Amoniako

**Amoniako** (NH3) estas senkolora, pikodora gaso, plej simpla kombinaĵo de nitrogeno kaj hidrogeno. Ĝi estas bazmaterialo por multaj N-kombinaĵoj. Ĝin produktis unuafoje Joseph Priestley en 1774, la konsiston difinis Claude Louis Berthollet en 1785.

Amoniako tre bone solviĝas en akvo, dume estiĝas lesiva solvaĵo, amoniaka hidroksido. En akva solvaĵo, ĝi estas pli reakciema kaj reagas kun multaj materialoj. Amoniako estas facile fluidigebla en media temperaturo, per granda premo, je . Ties vaporiĝado fortiras energion el la medio (1377 ĵulo je gramo); pro tio oni uzas ĝin en glaciŝrankoj kaj aerreguliloj kiel malvarmigaĵon.

Industria amoniak-produktado okazas grandparte per la Haber–Bosch-sintezo el elementoj. Krom tio estiĝas amoniako eĉ kiel kromprodukto de koakso-produktado.

## Ecoj 
En hom-normalaj kondiĉoj, amoniako estas senkolora gaso kun karaktera akra odoro. Ĝia denso estas 0,589-oble tiu de aero. Ĝi facile likviĝas pro la fortaj hidrogenaj ligoj inter molekuloj. Likva amoniako estas senkolora, kaj bolas je -33.1 °C; la solida formo estas kristala kaj senkolora, kaj fandiĝas je -77.7 °C. Oni scias malmulte pri la konduto je altegaj temperaturoj kaj premoj, sed la likvo-vapora sojlo estas 405&nbsp;K kaj 11.35&nbsp;MPa.

### Solvado 
Amoniako estas facile solvebla en akvo. Oni povas malsolvi ĝin per boligo. La akva solvaĵo de amoniako estas bazo, kaj nomiĝas akva amoniako aŭ amonia hidroksido. La maksimuma koncentriĝo de amoniako en akvo (en saturita solvaĵo) havas relativan denson de 0.880.

Likva amoniako estas ofte studata neakva joniga solvanto. Ĝia plej frapa eco estas la kapablo solvi alkalajn metalojn en buntaj, konduktaj solvaĵoj enhavantaj solvitajn elektronojn. Krom tiuj rimarkindaj solvaĵoj, multaj aferoj en la kemio de likva amoniako estas klasifikeblaj analoge al respondaj reagoj en akvaj solvaĵoj. Komparoj de la fizikaj ecoj de amoniako kaj akvo montras, ke amoniako havas malpli altajn fandopunkton, bolpunkton, denson, viskozecon, dielektrikan konstanton kaj konduktivon. Tiuj malsamoj atribuiĝas almenaŭ parte al la malpli fortaj hidrogenaj ligoj de amoniako. La jona mem-disiĝa konstanto de likva amoniako je −50&nbsp;°C estas proksimume 10−33.

Likva amoniako estas joniga solvanto, kvankam malpli ol akvo, kaj solvas diversajn jonajn kunmetaĵojn, interalie multajn nitratojn, nitritojn, cianidojn, tiocianatojn, metalajn ciklopentadienilajn kompleksojn kaj metalajn bis(trimetilsilil)amidojn. La plej multaj amoniakaj saloj estas solveblaj kaj rolas kiel acidoj en likvaj amoniakaj solvaĵoj. La solvebleco de halogenidoj pliiĝas de fluoridoj al jodidoj. Saturita solvaĵo de amoniaka nitrato (**solvaĵo de Divers**) enhavas po 0.83&nbsp;mol da solvito en molo da amoniako, kaj havas vaporpremon de malpli ol 1&nbsp;bar eĉ je 25 °C.  Tamen malmultaj oksianjonaj saloj kun aliaj katjonoj solviĝas.

Likva amoniako solvas preskaŭ ĉiujn alkalajn metalojn kaj aliajn electropozitivajn metalojn, kiel kalcion, stroncion, barion, eŭropion kaj iterbion (kaj  krome magnezion pere de elektroliza procedo). En maldensaj koncentriĝoj (<0.06&nbsp;mol/L), formiĝas malhelbluaj solvaĵoj enhavantaj metalajn katjonojn kaj solvitajn elektronojn, liberajn elektronojn en kaĝoj formitaj el amoniakaj molekuloj.

