open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skvaŝo

200ra|dekstra|eta|Skvaŝrakedo kaj pilko.
200ra|dekstra|eta|Skvaŝludantoj en skvaŝeja korto kun vitra malantaŭa muro.
**Skvaŝo** estas rakedsporto ludata en speciala kortoforma haleto. La skvaŝeja korto havas kvar murojn, ĉiuj uzeblaj en la ludo. Estas kutime du ludantoj, sed ekzistas ankaŭ parluda versio kun kvar ludantoj. Skvaŝo estas konata kiel tre energia sporto. La skvaŝpilko estas farita el gumo. Ekzistas diversmolecaj pilkoj por spertuloj kaj pli grandaj kaj tre molaj (malrapidaj) pilkoj por komencantoj. Okulŝirmilo estas rekomendata, ĉar la pilko povas atingi la rapidecon de 200 km/h dum ludado.

## Reguloj 
La ludantoj vicume rakedas la pilkon precipe kontraŭ la antaŭa muro. Oni povas respondi la ŝotojn per "volejo", t.e. per rebati la pilkon antaŭ ol ĝi falas sur la plankon, aŭ per rebati la pilkon post ĝia unua deplanka resalto. La servo (la unua ŝoto) devas trafi la lokon sur la antaŭa muro inter la servolinio (la meza linio) kaj la supra eksterlimo.

Aliaj ŝotoj estas akceptataj se la pilko trafas la muron inter la du eksterlimoj (la plej supra kaj malsupra linioj). Se la pilko trafas la linion, ĝi estas malakceptata malkiel en teniso. La pilko povas ankaŭ unuavice trafi kiun ajn el la aliaj tri muroj – sed ne la plankon – kaj post tio la permesatan lokon sur la antaŭa muro. Tiajn peralimurajn ŝotojn oni nomas "anguloj". Tia vicumado daŭras ĝis iu ludanto malsukcesas rebati la pilkon aŭ la rebato estas malakceptenda laŭ la reguloj.

Ekzistas du diversaj poentosistemoj. Laŭ la "tradicia" brita sistemo nur tiu ludanto, kiu servas la pilkon (t.e. komencas la vicumadon), povas gajni poenton. Se la servanto malsukcesas, la servovico transpasas al la ricevinto. Ŝi aŭ li iĝas nun servanto kaj povas siavice provi gajni poenton. La raŭndon venkas kutime tiu ludanto, kiu unua havas naŭ poentojn. Alternative, kiam la poentoj ekestas 8 kontraŭ 8, la tiama ricevanto povas postuli daŭrigon ĝis dek poentoj. Estas ĝis kvin raŭndoj en unu matĉo. Alivorte la venkanto de la skvaŝmatĉo estas tiu ludanto, kiu unua venkis tri raŭndojn.

La alia poentosistemo estas nomata PARS aŭ la "amerika sistemo". Laŭ ĝi la venkanto de ĉiu vicumado gajnas poenton nekonsidere ĉu ŝi aŭ li estis la servanto aŭ la ricevanto. Ekde 2004 en profesiaj ludoj, kiuj uzas ĉi sistemon, oni ludas ĝis 11 poentoj en ĉiu raŭndo, sed krome oni devas havi almenaŭ du poentojn pli multe ol la oponanto por venki la raŭndon. Tial oni ludas pli longe ol ĝis 11 poentoj kiam necese.

## Konataj skvaŝistoj 
La plej sukcesa skvaŝistino de ĉiuj tempoj estas la aŭstralino Heather McKay, kiu dominis la sporton dum 18 jaroj en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj. Pakistananoj Jahangir Khan (en la 80-aj) kaj Jansher Khan (en la 90-aj) estis la plej sukcesaj viraj skvaŝistoj.

## Skvaŝo en Esperanto 
Ĝis nun skvaŝo estas malofta en esperantaj kuntekstoj. *La sporta lingvo en Esperanto* (1972) ne mencias ĝin , sed la vorto 'skvaŝo' aperas kiel nova radika vorto en PIV 2003 . Skvaŝo ( *squash*) estis ekludata en Britio jam en la 1800-aj jaroj kaj iĝis ludata ĉirkaŭmonde dum la 1900-aj jaroj .

## Referencoj 
Kategorio:Sporto
Kategorio:Pilkosportoj
Heves (urbo)

**Heves** [heveŝ] estas banloko kaj urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Heves, kies centro estas. La loknomo signifas: impeta.
eta|maldekstre|La iama urbodomo

## Situo 
Heves situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Füzesabony-Jászberény, laŭ fervojo Kisújszállás-Kál. Füzesabony troviĝas 22, Jászberény 35, Eger 40, Tiszafüred 48, Kisujszállás 73, Budapeŝto 111 km.
eta|Banejo de Heves

## Historio 
Pli frue skitoj loĝis tie. En la 11-a jarcento la tiea fortikaĵo mem estis centro de la praa departemento. En 1271 parlamentado okazis en tiu loko. La komunumo ricevis rangon kampurbo en 1467. En 1544 la turkoj okupis kaj la urbeton kaj la fortikaĵon. Ili forpelis la hungarojn en 1596. En 1688 la aŭstroj-hungaroj reokupis la urbon. La nova loĝantaro okupiĝis pri terkulturado. La tie produktita akvomelono havas tutlandan famon. La urbeto estis distriktejo de departemento Heves. En 1943 oni deportis la judojn, en 1945 oni forpelis la virojn al trudlaboro al Ukraino. En la sama jaro oni disdonis parcelojn al la malriĉaj homoj el la grandbieno. Dum la socialismo kolĥozo funkciis en la tiama vilaĝo, kiu urbiĝis en 1984. En nekonata tempo vilaĝo Pusztacsász aliĝis al Heves.

## Vidindaĵoj 
Vidindaĵoj estas romkatolika Preĝejo Johano Baptisto (Heves), Kalvinana preĝejo (Heves), termala banejo kaj kasteloj de Remenyik (remenjik) kaj de Halász (halAs).

## Famuloj 
* En Heves naskiĝis:
** agronomo Sándor Guba
** aktoro Endre Szeghő
** arkeologo István Bóna
** biologo Ferenc István Nagy
** ĵurnalisto Lajos Hevesi
** kantisto Judit Bonyár
** pentristoj Zoltán Kárpáti kaj Sándor László Veress
** István Beöthy (skulptisto)
** violonisto Mónika Tóth.
* En Perespuszta (apudaĵo de Heves) naskiĝis skulptisto Pál Kő.
* En Heves mortis agronomo János Cserna.
* En Pusztacsász mortis nobela juĝisto Albert Németh.

## Famaj nomportantoj 
* Attila Hevesi, geografo
* Gyula Hevesi, kemiisto
* Ferenc Heves, publicisto
* Ferenc Hevesi, rabeno
* Lajos Hevesi, ĵurnalisto
* Sándor Hevesi, dramisto
* Simon Hevesi, rabeno

## Ĝemelurboj 
*  Breganze, Italio
*  Miercurea Ciuc, Rumanio
*  Ciumani, Rumanio

## Referencoj 
## Fontoj 
* distancoj 

Kategorio:Heves (urbo)
Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Banlokoj
Füzesabony

**Füzesabony** [fuzeŝabonj] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Füzesabony, kies centro estas.

## Geografio 
Füzesabony situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Budapeŝto-Miskolc, apud aŭtoŝoseo M3 en la sama direkto, laŭ fervojoj Budapeŝto-Miskolc kaj Eger-Debrecen. Eger troviĝas 22, Miskolc 60, Debrecen 110, Budapeŝto 117 km.

## Historio 
La komunumo estis loĝata dum la neolitiko, bronzepoko, ferepoko, poste alvenis keltoj kaj sarmatoj. La unua skriba mencio devenis el 1261. La turkoj detruis la vilaĝon en 1552. Post la turkoj la bienoj apartenis al episkopejo de Eger ĝis 1945. Tiam oni disdonis parcelojn al la malriĉaj homoj el la grandbieno. Dum la socialismo kolĥozo funkciis en la vilaĝo, kiu urbiĝis en 1989.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Naskiĝo de Johano Baptisto (Füzesabony)
* Kalvinana preĝejo (Füzesabony)
* kapelo Sankta Vendelo (neuzita)

## Famuloj 
En Füzesabony naskiĝis:
* Gellért Belon, episkopo
* Rudolf Giovannini, farmaciisto
* Sándor Bíró (futbalisto)
* Sándor Holczreiter, halterlevisto
* József Száva-Kováts, klimatologo
* János Szabó (defenda ministro).

