open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
São José das Missões

**São José das Missões** estas municipo en la subŝtato Suda Rio-Grando de Brazilo. Ĝi situas en la mezoregiono Nordokcidento de Rio-Grando (), kaj apartenas al la mikroregiono ''''. Laŭ la stato de  en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km² - en 2010 estis 2 720 loĝantoj..

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Suda Rio-Grando

## Referencoj 
Kategorio:Municipoj de Suda Rio-Grando
6216 San Jose

'*6216 *San Jose'''* estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la 30-an de septembro 1975 de la usona astronomo Schelte J. Bus elde la Observatorio de la Monto Palomar en kantono San Diego (Kalifornio, Usono).

## Nomo 
Ĝi ŝuldas sian nomon al la urbo San Jose, tria plej granda urbo en Kalifornio, foje kromnomita ĉefurbo de la *Silicon Valley''. Nemalproksime troviĝas la Observatorio Lick.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Schelte J. Bus
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1975
6188 Robertpepin

'*6188 *Robertpepin'''* estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la 16-an de septembro 1988 de la usona astronomo Schelte J. Bus elde la Inter-Amerika observatorio de Cerro Tololo en Ĉilio.

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de *Robert Pepin'', profesoro ĉe la Universitato de Minesoto. Li studis la historion de la vaporiĝemaj elementoj de la Sunsistemo. Li konfirmis la kongruecon inter la meteorŝtonoj "SNC" kaj Marso per mezuro de  kaj de azoto en glasoj trovitaj en tiaj meteorŝtonoj.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Schelte J. Bus
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1988
Ruĝventra ralardeo

La **Ruĝventra ralardeo** (***Ardeola rufiventris***) estas specio de ardeo de la genro *Ardeola*, aŭ de ralardeoj, de la familio de Ardeedoj.

## Identigo 
Tiu estas malgranda malhela specio de ardeo kun malhelgrizaj kapo, dorso kaj brusto kontraste kun ruĝecbrunecaj ventro, flugiloj kaj vosto. Vidataj dumfluge la brilflavaj kruroj kaj piedoj kontrastas kun la malhelaj plumoj de subaj partoj de la korpo. Ankaŭ la irisoj estas tre flavaj. Junuloj estas pli palaj kaj pli brunaj, malheliĝante dum maturiĝo.

## Kutimaro 
Temas pri sinkaŝema specio kiu kaŝiĝante adoptas sintenon de botaŭro sed havante sian bekon horizontale pli ol vertikale. Ili kutime preferas ĉasi en terborda flanko de tre vegetaĵaraj humidejoj kaj en neprofunda akvo. Ĝi estas tre nemigrema specio, kiu povas fari partajn migradajn moviĝojn por sekvi la pluvsezonajn inundojn de inundaj ebenaĵoj. La reprodukta sezono okazas dum la pluvsezono, aŭ kiam inundo altiĝas frue en la seka sezono. Ili nestumas kolonie en miksitaj kolonioj, tipe en malgrandaj grupoj de 6–30 paroj, kvankam ĉe la Lago Bangvelu en Zambio, oni registris grupojn de 60–80 paroj. La Ruĝventra ralardeo manĝas dumtage sed foje ankaŭ dumnokte, normale ĝi ĉasas sola aŭ en malgrandaj aroj de ne pli ol kvin individuoj, kvankam oni registris koncentriĝojn de ĉirkaŭ 120 individuoj. Ĝi preferas ripozi en arboj.

La nesto estas malgranda platformo de vegetaĵaro situanta malalte en kareksejoj, arboj aŭ arbustoj kiuj kutime estas super akvo. En kolonioj de miksitaj specioj la Ruĝventra ralardeo normale nestumas ĉe la bordoj.

## Vivejo 
Laŭsezone inunditaj herbejoj, marĉoj, inunditaj ebenaĵoj kaj internaj deltoj (ekz. la Okavanga Delto), neprofunda akvo laŭlonge de riverbordoj kaj lagobordoj, papirusciperejoj, kareksejoj kaj rizkampoj.

## Nutraĵo 
La nutraĵo konsistas ĉefe el malgrandaj fiŝoj kiaj tiuj nome Tilapioj kaj de genro *Barbus*, amfibioj, krustuloj, akvaj insektoj kaj aliaj akvaj senvertebruloj.

## Disvastiĝo 
Tiu afrotropisa specio troviĝas en orienta, centra kaj suda sub-sahara Afriko disvastigata kvankam foresta el arida sudokcidento kaj nome troviĝantas en Angolo, Bocvano, Burundio, Demokratia Respubliko Kongo, Kenjo, Malavio, Malio, Mozambiko, Namibio, Ruando, Sudafriko, Tanzanio, Ugando, Zambio, kaj Zimbabvo.

## Referencoj 
## Literaturo 
*  Kriterioj kial tiu specio estas Malplej Zorgiga.

## Vidu ankaŭ 
* Zambezaj inunditaj herbejoj

## Eksteraj ligiloj 
* Ruĝventra ralardeo – Speciteksto en The Atlas of Southern African Birds

Kategorio:Ardeoj
Kategorio:Ardeedoj
Kategorio:Pelikanoformaj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Afriko
Brazila Esperanta Parnaso

***Brazila Esperanta Parnaso*** estas antologio redaktita de Sylla Chaves kaj Neide Barros Rego kaj eldonita de la eldonejo Oportuno en 2007, kunmetita el 118 poemoj originale verkitaj en Esperanto de 35 brazilaj esperantistaj poetoj kaj 189 poemoj originale verkitaj en la portugala de 136 aliaj brazilaj poetoj (ĉiuj esperantigitaj de esperantistaj poetoj). Entute do enestas la antologion 307 poemoj kaj 178 poetoj, el kiuj nur Francisco Valdomiro Lorenz ne estas denaska brazilano. Ĉiu el la 27 subŝtatoj de Brazilo estas reprezentita en la antologio de almenaŭ unu loka poeto. El la 307 poemoj, 45 estas kanteblaj, kvankam la antologio ne enhavas melodiojn. De ĉiu poeto enestas biografio, kaj de la plimulto enestas ankaŭ foto.

Malgraŭ tio, ke tiu antologio kunigas poemojn elbrazilajn, ĝi estas plurstila kaj plurtema, kaj ĝia celo laŭ la precipa organizinto Sylla Chaves estas ne "prezenti plian poemaron verkitan de pluraj lertaj poetoj" aŭ "pruvi, ke Brazilo meritas elstaran lokon en la Esperanta Parnaso", tamen "montri, ke inter brazilaj poetoj (esperantistaj aŭ ne) estas multaj, kiuj krom belecon ankaŭ celas la ekeston de pli bona mondo, malpli egoisma, pli paca, pli justa, pli tolerema, pli racia kaj pli amika de la naturo, kiu nin ĉirkaŭas". Ĝenerale la poemoj en la antologio estas engaĝitaj al la temo "pli bona mondo", kelkfoje klare, tamen multfoje subtile.

