open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kosma radiado

**Kosma radiado** estas partikla radiado, kiu trafluas la kosmon. Radiado trafanta desupre la surfacon de la Tero havas precipe du fontojn: la sunan venton kaj galaksian radiadon venantan el ekster la sunsistemo.

Ĝia enhavo varias laŭ 11-jara ciklo (dependanta de la sunmakuloj) kaj laŭ 27-taga ciklo (laŭ la suna rotacio). 

La kosma radiado konsistas je ca 99 % el diversaj nukleoj (ĉefe hidrogeno, malabunde helio, minimume ceteraj) kaj je ca 1 % el elektronoj (kaj minimume "pozitivaj elektronoj" = pozitronoj). Ĝiaj ŝargitaj partikloj estas kaptataj de la magneta kampo de la Tero en la "zonoj de Van Allen"; ili ofte trafas la teran atmosferon proksime de la polusoj, kaŭzante .

En la kernoj de interstelaj molekulaj nuboj, kosma radiado estas la ĉefa kaŭzo de jonigo.

## Malkovro 
La kosman radiadon konfirmis Victor Franz Hess dum jaro 1912 per flugo en balono ĝis alteco pli ol 5 Km observante fortan pliigon de la radiado, kio necesigis konkludon ke la fonto de la radiado estas ekstere de la Tero kaj ĝia atmosfero.

## En fikcio 
* *Fantastic Four* ("Fantastaj kvar") estas superherooj el komiksoj de Marvel, kiuj akiris siajn kapablojn pro nekalkulita radiado dum kosmoveturo en senŝirma ŝipo.

## Vidu ankaŭ 
* kosmaradia jonigo
* Kosma fona radiado

eta|180px|

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Astronomio
Kategorio:Elektromagneta radiado
Ungo

[eta|La partoj de la ungo. A) Ungolameno B) Ungoflanko C) [Luneto, duonluno D) Kutiklo.]]
eta|A. Ungolameno; B. lunulo; C. radiko; D. sinuso; E. matrikso; F. subunga haŭto; G. Hiponio; H. balbo
[eta|Krifoj de [igvanedoj|igvano]]
**Ungo** (*unguis*) estas korneca elkreskaĵo ĉe la ekstremo (sur la lasta falango) de homaj aŭ bestaj fingroj. Ĝi estiĝas per dikiĝo de la haŭta kerato.
La ungo estas plata ĉe la primatoj, homo; ĉe la aliaj animaloj ĝi estas kurba, pinta estaĵo, kiu ĉe kelkaj bestoj (kato) estas entirebla. Oni nomas **krifo** ĉiun ungegon de sovaĝaj rabobestoj aŭ rabobirdoj (la nocio uzatas nun en poemoj).

Oni distingas ĉe homo 11 diversajn formojn de la homa ungo. Tiu formo ofte herediĝas. La homa ungo povas enkreski, enkarniĝi, infektiĝi je fungo.

Ungoflegisto estas profesiulo kiu okupiĝas pri la zorgado, flegado kaj plibeligo de manoj kaj speciale, pri la zorgado, farbado, pentrado kaj dekorado de ungoj. Krome estas ankaŭ pluraj aliaj rilataj okupoj. 

## Partoj de ungo 
* Ungolameno: La videbla parto de la ungo sur fingroj kaj piedfingroj.
* Subunga haŭto: La haŭto sub la ungolameno
* Matrikso (lat. *matrix unguis*): La areo sub la kutiklo. Ĝi estas la kaŝita parto de la ungo kie kreskado okazas.
* Lunulo: Parto de la matrikso kio estas blanka kaj kun formo duonluna.
* Kutiklo: Haŭto kiu preterkreskas la ungolameno kaj randas ĉe la bazo de la ungo. Ĝi malebligas al bakterioj kaj malpuraĵoj lokiĝi inter la haŭto kaj la ungo.
* Ungoflankoj: La faldita haŭto flanke de la ungo.
* Balbo: La parto de la ungo kio libere elstaras (derivita el la latina alba, kun la signifo "blanka").

## Proverbo 
Ekzistas proverboj pri ungo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Ungomordado

## Referencoj 
Kategorio:Homa anatomio
Santandero

*Santander* (**Santandero**) estas:
## Geografio 
* '***
** **Urbo Santandero (Hispanio)**, regurbo de Kantabrio
** **Santander (stacidomo)**, fervoja stacio en Santandero (Hispanio)
** **Santander (AM) (stacidomo)**, fervoja stacio en Santandero (Hispanio)
** **Provinco Santandero**, malaperinta provinco (nuna Kantabrio)
** **Metropola areo Santandero-Torrelavega**
*****
** **Departemento Santandero**
** **Departemento Norda Santandero**

## Literaturo 
### EdE-S
**Santander*'. Teritorio, historio, kutimoj, monumentoj k. c. Aranĝis, tradukis kaj verkis Julio Mangada-Rosenörn. 128 p. kun ilustraĵoj, 1933. Grava turisma libro pri la hispana urbo S. (85.000 loĝantoj).

Kategorio:Esperanto-movado
Internacia Naturista Organizo Esperantista

**Internacia Naturista Organizo Esperantista** (**INOE**) estas esperantista faka asocio pri nudismo. La asocio kunlaboras kun la Universala Esperanto-Asocio kaj rilatas kun la Internacia Naturista Federacio. 

## Revuo *Naturista Vivo* 
*Naturista Vivo* estas la esperantlingva kolore ilustrita fakrevueto, eldonata ekde la jaro 1960 kaj iniciatita de la dan-usona fotisto Leif Heilberg. *Naturista Vivo* publikiĝas kvarfoje jare, en formato A5 kaj ampleksas po 16 paĝoj. Ekde la jaro 1999 redaktas ĝin la hungara esperantisto Jozefo Nemeth. 

Oni povas aboni *Naturistan Vivon* (aŭ peti provekzempleron) ĉe la redaktoro/kasisto Jozefo Nemeth (*naturista.vivo@gmail.com)*. Baza abonkotizo estas €15,—. 

## Ankaŭ vidu
*Internacia Nudisma Federacio
*Universala Esperanto-Asocio

## Eksteraj ligiloj 
* Internacia Naturista Organizo Esperantista
*Informo pri aboni *Naturistan Vivon* troviĝas ĉi tie.

Kategorio:Esperanto-asocioj
Kategorio:Nudismo
Temse

**Temse** (nederlande, proksimuma prononco [TEMse]) estas municipo en Belgio, en la nederlandlingva provinco Orienta Flandrio. Komence de  la municipo havis  loĝantojn.

Temse situas ĉe la rivero Skeldo, kaj estas konata pro la plej longa ponto de Belgio (365m) kaj la "Boelwerf", la iama ŝipkonstruejo.

Ekde 1977, la municipoj Steendorp, Tielrode kaj Elversele apartenas al Temse.

La nomo *Temse* devenas de la Galo-Romia *Tamisiacum* / *Tamasiacum*. La sankta patrono de Temse estas Sankta Amelbergo, kiu fondis tie la unuan paroĥejon ĉirkaŭ la jaro 770. Ĝi estas la plej malnova paroĥejo de la regiono *Waasland*.
Beko

eta|altdekstre|250ra|dekstra|alt= Illustration of the heads of 16 types of birds with different shapes and sizes of beak|Manĝadaptoj en bekoj
**Beko** (*rhamphotheca*) estas karakteriza organo de la birdoj (kaj kelkaj mamuloj → ornitorinko aŭ anasbeka mamulo). Ĝi estas karneca materialo kaj kovras la makzelojn. La epidermo ofte restas mola ĉe la beka bazo, tiu estas la t.n. vaksomembrano aŭ ceromo (lat. *ceroma*). La beko estiĝas el pluraj partoj, kio malofte videblas: albatroso havas kvarpartan; kivio, pelikano, ŝovelila ardeo tripartan supran bekon. La forfrotiĝinta tavolo daŭre renoviĝas.

