Mineralo

[eta|270ra|Kristaloj de [serandito, natrolito, analcimo, kaj aegirino: Mont Saint-Hilaire, La Vallée-du-Richelieu RCM, Montérégie, Kebekio, Kanado.]]
eta|250ra|Ametisto.
**Mineralo** estas solida materialo kun difinita kemia konsisto kaj karakteriza fizika kristala strukturo. **Mineralo** estas ia ajn substanco, precipe malmolaĵo, kiu formiĝis nature en la terglobo, kiel ŝtono, karbo, salo, kaj divers-speca metal-havaĵo precipe tia aĵo, kia estas havebla el tero por uzado fare de homo(j).

**Mineralo** estas nature okazanta kemia kunmetaĵo, kutime de kristala formo kaj abiogeneza en origino, tio estas sen produktado fare de vivaj estaĵoj. Mineralo havas unu specifan kemian kunmetaĵon, dum roko povas esti agregaĵo el malsamaj mineraloj aŭ mineraloidoj. La studo el mineraloj estas nomita mineralogio.

Ekzistas ĉirkaŭ 5,300 konataj mineralaj specioj; ĉirkaŭ 5,070 el tiuj estis aprobitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA). La silikatmineraloj kunmetas pli ol 90% de la krusto de la Tero. La diverseco kaj abundo de mineralaj specioj estas determinataj per la kemio de la Tero. Silicio kaj oksigeno konsistigas ĉirkaŭ 75% de la krusto de la Tero, kiu tradukiĝas rekte en la superregon de silikatmineraloj.

Mineraloj estas distingitaj per diversaj kemiaj kaj fizikaj trajtoj. Diferencoj en kemia kunmetaĵo kaj kristala strukturo distingas la diversajn specojn, kiuj estis determinitaj per la geologia medio de la mineralo kiam formite. Ŝanĝoj en la temperaturo, premo, aŭ kerna konsisto de rokoj okazigas ŝanĝojn en ĝiaj mineraloj. Ene de minerala speco povas esti variaĵo en fizikaj proprecoj aŭ minoraj kvanton de malpuraĵoj kiuj estas agnoskataj de mineralogoj aŭ pli ampleksa societo kiel minerala variaĵo, por ekzemplo ametisto, nome purpura variaĵo de la minerala speco kvarco.

Mineraloj povas esti priskribitaj pere de diversaj fizikaj trajtoj, kiuj estas rilatitaj al sia kemia strukturo kaj kunmetaĵo. Oftajn distingigajn karakterizaĵojn inkluzivas kristal-strukturon kaj -habiton, malmolecon, brilon, diafaneecon, koloron, strikoloron, persistemon, kliveblecon, rompomanieron, disigeblon kaj specifan pezon. Pli specifaj testoj por priskribado de mineraloj inkludas magnetismon, guston aŭ odoron, radioaktivecon kaj reagon al acido.

Mineraloj estas klasifikitaj fare de esenckemiaj substancoj; la du dominaj sistemoj estas la Dana klasifiko kaj la Strunz-klasifiko. La silikatklaso de mineraloj estas subdividita en ses subklasojn per la grado de polimerigeco en la kemia strukturo. Ĉiuj silikatmineraloj havas bazunuon da [ SiO4] 4− -silicoksida tetraedro - t.e., silicio-katjonon kunordigitan per kvar oksigen-anjonoj, kio donas la formon de kvaredro. Tiuj kvaredroj povas esti polimerigitaj por doni la subklasojn: ortosilikatoj (neniu polimerigo, tiel ununura kvaredro), disilikatoj (du kvaredroj ligitaj kune), ciklosilikatoj (ringoj de kvaredroj), inosilikatoj (ĉenoj de kvaredroj), filsilikatoj (histoj de kvaredroj), kaj tektosilikatoj (tridimensia reto de kvaredroj). Aliaj gravaj mineralaj grupoj inkludas la indiĝenajn elementojn, sulfidojn, oksidojn, halogenidojn, karbonatojn, sulfatojn, kaj fosfatojn.

