open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karaima lingvo

La **Karaima lingvo** (laŭ la dialekto de Krimeo: *къарай тили*, laŭ tiu de Trakai: *karaj tili*) estas tjurka lingvo kun hebreaj influoj, simile al la jida aŭ judhispana lingvoj ankaŭ tradicie parolataj de judoj. Ĝin parolas la karaimoj - etne judaj anoj de karaima judismo sur la krimea duoninsulo, en Litovio kaj okcidenta Ukrainio. Nuntempe restas nur proksimume 1000 aktivaj parolantoj. La tri ĉefaj dialektoj estas tiu de Krimeo, Trakai kaj Haliĉ. En Krimeo por skribi en la lingvo oni uzas cirilajn literojn, dum en Trakai estas uzata variaĵo de la latina alfabeto.

La litova dialekto de la karaima lingvo estas parolata precipe en la urbo de Trakai. Dum parto de la mezepoko Trakai estis la ĉefurbo de Litovio, kaj krimeaj karaimoj estis dungitaj ĉi tie fare de la litova grandduko Vytautas dum la jaroj 1397 kaj 1398 por defendi la granddukan kastelon. Estas ŝanco ke la lingvo pretervivos en Trakai pro oficiala subteno de la litovaj instancoj, kaj pro la turisma altiro de la karaima kvartalo. Intertempe en Trakai ekzistas muzeo pri la karaima komunumo kaj pluraj karaimaj restoracioj. La lokaj karaimoj estas gravaj partoprenantoj de mezepokaj festoj de la urbo, kaj multaj diras ke la nova blazono de la urbo bildigas karaimon.

## Vidu ankaŭ 
* Krimĉaka lingvo
* Latinliterigo en Sovetunio

## Eksteraj ligiloj 
* En la koro de Eŭropo endanĝerigita tjurka lingvo plu vivas, en retejo de Tutmondaj Voĉoj (*Global Voices* en Esperanto).

Kategorio:Tjurka lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Ukrainio
Kategorio:Lingvoj de Litovio
Kategorio:Judismo
Glenn Ford

**Gwyllyn Samuel Newton "Glenn" FORD** (1-a de majo 1916 - 30-a de aŭgusto 2006) estis elstara kanada-usona kina aktoro. Li estas plej bone konata pro siaj roloj de vakeroj aŭ de ordinaraj homoj en neordinaraj cirkonstancoj. Lia aktora kariero komenciĝis en teatro, kaj lia unua granda partopreno en filmo estis en 1939, en la filmo *Heaven with a Barbed Wire Fence*. Grava sukceso estis *Gilda*, nigra filmo de 1946 reĝisorita de Charles Vidor en kiu stelulas Rita Hayworth.

Kategorio:Kanadaj aktoroj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Anglaj kebekianoj
Trakai (komunumo)

**Trakai** estas subdistrikta komunumo en la oriento de Litovio - ĝia administra centro estas la samnoma urbo *Trakai*. Komunumo kaj urbo ekde 1995 ĝis 2010 apartenis al la tiutempe ekzistanta distrikto Vilnius (Vilno), kaj situas tuj okcidente de la litova ĉefurbo. En  en la komunumo vivis , el tio komence de 2020 en la urbo mem 4 141.

Trakai estis fama dum la frua mezepoko pro kastelo konstruita laŭ iniciato de la litova grandduko Gediminas dum la 13-a jarcento. Multaj aliaj kasteloj konstruiĝis en la areo sekve de tiu unua. Dum multaj jaroj, la regiono distingiĝis de la aliaj partoj de Litovio, ĉar ĉi tie kunvivis multaj etnaj grupoj, krom litovoj ekzemple karaimoj, tataroj, rusoj kaj poloj. Dum la 16-a jarcento ĝi politike kaj ekonomie malpligraviĝis. Dum milito kun Rusio, la urbo komplete detruiĝis. Dum la lastaj jardekoj ĝi rekonstruiĝis kaj multaj festoj celebriĝas tie. Pro sia mezepoka etoso, la urbo ofte bildiĝas sur litovaj poŝtmarkoj.

La plej granda urbo de la komunumo estas *Lentvaris* (11 700 loĝantoj), ne Trakai (4 141 loĝantoj), la komunuma centro. Aliaj loĝlokoj estas *Paluknys, Trakų Vokė, Dusmenys* kaj *Rūdiškės*.

## Eksteraj ligiloj 
* paĝoj de la komunumo (litovaj) 

Kategorio:Distrikto Vilnius
Kategorio:Komunumoj de Litovio
Kriogenio

**Kriogenio** estas la 9-a epoko de la Proterozoiko kaj la 2-a epoko de la Neoproterozoiko.
Ĝi komencis antaŭ 850  kaj finis antaŭ 630 milionoj da jaroj. Ĝi sekvis al la Tonio kaj estis antaŭ la Ediakario. En tiu epoko okazis la Sturta Glaciepoko, kiam la terglobo estis sub glacio ĝis la ekvatoro; oni parolas pri la "neĝbulo tero".

Kategorio:Geologia temposkemo
Kategorio:Glaciologio
Kategorio:Terhistorio
Kategorio:Geologio
Trakai

**Trakai** estas historia urbeto en la oriento de Litovio. Ĝi apartenas al samnoma komunumo Trakai, kaj ekde 1995 ĝis 2010 ankaŭ apartenis al la tiutempe ekzistanta distrikto Vilnius (Vilno). En  en la urbeto vivis .

Trakai estis fama dum la frua mezepoko pro kastelo konstruita laŭ iniciato de la litova grandduko Gediminas dum la 13-a jarcento. Multaj aliaj kasteloj konstruiĝis en la areo sekve de tiu unua. Dum multaj jaroj, la regiono distingiĝis de la aliaj partoj de Litovio, ĉar ĉi tie kunvivis multaj etnaj grupoj, krom litovoj ekzemple karaimoj, tataroj, rusoj kaj poloj. Dum la 16-a jarcento ĝi politike kaj ekonomie malpligraviĝis. Dum milito kun Rusio, la urbo komplete detruiĝis. Dum la lastaj jardekoj ĝi rekonstruiĝis kaj multaj festoj celebriĝas tie. Pro sia mezepoka etoso, la urbo ofte bildiĝas sur litovaj poŝtmarkoj.

## Geografio 
[250ra|eta|Trakai estas grava turisma allogaĵo, grava ankaŭ pro etnaj kialoj, ĉar tie ankoraŭ loĝas [karaimoj]]
La urbo troviĝas 28 kilometrojn okcidente de Vilno. Estas 200 lagoj en la regiono, el inter ili la plej profunda (46,7 m) estas *Galvė* kun 21 insuloj. * Galvė* kovras areon de 3,88 km², la lago *Vilkokšnis* 3,37 km² kaj la lago *Skaistis* 2.96 km².

Dum aprilo 1991 fondiĝis la **Historia Nacia Parko Trakai** por konservi la regionon, kiu kaj estas nacia kultura heredaĵo kaj aŭtentika natura rezervejo. La parka teritorio kovras 82 km², aldoniĝas 34 km² kovritaj per arbaroj kaj 130 km² kovritaj per lagoj.
eta|250ra|

## Ĝemelaj urboj 
*  (עכו)
* 
* 
* 
* 
*  (historie *Lötzen/Łuczany/Lēcai*)
*  (historie *Stanislav(iv)/Stanislau*)
* 
*  (historie ankaŭ *Kontupohja*)
*  (historie *Köslin/Kòszalëno*)
* 
* 
*  (historie *Marienburg*)
* 
*  (historie *Neu Sandez/Újszandec*)
*  (historie ankaŭ *Polock/Połock*)
* 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* paĝoj de la komunumo (litovaj) 

Kategorio:Distrikto Vilnius
Marŝalo

**Marŝalo** (latine: *Marscalcus* aŭ *Marescalcus campi*), **feldmarŝalo** aŭ **kampomarŝalo** estas en diversaj armeoj la plej alta rango super Generalo.

