda nuna Florido. Kelkaj apalaĉaj praidoj troviĝas en Luiziano. Ilia nomo estas donata al la Apalaĉaj Montoj de de Nord-ameriko, kaj la ĉirkaŭa regiono, Apalaĉio.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.weyanoke.org/doc/WSJ-ApalacheeTribe.doc  
* http://www.sptimes.com/2003/07/20/Floridian/The_Apalachee_trail.shtml 
* http://fcit.usf.edu/Florida/lessons/apalach/apalach1.htm 
* http://www.flheritage.com/archaeology/sanluis  

Kategorio:Indianaj etnoj en Nordameriko
Provinco Varna

La **provinco Varna** (; vidu la artikolon oblast) situas en la nord-oriento de Bulgario, borde de la Nigra Maro. Ĝi havas loĝantaron de ĉirkaŭ  homoj, el kiuj ĉirkaŭ  vivas en la administra centro Varna. La provinca teritorio kovras areon de  kvadrataj kilometroj. Veturiloj registritaj en ĝi rekoneblas per la regiona aŭtokodo [[Ve (cirila alfabeto)|]] (do "v").

## Vidu ankaŭ 
* Provincoj de Bulgario
* Bjala (Varna)

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
Gubernio Hiogo

La **gubernio Hiogo** aŭ en sistemo Hepburn *Hyôgo*, (; (Hepburn/Kunrei: Hyôgo-ken), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo Hiogo** kaj ankoraŭ pli frue ankaŭ latinliterigita *Hjogo*, estas parto de Japanio nomata gubernio. Ĝi situas en la regiono Kansajo (aŭ *Kinki*), kaj geografie troveblas en la centro de la insulo Honŝuo, la plej granda el la insuloj de Japanio. La gubernia ĉefurbo estas Kobeo.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Geografio 
### Urboj 
Necesos adapti la nomojn al transliterigo Hepburn, krome se pri transliterigo al esperantaj literoj en la paĝo notiĝis almenaŭ du ekstervikipediaj esperantlingvaj referencoj.

* Aioi
* Akaŝi
* Ako
* Amagasaki
* Aŝija
* Aŭaĵi (aŭ Avaĵi)
* Himeĵi
* Itami
* Kakogaŭa (aŭ Kakogava)
* Kasai
* Kato
* Kavaniŝi
* Kobeo (gubernia ĉefurbo)

* Miki
* Minamiaŭaĵi
* Niŝinomija
* Niŝiŭaki
* Ono
* Sanda
* Sasajama
* Sumoto
* Ŝiso
* Takarazuka
* Takasago
* Tacuno
* Tojooka

### Distriktoj, urbetoj kaj vilaĝoj 
* distrikto Ako
** Kamigori
* distrikto Ibo
** *Taishi* [Tajŝi]
* distrikto Kako 
** Harima
** Inami
* distrikto Kanzaki
** Fukusaki
** Ichikawa *[Iĉikaŭa]*
** *Kamikawa* [Kamikaŭa]
* distrikto *Kawabe* [Kaŭabe]
** Inagaŭa
* distrikto Mikata (Hiogo)
*Hamasaka
*Kami (Hiogo)
*Onsen (Hiogo) (''Shin'onsen'' resp. Ŝin'onsen)
* distrikto *Sayo* [Sajo]
** *Sayo* [Sajo]
* distrikto Taka
** Taka

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Gubernioj de Japanio
Francis Lubbock

**Francis Richard Lubbock** (16-a de oktobro 1815 - 22-a de junio 1905) estis estro de Teksaso dum la Usona Enlanda Milito.

Naskita en Beaufort, Suda Karolino, Lubbock estis komercisto en Suda Karolino antaŭ movado al Teksaso en 1836. Dum la periodo de la Respubliko de Teksaso, Prezidento Sam Houston nomis Lubbock esti kontrolisto.

En 1857 Lubbock elektiĝis Vicguberniestro de Teksaso kiel Demokratulo sed malsukcesis en sia re-elekta provo de 1859. Post la Konfederacia secesio en 1861, Lubbock gajnis la guberniestrecon de Teksaso. Dum lia servodaŭro li subtenis Konfederacian konskripton, penante konskripcii ĉiujn korposanajn virojn, inkludantajn rezidantajn fremdulojn en la Konfederacian Armeon.

Post la oficoperiodo finis en 1863, li aliĝis al la militistaro kaj nomiĝis al ofico de leŭtenanta kolonelo servante sub Majora Generalo John Bankhead Magruder. Antaŭ 1864, Lubbock promociiĝis al adjutanto por Jefferson Davis. Post la milito, Lubbock fuĝis de lia ofico en Richmond, Virginia kaj kaptiĝis de aŭtoritatoj en Georgio. Li karceriĝis ĉe fuorto Delevario dum ok monatoj antaŭ honorliberiĝo.