La beko povas esti alenformaj, hokformaj, ŝovelil-formaj, kuirkuler-formaj, ktp. La signifo de la bekoj estas tre granda. De tio dependas la alproprigo de la nutraĵo de la birdoj. Ne nur la formoj de la bekoj estas diversaj, sed ĝenerale ilia forteco, grandeco kaj movkapableco ankaŭ difinas la uzeblecon de la bekoj. Ĝi servas por idoflegado, atako, defendo, nutrokaptado, nutrokolekto, nestokonstruo ktp.

La beko de la anasbeka mamulo estas sekundara estiĝo, ĝi havas ĉe la junaj bestoj ankoraŭ dentojn, kiuj poste anstataŭiĝas per kornecaj lamenoj. La beko de la besto ne korniĝis tiel forte ol tiu de la birdoj.

## Anatomio 
### Makzeloj 
### Ramfoteko 
### Bekodentoj 
### Kulmo 
Estas la supra bordo de la beko el la punkto kie la supra makzelo aperas el la plumoj el la frunto al la bekopinto. Ĝi estas unu el la sciencaj mezuroj kiujn sciencistoj prenas por pritrakti ĉu la specion ĉu la ekzemplerojn ekzemple fare de birdoringistoj, kaj estas partikulare utila por manĝostudoj.

### Komisuro 
### Buŝtruo 
### Bekaj naztruoj 
### Operkulo 
### Vaksaĵo 
### Bekungo 
### Bridaj plumetoj 
## Bekumado 
Multaj specioj de birdoj uzas la bekon por interrilatiĝi inter masklo kaj ino ĉefe pro la ceremonia ritaro komence de la reprodukta sezono.

## Bildaro 

Dosiero:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|Diversaj bekoj.
Dosiero:BlackWoods.jpg|Beko de pego.
Dosiero:Bristol.zoo.greater.flamingo.arp.jpg|Bekoj de Rozkoloraj flamengoj. 
Dosiero:Scary goose.jpg|La beko de ansero.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Bekfluto
* Malgranda krucbekulo
* Ŝubekulo
* Blankbeka kolimbo
* Ringobeka mevo
* Eburbeka pego

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.svensedammen.net/~vegard.andersen@svensedammen.net/00030A43-80000001/Fagstoff/nebb.htm  
* http://www.peteducation.com/article.cfm?cls=15&cat=1829&articleid=2752
* http://www.birdsnways.com/wisdom/ww53eiv.htm 
* http://qp-society.com/qpserc/beak.html 

Kategorio:Birda anatomio
Alcalá de Henares

'*** (aŭ **Alkalao*' esperante) estas hispana urbo, en la Madrida Regiono, je  de la urbo Madrido. Ĝin banas la rivero Henares.

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Historio 
Ĝi ekzistis jam en la romia epoko, kie li estis nomita *Complutum*. La nunan nomon *Alcalá*, arabdevenan, ĝi ricevis dum la mezepoko.

Estis tre grava ĝia historia universitato, la ''*, fondita de la Kardinalo Cisneros en 1499. En ĝi instruis aŭ studis konataj intelektuloj de la Ora Epoko de la kulturo hispana, kiel Antonio de Nebrija, Francisco de Quevedo aŭ la jezuito Juan de Mariana inter aliaj. La universitato estis translokita al la Madrida ĉefurbo en 1836 kie ĝi eknomiĝis , kaj nun estas la plej granda hispana universitato. En 1977 refondiĝis universitato en Alcalá mem, kun la nomo , kio tre helpis al la kultura renaskiĝo de la urbo.

La malnova parto de Alcalá de Henares estis deklarita Monda Kulturheredaĵo de UNESKO en 1998, agnoskante ĝian trajton de *unua universitata urbo planita kiel tia'' en la mondo.

Tre ĵuse, Alcalá bedaŭrinde famiĝis pro alia kaŭzo: la trajnoj kiuj estis atencitaj dum la 11-a de marto de 2004 estis elirintaj el tiu urbo.

## Gravaj homoj naskiĝintaj en Alcalá 
* La aŭtoro de Don Kiĥoto de la Manĉo, Miguel de Cervantes naskiĝis en Alcalá. La domo estas vizitebla kiel muzeo.
* Manuel Azaña, prezidanto de la Dua Hispana Respubliko.
* Francisco de Vergara, humanisto, helenisto, profesoro pri la greka en la Universitato de Alcalá de Henares, instruanto de Juan de Valdés (1490-1541), lernanto de Núñez de Guzmán (1475-1553), kaj Demetro Duko el Kreto, kiu estis kunlaboranto de Aldo Manuzio
* La angla reĝino Catalina de Aragón.
* Nacho (n. en 1990) - prononco [NAĉo], je pasporta nomo Jose Ignacio Fernandez Iglesias, hispana futbalisto

## Vidu ankaŭ 
* Alcalá de Henares (stacidomo)
* Alcalá de Henares Universidad (stacidomo)
* La Garena (stacidomo)
* historia universitato de Alkalao
* (nuna) universitato de Alkalao

## Eksteraj ligiloj 
* Tre detala priskribo de la urbo (okaze de la Hispana Kongreso de Esperanto en 2005), arkivigite en aŭgusto 2011 ()


Kategorio:Universitato de Alcalá de Henares
Nesala akvo

eta|dekstra|330px|Disponebleco de nesala akvo sur Tero
**Nesala akvo** (aŭ en komunuza lingvo: dolĉa akvo) nomiĝas tiu parto de la libere disponebla (tio estas ne ligita en organismoj) akvo de nia planedo, kiu estas sen aŭ kun ege malmulte da kuirsalo = natria klorido (NaCl). Ĝi troveblas en riveroj, lagoj, glaĉeroj, torfejoj, pluvakvo, ktp.
Akvo kun pli ol 0,1% sed malpli ol 1% da salo nomiĝas saleta akvo. Salakvo enhavas pli ol 1% da salo. Diference de tio oni ankaŭ uzas la limojn 0,05% kaj 3% (precipe en anglalingvaj landoj).

La plej granda kvanto de nesala akvo ekzistas en formo de glacio.

**Komparu kun:** marakvo, salakvo, saleta akvo

## Vidu ankaŭ 
* Akva animalo
* Akvomalabundo
* Akvoplanto
* Naturfonto
* Rikoltado de pluvakvo en Sahelo
* Trinkakvo
Saleta akvo

**Saleta akvo** estas akvo, kiu enhavas pli ol 0,1% sed malpli ol 1% da kuirsalo = natria klorido (NaCl). Ĝi elformiĝas proksime al maroj, ekz. ĉe alfluo de riveroj al maro.

Diference de tio oni ankaŭ uzas la limojn 0,05% kaj 3% (precipe en anglalingvaj landoj).

**Komparu kun:** nesala akvo - salakvo

## Vidu ankaŭ 
* Balta maro
* Sensaligo

Kategorio:Akvo
Kategorio:Ekologio
Kategorio:Kemio
Kategorio:Salo
Salakvo

**Salakvo** estas akvo, kiu enhavas pli ol 1% da kuirsalo = natria klorido (NaCl).
Diference de tio oni ankaŭ uzas la limon 3% (precipe en anglalingvaj landoj).

En naturo marakvo estas salakvo.

**Salakva lago** estas lago kun la salakvo, ĉi tiaj ofte estadas senelfluaj lagoj.

La akvo de la oceanoj entenas meznombre 3,5% da salo (plejparte sed ne ĉiom natria klorido).
Akvo kun tiom da salo ne rekomendeblas por trinkado.

**Komparu kun:** nesala akvo - saleta akvo

## Vidu ankaŭ 
* Peklakvo
* Saligado
* Salkolekta muro

Kategorio:Ekologio
Kategorio:Akvo
Kategorio:Salo
Bosono

En fiziko **bosono** estas partiklo kun entjera spino.

La bosonoj estis nomitaj laŭ la sciencisto Satyendra Nath Bose.

