Kazuaro

[eta|300px|[Suda kazuaro]]
La **kazuaroj** () estas aŭstralazia birdogenro al kiu apartenas tri specioj da neflugaj birdoj (sen kilo en sternumo) loĝantaj en tropikaj arbaroj de insulo Nov-Gvineo, apudaj insuloj kaj norda Aŭstralio. Ili manĝas ĉion: ĉefe fruktojn, sed ankaŭ fungojn, helikojn, insektojn, ranojn, serpentojn kaj ĉiajn bestetojn, pro kio ili estas veraj ĉiomanĝantoj. Ili vivas ĝis 40 aŭ 50 jaroj.

La kazuaroj estas ne tre konataj birdoj, ĉar ili preferas kaŝi sin ene de malatingebla kaj malhela arbaro for de la homa ĉeesto. Estas tri specioj el kiuj la plej konata estas la suda kazuaro kiu loĝas ankaŭ en Aŭstralio kaj eĉ tiele ne estas tre konata. Ĝi estas la dua plej granda birdo en la lando kaj la tria en la mondo (post struto kaj emuo). Plenkreskuloj estas 1.5 ĝis 1.8 metrojn altaj kaj pezas ĉirkaŭ 60&nbsp;kg. Ili havas nigran korpon kun longa, brilblua kolo kaj ruĝaj subaj partoj. Inoj estas -malkiel la plej multaj birdoj - pli grandaj kaj buntaj. Ili havas ostan kaskon surkape uzebla por serĉado inter arbustoj kaj herbo, do la ununura armita birdo. Krome ili havas longajn kaj danĝerajn krifojn (ĝis 12&nbsp;cm). Ili rapidkuras (ĝis 50&nbsp;km/h) kaj saltas ĝis 1.5 m. Ili ankaŭ estas bonaj naĝantoj.

En Nov-Gvineo la loĝantaro ofte bredas kazuaridojn el rabitaj ovoj, kvankam el tio povas rezulti vera danĝero. La kazuaroj povas ataki en tiu nenatura medio (ĉefe vunditaj aŭ minacataj ĉu de homoj ĉu de hundoj) kaj grave vundegi aŭ eĉ mortigi homojn.

## Taksonomio, sistematiko kaj evoluo 
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj estas parto de la grupo de Strutoformaj, kiu inkludas ankaŭ la speciojn de emuo, reaoj, struto, kaj kivioj, krom la formortintaj moaoj kaj la elefantbirdo. Estas agnoskitaj tri vivantaj specioj, kaj unu formortinta:

* **Suda kazuaro** aŭ **Dubrida kazuaro**, *Casuarius casuarius*, troviĝanta en suda Novgvineo, nordorienta Aŭstralio, kaj en la insularo Aru, ĉefe en malaltaj teroj
* **Nana kazuaro** aŭ **Beneta kazuaro**, *Casuarius bennetti*, troviĝanta en Novgvineo, Nova Britio, kaj la insulo Japen, ĉefe en altaj teroj.
* *Casuarius lydekki* **formortinta**
Plej fakuloj konsideras tiujn speciojn monotipaj, sed oni priskribis kelkajn subspeciojn de ĉiu specio (el kiuj kelkaj estis sugestitaj kiel separataj specioj, ekz., *C. (b) papuanus*). kaj pezas 58.5&nbsp;kg. Tio, kun ties kojnforma korpo, supozeble estas adaptoj al protekto kontraŭ lianoj, dornoj, kaj segilecaj folioj, permesante al ili kuri rapide tra la pluvarbaro.

La trifingra piedo de kazuaroj havas akrajn krifojn. La dua fingro, nome la interna en la meza situo, portas ponardecan ungegon kiu estas 125&nbsp;mm longa. Tiu krifo estas partikulare timiga ĉar kazuaroj foje frapas kaj homojn kaj animalojn per siaj enorme povegaj kruroj. Kazuaroj povas kuri ĝis 50&nbsp;km/h tra densa arbaro. Ili povas salti ĝis 1.5 m kaj ili estas bonaj naĝantoj, kiuj trapasas larĝajn riverojn kaj ankaŭ naĝas en maro.

eta|maldekstra|250px|Detalo de kapo de Suda kazuaro.
Ĉiuj tri specioj havas kornecajn sed mildajn kaj spongecajn krestojn nome kaskoj sur siaj kapoj, ĝis 18&nbsp;cm longaj. Oni proponis kelkajn celojn por tiuj kaskoj. Unu eblo estas ke temas pri duarangaj seksaj karakteroj. Alia sugesto estas ke ili estas uzataj por trudiĝi tra subkreskaĵaro, kiel armilo por dominaj kvereloj, aŭ kiel ilo por serĉi inter seka foliaro dum manĝado. La lastaj tri estas disputataj de biologo Andrew Mack, kies persona observaro sugestas ke la kasko ampleksigas profundajn sonojn. Tamen, frua artikolo de Crome kaj Moore asertas, ke la birdoj mallevas siajn kapojn kiam kuras "blinde tra la vegetaĵaro, apartante arbustojn kaj foje frapante kontraŭ malgrandaj arboj. La kasko helpas protekti la kranion el tiaj kolizioj". Crowe priskribis refreŝigan funkcion por tre similaj kaskoj ĉe numidoj.

