Karikfikuso

**Karikfikuso** (*Ficus carica*) aŭ **ordinara figujo** estas plantspecio el la genro fikuso (*Ficus*) kiu produktas manĝeblajn figojn. Ĝi estas unu el la plej malnovaj kultivitaj utilplantoj kaj estas kultivata en la mediteranea regiono. Ĝi havas kiel ĉiu fikuso kompleksan polenigan ekologion. En iuj landoj kiel ekzemple Uzbekistano figo nomiĝas anĵir (*anjeer*).

## Etimologio 
La nomo karikfikuso venas el *Ficus carica*, kiu signifas *figujo el Kario*.

## Priskribo 
[eta|figarbo en [printempo]]

### Vegetativaj karakterizaĵoj 
dukolora figo|eta|maldekstre|300px
La figo kreskas kiel somerverda kaj folifala arbusto aŭ malgranda arbo kun kreskoalto de 3 ĝis 10 metroj  Kiel ĉe ĉiu figo ankaŭ ĉi tie la polenadon transprenas 2 ĝis 3 mm granda vespo, la figa vespo (*Blastophaga psenes*).

La vespo evoluas en la mallongpistila floro de la virkapra figo. La imagoj eloviĝas en la maturaj floraroj. La neflugkapablaj maskloj kopulacias kun la inoj en la figo. Antaŭ la eligo tra la ostio la ina vespo kolektas polenon ĉe la masklaj floroj. La fekundigita ino serĉas nun florantajn figojn. Nun ekzistas du alternativoj:
* la ino trovas la virkapran figon. Post eniro en la floraro ŝi polenas la florojn per la kunportita poleno. Ŝi metas la ovojn en la karpelon de la inaj floroj kaj zorgas pri siaj propraj idoj. Kvankam la inaj floroj estas sterilaj, ili devas esti polenitaj, por ke ili povu formi gajlojn, en kiuj la vespaj larvoj evoluas.
* la ino trovas manĝeblan figon. Ŝi same polenas la inajn florojn. Ĉar la pistiloj estas pli longaj ol la ovmeta tubo de la insekto, ŝi ne povas demeti ovojn.
En ambaŭ alternativoj la vespo mortas en la interno de la figo.

En la virkapra figo kreskas la venonta generacio de la vespoj, en la manĝeblaj figoj evoluas manĝeblaj fruktoj kun semoj.

Por certigi la polenadon, oni pendigas florantajn virkaprajn figobranĉojn en la arboj de la manĝeblaj figoj („kaprifikado“).

### Tri floroj en la jaro 
Ambaŭ varioj havas tri generaciojn de infloreskojn: februaro/marto, majo/junio, aŭgusto/septembro.

En printempo la figovespoj eliras el travintritaj fruktaroj de la virkapra figo. La fekundigitaj inoj forlasas la fruktarojn kaj serĉas virkaprajn aŭ manĝeblajn figojn de la unua generacio. Ĉar la vespoj sur sia vojo ne preterpasas masklajn florojn, nek la manĝeblaj nek la virkapra figoj de tiu generacio povas esti polenitaj kaj tial ankaŭ ne portas fruktojn. Ili nur metas  ovojn en la mallongpistilajn florojn de la virkapra figo. Jam en majo/junio eloviĝas la dua generacio. La inoj forlasas post la kopulacio la floraron, ŝarĝitaj per poleno. Tiun polenon ili nun metas en la florarojn de la dua generacio kaj fekundigas kaj virkapran kaj manĝeblan figojn.

La fekundigado de la tria generacio samas kiel ĉe la dua. La fruktoj maturiĝas nur jam en la venonta printempo kaj ankaŭ la nova generacio de la figovespoj eloviĝas en printempo kaj la cirklo komenciĝas denove.

### Fruktoj kaj semoj 
eta|neŝelita figo tuj post la rikolto
eta|matura ŝajnfrukto (laŭlonga sekco)
Post la fekundigo la floraro evoluas post tri ĝis kvin monatoj al la konataj figoj, plurfrukto, aŭ pli precize drupa plurfrukto, ĉar la inaj floroj evoluas al drupetoj manĝante oni rimarkas la etajn kernojn. La formo de la fruktaro nomiĝas sikonio (siconium). La formo estas globa ĝis pirforma. Depende se la kultivaro la fruktaro estas verda ĝis malhelviola. La interno de la ŝajnfrukto konsistas el drupoj kaj karniĝinta pedunkloj kaj havas ruĝan koloron. La dikeco de la ŝelo varias: el Turkujo la figoj havas relative maldikan ŝelon kaj en Grekujo dikan.

Krom 80 % da akvo la maturaj fruktoj konsistas el 1,3 % proteino, 0,5 % graso, 12,9 % karbonhidratoj, ĉ. 4,5 % fibroj kaj 0,7 % mineraloj, precipe kalcio, fosforo kaj fero. Krome ĝi ankaŭ havas multe da vitamino B1.

La fruktaroj de la virkapra figo estas lignecaj kaj nemanĝeblaj.

La semoj estas lentformaj 

*Ficus carica* apartenas la la sekcio *Ficus* en la genro *Fikuso*.

