Aŭtosporto

dekstra|300ra|eta|Agado de NASCAR en la Daytona 500 de 2004.
[eta|300ra|dekstra|Aŭtoj de Formula 1 en la Granda Premio de Usono de 2003 okazinta en la [Aŭtokurejo de Indianapolo.]]
[eta|dekstra|300ra|Aŭto McLaren de [David Coulthard, dum la granda premio de Kanado en Montrealo en 1998.]]
eta|dekstra|Konkurso de Grand-Premio de Monako en 2006.
**Aŭtosporto** estas konkurso de aŭtomobiloj, kiuj konsistas en kurkonkurenco por fari la saman distancon en malplej da tempo.

Preskaŭ tuj kiam aŭtomobiloj estis inventitaj, kurkonkurencoj de variaj specoj estis organizitaj, kaj la unua registrita estis tiom frue kiom ĉe 1867. Multaj el la plej fruaj eventoj estis efektive fidindigaj testoj, cele provi ke tiuj novaj maŝinoj estas praktika modo de transporto, sed tuj iĝis grava vojo por ke konkurencaj firmaoj montru siajn maŝinojn. Ĉirkaŭ la 1930-aj jaroj oni disvolvigis specialajn kur- aŭ konkurenc-aŭtoj.

Estas diversaj aŭtokonkursaj serioj, nome diversaj kategorioj, ĉiu kun diferencaj reguloj kaj regularoj.

## Historio 
### La unua kurkonkurenco 
La unua aranĝita kurkonkurenco de du mem-energiaj kurvehikloj laŭlonge de antaŭfiksita vojo okazis je la 4:30 a.m. la 30an de Aŭgusto, 1867, inter Ashton-under-Lyne kaj Old Trafford, nome distanco de ok mejloj. Venkis la aŭto de Isaac Watt Boulton, unu el ses kiujn li diris ke li estis fabrikinta dum jaroj, eble ŝoforita de lia 22-jaraĝa filo, James W. La kurkonkurenco estis kontraŭ la aŭto de Daniel Adamson, eble la ununura fabrikita de Sro. Schmidt kaj eble ŝoforita de Schmidt. La informoj ne indikas kiu ŝoforas, ĉar ambaŭ estis malobeante la ruĝflagan leĝon tiam valida. La aŭto de Boulton estis disvolvigita el forĵetita vehiklo de malpeza fervojo de John Bridge Adams. Tiuj estis fortikaj vaporenergiaj vehikloj. Tiu evento kaj la detaloj de la vehikloj estis registritaj en la tiutempa gazetaro, ekzemple *The Engineer*, kaj en la libroj de Fletcher.

La juro de Viskonsino aprobis leĝon en 1875 proponante substancan premion por la unua usona motorkonkurenco, kiu okazis la 16an de Julio, 1878, laŭ 200-mejla kurejo el Green Bay al Appleton, Oshkosh, Waupon, Watertown, Fort Atkinson kaj Janesville, poste turnante norden kaj finante en Madison. Fakte nur du konkurencis: tiu de Oshkosh kaj tiu de Green Bay (la maŝinoj estis referencataj laŭ siaj urboj de origino). Tio estis ekzamenita kaj bildigita detale en *The Great Race of 1878* de Richard Backus, Farm Collector, Majo/Junio 2004.

### Komencaj motorkonkurencoj 
Konkurencoj de aŭtoj de interna brulado komencis tu jpost la konstruo de la unuaj sukcesaj benzin-energiaj aŭtomobiloj. La unua organizita konkurso okazis la 28an de Aprilo, 1887, fare de la ĉefeldonisto de la pariza publikaĵo *Le Vélocipède*, Sro. Fossier.

[eta|dekstra|220ra|Albert Lemaître klasiĝis la unua per sia Peugeot Tipo 5 3hp en la kurkonkurenco Parizo–[Rouen.]]
eta|Foto de la Granda Premio por aŭtomobiloj de Francio 1906.

#### Paris–Rouen: la unua motorkonkurenco de la mondo 
La 22an de julio, 1894, la Pariza gazeto *Le Petit Journal* organizis kio estas konsiderata la unua motorkonkurenco de la mondo, okazonta el Parizo al Rouen.