La plejmulto de la armeoj kiuj ankoraŭ havas marŝalojn nomumas dum paco neniun armeanon al tiu rango. La kontraŭparto de marŝalo ĉe la mararmeo estas la grandadmiralo (germane: *Großadmiral*) aŭ flotadmiralo (angle: *Admiral of the Fleet*).

## Usono 
En Usono, marŝalo estas ankaŭ nemilita titolo de speciala federacia policano. En frua okcidenta Usono, marŝalo estis vojaĝanta policano simila al ŝerifo, sed protektis plurajn urbetojn.

## Origino 
La vorto marŝalo verŝajne deriviĝis de la malnovgermana *mahr* (= ĉevalo) kaj *shalc* (= servisto). Origine do ĉevalservisto, pliposte ĉevalestro kiu prizorgis la ĉevalojn kaj dum militiroj la trajnojn en la nomo de la monarko.
Ekzistas ankaŭ franca, preskaŭ identa, derivaĵo. La vorto *maréchal* estus derivita de *mare* (= ĉevalino aŭ ĉevalo) kaj *scale* (= servisto).

## Famaj marŝaloj 
## Referencoj 
## Rilataj temoj 
* Feldmarŝaloj de la nazia Tria regno
* Josip Broz Tito


Kategorio:Soldataj rangoj
Kategorio:Profesioj
Rita Coolidge

**Rita COOLIDGE** estas usona kantistino. Ŝi naskiĝis la 1-an de majo 1945 en Lafayette, Tenesio, Usono. Ŝi laboris kun kelkaj elstaruloj, ekzemple Joe Cocker, Eric Clapton kaj Leon Russel; poste ŝi fariĝis memartisto.

## Filmoj 
* *Pat Garrett and Billy the Kid* (1973)

Kategorio:Kontreaj kantistoj
Kategorio:Usonaj popkantistoj
Kategorio:Grammy-laŭreatoj
Stenio

**Stenio** estas epoko de la Proterozoiko kaj komencis antaŭ 1.200 milionoj da jaroj kaj finis antaŭ 1.000 milionoj da jaroj. Kun Stenio finiĝis la Mezoproterozoiko kaj komenciĝis la Neoproterozoiko. Dum la epoko de Stenio formiĝis la superkontinento Rodinio (nomita laŭ rusa vorto signifanta hejmlando).

La Proterozoiko estas la eono antaŭ la Fanerozoiko, do antaŭ la Kambria eksplodo, kiam dum rimarkinde mallonga tempo multaj vivaĵoj evoluis, kies fosilajn restaĵojn oni ankoraŭ hodiaŭ trovas. Kontraste al tio en la Proterozoiko nur malmultaj trovajlokoj estas konataj, kiuj krome estas malfacile enordigeblaj. Pro tio la stratigrafia skaligo je periodoj kaj epokoj de tiu eono estas tre malfacila.

## Vidu ankaŭ 
* Geologia temposkalo

Kategorio:Terepokoj
Kategorio:Terhistorio
Fazil Iskander

**Fazil Iskander** (; naskiĝis la  en Suĥumo) estas abĥazdevena rusa verkisto, famiĝinta pro siaj tre vivaj priskriboj de kaŭkazia ĉiutaga vivo.

Li estas la plej vaste konata abĥaza intelektulo, tamen dum la abĥaz-kartvela konflikto li distanciĝis de ambaŭ flankoj, kritikante ilin. Dum multaj jaroj li loĝas en Moskvo.

La plej konata verko de Iskander estas ciklo "Sandro el Ĉegem", en kiu li priskribas vivon de fikcia abĥaza vilaĝo ekde la komenco de la 20-a jarcento ĝis 1970-aj jaroj. Amuza kaj ironia verkomaniero de la aŭtoro igis komentantojn nomi lin "Marquez de Abĥazio".

Kategorio:Abĥazoj
Kategorio:Ruslingvaj verkistoj
Kategorio:Rusiaj verkistoj
Krimĉaka lingvo

La **krimĉaka lingvo** (кърымчах тыльы) estas lingvo parolata sur la Krimea Duoninsulo fare de la krimĉaka popolo. La lingvo estas foje konsiderata kiel dialekto de la krime-tatara lingvo, kaj foje nomiĝas "judo-krime-tatara lingvo".

Kiel plej multaj judaj lingvoj, ĝi enhavas grandan nombron de vortoj el la hebrea lingvo. Antaŭ 1917 ĝi uzis la hebrean skribon. Dum sovetuniaj tempoj oni komence uzis la uniforman tjurkan alfabeton (variaĵo de la latina alfabeto), sed poste la cirila alfabeto iĝis deviga.

La komunumo tre malplimultiĝis dum la nazia Holokaŭsto dum la dua mondmilito. Kiam dum majo 1944 preskaŭ ĉiuj krime-tataroj estis deportitaj al sovetia Uzbekio, inter ili estis multaj parolantoj de la krimĉaka, kiuj ĵus pretervivis la naziajn persekutojn - kelkaj el ili restis en Uzbekio. Nuntempe la lingvo preskaŭ ne plu uzatas. Laŭ la ukraina popolnombrado de la jaro 2001, malpli ol 300 krimĉakoj vivas en Krimeo, kaj nur proksimume 100 homoj ankoraŭ parolas la lingvon.

## Vidu ankaŭ 
* Krimĉakoj

## Eksteraj ligiloj 
* (en) Etnologia raporto

Kategorio:Lingvoj de Ukrainio
Kategorio:Tjurka lingvaro
Kategorio:Krimeo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Codiro

**Codiro** ( [COkanje]) estas nedistingo inter la sonoj [c] kaj [ĉ], specifa por multaj nord-okcidentaj dialektoj de la rusa lingvo kaj orientaj dialektoj de la pola lingvo (en la pola kutime nomiĝas **mazurado**).

Kutime anstataŭ ambaŭ sonoj oni prononcas [cj]. Foje ambaŭ sonoj estas anstataŭigataj per [ĉ], tiam oni parolas pri *ĉodiro*.

Codiro ekzistas de pli ol mil jaroj. Interalie, ĝi estis tipa por Malnova Novgoroda dialekto kaj respeguliĝas en skribaj dokumentoj, trovitaj en Novgorod (betulŝelaj dokumentoj).

## Vidu ankaŭ 
* Adiro
* Odiro

Kategorio:Slavistiko
Kategorio:Fonetiko
Compiègne

**Compiègne** [] estas mezgranda franca komunumo, lokata en la departemento  kaj en la regiono Hauts-de-France. Ĝi estas unu el la subprefektejoj de la departemento, kaj do ĉefurbo de unu arondismento.

eta|maldekstra|175px|Urbodomo de Compiègne
Compiègne havas proksimume 41 000 loĝantojn, kiuj nomiĝas *Compiégnois*.

## Geografio 
Compiègne situas proksime de la kunfluejo de riveroj Oise kaj Aisne, ĉirkaŭ 65&nbsp;km norde de Parizo. Ĝia latina nomo estis *Compendium*.