## Difino 
### Baza difino 
eta|220ra|Hematito.
La ĝenerala difino de mineralo ampleksas la jenajn kriteriojn:
* Formita laŭ natura procezo
* Stabila ĉe ĉambra temperaturo
* Reprezentebla per kemia formulo
* Kutime abiogeneza (ne rezultiĝante el la agado de vivantaj organismoj)
* Ordigita atomaranĝo

La unuaj tri ĝeneralaj karakterizaĵoj estas malpli diskutitaj ol la lastaj du. Modernaj progresoj inkludis ampleksan studon el likvaj kristaloj, kiuj ankaŭ grandskale implikas mineralogion. Mineraloj estas kemiaj kombinaĵoj, kaj kiel tiaj ili povas esti priskribitaj per fiksa aŭ varia formulo. Multaj mineralaj grupoj kaj specioj estas kunmetitaj de solidsolviĝon; puraj substancoj ne estas kutime trovitaj pro poluado aŭ kemia anstataŭigo. Ekzemple, la olivina grupo estas priskribita per la varia formulo (Mg, Fe)²SiO⁴, kiu estas solidsolviĝon de du fin-membraj specioj, magnezi-riĉa forsterito kaj feroza faialito, kiuj estas priskribitaj per fiksa kemia formulo. Mineralaj specioj mem povis havi variajn kunmetaĵojn, kiel ekzemple la sulfidmackinaŭito, (Fe, Ni)⁹S⁸, kiu estas plejparte fersulfido, sed havas tre signifan nikelmalpurecon kiu estas reflektita en sia formulo.

Finfine, la postulo de ordigita atomaranĝo estas kutime sinonima kun kristaleco; tamen, kristaloj ankaŭ estas periodaj, tiel ke la pli larĝa kriterio estas utiligita anstataŭe. Ekzistas pluraj lastatempaj proponoj ŝanĝi la difinon por konsideri biogenajn aŭ amorfajn substancojn mineraloj. La formala difino de mineralo aprobita fare de la IMA en 1995: "Mineralo estas elemento aŭ kemia kunmetaĵo kiu estas normale kristala kaj estis formita kiel rezulto de geologiaj procezoj."

### Ĵusaj antaŭeniroj 
[eta|maldekstre|200ra|[Natura kupro el Cumebo, Namibio. Elementaj mineraloj estas en la unua klaso de la Klasigo de Strunz.]]
La sistemoj de klasigo de mineraloj kaj de ties difinoj estas evoluantaj por ekuzi la lastajn antaŭenirojn de la scienco priminerala (mineralogio). La plej ĵusaj ŝanĝoj estis la aldono de organika klaso, kaj en la nova Dana kaj en la skemoj de la Klasigo de Strunz. La organika klaso inkludas grupon tre raran de mineraloj enhavanta hidrokarbidojn. La «Komisiono pri novaj mineraloj kaj nomoj de mineraloj» de la IMA aprobis en 2009 hierarkian skemon por la nomigo kaj klasigo de la grupoj de mineraloj kaj de la nomoj de la grupoj kaj establis sep komisionojn kaj kvar laborgrupojn por revizii kaj klasigi la mineralojn en oficiala listo de ties publikigitaj nomoj. Laŭ tiuj novaj reguloj,

La ekskludo fare de Nickel (1995) de la biogeniaj substancoj ne estis unuanime respektata. Por ekzemplo, Lowenstam (1981) deklaris, ke «la organismoj estas kapablaj formi grandan varion de mineraloj, kelkaj el kiuj ne povas formiĝi neorganike en la biosfero.» La distingo estas afero de klasigo kaj havas malpli da rilato kun la konstituaĵoj de la mineraloj mem. Skinner (2005) konsideras ĉiujn solidojn kiel eblaj mineraloj kaj li inkludas ankaŭ la biomineralojn en la mineralan regnon, kiuj estas tiuj kreitaj de la metabola agado de la organismoj. Skinner ampleksigis la iaman difinon de mineralo por klasigi kiel mineralo ajnan «elementon aŭ kombinaĵon, ĉu amorfan ĉu kristalan, formitan tra biokemiaj procezoj».