**Bibliografiaj informoj:** 
* **Sylla Chaves**, **Neide Barros Rego** (org.): *Brazila Esperanta Parnaso*, Rio-de-Ĵanejro: Eldonejo Oportuno, 2007. Formato: 14 x 19 cm, broŝuro, kolora kovrilo. - Noto: Antologio kunmetita el 307 poemoj, fare de 178 geaŭtoroj. Enhavas antaŭparolon de Sylla Chaves, dankoj de Neide Barros Rego, bildojn, fotojn kaj biografiojn de la aŭtoroj, krom glosoj kaj postparoloj de la organizintoj. Prezento estas sur la kvara (malantaŭa) kovrilpaĝo kaj sur la kovrilklapoj. 

## Eksteraj ligiloj 
* Brazila Esperanta Parnaso, en la libroservo de UEA
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*

Kategorio:Literaturo de Brazilo
Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Verkoj el la esperantigita portugallingva literaturo
Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 2007
Kategorio:Esperanto-antologioj
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Épagny

***Épagny***  estas nomo de lokoj en:
## Francio 
* Épagny (Aisne) estas komunumo de la departemento Aisne,
* Épagny (Côte-d'Or) estas komunumo de la departemento Côte-d'Or,
* Épagny (Haute-Savoie) estas komunumo de la departemento Haute-Savoie,
* Jonzier-Épagny estas komunumo de la departemento Haute-Savoie.

## Svislando 
* Épagny estas vilaĝo en la komunumo Grejerco.
Pringy

***Pringy***  estas nomo de lokoj en:
## Francio 
* Pringy (Marne) estas komunumo de la departemento Marne,
* Pringy (Haute-Savoie) estas komunumo de la departemento Haute-Savoie,
** Pringy (stacidomo) estas fervoja stacio en Pringy (Haute-Savoie),
* Pringy (Seine-et-Marne) estas komunumo de la departemento Seine-et-Marne.

## Svislando 
* Pringy estas vilaĝo en la komunumo Grejerco.
Vígh

**Vígh** aŭ Vigh estas familia nomo:
* Dalton Vigh (* 1964) (en)
* Ildikó Vígh (* 1962) (de)
* István Vígh (* 1936, Halmeu), hungara pentristo, skulptisto
* Tamás Vígh, hungara skulptisto kaj pedagogo
* Tibor Vigh,  (* 1941) (en)

Kategorio:Hungaraj familiaj nomoj
Birds of South Asia. The Ripley Guide

eta|dekstre|250px|Pamela Rasmussen
***Birds of South Asia. The Ripley Guide*** de Pamela C. Rasmussen kaj John C. Anderton estas duvoluma ornitologia manlibro, kiu kovras la birdojn de Suda Azio, publikita en 2005 de la Smithsonian Institution kaj Lynx Edicions. La geografia fokuso de la libro kovras la teritoriojn de Barato, Bangladeŝo, Pakistano, Srilanko, Nepalo, Butano, la Maldivoj, la Ĉagosoj kaj Afganio (tiu lasta lando estis ekskludita el antaŭaj verkoj kovranta tiun regionon). Totale, aperas 1508 specioj (kio inkludas 85 hipotezajn kaj 67 'eblajn' speciojn, kiuj ricevas nur pli mallongajn priskribojn). Du elstaraj aspektoj de *Birds of South Asia* estas ties distribuada pruvobazo — la aŭtoroj bazis siajn distribuadan informon preskaŭ nur komplete el muzeospecimenoj — kaj ties taksonomia aliro, kun granda nombro de speci-nivelaj disigoj.

* Rasmussen, Pamela C. kaj John C. Anderton (2005) *Birds of South Asia. The Ripley Guide* ISBN 84-87334-67-9

Kategorio:Ornitologio
Finn Salomonsen

**Finn Salomonsen** (31a Januaro 1909 - 23a Aprilo 1983) estis dana ornitologo. Li estas konata ĉefe pro sia verko pri la birdoj de Gronlando.

Lia intereso pri Gronlando ekis je la aĝo de 16 kiam li faris veturon kun Lehn Schioler al la distrikto Upernavik. Li akiris gradiĝon en zoologio en 1932 kaj aliĝis kiel zoologia helpanto al Danaj Naturrezervejoj. Li laboris pri birdomigrado kaj mudomodeloj etende.

La laboro de Salomonsen inkludis sciencajn publikaĵojn, kaj aŭtorecon aŭ kunaŭtorecon de 19 libroj. Krom priserĉado pri la regionoj de Gronlando kaj Arkto, li iris en ekspedicioj al la Filipinoj (1951-1952) kaj al la
Bismarkoj, Novgvineo (1962). Li estis eldonisto de *Dansk Ornithologisk Forenings Tidsskrift* el 1942 al 1961.

## Bibliografio 
* "The Arctic Year", G.P. Putnam's Sons, New York, Copyright 1958. (Peter Freuchen kaj Finn Salomonsen)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wku.edu/~smithch/chronob/SALO1909.htm 

Kategorio:Ornitologoj
Biologia disiĝo

[eta|dekstra|Proventa disiĝo de semoj de [taraksako.]]

**Biologia disiĝo** aludas al movoj de specioj for el ekzistinta populacio aŭ el la patra organismo. Kvankam simple moviĝanta el unu habitata areeto al alia, la disiĝo de individuo havas konsekvencojn ne nur por individua taŭgeco, sed ankaŭ por la populacia dinamiko, la populacia genetiko, kaj la specia distribuado. Kompreno de la disiĝo kaj de la konsekvencoj kaj por evoluaj strategioj ĉe specinivelo, kaj por procezoj ĉe ekosistema nivelo, postulas komprenon pri la tipo de disiĝo, la disiĝa teritorio de preciza specio, kaj pri la disiĝaj mekanismoj uzitaj.

**Biologia disiĝo** povas esti kontrastata kun geodisiĝo, kio estas mikso de antaŭe izolaj populacioj (aŭ tute biotoj) sekve de la erozio de geografiaj baraĵoj por disiĝo aŭ genfluo (Lieberman, 2005; Albert kaj Reis, 2011).

## Referencoj
## Literaturo
* Ingold, C. T. (1971) *Fungal spores: their liberation and dispersal* Oxford, Clarendon Press 302 p.&nbsp;ISBN 0-19-854115-5
* Lidicker, W. Z. and R. L. Caldwell (1982) *Dispersal and migration* Stroudsburg, Pa. : Hutchinson Ross Pub. Co 311 p.&nbsp;ISBN 0-87933-435-5 (Dispersal of animals)
* Bullock, J. M.; R. E. Kenward and R. S. Hails (editors) (2002) *Dispersal ecology : the 42nd symposium of the British Ecological Society*. Oxford, UK : Blackwell Science 458 p.&nbsp;ISBN 0-632-05876-5 (Animals and plants)
* Lieberman, B. S. 2008. Emerging syntheses between palaeobiogeography and macroevolutionary theory. Proceedings of the Royal Society of Victoria 120: 51-57.
* Turner M. G., Gardner R. H., O’Neill. 2001. Landscape Ecology: In theory and practice, pattern and process. New York (NY): Springer Science.
* Groom M. J., Meffe G. K., Carroll C. R. 2005. Principles of Conservation Biology. Sunderland (MA): Sinauer Associates, Inc. 793 p.
* Hanski, I. (1999). Metapopulation Ecology, Oxford University Press, Oxford.
* Hanski, I. & Gilpin, M. E. (eds.) (1997). Metapopulation biology : ecology, genetics and evolution, Academic Press, San Diego.
* Levin, S. A. 1974. Dispersion and Population Interactions. The American Naturalist. 108:960, p.&nbsp;207.
* Clobert, J., E. Danchin, A. A. Dhondt and J. D. Nichols (eds.)(2001) "dispersal", Oxford University Press, Oxford.
* Cousens, R., C. Dytham, R. Law (2008), Dispersal in plants: a population perspective, Oxford University Press, Oxford

## Eksteraj ligiloj 
* Frukta kaj sema disiĝoj, bildoj ĉe bioimages.vanderbilt.edu 
* Interactive model of movement of plant species induced by climate change 

Kategorio:Reproduktado
Kategorio:Populaciekologio
Kategorio:Biologia evoluo
György Marx

**György Marx** [djordj marks], hungare **Marx György** estis hungara fizikisto, profesoro, astronomo, membro de Hungara Scienca Akademio.