### Komencaj kurkonkurencoj 
dekstra|eta|La venkinto de la unua usona aŭtokurkonkurenco nome la *Motorized Wagon* de Charles Duryea.
eta|La 2a fininto nome Mueller-Benz.
La kurkonkurenco Parizo–Bordozo–Parizo de Junio 1895 estis foje priskribita kiel la "unua motorkurkonkurenco", spite la fakton ke la evento de 1894 estis jam decidita ĉefe pro rapido kaj finis laŭ ordo de elekteblaj kurantoj.
La unua kiu alvenis estis Émile Levassor per sia Panhard-Levassor 1205cc modelo. Li kompletigis la kuradon (1,178&nbsp;km aŭ 732&nbsp;mejloj) en 48 horoj kaj 47&nbsp;minutoj, finante preskaŭ ses horojn antaŭ la dua kuranto. La oficiala venkanto estis Paul Koechlin per Peugeot. Naŭ el 22 komencintoj finigis la kuradon. La kurado de 54.36 mejloj (87.48&nbsp;km) okazis ĉe la suda flanko de la urbo Ĉikago, norden laŭlonge de la lagobordo al Evanston, Ilinojso, kaj reen. Frank Duryea venkis en 7 horoj kaj 53 minutoj, superante la aliajn kvin alvenantojn.

La unua regula aŭtokurado estis en Nice, Francio, kurita fine de Marto 1897, kiel "Semajno de Rapido". Por plenumi la planojn, plej tipoj de kurkonkurencaj trajtoj estis inventitaj tie, kiaj la unua montetogrimpado (Nice&nbsp;– La Turbie) kaj alvenokuro kiu estis, laŭspirite, la unua konkurado.

Kiel internacia aŭtokonkurenco, inter landoj pli ol inter individuoj, ekis per la *Gordon Bennett Cup* en 1900 en Francio.

La pariza artisto Ernest Montaut kaj lia edzino, Marguerite, fidinde dokumentis la rapide ŝanĝantan bildon de la motorigita transportado en Eŭropo. Ili produktis grandajn nombrojn de afiŝoj kaj presaĵoj publikigitaj de *Mabileau et Cie*, kovrante aŭtokonkurencojn de motoraŭtoj, aviadiloj, zepelinoj kaj rapidboatoj. Tiuj bildoj formis valoran kontribuon al la historio de transporto, kaj partikulare al ties kurkonkurenca aspekto.

### Urbalurba kurado 
eta|Fernand Gabriel ŝoforante aŭton Mors en la kurkonkureco Parizo-Madrido, 1903.

Dum aŭtokonstruado kaj aŭtokurado dominata de francoj, la franca aŭtomobila klubo ACF organizis nombrajn ĉefajn internaciajn kurkonkurencojn, kutime el aŭ al Parizo, konektante kun alia grava urbo, ĉu en Francio aŭ aliloke en Eŭropo.

La tre sukcesa historio de la eŭropaj ralikuradoj finis en 1903, kiam Marcel Renault estis implikita en mortiga akcidento ĉe Angulemo en la kurkonkurenco Parizo–Madrido. Naŭ mortoj devigis la francan registaron haltigi la kurkonkurencon en Bordozo kaj malpermesi la kurkonkursojn en malfermaj ŝoseoj.

En 1907, la kurado Pekino al Parizo kovris 9,317 mejlojn sur iome el la plej malfacila tereno sur la Tero. Kvin aŭtoj partoprenis en la kurkonkurenco, kaj estis venkinto la itala princo Scipione Borghese per aŭto 7,433 cc (453.6 cu in) 35/45&nbsp;hp modelo Itala.

La plej longa aŭtokurado en la historio, kun Parizo kiel finejo, estis la Kurkonkurenco de 1908 el Novjorko al Parizo. Ses teamoj el Francio, Italio, Germanio, kaj Usono konkurencinta per tri teamoj fakte atingis Parizon. La usona aŭto Thomas Flyer ŝofortia de George Schuster estis deklarita venkinto de la eposa konkurenco de 22,000 mejloj en 169 tagoj.