Tiuj solvaĵoj estas fortaj reduktantoj. En pli densaj koncentriĝoj, la solvaĵoj aspektas kaj konduktas kvazaŭ metaloj. En malaltaj temperaturoj, la du specoj de solvaĵoj povas kunekzisti kiel nemikseblaj fazoj.

## Uzado 
Oni uzas amoniakon plej ofte kiel kemian sterkon. Oni uzas ĝin kiel fluidigitan gason rekte en la grundon aŭ en formoj de amonia nitrato, amonia fosfato aŭ aliaj amoniaj saloj.

En la teksindustrio, oni uzas ĝin por produktado de sintezaj fibroj, ekz. nilono aŭ rajono, kolorigado kaj sengrasigo de kotono, lano aŭ silko. Krom tio oni uzas ĝin kiel katalizilon dum produktado de bakelito kaj aliaj sintezaj rezinoj. Pli gravas, ke amoniako neŭtraligas la acidajn kromproduktojn dum naftorafinado. Ĝi malhelpas koaguliĝon de la kruda latekso dum gumproduktado.

Amoniako estas bazmaterialo ankaŭ por la sodoproduktado de Solvay kaj la azotacida produktado de Ostwald.

Ĝi estas uzata en diversaj metalurgiaj metodoj, ĉar nitridigo de la alojitaj lamenoj fortigas la surfacan durecon.

Ĉar ĝi estas facile liverebla kaj malkombinebla, oni uzas ĝin por veldado kiel fonton de atoma oksigeno.

## Tokseco 
Amoniako estas grave, ofte mortige toksa por akvobestoj, eĉ en maldensa koncentriĝo. Tial Eŭropo klasifikas ĝin kiel "danĝeran al la medio". Ĝi misfunkciigas la endoplasman retikulon kaj damaĝas gravajn organojn, ekzemple la hepaton, hepatopankreaton, aŭ brankojn. Ĝi efikas plej severe al senvertebruloj. Ĉe krustacoj ĝi kaŭzas problemojn en mudado, manĝado, kaj kreskado, kaj sekve korpajn misformiĝojn. Amoniako ne estas tiel grava problemo por homoj kaj aliaj terbestoj, ĉar ĝi rapide supreniĝas kaj detruiĝas en la atmosfero. Tamen, atmosfera amoniako faras ŝlosilan rolon en la ekesto de fajna partikla materialo.

### Akvokulturo 
Akvobestoj ekskrecias amoniakon kiel malutilan kromprodukton de metabolo. Akumuliĝo de amoniako en la akvo kaŭzas amasajn veneniĝojn en fiŝidejoj kaj en recirkulaj akvokulturaj sistemoj. Eĉ malgranda problemo en la biofiltro povas kaŭzi rapidan akumuliĝon de ekskreciita amoniako ĝis toksa nivelo. Amoniaka veneniĝo povas misfunkciigi la metabolismon aŭ pliigi la internan pH de la besto. La vundebleco de fiŝoj varias inter specioj.

En maldensa koncentriĝo, ĉirkaŭ 0,05&nbsp;mg/L, nejona amoniako malrapidigas kreskadon, damaĝas fekundecon, kaj pliigas streson kaj vundeblon fare de infektoj. Plia koncentriĝo kaŭzas perdon de ekvilibro, agitiĝon, pliigon de spirado kaj enkorpigo de oksigeno, kaj plirapidigon de la korritmo.

En moderklimataj regionoj, la risko de amoniaka veneniĝo estas plej granda dum la vintro, ĉar algoj malpli aktive forigas la substancon de la akvo. En akvokulturo, aparte se la skalo estas granda, neniu rimedo povas rapide malaltigi la nivelon de amoniako. Bredistoj rekomendas al si nur zorgi pri prevento.. Ĉe malfermitaj bredsistemoj, la elfluanta poluo estas risko por sovaĝaj akvobestoj.

## Nitrogenhavaj kombinaĵoj 
## Kombinaĵoj 
* Amonia bisulfato
* Amonia bisulfito
* Amonia heksaciano-ferato
* Amonia heksakloro-fosfato
* Amonia magnezia fosfato
* Amonia paravolframato
* Amonia pirosulfito
* Amonia tiosulfato
* Amonio
* Kloramino

## Vidu ankaŭ 
* Kombinaĵoj de hidrogeno
* Procezo Haber
* Senanimigo
* Sodamido

## Referencoj 
Kategorio:Gasoj
Kategorio:Nitrogenaj kombinaĵoj
Kategorio:Amoniaj kombinaĵoj