Okcidente ĝin limas rivero *Oise*, oriente la arbaro de Compiègne, norde rivero *Aisne*. Sude la limo al komunumo Croix-Saint-Ouen estas konvencia. Kvankam la stacidomo troviĝas dekstre (okcidente) de *Oise*, ĝi apartenas al la komunumo.

La Eŭropa ŝoseo 19 vojas proksime.

eta|maldekstra|300px|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj

## Historio 
* En 868 estis subskribita la traktato de Compiègne.
* Je la 11-a de novembro 1918 en la arbaro de Compiègne Francio igis Germanion subskribi armisticon post la Unua Mondmilito, en fervoja vagono.
* Je la 22-a de junio 1940 Germanio igis Francion subskribi armisticon, en la sama vagono. La vagono ankaŭ troviĝas en Crawinkel en la jaro 1945-a.
* Je la 23-a de septembro 2006 en la kastelo de Compiègne kunvenis la regnestroj Jacques Chirac (Francio), Vladimir Putin (Rusio) kaj Angela Merkel (Germanio).

## Ĝemelaj urboj 
*  , de 1962
*  , de 1959
*  , de 1989
*  , de 1988
*  , de 1962
*  , de 1964
*  , de 1988
*  , de 2002
*  , de 1967

## Esperanto-movado 
Estas gastiganto de Pasporta Servo tie.

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Oise
* Listo de urboj de Francio
* Compiègne (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala TTT-ejo


Kategorio:Urboj de Francio
Kategorio:Komunumoj de Oise
LibriVox

eta
eta
**LibriVox** estas cifereca biblioteko kun liberaj publik-havaĵaj aŭskulteblaj libroj (sonlibroj), voĉlegitaj de volontuloj. La projekto komenciĝis en aŭgusto 2005, kaj en decembro 2009 la katalogo enhavis ĉ. tri mil plenajn librojn, kaj multajn mallongajn verkojn.

LibriVox-aj registroj ĉefe estas en la angla, sed ankaŭ troveblas kelkaj libroj en Esperanto, germana, hispana, itala, hebrea, finna, latina kaj malnova angla. Ili uzas la datenaranĝojn MP3 kaj Ogg/Vorbis.

## Eksteraj ligiloj 
* Aŭskultebla Esperantlingva versio de "La Aventuroj de Alicio en Mirlando" ĉe LibriVox
* Ĉefpaĝo de Librivox (13-lingva)

Kategorio:Ciferecaj bibliotekoj
Plinio la Juna

**Gaius Plinius Caecilius Secundus minor**, nomata **Plinio la Juna**, naskiĝis dum la jaro 61 en Como (*Novum Comum*) kaj mortis ĉirkaŭ la jaro 113. Li estis nevo kaj poste adopta filo de Gaius Plinius Secundus, konata kiel Plinius maior, Plinio la Maljuna.

## Biografio 
Plinio devenis el riĉa kavalira familio. Kiam li estis ankoraŭ knabo, lia patro *Laelius Caecilius Cilo* mortis, kaj lia onklo Plinio la malpli juna adoptis lin. Li sendis lin al Romo por studi en la lernejo de Kvintiliano.

Post siaj studoj li dediĉis sin la la parolarto. Li faris ŝtatofican karieron sub la regado de Domiciano kaj atingis la rangon de senatano. La brilo de lia kariero eble ŝuldiĝis ne nur al lia talento, sed ankaŭ al liaj riĉo kaj amikaro. De 98 al 101 li administris la ŝtatan trezoron (*aerarium Saturni*).

Imperiestro Trajano nomumis lin guberniestro de Bitinio. En 113 (eble 115) li mortis; estas necerte, ĉu en Bitinio aŭ reveninte al Romo.

## Verkaro 
La ĉefa verko de Plinio estis kolekto da 247 leteroj, dividita al 10 libroj, kiujn li skribis inter 96 kaj 109. La leteroj ne estas fikciaj, sed vere senditaj, frukto de korespondado kun amikoj kaj kolegoj, foje skribitaj je specialaj okazoj (notoj, rekomendoj), pro sociaj kaŭzoj (invitoj, opiniinterŝanĝoj) aŭ pro priskribo de eventoj (famegas lia kroniko de la eruptiĝo de Vezuvo en 79, kiu mortigis lian onklon).

Male ol la tute personaj leteroj de Cicerono, kiuj nur hazarde konserviĝis, liaj leteroj estas dekomence destinitaj por publikigo. Tion montras precipe la granda zorgo pri la stilo.
Tacito uzis kelkajn el liaj leteroj kiel fonton por siaj historiaj verkoj.

La lasta el la dek libroj enhavas la korespondadon inter Plinio kaj imperiestro Trajano dum lia regado en Bitinio. Tiu kolekto estis publikigita post lia morto, supozeble danke al Trajano mem, kiu intencis la kolekton kiel manlibron de bona administrado. Inter tiuj leteroj precipe interesas tiu pri la kristanoj, tiam ankoraŭ ne tre signifaj.
Ĝi estas la unua Latina teksto ne-kristana, kiu mencias kristanojn.

Krom tio li verkis ege ampleksan Panegiron pri imperiestro Trajano.

## En Esperanto 
La leteroj pri la kristanoj aperis en *Apologio* de Tertuliano, 1982, kaj sufiĉe reprezenta impreso el liaj verkoj de 28 paĝoj aperos en la 4a volumo de Antologio Latina de Gerrit Berveling.

## Referencoj 
* Villa Commedia (Lierna)

Kategorio:Romia literaturo
Johana de Navaro

**Johana de Navaro** (naskiĝis en 1370, mortis la 9-an de julio 1437) estis filino de reĝo Karlo la 2-a de Navaro kaj de Johana de Francio.

La 2-an de septembro 1386 ŝi edziniĝis al Johano la 4-a, duko de Bretonio kaj naskis jenajn infanojn:
* Johana (1387 † 1388)
* filino (1388 † 1388)
* Johano la 5-a (1389 † 1442), duko de Bretonio
* Arturo la 3-a (1393-1458), duko de Bretonio
* Gilles (1394-1412) sinjoro de Chantocé
* Marguerite (1392-1428), edziniĝonta al Alano la 9-a
* Rikardo (1395-1438), grafo de Vertus, d'Etampes kaj de Mantes
* Blanche (1397-p.1419), edziniĝonta al Johano la 4-a de Armagnac

Vidvino, ŝi edziniĝos en 1403 al Henriko la 4-a (1367 † 1413), reĝo de Anglio, kaj naskis filon Edmond Labourde.

Kategorio:Bretonaj dukoj
Kategorio:Britaj reĝedzinoj kaj reĝinedzoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1370
Kategorio:Mortintoj en 1437
Arieșu de Câmp

**Arieșu de Câmp** [arieŝu de kımp] (hungare **Mezőaranyos** [MEzöaranjoŝ]) estas vilaĝo en Rumanio sud-sudoriente de Baia Mare. En 1910 ĝi havis 268 loĝantojn (rumanoj); en 1992 estis 302 (rumanoj). Ĝia unua mencio skriba estas el 1256. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (departemento Máramaros). Administre ĝi apartenas al la komunumo Ardusat.

Arieșu de Câmp situas borde de la rivero Someș.

## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Administra mapo de la distrikto 
* Mapo de la distrikto 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Maramureș
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Adiro

eta|Cirila A
**Adiro** ( [Akanje]) estas termino por priskribi en la rusa lingvo nedistingeblon de /a/ kaj /o/ en neakcentitaj pozicioj. Neakcentitaj aperoj de /o/ estas prononcataj kiel alofonoj de /a/ — ekzemple, en la vorto *молоко* (ĉiuj tri literoj estas „o“) la prononco estas [məlʌ'ko] (laŭ IFA).

Krom la sudaj kaj mezaj dialektoj de la rusa lingvo, adiro estas specifa por la belorusa lingvo, en kiu ĝi estas ankaŭ fiksata skribe, kontraste al la rusa. Adiro renkonteblas en dialektoj de la bulgara: ekzemple, en la dialekto de Zlatograd (nur en antaŭakcentita silabo: ''ag'niŝte* anstataŭ *og'niŝte*, *da'bre* anstataŭ *do'bre* ktp.).

Komencantaj lernantoj de la rusa estas ofte mirigitaj de adiro, kiu malhelpas lerni skriban formon de multaj vortoj. Ĝenerale la rusa skribsistemo estas fonema kaj morfofonema, kaj adiro krude rompas regulecon de tiu sistemo. Hezitemo inter *а* kaj *о* en neakcentitaj pozicioj konsistigas oftan problemon de lernejanoj en ruslingvaj mezlernejoj. Tiun problemon preskaŭ ne havas loĝantoj de kelkaj nordaj regionoj (Arĥangelska, Vologda kaj aliaj provincoj), kie nordaj dialektoj kun odiro ankoraŭ konserviĝis, — ili povas skribi tiel, kiel ili fakte prononcas en ĉiutaga vivo.

Vaste disvastiĝinta (kaj norma en literatura lingvo: en televido, radio ktp.) adiro kaŭzas por ruslingvanoj problemojn ankaŭ dum lernado de Esperanto. Neakcentita *-o* en radikoj kaj finaĵoj de Esperantaj vortoj tre ofte sonas kiel variaĵo de /a/, eĉ en parolo de spertaj rusaj esperantistoj (eĉ ekzistas pri tio popularaj en Esperanta medio mokŝercoj pri rusoj: „b*a''nege!“ ka.).

Krom nedistingo de neakcentitaj /a/ kaj /o/ la sudaj kaj mezaj dialektoj de la rusa ne distingas neakcentitajn /i/ kaj /e/ (tamen ne tiel en peterburga prononca normo).

## Historio kaj kaŭzoj 
Laŭ pli multaj pritaksoj adiro aperis en la rusa ne pli frue ol en la 14-a jarcento: ĝuste en tiu jarcento aperas unuaj misskriboj de "o" kaj "a" en skribitaj dokumentoj. Aliaj sciencistoj (kiel A. Ŝaĥmatov) opinias, ke la fenomeno estas eĉ pli frua: ĝi ne aperadis en skribaj tekstoj nur pro neapero de tiaj tekstoj en adiraj regionoj de slavlingva teritorio.

Apero de adiro povis esti influo de ugro-finnaj lingvoj, kun kies parolantoj praaj rusoj multe kaj proksime kontaktis ĉe la bordoj de Volgo kaj en aliaj regionoj.

Aŭskultu: 

## Vidu ankaŭ 
* Odiro
* Codiro

## Referencoj 
Kategorio:Slavistiko
Kategorio:Fonetiko
Odiro

**Odiro** (, *Okanje*) estas regula klare distingita prononco de fonemoj /o/ kaj /a/ en la rusa lingvo, kontrasta al adiro, kiam tiuj fonemoj nedistingeblas en neakcentitaj pozicioj. Odiro estas specifa trajto de nordaj dialektoj, samkiel de la dialektoj de Kaluga, Kostroma kaj Vologda. Kontraste, adiro estas la ĝenerale disvastiĝinta norma prononco de la rusa lingvo.

## Vidu ankaŭ 
* Adiro
* Codiro

## Referencoj 
Kategorio:Orientslava lingvaro
Kategorio:Rusa dialektologio
Kategorio:Fonetiko
Kategorio:Izoglosoj
Steatito

eta|Sapŝtonskulptaĵo *La pensanto* de Ruth Kopp
**Steatito** aŭ **Sapŝtono** estas magnezio-silikato (Mg3Si4O10(OH)2), estas ekspluatataj preskaŭ ĉie en la mondo. La ŝtonoj malsimilas regione laŭ malmoleco kaj rompeblemo, ĝi povas esti kompakta aŭ fajngrajna.

La mezepoka nomo de la steatito estis *talcus*.

La kunmetaĵo de sapŝtonoj povas esti tre varia laŭ la geografia deveno. Ĉefaj komponantoj estas kutime la mineraloj talko, klorito, magnezito kaj serpentino.

## Trovlokoj 
Aŭstrio, Brazilo, Ĉinio, Egiptio, Francio, Finnlando, Germanio, Hindio, Italio, Kanado, Norvegio, Rusio, Ukraino, Sudafriko.

## Uzo 
### Industrio 
En la industrio kiel talko, uzita en la vitro-, farbo- kaj papero-industrioj, por ŝmiraĵoj, bazo de kosmetiko, pudro por beboj, por korpoj, en la nutraĵindustrio kaj plasto-, ceramiko-, porcelano- kaj aŭto-industrioj.

### Arto 
Por skulptado oni preferas kompaktajn, kolorajn ŝtonojn. Ili estas facile prilaboreblaj kaj bone polureblaj. Ĝi estas ankaŭ uzita kiel gemo en malmultkostaj juveloj.

### Metiartoj 
El finna steatito oni prefere fabrikas la tiel nomataj sapŝtonfornoj, kiuj ekstreme longe konservas la varmon. Tiuj sapŝtonoj estas multe pli malmolaj kaj ne facile uzeblas por artaĵoj. Pro la bona konservo de varmo, jam dum la antikvo oni uzis sapŝtonojn por fabriki manĝilaron. La hititoj uzis sapŝtonon por fabriki rulsigeloj.

## Ecoj 
### Fizikaj ecoj 
Dureco: 1 (laŭ la Mohs-skalo)

Denseco: 2,75 kg/dm³

### Koloroj 
blanka, viola, roza, verda, griza, nigra, bruna, blua

## Enhavo 
Pura steatito estas ĝis 100%-a talko kaj facile gratebla per ungo.
Reiner Speckstein besteht bis zu 100&nbsp;% aus Talk und ist einfach mit dem Fingernagel ritzbar.
Variaĵoj enhavas de 40 ĝis 50 % da talko, de 40 ĝis 50 % da magnezito, de 5 ĝis 8 % da *penninit* (finna steatito) kaj ne grateblas per ungo.

## Danĝeroj 
Ŝajnas ke steatito enhavas asbestofibrojn. Kutime talktrovejoj de karbona deveno estas senasbestoj. Serpentinaj trovejoj povas enhavi asbeston, sed tiujn oni tutmonde ne plu ekspluatas. La finna fornosteatito kaj sapŝtono por skulptaĵoj kaj industriproduktoj ne enhavas asbestofibrojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Uni-Leipzig: *Sapŝtono en la malnova Egiptio* 
* Mineralienatlas: Informotabelo pri mineraloj 

Kategorio:Materialoj
Hititoj

La **hititoj** aŭ **ĥetidoj** (ambaŭ en PIV) estas popolo hindeŭropa. Ili invadis kaj konkeris Malgrand-Azion en la 26-a jarcento a.K.. Ili transprenis de la lokuloj diojn, mitojn kaj ritojn. El tiu miksaĵo kreskis riĉa civilizo, kiu pluvivis ĝis la 8-a jarcento a.K.. Ne nur granda, militista potenco, la civilizo hitita ŝajne havis grandan toleremon kaj religian, kaj socian. Novaj migradoj hindoeŭropaj, kiel tiuj de la frigoj, kaj la kresko de la asirianoj, baldaŭ anoncis la finon de tiu imperio.

