Krizafio

**Krizafio ** estis eŭnuko en la orienta romia kortego, kiu fariĝis la ĉefministro de Teodozio la 2-a (reĝis inter 402-450). Havante grandan influon sur la regado de la imperio dum lia ascendo, li sekvis politikon de pacigo kontraŭ la hunoj, kiu kostis al la imperio multe pli da oro ol iu ajn milita kampanjo, dum li mem amasigis vastan riĉaĵon per subaĉetoj. Li estas prezentita kiel malbonaŭgura figuro en ĉiuj antikvaj raportoj.

## Vivo kaj politiko
La bizancaj historiistoj donas al ni konsiderindan kvanton da informoj pri Krizafio. Lia vera nomo estis Taiouma (laŭ Teofano 151) aŭ Tumna (laŭ Kedreno I 601) aŭ Ztommas (Patria II 182; en Georgo Kodino 47) aŭ eĉ Ztommas (Malalaso 363–6). Krizafio ekzercis konsiderindan influon sur Teodozio la 2-a fine de lia regado. Laŭ Malalaso, Teodozio la 2-a amis Krizafion pro lia beleco (Malalaso 368). Li ŝajnas esti leviĝinta el inter la rangoj: laŭ Malalaso, Krizafio estis nura "cubicularius" (servisto de la imperia dormoĉambro); laŭ la verko Chronicon Paschale, li estis spatharios.
[eta|maldekstre|400px|Flaviano, ĉefepiskopo de Konstantinopolo, estis amiko de Pulkeria, fratino de la Imperiestro [Teodozio la 2-a, kaj malamiko de Krizafio, la eŭnuka ĉefministro de la imperiestro.]]
En 441 la urba prefekto en Konstantinopolo estis pagana poeto el Panopolis en Egiptujo nomata Ciro, kiu estis tre populara en la urbo. Tiel li altiris la envion de Krizafio, kiu aranĝis lian falon. Ciro savis sin per konvertiĝo al kristanismo, sed la malico de Krizafio ne estis tiel facile frustrita, kaj la eŭnuko aranĝis, ke li estu nomumita episkopo de Cotyaeum en Frigio, kie la loĝantaro linĉis la antaŭajn kvar oficistojn. Eventuale, Ciro postvivis kaj revenis al Konstantinopolo en 451 post la morto de Krizafio.
[eta|dekstre|400px|Martiro de [Flaviano de Konstantinopolo|Sankta Flaviano.]]
En 443, li fariĝis granda ĉambelano, kio praktike igis lin unu el la ĉefaj konsilistoj de Teodozio la 2-a. Kronikistoj registras, ke li estis la ĉiopova en la Palaco. dum aliaj historiistoj nomas lin anakronisme kiel "parakoimomenos", laŭ kutimo de la ĉiopovaj eŭnukaj oficistoj de la 9-a kaj 10-a jarcentoj. En la Kroniko verkita de Teofano la Konfesanto en la 9-a jarcento, li laŭdire konspiris kontraŭ la fratino de la imperiestro Pulkeria, altigante la influon de la imperiestrino Eŭdocia, kaj sukcesis aranĝi ŝian retiriĝon de la kortego. Farinte tion, li intrigis kontraŭ la imperiestrino, akuzante ŝin pri adulto kun Paulinus, knabjara amiko de la imperiestro. Eŭdocia tiam estis ekzilita en 444. Foriginte kaj la edzinon kaj la fratinon de la imperiestro de la kortego, Krizafio iĝis efike reganto de la imperio, kaj oni diras, ke la imperiestro subskribis paperojn eĉ sen legi ilin (Teofano, A.M. 5942). Tamen, historiistoj pli proksimaj al lia tempo, kiel ekzemple Prisko (samtempulo de Krizafio), Johano Malalaso kaj Marcellinus Comes, ne mencias Krizafion inter la kialoj de la ekzilo de Eŭdocia.

En decembro 447, la huna reĝo Atilo alvenis antaŭ la muroj de Konstantinopolo. Krizafio adoptis politikon de pacigo, kaj la imperia registaro pagis al Atilo grandegan tributon por ke li foriru, anstataŭ batali.

Krizafio ankaŭ estis implikita en la ekleziaj disputoj de la tempo, kaj prenante subaĉetojn de la diversaj partioj, li amasigis grandan riĉaĵon. Li estis la baptopatro de la maljuna Cirila abato Eŭtiko, kiun li esperis meti sur la episkopan tronon de Konstantinopolo kaj tiel pliigi sian propran politikan influon. Ĉi tion malhelpis la leviĝo de Flaviano en 447. Krizafio tial persvadis la imperiestron postuli donacon de la nova episkopo. Flaviano sendis al la imperiestro tri specimenojn da konsekrita pano, kiujn Krizafio malakceptis, pro la kialo, ke la imperiestro postulis oron. Flaviano rifuzis provizi tion surbaze de tio, ke ekleziuloj ne devus transdoni ekleziajn posedaĵojn kiel subaĉetojn (Evagrio II.2). Tio igis Krizafion lia malamiko, sed Pulkeria ankoraŭ estis influa kaj defendis Flavianon. Krizafio ja aranĝis, ke perforta malamiko de Flaviano, Dioskoro, estus nomumita Patriarko de Aleksandrio, kaj malice aranĝis la ekzilon de Pulkeria.