Striktasence ekzistas kvar kalibraj bosonoj, kiuj estas perantoj de la kvar elementaj fortoj:
* fotono (elektromagneta forto)
* bosonoj W kaj Z por la malforta nuklea forto
* gluono por la forta nuklea forto
* (hipoteza) gravitono por la gravito

Vastasence al la bosonoj apartenas ankaŭ la mezonoj, ĉiuj nukleoj kun para nombro da nukleonoj kaj la plej multaj atomoj kaj molekuloj.

Male al la fermionoj, por bosonoj ne validas la principo de ekskludo de Pauli. Tial du aŭ pluraj bosonoj povas samtempe esti en identa stato. Tio ebligas la fenomenojn de superkonduktiveco kaj superfluideco.

Bosono estas portanto de fortoj aŭ kampoj de interagado; ekzemple, la fotono estas bosono kiu portas la elektromagnetan forton. Bosonoj ne obeas la leĝon de konservado, ekzemple fotono: bilionoj da fotonoj estas kreataj kiam oni ekŝaltas elektran lampon, kaj malaperas kiam ili estas sorbitaj far atomoj; sed bosonoj obeas statistikan leĝon nomata "Statistikon de Bose-Einstein".

**ĈEFAJ BOSONOJ :**

## Vidu ankaŭ 
* Identaj partikloj
* Listo de partikloj

Kategorio:Subatomaj partikloj
Valentina Tereŝkova

eta|250ra|Valentina Vladimirovna TEREŜKOVA en soveta poŝtmarko. **Surskribo sur poŝtmarko:** UNUA EN MONDO ina kosmonaŭto Valentina Tereŝkova.
[eta|300ra|Kunmetaĵo de poŝtmarkoj [USSR 1963 j. Vostok-5 — Valerij Fedoroviĉ Bikovskij, Vostok-6 — Valentina Vladimirovna Tereŝkova]]
[eta|200ra|Valentina Tereŝkova sur poŝtmarko de [GDR 1963 jaro.]]
**Valentina Vladimirovna TEREŜKOVA** () (naskiĝis la 6-an de marto 1937 en Maslennikovo, Jaroslavla provinco, Rusio) estas rusa kosmonaŭta inĝeniero, la unua kosmonaŭtino. Ŝi ĉirkaŭflugis la Teron 48 fojojn en la kosmoŝipo *Vostok-6* en 1963. Dum 19 jaroj ŝi restis la sola kosmonaŭtino en la mondo.

Ŝia patro estis traktoristo - mortinta en la dua mondmilito-, ŝia patrino teksaĵ-fabrika laboristino. Ŝi frue ĉesis viziton de la mezlernejo por labori en pneŭa fabriko kaj teksaĵfabriko, do ŝi plu daŭrigis la lernadon en vespera lernejo apud la laboro. Ŝi iĝis teknikistino en 1960. En la libertempo ŝi paraŝutis, unuafoje la 21-an de majo 1959. Ŝi entute paraŝutis 125-foje. Tiuj spertoj helpis ŝian elekton al kosmoflugado en 1963. Ŝi ne tre bone eltenis la kosmoflugadon pro fizikaj kaj pŝiĥaj problemoj. Pro tiuj spertoj la sekva kosmonaŭtino sekvis ŝian flugo nur en 19 jaroj.

Dum la jaroj 1963–1965 ŝia familia nomo estis Nikolajeva, ĉar ŝi estis la edzino de la kosmonaŭto Andrian Nikolajev. Ili geedziĝis en ĉeesto de Hruŝĉov. Ili havis unu filinon, Jelena. La gepatroj divorcis en 1982. Ŝi geedziĝis poste kun ortopediisto Julij Ŝapoŝnikov, kiu mortis en 1999.

De 1969 ĝis 1991 ŝi estis membro de la Centra Komitato de KPSU, ekde 1968 ŝi estis prezidanto de la Soveta Virina Asocio. Ŝi pensiuliĝis laŭ dekreto en 1997.

Ŝi estis de 1994 ĝis 2004 gvidanto de „Rusa Centro por la internacia kultura kaj scienca kunlaboro“.

Ŝi estas sola virina generalmajoro ĉe la Rusaj Aerarmeaj Fortoj.

Kiel hobio, ŝi bredas azian kolombospecon, la t.n. buĥaraj tamburaj kolomboj, kiu alportis internacian famon tiukampe.

En 2008 ŝi honoriĝis per la Ŝtata premio de la Rusia Federacio. Ŝi estas elektita parlamentano ekde 2011, reprezentanto de Unueca Rusio, de Jaroslavla provinco.

## Flugado en «Vostok-6» 
Sian kosman flugadon (unuan en mondo flugadon de kosmonaŭtino) ŝi faris en 16-a de junio 1963 en la kosmoŝipo Vostok-6 ( «Восток-6») kaj ĝi daŭris preskaŭ tri tagnoktojn. Samtempe sur orbito troviĝis kosmoŝipo Vostok-5 ( «Восток-5»), pilotita de kosmonaŭto Valerij Bikovskij ( «Валерий Быковский»).

Alnomo de Tereŝkova provizore flugado — «Mevino» (); 
Frazo, kiun ŝi elparolas antaŭ starto: "*He! Aero, demetu ĉapelon!*" ()

## Referencoj 
Kategorio:Sovetiaj kosmonaŭtoj
Kategorio:Herooj de Sovetunio
Anteno

La nocio **anteno** signifas :

* Palpaj fadenformaj organoj troviĝantaj sur la kapo de multaj Insektoj kaj Krustacoj. Vidu **anteno (biologio)**
* Longa kaj fleksebla stango, kiun oni fiksas al mezo aŭ supro de masto por teni triangulan velon. Vidu **anteno (velŝipo)**
* Konduktilo, plej ofte el drato, por disradiadi la ondojn de radioelektra sendstacio aŭ por kaptadi la ondojn de aliaj radiostacioj. Vidu: **anteno (tekniko)**
** Ekzemple: **parabola anteno**.
Rudolstadt

**Rudolstadt**  estas urbo en la germana federacia lando Turingio. Ĝi estas parto de la distrikto Saalfeld-Rudolstadt. La urbo situas borde de la rivero Saale. Historie, la urbo apartenis al la princlando Schwarzburg-Rudolstadt, kaj kontribuis duonon de la princlanda nomo.

## Historio 
En la urbo estas pluraj fabrikoj, i.a. por la industrioj farmacia, kemia kaj elektronika. Krome oni produktas porcelanaĵojn.

La el slava setlo estiĝinta vilaĝo ricevis la urbajn rajtojn en 1326. Vidindaĵoj elstaraj estas la en la 17-a jarcento alikonstruita urba Preĝejo Sankta Andreo kaj Kastelo Heidecksburg el la 17-a jarcento. Longa tradicio teatra flegatas fare de aktoroj de la fama Teatro je Rudolstadt.

## Vidindaĵoj 
* Kastelo Heidecksburg kun muzeoj
* Kastelo Ludwigsburg
* Muzeo pri turingiaj biendomoj
* Preĝejo de Keilhau
* Preĝejo Sankta Andreo (Rudolstadt)
* Preĝejo Sankta Vito (Oberpreilipp)
* Schiller-domo, literatura muzeo
* Schiller-migradopado
* Teatro je Rudolstadt

## Homoj rilataj al la urbo 
* Albert von Bamberg, filologo kaj lernejestro
* Anton Sommer, poeto
* Caroline Junot, edukistino
* Caroline von Wolzogen, verkistino
* Carl Christoph von Lengefeld, forstisto
* Frederiko Guntero (Schwarzburg-Rudolstadt), princo
* Friedrich Christoph Perthes, eldonisto
* Martin Gottlieb Klauer, skulptisto
* Justus Perthes, eldonisto
* Ludwig Friedrich Hesse, historiisto