La ĵusaj antaŭeniroj en altnivela genetiko kaj en spektroskopio de absorbado de Ikso-radioj estas havigante utilegajn malkovrojn pri la rilatoj biogeokemioj inter mikroorganismoj kaj mineraloj kiuj povas eksvalidigi la biogenian ekskludon de Nickel (1995) kaj necesigi la biogenian inkludon de Skinner (2005). Por ekzemplo, la IAM komisiis al la «Laborgrupo por Media Mineralogio kaj Geokemio» studi la mineralojn en la hidrosfero, atmosfero kaj biosfero. La atingo de la grupo inkludas mikroorganismojn formantajn mineralojn, kiuj ekzistas en preskaŭ ĉiuj rokoj, en la grundo kaj sur la surfaco de la partikloj kiuj trairas la globon ĝis profundeco de almenaŭ 1600 metroj sub la marfundo kaj ĝis 70 kilometroj en la stratosfero (eble ili eniras en la mezosferon). La biogeokemiaj cikloj kontribuis al la formado de mineraloj dum miloj da milionoj de jaroj. La mikroorganismoj povas precipiti la metalojn de la solvaĵo, kontribuante al la formado de mineralaj kuŝejoj. Ili povas ankaŭ katalizi la solvaĵon de la mineraloj.

Antaŭ la publikigo de la listo de la Internacia Asocio de Mineralogio, pli ol 60 biomineraloj jam estis malkovritaj, nomitaj kaj publikigitaj. Tiuj mineraloj (subaro tabulita en Lowenstam (1981) kvankam multaj el tiuj gravaj biomineraloj estas distribuitaj inter la 78 klasoj de mineraloj kiuj estas en la klasigo de Dana.

La difino de mineralo de Skinner (2005) atentigas pri tiu afero asertante, ke mineralo povas esti kristala aŭ amorfa, inkludante en tiu lasta grupo la likvokristalojn. ili helpas difini la limojn de tio kio konstituas propre mineralon. La formala difino de Nickel (1995) mencias eksplicite la kristalecon kiel ŝlosilo por la difino de substanco kiel mineralo. Artikolo de 2011 difinas la ikozahedriton, nome alojo de fer-kupr-aluminio, kiel mineralo; nomita tiel pro sia partikulara natura ikozaedra simetrio, estas preskaŭkristalo. Diference de vera kristalo, la preskaŭkristalo estas ordigitaj. sed ne laŭ perioda formo.

### Rokoj, ercoj kaj gemoj 
[eta|180ra|[Skisto estas metamorfa rokaĵo kiu estas karakterizita per la abundo de mineralaj lamenoj. En tiu ekzemplo, la roko havas elstarajn porfiroblastojn de silimanito (de ĝis 3 cm).]]

La mineraloj ne estas ekvivalentaj al la rokaĵoj. Rokaĵo povas esti agregaĵo de unu aŭ pliaj mineraloj, aŭ eĉ havi neniun mineralon.