En 448 ekestis la Eŭtika disputo, Eŭtiko subaĉetis Krizafion. Flaviano hezitis esti altirita, sed organizis lokan koncilion en Konstantinopolo, kiu kondamnis Eŭtikon en 448. Krizafio, tamen, sukcesis uzi Dioskoron por eloficigi Flavianon ĉe la "Koncilio de la Rabistoj" (Latrocinium) en Efezo en aŭgusto 449. Li uzis la soldatojn kaj marionetajn klerikojn por malhelpi ajnan diskuton pri la aferoj. Flaviano mortis kelkajn tagojn post la fermo de la Latrocinium pro la vundoj suferitaj de la amaso da monaĥoj de Dioskoro, gvidataj de la timata abato Barsauma, "sovaĝa, analfabeta siria arkimandrito".

La huna demando ne estis solvinta. En 449, Krizafio, kun la aprobo de Teodozio, subaĉetis Edekonon, la ĉefon de la gardistoj de Atilo, por asasini lin. Sed Edekono poste perfidis la komploton kontraŭ Atilo, kiu postulis la kapon de Krizafio.
Krizafio sendis mesaĝiston kun mono, kaj Atilo konsentis per malestimaj vortoj pardoni lin kaj la imperiestron kondiĉe ke li ricevu jaran kompenson de 700 funtoj da oro ĉiujare. Ĉi tiu ŝarĝo de impostoj sur imperio jam detruita de la ruinigoj de la hunoj igis la jam nepopularan favoraton profunde malamata. Gibbon rimarkas, ke la implikita mono pli ol estus financinta ajnan militon kontraŭ Atilo.

La senkonsidera konduto ĉe la Latrocinium ankaŭ misfunkciis. Estis ĝenerala opozicio al la decidoj de la koncilio, kaj Papo Leono la 1-a skribis al la imperiestro kaj postulis novan koncilion.

Ŝajnas, ke Krizafio eble perdis la favoritecon en la lastaj monatoj de la regado de Teodozio. Li havis malamikon en la izaŭria Zenono, Majstro de la Soldatoj, kiu ŝajne minacis ribelon en 449.
## Morto
Teodozio la 2-a mortis en 450, kaj lin sukcedis Marciano, kiu edziĝis al Pulkeria. Ambaŭ estis personaj malamikoj de Krizafio.

Lia sorto estis priskribita malsame ĉe la historiistoj. Laŭ plej multaj, Pulkeria venĝis sin kontraŭ Krizafio transdonante lin al lia mortiga malamiko Jordano, kiu mortigis lin (Teofano 160; Chronicon Paschale 390; Malalaso 368; Zonaras; III 107–109, Kedreno la 1-a 601–1603). Tamen, laŭ Malalaso, la mortokaŭzo de Krizafio estis tre malsama. Krizafio estis estro de la Verda frakcio, kiun Teodozio protektis (Malalaso 351). La mortkondamno de Krizafio ŝajne estis politike motivita. Subtenata de la Verduloj, Krizafio eble incitis iom da maltrankvilo, kaj oni scias, ke Marciano estis partiano de la Bluuloj (Malalaso 368). Kelkaj diras, ke Marciano ordonis al li aperi antaŭ tribunalo por enketi pri liaj misfaroj. Survoje tien, la falinta ministro estis ŝtonumita ĝismorte de homamaso kolerigita de la altaj impostoj necesaj por pagi la tributon de Atilo. Lia grandega riĉeco estis konfiskita.

La politika kariero de Krizafio estas registrita de la bizanca historiisto Nikeforo Kalisto Ksantopoulos, kiu traktas liajn agojn en la kritikaj jaroj 449–451. Evagrio Skolastiko ankaŭ registras kelkajn el liaj agoj en ekleziaj aferoj.

## Krizafio en fikcio
La komploto kontraŭ Atilo estas signifa intrigelemento en la romano Sklavo de la Hunoj de la hungara verkisto Géza Gárdonyi. En ĉi tiu rakonto, la kapo de Krizafio efektive estis donita al Atilo, transportita kaj  konservita en mielo. Krizafio ankaŭ aperas en la romano Imperia Purpuro de Gillian Bradshaw, pri konspiracio por uzurpi la imperian tronon...

## Vidu ankaŭ
* Eŭtiko (378-454)
* Marciano (392-457)
* Dioskoro de Aleksandrio (395-454)
* Ευσέβιος Δορυλαίου (397-459)
* Flavius Ardabur Aspar (397-471)
* Pulkeria (398-453)
* Φλαβιανός της Κωνσταντινούπολης (398-449)
* Αιλία Ευδοκία (400-460) sanktulino kaj edzino de Teodozio la 2-a
* Teodozio la 2-a (401-450)
* Atilo la Huno (406-453)
* Prisko (413-472) greka historiisto
* Orestes (420-476)
* Johano Malalaso (490-577)
* Ευάγριος Σχολαστικός (536-594)
* Teofano la Konfesprenanto (758-818) greka kronikisto

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 387
Kategorio:Mortintoj en 451
Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Konstantinopolo
Kategorio:Grekaj ĉefministroj
Kategorio:Grekaj politikistoj