## Partneraj urboj 
* 20ra Annecy, Francio
* 20ra Bayreuth, Germanio (Bavario)
* 20ra Rexburg, Usono (Idaho)

## Bildgalerio 

RU-Heidecksburg-2.jpg|kastelo *Heidecksburg*
Markt rudolstadt brunnen.JPG|centra placo kun
Rathaus Rudolstadt2.JPG|la historia urbodomo
Richtersche Villa 2015.jpg|la vilao de *Friedrich Adolf Richter*, nuntempe ŝatata ludodomo por infanoj
Schlossludwigsburg rudolstadt3.JPG|kastelo *Ludwigsburg*
-59 Rudolstadt Schaala.jpg|ekzempla trabfaka domo en la urboparto *Schaala*

## Eksteraj ligiloj 
* 
* paĝoj pri la festo de folkloraj dancoj en la urbo
* paĝaro de la interurba ligo "Saalebogen"

!
Carl Wilhelm Scheele

**Carl Wilhelm SCHEELE**, foje ankaŭ: **Karl Wilhelm SCHEELE** [Karl vilhelm ŝele] (naskiĝis la  en Stralsund, mortis la  en Köping) estis sveda kemiisto.eta|Carl Wilhelm ScheeleScheele naskiĝis en Stralsund, kiu tiutempe apartenis al Svedio (nuntempe al Germanio). Li laboris kiel apotekisto en Göteborg, Malmö, Stokholmo, Uppsala kaj Köping, kie li en la jaro 1786 mortis. Siajn sciojn pri kemio li grandparte akiris aŭtodidakte.

Li malkovris plurajn kemiajn elementojn kaj kombinaĵojn. En la jaro 1772 li malkovris la oksigenon, sed publikigis sian eltrovon nur en 1777, ne sciante ke sendepende de li Joseph Priestley faris la saman malkovron en 1774.

Li krome kontribuis al la eltrovoj de aliaj elementoj (ekz. kloro en 1771) kaj de pluraj organikaj acidoj.
eta|Statuo de Carl Wilhelm Scheele en Köping

## Kuriozaĵoj 
Kiel ne malmultaj kemiistoj siatempaj Scheele kutimis gustumi kemiaĵojn. Tio eble kontribuis al lia morto en lia 44-a vivjaro; ĝi montris simptomojn de hidrarga veneniĝo.

Anekdoto rakontas, ke reĝo Gustavo la 3-a aŭdis pri la famo de Scheele kaj ordonis igi lin grafo; sed liaj administrantoj eraris kaj anstataŭe grafigis junan leŭtenanton samnoman.

## Literaturo 
* P. Walden: *Carl Wilhelm Scheele (geb. 19. Dezember 1742, gest. 21 Mai 1786).* Die Chemie (Angewandte Chemie, neue Folge) 55(51/52), S. 379 – 380 (1942), ISSN 1521-3757.

## Eksteraj ligiloj 
* *Carl Wilhelm Scheele* - Universitato de Greighton 

Kategorio:Svedaj kemiistoj
Kategorio:Stokholmanoj
Kategorio:Membroj de la Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj
Alcalá

**Alcalá** (*Alkalao*) estas nomo de pluraj urboj en Hispanio; la vorto devenas el la araba esprimo *al-qalat*, kiu signifas "la kastelo".

* La plej konata estas **Alcalá de Henares**, urbo tre proksima al Madrido, naskiĝloko de Miguel de Cervantes.
* Alcalá de Guadaira, apud Sevilo.
* Alcalá de los Gazules, en la provinco de Kadizo.
* Alcalá la Real, municipo andaluza de la provinco de Ĥaeno.
* Alcalá del Río, en la provinco de Sevilo.
* Alcalá del Júcar, en la provinco de Albacete.
* Alcalá del Valle, en la provinco de Kadizo.
* Alcalà de Xivert, en la provinco de Castellón.
* Alcalá de la Vega, en la provinco de Cuenca.
* Alcalá de Moncayo, en la provinco de Zaragozo.
* Alcalá de Ebro, en la provinco de Zaragozo.
* Alcalá de Gurrea, en la provinco de Huesca.

Ekzistas fama monumento en Madrido nomata Puerta de Alcalá.

Kategorio:Hispana lingvo
Laguno

[dekstra|eta|300px|[Laguno de Szczecin]]
[dekstra|eta|300px|[Laguno de Venecio]]

**Laguno** estas malprofunda akvujo separita de la pli profundakva ĉefparto de la maro per amasiĝo de sablo aŭ koraloj, sed ligita al la maro per minimume unu akvopasejo.

Pro la kunefiko de mara salakvo kaj alfluanta nesala akvo, la laguno enhavas saletan akvon. Se la apartigo estas kompleta, ekestas lago kun nesala akvo.

En atolo, **laguno** estas etendaĵo da akvo, ĉirkaŭita de koralrifoj. 

La vorto *laguno* devenas, trans la itala *laguna*, de la latina *lacuna*, kiu signifas "lageto". En hispana lingvo, *laguna* estas natura rezervujo de akvo de pli malgrandaj dimensioj -precipe en profundo- ol lago; tiuj, kiuj estas apartigitaj de la maro per baro, estas konataj kiel "*lagunas costeras*". 

## Famaj lagunoj 
* Laguno de Szczecin
* Laguno de Venecio
* Vistula Laguno

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Atolo, estuaro, golfo
* Kurona Laguno
* Nebulozo Laguno

[eta|300px|maldekstra|La satelita foto de la [Vistula Laguno. Ĝi estas parto de la golfo de Gdansko dividita per la Vistula Terlango.]]
[eta|maldekstra|300px|La [Laguno de Karavasta (Albanio), kiu restis en natura stato]]


Kategorio:Oceanografia terminologio
Fotono

**Fotono** (lumero) estas la elementa partiklo kiu estas peranto de la elektromagneta forto. Tiu partiklo estas sen ripoza maso kaj sen elektra ŝargo. Ĝi konsistigas elektromagnetan radiadon (ekz. lumon) kaj apartenas al la bosono.

Ĝi respondecas pri la diversaj elektromagnetaj radiadfenomenoj ĉe ĉiuj ondolongoj, inkluzive de vasta gamo de fizikaj fenomenoj kiuj inkludas vizion kaj la kolorojn de videbla lumo, radiodissendojn, Rentgenan radiadon, ktp. Fotono, kiel aliaj partikloj, havas ecojn de kaj ondo kaj partiklo, fenomenon nomitan "ondo-partikla dueco".

Fotono ne povas ekzisti sen moviĝo kaj ili moviĝas per lumrapideco, kiu en vakuo estas 299.792.458 m/s.

Ĝia nomo venas de la greka vorto φως, gen. φοτος ([fos, fotos] = lumo).

Fotono kiu plene interagas kun atomo aŭ molekulo estas sorbita kaj rezignas (aŭ estas elsendita kaj gajnas) ĉion el sia energio en la procezo. Sekvante la interagon, la atomo aŭ molekulo spertas ekscitiĝon aŭ jonigon. Por lumo en la videbla intervalo, la energio portita per ununura fotono estas proksimume 4x10-19 ĵuloj, kio estas la kvanto de energio kiu sufiĉas por eksciti ununuran molekulon de lum-ricevanta ĉelo en la okulo, tiel kreante nervan signalon. tio estas la fiziologia bazo de vido. Fotonoj povas esti elsenditaj de malstabila atomkerno en la formo de gama-radiado, kaj ili ankaŭ povas esti elsenditaj per ŝarĝitaj partikloj sub certaj kondiĉoj.

Ĉiuj elektraj kaj magnetaj kampoj povas esti priskribitaj uzante fotonojn. Laŭ la norma modelo de partikla fiziko, la ekzisto de la fotono estas rezulto de la postulo ke la fizikaj leĝoj havas certan simetrion ĉe ĉiu punkto en spactempo. La trajtoj de la fotonoj, kiel elektra ŝargo, maso kaj spino, estas determinitaj per la trajtoj de tiu simetrio (mezurila simetrio).

