Konkana lingvo

La **konkana lingvo** (nagarie: कोंकणी, en latina alfabeto Konknni, en kanara skribsistemo: ಕೊಂಕಣಿ, malajalame: കൊംകണീ, IAST: *koṃkaṇī*) estas lingvo de Barato, kaj apartenas al la hindeŭropa familio de lingvoj. Ĝi estas hindarja lingvo, parolata sur la okcidenta bordo de Barato nomata Konkanio (en:*Konkan*).

Ĝi enhavas gravan nombron da pruntvortoj derivitaj de la dravida lingvaro , kaj estas influita de multaj lingvoj inkluzivantaj la portugalan, la kanaran, la tuluan, la maratan kaj la perso-araban.

## Situo 
La konkana lingvo estas parolata larĝe en la okcidenta marborda regiono de Barato nomata Konkanio. Ĉi tio konsistas el la konkana dividaĵoj de Maharaŝtro, Goao, Kanario (marborda Karnatako) kaj iuj poŝoj (ĉirkaŭitaj regionetoj) en Keralao. Ĉiu regiono havas malsamajn dialekton, prononcan stilon, vortoprovizon, tonon kaj fojfoje, gravajn diferencojn en gramatiko.

## Loĝantaro 
La Censa Departemento de Barato en 1991 nombris la parolantojn de la konkana en Barato je 1,760,607, kio porcias ĝis po 0.21% de la loĝantaro de Barato . Ĝi rangas la 15-a en la listo de tabeligitaj (konstitucie oficialaj) lingvoj laŭ forteco. La nombroj de la censo de 2001 ankoraŭ ne estas publikaj. Tre granda nombro de konkanoj loĝas ekster Barato, ĉu kiel eksterlandanoj, ĉu kiel civitanoj de aliaj landoj ("NRI"-oj). Malfacilas konstati iliajn nombrojn.

Laŭ takso de Ethnologue la nombro de konkanaj parolantoj estas 7.6 miliono.

## Fontoj 
La regiono Konkanio estas la mallarĝa strio de lando inter la Sahajadria Montaro kaj la Araba Maro laŭ la okcidenta bordo de Barato. La konkana lingvo evoluis en tiu regiono, primare en Gomantak (nun Goao).

Estas du teorioj koncerne la originojn de la konkana.
* La antaŭuloj de la konkanoj estas la Saraswat Brahminoj kiuj rezidis laŭ la bordoj de la rivero Saraswati kiu fluis en nordokcidenta Barato antaŭ ĉirkaŭ 5000 jaroj. Sekve de sisma agado en la Himalajo, la rivero subteriĝis ĉirkaŭ 1900 a.K. devigante formigradon de la loĝantoj. Post longa vojaĝo, grupo de ĉi tiu popolo setlis en la regiono Gomantak. Ili alportis la propran dialekton de la Sauraseni prakrita, kiu tratempe evoluis en la modernan konkanan.
* Alia teorio estas, ke la konkana estas sanskritigita versio de lingvo antaŭe parolata de la "kokna" tribo. La koknaj triboj (ankaŭ nomitaj *Kokna, Kokni, Kukni* aŭ *Kukna*) estas nun trovataj en norda Maharaŝtro kaj suda Guĝarato, sed eble estis la unuaj setlantoj en la regiono Konkanio. La migrantaj arjoj kiuj venis al Konkanio alproprigis la lingvon kaj aldonis diversajn prakritajn/sanskritajn vortojn.

## Historio 
### Fruaj jaroj 
La konkana lingvo prosperis en Goao. Komence, la brahma skribsistemo estis uzata por skribi en la konkana, sed ĝi eksmodiĝis, cedante al la nagaria skribsistemo. Tiu estis multe uzata por religiaj celoj, kaj ankaŭ por konservi kontadajn kaj komercajn kontlibrojn kaj aliajn agadojn de ĉiutaga vivo.

### Aliaj komunumoj 
Aliaj konkanaj komunumoj estiĝis kun la propraj dialektoj de la konkana. La konkana-islamana komunumoj Ratnagiri kaj Bhatkal estiĝis pro intergeedziĝa miksaĵo de arabaj maristoj kaj lokuloj, kaj ankaŭ pro konvertiĝoj de hinduoj al islamo. Alia migrema komunumo kiu alproprigis la konkanan estis la siddoj kiuj estis maristoj-batalistoj de Etiopio.

### Migrado kaj fragmentiĝo 
La alveno de la portugaloj kondukis al gravaj ŝanĝoj en la konkana. La konvertiĝo de konkanoj al kristanismo kaj la religia politikoj de la portugaloj igis grandan nombron da konkanoj fuĝi al najbaraj teritorioj. La izolado de hinduaj kaj kristanaj konkanoj pliigis la fragmentiĝon de la konkana en multajn dialektojn.