György Marx naskiĝis la  1927 en Budapeŝto, li mortis la  2002 en Budapeŝto.

## Biografio 
György Marx frekventis universitaton en Budapeŝto, poste li instruis en Scienca Universitato Loránd Eötvös. Li estis katedrestro inter 1970-1992. Li okupiĝis precipe pri eroj de atomo (ekzemple pri leptonoj) kaj li estis fidelulo de la atomenergio. Li ricevis premion Kossuth en 1955, poste ĝis 2002 ankaŭ aliajn (eĉ eksterlandan) premiojn.

## Verkaro (elekto) 
* *Kvantummechanika* - elstara lernolibro por studentoj 1957
* *The Voice of the Martians* - biografioj pri sciencistoj - 1994
* *Atommag-közelben* (Atomkerno-proksime) 1996

## Fontoj 
* http://www.kfki.hu/elftkisk/56%20Anket/56%20A%20eloadasok/S%20Cs%20Marx.pdf

Kategorio:Hungaraj fizikistoj
Kategorio:Hungaraj profesoroj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Hungaraj astrofizikistoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Kategorio:Hungaraj astronomoj
Pál Losonczi

**Pál Losonczi** [loŝonci], hungare **Losonczi Pál** estis hungara politikisto, parlamentano, ministro, kolĥozestro.

Pál Losonczi naskiĝis kiel *Laklia Pál* la  1919 en Bolhó. Li mortis la  2005 en Kaposvár.

## Biografio 
Pál Losonczi frekventis agraran mezlernejon. Post la 2-a mondmilito li aliĝis al komunistoj, sekve komenciĝis lia kariero. Inter 1948-1960 li estris kolĥozon de Barcs. Inter 1953–1990 li estis parlamentano, inter 1960-1967 ankaŭ ministro pri agrikulturo. Lia plej grava posteno estis "Prezidanto de Prezidenta Konsilio" (komprenu, kiel malforta ŝtatestro) inter 1967-1987. Li ricevis premion Kossuth en 1956.

En 1990 li donacis ĉiujn memoraĵojn (ricevantajn dum oficialaj vojaĝoj) al muzeo de Kaposvár, liajn librojn li donacis al lernejo en Barcs, fine li forlasis la vilaon en Budapeŝto kaj hejmenvenis. Li tute forlasis la politikan vivon.

## Fontoj 
* Hungara Vikipedio

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Hungaraj ministroj pri agrikulturo
Barbio

[eta|dekstre|250px|56 cm longaj komunaj barbioj, *Barbus barbus*, el la rivero [IJssel (Nederlando)]]
alternative=Cyprinidae - Barbus plebejus.JPG|eta|Cyprinidae - Barbus plebejus
**Barbio** (*Barbus*), aŭ **barbfiŝo**, estas aktinopteriga genro de la familio de Ciprinedoj. La tipa specio de *Barbus* estas la komuna barbio, unuafoje priskribita kiel *Cyprinus barbus* kaj nun nomata *Barbus barbus*. *Barbus* estas la nomdona genro de la subfamilio Barbenoj, sed pro ties rilataro, tiu taksono estas pli taŭge inkluzivata en la Ciprinenoj almenaŭ ĉe plej granda parto (inkluzive la tipajn speciojn de *Barbus*).

## Priskribo kaj uzoj 
## Sistematiko kaj taksonomio 
Kategorio:Fiŝoj
Kategorio:Ciprinedoj
Pál Sávoly

**Pál Sávoly** [ŝAvoj], hungare **Sávoly Pál** estis hungara inĝeniero pri maŝonoj.

Pál Sávoly naskiĝis la  1893 en Budapeŝto. Li mortis la  1968 en Budapeŝto.

## Biografio 
Pál Sávoly devenis el juda familio. Li finbatalis la 1-an mondomiliton. En 1920 li edziĝis kaj li akiris diplomon en la universitato en Budapeŝto, poste li eklaboris en Nederlando. Li hejmenvenis en 1925. Post la 2-a mondmilito li povis labori nur en ŝtata instituto. Li ricevis premion Kossuth en 1955.

## Projektoj (parte kun aliaj) (elekto) 
* stacidomo en Amsterdamo
* pontoj en Barato, Maroko
* **Erzsébet-ponto** (la unua hungara kabloponto)
* aliaj pontoj en Hungario

## Fontoj 
* Hungara Vikipedio
eta|240ra|maldekstre|Erzsébet-ponto kun subskribo de Pál Sávoly

Kategorio:Hungaraj maŝininĝenieroj
Mór Korach

**Mór Korach** [koraĥ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Korach Mór,** itale **Maurizio Korach** estis hungara-itala kemiisto, membro de Hungara Scienca Akademio, esperantisto. Lia frato estis Aladár Komját.

Mór Korach naskiĝis la  1888 en Miskolc, li mortis la  1975 en Budapeŝto.

## Biografio 
Mór Korach devenis el juda familio. Li akiris diplomon en Teknikuniversitato József, sed iomete ankaŭ en italaj universitatoj. En 1911 li soldatiĝis, poste - kiel pacemulo - li migris al Italio, kie li instruis en diversaj universitatoj (ankaŭ en ceramika mezlernejo). Li okupiĝis pri ceramikoj kaj porcelanoj. En 1938 li iris al Nederlando kaj Britio, post 2 jaroj li reiris al Italio. Li aliĝis al kontraŭfaŝismaj rondoj, tial li estis kondamnita je malliberejo. Post la 2-a mondmilito li aliĝis al la italaj komunistoj kaj denove li instruis en universitato. En 1952 la hungara ŝtato revokis lin. En Hungario li instruis en universitato aŭ estris diversajn institutojn. Li ricevis premion Kossuth en 1958.

Li frue okupiĝis pri Esperanto, poemado, foje li tradukis, eĉ pentradis. Lia itala pseŭdonimo estis **Marcello Cora**.