## Referencoj 
## Fontoj 
* distancoj 

Kategorio:Füzesabony
eta|maldekstre|
Rekto

eta|Tri rektoj. la ruĝa kaj blua havas la saman deklivon, dum la ruĝa kaj verda havas la siajn intersekciĝa punkto ĉe la y-akso
**Rekto** aŭ **rekta linio** estas speciala tipo de linio. En ĉiutaga lingvo signifas "ne kurba" linio **sen larĝo**. Ĉi tiu priskribo bone karakterizas rekton en karteziaj koordinatoj. Sed en matematiko estas ankaŭ aliaj koordinatoj. Tiam rekto nomiĝas geodezia linio.

## Difino 
Rekto estas aro da punktoj tiaj, ke distanco inter laŭvolaj du punktoj estas plej mallonga.

## Rekto en 2D kartezia spaco 
### Universala ekvacio de rekto 
Universala ekvacio de rekto estas formulo:

:*A x + B y + C = 0*

kie *A, B, C* - laŭvolaj reelaj nombroj, sed almenaŭ unu el *A* kaj *B* ne estas nulo.
:*(x, y)* - koordinatoj de punkto en rekto.

Vektoro *[A, B]* estas orta al la rekto, kaj vektoro *[-A, B]* estas paralela al la rekto.

:**Rimarku:** unu rekto povas havi pli ol unu universalan ekvacion. Tamen validas jenaj egalaĵoj:  \frac{A_1} {A_2}=\frac{B_1} {B_2}=\frac{C_1} {C_2}, ĉar sufiĉas multipliki universalan ekvacion je laŭvola nenula nombro por ekhavi alian ekvacion, kiu priskribas la saman rekton.

### Norma ekvacio de rekto 
eta|dekstra|250ra|

Ĉar mulataj universalaj ekvacioj povas priskribi unu rekto, tial oni estas ebleco por ke normi trans oni dividas koeficientoj A, B i C per longeco de normo de direkta vektoro:
:\begin{cases} A' = A\mu \\ B' = B\mu \\ C' = C\mu \end{cases},
kaj \mu estas **normanta frakto**:
:\mu=\frac{1}{\sqrt{A^2+B^2}} por C aŭ \mu=\frac{-1}{\sqrt{A^2+B^2}} por C>0

por C=0 oni eblas doni laŭvolan signon al \mu.

Koeficientoj de ĉi tiu ekvacio estas de speciala signifo, ĉar oni skribas ankaŭ kiel:
:x\cos\alpha+y\sin\alpha-p=0 \,,
ĉi tiu estas **normala ekvacio de rekto** kaj \alpha estas angulo inter rekto kaj Oy kaj p estas distanco inter centro de sistemo de koordinatoj kaj rekto. Kaj 0\le \alpha .

### Direkta ekvacio 
eta|dekstra|250ra|Rektoj kun ekvacioj

Direkta ekvacio de rekto estas formulo:
: y = a x + b \, 
kaj ***a***, ***b*** estas reelaj nombroj.

* ***a*** estas **direkta faktoro** de rekto. Ĉiuj du rektoj kun sama direkta faktoro estas paralela. Kaj estas ekvivalento al tangento de angulo inter rekto kaj *Ox*.  a = - \frac{A}{B}
* ***b*** estas **libera faktoro**. Valoro de libera faktoro estas punkto en kiu rekto kruciĝas kun *Oy*.

### Parametra ekvacio 
eta|dekstra|250ra|Parametra difino de rekto. Ĉi tie  *xB=xA+u1, yB=yA+u2*  Vidu tekston por priskribo de la valoroj.
Rekto *l* kun nenula direkta vektoro \alpha =[u_1,u_2], kaj trakuras tra punkto A=(x_A,y_A) estas aro de punktoj P=(x,y):
:P=A+t\alpha por ĉiuj t\in \mathbb{R}.
Alinome:
:l=\{A+t\alpha\colon t\in \mathbb{R}\}
aŭ:
:l=A+\mbox{lin}(\alpha).
Koeficienta sistemo de ekvacioj:
:\left\{\begin{matrix} x = x_A + tu_1  \\ y=y_A + tu_2 \end{matrix}\right.

x_A kaj y_A estas laŭvolaj reelaj nombroj, sed u_1 kaj u_2 ne povas esti nulo samtempe tiam sistemo estos priskribi nur unu punkton ne ĉiun rekton.

## Vidu ankaŭ 
* Linio
* Ebeno
* Rekta streko
* Duonrekto
* Linia distanco

## Eksteraj ligiloj 
* Rekta linio je MathWorld
* Ekvacioj de rekta linio je tranĉi-la-nodon

Kategorio:Kurboj
Pétervására

**Pétervására** [pEtervAŝAra] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Pétervására, kies administra centro ĝi estas. La loknomo signifas: foiro de Petro.
eta|maldekstre|Ĉefplaco de Pétervására

## Geografio 
Pétervására situas sur malebenaĵo, laŭ ĉefvojo Bátonyterenye-Ózd.

## Historio 
La komunumo estis loĝata dum la neolitiko, kuprepoko, bronzepoko kaj ferepoko. La unua skriba mencio devenis el 1247. La vilaĝo iĝis kampurbo en 1400. En 1722 katolika baroka kapelo, en 1760 baroka kastelo de Keglewich, en 1817 romanika preĝejo konstruiĝis. En 1848 en la urbeto okzis malgranda batalo inter hungaroj kaj aŭstroj. La komunumo, kiu estis pli frue distriktejo, urbiĝis en 1989.

## Vidindaĵoj 
La ĉefaj vidindaĵoj estas:
* la jam menciita Kastelo de Pétervására
* Preĝejo Marteno de Tours (Pétervására)
* Kapelo Dolora Dipatrino (Pétervására).

## Famuloj 
En Pétervására naskiĝis biologo Oszkár Keller.

## Ĝemelurboj 
*  Jesenské, Slovakio
*  Fântânele, Rumanio

## Referencoj 
eta|maldekstra|Administracia domo en Pétervására
eta|maldekstra|Kirko en Pétervására

Kategorio:Pétervására
Kalgari-Edmontona Koridoro

La **Kalgari-Edmontona Koridoro** () estas geografia regiono en la kanada provinco Alberto. Ĝi estas la plej urbigita regiono de la provinco kaj unu el la plej dense loĝataj regionoj de Kanado. Ĝin konsistigas la censodistriktoj numeroj 11, 8, kaj 6 de la Kanada Instituto pri Statistiko. La regiono etendiĝas ĉ. 400 km-ojn de nordo al sudo, kaj en ĝi estas la tuto de la censaj metropoloj de Kalgario kaj Edmontono, kiel ankaŭ la urboj Airdrie, Red Deer, Wetaskiwin, kaj Leduc. Ĝi estas unu el kvar urbaj regiono de la Kanada Instituto pri Statistikoj kiuj sume havas en si 50% de la kanada loĝantaro. Laŭ la kanada censo de 2006, loĝis en la Kalgari-Edmontona Koridoro 2.412.736 homoj (73,3% de la loĝantaro de Alberto). La regiono ankaŭ havas unu el la plej rapide kreskantaj loĝantaroj de Kanado danke al la lastatempa pliriĉiĝo de regiono, kiun donas la ekspluatado de nafto.