La averaĝa vivodaŭro de naturaj kazuaroj estas supozata je ĉirkaŭ 40 al 50 jaroj.

## Distribuado kaj habitato 
Kazuaroj estas indiĝenaj de humidaj pluvarbaroj de Novgvineo kaj najbaraj pli malgrandaj insuloj, kaj nordorienta Aŭstralio.

### Rolo en semodisigo kaj ĝermado 
Kazuaroj manĝas fruktojn de kelkaj centoj da pluvarbaraj specioj kaj kutime pasas utilajn semojn en grandaj densaj fekaĵoj. Oni scias, ke ili disigas semojn super distancoj pli grandaj ol unu kilometro, kaj tiele ludas gravan rolon en la ekosistemo. Ĝermadindicoj de semoj de la rara aŭstralia pluvarbara arbo *Ryparosa* estas multe pli altaj post pasado tra la digesto de kazuaro (92% kontraŭ 4%).

## Konservostatuso 
Sudaj kaj nordaj kazuaroj estas endanĝerigitaj specioj pro manko de loĝloko. Por tio ili konkurencas kun homoj kaj plie endanĝeriĝas kiam ili manĝas fruktojn de ĝardenoj.

[dekstra|eta|Ŝosesignalo en [Cairns, Kvinslando, Aŭstralio]]
La Suda kazuaro estas endanĝerita en Kvinslando, Aŭstralio. Kofron kaj Chapman (2006) taksis la malpliiĝon de tiu specio. Ili trovis, ke el iama kazuara habitato, restas nur 20 - 25%. Ili asertis, ke habitatoperdo kaj fragmentado estas la ĉefa tialo de malpliiĝo. Ili poste studis 140 kazojn de kazuaraj mortoj kaj trovis, ke frapo de motoraj veturiloj kulpas pri 55% el ili, kaj hundatakoj produktas alian 18%. Restaj tialoj de morto estas ĉasado (5 kazoj), interplektigo en dratobariloj (1 kazo), forigo de kazuaroj kiuj estis atakintaj homojn (4 kazoj), kaj naturaj kaŭzoj (18 kazoj), inklude tuberkulozon (4 kazoj). 14 kazoj estis pro nekonataj tialoj. Kontakto kun homoj kuraĝigas kazuarojn preni manĝon el piknikaj tabloj. Sovaĝiĝintaj porkoj estas grava problemo, ĉar ili detruas nestojn kaj ovojn sed plej malbona efiko estas ke ii konkurencas por manĝo, kio povas iĝi katastrofa por la kazuaroj dum malabundaj epokoj.

Februare de 2011 la Uragano Jasi detruis grandan areon de kazuara habitato, endanĝerigante 200 birdojn, ĉirkaŭ 10% el la totala aŭstralia populacio.

## Rilato kun homoj 
### Kazuaraj atakoj 
Kazuaroj havas famon esti danĝeraj al homoj kaj al hejmaj animaloj. Dum la Dua Mondmilito usonaj kaj aŭstraliaj trupoj de Novgvineo estis avertitaj kontraŭ ili. En sia libro *Living Birds of the World* el 1958, ornitologo Thomas E. Gilliard verkis la jenon:

:"La interna aŭ dua el la tri fingroj estas armita per longa, rekta, murda ungego kiu povas fortranĉi brakon aŭ sentripigi ventron facile. Estas multaj registroj de indiĝenoj mortigitaj de tiu birdo."

Tiu pritakso de la danĝero metita de kazuaroj estis ripetita prese fare de aŭtoroj kiaj Gregory S. Paul (1988) kaj Jared Diamond (1997). El 221 atakoj studitaj en 2003, 150 estis kontraŭ homoj. 75% el tiuj estis el kazuaroj kiuj estis nutritaj de homoj. Ĉe 71% el la kazoj la birdo estis ĉasata aŭ persekutata de la viktimo. Ĉe 15% el la kazoj ili piedfrapis. El la atakoj, 73% temis pri birdoj kiuj atendas aŭ prenas manĝon, 5% pri birdoj kiuj defendas naturajn maĝofontojn, 15% pri birdoj kiuj defendiĝas el atako, 7% pri birdoj kiuj defendas siajn idojn aŭ ovojn. La 150 atakoj kaŭzis almenaŭ unu homan morton.