Hatuŝa aŭ Hattusa estis iama ĉefurbo de la Hitita Imperio ekde la regado de Ĥattusili la 1-a, situanta en la centro de Anatolio.

Hititologio, malpli ofte nomata Antikvaj Anatoliaj Studoj, estas interfaka scienco. Ĝi ĉefe ampleksas la lingvon, historion, kulturon, religion kaj arkeologion de la antikvaj anatoliaj hititoj, kaj, pli larĝasence, aliajn kulturojn kaj popolojn de antikva anatolia antikveco. 

## Vidu ankaŭ 
* la artikolon pri la antikva hitita lingvo
* Batalo de Kadeŝo

## Eksteraj ligiloj 
* Gramatiko de la hitita lingvo 


Kategorio:Antikvaj etnoj
Kategorio:Civilizoj
Kategorio:Historio de Turkio
John Turner

**John TURNER**, PK, OK, RK, MA, BCL, LLD (naskiĝis la  - mortis la 18-an de septembro 2020) estis la deksepa Ĉefministro de Kanado de la 30-a de junio 1984 ĝis la 17-a de septembro 1984. Li estas la plej aĝa ankoraŭ vivanta iama ĉefministro de Kanado.He is the oldest living former Prime Minister. Laŭ kanada kutimo, kiel iama Ĉefministro, li portas la titolon "La Tre Honorinda" dumvive.

## Frua vivo 
John Turner naskiĝis en Richmond (Surrey, Anglio) kiel filo de Leonard Turner kaj Phyllis Gregory, kaj li elmigris al Kanado jam kiel bebo en la jaro 1932. Turner estis la unua kanada ĉefministro depost Mackenzie Bowell kiu ne naskiĝis en Kanado. Li edukiĝis ĉe la Universitato de Brita Kolumbio (B.A. Honours), Universitato de Oxford, (Stipendiulo Rhodes, B.A., Bachelor of Civil Law), kaj la Universitato de Parizo (Sorbonne). En 1948 li kvalifikiĝis por la Olimpia teamo de Kanado kiel sprintisto sed ne povis partopreni la konkursojn pro vundiĝo.

En 1958 li pasigis vesperon dancante kun Princino Margaret ĉe la HMCS Discovery en la haveno de Vankuvero. La eventon gastigis Frank Ross, Leŭtenanta Gubierniestro de Brita Kolumbio kaj duon-patro de Turner. Dum jaro kaj duono la amaskomunikiloj de Britio kaj Kanado interesiĝis pri li, kaj oni priskribis lin en la britaj gazetoj kiel "sekreta vizitanto" ĉe Clarence House.

Turnis edzinigis Geills McCrae Kilgour (nask. 1937) en 1963 kaj kun ŝi havas unu filinon kaj tri filojn. Li praktikis juron en Toronto (Ontario) kaj elektiĝis federacia deputito en 1962. La gefiloj de John kaj Geills Turner vizitis la lernejon Rockcliffe Park Public School en Otavo.

## "La Ora Knabo" 
## Bay Street 
## Ĉefministro 
## Opoziciestro 
### Federacia balotado de 1988 
## Eksteraj ligiloj 
* Order of Canada Citation 
* Federal Political Biography from the Library of Parliament 
* University of British Columbia Sports Hall of Fame 
* CBC Digital Archives - The Long Run: The Political Rise of John Turner

Kategorio:Financ-Ministroj de Kanado
Kategorio:Kanadaj advokatoj
Kategorio:Estroj de la Liberala Partio de Kanado
Kategorio:Kanadaj stipendiuloj Rhodes
Kategorio:Membroj de la 19-a Ministerio en Kanado
Kategorio:Membroj de la 20-a Ministerio en Kanado
Kategorio:Federaciaj deputitoj de Brita Kolumbio
Kategorio:Kamaradoj de la Ordeno Kanada
Kategorio:Membroj de la Privata Konsilio de la Reĝino (Kanado)
Kategorio:Ĉefministroj de Kanado
Kategorio:Katolikaj politikistoj
Kategorio:Anglaj kanadanoj
Samuel Butler

**Samuel Butler** estis la nomo de diversaj Britoj:

* **Samuel Butler** (1612–1680) estis poeto, aŭtoro de *Hudibras*.
* **Samuel Butler** (1774–1839) klasika eruditulo, lernejestro ĉe Shrewsbury, Episkopo de Lichfield.
* **Samuel Butler** (1835–1902) estis romanisto, prafilo de la eruditulo, aŭtoro de *Erevono*.
Jurij Ŝĉerbak

**Jurij ŜĈERBAK** (ukraine Юрій Миколайович Щербак, naskiĝis  en Kievo) estas ukraina medicinisto-epidemiologo, politikisto, diplomato kaj verkisto. Li diplomitiĝis en la Kijiva medicinista instituto kiel doktoro de medicinaj sciencoj. Li eliminis epidemion de ĥolero en Ukrainio kaj Uzbekio. Kunfondinto kaj la unua gvidanto de Verdula partio de Ukrainio, parlamentano, ambasadoro de Ukrainio en Israelo, Usono, Kanado. Membro de la Ukraina Nacia Verkista Asocio, aŭtoro de rakontkolektoj, noveloj. Esperanta traduko de lia dokumenta novelego *Ĉernobilo* (1987) aperis en eldonejo Progreso (Moskvo, 1990).

## Romanoj 
* 1971 - Baro de nekongruo (''Бар'єр несумісности*)
* 2011 - Tempo de la Mortkristanoj: Miraĝoj de la 2077 jaro (*Час смертохристів: Міражі 2077 року*, politika krimromano, mortkristanoj kredas, ke Jesuo Kristo mortis)
* 2012 - Tempo de la Granda Ludo. Fantomoj de la 2079 jaro (*Час Великої Гри. Фантоми 2079 року*, daŭrigo de la antaŭa romano)
* 2014 - Tempo de tirano. Kompreno de la 2084 jaro (*Час тирана. Прозріння 2084 року*)

## En Esperanto aperis 
*Ĉernobil*. Jurij Ŝĉerbak. Tradukis E. Ŝevĉenko, A. Ĵuravljov. Moskva. 1990. 398 paĝoj.
Klarigo: Fascina prezento de la homa fono al la nuklea akcidento en 1986.

Fragmento de *Tempo de la Mortkristanoj'' aperis en Usona Esperantisto, 2025, 1. Tradukis Viktor Pajuk.