La plej okupita ŝoseo de Alberto, la ŝoseo Reĝino Elizabeth 2-a (parto de alberta ŝoseo 2) etendiĝas tra la koridoro. En la regiono ankaŭ estas du grandaj internaciaj flughavenoj, en Kalgario (Internacia Flughaveno Kalgario) kaj Ĉefurba Regiono Edmontono (Internacia Flughaveno Edmontono). Ĉi tiu estas unu el la kanadaj flug-sektoroj kun plej densa trafiko: multaj komercistoj flugas de unu urbo en la regiono kaj reen en unu tago. Multaj fluglinioj kursas ĉi-regione: Air Canada havas ĝis 20 ĉiutagajn flugojn inter Kalgario kaj Edmontono, kaj Wesjet havas 10 kursojn.

## Ankaŭ vidu 
* Kalgaria Regiono
* Ĉefurba Regiono Edmontono
* Golden Horseshoe (Ontario)
* Greater Montreal Area (Kebekio)
* Malsupra Kontinento kaj Suda Vankuvera Insulo (Brita Kolumbio)
* High-speed rail in Canada

## Eksteraj ligiloj 
* Informoj de la Kanada Instituto pri Statistiko 
* Potencialo por high speed rail 

Kategorio:Geografio de Alberto
Kategorio:Metropolaj regionoj de Kanado
Péter Pázmány

**PÁZMÁNY Péter** (pazmanj) estis hungara romkatolika ĉefepiskopo de Esztergom, kardinalo, verkisto, jezuita monaĥo naskita en Nadjvarado la 4-an de oktobro 1570 kaj mortinta en Poĵonjo la 19-an de marto 1637.

## Biografio 
Péter Pázmány studis en Vieno, Romo, li agadis en Graco. En 1601 revenis Hungarujon kiel misiisto. Ekde 1603 li instruis en universitato Graz. En 1607 li alvenis en kortegon de ĉefepiskopo Ferenc Forgách al Esztergom. En 1616, post kiam la papo absolvis lin de monaĥa sankta promeso, nomumis lin preposto de Turóc, poste ĉefepiskopo de Esztergom. En 1629 li fariĝis kardinalo. En 1619 li fondis en Nagyszombat edukinstituton kaj pastroedukejon, en 1623 en Vieno pli altranga pastroedukejon Pázmáneum, fine en 1635 li fondis Jezuitan Universitaton en Nagyszombat kun fakultatoj pri teologio kaj filozofio (hodiaŭ ELTE). En Pozono li fondis jezuitan kolegion kaj lernejon, en Érsekújvár kaj Körmöcbánya franciskanajn klostrojn. Plurajn magnatajn familiojn li rekonvertigis al katolika religio (Forgách Miklós kaj Zsigmond, Kristóf Thurzó, Miklós Esterházy, György Zrínyi). Li havis elstaran rolon en kreado de hungara literatura lingvo.

## Ĉefaj verkoj 
* *Felelet* (Nagyszombat, 1603);
* *Keresztyéni imádságos könyv* (Graz, 1606);
* *Öt szép levél* (Pozsony, 1609);
* *Isteni igazságra vezérlő kalauz* (Pozsony, 1613);
* *Vasánapokra és egynéhány ünnepekre rendelt evangéliumokról prédikációk* (Pozsony, 1631);
* *Pázmány Péter bíbornok, esztergomi érsek összes munkái* (I – VII., Bp., 1894 – 1905);
* *Pázmány Péter munkáiból* (Bp. 1904);
* *Pázmány Péter összegyűjtött levelei* (I – II., Bp., 1910 – 11);
* *Pázmány Péter válogatott írásai* (elektita de György Rónay, Bp., 1957).

## Bibliografio 
* Fraknói Vilmos: P. P. és kora (I – III., Pest, 1868 – 1872);
* Áldásy Antal: P. P. élete 1570 – 1637 (Bp., 1898);
* Kosztolányi Dezső: A magyar próza atyja (Nyugat, 1920);
* Laczkó Géza: Cardinalis P. (Nyugat 1920);
* Kornis Gyula: P. személyisége (Bp., 1935);
* Félegyházy József: P. bölcselete (Bp., 1937);
* Körtvélyesy Ferenc: Az egyetemes fogalmak tana P. bölcseletében (Bp., 1943);
* Klaniczay Tibor: P. P. (Reneszánsz és barokk, Bp., 1961.)

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

## Eksteraj ligiloj 
* Elektitaj verkoj
* Verkoj de P. P. http://mek.oszk.hu/06200/06223

Kategorio:Ĉefepiskopoj de Esztergom
Kategorio:Hungaraj kardinaloj
Kategorio:Hungaraj prepostoj
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj profesoroj
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj verkistoj
Konstanto de Stefan-Boltzmann

**Konstanto de Stefan-Boltzmann**, **konstanto de termoradiado de nigra korpo** - estas fizika konstanto egala:
::\left. \sigma = \frac{E_{0}}{T^{4}} \right .

kaj:
:E0 - denseco de emisio de nigra korpo (W/m2),
:T - absoluta temperaturo (K).

Konstanto de Stefan-Boltzmann valoras:
::*σ* ={2\pi ^{5}k^{4}_{B}\over 15h^{3}c^{2}}= 5,670 400 (40) \times 10^{-8}\frac{W}{m^{2}K^{4}}

kaj :
:k_{B} - konstanto de Boltzmann
:h - konstanto de Planck
:c - lumrapideco

## Vidu ankaŭ 
* leĝo de Stefan-Boltzmann

Stefan-Boltzmann
Mr. Bean's Holiday (filmo)

'''''Mr. Bean's Holiday*** ("**La Ferioj de S-ro Fazeolo*'") estas brita filmo de Steve Bendelack stelumanta Rowan Atkinson en la rolo de Mr. Bean, aperinta la  en Britio.

DVD de la filmo aperis la .

## Rakonto 
Mr. Bean gajnas feriojn en la sudo de Francio, ĉe marbordo en Cannes. Tamen, lia vojaĝo estos plena de incidentoj, dum kiu li malkovros Parizon kaj la provincon, antaŭ ol ĉeesti Festivalon de Cannes kaj fariĝi famkonata pro sia filmado. Tiu filmo roligis famajn aktorojn kiel Rowan Atkinson, Willem Dafoe, Emma de Caunes kaj Jean Rochefort.

## Rolularo 
* Rowan Atkinson: Mr. Bean
* Max Baldry: Stepan
* Emma de Caunes: Sabine
* Willem Dafoe: Carson Clay
* Jean Rochefort: Kelnero
* Karel Roden: Emil Duchevsky
* Clint Dyer: Luther
* Catherine Hosmalin: Konduktoro
* Gilles Gaston-Dreyfus: Fervojisto
* Stéphane Debac: Trafikkontrolisto
* Arsène Mosca: Trafikkontrolisto
* Urbain Cancelier: Bus-ŝoforo
* Eric Naggar: Memmortiganto
* Antoine de Caunes: Televid-prezentisto
* Steve Pemberton: Vikario
* Lily Atkinson: Lily en la stereo
* Preston Nyman: Knabo kun trajno
* Sharlit Deyzac: Kelnero en bufedo
* Francois Touch: Akordionisto

* Philippe Spall: Franca ĵurnalisto
* Karel Roden: Emil
* Pascal Jounier: Ebriulo

## Neverŝajnaĵo 
* Mr. Bean piediras de "La Défense" ĝis pariza stacidomo *Gare de Lyon*, dum li troviĝas kelkdek metrojn de metrostacio, kie li povus trovi metrolinion rekte kondukantan al sia celo.

## Internaj ligiloj 
* Bean (filmo)
* Mr. Bean
* Rowan Atkinson

## Eksteraj ligiloj 
* Mr. Bean's Holiday en IMDB

Kategorio:Filmoj aperintaj en 2007
Kategorio:Anglalingvaj filmoj
Kategorio:Britaj komediaj filmoj
Ekvacio de Clausius-Clapeyron

La **ekvacio de Clausius-Clapeyron** estas ekvacio priskribanta unuaordan faztransiron far Rudolf Clausius kaj Émile Clapeyron.