### La unuaj intence konstruitaj kurejoj 
### 1910–1950 
### 1950–nune 
## Kelkaj famaj kurkonkurencoj 
[eta|250ra|dekstra|Vojdirekto de [Ralio Parizo-Dakaro en 2006.]]
eta|300ra|Joe Dawson venkante en la Indianapolis 500 de 1912.
Ralio Parizo-Dakaro aŭ alivorte **Dakara ralio** kaj mallongigite sole Dakaro estas profesia konkurso de ajngrundaj aŭtomobiloj okazinta unufoje dum jaro ĉiam komence de la jaro. La konkurso estis sponsorita de kompanio Total S.A. kaj organizita de Amaury Sport Organisation. La konkurson povas partopreni konkursantoj kiel el vicoj de profesiuloj, tiel ankaŭ el vicoj de amatoroj, kiuj kutime kreas ĉirkaŭ 80 % da partoprenintoj. Eĉ kiam oficiala nomo sonas ralio, temas prefere pri persistema konkurso en tereno, kie oni pli uzas reguligitajn ajngrundajn aŭtomobilojn ol klasikaj ŝoseaj aŭtomobiloj uzataj de ralioj. Plimulto de konkursaj vojoj (etapo aŭ specialo) estas en tereno, traveturado de dunoj, koto, herbejoj, rokoj kaj pliaj. La longecoj de etapoj moviĝas de kelke da kilometroj ĝis centoj da kilometroj ĉiutage. Pro politikaj kaj militaj problemoj en la trapasontaj landoj la konkurenco moviĝis el Afriko al Sudameriko.

La Grand-Premio de Monako estas ĉiujara aŭtomobila konkurso en Monako. Ĝi unuafoje okazis en 1929. De 1950 ĝi estas parto de la mondĉampionado de Formulo Unu. Ĝi estas unu el la plej gravaj eventoj de aŭtosporto kaj havas similan rangon kiel Indianapolis 500 kaj la 24 Horoj de Manso. La konkurso okazas sur la mallarĝaj stratoj de la urbo Monako. Tial ĝi estas relative malrapida konkurso; la averaĝa rapideco estas iom malpli ol 150&nbsp;km/h. La tuta konkurso konsistas el 78 ĉirkaŭoj, kiuj longas po 3,340&nbsp;km. Veturendaj estas do entute 260,520&nbsp;km; tio estas nekutime malmulte por konkurso de Formulo Unu.

La Indianapolis 500 prezentita de *PennGrade Motor Oil* estas aŭtomobila kurkonkurenco okazinta ĉiujare ĉe la Indianapolis Motor Speedway en Speedway (Indiano), nome enklava ĉeurbo de Indianapolis, Indiano. La evento okazas ĉe la semajnfino de la Tago de la Falintoj, kiu estas plej ofte la lasta semajnfino de Majo.

24 Horoj de Manso (france, *24 Heures du Mans*) estas fama aŭta daŭr-kurado okazanta ĉe Le Mans, Francio, kutime dum frua aŭ meza junio. Granda nombro da aŭtoj en diversaj klasoj kuradas samtempe. La venkanto estas tiu kiu iras la plej longan distancon dum 24 horoj da daŭra kurado. Ĉiu teamo havas po tri pilotojn, ĝis la 1980-aj jaroj ĉiu havis po du. La kurado okazis la unuan fojon en 1923 kaj oni nuligis la eventon en 1936 kaj inter 1940-1948 pro la Dua Mondmilito.

## Ĉefaj serioj 
Formulo 1 (F1) estas konkursa kategorio en la regularo de FIA (''Fédération Internationale de l'Automobile*). Formulo Unu aŭ Grand-Premia aŭto-kurado estas laŭ multaj la pinto de aŭtosporto kaj ĉiukaze estas la plej altkosta sporto en la mondo. Ĝi konsistas el serio da (nun 19) konkursoj en kurejoj sur ordinaraj stratoj kaj specialaj aŭto-konkursejoj. Kvankam la centro de Formulo Unu estas sendube Eŭropo, kuradoj okazas ankaŭ en Ameriko, Azio kaj Aŭstralio.

Ralio laŭ PIV estas konkuro en kiu la partoprenantoj, piedire aŭ veturile, devas atingi difinitan punkton, plenuminte difinitajn elprovojn. Lastatempe la termino aludas al konkuro de aŭtosporto tempomezurata kiu disvolviĝas laŭ etapoj kaj individua eliro. La teamoj, formataj de kondukisto kaj kunkondukisto, devas kompletigi en la plej malgranda ebla tempo serion de specialaj etapoj, tio estas fermitaj sekcioj al la normala trafiko.