## Verkaro faka (elekto) 
* *Elementi di tecnologia ceramica I–III.* 1928
* *On methodological problems of technology.* 1958
* *Általános kémiai technológia.* - hungara kemia lernolibro 1964

## Verkaro literatura (elekto) 
* *Il figluol prodigo.* 1933
* *Emberarc.* (Homovizaĝo) 1982

## Fontoj 
* Hungara Vikipedio

Kategorio:Hungaraj kemiistoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Hungaraj profesoroj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Italaj profesoroj
Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Hungaraj judoj
István Kostyál

**KOSTYÁL István** [koŝtj:l] estas rumania hungara romanverkisto, novelisto. Li naskiĝis en Temeŝvaro la 15-an de aŭgusto  1920.
## Biografio
István Kostyál kiel 14 jarulo estis kondamnita en komunista preceso al kvarjara prizono, kiun li suferis en prizono por malplenkreskuloj de Kluĵo. De 1940 li estis laboristo en Sovetunio. Reveninte en Rumanion, oni instruis lin kiel soldato en militarakademio (1956-59). Li estis kunlaboranto de gazeto *Glasul Armatei* (Voĉo de Militaro). Li kontraŭis al diktaturo kaj oni eligis lin el partio, senigis lin de lia rango de generalo. Dum popolribelo en decembro 1989 li estis en fajrolinio, sed li iĝis baldaŭ opoziciulo de la nova povo. 
## Libroj
**Muzsikáló körte* porjunulara romano (1966);
**Miből lesz a cserebogár* rakontoj (1968). 
## Fonto
*Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Csaba Várhelyi (kemiisto, 1925 - 2015)

**VÁRHELYI Csaba** [ĉaba] estis rumania hungara kemiisto. Li naskiĝis en Târgu Secuiesc la 26-an de septembro 1925 kaj mortis la 30-a de oktobro 2015. Li estis la patro de kemiisto Csaba  Várhelyi.

## Biografio
Csaba Várhelyi diplomitiĝis en Universitato Bolyai de Kluĵo (1949) kaj tie kaj resp. en UBB li instruis ĝis sia pensiuliĝo (1988). Li publikis pli ol 300 studaĵojn enlande kaj eksterlande. Inter 1974–1982 li estis kunultradukisto el rumana lingvo de lernolibroj pri kemio.

## Fonto
*Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj kemiistoj
Csaba Várhelyi (kemiisto, 1962 -)

**VÁRHELYI Csaba** [ĉaba] estas rumania hungara kemiisto. Li naskiĝis en Kluĵo la 4-an de aŭgusto 1962. Li estas la filo de kemiisto Csaba Várhelyi.

## Biografio
Csaba Várhelyi diplomitiĝis kiel inĝeniero pri kemio en 1987 en sia naskiĝurbo. De 1999 li instruas en UBB de Kluĵo. Li estas doktoro pri kemiaj sciencoj. 

## Fonto
*Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj kemiistoj
Vilma Kósa-Szánthó

**KÓSA-SZÁNTHÓ Vilma** [ko:ŝa sa:nto:] (naskiĝis la  en Sepsiszentgyörgy; mortis la  en Novjorko) estis rumania hungara sociologino, etnografino. 

## Biografio
Vilma Kósa-Szánthó akiris diplomon pri matematiko en pedagogia altlernejo de Târgu Mureș (1966), poste pri filozofio en UBB de Kluĵo (1974). Ŝi instruis en Sfântu Gheorghe en la arta popollernejo kaj dume ŝi estis muzeologino en Miercurea Ciuc, kaj fakdirektantino de la Domo de Popolaj Kreaĵoj. De 1988 ŝi vivis en Usono. 

## Fonto
* Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj sociologoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj etnografoj
Germana Golfo

[eta|dekstra|180ra|La riverbuŝo de [Elbo (rivero)|Elbo markas la sudorientan angulon de Germana Golfo. La insulo estas Trischen.]]

**Germana Golfo** (, , , , ) estas la sudorienta golfo de Norda Maro. Germanan Golfon limas: sude Nederlando kaj Germanujo, oriente Germanujo kaj Danujo (la duoninsulo Jutlando), norde kaj okcidente Dogger-benko. En Germana Golfo troviĝas la Orientfrisaj, Okcidentfrisaj, Nordfrisaj kaj danaj vadmaraj insuloj kaj krome Vadmaro. Ĉi lasta estas proksimume dek ĝis dek du kilometrojn larĝa. La menciitaj frisaj insuloj kaj apudaj bordaj regionoj estas kolektive konataj kiel Frisujo. La suda parto de Germana Golfo estas konata ankaŭ kiel Helgolanda Golfo. Inter 1949 kaj 1956 la porŝipira veterprognozo de la brita radiostacio BBC uzis "Heligoland" kiel nomon de la areo nun nomata "German Bight".

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Frislando
Kategorio:Golfoj en Germanio
6249 Jennifer

'*6249 *Jennifer''''' estas marsrenkonta asteroido.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar, Kantono San Diego, 80&nbsp;km norde de San-Diego (Kalifornio) en Usono.

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de la usona aktorino Jennifer Jones (1919–2009).

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Marsrenkontaj asteroidoj
Kategorio:Malkovrita de Eleanor Francis Helin
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1991
6192 Javiergorosabel

'*6192 *Javiergorosabel''''' estas malgranda, malrapide rotacianta sed treege hela asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar, en la kantono San Diego (Kalifornio, Usono).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en memoro de la eŭska hispana astronomo Javier Gorosabel Urkia (1969–2015), kiu grave kontribuis al la studo de la . Li estis fervora popularigisto de astronomio.

## Ecoj 
Ĝi estas asteroido de spektra klaso "S", tie estas "ŝtona" asteroido, kies surfaco konsistas ĉefe el silikatoj de fero kaj de magnezio. Tiaj asteroidoj ĝenerale havas grandan albedon; facte ĝi resendas ĉirkaŭ unu trionon de la suna lumo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Eleanor Francis Helin
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1990
Ferenc Újvári

**ÚJVÁRI Ferenc** [u:jva:ri] estas rumania verkisto de priminoritata politiko, politikisto. Li naskiĝis en Suceagu la 24-an de marto 1922. 
## Biografio
Ferenc Újvári iĝis diplomitulo pri juro en Universitato Francisko Jozefo la 1-a; li doktoriĝis en 1944. En 1944–45 li estis prezidanto de la Koloĵvara Hungara Studentligo, inter 1946–87 li estis advokato en Kluĵo. Li estis du jarojn tutlanda prezidanto de 1990 de Rumania Hungara Kristandemokrata Partio.
## Fonto
*Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj politikistoj
6250 Saekohayashi

'*6250 *Saekohayashi'''* estas malrapide rotacianta asteroido de la interna asteroida zono, ano de la hungaria familio.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kantono San Diego, Kalifornio, Usono).

## Nomo 
Ĝia nomo honoras la japanan astronominon *Saeko S. Hayashi'', asociatan profesorinon ĉe la Nacia Astronomia Observatorio de Japanio. Ŝi studas la procezojn de formiĝo de la planedoj. Ŝi laboras per la teleskopo Subaru kaj aktive popolarigas pri astronomio en Japanio kaj Havajo.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Eleanor Francis Helin
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1991
Usonaj Landinternaj Altaĵoj

eta|220ra|Pejzaĝa vojo Talimena trairas Ŭaŝita-Montaro en Oklahomo, parto de Usonaj Landinternaj Altaĵoj.
**Usonaj Landinternaj Altaĵoj** estas montara regiono en orienta Oklahomo, okcidenta kaj norda Arkansaso, suda Misurio, kaj la ekstrem- sudorienta angulo de Kansaso. La nomo estis atribuita far la Geologia Servo de Usono por plusendi al la kombinita montregiono de Ozark-Altebenaĵo kaj Ŭaŝita-Montaro, kiuj formas klaran fiziografian unuon . Ĝi estas la nura grava altebenaĵoregiono inter Roka Montaro kaj Apalaĉaj Montoj en Usono .