## Difino 
La loko de la faztransiro difinas kurbon p(T) sur la premo-temperaturo diagramo, k.e., p(T) estas la premo ĉe temperaturo T kie la faztransiro okazas. Trans unuaorda faztransiro la sistemo ensorbas tiom da varmo L, k.e. la latenta varmo; la volumeno de la sistemo ankaŭ ŝanĝas je \Delta V trans la unuaorda faztransiro. La **ekvacio de Clausius-Clapeyron** asertas ke
:\frac{dp}{dT} = \frac{L}{T\Delta V} .

La ekvacio pravas por unuaordaj faztransiroj, ekz., vaporado, fandado, kaj sublimado.

## Gasoj 
Por ŝanĝo de fluido en gaso, en temperaturo tre malpli granda ol la temperaturo de krita punkto oni eblas preterlasi volumenon de fluido, kaj uzante ekvacio de ideala gaso:
:: \Delta V = V_g - V_f \approx V_g = \frac{RT}{p} , \   kie R estas la universala gaskonstanto;
Ekvacio oni eblas havi formon:
::\frac{\mathrm d \ln p}{\mathrm dT} = \frac{L}{RT^2} 
:: \ln p = -\frac L {RT} +C
:: p_1(T) = p_0 \exp{(L/R)(1/T_{0}-1/T)} \, 

## Vaporo de akvo 
Por ekvilibro inter vaporo - akvo, tiam eksperimente koeficientoj estas mezuritaj. Ekvacio havas formon:
:
p(t)= p_0 \cdot \exp \left( \frac{17{,}5043 \cdot t}{241{,}2 + t} \right)

kaj:
*  p(t)\   - premo de vaporo en temperaturo *t*,
*  p_0 = 6,11213~hPa premo de vaporo en temperaturo ,
*  t \   - temperaturo en grado de grado celsia.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Rudolf Clausius
* Émile Clapeyron
* Temperaturo de punkto de roso

Kategorio:Fazaj ŝanĝoj
Kategorio:Termodinamiko
Ferenc Dávid

**DÁVID Ferenc** (germane *Franz Davidis*, rumane *Francisc David*) hungara fondinto de la unitariisma eklezio (Kolozsvár, 1510 ? – Déva, 15-a de novembro 1579).

## Biografio 
Li devenis el koloĵvara saksa burĝfamilio. Unue li lernis en Koloĵvaro, poste en Gyulafehérvár. De tie iris en Wittenbergon (1545–48). Reveninte li estis lernejestro en Beszterce, poste en Péterfalva parokestro, en 1553 lernejestro en Koloĵvaro. Oni invitis lin parokestro al Sibio, Kassa, sed li akceptis la inviton de sia naskiĝurbo. En 1557, kiam la transilvania luteranismo disiĝis laŭnacie, li fariĝis la episkopo de la hungaroj (komence por luteranoj, poste kalvinanoj). Kiel kortega pastro de Johano la 2-a en 1564 li interkonatiĝis pli proksime kun la kortega kuracisto Georgo Blandrata kaj sub lia influo li iĝis adepto de dogmoj antitrinitaraj. Post la morto de la reganto (1571) lia posteulo Stefano Báthori komencis lukton kontraŭ antitrinitarismo, oni malpermesis ĉiajn novigecon. En 1579 la landkunveno kondamnis lin je ĝismorta malliberejo.
eta|Memortabulo pri Ferenc David en Budapeŝto

## Ĉefaj verkoj 
* De falsa et vera … cognitione, Albae Juliae, 1567;
* Rövid Magyarázat … Albae Juliae, 1567, 1910-ben facsimile kiadás; Rövid Útmutatás … Albae Juliae, 1567;
* A szentírásnak fundamentumából vett magyarázat, Albae Juliae, 1568;
* A váradi disputátiónak előszámlálása… Kolozsvár, 1569; új, betűhű kiadása 1879;
* Az Egy ő magától való felséges Istenről… Kolozsvár, 1571.

## Bibliografio 
* D. F. emléke (Bp., 1879);
* Kiss Ernő: D. F. (Kolozsvár, 1910);
* Horváth János: A reformáció jegyében (Bp., 1953);
* Pirnáth Antal: Die Ideologie der Siebenbürger Antitrinitarer (Bp., 1961);
* A magyar irodalom története (Szerk. Klaniczay Tibor, L, Bp., 1964);
* E. M. Wilbur: History of Unitarianism (Harvard University Press, Tom. 2.).

Kategorio:Unitariismo
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj luteranaj episkopoj
Kategorio:Hungaraj kalvinanaj episkopoj
Kategorio:Hungaraj unitariismaj episkopoj
Senjorio

eta|genera diagramo de mezepoka domego, kiu inkluzivas malfermajn areojn, ĉirkaŭbaritajn areojn, seman ciklon, domana kaj mansonojn, komunan arbaran teron, paŝtan teron kaj kavajn terojn
[eta|240ra|dekstra|Rekonstruita mezepoka kastelo, Bachritterburg, [Baden-Virtembergo]]
**Senjorio** estis bieno regita nome de reĝo (feŭdo), de senjoro, kiu ne devige estis nobelo.

Senjorio estis tuto de teroj, rajtoj kaj devoj, kies modelo devenis de la mezepoko. Reĝoj donis parton de siaj bienoj kaj de siaj povoj al *senjoroj* por ke ili *tenu* (regu) la bienon en lia nomo, kontraŭ interŝanĝo de servoj, ĉefe militaj.

Dum la 18-a jarcento oni taksas la nombron de senjorioj inter 40 000 kaj 50 000.

## Vidu ankaŭ 
* Bieno
* Feŭdo
* Fortikaĵo
* Kastelo
* Rajto por la unua nokto

Kategorio:Mezepoko
Konstanto de Rydberg

**Konstanto de Rydberg** (signo R_\infty) estas fizika konstanto.

Ĝi aperas en formulo de Rydberg kaj en kelkaj aliaj formuloj, ĉefe uzataj en tiuj, kiuj estas koneksataj en formuloj, kiuj priskribas spektrajn seriojn, pri elradiitaj elektromagentaj ondoj de atomoj.

**Konstanto de Rydberg** en SI havas valoron, rilatante al senmova kerno kun nefinia maso:

:R_\infty = \frac{m_e e^4}{(4 \pi \epsilon_0)^2 \hbar^3 4 \pi c} = 1,097 373 156 8539(55) \cdot 10^7 \,\mathrm{m}^{-1}
kie me, e - maso de elektrono kaj elementa elektra ŝargo, c - lumrapido, \hbar  - reduktita konstanto de Planck, **ε0** - elektra konstanto.

Pri finia maso de kerno,  la konstanto de Rydberg (por nuklido kun maso M) estas R_D = R_\infty \cdot (1 + \frac{m_e}{M})^{-1} .

Por atomo de hidrogeno, ĝi estas R_H = 1,09677 \cdot 10^7\ \mathrm{m}^{-1} .

Valoro de konstanto en formulo de Balmer estis mezurata per J. R. Rydberg en 1889 kaj N. H. Bohr en 1913. 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Johannes Robert Rydberg
* fizikaj konstantoj

Rydberg
Molmaso

**Molmaso** estas maso unu molo de materio. Ofte ĝi estas erarata kun Molekula maso, sed la nombro estas sama.

La mezurunuo de molmaso en SI estas tamen kg/mol, kvankam pli ofte estas uzata g/mol.
La mezurunuo g/mol estas tre oportuna ĉar la valoro de molmaso en ĉi tiu unuomezuro estas egala al la relativa molmaso kaj al la masa nombro.

## Ekzemploj 
* por hidrogeno (H2) mmol = 2 g/mol = 0,002 kg/mol,
* por akvo (H2O) mmol = 18 g/mol = 0,018 kg/mol.

(La du ĉi-supraj ekzemploj supozas la plej oftajn izotopojn: 1H kaj 16O. Oni povas difini ankaŭ mezan molan mason, kiu enkalkulas ankaŭ la proporciojn de diversaj izotopoj.)