Unu dokumentita homa morto estis kaŭzita de kazuaro la 6an de aprilo 1926. La 16-jaraĝa junulo Phillip McClean kaj lia frato, 13-jaraĝa, persekutis kazuaron en sia bieno kaj decidis kloopdi mortigi ĝin per bastonoj. La birdo piedfrapis la pli junan fraton, kiu falis, kaj forkuris dum la plej aĝo frato frapis la birdon. La kazuaro tiam atakis kaj frapis la pli aĝan McClean surgrunde kaj frapis lin ĉe la kolo, kio malfermis vundon de 1.25&nbsp;cm kiu povis fortranĉi lian karotidon. La junulo sukcesis fuĝi, sed mortiĝis tuj poste kiel rezulto de liaj vundoj.

Kazuaroj frapas ĉe la ventro plej rare, sed estas unu kazo de hundo kiu estis piedfrapita ĉe laventro en 1995. La frapo ne lasis eksteran vundon, sed estis grava suferigo. La hundo mortiĝis poste el ŝajna intesta rompo.

## Referencoj 
### Cititaj tekstoj 
* Borrell, Brendan (Oktobro 2008). "Invasion of the Cassowaries". Smithsonian magazine.
* Brands, Sheila (14a Aŭgusto 2008). "Systema Naturae 2000 / Classification, Genus Casuarius". The Taxonomicon. Konsultita Februare 2009.
* "The Cassowary Bird". Buzzle.com. Konsultita Oktobre 2012.
* Clark, Philip (5a Novembro 1990). "Stay in Touch". The Sydney Morning Herald. Cites "authorities" for the death claim.
* Clements, James (2007). The Clements Checklist of the Birds of the World (6 ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-4501-9.
* Crome, F; Moore, L (1988). "The cassowary's casque". Emu 88 (2): 123–124. doi:10.1071/MU9880123.
* Davies, S.J.J.F. (2002). Ratites and Tinamous. Oxford University Press. ISBN 0-19-854996-2.
* Davies, S.J.J.F. (2003). "Cassowaries". In Hutchins, Michael. Nature. 8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins (311) (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp.&nbsp;75–77. Bibcode:1875Natur..12..516S. doi:10.1038/012516a0. ISBN 0-7876-5784-0.
* Diamond, J. (March 1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. W.W. Norton & Company. p.&nbsp;165. ISBN 0-393-03891-2.
* Gilliard, E. Thomas (1958) [1958]. "Cassowaries". Living Birds of the World. New York, NY: Doubleday & Company. pp.&nbsp;23–24.
* Gotch, A.F. (1995) [1979]. "Cassowaries". Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds & Mammals. New York, NY: Facts on File. pp.&nbsp;178–179. ISBN 0-8160-3377-3.
* Harmer, S. F.; Shipley, A. F. (1899). The Cambridge Natural History. Macmillan and Co. pp.&nbsp;35–36.
* Kofron, Christopher P. (December 1999). "Attacks to humans and domestic animals by the southern cassowary (Casuarius casuarius johnsonii) in Queensland, Australia". Journal of Zoology 249 (4): 375–81. doi:10.1111/j.1469-7998.1999.tb01206.x.
* Kofron, Christopher P. (2003). "Case histories of attacks by the southern cassowary in Queensland". Memoirs of the Queensland Museum 49 (1): 335–8.
* Kofron, Christopher P.; Chapman, Angela (2006). "Causes of mortality to the endangered Southern Cassowary Casuarius casuariusjohnsonii in Queensland, Australia". Pacific Conservation Biology 12: 175–179.
* Mack, A.L.; Jones, J (2003). "Low-frequency vocalizations by cassowaries (Casuarius spp.)". The Auk 120 (4): 1062–68.
* Owen, J. (2003). "Does Rain Forest Bird "Boom" Like a Dinosaur?". National Geographic News.
* Paul, Gregory S. (1988). Predatory Dinosaurs of the World. New York: Simon and Schuster. pp. 364, 464pp.
* Readers' Digest. Junio 2006.
* Underhill, D (1993). Australia's Dangerous Creatures Reader's Digest. Sydney. ISBN 0-86438-018-6.
* Weber, B.L.; Woodrow, I.E. (2004). "Cassowary frugivory, seed defleshing and fruit fly infestation influence the transition from seed to seedling in the rare Australian rainforest tree, Ryparosa sp. nov. 1 (Achariaceae)". Functional Plant Biology 31 (5): 505–16. doi:10.1071/FP03214.

## Vidu ankaŭ 
* Fagreo

## Eksteraj ligiloj 
* C4 - Cassowary Conservation based in Mission Beach
* Filmeto: kazuaro kun 3 idoj trinkante akvon ĉe Elantra Resort, Mission Beach
* ARKive - Bildoj kaj filmetoj de suda kazuaro *(Casuarius casuarius)* 
* kazuaraj filmetoj, fotoj kaj sonoj  ce Internet Bird Collection

Kategorio:Kazuaroj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Kategorio:Birdoj de Nov-Gvineo