## Eksteraj ligiloj 
* http://pdg.lbl.gov/2005/listings/s000.pdf 
* http://physnet.org/modules/pdf_modules/m212.pdf 
* http://www.physnet.org 
* http://www.osa-opn.org/abstract.cfm?URI=OPN-14-10-49  

## Vidu ankaŭ 
* Partikla fiziko
* Optiko
* Listo de partikloj
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|
Neŭtono (mezurunuo)

La **neŭtono** (mallonge: *N*) estas la mezurunuo de forto laŭ la Sistemo Internacia de Unuoj.

## Nomo 
La neŭtono estis tiel nomita omaĝe al la brita fizikisto Isaac Newton, elstarulo en la fako de klasika mekaniko. La enkonduko de tiu mezurunuo en la internacian sistemon estis oficialigita dum la Ĝenerala Konferenco pri Pezoj kaj Mezuroj en 1960.

En Esperanto, la mezurunuo kutime nomatas "neŭtono", kvankam oni malofte uzas ankaŭ la alternativan formon "nutono".

## Difino 
Unu neŭtono estas laŭdifine la forto, kiu akcelas unu kilogramon da materio je 1&nbsp;m/s&sup2;, alivorte, kiu altigas ties rapidon ĉiusekunde je 1 metro/sekundo.

Ĉar kilogramo, metro kaj sekundo estas bazaj SI-unuoj, tio estas kompleta difino de la neŭtono.

:\mathrm{1\, N = 1\, \frac{\mathrm{kg}\cdot \mathrm{m}}{s^2}}

La neŭtono estas ankaŭ la mezurunuo de pezo, ĉar pezo estas esence la forto kiu ekestiĝas inter du korpoj pro gravito. Unukilograma maso, ĉe la supraĵo de la tero, havas pezon egalan al 9,81 neŭtonoj (kiu povas varii je kelkaj elmiloj laŭ la ekzakta situo sur la tera supraĵo). Pro tio, en la ĉiutaga vivo oni plej ofte esprimas pezon per kilogramoj. Tamen, dum la maso (kalkulebla per kilogramoj) estas eco de la korpo, la pezo (kalkulebla per neŭtonoj) dependas de la gravita forto; homo sur alia planedo havus la saman mason, sed malsaman pezon.

## Dekoblaj kaj dekonaj unuoj 
La grando de unu neŭtono estas sufiĉe taŭga por priskribi plurajn fenomenojn el la ĉiutaga vivo. Tamen, por fakaj studoj eblas uzi dekoblajn kaj dekonajn unuojn, kies nomoj formeblas per la oficialaj prefiksoj de SI.

Ekzemple, *kiloneŭtonoj* (kN) ofte uzatas en konstruado por priskribi la rezistokapablon de konstruaĵoj.

## Konvertado al aliaj unuoj 
## Vidu ankaŭ 
* Dino, la samrola mezurunuo kadre de la malnova mezurunuaro CGS (centimetro-gramo-sekundo)

Kategorio:Mezurunuoj de forto
Kategorio:Mezurunuoj de SI
Kategorio:Isaac Newton
74-a SAT-Kongreso 2001

dekstra|200px|emblemo de SAT
La **74-a Kongreso** de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) okazis en la hungaria urbo Nadjkaniĵo (*Nagykanizsa*) inter la 14-a kaj la 20-a de julio 2001. Dum tiu ĉi kongreso estis restarigita la Sennaciisma Frakcio de SAT.

## Eksteraj ligiloj 
* fotaro pri la kongreso en la retejo de SAT 
* Deklaracio pri sennaciismo farita dum la kongreso de la nove restarigita frakcio

01
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 2001
Kategorio:Politiko en 2001
Kategorio:Nagykanizsa
Kategorio:2001 en Hungario
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Hungario
73-a SAT-Kongreso 2000

dekstra|200px|emblemo de SAT
La **73-a Kongreso** de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) okazis en Moskvo inter la 15-a kaj la 23-a de julio 2000. Ĝin partoprenis 125 personoj el 13 landoj. La asocio mem pripense atentigis, ke "en Moskvo, kiu dum multaj jaroj estis fermita por SAT, kiam finfine tie eblis kongresi, kolektiĝis la plej malgranda kvanto de kongresanoj dum la tuta historio de la asocio".

Parton de la kongreso partoprenis la organizanto de la sekvajara SAT-kongreso en Hungario, *Tibor Szabadi*. Li kaj urbestro de Nagykanizsa, s-ro Tüttö, venis speciale por inviti la kongreson kaj kunportis bele preparitajn esperantlingvajn informilojn pri la urbo kaj provizorajn aliĝilojn.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* artikolo pri la kongreso en la retejo de SAT 
* kongresa deklaracio 

00
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 2000
Kategorio:Esperanto en Moskvo
Kategorio:Politiko en 2000
Kategorio:2000 en Moskvo
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Rusio
Sohraŭardi

**Sohraŭardi** (pli bone Sohrvardi) (naskiĝis en 1155 en Sohrvard, urbo nord-okcidenta de Irano, nun forviŝita de la mapoj; ekzekutita la  en Halepo) estis samtempe mistikulo kaj filozofo, asceto, solulo. Li estis nomita «la Platono de Irano».

Lia metafiziko, heredinto de la helena filozofio, kiun li bone konis, kaj fidela je la «saĝuloj de antikva Persio» (t.e. la zoroastrismanoj) estas vivanta penso, kaj la de li sekvinta vojo estos poste trabatita de multaj el la mistikaj pensuloj de Islamo. Ĝi revivigas la saĝecon de Zoroastrismana Irano enkadre de la platonisma penso kaj fondas la Gnozan senton pri vivo : la Malhel’, la substancoj, kiuj «kunportas nokton kaj morton» oponas je la anĝelaj lumoj. Tiu drameca filozofio pri esto konkludiĝas pere de glora animkanto, potenca teorio de la feliĉego.

Li verkis kelkkvindekon da libroj, el kiu la plej profunda estis « La libro de la Orienta saĝeco » (komentita poste far Qtboddin Ŝirazi kaj Molla Ŝirazi kaj en Okcidento studita kaj tradukita de francaj orientalistoj Henri Corbin kaj Christian Jambet)

Li estis deklarita malkredanto. «Kiel Sokrato», oni diris. Kiel tiu, li ne provis eskapi nejustan mortigon.

Kategorio:Islamaj filozofoj
Kategorio:Perslingvaj verkistoj
Kategorio:Ekzekutitoj
Konsulo

**Konsulo** havas plurajn signifojn:
* **Konsulo (diplomatio)** estas diplomatia agento komisiita por protekti en fremda lando la aferojn de la samregnanoj. 
* **Konsulo (romia historio)** estas ĉiu el la du unujaraj regnestroj de la antikva roma respubliko. 
* **Konsulo (Esperanto-movado)** estis antaŭuloj de UEA-delegitoj, kaj estas tiel nomata ankaŭ la prezidanto de la Esperanta Civito.
Filio

**Filio** estas institucio, societo, firmao dependa de alia ĉefa firmao. Se filio havas propran juran personecon, oni nomas ĝin ankaŭ **subfirmao** aŭ **subentrepreno**. En tiu kazo la ĉefa firmao nomiĝas *patrina firmao*.

Filioj de bankoj kaj de vendejaj ĉenoj ofte ne estas subfirmaoj, sed nur lokaj establaĵoj.

## Vidu akakŭ 
* *Filia*

Kategorio:Firmaoj
Kategorio:Ekonomiko
72-a SAT-Kongreso 1999

dekstra|200px|emblemo de SAT
**La 72-a Kongreso** de SAT okazis en Karlovaro inter la 24-a kaj la 31-a de julio 1999. Tiam estis Prezidanto de la Plenum-Komitato de SAT Yves Peyraut kaj estris la organizan skipon Petro Chrdle.

## Laborkunsidoj 
Dum la laborkunsidoj oni pritraktis diversajn temojn, nome kazo de mortokomdamnito Waldon en Usono kaj ERA (1-a laborkunsido), la ŝtato de la financoj de la organizo kaj gazeto Sennaciulo (2-a laborkunsido), eldonagado, PIV, interreto, plenumkomitato kaj estontaj kongresoj (3-a laborkunsido). Unu el la plej gravaj decidoj de la kongreso rilatis al propono de Esperanta Civito ke ĉu SAT ĉu Sennaciulo aliĝu al tiu organizo, kio estis tute malaprobita de la kongreso.