### Nomenklaturo kaj klasigo 
#### Historia klasigo de la mineraloj 
[eta|maldekstre|200ra|[Plinio la Maljuna.]]
La mineraloj estis klasitaj en la antikveco laŭ kriterioj de ties fizika aspekto; Teofrasto, en la 3-a jarcento a.K., kreis la unuan konatan sistematikan kvalitan liston; Plinio la Maljuna (1-a jarcento), en sia “Naturalis Historia”, realigis mineralan sistematikon, verko kiu, en la Mezepoko, utilis kiel bazo al Aviceno; Linneo (1707-1778) klopodis ideigi nomenklaturon kun bazo sur la konceptoj de genro kaj specio, sed li malsukcesis kaj tio ĉesis esti uzata en la 19-a jarcento; pro la posta disvolvigo de la kemio, la sveda kemiisto Axel Fredrik Cronstedt (1722-1765) prilaboris la unuan klasigon de mineraloj laŭ ties kompono; la usona geologo James Dwight Dana, en 1837, proponis klasigon konsiderante la strukturon kaj kemian komponon. La plej aktuala klasigo estas bazita sur la kemia kompono kaj la kristala strukturo de la mineraloj. La plej uzitaj klasigoj estas tiuj de Strunz kaj Kostov.

#### Moderna klasigo 
La mineraloj estas klasitaj laŭ la variaĵo, speco, serio kaj grupo, en ordo kreskanta de ĝeneraleco. La baza nivelo de difino estas la tiu de la mineralaj specoj, kiuj distingiĝas disde aliaj specoj pro siaj kemiaj kaj fizikaj specifaj kaj unikaj proprecoj. Por ekzemplo, la kvarco estas difinita per sia kemia formulo, SiO2, kaj per specifa kristala strukturo kiu distingas ĝin disde aliaj mineraloj kiuj kavas la saman kemian formulon (nomitaj polimorfoj). Kiam ekzistas gamo de kompono inter du mineralaj specoj, oni difinas mineralan serion. Por ekzemplo, la serio de la "biotito" estas reprezentata per varieblaj kvantoj de la finmembroj flogopito, siderofilito, annito kaj eastonito. Kontraste, minerala grupo estas grupigo de mineralaj specoj kiuj havas kelkajn komunajn kemiajn proprecojn kaj kunhavas kristalan strukturon. La grupo pirokseno havas komunan formulon de XY (Si, Al)2O6, en kiu X kaj Y estas ambaŭ kationoj, kaj X ĝenerale estas pli granda ol Y (jona radiuso); la piroksenoj estas silikatoj de facila ĉeno kiuj kristaliĝas en ajna de la kristalsistemoj ĉu monoklina ĉu romba. Finfine, minerala variaĵo estas specifa tipo de mineralaj specoj kiuj diferenciĝas pro iu fizika karaktero, kiel la koloro aŭ la konduto de la kristalo. Ekzemplo estas la ametisto, kiu estas purpura variaĵo de kvarco.

Por ordigi mineralojn du estas la plej oftaj klasigoj, tiu de Dana kaj tiu de Strunz, ambaŭ bazitaj sur la kompono, speciale rilate al la gravaj kemiaj grupoj, kaj sur la strukturo. James Dwight Dana, grava siatempa geologo, publikigis por la unua fojo sian *System of Mineralogy* [Sistemo de Mineralogio] en 1837; en 1997 oni eldonis ties okan eldonon. La klasigo de Dana atribuas kvarpartan nombron al ĉiu minerala speco. La numero de klaso estas bazata sur la gravaj grupoj de kompono; la numero de tipo reprezentas la rilaton kationoj/anionoj en la mineralo; kaj la du lastaj ciferoj korespondas al la grupo de mineraloj laŭ struktura simileco ene de difinita tipo aŭ klaso. La klasigo de Strunz — uzita malpli ofte kaj nomita tiel laŭ la germana mineralogo Karl Hugo Strunz — estas bazata en la sistemo de Dana, sed kombinas kriteriojn kaj kemiajn kaj strukturajn, tiuj lastaj rilate al la distribuado de la kemiaj ligoj. Oni nomis ĝenerale honore de persono (45%), sekvite de la loko, mino aŭ kuŝejo de la malkovro (23%); aliaj oftaj etimologioj estas nomoj bazitaj sur la kemia kompono (14%) kaj sur la fizikaj proprecoj (8%).