La regiono estas okupita de la ozark-altebenaĵaj arbaroj, ekoregiono de mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj. Partoj de la areo estas kovritaj de tri naciaj arbaroj: Nacia Arbaro Ŭaŝita en Oklahomo kaj Arkansaso, Ozark-altebenaĵa Nacia Arbaro Sankta Francisko en Arkansaso, kaj Nacia Arbaro Mark Twain en Misurio.

## Referencoj 
Kategorio:Montaroj en Usono
Kategorio:Arkansaso
Kategorio:Kansaso
Kategorio:Misurio
Kategorio:Oklahomo
Bestoĝardeno Whipsnade

eta|Enirejo.
eta|Montetobildo de Whipsnade vidata el Ivinghoe Beacon.
**ZSL Whipsnade Zoo** (iam konata kiel ) estas bestoĝardeno kaj safariparko situanta ĉe Whipsnade, ĉe Dunstable en Bedfordshire, Anglio. Ĝi estas unu el du bestoĝardenoj (la aliaj estas la Zoo de Londono en Regent's Park, Londono) kiuj estas posedoj de la Zoological Society of London (ZSL), NRO dediĉata al la tutmonda konservado de animaloj kaj ties habitatoj.

## Priskribo 
La parko kovras 2.4 km², kaj povas esti lokata el mejloj norde kaj el aero pro la **Blanka Leono de Whipsnade**, nome granda montetobildo elfosita sur la flanko de Dunstable Downs (parto de la montetoj Ĉiltern) ĉe la ejo de la larĝbuŝa rinocero.

Pro ties grando, ene de la parko, vizitantoj povas piediri, uzi la bestoĝardenan busservon, aŭ ŝofori sian propran aŭton inter diversaj animalejoj, aŭ tra la 'Azia' areo kie kelkaj animaloj rajtas vagadi libere. Estas ankaŭ servo de etŝpura fervojo.

**ZSL Whipsnade Zoo** estas unu el plej grandaj naturkonservaj parkoj de Eŭropo. Ĝi estas hejmo de 2,955 animaloj, multaj el kiuj estas endanĝeritaj en natuto. La majoritato de animaloj estas en taŭge grandaj ejoj; aliaj, kiaj pavoj, la sudamerikaj maraoj kaj la aŭstraliaj valabioj, vagadas libere tra la parko.

## Historio 
eta|Eŭrazia bruna urso ĉe la bestoĝardeno.

## Montroj 
## Tagaj montroj 
## Ekonomio 
## Filmado 
## Kritikaro 
## Animaloj 
Whipsnade
Zsuzsa Hadházy

**HADHÁZY Zsuzsa** [hatha:zi] estis rumania hungara ĵurnalistino, redaktorino, poetino. Li naskiĝis en Kluĵo la 9-an de marto 1952 kaj mortis en Budapeŝto la 5-an de julio 2011. 

## Biografio
Zsuzsa Hadházy diplomitiĝis pri filozofio en 1976 en UBB de Kluĵo. Ŝi debutis kiel raportistino de gazeto *Ifjúmunkás*, poste ŝi iĝis ties redaktorino. Ŝi laboris ĉe la eldonejo Babits de Szekszárd, ĉe revuo *Családi Tükör*, ĉe la hungarlingva disaŭdigo de la Rumana Radio de Bukareŝto. Ŝi publikis en *Igaz Szó*, *Korunk*, *Szabadság*, en revuo *Művelődés, en semajngazeto *A Hét*. En 1999 ŝi partoprenis la establon de ĵurnalo *Krónika*. 

## Libroprizorgado
**Kínlódni ebben az országban...?* (Ĉu suferi en ĉi tio lando...?: enketo pri spiritaj kondiĉoj de persisto de hungararo de Rumanio/ red. Levente Salat; partoprenis István Csongor Isán, Levente Salat, Miklós Tasnádi ; ... prizorgis: Zsuzsa Hadházy. Kolozsvár, Scientia Kiadó, 2002 http://mek.oszk.hu/01700/01746/index.phtml

## Fontoj
**Erdélyi magyar ki kicsoda'', 2010.
*Biografiaj indikoj 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj ĵurnalistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
6238 Septimaclark

'*6238 *Septimaclark''''' estas malgranda, hela asteroido de la ĉefa asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en memoro de la usona instruistino kaj aktivulino por la civilaj rajtoj Septima Poinsette Clark (1898–1987). Ŝi ludis kernan rolon en la usona Afrikusona Civilrajta Movado, agnoskante, kiel la legoscio kaj la instruo potencigas la apartigajn grupojn.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Eleanor Francis Helin
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1989
Apenheul

La **Simiparko Apenheul** estas bestoĝardeno de Apeldoorn, Nederlando. Ĝi specializas pri simioj. Ĝi malfermis en 1971 kaj estis la unua bestoĝardeno en la mondo kie simioj povis libere piediri en arbaro kaj eĉ inter vizitantoj. Ĝi startis per ĝuste malmultaj specioj, sed nune ĝi montras pli da 30 diversaj primatoj, inter kiuj eta ĉimpanzo, gorilo kaj orangutano.

Somere de 2011, tri masklaj plenkreskuloj de longnaza simio aliĝis al la kolekto alveninte el la Singapura Bestoĝardeno por rememori la 40an jariĝon de la Bestoĝardeno. Ili estas la ununuraj konataj vivantaj specimenoj for de Sudorienta Azio.

## Notoj 
Kategorio:Bestoĝardenoj en Nederlando
Kategorio:Primatoj
6296 Klevlando

**6296 Klevlando** estas asteroido de la interna asteroida zono, ano de la hungaria familio.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar, (kantono San Diego en Usono).

## Nomo 
Ĝi ricevis la nomon de la dua plej granda urbo de Ohio; Klevlando por celebri la 200-jaran jubileon de ties fondiĝo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Klevlando
Kategorio:Malkovrita de Eleanor Francis Helin
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1988
Nigra rato

La **Nigra rato** (*Rattus rattus*) estas komuna longvosta rodulo de la genro *Rattus* (ratoj) en la subfamilio Murenoj (murenaj roduloj). La specio originiĝis en tropika Azio kaj etendiĝis tra Proksima Oriento en romia epoko antaŭ atingi Eŭropon ĉirkaŭ la 1-a jarcento kaj kun eŭropanoj disvastiĝi tra la tuta mondo.

## Taksonomio 
maldekstra|eta|Kranio de Nigra rato.
La **Nigra rato** estis unu el multaj specioj origine priskribataj de Linnaeus en sia verko de la 18-a jarcento nome *Systema Naturae*, kaj ĝi postas ankoraŭ la originan nomon de *Rattus rattus*. Ĝi estas la tipa specio de la genro *Rattus*. Alternativaj nomoj estas *ŝiporato*, *tegmentorato*, *hejmrato*, kaj *kloakorato*.