## Vidu ankaŭ 
* Nuklea akcidento de Ĉernobilo

Kategorio:Ukrainaj verkistoj
Kvecalo

**Kvecalo** aŭ **Kecalo** havas plurajn signifojn, elektu inter:
* Kecalo, sudamerika birdo
* Kecalo, gvatemala monunuo
* La plej grava ordeno, disdonita de Gvatemalo: la *kecalo-ordeno*

## Vidu ankaŭ
*Esperantigo de vortoj el hispana fonto
*Kecalkoatlo, majaa dio, la *plumoserpento*
*Kecalkoatlo, la plej granda konata flugsaŭro
Firiza

**Firiza** (hungare: **Felsőfernezely**, germane:**Fernesch**) estas vilaĝo en Rumanio norde de Baia Mare. 
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1421 loĝantojn (rumanoj); en 1992 842 (rumanoj). 
## Histoiro
Ĝia unua mencio skribe estas en 1329. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, (Szatmár). Administre ĝi apartenas al Baia Mare.
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Satu Nou de Jos

**Satu Nou de Jos** [satu noŭ de ĵos) (hungare: **Alsóújfalu**) estas vilaĝo en Rumanio sude de Baia Mare. Administre ĝi apartenas al Baia Mare.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 715 loĝantojn (rumanoj); en 1956 801 (rumanoj). 
## Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1828. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, (Szatmár). 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Serhij Plaĉinda

eta|dekstra|Serhij Plaĉinda

**Serhij PLAĈINDA** ( *Сергій Плачинда* (naskiĝis la 18-an de junio 1928 en Kirovohrada provinco, mortis la 8-an de septembro 2013) estis ukraina esperantisto kaj verkisto. Survivanto de Holodomoro. Finis ukrainan fakon de Kijiva Universitato. Verkis multajn eseojn, novelojn, rakontojn, biografinajn librojn pri ukrainaj verkistoj Oleksandr Dovĵenko, Jurij Janovskij, inĝeniero (raketa konstruisto) Jurij Kondratjuk (Ŝarhej). Famiĝis pro la libro "*Ne forbrulanta arbetaĵo*" (Неопалима купина, Kievo, eldonejo Molod, 1968), kie estis prezentitaj legendoj kaj historioj pri famaj ukrainoj, kiel Roksolana. Poste aŭtoro estis akuzita en "ukraina naciismo", ĉiuj ekzempleroj de la libro estis forprenitaj de bibliotekoj. Aktiva membro de la Popola movado de Ukrainio "Ruĥ" (1989), fondinto kaj la unua kapulo de la "Ukrainia vilaĝana demokratia partio".

Inter aliaj verkoj ankaŭ "*Vortaro de antikva-ukraina mitologio*" (1993); "*Mitoj kaj legendoj de Antikva Ukrainio*" (2006).

Li esperantigis poemojn de Bohdan-Ihor Antoniĉ kaj revenigis al Ukrainio la nomon de fama ukraina esperantisto Vasil Eroŝenko.

Lian verkon "*Meze de la stepo vasta (Hilea)*" esperantigis Olena Poŝivana (Ukraina Stelo, Novembro, 2012).

Kategorio:Ukrainaj verkistoj
Kategorio:Ukrainaj esperantistoj
Iapa

**Iapa** [japa] (hungare: **Kabolapatak**) estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Sighetu Marmaţiei al kiu ĝi apartenas administre.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 2 287 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en 1992 1 600 (rumanoj). 
## Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1424. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, (*Máramaros*).
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
## Gravaj personoj 
*Géza Kandray: pedagogo, lernolibroverkisto
*Mihai Mihai (*23-a de oktobro 1942): skulptisto.

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Valea Hotarului

Valea Hotarului estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio.

*Valea Hotarului (Borşa) estas vilaĝo en Distrikto Maramureş.
*Valea Hotarului (Sighetu Marmaţiei) estas vilaĝo en Distrikto Maramureş.
Șugău

**Şugău** estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio.

* Şugău (Sighetu Marmaţiei) estas vilaĝo en Distrikto Maramureş
* Şugău (Huisurez) estas vilaĝo en Distrikto Neamţ
Kisbánya

**Kisbánya** estas la hungara nomo de la sekvaj rumanaj vilaĝoj:
* Băiţa (Hunedoara)
* Chiuzbaia (Maramureş)
Roksolana

**Roksolana**,  (ĉ. 1510 – 18-a de aprilo 1558) estis ukraindevena edzino de unu el la plej potencaj turkaj sultanoj Sulejmano la 1-a; filino de ukraina pastro el la urbeto Rohatino (Galicio, nun Ivano-Frankivska provinco, Ukrainio).

## Biografio 
En 1520 ŝi estis forkaptita de krimeaj tataroj kaj vendita al la sultana haremo. Baldaŭ ŝi fariĝis la Unua edzino de la sultano. Ŝi grave influis sian edzon kaj la politikon de la Osmana Imperio, surtronigis sian filon Selimo la 2-a kaj tial ŝi iĝis unu el plej konataj sultaninoj de la periodo nomita Sultanlando de la Virinoj.
[eta|maldekstre|270ra|Tombo de Roksolana (1558), [Moskeo de Sulejmano, Istanbul.]]

## En fikcio 
Pri Roksolano estis verkitaj en Ukrainio:
* opero de Dmitro Siĉinskij (1908);
* dramo de Hnat Jakimoviĉ (1869);
* noveloj de Osip Nazaruk (1930), Serhij Plaĉinda (1968);
* romanoj de M. Lazorskij (1965), Pavlo Zahrebelnij (1980);
* monumento en la gepatra urbo Rohatino.

## Notoj 
## Bibliografio 
## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Ukrainoj
Kategorio:Reĝedzinoj kaj reĝinedzoj
Kategorio:Otomana Imperio
Borcut

**Borcut** [borkut] (hungare: **Borkút**) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Baia Mare. Administre ĝi apartenas al Târgu Lăpuş.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 603 loĝantojn (rumanoj); en 1992 1 017 (rumanoj). 
## Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1331. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, Szolnok-Doboka. 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Steinbach

* **Steinbach (Taunus)** estas germana urbo en la distrikto Hochtaunus
* **Steinbach** estas la germana nomo de **Cufoaia** (Rumanio).
* **Steinbach (Eichsfeld)** estas komunumo en distrikto Eichsfeld de la federacia lando Turingio en Germanio.
* **Steinbach (Hunsrück)** estas komunumo en distrikto Rhein-Hunsrück de la federacia lando Rejnlando-Palatinato en Germanio.
* **Steinbach (Wartburgkreis)** estas komunumo en distrikto Wartburg de la federacia lando Turingio en Germanio.
* **Steinbach am Donnersberg** estas komunumo en distrikto Donnersberg de la federacia lando Rejnlando-Palatinato en Germanio.
* **Steinbach am Glan** estas komunumo en distrikto Kusel de la federacia lando Rejnlando-Palatinato en Germanio.
* **Steinbach am Wald** estas komunumo en distrikto Kronach de la federacia lando Bavario en Germanio.
* **Steinbach** estas franca komunumo en la departemento Haut-Rhin.
* **Steinbach** estas franca rivero.
Săbișa

**Săbișa** [səbiŝa] (hungare: **Kissebespatak** [kiŝŝebeŝpatak]) estas vilaĝo en Rumanio oriente de Satu Mare. Administre ĝi apartenas al la urbo Seini.

## Situo 
Săbișa situas en la valo de Someș, kiu tie estas la limo al distrikto Satu Mare. Tra la vilaĝo pasas la rumana nacia vojo DN1C kaj la fervoja linio inter Satu Mare kaj Baia Mare, kiu havas tie haltejon.

## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 583 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en 1992 798 (rumanoj).

## Historio
Ĝia unua mencio skriba estas el 1493. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi Kissebespatak apartenis al Hungario (Szatmár).

## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio).

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Maramureș
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Hugo Kapeto

**Hugo Kapeto** (franclingve *Hugues Capet*) (naskiĝis en 938, mortis la 24-an de oktobro 996) estis la reĝo de la Frankoj ekde 987 ĝis 996. Li estas la unua membro de la rekta kapetida dinastio en Francio.