## Klasoj de mineraloj 
* Elementoj
:Karbono:
::Antracito
::Diamanto
::Grafito
::Siderito
:Kupro
:Oro
:Plateno
:Sulfuro

* Sulfidoj kaj similaĵoj
:Galeno
:Sfalerito
:Ĥalkopirito
:Pirito
:Stibnito
* Oksidoj kaj Hidroksidoj
:Korundo
:Hematito
:Kvarco
:Kasiterito
:Uraninito
:Kromito
:Manganito
:Getito
:Bemito
:Gipsoŝtono
* Silikatoj
:Olivino
:Zirkono
:Pirokseno
:Aksinito
:Glimoj, ekz. Muskovito
:Kaolinito
:Feldspatoj, ekz. Albito
:Plagioklazo
:Nefelino
* Fosfatoj kaj similaĵoj
:Monazito
:Apatito
:Turkiso
* Sulfatoj kaj similaĵoj
:Anhidrito
:Barito
:Celestino
:Epsomito
:Gipso
:Aluminito
:Volframito
* Boratoj, Karbonatoj
:Borakso
:Kalcito
* Nitratoj
:Kali-salpetro
:Natri-salpetro
:Siderito
* Halogenidoj
:Salŝtono
:Silvino
:Fluorito
* Organikaĵoj
:Melito
:Oksalito

### Aliaj tipoj 
Akcesora mineralo estas mineralo kiu estas en geologia rokaĵo en tre malgranda kvanto (
Dosiero:Pyrite elbe.jpg|Pirito, 11 cm longa.
Dosiero:Pyrite - Huanzala mine, Huallanca, Bolognesi, Ancash, Peru.jpg|Pirito.
Dosiero:Brillanten.jpg|Diamanto kun brila tranĉo.
Dosiero:Quartz oisan.jpg|Kristalo de kvarco.
Dosiero:Minerals.jpg|Ekzempleroj de mineraloj, Foto de US Geological Survey .
Dosiero:Galena - Huallanca, Bologesi, Ancash, Peru.jpg|Galeno.
Dosiero:Pyrite-Chalcopyrite-Sphalerite-40297.jpg|Stanflavaj kalkopiritaj kristaloj sub grandaj striaj kuboj el pirito.
Dosiero:Quartz, Tibet.jpg|Kristalo de kvarco el Tibeto.
Dosiero:Cassiterite - Blue Tier tinfield, Tasmania, Australia.jpg|Detalo de kasiteritaj kristaloj, Blue Tier stanejo, Tasmanio, Aŭstralio.
Dosiero:Uraninite-usa32abg.jpg|Uraninitaj kristaloj el Topsham, Majno (grando: 2.7&nbsp;×&nbsp;2.4&nbsp;×&nbsp;1.4&nbsp;cm).
Dosiero:ChromiteUSGOV.jpg|Kromito.
Dosiero:Olivine-gem7-10a.jpg|Olivino.
Dosiero:Axinite-Mn - Canta, Lima, Peru.jpg|Mangan-aksinito.
Dosiero:Kaolinite.jpg|Kaolinito.
Dosiero:Strontiumapatite-hbru-13c.jpg|Apatito.
Dosiero:turquoise.pebble.700pix.jpg|Turkiso.
Dosiero:Barite - Cerro Warihuyn, Miraflores, Huamalies, Huanuco, Peru.jpg|Travideblaj kristaloj de barito el Cerro Warihuyn, Miraflores, Provinco Huamalíes, Huánuco, Peruo.
Dosiero:Celestine - Sakoany deposit, Katsepy, Mitsinjo, Boeny, Madagascar.jpg|Celestino em Madagaskaro.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.