## Eksteraj ligiloj 
* Molmasa kalkulo

Kategorio:Stekiometrio
Kategorio:Mezurunuoj de SI
Kategorio:Kemia nomenklaturo
Tigelino

**Tigelino**,  (ĉ. 10–69 p.k.), prefekto (la estro) de la pretora gvardio dum la regado de Nerono.

Li naskiĝis en Agrigento, kaj eble devenis de greka familio. Kaligulo lin ekzilis (en 39 p.k.) pro liaj onidiraj seksrilatoj kun Agripino la pli juna (la onta patrino de Nerono) kaj Julia Livilla, fratinoj de la imperiestro. Klaŭdio permesis al li reveni Romon en 41 p.k.

Heredinte grandajn riĉaĵojn, Tigelino akiris bienojn en Apulio kaj Kalabrio kaj komencis bredi kurĉevalojn. Pro tio, helpate de la amikeco de Agripino, li gajnis la favoron de Nerono, kiu en 62 nomumis lin prefekto de la pretora gvardio, la gvardio de la imperiestro mem. Li akiris reputacion de kruelulo kaj malĉastulo. Kiam en 68 ŝajnis neevitebla la falo de Nerono, Tigelino instigis la pretorgvardianojn subteni Galbon, kiu tamen devigis lin demisii. Li savis sian vivon per donacoj al Titius Vinius, favorato de Galbo, kaj al lia filino. Post ses monatoj, en 69, Otono anstataŭis Galbon kiel imperiestro kaj ordonis ekzekuti Tigelinon. Eksciinte tion en la banloko Sinuessa, Tigelino tranĉis al si la gorĝon kaj mortis inter siaj amoratinoj.

## Literature 
Tigelino rolas en la romano de H. Sienkiewicz «Quo vadis?».

Kategorio:Naskiĝintoj en 10
Kategorio:Mortintoj en 69
Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento
Kategorio:Romia Imperio
Schwedentrunk

eta|180ra|Wasserfolter. Lignogravuro de 1556

La **Schwedentrunk** (esperante «sveda trinkaĵo») estis ofte uzata torturmetodo dum la Tridekjara Milito (1618-1648).
Oni ŝutis per sitelo aŭ funelo akvon aŭ sterkakvon rekte en la buŝon de la viktimoj. Pro la sterkakvo la ventro de la viktimo ŝveliĝis kaj la acideco de la sterkakvo detruis la mukozon de la stomako. La vera torturo tamen estis, ke la torturistoj per tabuloj kunpremis la ventron aŭ saltis kaj piedbatis sur ĝi.

Marodantoj tiel provis ĉantaĝi valoraĵojn, nutraĵon aŭ similojn de la loĝantoj, plej ofte kamparanoj. La invento venis onidire de solduloj de la sveda armeo, tial la nomo. Tamen la metodon uzis ankaŭ multaj armeoj de aliaj landoj.

Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen priskribis la metodon en sia samtempa germana romano «Der abenteuerliche Simplicissimus» (esperantlingve: «La aventurema Simplicisimo») tiel: *Den Knecht legten sie gebunden auf die Erd, stecketen ihm ein Sperrholz ins Maul, und schütteten ihm einen Melkkübel voll garstig Mistlachenwasser in Leib, das nenneten sie ein Schwedischen Trunk.* Esperante: «Ili kuŝigis la ligitan serviston sur la teron, metis tavollignon en lian buŝaĉon, kaj ŝutis plenan kuvon da sterkakvo en lian korpon; tion ĉi ili nomis svedan trinkaĵon.»

## Noto 
**Schwedentrunk** estas ankaŭ nomo de germana muzikgrupo.

## Vidu ankaŭ 
* Dronimita torturo

Kategorio:Tridekjara milito
Kategorio:Ekzekutaj metodoj
Neal Stephenson

**Neal Town Stephenson** (naskiĝis la 31-an de oktobro, 1959 en Fort Meade) estas usona sciencfikcia verkisto. Liaj romanoj estas diverse klasifikitaj kiel sciencfikcio, historfikcio, ciberpunko, kaj eĉ "postciberpunko."

Stephenson esploras en siaj verkoj temojn kiel matematikon, ĉifrikon, filozofion, moneron, kaj la historio de la scienco. Li ankaŭ skribas ne-fikciajn artikolojn pri teĥnologio en eldonaĵoj kiel Wired. Li ankaŭ skribis romanojn kun sia onklo, George Jewsbury ("J. Frederick George"), sub la kolektiva pseŭdonimo Stephen Bury.

Li studis fizikon kaj geografion en Bostona Universitato. Li loĝas en Seattle.

## Bibliografio 
* *The Big U* ("La granda U" - 1984)
* *Zodiac* ("Zodiako" - 1988)
* *Snow Crash* ("Neĝopaneo" - 1992)
* *Interface* ("Interfaco" - 1994) kiel *Stephen Bury* kune kun J. Frederick George
* ''The Diamond Age: or A Young Lady's Illustrated Primer* ("Diamanta aĝo aŭ Ilustriita Gvidlibro de Juna Ĝentlemanino" - 1995)
* *The Cobweb* ("Araneaĵo" - 1996) kiel *Stephen Bury* kune kun J. Frederick George
* *Jipi and the paranoid chip* ("Jipi kaj paranoja ĉipo" - 1997); novelo
* *Cryptonomicon* (1999)
* *Quicksilver* ("Hidrargo" - 2003), unua volumeno de *The Baroque Cycle* ("La baroka ciklo")
* *The Confusion* ("Konfuzo" - 2004), dua volumeno de *The Baroque Cycle* ("La baroka ciklo")
* *The System of the World* ("La sistemo de la mondo" - 2004]), tria volumeno de *The Baroque Cycle* ("La baroka ciklo")
* *Anathem* (2008)
* *The Mongoliad" (ekde 2010)
* *Reamde* (2011)

## Stilo 
En liaj fruaj romanoj Stephenson traktas peze en kulturaj popŝarĝitaj metaforoj kaj bildaĵoj kaj en rapida, koksa dialogo, kaj ankaŭ en etenditaj rakontaj monologoj. La tono de siaj libroj estas ĝenerale pli irreverenta kaj malpli serioza ol antaŭaj ciberpunkaj romanoj, notinde tiuj de William Gibson.

La libroj de Stephenson emas havi ellaboritajn, inventistajn intrigojn kiuj ekprenas de multnombraj teĥnologiaj kaj sociologiaj ideoj samtempe. Ĉi tio distingas lin de aliaj tradiciaj sciencfikciaj aŭtoroj kiuj inklinas enfokusigi kelkajn teĥnologiajn aŭ sociajn ŝanĝojn, en izolado de aliaj. La discursiva naturo de lia skribo, kune kun signifaj intrigoj kaj karaktera komplekseco kaj abundo da detalo sugestas baroka skribstilo, kiun Stephenson alportis plene en la tri-volumo baroka ciklo. Lia libro *La Diamanta Aĝo* sekvas simplan intrigon, sed la "nov-Viktorianaj" karakteroj kaj uzas stilon de la verkoj de la Viktoriana epoko. Akorde kun la baroka stilo, libroj de Stephenson iĝis pli longaj kiam li gajnis rekonon. Ekzemple, la anglalingva poŝeldono de Cryptonomicon estas super milcent paĝojn, ĉar la romano enhavas diversajn vagadaĵojn, inkluzive longan erotikan rakonton pri antikva meblaro kaj ŝtrumpoj.

Kategorio:Sciencfikciaj verkistoj
Kategorio:Usonaj verkistoj
Maja Lidia Kossakowska

**Maja Lidia KOSSAKOWSKA** (naskiĝis la  en Varsovio, mortis la ) estis pola fantasta verkistino.

## Biografio 
Laŭreato de Premio Zajdel por jaro 2006. Ŝi studis arkeologion en Varsovia Universitato. Ŝi ankaŭ laboris kiel ĵurnalisto. Ŝi estis edzino de Jarosław Grzędowicz.