*Capet* estas kromnomo, kiu verŝajne signifis « surhavanta mantelon ». Oni tamen ne scias kiel aŭ kial Hugo obtenis tiun mantelon. La idoj de Hugo poste konsistigis la "Kapetidojn".

Hugo Kapeto naskiĝis en 938 en Parizo. Li devenis de potenca kaj influa familio de la ĝermana aristokrataro de Francio, kies du membroj jam fariĝis reĝoj de la Frankoj dum la 9-a kaj la 10-a jarcentoj. Danke al la heredaĵo de sia patro en 956, Hugo fariĝis la plej potenca nobelo de sia epoko. Per pluraj aliancoj kun la imperiestro kaj la ĉefepiskopo de Reims, li sukcesis superi la feblan karolidan reĝon Lotaron. Post la morto de Lotaro kaj de la filo de tiu ĉi komence de 987, la ĉefepiskopo de Reims kunigis nobelan asembleon por baloti Hugon Kapeton kiel la novan reĝon. Li estis kronita reĝo en Noyon (Pikardio) je la 3-a de julio 987, kaj estis la unua kapetida reĝo de Francio.

## Vidu ankaŭ 
* Kapetidoj
* Listo de monarkoj de Francio

Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Rektaj kapetidoj
Kategorio:Entombigitoj en baziliko de Saint-Denis
Boves

La gloso **Boves** povas signifi la jenajn:

* **Boves** estas urbo en Italio.
* **Boves** estas urbeto en Francio.
Inău (Someș-Odorhei)

**Inău** [inəŭ] (hungare: **Inó**) estas vilaĝo en Rumanio nordoriente de Zalău. En 1910 ĝi havis 843 loĝantojn (rumanoj); en 1992 762 (rumanoj). Ĝia unua mencio skriba estas el 1387. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szilágy vármegye). Administre ĝi apartenas al la komunumo Someș-Odorhei.

Inău havas fervojan stacion ĉe la linio inter Baia Mare kaj Jibou. Ĝin trairas la distrikta vojo DJ108E inter Jibou kaj Benesat.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio).

## Eksteraj ligiloj 
* Administra mapo de la distrikto 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Sălaj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Sălaj
Kyjovice

**Kyjovice** estas por pluraj municipoj en Ĉeĥio.

*Kyjovice (distrikto Opava) - municipo situanta en distrikto Opava
*Kyjovice (distrikto Znojmo) - municipo situanta en distrikto Znojmo
Dirk Frimout

**Dirk Dries David Damiaan Frimout** (naskiĝis en Poperinge la ) estis la unua flandra kaj belga kosmonaŭto.

## Biografio 
### Diplomoj 
* 1959 - diplomo pri mezgrada instruado, akirita en la Reĝa Ateneo Voskenslaan en Gento.
* 1963 - diplomo de elektronika inĝeniero
* 1970 - doktoriĝis en la aplikata fiziko en la universitato de Gento.
* 1972 - postdoktoriĝa diplomo en la laboratorio pri atmosfera kaj spaca fiziko en la Universitato de Koloradio.
* 1992 - doktoro pro honoro en la universitato de Gento.

### Prispaca kariero 
* 1977 - kandidatiĝas kiel kosmonaŭto.
* 1978-1984 estas koordinanto de la skipo de Spacelab-1 en ESA (*European Space Agency*).
* 1984-1989 laboras en la sekcio mikrogravito de ESTEC kun EURECA en Spacelab-1.
* 24-a de marto - 2-a de aprilo 1992 - Frimout orbitas kiel 1 el la 7 kosmonaŭtoj en la kosmopramo Atlantis ĉirkaŭ la tero.

## Honoro 
* La asteroido 5115 Frimout (malkovrita de la belga astronomo Eric Walter Elst) estis tiel nomita en lia honoro

## Eksteraj ligiloj 
*  NASA-biografio de Frimout
*  Euro Space Foundation 

Kategorio:Belgaj kosmonaŭtoj
Dămăcușeni

**Dămăcușeni** [dəməkuŝenj] (hungare: **Domokos**) estas vilaĝo en Rumanio, kiu situas en la distrikto Maramureș sudoriente de Baia Mare. Administre ĝi apartenas al la urbo Târgu Lăpuș.

Dămăcușeni situas ĉe la rivero Lăpuș.

## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 909 loĝantojn (hungaroj, germanoj); en 1992 1&nbsp;017 (91&nbsp;% da hungaroj).

## Historio
Ĝia unua mencio skriba estas el 1373. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka).

## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Maramureș
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Maramureș
Sangruĝa cikado

**Sangruĝa cikado** (*Tibicina haematodes*) estas specio el cikadoj.

Ĝi grandas 4–5&nbsp;cm, havas larĝan kapon, fortan torakon. Ĝia korpo maldikiĝas malantaŭen, la flugilo estas diafana. Ĝi flugas bone, havas fortan suĉ-buŝorganon. La freŝe eloviĝintaj cikadoj grimpas al la arba foliaro kaj la viraj - nur kiuj kantas - de tie tiras la inajn.

Ilia post-seksmaturiĝa periodo daŭras de junio ĝis aŭgusto, kiel periodo de la kopulado. Post la kopulado, la inoj metas la ovojn sub la plantajn ŝelojn. La larvoj eloviĝas post unu monato kaj falas surteren. Tie ili fosas sin en la grundon kaj suĉas radikojn de la plantoj. Ili travivas 6 larvostadiojn kun haŭtŝanĝo. En la lasta stadio, ili elfosas sin per la fortaj foskruroj kaj transformiĝas la seksmaturita insekto.

La sangruĝa cikado vivas en Sud-Eŭropo, pli norde en la montaroj.

foto

Kategorio:Insektoj
Vladimir Tretchikoff

**Vladimir Tretchikoff** aŭ TREĈIKOV aŭ TREĈIKOFF (n. 13-an de decembro 1913 en Petropavlovsk, Kazaĥio; m. 26-an de aŭgusto 2006 en Kaburbo, Sud-Afriko) estis komerce sukcesa artisto - lia pentraĵo *Chinese Girl* (iĝis populara kiel la *The Green Lady*) estas la plej ofte vendata pentraĵa reproduktaĵo (pli ol duonmiliono).

Liaj superrealismaj pentraĵoj, bildoj el tiuj, estis centmilione venditaj en la 1960-70-aj jaroj.

Lia familio fuĝis dum la bolŝevika revolucio al ĉinio, kie li monkolektis per desegnado de karikaturoj. Li translokiĝis en 1946 al Sud-Afriko, kie li famiĝis en la 1950-aj jaroj. Lia agado kulminis komence de la 1960-aj jaroj.

## Eksteraj ligiloj 
* neoficiala hejma paĝo

Kategorio:Kazaĥaj pentristoj
Adela de Ĉampanjo

eta|dekstra|Adela de Ĉampanjo
**Adela de Ĉampanjo**, , (naskiĝis ĉirkaŭ 1140, mortis la 4-an de junio 1206 en Parizo) estis filino de la grafo de Ĉampanjo (kaj fratino de Guillaume aux Blanches Mains, ĉefepiskopo de Reims). Ŝi fariĝis la tria edzino de la reĝo de Francio, Ludoviko la 7-a, la 13-an de novembro 1160 en Parizo, kaj estis kronita kiel reĝino je la sama tago.