## Programeroj 
Same okazis diversaj interesaj prelegoj kiaj "Agado de la sindikatoj en Ĉeĥio" zorge de Pavel Rucizka, "Banloka tradicio en Karlovy Vary" zorge de Stanjo Chrdlova, "Homoj mense handikapitaj en socio je la fino de 20-a jarcento", zorge de Lucie Kareŝova, "La longa lukto de sendokumentuloj en Francio" zorge de Ivo Peyraut, "Aktualaj faktoj el ekonomikaj kaj socipolitikaj karakteroj" fare de Gilbert Ledon, "La okcitana lingvo: la trobadoroj" zorge de Johano-Luko Tortel, pri Eroŝenko fare de Aleks Ĥarkovski, pri mortopuno fare de Kep Enderby.

Kiel kutime ĉe SAT-kongresoj okazis kulturaj programeroj, kiaj muzikaj ekzemple kaj ekskursoj el kiu la plej multnombra al Prago, dum la ekskursa tago nome merkrede.

## Eksteraj ligiloj 
* Impresoj pri la kongresoj en la retejo de SAT

99
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 1999
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Ĉeĥio
Kategorio:Karlovy Vary
Kategorio:1999 en Ĉeĥio
Ko

La literkombino **Ko** havas plurajn signifojn:

***Ko** estas nomo de litero K.
***ko** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la korea lingvo.
***ko** estas regulo de la tabulludo Goo.
*"**ko** Pref. montranta rilaton: **1** al la komplemento: *⁓sinuso, ⁓tangento, ⁓sekanto*; **2** al la mala direkto de la bildigoj: *⁓ĉeno, ⁓ciklo, ⁓rando, ⁓homologa*. vidu *kun*.
Hamid Karzai

**Hamid Karzaj** (darie: **حامد كرزاي**; la 24-a de decembro 1957 en Karz proksime al Kandaharo) estas afgana politikisto, kiu servis prezidanto de Afganio de 2001 ĝis 2014. En 2004, li fariĝis la unua demokratie elektita prezidanto de sia lando.

## Vivo 
Li devenas el la popolo de paŝtunoj kaj estas ano de la potenchava Popalzai-klano, el kiu venis multaj afganaj reĝoj.

Inter la jaroj 1979 ĝis 1983 li studis politikon en la *Himachal-a Universitato* en Ŝimla, Barato, kaj revenis en Afganion nur fine de la 1980-aj jaroj, por subteni la kontraŭsovetajn fortojn.

Post la studado li ofte vizitis Usonon, kie multaj familianoj vivas. Ekde tiu tempo oni akuzis lin je kunlaborado kun CIA. Post la retiriĝo de la sovetaj trupoj, li estis ministro en la registaro de Burhanuddin Rabbani.

Kiam la talibanoj aperis fine de la 1990-aj jaroj sur la politika scenejo, li komence akceptis ilin. Li tamen poste rompis la rilaton kun la talibanoj, kiuj supoze murdis lian patron.

Li fuĝis en 1996 al la ambasadejo de UNO. En 1997 Karzaj venigis kelkajn familianojn al Quetta kaj de tie faris klopodojn por reinstalo de reĝo Zahir Shah. Karzaj vivis kelkajn jarojn en Usono, kie frato de li posedas sukcesan restoracio-ĉenon. Estis akuzoj ke li laboris en filio de usona nafto-firmao UNOCAL, kiu planas nun pasigi naftokondukilon tra la lando, sed li malagnoskis tiun fakton.

Post la teror-atakoj en Usono, Karzaj kunlaboris kun Usono, por forigi la taliban-reĝimon kaj enpotencigi alian registaron. Li nomumiĝis jam la 4-an de decembro 2001 en la Afgana Konferenco ĉe Bonn prezidanto de la provizora registaro. Li aperis ofte kun usonaj korpogardistoj, pro kio oni akre kritikis lin iĝi marioneto.

eta|maldekstra|280px|Prezidento Karzaj defilas antaŭ la unuaj soldatoj de la Afgana Nacia Armeo.
Li reelektiĝis en 2004 kiel Prezidento, danke al la paŝtuna plimulto. Dum lia regado, la opia produktado rekreskis de 100 tunoj (2001) al 3600 tunoj (2004).

En aŭgusto de 2009 okazis novaj prezidentaj elektoj. Laŭ la unuaj novaĵoj, Karzaj akiris la absolutan plimulton en la unua voĉdono. Tamen, gravaj akuzoj pri fraŭdo devigis la okazigon de novaj balotoj en novembro.

## Retpaĝo 
* Retejo de la afgana prezidento 

Kategorio:Prezidantoj de Afganio
Kategorio:Afganaj politikistoj
Karsto

**Karsto** estas kalka regiono, kiu montras karakterizan erozion pro dissolvo de la kalkpetroj fare de akvoj riĉaj je karbona dioksido (CO2). Temas do ne pri ŝtono, sed pri pejzaĝo, kiu povas troviĝi ĉefe en kalkoŝtono, sed ankaŭ en kreto aŭ marmoro. En tiu medio formiĝas multaj kavernoj pro la fluado de akvo.

Ĝia nomo devenas el regiono *Karst* ĉe Slovenio kaj Kroatio, kie unue oni studis tiun ĉi fenomenon.

## Karstaj lokoj 
* El Torcal de Antekero, Hispanio
* Altebenaĵo de Calern, Francio
* Okcidenta montaro, Rumanio

## Vidu ankaŭ 
* Dinara Montaro
* Speleologio
* Moravia karsto
* Karsto ĉe Hranice
* Ĵurasio
Oksido

eta|dekstra|220px|
**Oksido** estas la rezulto de la kombinado de oksigeno(j) kun malpli elektronegativa(j) elemento(j).

Preskaŭ ĉiuj metaloj formas oksidojn ĉe kontakto kun oksigeno. Pro sia agresemo, oksigeno kovras ilin per maldika tavolo de oksido. Ĉi tiu kovrilo povas havi la efikon aŭ  protekti la subestan metalon kiel pri la kazo de alumino (oni tiam parolas pri **pasivigado**), aŭ male prezenti vundeblecon kiel en la kazo de fero. 

## Kelkaj gravaj oksidoj 

File:Carbon-dioxide-2D-dimensions.svg|Karbona dioksido
File: Carbon monoxide 2D.svg|Karbona monooksido 
File:Nitrogen-dioxide-2D-dimensions-vector.svg|Nitrogena dioksido
File:Sulfur-dioxide-2D.svg|Sulfura dioksido
File:Nitrous-oxide-2D-dimensions.png|Dinitrogenoksido ("ridgaso")
File:H2O_2D_labelled.svg|Dihidrogenmonoksido (akvo!)