## Aspekto 
Tipa plenkreskulo de **Nigra rato** estas 32.4–46.4&nbsp;cm longa, inklude voston de 17–25&nbsp;cm, kaj pezas 110–340 g. Spite ties nomon, la **Nigra rato** montras kelkajn kolorformojn. Ĝi estas kutime nigra al malhelbruna kun pli helaj subaj partoj. En la 1920-aj jaroj en Anglio, oni bredis kelkajn variantojn mikse al aldomigitaj ekzempleroj de bruna rato. Tio inkludis malkutiman verdecnuancan varianton. La **Nigra rato** havas ankaŭ malabundan harmantelon de nigra haŭto, kaj estas iome pli malgranda ol la bruna (norvega) rato.

## Origino 
## Manĝo 
## Distribuado 
## Kutimaro 
## Ekologio 
## Predantoj kaj parazitoj 
## Referencoj 
Kategorio:Rato
Kategorio:Mamuloj de Azerbajĝano
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Santo Antônio do Planalto

**Santo Antônio do Planalto** estas municipo en la subŝtato Suda Rio-Grando de Brazilo. Ĝi situas en la mezoregiono Nordokcidento de Rio-Grando (), kaj apartenas al la mikroregiono ''''. Laŭ la stato de  en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km² - en 2010 estis 1 987 loĝantoj..

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Suda Rio-Grando

## Referencoj 
Kategorio:Municipoj de Suda Rio-Grando
Etiopa klorocebo

eta|*Chlorocebus aethiops*
alternative=Grivet area.png|eta|Grivet area
La **Etiopa klorocebo** (***Chlorocebus aethiops***) estas cerkopitekedo kun longaj blankaj hartufoj ambaŭflanke de la vizaĝo. Kelkaj fakuloj konsideras tiun kaj ĉiujn membrojn de la genro *Chlorocebus* kiel ununura specio, *Cercopithecus aethiops*. Tiele difinita, tiu simio estus limigita al Etiopio, Sudano, Ĝibutio kaj Eritreo. En la suda parto de sia teritorio ĝi kontaktas kun la tre proksime rilataj ruĝpuga klorocebo (*C. pygerythrus*) kaj balmonta klorocebo (*C. djamdjamensis*). Hibridiĝo inter ili eblas, kaj povas prezenti minacon al la vundebla balmonta klorocebo.

## Notoj 
Kategorio:Cerkopitekedoj
Kategorio:Faŭno de Afriko
Kategorio:Faŭno de Etiopio
Ravigoto

eta|Ravigoto
**Ravigoto** venas el la klasika franca kuirarto kaj estas farata surbaze de vinagreto. Al tiu vinagreto oni aldonas kaporojn, spicherbojn kaj ethakitajn cepojn. Ĉi tiu saŭco estas surtabligita kun ekzemple laktuko-manĝaĵoj. Oni ofte konfuziĝas inter ravigoto kaj remolado.

## Fonto 
* Larousse Gastronomique

Kategorio:Manĝaĵoj
Kategorio:Saŭcoj
6193 Manabe

'*6193 *Manabe'''* estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la japanaj astronomoj Kin Endate kaj Kazuro Watanabe elde la observatorio de Kitami en Abaŝiri-subgubernio (Hokajdo).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en memoro de *Ryonosuke Manabe* (1926–1983) kiu dum multenombraj jaroj laboris kiel helpanto komputadisto por *Hirose Hideo'' en la Astronomia Observatorio de Tokio.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Kazuro Watanabe
Kategorio:Malkovrita de Kin Endate
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1990
NOREK 2012

**NOREK** (la **Nord-Okcidenta Regiona Esperanto-Konferenco**) 2012 estis esperanta evento kiu okazis en Enumclaw, Vaŝingtonio, Usono, fine de septembro, 2012. Partoprenis ĉ. 20 esperantistoj ĉefe el Vaŝingtonio sed *ankaŭ* pluraj el Kalgario, kaj po unu el Brita Kolumbio, Kalifornio, Marilando, kaj Oregono.

Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 2012
Kategorio:Usono
Acerfolia kverko

La **acerfolia kverko**  (*Quercus acerifolia*) estas nearktisa plantospecio el la familio de la fagacoj. Ĝi estas endemia en  Ozark-Altebenaĵo, Arkansaso,  Usono. Ĝi estas minacata kaŭze de habitatodetruo.

## Referencoj 
## Bibliografio 
* W.J.Hess. 1998.  *Quercus acerifolia* .   2006 IUCN Red List of Threatened Species.   Downloaded on 23 August 2007.
* C.Michael Hogan. 2012. *Oak*. Encyclopedia of Earth. Eds. A.Dawson and C.J.Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC

## Vidu ankaŭ 
*Ozark-altebenaĵaj arbaroj
*Usonaj Landinternaj Altaĵoj
*Ŭaŝita-Montaro
 
Kategorio:Fagacoj
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Agrikultura maŝinaro

[eta|Germana [kombajno.]]
**Agromaŝinaro** estas maŝinaro uzata en la operacioj de agrikultura areo aŭ bieno.

## Historio 
### La Industria Revolucio 
Pro la alveno de la Industria revolucio kaj la evoluo de pli komplikaj maŝinoj, terkultivaj metodoj faris grandan salton antaŭen. Anstataŭ rikolto de cerealoj permane per akra klingo de rikoltilo, konveksaj maŝinoj tranĉas kontinuan areon. Anstataŭ draŝadi la grenon per batado per bastonoj, draŝmaŝinoj apartigis la semojn de la spikoj kaj tigoj.

### Vaporforto 
La energio por agromaŝinaro estis originale liverita de ĉevaloj aŭ aliaj dombestoj. Post la invento de vaporforto venis la portebla motoro, kaj poste la lokomobilo, universala, movebla energifonto kiu estis la aliro al la vaporlokomotivo. Agrikulturaj vapormaŝinoj transprenis la pezan tiran laboron de ĉevaloj, kaj estis ankaŭ provizitaj per takeloj kiuj povis potenci senmovajn maŝinojn tra la uzo de longa zono. La vaporfunkciaj maŝinoj estis malalt-potencaj kompare kun la hodiaŭaj sed, pro ilia grandeco kaj iliaj malalta rapidumproporcioj, ili povis disponigi grandan tiron. Ilia bremsa rapideco gvidis terkultivistojn por komenti ke traktoroj havis du rapidecojn: "malrapidan, kaj malrapidaĉan."

## Tipoj 
* Kombajno
* Plugilo
* Traktoro
* Transplantilo

## Nova teknologio 
## Entreprenoj 
* International Harvester

## Vidu ankaŭ 
* Mekanizita agrikulturo

Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Maŝinoj
Akvantilopo

eta|Maskla akvantilopo
eta|Waterbuck distribution map
eta|Ino
La **Akvantilopo** (*Kobus ellipsiprymnus*) estas granda antilopo de la genro *Kobus* troviĝanta amplekse en subsahara Afriko.

## Aspekto 
La **Akvantilopo** estas 120 al 136 alta ĉe ŝultro. Longo de korpo plus kapo estas el 140 al 240 cm kaj vostolongo el 10 al 45 cm. Maskloj pezas 200-300 kg kaj inoj 160-200 kg. Ties dorso estas ruĝecbrunaj kaj iĝas iom pos iom pli malhelaj pro aĝo; ili havas blankan makulon subgorĝe kaj en pugo ĉirkaŭ la vostobazo kiel cirklo. La fluaĵoj el la ŝvitoglandoj produktas fiodoron en ties viando, se la animalo ne estas zorgege senhaŭtigita. Laŭ afrika mito, la viando de akvantilopo ne manĝeblas, sed tio ne veras — kvankam ne tre bongusta, la akvantilopa viando estas sekure manĝebla. La longaj, spiral-strukturaj kornoj, troviĝantaj nur ĉe maskloj, iras reen kaj supren.