Ekzistas minimume du subspecioj de *Ficus carica*:
* *Ficus carica* L. subsp. *carica* (sin.: *Ficus caprificus* RISSO, *Ficus carica* var. *caprificus* (RISSO) TSCHIRCH & RAVASINI)
* *Ficus carica* subsp. *rupestris* (HAUSSKN. EX BOISS.) BROWICZ (sin.: *Ficus carica* var. *rupestris* HAUSSKN. EX BOISS.: Ĝi hejmiĝas en sudokcidenta Irano, norda Irak kaj sudokcidenta Turkujo kaj norda Sirio.

## Disvastigado kaj kreskejoj 
eta|maturaj bluaj kaj blankaj figoj
La hejmregiono kaj la sovaĝa formo de la vera figo ne estas konata. Oni supozas kiel hejmregiono sudokcidenta Azio (ĉe la Kaspia maro, Ponta montaro), sed la specio estas kultivata ekde la antikvo en la tuta mediteranea regiono, kie ĝi hodiaŭ ankaŭ kreskas sovaĝe. 

En vintromildaj regionoj la planto ankaŭ povas kreski fore de la hejmregiono, ekzemple sur la danaj insuloj aŭ en suda Anglujo.

## Kultivado kaj uzado 
### Kultivado 
Ĉefe en la mediteranea regiono la vera figo estas kultivata. La pojara rikolto estas ĉirkaŭ 1,5 milionoj da tuno freŝaj figoj. Nur malgrandskale ĝi estas kultivata en Sudafriko, , Aŭstralio, Novzelando, Ĉinujo, Ĉilio, Meksikio kaj Kalifornio.

En kulturo la plimultigado okazas per stikaĵoj el unu- aŭ dujaraj branĉoj.

Oni plantas depende de la kultivaroj, grundo kaj precipitaĵo 80 ĝis 1200 arbojn po hektaro.
La arboj ne atingas alton de sovaĝaj arboj, por faciligi la rikoltlaboron.

La figoarbo bezonas malmulte da sterkado. Tro da nitrogeno donas malaltan kvaliton de la fruktoj. La flegado estas simpla. Plej ofte nur necesas pritranĉon antaŭ la ekŝoso en printempo.

### Rikolto 
La arboj jam povas porti fruktojn en la dua jaro post la plantado. Plena rikolto jam estas post kvin ĝis ok jaroj kaj daŭras ĉirkaŭ 50 jaroj. Sur bonaj kreskejoj la pojara rikolto estas 15 ĝis 20 tunoj da freŝaj fruktoj po hektaro, tio signifas 5 ĝis 7 tunoj da sekaj fruktoj. Unu arbo liveras 80 ĝis 100 kilogramojn da freŝaj figoj.

Figoj por la freŝa vendado estas rikoltataj antaŭ la plena matureco per mano, por ke la frukto toleras transporton. La fresaj figoj rapide komencas fermentiĝi.
Figoj por sekigado estas rikoltataj plenmature kiam la akvoenhavo de la fruktoj jam reduktiĝis je 30 ĝis 50 %. Ilin oni rikoltas per mano aŭ per maŝino.

### Prilaborado, Uzado 
eta|dekstra|sekigitaj figoj
[eta|dekstra|sekigitaj sovaĝaj figoj (*[Ficus sycomorus*), diametro ĉ. 2 cm. malfone tratranĉita ekzemplero.]]

La plej multaj figoj estas sekigataj. Tio okazas en la suno aŭ en specialaj varmaeraj fornoj. La akvoenhavo estas reduktata al 33 ĝis 18 %, samtempe la sukerenhavo kreskas al ĉ. 60 %. La ĉefa uzo de figoj estas kiel fruktoj.

El la suko de maturaj figoj estas farata desertan vinon. En Hispanujo kaj Portugalujo estas farata „figan fromaĝon“ el maturaj figoj, aveloj, piniaj kernoj, migdaloj, pistacioj kaj spicaĵo. Rostitaj firgoj estas ankaŭ uzataj por fari figokafon.

### Ligno 
En la 13a kaj 15a jarcento oni uzis figan lignon por fari lignajn tabuletoj por pentrado..

## Literaturo 
* Zhengyi Wu, Zhe-Kun Zhou & Michael G. Gilbert: *Moraceae*: *Ficus carica*, S. 52 - Online.
* Alexander Demandt: *Über allen Wipfeln. Der Baum in der Kulturgeschichte*. Albatros, Düsseldorf 2005, ISBN 3-491-96140-8
* Gunther Franke (eldonisto): *Nutzpflanzen der Tropen und Subtropen*. Band 2: *Spezieller Pflanzenbau*. Ulmer, Stuttgart 1994, S. 240–250. ISBN 3-8252-1768-X.
* Bruno P. Kremer: *Bäume. Heimische und eingeführte Arten Europas*. Mosaik, München 1984, S. 154f, ISBN 3-570-01188-7
* Doris Laudert: *Mythos Baum. Geschichte, Brauchtum. 40 Porträits*. blv, München 2004, S. 217–223, ISBN 3-405-16640-3

## Eksteraj ligiloj 
* Die Feige - Süß und verlockend 
* Bestäubungsmechanismus im Detail 
* Blütenbiologie 
* www.wissenschaft.de: Am Anfang war die Feige
* www.gartenakademie.rlp.de
* www.ficus-carica.de

## Referencoj 

Kategorio:Ĝardenplantoj
Kategorio:Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj
Kategorio:Fikuso
Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Plantoj de Azio
Kategorio:Plantoj de Eŭropo
Kategorio:Plantoj de Afriko