## Nomenklaturo de oksidoj 
Kiam estas malsamaj oksidoj por sama elemento E, prefikso estas aldonita al la vorto "oksido". Tiuj prefiksoj karakterizas la nombrojn da atomoj kaj de oksigeno kaj de la elemento E :

Ekzemplo: la dinitrogena pentaoksido kun du elementoj nitrogeno kaj kvin elementoj oksigeno.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* dioksido
* hidroksido
* oksidigo
* peroksido
Negativa

eta|dekstra|250px|Kolora pozitiva bildo (A), kolora negativa (B), nigro-blanka pozitiva (C), nigro-blanka negativa (D)
**Negativa** havas diversajn signifojn:
* Esprimanta aŭ koncernanta neadon, rifuzon, malpermeson.
* Konsistanta nur en la malesto de pozitivaĵo.
* Montranta la maleston de priserĉata elemento aŭ efiko.
* Pli malgranda ol nulo (por nombroj): < 0, vidu artikolon **negativa kaj nenegativa nombroj**.
* Apartenanta al la speco de elektro, produktata per frotado de rezino.
* Strebanta al sudo (pp magneta poluso).
* Suda (poluso de la Tero).
* Tia, ke en ĝi la nigraĵoj de la modelo estas prezentataj per helaĵoj kaj inverse (ekz, en fotado kaj kopio). Vidu en **Negativo (fotado)**.
* **Negative difinita**, **negative duondifinita**
* **Gram-negativaj bakterioj**
* **Negativa teologio**
* **Negativa mono**

## Vidu ankaŭ 
* Fotografio
* Pozitiva
Lidl

La firmao **Lidl** aŭ pli precize **Lidl Stiftung GmbH & Co. KG** estas en 2004 la 5-a plej granda nutraĵ-komerca entreprena konzerno en Germanio sub la ombrelo de la entreprena grupo *Schwarz* kun sidejo en Neckarsulm.[eta|dekstra|240px|Lidl en [Delft, Nederlando]]

## Ĝenerale 
La konzerno posedas ĉ. 2450 magazenojn (superbazarojn) en Germanio. La tuta vendosumo de la grupo estis en 2004 - laŭ propraj indikoj - super 36 miliardoj da Eŭroj; la nombro de la laboristoj estis ĉ. 75.000.

Lidl estas parto de la imperio de *Dieter Schwarz* (n. la 24-an de septembro 1939). Post lia retiriĝo el la firmogvidado, li transdonis sian posedaĵon - impost-ŝpare - al la fondaĵo *Dieter-Schwarz Klr*, kies celo estas inter aliaj la apogo de scienco kaj esploro, arto kaj kulturo.

## Historio 
Lidl fondiĝis en la 1930-aj jaroj kiel Lidl & Schwarz, nutraĵ-sortimenta grandkomercejo. En la 1970-aj jaroj malfermiĝis la unuaj filioj ĉe Ludwigshafen. En Aŭstrio aperis la unuaj filioj en 1998, en Hungario en 2004. En 2023 la filioj ĉeestas en preskaŭ ĉiu lando de Eŭropo.

La plej norda vendejo de Lidl estas en Sodankylä, Finnlando.

## Kritiko 
[eta|Lidl en [Tomaszów Mazowiecki, en centra Pollando]]

Lidl simile al Aldi eldonas malmultajn informojn pri la propraj aferoj. En la komerca branĉo ĝi estas rigardata kiel precipe agresema. Danke al sia merkata potenco ĝi sukcesis daŭre subenpremi la alliverajn prezojn. Ankaŭ la rolo de la sindikatoj estas tre diskutata. La sindikato akuzas la firmaon pri obstaklado de fondiĝo de entreprenkonsilioj.

En 2004 la kompanio ricevis la *Big Brother Award 2004* en la kategorio labormondo pri *"preskaŭ sklavtena konduto al la laboristoj"*.

Multaj varoj vendataj de Lidl portas surskribojn precipe anglalingvajn, ankaŭ en ne-anglalingvaj landoj; priskribo en loka lingvo foje mankas aŭ estas malfacile trovebla.

### Nigra libro 
La sindikato de la serva sektoro ver.di eldonis la 10-an de decembro 2004 (la tagon de la homrajtoj) la libron "Nigra libro pri Lidl", kiu dokumentas la malhomigan konduton al la gelaboristoj.

## Vidu ankaŭ 
* Aldi
* Wal-Mart

[eta|maldekstre|180px|Ene de Lidl-vendejo en [Lomma, Svedio]]

## Eksteraj ligiloj 
* Lidl Dienstleistung GmbH & Co. KG
* Kaufland (parto de Lidl-grupo)
* Big Brother Award 2004 al la konzerno Lidl
* entreprenaj informoj pri la konzerno de la sindikato ver.di, arkivigite en decembro 2004 ()
* artikolo "laborantoj de Lidl luktas por siaj juroj" en la retejo *union-network.org*, arkivigite en decembro 2004 ()

## Referencoj 
Kategorio:Firmaoj
Kategorio:Vendejoj
Fakto

**Fakto** estas io, kion oni scias reale ekzistanta aŭ ekzistinta; raportita realaĵo. Tiel, fakto estas konkretaĵo, kaj ne opinio aŭ fikcio.

Ekzemple, "Ĉi tiu frazo enhavas vortojn" precize priskribas lingvan fakton, kaj "La Suno estas stelo" precize priskribas astronomian fakton. Plue, " Abraham Lincoln estis la 16-a Prezidanto de Usono" kaj "Abraham Lincoln estis murdita" ambaŭ precize priskribas historiajn faktojn. Ĝenerale dirite, faktoj estas sendependaj de kredo kaj de scio kaj opinio.

Faktoj diferencas de inferencoj, teorioj, valoroj kaj objektoj.

## Vidu ankaŭ 
* Faktoido
* Evento
* Amuza fakto, parollingve por trivialaĵoj
* De facto, latina esprimo
* Falso
* Vero

## Proverbo 
Ekzistas nur unu proverbo pri fakto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 
Kategorio:Scio
Alberschwende

**Alberschwende** estas komunumo en Aŭstrio. Komence de [[]] en la komunumo vivis .

## Geografio 
Alberschwende situas en la okcidenta parto de Aŭstrio, en Vorarlberg, en distrikto Bregenz, sude de la Boden-lago. La komunuma teritorio ampleksas areon de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Geologie la teritorio apartenas al la orientaj Alpoj. Averaĝa alteco de la komunumo estas  metroj super la marnivelo. 37,8 % de la surfaco estas arbokovritaj.

## Historio 
Alberschwende estis unuafoje menciita kiel *Albrichsswendi* en decembro de 1227 en dokumento de la papo Gregorio la 9-a.

La areo estis okupita zono de la francoj inter 1945 ĝis 1955.

En la vilaĝo naskiĝis Hermann Gmeiner, iniciatinto de la SOS-Infanvilaĝoj.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* paroĥejo Alberschwende 

Kategorio:Komunumoj de Vorarlbergo
Kategorio:Distrikto Bregenz
Ŝaknotacio

**Notado de ŝako** estas unu el kelkaj mallongigaj sistemoj por registri ludojn de ŝako. La tri ĉefaj sistemoj de notado estas algebra notado, koordinata notado, kaj priskriba notado. Ankaŭ ekzistas multaj sistemoj legeblaj per komputilo. El ĉi-tiuj, PGN estas la plej populara.

En multaj sistemoj, la ŝakpecoj havas mallongigon laŭ la unua aŭ dua
litero de sia nomo en la loka lingvo. Kontraŭe, la notacio per simboloj estas
universala, internacia.

La movoj de peono ne bezonas literojn aŭ iujn ajn simbolojn ĉar ĝi uzas nur
la koordinaton.

Ekzistas ankaŭ alia notacio, nomita Forsyth-Edwards Notacio (FEN),
por priskribi ŝakan pozicion.

## Vidu ankaŭ 
* Algebra notado

Kategorio:Ŝako
Pozitiva

**Pozitiva** havas diversajn signifojn:

## Matematiko 
* Pli granda ol nulo (por nombroj): > 0, vidu artikolon **Pozitivaj kaj negativaj nombroj**.
* **Entute pozitiva matrico**
* **Pozitive difinita**, **pozitive duondifinita**
* **Pozitiva ero**
* **Pozitiva tradona funkcio**, **Severe pozitiva tradona funkcio**

## Muziko 
* **Pozitivo** estas unumanuala orgeno kun malmultaj registroj kaj sen aŭ nur kun alkroĉita pedalaro.
* **Ŝvelpozitivo

## Fotado 
* Filmo_(fotografio)#Pozitiva filmo kaj negativa filmo -- tia, ke en ĝi la helaj partoj de la modelo estas prezentataj per helaĵoj, la malhelaj per malhelaĵoj (diapozitivo, lumbildo)

## Cetere 
* Esprimanta aŭ koncernanta jeson, aprobon, akcepton, permeson.
* Konsistanta nur en la malesto de negativaĵo; reala, praktike efektiviĝanta.
* Bazita nur sur faktoj esplorataj per eksperimentado.
* Montranta la ĉeeston de priserĉata elemento aŭ efiko.
* Apartenanta al la speco de elektro, produktata per interfrotado de vitro kaj silkopeco.
* Strebanta al nordo (pp magneta poluso).
* Norda (poluso de la Tero).
* **Pozitivismo**
* **Pozitiva juro**
* **Pozitiva diskriminacio**
* **Gram-pozitivaj bakterioj'''
Reĝo (ŝako)

eta|Blanka kaj nigra reĝoj
La **reĝo** (♔♚) estas peco de la ludo de ŝako. Ĝi estas la peco, kiun la kontraŭulo volas kapti por venki en la ludo. Se la reĝo estas minacata kaj ne povas eskapi, oni diras, ke la reĝo estas en ŝakmato kaj la ludo estas malgajnata.