## Vivejo 
La **Akvantilopoj** troviĝas en arbustaroj kaj savanoj ĉe akvo kie ili manĝas herbon. Spite ties nomo, la **Akvantilopo** ne pasas multan tempon en akvo, sed ili rifuĝiĝas tie por fuĝi el predantoj. Ili estas dumtagaj animaloj. Ino ariĝas en gregoj el 2 al 6 centoj da individuoj. Maskloj tenas teritoriojn de ĉirkaŭ 1.2 km² dum ties centra epoko. Ili kutime perdas siajn teritoriojn antaŭ la aĝo de 10.

## Subspecioj 
** Akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus*).
*** Marka akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus ellipsiprymnus *).
*** Orientafrika akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus thikae*).
*** Cerva akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus defassa*).
*** Angola akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus penricei*).
*** Mezafrika akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus annectens*).
*** Okcidentafrika akvantilopo (*Kobus ellipsiprymnus unctuosus*).

## Etimologio 
## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Nacia Parko Sumbuo
* Nord-konga arbara-savana mozaiko
* Zambezaj inunditaj herbejoj

Kategorio:Mamuloj de Afriko
Kategorio:Afrotropisa faŭno
6194 Denali

'*6194 *Denali''''' estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la aŭstralia astronomo Robert H. McNaught elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).

## Nomo 
Ĝi ŝuldas sian nomon al la Monto Denali (konata ankaŭ sub la oficiala nomo Monto McKinley), kulmina punkto de Nordameriko (6194 m) en Alasko. La nomo "Denali" devenas de la lingvo de la indianoj Tanana kaj signifas "La Grandulo".

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Robert H. McNaught
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1990
Ŭaŝita-Montaro

eta|220ra|Topografia mapo de Ŭaŝita-Montaro.
**Ŭaŝita-Montaro**  estas malalta montaro situanta en okcident-centra Arkansaso kaj sudorienta Oklahomo. La subteraj radikoj de la montaro etendiĝas ĝis centra Teksaso, aŭ pretere ĝin ĝis la nuna loko de *Marathon Uplift* (geologia fenomeno en sudokcidenta Teksaso). Kune kun Ozark-Altebenaĵoj, Ŭaŝita-Montaro konstituas Usonajn Landinternajn Altaĵojn, la nuran gravan montregionon inter Roka Montaro kaj Apalaĉaj Montoj . La plej alta pinto en Ŭaŝita-Montaro estas Magazin-Monto en okcident-centra Arkansaso kaj tiu atingas altitudon de 839 metroj.

## Etimologio 
La vorto "Ŭaŝita" (angle : *Ouachita*) konsistas el du ĉoktaaj vortoj : *ouac*, bizono, kaj *chito*, granda . Ĝi signifas la landon de grandaj bizonoj; multnombraj gregoj de tiuj bestoj antaŭe loĝatigis la preriojn de Ŭaŝita-Montaro.

## Flaŭro 
La montaro estas konata por enhavi almenaŭ 15 da endemiaj plantospecioj (t.e. plantoj kiujn oni troviĝas nenie alie). Tiuj inkludas *Sabatia arkansana* (gencianacoj), *Valerianella nuttallii* (valerianacoj), *Liatris compacta* (asteracoj) kaj acerfolian kverkon .

## Referencoj 
Kategorio:Montaroj en Usono
Kategorio:Arkansaso
Kategorio:Geografio de Oklahomo
Kategorio:Geografio de Teksaso
Dominado (etologio)

eta|dekstra|320px|Starigo de Dominado aŭ Superregado inter lupoj.
**Dominado** aŭ **Superregado** en la kunteksto de biologio kaj antropologio estas la stato havadi altan socian statuson rilate al unu aŭ pliaj aliaj individuoj, kiuj reagas submetiĝe al dominantaj individuoj. Tio permesas la dominantan individuon akiri aliron al resursoj kiel ekzemple manĝaĵo aŭ aliri al potencialaj partneroj, ĉe malprofito de la submetiĝa individuo, sen aktiva agreso. La kontraŭo de superregado estas submetiĝemo. Superregado povas esti establita per batalado, aŭ simple per minacado; post kiam establite, aliflanke, superregadaj rilatoj povas redukti la nivelon de agreso inter la individuoj koncernitaj.

Superregado povas esti sole duflanka rilato, en kiu kazo la fakto ke individuo A estas dominanta pli ol B havas neniujn implicojn ĉu aŭ ne estas dominanta tria individuo C. Alternative, superregado povas esti hierarkia, kun transitiva rilato, tiel ke se A dominas B kaj B dominas C, A ĉiam dominas C. Tio estas nomita linia superregada hierarkio.

En hierarkiaj socioj, la dominanta individuo en grupo povas preni kontrolon super aliaj; plej ofte, aliflanke, decid-preno koncerne la agojn de la grupo estas distancigita de socia superregado.

En bestosocioj, superregado estas tipe varia trans tempo (kiam individuoj maljuniĝas, akiras aŭ perdas socian statuson, aŭ ŝanĝas ilian generan staton), trans spaco (en teritoriaj bestoj, teritorioposedantoj estas dominantaj super ĉio alia sur sia posedteritorio sed submetiĝema aliloke) aŭ trans resursoj. Eĉ tiuj faktoroj subtenas obstinajn, perfektigas superregadajn hierarkiojn kiuj estas malofte trovitaj en grupoj de iu grandeco (minimume en natura medio; superregadaj hierarkioj povas esti pli ofte trovitaj en kaptiteco, ĉar ili tendencas esti induktitaj per fokusitaj resursoj kiel ekzemple limigitaj provizoj de manĝaĵo liverita en preciza pozicio). Tamen, ekzistas kelkaj specioj en kiuj klaraj superregadaj hierarkioj vidiĝas, kaj en iu kazo establi la superregadajn rilatojn inter individuoj estas la kutima unua paŝo en priskribado de la sociaj rilatoj ene de iu bestogrupo.

## Tipoj
Maskloj de ĝirafoj starigas sociajn hierarkiojn pere de "kolluktoj", nome luktado per kiu oni frapas unu la alian per la kolo, kio estas ege malkutima inter mamuloj. Dominantaj maskloj akiras pariĝan rajton kun inoj, kiuj siavice estas la nuran responsaj por idozorgado.

## Vidu ankaŭ
* Dominhierarkio

## Notoj
Kategorio:Etologio
6316 Méndez

'*6316 *Méndez'''* estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la aŭstralia astronomo Robert H. McNaught elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de la argentina astronomo *Mariano Méndez'', kiu havis fruktodonan karieron kiel astronomo paralele al sia nelaca aktivo por helpi la antaŭeniron de eduko kaj scienco en evolulandoj, notinde per Vice-Katedro (2006–2010) kaj poste Katedro (2010–2018) en la Grupo por Helpo al Sinhelpo de la Komitato de Kosma Esploro (COSPAR).

