Filozofio de fiziko

[thumb | 250px | La [dualo ondo-partiklo, kiu montras kiel la sama fenomeno povas esti vidita laŭ du malsamaj manieroj, estis unu de la filozofiaj problemoj starigitaj de kvantuma mekaniko.]]

**Filozofio de fiziko**, en filozofio esploras la filozofiajn aspektojn (logikaj, epistemologiaj, ontologiaj, metafizikaj) de konceptoj kiaj materio, energio, spaco kaj tempo. Krom tio, ĝi interesiĝas pri la filozofiaj (logikaj, epistemologiaj, ontologiaj] konsekvencoj de la teorioj de *fizika relativeco* kaj *kosmologio,* pri la rezultoj kaj interpretoj de la *kvantuma mekaniko,* pri la fundamentoj de la *statistika mekaniko,* kaj pri la problemoj koncernantaj la *kaŭzecon, determinismon /nedeternismon, naturon de la fizikaj leĝoj.* Kvankam filozofia sub-disciplino, la *filozofio de la fisiko* kunlimas kaj, laŭkelkaspekte, nedistigelas el la priscienca studo pri la fundamentoj de la fiziko. Kutime iuj de tiuj kunlimaĵoj estas esplorataj ankaŭ kiel partoj de la metafiziko kaj de la ontologio.

Sume, la filozofio de fiziko povas esti konsiderita sub-branĉo de la pli ĝenerala *filozofio de scienco.*

## Filozofio de tempo 
[eta|dekstra|Tempo, en diversaj filozofioj, estas vidita kiel [Identeco kaj ŝanĝo|ŝanĝo.]]
Tempo estas unu el la grandoj de la fiziko. Laŭ filozofio kaj rekta sperto, la tempo estas la dimensio en kiu oni lokigas kaj mezuras la fluon de la eventoj.
# Multas la filozofiaj demandoj pri la tempo, al kiu ĝis nun oni sukcesas respondi per aliaj demandoj. Inter kiuj precipas:
* Ĉu la tempo estas absoluta aŭ pure rilata?
* Ĉu la tempo senŝanĝa estas koncepte ebla?
* Ĉu la tempo fluas, aŭ la ideo pri estinteco, estanteco kaj estonteco estas nur subjektiva, priskriba?
* Ĉu la tempo estas unudirekta aŭ ĉu ĝi tia estas nur en la mallonga tempo kiun la homo spertis kaj spertas?

## Filozofio de spaco 
Ĉu la spaco fizika en kiu oni sin movas, kaj en kiu oni interaktivas kun la objektiva mondo, estas koncepto origina aŭ koncepto derivita de alia? La nocio pri spaco en fiziko ŝanceliĝas pro tio ke antaŭe necesus respondi al jenaj demandoj:
* Ĉu spaco estas absoluta aŭ io pure rilata?
* Ĉu la spaco posedas intrinsekan geometrion, aŭ la geometrio de la spaco estas pura konvencio?
* Ĉu eblas spaco tute malplena?

Diversaj scienculoj partoprenis en tiu debato, inter kiuj Isaac Newton *(la spaco estas io absoluta),* Gottfried Wilhelm Leibniz *(la spaco estas rilata)* kaj Henri Poincaré *(la spaca geometrio estas konvencio).* Ĵuse krome elmerĝis ankaŭ la problemo starigita de la *kvantuma gravito:* ĉu la spaco-tempo estas *"kontinua"* (ĝenerala relativeco) aŭ *"kvantumigita"* (kvantuma gravoro je loop)? 

## Notoj 
## Literaturo 
* J. Earman and J.N.Butterfield, The Handbook of Philosophy of Physics, North Holland 2006
* G. Boniolo, *Filosofia della fisica*, Mondadori, 1997. ISBN 9788842494003
* V. Allori, M. Dorato, F. Laudisa, N. Zanghì, *La natura delle cose. Introduzione ai fondamenti e alla filosofia della fisica*, Carocci 2005 ISBN 9788843035472
* R. Oliveri, *Interpretazioni filosofiche della teoria della relatività di Einstein*, Ennepilibri
* Agazzi Evandro (1978). Temas y problemas de filosofía de la física. Editorial Herder. ISBN 978-84-254-0749-9

## Vidu ankaŭ 
* Fiziko
* Filozofio
* Filozofio de scienco
* Logiko
* Epistemologio
* Metafiziko
* Ontologio
* Materio
* Spaco
* Tempo
* Kreo
* Determinismo
* Energio

## Eksteraj ligiloj 
* Gvido al la studo, Universitato de Bristol. Itallingve 
* paĝo de la prof.Zanghi. Itallingve
* http://tecalibri.altervista.org/B/BONIOLO-G_fisica.htm 

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Branĉoj de filozofio
Kategorio:Sciteorio