Ĉiu ludanto komencas la ludon kun unu reĝo en la unua linio, inter la damo kaj la reĝa kuriero. Laŭ algebra notado, la blanka reĝo komencas ĉe *e1* kaj la nigra reĝo komenciĝas ĉe *e8*.

La reĝo rajtas moviĝi kaj kapti en iu ajn direkto unu ĉelon, tamen oni ne povas movi la reĝon al ĉelo, kiu estas minacata de kontraŭa peco. Kune kun turo, la reĝo povas fari specialan movon, la arokon.

Kategorio:Ŝakpecoj
Péter Erdő

**ERDŐ Péter** (naskiĝis la 25-an de junio, 1952 en Budapeŝto) estas la primaso de Hungario ekde 2003.

Sian teologian edukon li ricevis interalie en la Katolika Universitato Pázmány Péter (1971–1976) kaj en la Pontifika Laterana Universitato, kiu li studis kanonan juron de 1977 ĝis 1980. Oni ordinis lin katolika pastro en 1975 kaj episkopo en 2000. Li enoficiĝis la 11-an de januaro en 2003 kiel ĉefepiskopo de Esztergom-Budapeŝto, kaj do samtempe kiel primaso de Hungario. Antaŭ sia ĉefepiskopa ofico li estis rektoro de Katolika Universitato Péter Pázmány, prezidanto de la Kanonjura Postgrada Instituto.

Li estas ekde 2005 prezidanto de la Hungara Katolika Episkopara Konferenco kaj Konsilo de la Eŭropaj Episkoparaj Konferencoj.

Li estas koresponda membro de Hungara Scienca Akademio ekde 2007.

Interalie li partoprenas la konklavon 2025, la kunvenon de ĉiuj kardinaloj de tiu eklezio kiuj kunvenos en Vatikanurbo en majo 2025 por elekti la posteulon de papo Francisko, mortinta la 21-an de aprilo 2025, el inter ĉiuj kun-kardinaloj kiuj en la mortotago de Francisko estis malpli ol 80-jaraĝaj. Ĵurnalismaj observantoj de papaj elektoj konsideras lin inter tiuj kardinaloj pli verŝajnaj iĝi papo ol aliaj - do la internacia amaskomunikilaro deklaris lin aparte "papigebla" kandidato.

## Laborlokoj 
* 1975-77 vikario (vic-paroĥestro) (Dorog)
* 1977-80 stipendiulo de *Pápai Magyar Intézet* (Romo)
* 1980-86 instruisto de teologio ĉe *Érseki Hittudományi Főiskola* (Esztergom)
* 1986-88 komisiita universitata unstruisto ĉe Pontifika Gregoria Universitato (Romo)
* 1988-2003 gastprofesoro samloke
eta|180ra|maldekstra|

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* biografio en la retejo *origo.hu*, arkivigita jam en decembro 2004 ()

Kategorio:Ĉefepiskopoj de Esztergom
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Hungaraj primasoj
Kategorio:Hungaraj kardinaloj
Prabuŝulo

eta|*Sepioteuthis sepioidea*, ekzemplo de prabuŝulo
La **prabuŝuloj** (*Protostomia*) estas unu el la du grupoj de duflankuloj. 
Ilia nomo indikas, ke dum la embriogenezo, post la gastrulado, la blastoporo iĝos la buŝo, dum la anuso formiĝos poste per truado de la embrio ĉe la alia fino de la digesta tubo de la embrio. 
Alia fundamentaj apartaĵoj de la grupo estas la spirala divido de la ĉeloj dum la segmentado. La ĉeloj estas jam frue determinitaj. 
La prabuŝuloj krome havas ventran nervosistemon, en kiu nur la kapa ganglio troviĝas en dorsa pozicio. 
Tiu tre vasta grupo entenas la plimulton el la duflankuloj.
Inter la prabuŝuloj oni distingas inter muduloj, lofotrokozouloj, kaj platizooj.
Muduloj

[eta|[Skolopendro]]
**Muduloj** (*Ecdysozoa*) estas prabuŝuloj, kiuj mudas. La ekzisto de tiu grupo estis pruvita en 1997 per komparo de ilia mitokondria 18s rRNA.

Krom tiuj genetikaj similecoj, la membroj de tiu grupo ankaŭ dividas kelkajn morfologiajn similecojn:
* tritavola kutiklo el organika materialo
* mudo, provokita de hormonoj

En tiu grupo troviĝas interalie artropodoj, fadenvermoj kaj priapuloj.

## Referencoj 
* Aguinaldo, A. M. A., J. M. Turbeville, L. S. Linford, M. C. Rivera, J. R. Garey, R. A. Raff, & J. A. Lake, 1997. *Evidence for a klado of nematodes, arthropods and other moulting animals*. Nature 387: 489-493.
* Wagele, J. W., T. Erikson, P. Lockhart, & B. Misof, 1999. *The Ecdysozoa: Artifact or monophylum?* J. Zoo. Syst. Evol. Research 37: 211-223.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/ecdysozoa.html
* http://www.palaeos.com/Kingdoms/Animalia/Ecdysozoa.html 
* http://nema.cap.ed.ac.uk/tardigrades/Tardigrades_and_Ecdysozoa.html 
* http://chuma.cas.usf.edu/~garey/articulata.html 
* http://chuma.cas.usf.edu/~garey/essential.html 

eta|maldekstra|180px|
Petro Anselmo

**Petro ANSELMO**, nacilingve Pierre Anselme (naskiĝis la  en Bouillon), estas belga esperantisto kaj verkisto, ankaŭ sub la pseŭdonimo **K. Terving**, ano de la Analiza Skolo. Li estas instruisto pri ĝermanaj lingvoj (nederlanda, angla, germana) kaj instruis Esperanton dum 19 jaroj en Namuro.

## Verkoj 
* *Carmina Tervinga* (173 sonetoj en la franca)
* *Le chagrin de Dieu le Père* (teatraĵo en la franca)
* *Carmina Germanica* (germanlingvaj sonetoj)
* *Jedermann drübe* (germanlingva teatraĵo)
* *Dark is the night* (angla teatraĵo)
* *La nigra teko* (originala esperantlingva krimromano)
* *La larmoj de Ifigenino* (1989) - Originala romano: Portugala ŝipo pereis survoje al Ĉinio en la jaro 1763. Vera rakonto pri la vivo de ŝiprompulo sur Pacifika insulo.
* *La Domaĉo* (1989) - Originala krimromano celanta infanojn, sed ĝuebla ankaŭ por plenkreskuloj.
* *Mistero* (1990) - Noveloj: Aventuroj en mezepoka ruino.

## Tradukoj 
* *La kanzonoj de Bilitino* (el la franca, 1990)
* *La tre belaj horoj de fraŭlino Simforozo* (de Felix Timmermans, el la nederlanda)

## Eksteraj ligiloj 
*Anselmo, Petro - Ĉe *Originala literaturo Esperanta* (OLE)
*Malferma letero al Petro Anselmo - De Claude Piron, pri  vorta kunmetado en Esperanto.

Anselmo, Petro
Anselmo, Petro
Anselmo, Petro