La geedzoj havis du infanojn :
* *Dieudonné* (« Donita de Dio »), estonta Filipo la 2-a de Francio, kiu naskiĝis en 1165.
* Agnès de Francio (1171-1240)

Adela havis gravan rolon en la politika vivo de la reĝlando. Ŝi sukcese subtenis siajn fratojn (la grafo de Ĉampanjo, la grafo de Blois kaj la ĉefepiskopo de Reims) antaŭ la reĝo. Ŝi estis malproksimigita el la trono de Filipo la 2-a en 1180, sed fariĝis regentino de la reĝlando dum la Tria Krucmilito. Je la reveno de la reĝo, la reĝino Adela denove retiriĝis kaj ĉefe kontribuis al la starigo de abatejoj, ekzemple la abatejo de Jard.

Ŝi mortis en 1206 kaj estis entombigita en la abata preĝejo de Pontigny, apud Auxerre.

Kategorio:Domo de Blois
Kategorio:Reĝinoj de Francio
Ektazio

La **Ektazio** (nomita laŭ la antikva greka "ektasis", plivastiĝo, ekspansio) estas la dua geologia periodo en la mezoproterozoika erao. Ĝi antaŭ 1,4 miliardoj da jaroj sekvis al la periodo Kalimio kaj antaŭ 1,2 miliardoj da jaroj cedis al la periodo Stenio. Ĉi tiuj datenoj ne baziĝas sur stratigrafio, sed estas difinitaj kronometrie.

La nomo estis donita pro la daŭranta ekspansio de la kontinentplatoj dum tiu tempo.

eŭkariotajn ruĝajn algojn, *Bangiomorpha pubescens*, oni identigis en rokoj, 1.200 milionojn da jaroj aĝaj, en la formacio Hunting (hanting) sur la insulo Somerseto (Somerset Island), Kanado. Tiu estas la plej malnova konata sekse reproduktanta organismo kaj do la plej frua konata kompleksa multĉela organismo.

## Vidu ankaŭ 
* Geologia temposkalo

Kategorio:Geologia temposkalo
Kategorio:Terhistorio
Kategorio:Geologio
The Day After Tomorrow

***La tago post morgaŭ*** (***The day after tomorrow*** en la angla) estas usona filmo pri la tutmonda varmiĝo. La centro de la agado estas en la usona urbo de Novjorko.

## Historio 
La historio rakontas la ŝanĝiĝon de la klimato kun rapida movo en la tute mondo sed kun preciza detalo en Usono. La filmo montras la vojaĝon de ĉefoj kiuj iras Novjorkon por partopreni unu intelektan konkurson. Dum tiu konkurso, la tutmonda klimato ŝanĝigas en la atlantika oceano kaj en la alia oceano, venigonte unu ciklonon el la nordo ĝis la sudo sed al la diferenco de la temperaj (?) ciklonoj, tiu (?) estas malvarma.

Ĉar la nivelo de la oceanoj leviĝis, la urbo estas subakvigita de violenta ondo. Kun la malvarma ciklono, la akvo transformiĝas en tre grandan bankizon. La ĉefo kaj la novajorkano estas malliberuloj de la malvarmo, sed la patro de unu estas klimatisto, do li venos por savi sian idon.

## De la sciencfikcio ĝis la presento 
Oni konstatas unu ŝanĝo de la klimato, sed en la filmo tiu ŝanĝo venas nek en pluraj jaroj, sed en kelkaj tagoj. Do tio nekredeblas kaj estas pardo (?) de sciencfikcio kun reala elementoj.

La uzo de la urbo de Novajorko kiel centrala-akso estas por la usona popolo, ĉar ili vidas en tiu urbo simbolon de la potenco de la lando. Post la 11-a de septembro 2001, la homoj estas komfortitaj en la potenco de Usono, tiu filmo venas ankaŭ por montri, ke la homo aŭ unu lando ne estas tre granda antaŭ la naturo.

Day After Tomorrow
Day After Tomorrow
Day After Tomorrow
Kalendulo

maldekstra|eta
maldekstra|eta
La kutima **kalendulo** aŭ **oficina kalendulo** (***Calendula officinalis***), estas unujara ornamplanto kun hela kapitulo-infloresko. Temas pri planta genro el la familio de asteracoj (*Asteraceae*). Ĝi servas kiel spicaĵo kaj kuracplanto. La sciencan nomon de la genro '''' enkondukis .

## Priskribo 
Ĝi altas 25–60&nbsp;cm depende de tipoj; la planto ŝatas la lumon, sunradiadon. La tutan planton kovras etaj glandoharoj (kiuj eligas karakterizan volatilan oleon), la folioj estas iom karnecaj, longaj de 10–15. La unuopaj floroj longas 2–3&nbsp;cm, havas oranĝan aŭ citronan koloron.

Oni povas semi ĝin en januaro-februaro en la loĝejo, tiam la planto floras en majo. Se oni semas en majo-junio, la planto ĝermas post 14 tagoj, la floroj aperas en julio. Oni devas forigi la velkintajn florojn.

## Kuraca efiko 
La planto venas de la Mediteranea regiono kaj estis kultivata jam dum la mezepoko pro sia kuraca efiko (verŝo de la infloresko per bolakvo kaj ĝia konsumado faciligas la digestadon, uzata ankaŭ kiel gargarakvo).

## Manĝeblo 
La junaj folioj manĝeblas krudaj, sed oni speciale uzas la florojn krudaj en salatoj aŭ herbobutero. Ili donas bonan guston kaj ankaŭ bele ornamas salatojn kaj aliajn pladojn.

## Damaĝaj fungoj, insektoj 
* nigra afido
* griza ŝimo
* farunroso

## Referencoj 
Kategorio:Asteracoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Manĝeblaj sovaĝaj plantoj
Velomobilo

**Velomobilo** (ankaŭ nomata **Biciklomobilo**) venas el la kunigo de la franca vortoj Vélo (*Biciklo)* kaj Automobile (*Aŭtomobilo)*. Tio fakte estas trirada biciklo en kiu oni pedalas kuŝinte, ofte per helpo de elektromotro nuntempe.

Dank'al aerodinamiko eblas longtempe kaj senklopodege veturi je 30~40 km/h.

## Vidu ankaŭ 
* Kuŝbiciklo
* Biciklo
Dosiero:Frontquarter.jpg|Velomobila taksio.
Dosiero:Go-one3.jpg|La Go-One 3 estas germana velomobilo kun elektra asistado.
Dosiero:Quest maatschets.png|Desegno de velomobilo Quest
Dosiero:CoroplastVelomobile.jpg|Hejmfarita velomobilo el plasto.

Kategorio:Transportaj rimedoj movataj per homa forto
Kategorio:Veturiloj
Gregorio la 8-a

**Gregorio la 8-a** (aŭ *Alberto di Mora*) estis mallonge papo ekde la 21-a de oktobro 1187 ĝis la 17-a de decembro 1187, kiam li forpasis. Li naskiĝis ĉirkaŭ la jaro 1100 en Benevento (Italio).

Tre estimita de la imperiestro, li verŝajne kapablis solvi la akriĝojn inter la Sankta Romia Imperio kaj la Vatikano, sed lia reĝado ne estis sufiĉe longa por tio.

Li alvokis la Eŭropanojn, interalie Filipon la 2-an de Francio kaj Henrikon la 2-an de Anglio, al la Tria Krucmilito en Sankta Lando.

Kategorio:Papoj
Kategorio:Mortintoj en 1187