Post reveno al Teksaso, Lubbock kontinuis okupiĝi pri siaj komercaj aferoj en Hjustono kaj Galveztono. De 1878 ĝis 1891, li ankaŭ servis kiel Ŝtata Trezoristo. Lubbock mortis je la 22-a de junio 1905.

Kantono Lubbock kaj la urbo Lubbock, loko de Teksasa Teknologia Universitato, nomiĝis honore al li.

Kategorio:Guberniestroj de Teksaso
Kategorio:Usonaj politikistoj
Kamforarbo

**Kamforarbo**, **kamforujo** (*Cinnamomum camphora*) estas arbo de Japanio kaj sudorienta Azio, el kies ligno oni eltiras kamforon.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* uzo ties esencon kiel kuracplanto 

Kategorio:Arboj
Kategorio:Laŭracoj
Varna

eta|250ra|Plaĝo de Varna
eta|250ra|Katedralo de Varna
eta|250ra|Ruinoj de okcidenta enirejo al Varenaj banlokoj. En fono estas preĝejo de sankta Atanaŝo

**Varna** aŭ Varno () estas havenurbo kaj marbanejo en la orienta parto de la lando, situanta sur la bordo de la Nigra Maro. Varna estas nomata ankaŭ mara ĉefurbo de Bulgario, ĉar ĝi estas la plej granda marborda urbo de Bulgario.

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km², kio laŭ kelkaj faras ĝin la dua plej granda urbo de Bulgario; tamen probable Plovdiv estas iom pli granda. En 2006, ĝi havis loĝantaron de 357 198.

## Historio 
Varna estis fondita fare de la helenaj koloniistoj en la 6-a jarcento a.K. kiel urbo *Odessos*. En 1444 okazis la Batalo de Varna tie, kun la malvenko de krucmilitistoj kaj murdo de la reĝa armegvidanto Ladislao la 3-a de Pollando. Tie troviĝas la maŭzoleo de Ladislao la 3-a. La urbo estis nomata "Stalin", laŭ Stalino, ekde 1949 ĝis 1956. En 1962 okazis tie ŝakolimpiko, en 1969 mondĉampionado de moderna gimnastiko.

Varna estas la plej granda marborda urbo de Bulgario kaj pro tio ĝi estis bazo de la Bulgaria Mararmeo.

## Vidindaĵoj 
Nuntempe funkcias en la urbo Mararmea Muzeo kun muzea ŝipo torpedoboato *Draski*. La arkeologia muzeo posedas parton el la t.n "Oro de Varna", tombeja kaŝitaĵo el la ŝton-kupra epoko.

Proksimaj vizitindaĵoj estas Zlatni pjasaci, la Alaĝa monaĥejo, Sanktaj Konstantino kaj Heleno kaj Eŭksinogrado.

## Famuloj 
En batalkampo de Varna mortis reĝo Ladislao la 3-a (Pollando).

## Esperanto 
La 8-an de decembro 1937 la Esperanto-societo „Albatro“ en Varna fariĝis objekto de barbara atenco. Nekonataj elementoj dum la nokto ĵetis bombojn kontraŭ la klubejon, kaŭzante
domaĝojn. La atencintoj restis nekaptitaj.

En 1978 en la urbo okazis la 63-a Universala Kongreso de Esperanto.

Pluraj junaj esperantistoj studis en Varna kaj tiutempe estis aparte aktivaj en Bulgara Esperanto-Junularo kaj en TEJO, inter ili ekzemple *Saŝa Ŝivarov* kaj *Daniela Georgieva*.
### Esperantistoj 
* Biser Hadzhiev [Biser Hadĵiev] estas gastiganto de Pasporta Servo en la urbo.
*Saŝa Ŝivarov (naskiĝis en 1974);
*Daniela Georgieva

## Ĝemelaj urboj de Varna 
* 20ra|kadra Aalborg, Danio
* 20ra|kadra Dordrecht, Nederlando
* 20ra|kadra Ĥarkivo, Ukrainio
* 20ra|kadra Akaba, Jordanio
* 20ra|kadra Odeso, Ukrainio
* 20ra|kadra Malmö, Svedio
* 20ra|kadra Turku, Finnlando
* 20ra|kadra Bradford, Britio
* 20ra|kadra Miami, Usono
* 20ra|kadra Rostock, Germanio
* 20ra|kadra Novorossijsk, Rusio
* 20ra|kadra Pireus, Grekio