## Bibliografio 
* *Obrońcy Królestwa* (2003); novelaro
* *Siewca Wiatru* (2004)
* *Zakon Krańca Świata* (volumeno I 2005, volumeno II 2006)
* *Więzy krwi* (2007); novelaro
* *Ruda sfora* (2007)

Kategorio:Polaj verkistoj
Kategorio:Pollingvaj verkistoj
Kategorio:Polaj fantastaj verkistoj
Petronio (aŭtoro)

**Petronio Arbitro** () estis romia verkisto (ĉ. 27 - 66 p.K.) de la epoko de Nerono.

Li estis intima kunulo de la imperiestro Nerono. La historiisto Tacito nomas lin latine "arbiter elegantiae", t.e. "juĝisto de eleganteco" en la kortego de Nerono, kaj li estris la kortegajn distraĵojn. Oni kredas ke li verkis komikan romanon, nome la *Satirikono* pri la aventuroj de du samseksemuloj, *Encolpius* (Enkolpio) kaj Giton. La romano estas satira kaj ofte lasciva, kaj donas al ni konon de latina slango. La teksto estas multe perdita: restas nur fragmentoj, inter kiuj estas longa priskribo de grandega manĝ-festo de persono nomata Trimalĥio.

La influo de Petronio al Nerono ĵaluzigis Tigellinus, potenca ministro de la imperiestro. Pro tio oni akuzis Petronion pri ŝtatperfido, kaj, malferminte la vejnojn, li sinmortigis en 66 p.K.

La *Satirikono* inspiris filmon de Federico Fellini.

En Esperanto aperis pluraj fragmentoj el Satirikono en la traduko de Gerrit Berveling en Fonto; tiuj aperos poste en Antologio Latina volumo 3. Ĉu la ofte tradukita poemeto *Foeda est in coitu et brevis voluptas* estas ankaŭ de Petronio, ne klaras.

Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento
Kategorio:Romia literaturo
Kategorio:Romiaj verkistoj
Bélapátfalva

**Bélapátfalva** [bElapAtfalva] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Bélapátfalva, kies centro estas. La loknomo signifas: vilaĝo de abato Bél.
eta|maldekstre|Stacidomo de Bélapátfalva

## Situo 
Bélapátfalva situas en montaro Mátra, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Füzesabony-Putnok.

## Historio 
Abatejo kaj preĝejo fondiĝis en 1232, poste ankaŭ vilaĝo. Tio determinis la tutan historion de la komunumo. La ĉirkaŭaĵo estis precipe eklezia posedaĵo. Ĝi estis kampurbo ĝis 1761, ĝis 1895 vilaĝo, kiu iĝis grandvilaĝo, fine urbo en 2004. Inter 1910-1980 cementofabriko funkciis, krome estis aliaj uzinoj. Nuntempe la funkcianta preĝejo kaj ruinaĵoj de abetejo estas fremdultrafika vidindaĵo.

## Vidindaĵoj 
* tutlande konata mezepoka preĝejo Ĉieliro de Maria (Bélapátfalva)

## Famuloj 
József Kárpáti (ekonomikisto) naskiĝis en Bélapátfalva.

== Komunumoj pri *apát* (= abato) en Hungara reĝlando ==

eta|dekstra|Fronto de preĝejo en Bélapátfalva

## Pilgrimloko 
* Preĝejo de Ĉieliro de Maria (Bélapátfalva)
La abateja preĝejo estas longe pilgrimloko.

eta|maldekstre|Panoramo el Bélapátfalva
Johannes Rydberg

'*Johannes Robert RYDBERG *(Johano Ridbergo)'''* (naskiĝis la 8-an de novembro 1854 en Lund, mortis la 28-an de decembro 1919 en Lund) estis sveda fizikisto. Li inter samfakanoj aparte konatas pro la konstanto de Rydberg kaj pro la samnoma formulo, kiu uzas tiun konstanton.

## Omaĝoj 
Rydberg estis daŭre aktiva en Universitato de Lund, Svedio, dum sia laborvivo; ĉiun merkredon, okazas trinkeja nokto omaĝe al li je la fako pri Fiziko de la Universitato de Lund.

La kratero *Rydberg'' sur la nevidebla flanko de Luno kaj la asteroido 10506 Rydberg estas nomitaj en lia honoro.

## Vidu ankaŭ 
* Formulo de Rydberg
* Niels Bohr
* Max Planck

## Referencoj 
Kategorio:Svedaj fizikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1854
Kategorio:Mortintoj en 1919
Kategorio:Viroj
Kategorio:Universitato de Lund
Băneasa (kvartalo)

**Băneasa** [bǝnjasa] estas kvartalo en la norda parto de Bukareŝto, proksime de Lago Băneasa, 0,45 km² granda. Same kiel aliaj nordaj kvartaloj de Bukareŝto Băneasa estas maldense loĝata kaj havas multe da verdejoj.

Ĝiaj koordinatoj estas .

En Băneasa estas multaj vilaoj el la 1930-aj jaroj, parte renovigitaj en la jaroj post 1990.

En Băneasa situas flughaveno Aurel Vlaicu, la dua flughaveno de Bukareŝto.

Publika transporto inter Băneasa kaj la urbocentro okazas per busoj, sed oni planas metroan ligon.

Kategorio:Bukareŝto
Brita Nacia Partio

La **Brita Nacia Partio** (angle: *British National Party*, aŭ *BNP*) estas Brita ekstrem-dekstra politika partio. La partio nune ne havis seĝojn en la brita kaj la eŭropa parlamento kaj nur havis du lokajn konsilistojn.

Laŭ ĝia konstitucio, la partio volas haltigi kaj renversi la fluon de enmigrado al Britio de homoj kiuj ne estas blankuloj. La ĉefa afero kiu interesas la partion estas lukti kontraŭ enmigrado, kaj ĝi nur permesas al blankaj Britoj fariĝi membroj de la partio. Nuntempe, la BNP ofte kampanjas kontraŭ Islamanoj, ĉar ili estas konsiderataj danĝero por Britio de la partio. La pli grandaj politikaj partioj de Britio forte kritikas la BNP kiel faŝisma kaj rasisma organizaĵo, kaj rifuzas kunlabori kun ĝi.

La BNP estis kreita en 1982. Nuntempe la estro de la partio estas Nick Griffin.

En la ĝeneralaj elektoj en 2005, la BNP ricevis 0,7% de la voĉdonoj. La partio havis 56 lokajn konsilantojn en la regionaj registaroj en la Unuiĝinta Regno post breva voĉdona hulo en 2008 kaj 2009. Ĝi ankaŭ havis du seĝojn en la 7-a Eŭropa Parlamento, sed ĝi ne havis eĉ unu parlamentanon.

## Ideologio 
La BNP deziras unuigi Britio kaj Irlando en unu federacie organiza lando.

Ili tre malamas enmigrado kaj kredas ke ĝi povas reduktiĝi ĝis preskaŭ nul.

La BNP oponas samseksajn edzecon kaj edzinecon.

La partio volas malpermesi la konstruktadon de moskeoj kaj la produktadon de koŝera kaj halala viando.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo

Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1982
Tibor Cseres

**CSERES Tibor** (ĉereŝ), originala nomo *Pálos Tibor* estis hungara verkisto, ĵurnalisto naskita en Gyergyóremete la 1-an de aprilo 1915 kaj mortinta en Budapest la 24-an de majo 1993.

## Biografio 
La patro de Tibor Cseres estis lignohakisto en Moldavio, poste gardisto en Vieno. Lia patrino mortis frue. La mezlernejon li finis en Târgu Mureş kaj Budapeŝto. Poste li studis juron, bestkuracadon, filologion, sed fine akiris diplomon pri ekonomio en Kluĵo. En 1937-38 redaktis Békésmegyei Közlöny. Ekde 1938 por 56 monatojn estis soldato. En aŭtuno 1944 rifuĝis kaj 1945-46 denove estis ĵurnalisto en Békéscsaba. En 1947 li iĝis ministrokonsilanto kaj poste liberprofesiulo.

