Insuloj Falklandoj

**Falklandoj** (, ) estas dependa teritorio de Britio en Sud-Ameriko, disputataj kun Argentino, kies registaro konsideras ĝin provinco de la lando.

La insularo situas en suda Atlantiko ĉirkaŭ la koordinatoj 52° S / 59° U, proksimume 60–800&nbsp;km oriente de Argentino kaj Fajrolando. Ilia klimato estas malmilda, kaj ili estis sen loĝantaro, ankaŭ post la observo fare de la brita navigisto *John Davis* en 1690 kaj la alveno de lia samlandano *John Strong* en 1690. Li nomis la insularon "Falklanda" honore al Vicgrafo Falkland.

## Geografio 
* Granda Malvino
* Insulo Soledad
* Insulo Gojkoeĉea
* Insulo San Rafael
* Insulo Trinidad
Kune, la du ĉefinsuloj konsistigas pli ol 90% de la kampara regiono de la Falklandinsuloj.

## Historio 
Unuaj setlejoj ekestis en 1764 sub franca regado; la setlintoj devenis el Saint-Malo, kio kredeble instigis la argentinan nomon *Malvinas*. En 1766 Francio transdonis la kolonion al Argentino. De tiam pri ĝi disputis Anglio unue kun Hispanio, poste kun Argentino.

### Franca epoko 
eta|Haveno Sankta Ludoviko setlita de Bougainville (Dom Pernety, 1769).
Post la Paco de Parizo (1763), la franca registaro elpensis la projekton de koloniigado de la "Malouines". Tiuj insuloj estis en tiu tempo preskaŭ nekonataĵo. Bougainville entreprenis la taskon ĉe siaj propra elspezo por helpi akadianojn kiuj estis elpelitaj el Kanado reen al Francio; tiuj estus protektitaj de la malproksimeco de la insularo. Tiu ekspedicio estis apogita de la franca ministro de Eksterlandaj Aferoj, nome *Étienne François*, duko de *Choiseul*, laŭ kiu Bougainville nomigis la markolon *Choiseul* ĉe la insulo Soledad.

La 15-an de septembro 1763 Bougainville startis el la haveno de Saint Malo per la fregato "Aglo" ("L'Aigle", kapitano Nicolas Pierre Duclos-Guyot) kaj la ŝalupo "Sfinkson" ("Le Sphinz", kapitano François Chenard de la Giraudais) kun ŝipanaro de 150 homoj. Tiu ekspedicio inkludis la naturaliston kaj verkiston Antoine-Joseph Pernety (1716–1801) konatan kiel Dom Pernety, la pastro kaj kronikisto akompananta la ekspedicion, kaj la inĝenieron kaj geografiiston Lhuillier de la Serre. La ekspedicio haltis ĉe Montevideo por kolekti necesaĵojn kaj animalojn por la kolonio. Ili informis al la hispanaj aŭtoritatoj ke ili navigas al Hindio.

eta|Haveno Sankta Ludoviko (Dom Pernety, 1769).
La ekspedicio alvenis fine de Januaro 1764 al la plej ŝirma parto de profunda golfeto kiun ili nomigis kiel Franca Golfeto kaj esti poste renomata Berkeley Sound. Ili alteriĝis ĉe Haveno Ludoviko (Port Louis) nome laŭ Ludoviko la 15-a. Post konstruo de fortikaĵo koj setlejo oni celebris formalan ceremonion de ekposedon de la insularo la 5-an de aprilo 1764, post kio Bougainville kaj Pernety revenis en Francion lasinte en la insularo 28 setlantojn. Ludoviko la 15-a formale ratifis la ekposedon la 12-an de septembro 1764. Bougainville verkis: *Ne estis antaŭ 1766, kiam angloj sendis kolonion setliĝi en Port de la Croisade, kion ili nomis Port Egmont; kaj kapitano Macbride, de la fregato Jason, venis al nia setlejo la saman jaron, komence de Decembro. Li pretendis, ke tiuj partoj apartenas al lia Brita majesto, minacante la teron, se iu plu rifuzis tiun liberon, vizitis la guberniestron, kaj fornavigis denove la saman tagon.* MacBride agadis laŭ ordonoj de la Brita Admiralaro. Oni ordonis lin peti civitanojn de aliaj landoj (pace kun Britio), forlasi la insulojn, sed se ili ne faris ĝin, ne uzi perfortojn kontraŭ ili se ne estas memdefende.

### Brita epoko 
Britio en 1833 instalis mar-armean bazon kaj tiel demonstris sian pretendon; Argentino kontestis ilin kaj siavice pretendis la insularon. En 1837 Britio instalis kolonian administracion kun guberniestro.

### Falklanda milito 
Je la 2-a de aprilo 1982 argentinaj trupoj okupis la brite administratajn insulojn kaj tiel ekigis la Falklandan Militon. Britio sendis ŝiparon, kies trupoj alteriĝis sep semajnojn poste. Sekvis mallongaj, tamen mortigaj bataloj, kaj je la 14-a de junio Argentino cedis. La brita ŝiparo suferis neatenditajn perdon, unue, ĉar ĝiaj aluminiaj ŝipoj (kiuj neniam antaŭe estis en batalo) ekbrulis pro raketaj pafoj, kaj due, ĉar Argentino posedis brit-devenajn batalilojn, kiujn la britaj defend-sistemoj agnoskis kiel proprajn. Pro la milito mortis pli ol mil homoj. Sur la insularo restas garnizono, en 2002 ĉ. 1.700 soldatoj.

### Aktualo 
De 1985 la insuloj havas parlamenton el la guberniestro, la ĉefadministranto kaj ok deputitoj. En la ekonomio gravas bredado de ŝafoj kaj kaptado de fiŝoj. La ekstera komerco, kiu grandparte estas kun Britio, havas deficiton, kiu proksimas duonon de la malneta enlanda produkto. La insularo do estas ekonomie ne vivkapabla sen ekstera subteno. Ekde la fino de la 20-a jarcento Britio kaj Argentino kune ekspluatas proksimajn submarajn naftejojn. Tamen, komence de 2010 komenciĝis nova diplomatia disputo pri la esplorado de nafto en ĉirkaŭaj maroj fare de britaj kompanioj.

## Demografio 
eta|maldekstra|Katedralo Christchurch, Stanley
eta|275px|maldekstra| Kampa setlejo
La loĝantaro estas 2.913, laŭ la censo de 2001. Plejmulto devenas el britaj koloniantoj, kaj parolas la anglan lingvon.

La loĝantoj alnomas sin *insulanoj*, sed estas tre ofta la alnomo "kelpers" (alganoj), laŭ ordo de algoj (esperante *laminarioj*, ordo de la klaso brunalgoj, en vikidatumoj), kiu kreskas en la apudaj maroj.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de maraj ekoregionoj
* Sudaj Antiloj

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Falklands.gov.fk Oficiala retejo de la registaro de la insuloj, angle
* http://www.caei.com.ar/es/pfp/malvinas/index.htm  Novaĵoj pri la insuloj, el argentina vidpunkto
* Maps.Google.com/maps?q=Malvinas Mapoj


Falklandoj-Malvinoj
Falklandoj-Malvinoj
Kategorio:Maraj ekoregionoj
Falklandoj-Malvinoj
Falklandoj-Malvinoj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1833
Kategorio:Dependaj teritorioj en Sudameriko
Kategorio:Insuloj en Sudameriko