## Iuj bildaj impresoj 

dosiero:Bulgaria-Varna-01.JPG
dosiero:Bulgaria-Varna-03.JPG
dosiero:Bulgaria-Varna-02.JPG
dosiero:Bulgaria-Varna-04.JPG

## Vidu ankaŭ 
* Listo de urboj de Bulgario kaj Haveno de Varna
* Trolebusa transporto en Varna

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* http://www.bulgaria.com/varna/  (en)
* http://www.varna-bg.com/ arkeologia muzeo (bg)

## Referencoj 

Kategorio:Urboj de Bulgario
Kategorio:Provinco Varna
Kategorio:Urboj sur marbordo de Nigra maro
Kategorio:Marhavenaj urboj
Hassan Massudy

**Hassan MASSUDY** naskiĝinta en Irako en 1944, vivas ekzile en Parizo ekde 1969. Li lernis la tradician araban kaligrafion, kiun li regas, sed ankaŭ influiĝis de la moderna malfigurativa arto. Li elmontras siajn belskribaĵojn, kaj publikigas instrulibrojn, librojn pri historio de de arabskriba kaligrafio, kaj artlibrojn kun grandformataj prezentoj de proverboj, de citaĵoj el Ĝibran Ĥalil Ĝibran kaj aliaj aŭtoroj.

## Eksteraj ligiloj 
* vidu kelkajn el inter liaj kaligrafaĵoj

Kategorio:Kaligrafio
MASSUDY, Hassan
Bourges

''''* [burĵ] estas urba komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento *Cher*, en la regiono Centro-Valo de Luaro (, prononco [). Fine de  en la komunumo vivis . Ĝi estas la prefektejo de la departemento, do ties ĉefurbo, kaj ankaŭ estas la administra centro de samnoma arondismento *Bourges''.

La loĝantojn de Bourges oni kutime nomas '** [beruje].

## Historio 
En antikveco ĝi nomiĝis **' kaj estis ĉefurbo de la gaŭla popolo Biturigoj, kaj poste de la malnovfrancia provinco *Berio*.

## Vidindaĵoj 
Bourges entenas faman katedralon "Sankta Stefano", kies orgeno konatas, kiel unu el la plej bonaj en Francio. Ĝi konstruatis de 1195 ĝis 1255. Ĝi estas de 1992 enskribita en la Monda Kulturheredaĵo de UNESKO. Eksteran vidon de ĝia navo montras la informkesta bildo.

## Servoj 
* Iama Alta Kortumo de Bourges

## Famuloj 
* Uther Pendragon
* Karlo la 7-a
* Ludoviko la 11-a
* Karlo Valois de Berry
* Johano Kalvino
* Berthe Morisot
* Jules Renard
* Simone Weil

## Esperanto en Bourges 
Tie mortis Marie-Thérèse Valantin.

## Partneraj urboj 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Cher
* Listo de urboj de Francio
* Bourges (stacidomo)
* Asnières-lès-Bourges (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala TTT-ejo


Kategorio:Komunumoj de Cher
Kamforo

**Kamforo** estas blanka travidebla vaksa kristala solido kun forta odoro. Ĝi estas terpeno kun la kemia formulo C10H16O. Ĝi estas trovebla en la kamfora laŭro (*Cinnamonum camphora*) kaj aliaj rilataj arboj en la familio Laŭroj. Ankaŭ, oni povas sinteze produkti ĝin.

Ĝi estas ĉefe uzata pro ĝia odoro kiel "enbalzamigilo" kaj medicinaj uzoj.

## Izomeroj de la kamforo 

Geranial_Citral_A.svg|Geranialo
Geraniol.png|Geraniolo
Fenchon_Enantiomers_Structural_Formulae.png|Fenĉono
Carveol.png|Karveolo
Piperitone 3D.png|**Piperitono**
Pulegone 3D.png|Pulegono
(-)-alpha-Thujon.svg|Tujono

eta|maldekstra|Kamforaj Kuboj

## Vidu ankaŭ 
* Ketonoj
* Jegor Vagner
* Adolfo Ferdinando Geleno
* Fenĉono
* Amomo

## Literaturo 
* Veterinary Herbal Medicine, Susan G. Wynn, Barbara Fougère
* Lewis' Dictionary of Toxicology, Robert Alan Lewis
* Discoveries in Plant Biology, Volume 1, Shain-dow Kung, Shang-Fa Yang
* Biochemical Interactions Among Plants, United States National Committee for the International Biological Program. Environmental Physiology Subcommittee
* Organic Chemistry, William Brown, Christopher Foote, Brent Iverson, Eric Anslyn
* Natural Products, O.P. Agarwal
* Renewable Bioresources: Scope and Modification for Non-Food Applications, Christian Stevens, Roland Verhé
* Allelopathy, Elroy L. Rice
* The Book of Absinthe: A Cultural History, Phil Baker
* The Terpenes

## Referencoj 
Kategorio:Ketonoj
Kategorio:Armiloj
Kategorio:Terpenoj
Arabskriba kaligrafio

**Arabskriba kaligrafio** estas arto skribi per arabaj literoj. Kaligrafio estas unu el la plej elstaraj artoj en islama mondo.

