open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ŝtatestro

[eta|[Karlo la 3-a (Britio)|Karlo la 3-a funkcianta kiel ŝtatestro por la plej multaj nacioj (14) en la nuna politika mondo]]
**Regnestro** aŭ **ŝtatestro** estas estro de la ŝtato. Li/ŝi povas esti monarko (imperiestro, reĝo, princo, emiro...), prezidento (plej ofte; vidu: respubliko) elektita de la popolo aŭ de deputitoj en demokratioj, aŭ ĉefministro laŭ la konstitucio aŭ tradicio de tiu regno. Li/ŝi estas la hierarkie plej alta estro de iu regno.

Multaj ŝtatestroj nur reprezentas sian landon, neposendante efektivan povon (kiu estas ĉe la ĉefministro, ĝenerala sekretario aŭ kanceliero) kiel en Britio, Hungario aŭ Germanio; tiukaze lia nomo estas preskaŭ nekonata.

En aliaj landoj la ŝtatestro (prezidento) havas efektivan potencon, kiel en Usono, Rusio, Belorusio.

En landoj, kie la subŝtatoj nomiĝas ŝtatoj (ekzemple Usono, Meksiko, Brazilo, Birmo) la termino "ŝtatestro" ofte efektive signifas **provincestron**; ankaŭ la terminon "guberniestro" oni trovas en tiu ĉi situacio, pro la angla "governor". Eble *subŝtatestro* pli bonus tie.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĉef-komandanto
* Registarestro

## Eksteraj ligiloj 

Kategorio:Konstitucia juro
As

La literkombino **AS** havas plurajn signifojn:

* **-as** estas vortklasa finaĵo (afikso) en Esperanto por indiki nuntempan verbon por ĉiuj la personoj, ekzemple, "mi laboras": "mi faras laboron nuntempe".
* **As** estas mallongigo de Arseno.
* **AS** estas mallongigo de Ago-Semajno
* **AS** estas mallongigo de distrikto Amberg-Sulzbach.
* **AS** estas mallongigo de Aŭtonoma Sistemo en reto.
* **AS** estas mallongigo de Asperger-Sindromo.
* **as** estas laŭ normo ISO 639 lingva kodo de la Asama lingvo.
* **AS** estas laŭ normo ISO 3166 landokodo de Usona Samoo - dependa teritorio de Usono.
* **.as** estas nacia domajno de la alta nivelo de Usona Samoo.
* **AS** estas akcesora vorto en programlingvo Basic.
* **Aš** (legu aŝ) estas urbo kun 12 500 loĝantoj, situanta en Bohemio en distrikto Cheb.
* **As (Belgio)** (*nederlande:*[As]) estas komunumo en Belgio.
* **Ås** estas komunumo en Norvegio.

## Vidu ankaŭ
* Aso
* Aso (monero)
Sulfuro

**Sulfuro** estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **S** kaj atomnumero 16.

Sulfuro estas flava, ties brilo estas diamanteca ĝis graseca; la korpo estas sufiĉe diafana kaj forte durefrakta. Ĝis varmeco de 95 °C la sulfuro aperas en romba strukturo, de 95 ĝis 112,8 °C aperas laŭ monoklina kristalsistemo; je plia varmeco la sulfuro fandiĝas.

La sulfuro formiĝas pro redukto de gipso-kuŝejoj en kontakto kun elementoj organikaj, kiel karbo.

Sulfuro formas pli ol 30 solidajn alotropojn. Krom S8 el pura sulfuro, pluraj aliaj ringoj estas konataj.

Ĝi troviĝas en multaj mineraloj (sulfidoj, sulfatoj kaj indiĝena sulfuro), precipe en vulkanaj regionoj.

## Teknikaĵoj 
* **Atommaso:** 32,065(5)
* **Speco:** ĥalkogeno, ne-metala
* **Stato:** solida ĉe 298K
* **Koloro:** citron-flava
* **Dureco** 1,5
* **Relativa maso** 2,07

## Kombinaĵoj 
* Amonia persulfato
* Benzeno sulfonata acido
* Dusulfura duklorido
* Fluoro-metano-sulfonata acido
* Kalia ora tiosulfato
* Kalia pirosulfato
* Natria polisulfido
* Nielo estas nigra miksaĵo, plej ofte el sulfuro, kupro, arĝento, kaj plumbo, uzata en artaĵoj.
* Perokso-dusulfata acido
* Perokso-unusulfata acido
* Pirosulfata acido
* Pirosulfita acido
* Sulfido
* Sulfura diklorido
* Sulfura dioksido
* Sulfura heksafluorido
* Sulfura trioksido
* Sulfurila bromido
* Sulfurila fluorido
* Sulfurila klorido
* Tiofosforila fluorido
* Tiofosforila jodido
* Tiofosforila klorido
* Tionila klorido
* Tiosulfata acido