## Ĉefaj verkoj 
* Tájkép, elöl guggolva én, v. [Pálos Tibor néven], Békéscsaba, 1937;
* Zöld levél árnyéka, v., 1942;
* Földet íratok, elb., Békéscsaba, 1945;
* Ének a termelőszövetkezetekről, v., 1950;
* Tűz Hódréten, r., 1950;
* Tél és nyár, elb., 1952;
* Embernek próbája, avagy kocsivásár, elb., 1953;
* Nádudvari emberek, riportok, 1953;
* Magyar írók Bulgáriában, útinapló [Szeberényi Lehellel és Vészi Endrével], 1953;
* Térdig érő tenger, r., 1954;
* Zsebek és emberek, színmű, bemutató: Néphadsereg Színháza, 1954;
* Fergeteg fia, elb., 1955 ; Fiúnézőben, színmű, 1956;
* Here-báró, r., 1956;
* Különféle szerelmek, elb., 1957;
* Az utolsó bűbájos meg a tanítványa, r., 1959;
* Várakozó özvegyek, elb., 1960;
* Pesti háztetők, r., 1961;
* Búcsú nélkül, r. és elb., 1964;
* Fenn az égen száll egy sas, r., 1964;
* Hideg napok, kisr.-ek, 1964;
* Hideg napok, d., 1966 [bolgárul: Szófia, 1970];
* Fekete rózsa, r., 1966;
* Ember fia és farkasa, r., elb., 1967;
* Bizonytalan század, r., 1968;
* Játékosok és szeretők, r., 1970;
* Hol a kódex?, tan., cikkek, karcolatok, 1971;
* Itt a földön is, elb., 1973;
* Siratóének, kisr. és elb., 1975;
* Elveszített és megőrzött képek, vál. írások, 1978;
* Parázna szobrok, ikerr., Pozsony-Bp., 1978 [Bp., 1979];
* Én, Kossuth Lajos. Levelek Turinból, életr.-i r., 1981;
* Here-báró, kisr., 1982; Igazolatlanul jelen, tan., publ., emlékezések, 1985;
* Pesti háztetők, r., 1985; Foksányi-szoros, dok.r., 1985;
* Perbeszédek és párbeszédek, vitairatok, interjúk, 1986;
* Vízaknai csaták, r., 1988;
* Őseink kertje, Erdély, r., 1990;
* Vérbosszú Bácskában, r., 1991;
* Kentaurok és kentaurnők. Tragikoszatíra, r., 1993;
* Felhők fölött száll a sas, elb., esszék, 1993;

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

## Eksteraj ligiloj 
* Vérbosszú Bácskában.
* Vízaknai csaták.
* Filmhistorio online.
* http://www.babelmatrix.org/author_view.jsp?authorId=590
* http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm 

C
Fulmotondro

[eta|Nubo de dumtaga forta hajla fulmotondro ĉe la [Bodenlago]]
eta|Ruliĝanta fulmotondro
**Fulmotondro** estas kompleksa meteologia fenomeno, kiu – kiel indikas la nomo – inkluzivas fulmojn kaj tondrojn, do potencajn elektrostatikajn malŝargojn en la tera atmosfero, kutime ankaŭ fortan venton (do ŝtormon) kaj pluvon, hajlon aŭ neĝon. Tendence fortaj ventoj iom antaŭas la fulmotondrojn, kaj fortega pluvo, hajlo aŭ neĝo akompanas ilin.

Sur la tero konstante okazas samtempe proksimume 2000 fulmotondroj.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (2, kaj 6 pri fulmo kaj 7 pri tondro) proverboj pri fulmotondro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* 
*

## Bildaro 

Dosiero:Lightning NOAA.jpg|Fulmo
Dosiero:Lightning strike jan 2007.jpg|Fulmo en nokta ĉielo

## Vidu ankaŭ 
* Aĉa vetero
* Seka fulmotondro

## Referencoj 
Kategorio:Meteologio
Ŝtaŭfoj

La Ŝtaŭfoj (germane *Staufer*, antaŭe ankaŭ *Hohenstaufen*) estis dinastio de mezepokaj germanaj nobeloj, el kiu eliris pluraj imperiestroj de la Sankta Romia Imperio (1138–1254) kaj reĝoj de la Sicilia Regno (1197-1268). Ili estis la unuaj germanaj imperiestroj, kiuj aliris sur trono laŭ Romia leĝo kaj tradicio. Ĉefaj reprezentantoj de la dinastio estis Frederiko la 1-a Barbarosa, la unua kiu uzis titolon imperiestro, Konrado la 3-a, Henriko la 6-a kaj Frederiko la 2-a.

eta|la monto Hohenstaufen, sur kiu troviĝis la hejma fortikaĵo de la dinastio
La hejma fortikaĵo de la dinastio estis la Burg Hohenstaufen proksime de la urbo Göppingen en la sudokcidento de Germanio.

La rega epoko de la Ŝtaŭfa dinastio kreis la kondiĉojn por tio, ke inter la jaroj 1150 ĝis 1250 en la nobela mezepoka literaturo de Germanlingvio ekestis superregiona germana lingvo. Tiu lingvo baziĝis sur dialektoj ŝvabaj kaj orientfrankaj, el la devena regiono de la dinastio. Kiam malfortiĝis kaj malaperis la Ŝtaŭfoj, ankaŭ malaperis tiu relative unueca, superregiona lingvoformo. Kutime oni celas tiun ĉi unuecan ŝtaŭfo-epokan lingvon, kiam oni diras "mezaltgermana lingvo".


Kategorio:Dinastioj
Kategorio:Mezepoko
Kategorio:Germana monarkio
Kategorio:Sankta Romia Imperio
*Sztaŭfoj
Kategorio:Ŝvabio
*Sztaŭfoj
*Sztaŭfoj
Mezaltgermana lingvo

La **mezaltgermana lingvo** (germane **Mittelhochdeutsch**) aŭ *mezepoke germana lingvo* en vasta senco priskribas malnovan formon de la germana lingvo, nome ĉiujn altgermanajn variaĵojn pli-malpli inter la jaroj 1050 kaj 1350 (do la centra fazo de la mezepoko). En pli strikta senco la termino priskribas la germanan lingvon de la nobela literaturo dum la epoko de la dinastio Ŝtaŭfoj. Por tiu lingvo dum la 19-a jarcento kreiĝis unueca ortografio, en kiu de tiam publikiĝas printitaj noveldonoj de la malnovaj tekstoj.

## La mezaltgermana lingvo kiel malnova formo de la moderna germana lingvo 
La mezaltgermana lingvo kiel malnova evolua ŝtupo de la moderna germana lingvo ne observeblas kiel unueca lingvo, sed konsistas el multnombraj lokaj dialektoj de la sama epoko.

Antaŭa formo de la lingvo estis la "malnovaltgermana lingvo" ("Althochdeutsch"), kiu parolatis pli-malpli inter la jaroj 750 ĝis 1050 ("frua mezepoko"). La pli frua lingvoformo interalie havis pli fortajn finaĵojn, entute pli fortajn vokalojn (kun multnombraj vokaloj "a", "o", "u" kaj "oŭ"), kaj el hodiaŭa percepto sonis ĝenerale multe pli "arkaike". Ĝis la 10-a kaj 11-a jarcento en Germanlingvo skribiĝis preskaŭ ekskluzive la latina lingvo, do la malnovaltgermana lingvo estis pli-malpli ekskluzive parolata lingvo, dum la mezaltgermana estis skriba lingvo. La lingvoformo post la jaro 1350 (ĝis pli-malpli la jaro 1650) nomiĝas "frunovaltgermana lingvo" (*Frühneuhochdeutsch*). Pri la datoj de transiro de la mezaltgermana lingvo al la pli posta lingvoŝtupo tamen necesas konscii, ke en iuj dialektaj regionoj la transiro okazis signife pli poste, ekzemple en germanlingva Svislando nur fine de la 15-a jarcento.

## Lingvo de la nobela literaturo dum la epoko de la Ŝtaŭfoj 
La rega epoko de la dinastio Ŝtaŭfoj kreis la kondiĉojn por tio, ke inter la jaroj 1150 ĝis 1250 en la nobela mezepoka literaturo de Germanlingvio ekestis superregiona lingvo . Tiu lingvo baziĝis sur dialektoj ŝvabaj kaj orientfrankaj, el la devena regiono de la dinastio. Kiam malfortiĝis kaj malaperis la Ŝtaŭfoj, ankaŭ malaperis tiu relative unueca, superregiona lingvoformo. Kutime oni celas tiun ĉi unuecan ŝtaŭfo-epokan lingvon, kiam menciiĝas la termino "mezaltgermana lingvo".