Prezentita en la bildo dekstre estas divana stilo, populara en Turkio en la 14-17 jarcentoj, interalie por administraj dokumentoj.

## Historio 
La araba skribo, kreita ĉirkaŭ 500,
rapide vastiĝis kun islamo ekde la 600-kelkaj jaroj. De
norda Afriko ĝis norda Hindio ĝi estas uzata en
administro, kulturo kaj ĉiutaga vivo por noti en la araba,
persa kaj aliaj lingvoj. Ke islamo malrekomendas bildigon de
homoj aŭ bestoj probable kontribuis al ĉiaspeca uzo de
ornamaj skribaĵoj, ne nur en libroj, sed ankaŭ sur vazoj,
monumentoj kaj aliaj aĵoj.

Ĉirkaŭ 900, la persdevena ministro Abû 'alî ibn Muqlah
normis ses bazajn stilojn de araba skribarto.
Iuj el tiuj stiloj nun eksuziĝis. Aliaj aperis.

La kufa stilo – nomata laŭ la urbo Kufo en Irako
– estas la plej frua stabila stilo de la araba
belskribo. Ĝi havas dikajn, rondajn kaj rektajn formojn.
Ĝin oni multe uzis por fruepokaj kopioj de la Korano.
Nuntempe ĝi funkcias kiel grafike impona stilo kun arkaisma
nuanco, ŝatata por titoloj aŭ anoncoj, simile al la gotika
stilfamilio en latinidaj skriboj.

La kopia stilo (*nasĥî*) aspektas flua kaj simpla.
Ĝi restas ĝis hodiaŭ la precipa bazo de ordinaraj
tipografiaj stiloj.

La triona stilo (*thuluth*) havas altajn rektojn,
ampleksajn kurbojn. Ĝi aperas en titoloj, kaj ofte en
densaj ornamaĵoj sur monumentoj.

Iuj landoj disvolvis proprajn stilojn. La persa stilo
(*fârsî* aŭ *nastaliĥ*), kreita ĉirkaŭ
1400 en Irano, estas iu el la plej sukcesaj. Ĝiaj mildaj,
sampezaj formoj estas konataj en la tuta arab-skriba mondo.

## Moderna situacio 
En la 20-a jarcento, Turkio ŝanĝis la ortografion de la
turka lingvo de la araba al latina skribo. Tio ŝrumpigis
iun el la plej brilaj skoloj de araba belskribo.

En ceteraj arabskribaj landoj kaligrafio restas populara.
Ĝiaj bazoj estas instruataj en lernejoj. Ĝi rolas en
konstruaĵa ornamo, en grafikaj artoj, kaj homoj volonte
pendigas pli aŭ malpli bonkvalitan belskribaĵon en siaj
hejmoj.

## Materialo 
La tradicia materialo de araba skribarto restas preskaŭ
senŝanĝa ĝis hodiaŭ. Ĝi konsistas el kalamo, papero
kaj precipe nigra inko. la kalamoj estas laŭ la landoj el
diversaj specoj de kanoj. La ĝusta angulo por la
eltranĉado de la beko iom varias laŭ la stilo, per kiu oni
skribos.

## Bildgalerio 

Dosiero:Tugra Mahmuds II.gif|
Dosiero:AndalusQuran.JPG|
Dosiero:Jali.png|

## Vidu ankaŭ 
Araba alfabeto

Araba lingvo

Araba skribmaniero

Hassan Massudy

Sadequain

Persa belskribo

## Eksteraj ligiloj 
(eo) Terminaro de persa kaj araba belskribo

(en) Historia eseo pri kaligrafio

(en) Arto de arabskriba kaligrafio

Kategorio:Kaligrafio
Inujaŝa

**Inujaŝa** (犬夜叉 [inu-jaŝa]; hepburne: *Inuyasha*, laŭvorte: hundo-jakŝo) estas mangao de Takahashi Rumiko kaj samnoma animeo, bazita sur la mangao. La mangao nun aperas en la magazino "Weekly Shōnen Sunday" ekde 1996.