## Bildaro 

Dosiero:S-TableImage.svg|Perioda tabelo, Sulfuro.
Dosiero:S,16.jpg|Aspekto de la citronflava sulfuro.
Dosiero:Burning-sulfur.png|Peco de sulfuro fandita al sangoruĝa likvaĵo. Kiam bruligita ĝi disradias bluan flamon.
Dosiero:Cyclooctasulfur-above-3D-balls.png|eta|Strukturo de S8
Dosiero:Soufresicile2.jpg|Aragonito kaj celestino
Dosiero:Soufrebitumineu.jpg|eta|230ra|Miksaĵo de sulfuro kaj bitumo

## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Perioda tabelo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
* Izotopoj de sulfuro


Kategorio:Kemiaj elementoj
A

**A** (minuskle **a**) estas la unua litero de la latina alfabeto, kaj de preskaŭ ĉiuj alfabetoj devenintaj de la latina, inkluzive de la esperanta alfabeto. Ĝi estas samforma ankaŭ kun la unua litero de la cirila alfabeto. La majusklo estas samforma kun la unua litero de la greka alfabeto, kiu nomiĝas alfa; la minusklo de tio tamen iomete diferencas: **α**.

## Formoj 
La majusklo estas formo de triangulo kies maldekstra kaj dekstra oblikvaj linioj sube longiĝintas. La minusklo havas du formojn: cirklo kiu havas tanĝanton dekstre (), kaj surbaze de tio, formo ke pinto de ĝia tanĝanto kurbiĝas maldekstren (); la unua kutime uzatas kiel manskribo kaj tiparo kiu baziĝas sur ĝi, kaj la dua kutime uzatas kiel ĝenerala tiparo.

En Frakturo, la formoj estas \mathfrak{A} (la majusklo) kaj \mathfrak{a} (la minusklo).

## Historio 
## Uzado 
## Similaj literoj 
* A (cirila alfabeto)
* @, komerce će (angle *commercial at*), foje nomita "ronda a"

## En komputeroj 
Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Ornitorinko

**Ornitorinko,** (*Ornithorhynchus anatinus*) aŭ **anasbeka platopiedulo** estas mamulo el la ordo de monotremoj (aŭ kloakuloj), vivanta en Aŭstralio, kiu demetas ovojn, kaj kies buŝo similas al anasa beko (la scienca nomo signifas "Birdonazo anasa"); tamen la "beko" estas fleksebla kaj ne malmola kiel ĉe anasoj. Tiuj du ecoj similigas la specion al birdoj kaj faras el ĝi tro strangan mamulon, tiom ke kiam la unuaj ekzempleroj estis konataj en Eŭropo oni supozis, ke temas pri trompo.

La besto estas longa je proksimume 75&nbsp;cm. Inter la fingroj ĝi havas naĝhaŭton, kaj la tutan korpon kovras densa nemalsekiĝema hararo. La besto subakviĝas por unu minuto ĉasante predon. Ili ne havas dentojn, sed ostecajn platojn. Krome ili havas harecajn sensilojn, ĉar ili ne vidas en akvo.

La virbesto kaj la ino loĝas en komuna truo en argilo, sed post pariĝo la ino elfosas sian propran truon kun globforma kamero kovrita de folioj ĉe la fino ĝis 15 m. Tie ŝi demetas kutime du blankajn rondajn ovojn, super kiuj ŝi buliĝas por varmigi ilin dum 7 - 10 tagoj. Kiam la idoj eloviĝas, ili nutras sin per la patrina lakto (lekante, ĉar ili ankoraŭ ne kapablas suĉi). Post dek unu semajnoj la idoj malfermas la okulojn kaj post kvar monatoj ili lernas naĝi sub kontrolo de la patrino.

Malinoj produktas venenon, kiu povas mortigi iajn bestojn kaj kaŭzas fortan doloron al homoj kaj aliaj animaloj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Monotremoj
Ekidno

La **ekidnoj**, nomeblaj ankaŭ poŝ-erinacoj , estas la solaj ankoraŭ vivantaj monotremoj krom la ornitorinko. La vivantaj specioj apartenas al la familio *Tachyglossidae*. Ekidnoj aspektas kiel malgrandaj histrikoj. Plej stranga kaj karaktera eco estas, ke la ino demetas ovon, poste la ido naskiĝas kaj loĝas ĉe la patrino dum ĉirkaŭ 50 tagoj, poste loĝas ĝis 7 monatojn en nestotruo. Kelkaj el la haroj, kutimaj en alitipaj mamuloj, ĉe ekidno konvertiĝas en pikilojn.

## Vidu ankaŭ 
* Longbeka ekidno
* Lofti-montaraj duonarbaroj

Kategorio:Monotremoj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Koalo

La **koalo** (*Phascolarctos cinereus*), kiu trankvile surgrimpas la altajn eŭkaliptojn por pluki sian nutraĵon kun la ido surdorse, prezentas tre kortuŝan bildon, kiun de kelkaj jaroj oni povas vidi en diversaj reklamoj por alvoki al la protektado de tiu specio endanĝerigita de la aŭstraliaj hakistoj, sed ankaŭ kiel simbolon de senmalica fido miksita kun naiva riskemo, ĉar tiuj afablaj bestoj ne timas vertiĝon, kiam ili grimpas ĝis 150 metroj alte, laŭlonge de la eŭkaliptaj trunkoj.