Kvankam la moderna altgermana lingvo evoluis post la epoko de la mezaltgermana, ne eblas diri, ke la posta lingvo evoluis rekte el la pli frua mezaltgermana. Ankaŭ dum la centra fazo de la mezepoko jam ekzistis dialektoj (ekzemple en la aŭstria regiono Karintio), kiuj havis unuopajn karakterizajn trajtojn de la posta moderna altgermana lingvo. Aliflanke iuj aliaj germanaj dialektoj ankoraŭ dum la 21-a jarcento konservas unuopajn tipajn fonetikajn trajtojn de la mezaltgermana lingvo (ekzemple multaj alemanaj dialektoj).

Pri fonetiko kaj gramatiko de la mezaltgermana lingvo bone klarigas la ĉi-tema altgermana vikipedia artikolo.

### Ekzempla teksto 
eta|140px|unua paĝo de La Kanto de la Nibelungoj (manuskripto de 1220)

## Notoj 

Kategorio:Germana lingvo
Transitiva verbo

**Transitiva verbo** – en lingvoj nominativaj-akuzativaj (ankaŭ esperanto) estas verbo, kiu povas havi rektan komplementon (rektan objekton).

De transitiva verbo oni povas krei formon de pasiva voĉo.

## Vidu ankaŭ
*-ig- (transitivaj verboj)
*netransitiva verbo
*-iĝ- (netransitivaj verboj)
* Interna komplemento (*iri vojon* ktp)

Kategorio:Gramatiko
Karl Johan Gabrielsson

**Karl Johan (K. J.) Gabrielsson** (n. 1861 - m. 1901) estis sveda socialista verkisto kaj poeto. Naskiĝinta kiel filo de fervojisto en malriĉa familio en Töreboda, Gabrielsson eventuale setlis en Stokholmo kie li fariĝis socialisto kaj verkisto, ĉefe de revoluciaj poemoj, por la ĵurnalo *Social-Demokraten*. Li mortis pro ftizo en 1901 post longa malsaneco.

Gabrielsson estas subjekto de biografio skribita de la radikala ĵurnalisto Ture Nerman.

Kategorio:Svedlingvaj verkistoj
Kategorio:Svedaj socialistoj
Tamburina arbarkolombo

La **Tamburina arbarkolombo** (*Turtur tympanistria*) estas mezgranda birdo de la familio de Kolombedoj kiu inkludas kolombojn kaj turtojn ene de la genro de Kukolkolomboj nome *Turtur*, iom simila al genro *Streptopelia*.

## Disvastiĝo 
Ĝi estas disvastigata loĝanta birdo de arbaroj kaj similaj densaj vegetalejoj de Afriko sude de la Sahara Dezerto. Ties teritorio ampleksiĝas el Senegalio orienten ĝis Etiopio kaj Kenjo kaj suden tra orienta Afriko ĝis sudorienta Sudafriko, sed ĝi malestas en pli sekaj areoj de sudokcidenta Afriko. Estas loĝantaro ankaŭ ĉe insularo Komoroj.

## Aspekto 
La Tamburina arbarkolombo estas eta diketa kolombo, kutime ĉirkaŭ 22-23 cm longa. La masklo havas blankan vizaĝon kun nigra strimakulo tra la okulo, blankajn subajn partojn kaj grizan kronon. La dorso, nuko, flugiloj kaj vosto estas helgrizbrunaj, kaj la falditaj flugiloj havas grandajn malhelpurpurajn makulojn. La subvosto estas bruna. La okulringo kaj kruroj estas purpurruĝaj kaj la beko estas purpura.

La ino estas pli senkolora, kaj estas blanka nur ĉe la ventro, la vizaĝo kaj la brusto, ĝenerale ĝi estas helgrizbruna. La krono estas grizbruna, sen la blugrizo de la masklo. Junuloj aspektas kiel inoj, sed ili havas avelkolorajn plumobordojn ĉe dorso, brusto kaj flankoj. Eĉ ĉe tiuj plumartipoj, tiu ĉi specio estas pli pala sube ol aliaj etaj afrikaj kolomboj.

## Kutimoj 
Tiu ĉi estas specio de vere densaj arbaroj, inkludante densajn ĝardenojn kaj plantejojn de ricino, kakao kaj gumo. Krome tiu ĉi timida specio estas kutime vidata kiam ĝi staras dum ĝi manĝas sur arbara grundo.

La tamburina arbarkolombo konstruas feblan neston el bastonetoj malalte en arbusto, grimpoplanto aŭ konvolvulo, kie la ino demetas du kremokolorajn ovojn. Ambaŭ gepatroj kovas, kvankam tiun taskon faras ĉefe la ino, kaj eloviĝo okazas post 13 tagoj kaj post kromajn 13-14 tagoj okazas elnestiĝo. La idoj estas manĝigataj per vomita manĝaĵo.

La flugo de la tamburina arbarkolombo estas rapida kaj lerta, kaj ĝi estas malalta kiam la birdo estas surterigonta. Dumfluge ĝi montras avelkolorajn unuajn flugoplumojn kaj subflugilojn.

La voĉo de tiu ĉi birdo estas konstanta ripetita *du-du-du-du-du*.

La tamburina arbarkolombo estas kutime soleca, sed ĝi estas foje vidata laŭ paroj aŭ familiaj grupoj aŭ kun la Afrika citronkolombo. Ĝi estas sufiĉe surterema kaj kutime manĝas surgrunde semojn kaj etajn fruktojn. Ĝi preferas semojn de ricino. Ĝi eventuale manĝas ankaŭ etajn insektojn kaj moluskojn.

## Referencoj 
* Barlow, Wacher kaj Disley, *Birds of The Gambia* ISBN 1-873403-32-1
* Gibbs, Barnes kaj Cox, *Pigeons and Doves* (Pica Press 2001) ISBN 1-873403-60-7
* Sinclair, Hockey kaj Tarboton, *SASOL Birds of Southern Africa* (Struik 2002) ISBN 1-86872-721-1

Kategorio:Kolombedoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Maldekstra ekstremismo

**Maldekstra ekstremismo** estas termino por priskribi politikajn orientiĝojn, ideologiojn kaj aktivaĵojn ene de la politike maldekstra movado, kiuj malakceptas la demokratiajn, konstituciajn ŝtatojn kaj la establitan ekonomian sistemon kaj volas per perfortaj, neleĝaj rimedoj anstataŭigi ilin per egalisma socio (ĉu aŭtoritate gvidita, ĉu memadministra). Temas do pri iaspeca terorismo motivita per ekstreme maldekstra ideologio (komunismo, stalinismo, maoismo ktp).

La plej konataj ekzemploj de maldekstra ekstremismo estas la Ruĝa Teroro dum la Oktobra Revolucio en Rusio, Ruĝarmea Frakcio en Okcidenta Germanio kaj Japana Ruĝa Armeo en Japanio. Dum la malvarma milito, komunismaj ŝtatoj subtenis maldekstrajn organizaĵojn kiel eksteran subfosan forton. Ekzemple, Orienta Germanio subtenis Ruĝarmean Frakcion por kreskigi sociajn konfliktojn en Okcidenta Germanio. Same KGB subtenis la Ŝakalon samkiale.

Post la falo de komunismo maldekstra ekstremismo kiel politika ideologio malkreskis dum kelka tempo.

## Vidu ankaŭ 
* Dekstra ekstremismo
* Ruĝa teroro
* Japana Ruĝa Armeo (Japanio)

## Referencoj 
Kategorio:Ismoj
Turkologio

**Turkologio** estas la scienco de la lingvo, literaturo, historio, religioj kaj la spirita kaj materia kulturo de la turka popolo dum la pasinteco kaj nuntempo. 

Ekzemplodona por elstara vortarfaro por la turka lingvo estis la germano Karl Steuerwald.

Kategorio:Turka lingvo
Kategorio:Lingvoscienco