## Rakonto 
La mangao rakontas pri japana lernantino Higuraŝi Kagome, kiu trafas en feŭdan epokon de Japanio, kie ŝi renkontas duon-demono Inujaŝi. Malamikoj de Inujaŝa estas lia duonfrato Sesŝomaru, Koga kaj japana demono Naraku. Unufoje Inujaŝa alfrontis ĉinan demonon, nomatan Menomaru.

Kategorio:Mangao
Kategorio:Animeo
Cigaro

eta|Corona-cigaro
**Cigaro** estas tabaka produkto el rulitaj sekigitaj folioj de la tabaka planto, destinita por fumado.

Same kiel la fumado de cigaredoj, la fumado de cigaroj estas damaĝa al la sano de la fumanto kaj de liaj proksimuloj.

## Historio 
Indiĝenoj de Karibaj insuloj faradis kaj fumadis cigarojn dum jarcentoj.

## Aromoj 
eta|dekstra|200px|Cigarujo kaj cigar-tondilo
Cigaro-fervoruloj alte taksas cigarojn pro la riĉaj kaj diversaj aromoj percepteblaj dum la fumado. Ĝenerale cigaroj kun helkoloraj eksteraj volvaĵoj havas pli mildan kaj cigaroj kun malhelaj envolvaĵo pli solidan aromon. La odoro de cigaroj dum fumado forte diferencas de tiu de cigaredoj.

Oni priskribas la aromojn de bona cigaro interalie per la jenaj vortoj:
* ledo,
* spica,
* ĉokolado,
* torfo, tero,
* kafo,
* juglando.

La plej fervoraj cigaro-gustumemuloj foje tenas registron pri la cigaroj, kiujn ili ĝuis, kun siaj personaj taksadoj, observaĵoj, karakterizaĵoj, ktp; cigar-gustumado multe similas gustumadon pri vinoj, pri viskioj, ktp.

### Citaĵoj 
"… en la buŝo cigaron, tiun grandan konsoliston de l' deknaŭa jarcento." (Wilhelm Raabe)

## Eksteraj ligiloj 
* Speaking Cigar fakaĵoj pri cigaroj (angle) 
* Cigar information / informaj^o cigaroj 

Kategorio:Tabako
1950-aj jaroj

## Eventoj 
* Malvarma milito
* Sendependiĝo de multaj kolonioj
* Unua sputniko
* UNESKO-rezolucio de Montevideo
* Fondo de Eŭropa Ekonomia Komunumo

## Inventaĵoj kaj malkovraĵoj 
## Gravaj personoj 
* Winston Churchill
* Nikita Ĥruŝĉov
* Johano la 23-a
* Marilyn Monroe
* Ĝamal Abd al-Nasser
Sifiliso

**Sifiliso** estas malsano disvastiĝanta per seksa kontakto. La patogena mikrobo estas la *Treponoma pallidum* (Treponemataceae). Laŭ ties simptomoj oni dividas la malsanon en tri fazojn.
* unua fazo: ulcero ĉe la infekta loko kaj lokaj bubonoj (bubono=inflamo de limfonodoj) (2-4 semajnoj post la infekto)
* dua fazo: haŭtaj malsanoj (4-6 semajnoj post la unua fazo)
* tria fazo: organaj malsanoj, perturboj en la sangocirkula sistemo, (post 2-20-jara sensimptoma tempo)

Sen kuraco, sifiliso povas efiki la korpon grave, ekzemple per difektoj al la nerva sistemo, koro aŭ cerbo, kaj eble ankaŭ morto. La malsano estas kuracebla per penicilino. Nuntempe ĝi sufiĉe efike flegeblas, sed ĝis ĉirkaŭ 1900 ĝi estis tiom terura malsano kiom nuntempe Aidoso.

Laŭ fruaj teorioj ĝi disvastiĝis en Eŭropo post malkovro de Ameriko sed lastatempaj esploroj kontraŭdiras tiun supozatan originon.