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Robert H. McNaught
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1990
Bovodriozo

**Bovodriozo** (konat ankaŭ kiel **akvokoro**) estas iksodoportata malsano de rickettsia suferata de aldomigitaj kaj naturaj remaĉuloj. Ĝi estas kaŭzata de *Ehrlichia ruminantium* (iam *Cowdria ruminantium*) - nome interĉela gram-negativa bakterio (aludata kiel *Rickettsia ruminantium*). La malsano estas disvastigata de iksodoj, kiuj estas membroj de la genro *Amblyomma*. Malsanaj mamuloj povas esti bovoj, ŝafoj, kaproj, antilopoj, kaj bubaloj, sed la malsano havas plej grandan negativan ekonomian efikon sur bova produktado en tuŝitaj areoj. La alternativa nomo de la malsano devenas el fakto ke fluidoj povas kolektiĝi ĉirkaŭ la koro aŭ ĉe la pulmoj de la infektitaj animaloj.

## Simptomoj 
## Diagnozo 
## Kuracado 
## Notoj 
Kategorio:Bakteriologio
Kategorio:Bovoj
Kategorio:Animalaj malsanoj
Bas-Intyamon

**Bas-Intyamon** estas urbo kaj komunumo en la distrikto Grejerco en Kantono Friburgo, Svislando. Ĝi havis 1165 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. Ĝia ĉefloko estas Enney.

## Geografio 
La komunumo Bas-Intyamon situas en la Friburgaj Antaŭalpoj ĉe la bordo de la supra fluo de la rivero Sarino. La komunumo konsistas el la tri vilaĝoj Enney, Estavannens kaj Villars-sous-Mont, la setlejoj La Chenau kaj Afflon kaj multnombraj izolitaj bienoj.

La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 33,31 km², de kiuj 39,8% estas kovritaj de arbaro, 48,7% servas por agrikulturo kaj 2,8% por setlado.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Bas-Intyamon limas en nordo al Grejerco, en oriento al Charmey, en sudo al Grandvillard, kaj en okcidento al Haut-Intyamon.

## Trafiko 
Tra la komunumo pasas la kantona ĉefvojo n-ro 190 de Bulle al Château d'Oex. La plej proksima alveturejo al la svisa aŭtovojo A12 situas proksimume 12 kilometrojn sude de la komunumo apud Bulle. Per tri stacidomoj ĉe la trajnlinio de Bulle al Montbovon kaj la buslinio de la entrepreno Transporto Publika Friburgo de Bulle al Grandvillard la komunumo estas konektita al la publika transportreto.

## Historio 
La komunumo Bas-Intyamon estis fondita la 1-an de januaro 2004 per kunigo de la ĝis tiam aŭtonomaj komunumoj Enney, Estavannens kaj Villars-sous-Mont. La unua dokumenta mencio de Enney datiĝas el la jaro 1224 kiel *Eiz*. Estavannes estis menciita la unua fojon en la jaro 1231 kiel *Extavanens*, kaj Villars-sous-Mont en la jaro 1254 kiel *Villard-Symon*. La tri vilaĝoj dum mezepoko apartenis al la Grafolando Grejerco, kiu post bankrotiĝo de la grafoj en la jaro 1555 estis akirita de la urbo Friburgo kaj fariĝis ties voktejo kaj post la Helveta Revolucio de 1798 distrikto.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Enney (stacidomo)
* Villars-sous-Mont (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Bas-Intyamon
Sakomalsano

eta|Ŝvela sako de Fabricius kun flaveca ĉirkaŭsaka edemo.

**Sakomalsano**, en angla *Infectious bursal disease* (konata ankaŭ kiel IBD, Gumbora malsano, Infekta Sakozo kaj Infekta birda nefrozo) estas tre kontaĝa malsano de junaj kokoj kaŭzata de *infekta sakmalsana viruso* (ISV), karakterizata de imunonuligo kaj morteco ĝenerale je 3 al 6 semajnoj de aĝo. La malsano estis la unuan fojon malkovrita en Gumboro (Delavaro) en 1962. Ĝi ekonomie ege gravas por la kokindustro tutmonda pro pliiĝanta aliro al aliaj malsanoj kaj negativa interagado kun efika vakcino. En ĵusaj jaroj, tre mortigaj branĉoj de IBDV (vvIBDV), kaŭzante drastan mortindicojn ĉe kokoj, aperis en Eŭropo, Latinameriko, Sudorienta Azio, Afriko kaj Mezoriento. Infekto okazas tra digesta vojo el buŝo al fekejo, kaj malsanaj birdoj elpelas altajn nivelojn de la viruso proksimume 2 semajnojn post la infekto.

## Referencoj 
Kategorio:Animalaj malsanoj
Kategorio:Kokoj
Malsano de Newcastle

**Malsano de Newcastle** estas tre kontaĝa birdomalsano kiu efikas sur multaj kaj aldomigitaj kaj naturaj birdospecioj. Unuafoje trovita en Newcastle, Granda Britio, en 1926, poste de Burnet en 1943 en Aŭstralio en konekto kun laboratoria infekto kie la viruso estis izolata el okula fluaĵo de malsanulo kiu montris specifan antikorpon en sia sango. Ties efiko rimarkindas ĉefe ĉe hejmaj kortobirdoj pro ties alta atakeblo kaj akiro de drastaj sekvoj pro epizoonozo ĉe la kokindustrio. Ĝi estas endemia en multaj landoj.

**Malsano de Newcastle** estis malkovrata en Newcastle upon Tyne, Anglio, en 1926 (Doyle), sed tiam ankaŭ oni malkovris kelkajn diferencajn branĉojn de la malsano en aliaj mondopartoj.

Ekspono de homoj al infektitaj birdoj (ekzemple ĉe kokindustrio) povas kaŭzi mildan konjunktiviton kaj simptomojn kiaj tiuj de gripo, sed la viruso de la malsano de Newcastle (VMN) angle NDV, aliflanke ne endanĝeras la homan sanon. Eĉ aperis intereso pri la uzo de NDV kiel kontraukancera agento pro kapablo de la NDV selektive mortigi homajn tumorajn ĉelojn kun limigita tokseco por normalaj ĉeloj.

Ne estas kuractraktado por NDV, sed uzado de profilaktaj vakcinoj kaj sanpraktiko povas malpliigi eblon de apero de la malsano.

Kategorio:Animalaj malsanoj
Kategorio:Kokoj
Timur Valerjeviĉ Krjaĉko

**Timur Valerjeviĉ KRJAĈKO** (ruse : *Тимур Валерьевич Крячко*) estas rusa astronomo naskita en 1970.
La *Minor Planet Center* kreditas lin de la malkovro aŭ kunmalkovro de 36 asteroidoj
(sub la nomo de *T. V. Kryachko*) inter 1994 kaj 2010.

Li komencis observi asteroidojn kaj kometojn en 1994 kiam li povis uzi la astrofotilon de 40 cm de la Ŝtata Universitato de Kazano.

La asteroido 269589 Kryachko ricevis lian nomon.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* :Kategorio:Malkovrita de Timur Valerjeviĉ Krjaĉko

Kategorio:Ŝtata Universitato de Kazano
Kategorio:Rusiaj astronomoj
Kategorio:Malkovrintoj de asteroidoj
Kategorio:Malkovrintoj de kometoj