### Alia bibliografio 
#### Anglalingva 
* Busbey, A.B.; Coenraads, R.E.; Roots, D.; Willis, P. (2007). Rocks and Fossils. San Francisco: Fog City Press. ISBN 978-1-74089-632-0.
* Chesterman, C.W.; Lowe, K.E. (2008). Field guide to North American rocks and minerals. Toronto: Random House of Canada. ISBN 0-394-50269-8.
* Dyar, M.D.; Gunter, M.E. (2008). Mineralogy and Optical Mineralogy. Chantilly, Virginia: Mineralogical Society of America. ISBN 978-0-939950-81-2.
* Hurlbut, Cornelius S., 1966 pr, Dana's Manual of Mineralogy, 17a eld., ISBN 0-471-03288-3
* Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, Manual of Mineralogy, 20a eld., ISBN 0-471-80580-7

#### Franclingva 
* Jean-Claude Boulliard, Les minéraux. Sciences et collections, CNRS éditions, Paris, 2016, 607 pp. (ISBN 978-2-271-09059-1).
* François Farges, À la découverte des minéraux et pierres précieuses, kol. l'Amateur de Nature de Alain Foucault por Muséum national d'histoire naturelle, édition Dunod 2013 kompletigita en 2015, 208 pp. (ISBN 978-2-10-072277-8).
* Jannick Ingrin, Jean-Marc Montel, Minéralogie, cours et exercices, Dunod, 2014, 280 pp. (ISBN 9782100711871).
* Patrick Cordier kaj Hugues Leroux, Ce que disent les minéraux, Éditions Belin, 2014, 160 pp. (ISBN 978-2-7011-8735-8.

#### Germanlingva 
* Hermann Harder (Eld.): Lexikon für Mineralien- und Gesteinsfreunde. Luzern/ Frankfurt am Main 1977.
* Josef Ladurner, Fridolin Purtscheller: Das große Mineralienbuch. 2., durchgesehene Auflage. Pinguin Verlag, Innsbruck 1970 (rete en austria-forum.org tie https://austria-forum.org/web-books/dasgroeminerali00de1970iicm).
* Dietlinde Goltz: Studien zur Geschichte der Mineralnamen in Pharmazie, Chemie und Medizin von den Anfängen bis Paracelsus. (Mathematisch-naturwissenschaftliche Dissertation, Marburg an der Lahn 1966) Wiesbaden 1972 (= Sudhoffs Archiv. Beiheft 14), ISBN 3-515-02206-6.
* Hans Jürgen Rösler: Lehrbuch der Mineralogie. 4. durchgesehene und erweiterte Auflage. Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie (VEB), Leipzig 1987, ISBN 3-342-00288-3.
* Petr Korbel, Milan Novák: Mineralien-Enzyklopädie (= Dörfler Natur). Nebel Verlag, Eggolsheim 2002, ISBN 978-3-89555-076-8.
* Andreas Landmann: Edelsteine und Mineralien. 25. Auflage. Fränkisch-Crumbach, 2004, ISBN 3-89736-705-X.
* Will Kleber, Hans-Joachim Bautsch, Joachim Bohm, Detlef Klimm: Einführung in die Kristallographie. 19. Auflage. Oldenbourg Wissenschaftsverlag, 2010, ISBN 978-3-486-59075-3.
* Stefan Weiß: Das große Lapis Mineralienverzeichnis. Alle Mineralien von A – Z und ihre Eigenschaften. 6. vollkommen neu bearbeitete und ergänzte Auflage. Weise, München 2014, ISBN 978-3-921656-80-8.
* Walter Schumann: Edelsteine und Schmucksteine. Alle Arten und Varietäten. 1900 Einzelstücke. 16. überarbeitete Auflage. BLV Verlag, München 2014, ISBN 978-3-8354-1171-5.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de mineraloj
* Diamanto
* Gemo
* Rubeno
* Smeraldo
* Mineralakvo
* Mineralnavn
* Minado
* Oligoelemento

## Eksteraj ligiloj 
* MU Binghua: ĈINIO: Mineralaj riĉaĵoj baldaŭ mankos el *Monato* (2003/09, p.&nbsp;14)

Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Mineralogio