## Famuloj 
Kelkaj famuloj mortis pro tiu malsano, interalie:
* Ulrich von Hutten
* Franz Schubert
* Guy de Maupassant
* Karen Blixen (tre maljune, post jardekoj da infektado)

Aliaj famuloj baraktis por la kuracado de la sifiliso, interalie:
* Juan de Almenar
* Girolamo Fracastoro
* Ulrich von Hutten
* Pedro Pintor
* Gaspar Torrella

## Bildaro 

Dosiero:Penis syphilis.png|
Dosiero:Vaginal syphilis (disturbing image).jpg|
Dosiero:Syphilis false shame and fear may destroy your future.png|
Dosiero:Syphilis is a dangerous disease.png|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ucolick.org/~randi/aecom/syphilis.txt 
* http://www.brasilescola.com/doencas/sifilis.htm 
* http://www.brasilescola.com/doencas/sifilis-congenita.htm 
* http://www.arhp.org/healthcareproviders/resources/stdis/index.cfm  

1B1
Kategorio:Bakteriaj malsanoj de homoj
Kategorio:Sistemaj malsanoj
Tigo

**Tigo** (*caulis*) estas la supra ĉefakso de la vaskulaj plantoj, evoluinta el la burĝoneto (*plumula*). Ĝi kreskas kontraŭ al la radiko supren, ofte disbranĉiĝas, portas foliojn. La meristemo (ĉepinta dividiĝinta histo de plantoj) ne havas (kiel ĉe la radiko) protektan histan tavolon, sed formas burĝonon. En la tigointerno la vaskuloj transportas la materialojn. La juna tigo estas ofte verdkolora pro la asimila parenĥimo sub la epidermo. La generaj organoj povas evolui nur sur ĝi. Kelkaj tigoj povas deponi materialojn.

Tiu tigo, kiu evoluas direkte el la burĝoneto (*plumula*) kaj estas la daŭro de la hipokotilo (subkotiledona tigo) nomiĝas ĉeftigo aŭ primara tigo (*caulis primarius*).

La tigoj, kiuj evoluas post formorto de la ĉeftigo el la epikotila parto (superkotiledona parto) nomiĝas flank-tigoj aŭ sekundaraj tigoj (*caulis necessarii*) (ekz. ordinaraj herboj estas plurtigaj plantoj kun sekundaraj tigoj).

Specialaj tigoj estas flortigo (aŭ pedunklo) portanta floron, kaj folitigo (aŭ petiolo) portanta folion.

## Tigaj specoj 
* Veraj tigoj
** **herba tigo** (*caulis herbaceus*): plantoj ĝenerale moltigaj. La tigointerno estas plena (nekava), suka. **Se** oni formortinte **ligniĝas**, tiam oni parolas pri **durtigo**, kiu malvalorigas la fojnon.
** **pajlotigo** aŭ **kulmo** (*caulis culmus*): tigo de graminacoj kun fortaj nodoj kaj longaj internodaj partoj. Ties interno estas kava (escepte ĉe la nodoj), nur kelkaj graminacoj havas nekavan pajlotigon kiel maizo, sorgo.
** **junkotigo** (*caulis calamus*) (*germane Binsenhalm, hungare palkaszár*): ŝajne sennoda tigo, sed la komencaj internodaj partoj estas mallongaj kaj la lasta internodo estas tre longa. Nekava, medola tigo. ekz. junko, tifao
** **baztigo** aŭ *rozeta tigo* (*caudex*) (*germane Stock, hungare tőszár, angle ?*) : la folioj tute kovras (rozete) la tigon, kiu estos vidable post la forigo de tiuj rozete starantaj folioj (ekz. sukerbeto). Ofte aperas ĉe tiuj plantoj duajare skapo.
** **skapo** (*scapus*): nebranĉiganta florportanta tigo, senfolia aŭ havanta nur skvamformajn brakteojn, ekz. la flortigo ĉe tulipo, amarilido, cepo. Kava aŭ loze nekava tigo.
* Lignecaj tigoj:
** **arbotrunko** (*truncus*) de arbo kreskas kaj sekundare dikiĝas ĉiujare, abunde disbranĉiĝas. Tiun mallong-trunkan arbon, kies branxoj jam aperas preskaŭ ĉe la bazo, nomiĝas arbedo. La ŝosoj de la trunko nomiĝas branĉoj (3aŭ plijara), branĉeto (2-jara), vergo (1-jara, tiujara).
** **arbusto** (*frutex kaj suffrutex*) disbranĉigante jam surtere (ĝi ne havas mallongan internodan parton).
** **palmotrunko** (*caudex columnaris*) nedisbranĉiĝanta tigo, portanta la foliojn tigopinte en baztiga formo.
** **sarmento** estas ligna tigo de vito, ĉiujare kreskanta. (**Rebo** estas trunko de la vito.)
* Modifiĝintaj tigoj kiel ekz. rizomo→ vidu ŝoso.