La lingvo disvastiĝis al Kanario aŭ Karavalio (marborda Karnatako), Kokan-patta (marborda - konkana dividaĵo de Maharaŝtro) kaj Keralao dum la lasta 500 jaroj pro al migrado de konkanoj. Kvankam malmultaj konkanoj eble estis jam tie en la najbaraj areoj, kaj kvankam eble okazis migradoj pro ekonomiaj kaŭzoj en la pasinteco, la ĉefa kaŭzo de migrado estis la portugala regado super Goao.

La lingvon disvastigis al tiuj areoj hinduaj kaj kristanaj parolantoj de la konkana en tri ondoj de migrado. La unua migrado okazis dum la fruaj jaroj de la portugala regado kaj de la Inkvizicio de la 1560-aj jaroj p.K. La dua ondo de migrado estis dum la milito en 1571 kun la Sultano de Bijapur. La tria ondo de migrado okazis dum la militoj de 1683-1740 kun la maratoj. Dum la unua ondo temis pri hinduoj fuĝantaj religian persekutadon, la dua kaj tria ondoj konsistis ĉefe el kristanoj.

Ĉi tiuj migremaj komunumoj kreskis en relativa izolo kaj ĉiu ellaboris sian propran dialekton. Ĉar tiuj komunumoj devis ĉiutage interagi kun aliaj en lokaj lingvoj, la konkanaj dialektoj montras fortajn lokajn influojn skribsistemajn, vortoprovizajn kaj ankaŭ stilajn.

### La konkana en portugala Goao 
Frue en la epoko de portugala koloniado, kristanaj misiistoj komprenis la gravecon propagi en lokaj lingvoj, kaj tradukis kristanan literaturon en la konkanan kaj iamiam en la maratan; la plej rimarkinda inter ili estis Patro Tomaso Stephens ("stivenz").

En 1684 p.K., la portugaloj malpermesis la uzon de lokaj lingvoj en iliaj hindiaj teritorioj ĉar ili servis kiel perilo por hindua religia instruado. Ili ankaŭ volis tranĉi la ligojn kiujn la novaj konvertitoj havis kun sia kulturo. Kunigite kun la trudo de la portugala kiel oficiala lingvo, tio kondukis al kontinua malprosperiĝo de la konkana, kiu malkiel la plejo da hindiaj lingvoj havis absolute nenian ŝtatan mecenaton. La uzado de la portugala kondukis al la influo de la portugala en la konkana parolata de la kristanoj. Samtempe, la hinduoj de Goao sin turnis al la marata kiel lingvo de religiaj ceremonioj. Ankaŭ, la interagado inter maratoj kaj konkanoj en la pasinteco, kiu tiam rezultigis, ke la konkanoj estis dulingvaj kun la marata, nun ĉementis (forte fiksis) la statuson de la marata kiel la ĉiutaga lingvo de hinduoj en Goao, inkluzive de la konkanoj. Supraklasaj kristanoj uzis la konkanan nur por komuniki kun la subaj klasoj kaj la malriĉaj, uzante la portugalan en sociaj kunvenoj.

Dume, la migremaj komunumoj ekster Goao konservis la konkanan vivanta, kaj la lingvo iĝis pli disdialekta. La nagaria skribsistemo ekuziĝis en Maharaŝtro, dum la kanara skribsistemo estis uzata de migrintoj al Karnatako.

### Konkana Reviviĝo 
La konkana estis en malgaja stato, pro la uzado de la portugala kiel la oficiala kaj socia lingvo inter la kristanoj, la pliuzado de la marata prefere al la konkana inter hinduoj, kaj la konkana kristano-hindua disdivido. Rimarkinte tion *Vaman Raghunath Varde Valaulikar* entreprenis mision unuigi ĉiujn konkanojn, hinduajn kaj ankaŭ kristanajn, sendistinge de kasto aŭ religio. Li rigardis ĉi tiun movadon ne nur kiel naciisman movadon kontraŭ portugala rego, sed ankaŭ kontraŭ la dominado de la marata super la konkana. Preskaŭ solfare li krucmilitis, verkante nombron da verkoj en la konkana. Oni takasa lin kiel la pioniron de la moderna konkana literaturo, kaj li estas kareseme memorata kiel *Shenoi Goembab*.

### Periodo post sendependiĝo 
Post la sendependiĝo de Barato kaj ĝia sekva rekonkero de Goao en 1961, Goao estis absorbita en la Baratan Union kiel Unia Teritorio, rekte sub centra administrado.