* **Varaŭtoj**
** BTCC (Britio)
** NASCAR (Usono)
** Ralio
* **Eksteraradaj aŭtoj**
** Champcar (Usono)
** Formulo 1
** Formulo 3 (Britio)
** Formulo GP
** Indycar (Usono)

## Grandaj Eventoj 
[250ra|eta|Jari-Matti Latvala en la [ralio de Finnlando 2010.]]
* Daytona 500
* 24 Horoj de Manso
* Grand-Premio de Monako
* Indianapolis 500
* Ralio Parizo-Dakaro

## Grandaj Pilotoj 
eta|180ra|Juan Manuel Fangio.

* **Varaŭtoj**
** Dale Earnhardt
** Jeff Gordon
** Richard Petty
** Tony Stewart
* **Eksteraradaj aŭtoj**
** Fernando Alonso
** Mario Andretti
** Alberto Ascari
** Jim Clark
** Juan Manuel Fangio
** Emerson Fittipaldi
** Niki Lauda
** Nigel Mansell
** Alain Prost
** Michael Schumacher
** Ayrton Senna
** Jackie Stewart

## Kelkaj famaj kurkonkursejoj 
* AVUS
* Adelaide Street Circuit
* Ain-Diab Circuit
* Autodromo Enzo e Dino Ferrari
* Autodromo Nazionale di Monza
* Autódromo Hermanos Rodríguez
* Autódromo José Carlos Pace
* Autódromo Juan y Oscar Alfredo Gálvez
* Autódromo do Estoril
* Bahrain International Circuit
* Brands Hatch
* Circuit de Nevers Magny-Cours
* Circuito da Boavista
* Circuito de Jerez
* Circuito del Jarama
* Cirkvito de Aintree
* Cirkvito de Bremgarten
* Cirkvito de Clermont-Ferrand
* Cirkvito de Katalunio
* Cirkvito de Monsanto
* Cirkvito de Mont-Tremblant
* Cirkvito de Montjuïc
* Cirkvito de Pedralbes
* Cirkvito de Pescara
* Cirkvito de Spa-Francorchamps
* Cirkvito de Zolder
* Detroit Street Circuit
* Donington Park
* Dijon-Prenois
* Fuji Speedway
* Hungaroring
* Indianapolis Motor Speedway
* Istanbul Park
* Jaypee Group Circuit
* Korean International Circuit
* Kurejo de Zeltweg
* Marina Bay Street Circuit
* Melbourne Grand Prix Circuit
* Nivelles-Baulers
* Nürburgring
* Phoenix Street Circuit
* Prince George Circuit
* Riverside International Raceway
* Reims-Gueux
* Rondo de Montekarlo
* Rouen-Les-Essarts
* Scandinavian Raceway
* Sebring International Raceway
* Sepang International Circuit
* Shangai International Circuit
* Valencia Street Circuit
* Yas Marina Circuit

## Referencoj 
## Literaturo 
* Peter Kirchberg: *Oldtimer - Autos von einst'', Urania-Verlag Leipzig, 4. Auflage 1981.

## Vidu ankaŭ 
* Biciklosporto
* Ĉevalkurado
* Flagoj de Aŭtosporto
* Motorcikla sporto
* NASCAR
* Gabelbach-konkurso, monta konkurso por aŭtoj kaj motorcikloj en la Gabelbach-valo apud Ilmenau, Germanio. Taksata esti la plej malnova ĝis nun ekzistanta konkurso siaspece en la tuta mondo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.fia.com Fédération Internationale de l' Automobile
* http://nhra.com
* http://ihra.com
* http://www.formula1.com La oficiala Formulo-Unu-retejo kun aktualaĵoj, rezultoj kaj statistikoj

### Pri Formulo 1 
* Reklamo kaj F1  [Esperante]
* Formula1.com - Oficiala retloko por Formulo Unu [Angle]
* FORIX.com - Plena listo de statistikoj de Formulo Unu
* Funo! - Tekstoj, nombroj, bildoj kaj statistikoj pri la Formulo 1 [Esperante]
* wikif1.org  - Franca F1-a vikio
* 

Kategorio:Aŭtosporto
Kategorio:Sportoj
Kategorio:Aŭtomobiloj