Kategorio:Plantomorfologio
Ŝoso

[eta|La ŝoso de [kukumo.]]
**Ŝoso** estas elkreskanta tigo aŭ branĉo unuaksa kun folioj aŭ burĝonoj.

modifiĝantaj ŝosoj:
* subteraj
** rizomo (*rhisoma*)
** stolono (*stolo*)
** tubero (*tuber*)
** bulbo
** bulbotubero (*bulbotuber*) aŭ ŝajnbulbo
* surteraj
** rampotigo (*sarmentum*)
** ĉiro (*chirrus*)
** dorno
** platikladio, ekzemple ĉe opuntio
** filokladio (*phyllocladium*) ĉe rusko (*ruscus*), kaj asparago

Ĉe lignaj plantoj oni distingas longŝoson kaj kurtŝoson.
Vidu: kurtŝoso kaj longŝoso

## Vidu ankaŭ 
* tigo
* sproso
* metamorfozo (botaniko)

Kategorio:Plantomorfologio
Kategorio:Botaniko
Nevidebla mano

Adam Smith en sia verko La riĉo de nacioj notis la gravan principon de kapitalismo — individuo agas por sia propra bono, sed li ne suspektas, ke li agas por bono de tuta socio. Oni diras, ke tio estas rezulto de ago de nevidebla mano. Do, Adam Smith pensis, ke enmiksiĝo de ŝtato estas senbezona kaj nur difektas principojn de la libera merkato.

En la fako de ekonomiko, la principoj de la klasika liberalismo estis superitaj en la Nuntempa epoko (Novklasika ekonomika skolo, Kejnsisma ekonomiko -helpo al konsumo kaj publika investado por kontraŭi la malkapablon de la libera merkato por reagi al la krizo de 1929- aŭ Ludoteorio -nome strategioj de kunlaborado kontraŭ la individuismo de la "nevidebla mano"-).

Kategorio:Ekonomiko
Balotada paradokso

**Balotada paradokso** (aŭ Kondorceta paradokso) estis unue notita de Markizo de Condorcet en la 18-a jarcento kaj estas situacio, kiam kolektivaj preferoj povas esti ciklaj eĉ kiam preferoj de individuaj balotantoj ne estas ciklaj.

Oni povas montri tian situacion per ekzemplo. Ni supozu, ke ni havas tri kandidatojn, A, B, C, kaj tri balotantojn. Do, oni balotas kaj ĉiu balotanto elektas kandidatojn laŭ siaj propraj preferoj:

Balotanto 1: A B C
Balotanto 2: B C A
Balotanto 3: C A B

Do, kiel vi vidas, kandidato A estas preferita al kandidato B dufoje, kandidato B estas preferita al kandidato C dufoje, kaj kandidato C estas ankaŭ dufoje preferita al kandidato A.

## Vidu ankaŭ 
* Balotsistemo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wahlrecht.de/lexikon/arrow.html
* http://plaza.umin.ac.jp/~kodama/ethics/wordbook/arrow.html 

Kategorio:Ekonomiko
Kategorio:Paradoksoj
Anton Romako

**Anton ROMAKO** (nask. je la 20-a de oktobro 1832 en Vieno, mort. je la 8-a de marto 1889) estas aŭstra pentristo.

Li estis originalulo kaj estas rigardata kiel antaŭanto de Esprimismo. Lia plej fama verko estas lia portreto de imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio-Hungario (konata kiel "Sisi").

eta|maldekstra|300ra|Imperiestrino Elizabeto (1883)
eta|300ra|Tegethoff en la marbatalo deLissa 1878-1880

Kategorio:Aŭstraj pentristoj
Kategorio:Ekspresionismaj pentristoj
Kategorio:Originaluloj
Robert Hooke

**Robert HOOKE**  estis angla sciencisto. Li rigardis korkon per mikroskopo kaj li vidis multajn malgrandajn strukturojn. Hooke nomis tiun strukturojn "ĉeloj". La strukturoj memorigis lin pri la ĉeloj de monaĥoj en monaĥejoj. Tamen, Hooke ne estis konscia pri la signifo de tiu malkovro. Asteroido 3514 Hooke estis nominata en sin honoro.

Dosiero:13 Portrait of Robert Hooke.JPG|Robert Hooke
Dosiero:HookeFlea01.jpg|Cimo desegnita de Hooke

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.roberthooke.org.uk
* http://freespace.virgin.net/ric.martin/vectis/hookeweb/roberthooke.htm 
* http://www.gutenberg.org/browse/authors/h#a6091

Kategorio:Anglaj biologoj
Kategorio:Anglaj fizikistoj
András Hegedüs

**HEGEDÜS András** [hegedueŝ andraŝ] (naskiĝis la  en Szilsárkány; mortis la ) estis hungara komunista politikisto, ekonomikisto, sociologo. En 1955 kaj 1956 li estis ĉefministro.