Tamen, kun la reorganizo de ŝtatoj laŭ lingvaj linioj, kaj kun kreskantaj petoj de Maharaŝtro, kaj ankaŭ de maratoj en Goao por la merga unuigo de Goao en Maharaŝtron, intensa debato komenciĝis en Goao. La ĉefaj demandoj diskutataj estis la statuso de la konkana kiel sendependa lingvo kaj la estonteco de Goao kiel parto de Maharaŝtro aŭ kiel sendependa ŝtato (sube vidu sekcion Konkana-marata diskuto). Plebiscito konservis Goaon kiel sendependan ŝtaton en 1967. Tamen, la angla, la hindia kaj la marata daŭras esti la preferataj lingvoj por oficiala komunikado, dum la konkana estas flankigita.

### Agnosko kiel sendependa lingvo 
Kun la daŭra insistado de iuj maratoj, ke la konkana estas dialekto de la marata kaj ne sendependa lingvo, la afero fine iĝis lokita antaŭ la akademion Sahitya. Sunit Kumar Chatterjee, la prezidento de la akademio enoficigis komitaton de lingvaj kompetentuloj por kvitiĝi la disputon. La 26-an de februaro, 1975, la komitato post konvena interkonsiliĝo, venis al la konkludo, ke la konkana estas ja sendependa kaj literatura lingvo.

### Oficiala lingva statuso 
Ĉio ĉi tio faris neniajn ŝanĝojn en Goao. Fine laca de la malrapido, amantoj de la konkana lanĉis agitadon postulantan oficialan statuson por la konkana en 1986. La agitado iĝis violenta en diversaj lokoj rezultigante la morton de ses agitantoj. Fine, la 4-an de februaro 1987, la leĝdona asembleo de Goao leĝigis la Oficialan Lingvan Akton farante la konkanan la oficiala lingvo de Goao.:
* **Goaa konkana** (ISO 639-3: gom )
* **Konkana (individua lingvo)** (ISO 639-3: knn)

La konkana dialektoj listitaj de Ethnologue estas la jenaj:
* **Dialektoj de la konkana** (ISO 639-3: knn):
** Normo konkana (Goaa)
** Bardeskari (Gomantaki)
** Sarasvat Brahmin
** Kudali (Malvani)
** Daldi (Nawaits)
** Chitpavani (Konkanasths)
** Mangalore.

### Parencaj lingvoj/dialektoj 
Aliaj lingvoj/dialektoj inkluzivitaj de ISO 639-3 en la **konkana familio de la lingva arbo** . En la censo de 1991, kompare al la nacia averaĝo de po 19.44% por dulingveco kaj po 7.26% por trilingveco; konkanaj parolantoj markiĝis po 74.20% kaj po 44.68% respektive. Tio faras la konkanojn la plej multlingva komunumo de Barato.

Ĉi tio estas pro al la fakto, ke en la plejo da areoj kie konkanoj setlis, ili malofte formas plejparton de la loĝantaro kaj devas interagi kun aliuloj en la loka lingvo. Alia kaŭzo de dulingveco estas la manko de lernejoj instruantaj la konkanan kiel primaran aŭ akcesoran lingvon.

Kvankam dulingveco ne estas per si malbona afero, ĝi estas mistaksata kiel signo, ke la konkana ne estas ellaborita lingvo. La dulingveco de la konkanoj kun la marata en Goao kaj Maharaŝtro estas fonto de granda malkontento, ĉar ĝi kondukas al la konvinko, ke la konkana estas dialekto de la marata (ĉi sube vidu sekcion Konkana - marata) kaj tial havis influon sur la estonteco de la ŝtato Goao.

### La konkana - marata disputo 
Laŭ iuj pretendoj la konkana estas dialekto de la marata kaj ne sendependa lingvo. Tion oni atribuis al kelkaj historiaj kaŭzoj (skeĉitaj en la sekcio Historio), la proksimaj similecoj inter la marata kaj la konkana, la geografia apudeco inter Goao kaj Maharaŝtro, la forta marata influo sur konkanaj dialektoj parolataj en Maharaŝtro (kia Malwani), supozita manko de literaturo en la konkana kaj granda grado de dulingveco de konkanaj hinduoj rilate al la marata.

José Pereira, en sia (1971) verko *Konkani - A Language: A History of the Konkani Marathi Controversy* ("La konkana - Lingvo: historio de la konkana marata disputo"), kulpigis eseon pri hindiaj lingvoj verkita de John Lejden en 1807 en kiu la konkana estas nomita "dialekto de Maharaŝtro" kiel fonto de la lingva diskuto.