* 1941-1943 studis en la Teknika Universitato de Budapeŝto
* 1942 aniĝis al la hungara KP
* 1944 enkarcerigita je 2 jaroj, sed li eskapis
* 1945-1947 ĝenerala sekretario de la juna organizaĵo de la hungar KP (MADISZ)
* 1950-1955 laboris en diversaj postenoj de la komunista registaro, partio
* 1955.03.-1956.10.23 ĉefministro
* 1957-laboris en sciencaj postenoj kaj pro kritiko, kontraŭstaro al politiko de KP, oni forigis lin en 1973 el la hungara KP

Lia nomo signifas laŭvorte *VIOLONISTA*, kiu hungare nun skribiĝas HEGEDŰS, sed la familia nomo de la iama ĉefministro estas skribenda per mallonga Ü.

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj ministroj pri agrikulturo
Mátyás Rákosi

**RÁKOSI Mátyás** (Rakoŝi Matjaŝ, originala juddevana nomo estis Rosenfeld; 1892—1971) komunista, stalinista politikisto en Hungario

Li estis en rusa militkaptiteco en la unua mondmilito, kie li aliĝis al la bolŝevikoj. Revenis en Hungarion maje 1918 kaj novembre estis kunfondinto de la hungara Komunista partio, poste laboris kiel provinca aktivisto de la partio. Dum la Hungara Sovetrespubliko li laboris en komerca, prizorga sekcio de la registaro. Post la malvenko de la Sovetrespubliko, emigris al Aŭstrio kaj aktivis kiel unu komisiito de la Komunista Internacio en diversaj landoj de Eŭropo.

Li reveturis Hungarion decembre 1924 kaj ekaktivis por reorganizi la KP. Septembre 1925, li kaj aliaj gvidantoj de KP estis arestitaj. Li estis kondamnata je 8,5-jara prizono. En 1934, la hungara registaro denove akuzis lin kaj li estis kondamnita je ĝismorta prizono. En 1940 li estis ŝanĝita kontraŭ flagoj de la 1848-1849-jara, Hungara Liberecbatalo, kiuj estis ekde 1849 en rusa posedo. (li multe legis en la prizono, lernis lingvojn, akiris grandan informitecon)

1941-1944 li estis gvidanto de la emigrantaj komunistoj en Moskvo, li redaktis, gvidis la radion Kossuth (Koŝut-radio)

* 1945. 01. li alvenis denove en Hungario
* 1945.02.—1956.07. ĝenerala sekretario de la hungara Komunista partio
* 1945—1952 vic-ĉefministro
* 1952—1953 ĉefministro

Li regis inter 1949—1953 kiel terorisma diktatoro en Hungario (kiel Stalin en Rusio). Li havas historian respondecon pri la kontraŭjuĝaj akuzoj, procesoj, mortpunoj, mizerigo de la hungara popolo.

Lia pozicio malfortiĝis post morto de Stalin. Junie 1953, iĝis ĉefministro Imre Nagy [nadj], sed li refortiĝis en 1955 kaj forigis Imre Nagy.

En julio, 1956 li estis abdikita (laŭ soveta ordono) de ĉiu posteno kaj veturis en la Sovetunion por kuracado (oficiale, fakte en ekzilon).

Li vivis komence en Krasnodar (ĝis 1962), poste en kirgiza urbo Tokmak (ĝis 1966) en senkomforta loĝejo. Ekde 1966 li vivis en Arzamas, ekde decembro 1967 en Gorkij (hodiaŭ: Niĵnij Novgorod).

Li vivis ĝismorte en la Sovetunio kun la jakuta edzino kaj senrezulte provis reveni al Hungario.

La hungaraj kompartiaj gvidantoj vizitis lin en 1960 (poste en 1968), kiam li diris pli malbonaj la kondiĉojn kiujn li suferis en prizono de Horthy «Tie mi havis vidrajton (*lin povis viziti parencoj*) kaj havis rajton rekte korespondi kun la familianoj. Vi nun forprenis tiujn rajtojn. Vi do censuras miajn leterojn, ĉu tio ne sufiĉas por Vi?» Li eĉ ne rajtis hejmeniri por entombigo de la frato. (notskribo de Valerij Musatov por la KPSU pri interparolo la 10-an de aŭgusto 1960)

Lia tuta politika agado – precipe ekde 1949 ĝis 1956 - estas tute negativa.

Liaj cindroj nun troviĝas kaŝe en hungara tombejo *Farkasréti temető*. Lia edzino restis en Moskvo kaj mortis tie.

## Vidu ankaŭ 
* László Rajk
*Historio de Hungario 
*Listo de hungaraj ĉefministroj

Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj judoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 9-an de marto
Kategorio:Mortintoj la 5-an de februaro