En Karnatako, kiu havas la plej grandan nombron da konkanoj, gvidaj organizoj kaj agitantoj simile postulis, ke la kanara skribsistemo estu farita la perilo de instruado por la konkana en lokaj lernejoj anstataŭ nagario.

Nuntempe neniu sola skribsistemo aŭ dialekto povas pretendi esti komprenebla aŭ akceptebla al ĉiuj partioj. Neniuj seriozaj klopodoj jam estas faritaj atingi ĝeneralan interkonsenton pri ĉi tiu demando. La manko de norma dialekto kiu estas akceptebla al ĉiuj kaŭzas, ke ofte konkanoj interagas kun alia konkanoj en aliaj lingvoj.

## Organizoj kaj institucioj 
Estas diversaj organizoj laborante por la konkana sed plejparte, ĉi tiuj estis limigitaj al unuopaj komunumoj. La tut-barata konkana *Parishad* fondita je la 23-a de januaro 1978 servis la celon provizi komunan ejon por ĉiuj grupoj. Nova organizo nomata *Vishwa Konkani Parishad* kiu celas esti tut-inkluziva kaj pluralisma ombrela organizo por konkanoj ĉirkaŭ la mondo estis fondita je la 11-a de septembro 2005.

Iuj notindaj institucioj laborantaj super la konkana estas:
* *Konkani Bhasha Mandal*, Mumbajo 
* *Konkani Triveni Kala Sangam*, Mumbajo 
* *Tomaso Stephens Konknni Kendr*.
* Monda konkana centro: Kulturo kaj lingva centro konstruota en Mangalore.
* *Konkani Bhas Ani Sanskriti Pratistan* (konkana lingva kaj kultura fondusejo): La organiza konstruaĵo, la monda konkana centro.
* *Dalgado Konkani Akademio.* 
* *Karnatako Konkani Sahithya Akademio.* 
* *Konkani Ekvott* – ombrela organizo de diversaj konkana korpoj en Goao.
* *Vishwa Konkani Sammelan* (Mondo konkana konvencio): unue okazigita en 1995.

## Notindaj verkoj en la konkana 
[eta|150px|Kovrilo de *Dovtrina Christam* fare de [Tomaso Stephens (misiisto)|pastro Thomas Stephens, unua publikigita verko en la konkana, kaj ajna hindia lingvo]]
* La unuan sciatan presitan libron en la konkana verkis angla jezuita sacerdoto, pastro Thomas Stephens en 1622, kaj nomita *Dovtrina Christam* (Malnova latina *La doktrino de Kristo*).
* *Konkani Mansagangotri* - Prof. Olivinho Gomes
* *Vajralikhani* - Shenoi Goembab
* *Konkana Bhashecho Itihas* - Shenoi Goembab
* *Sollavea Xekddeantlem Konknni Mhabharot: Adi Porv* - kolekto de 18 rakontoj el la epopeo Mahabharato. Ĝin surpaperigis en la 16-a jarcento jezuito en la latina skribsistemo uzante *daitrics* (diakritojn?). Ĝi estas verŝajne la plej malnova formo de la konkana hodiaŭ havebla.

## Bagateloj 
* Estas ioma malkonsento pri tio, ĉu la nomo "konkana" ĉiam estis la akceptita nomo por la lingvo. La plej frua mencio pri la konkana lingvo troviĝas en devota poemo fare de Sant Namdev (c.1270-c.1350 Ce) kie li verkis stancon en la konkana.
* Internacia reklama kampanjo fare de *Nike* por la *2007 Kriketa Monda Taso* spotis konkanan kanton *Rav Patrao Rav* kiel la fona temo. Ĝi baziĝas sur la melodio de pli malnova kanto *Bebdo*, verkita de Chris Perry kaj kantita de Lorna. La nova teksto verkita de Agnello Dias (kiu laboris en la reklamagentejo kiu faris la reklamon), rekomponita de Ram Sampat kaj kantita de Ella Castellino (artikolo , teksto ).

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Lernu GSB konkana perrete
* Learn Mangalorean konkana surlinia 
* Ethnologue raporto pri la konkana
* La fontoj de la konkana kingvo
* http://www.india-seminar.com/2004/543/543%20madhavi%20sardesai.htm Patrina lingvo bluso fare de Madhavi Sardesai
* Listo de elstaraj konkanoj
* Bonega artikolo pri konkana historio kaj literaturo fare de la Goaa konkana akademio 
* Perreta konkana (GSB) vortaro
* Kolekto de konkanaj (Mangaloreaj) preĝoj kaj vortaro (PDF) 

 

Kategorio:Hindarja lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Barato