La koalojn oni delonge rigardis kiel ursedojn kvankam ili nepre apartenas al la marsupiuloj, kiel la kanguruoj. Fakte ankaŭ la koalinoj posedas ventran poŝon, sed ĝi malfermiĝas inverse al tiu de la aliaj marsupiuloj.

Kiel la kanguruino, la koalino post 35 tagoj naskas idon, kiu longas  kaj pezas . Dum 6 monatoj la koalido kreskas en tiu rifuĝejo, el kiu ĝi eliras nur kíam ĝi akiris taŭgan felan veston.

Kvankam nuntempe estas strikte malpermesite ĉasi koalojn, granda danĝero fare de la aŭstraliaj terkultivistoj minacas la beston per la detruado de la eŭkaliptaj arboj, kie vivas la koaloj kaj de kies folioj plene dependas la koaloj por sin nutri. Kvankam tiuj folioj entenas cianidan acidon, kiu estas fortega veneno por ĉiuj vivestaĵoj, ili estas sendanĝeraj por la koalo, kiu kiel perfekta "kemiisto" kapablas elekti laŭ la sezonoj la foliojn en kiuj la denseco de veneno estas malpli granda. Ili plie posedas propran kuracan laborejon, kiu troviĝas en ĝia longa cekumo, ĉirkaŭ 8 metrojn longa, kiu fariĝas ideala fermentujo, danke al la malrapida trairado de la folioj.
Specialaj bakterioj, kiuj vivas en tiu poŝo, detruas grandan parton de la nocivaĵoj entenataj en la manĝaĵo.

Tuj kiam la koalido ne plu bezonas mamsuĉi, ĝia patrino mem preparas la unuajn foliajn kaĉojn, al kiuj ĝi aldonas etan kvanton de sia propra fekaĵo. Tiuj specialaj manĝoj, kiuj entenas malgrandajn kvantojn da veneno, agas kiel vakcinoj, kiuj imunigas la bebon kontraŭ diversaj malsanoj.

Estas nepre necese, ke la aŭstralia aŭtoritatularo protektu la koalojn kontraŭ la krimuloj, kiuj ĉasas ilin pro ilia felo kaj detruas la eŭkaliptajn arbarojn, kiuj balzamas kaj sanigas la atmosferon.

## Referencoj 

Dosiero:Koala-ag1.jpg|
Dosiero:Koala.jpg|
Dosiero:Australia Cairns Koala.jpg|
Dosiero:Lightmatter koalabear.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Drop bear, hoakso pri karnomanĝanta koalo
* Lofti-montaraj duonarbaroj


Kategorio:Marsupiuloj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Sintaksa finaĵo

Lingvo > Elemento > Finaĵo > Sintaksa finaĵo
--------
Estas du sintaksaj finaĵoj uzata en Esperanto:

## »J«
*-j* estas Esperante ĝenerale uzata por indiki la pluralon. 
Ĝi uzeblas kun adjektivoj kaj substantivoj, t.s. post la finaĵoj *-a* kaj *-o*.

Ekzemplo:
rapid'a'j sukces'o'j

## »N«
*-n* indikas la Esperantan akuzativon.
Ĝi uzeblas post *-o*, *-a*, *-j* kaj *-e*.

Kategorio:Gramatiko
Kajmano

**Kajmano** (*Caiman*) estas genro de grandaj krokodiluloj vivantaj en riveroj de Centra kaj Suda Amerikoj.

Parencaj estas krokodilo, aligatoro, gavialo.

Specioj estas la jenaj:
* Krokodila kajmano (Caiman crocodilus)
* Paragvaja kajmano (Caiman yacare)
* Larĝmuzela kajmano (Caiman latirostris)

En Esperantujo, *kajmano* povas ankaŭ signifi "homo, kiu kajmanas".

## Bildaro 

Dosiero:Caiman crocodylus Distribution.png|Vivejo de *Caiman crocodilus*
Dosiero:Caiman latirostis Distribution.png|Vivejo de *Caiman latirostris*
Dosiero:Caiman yacare Distribution.png|Vivejo de *Caiman yacare*

## Notoj 
Kategorio:Krokodiluloj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Aligatoro

**Aligatoro** (*Alligator*) estas genro de granda krokodilulo vivanta en riveroj de Nordameriko kaj Azio. La plej konata estas misisipa aligatoro (*Alligator mississippiensis*), kiu atingas eĉ 6 metrojn. Antaŭ la homo ĝi kutime fuĝas, sed atakas brutojn kaj entiras ilin en la akvon. Ĝi estas farme bredata pro altkvalita haŭto.

Malpli multe konata estas la Ĉina aligatoro aŭ jangvzia aligatoro (Alligator sinensis).

En Esperantujo, *aligatoro* povas ankaŭ signifi "homo, kiu aligatoras".

Etimologie, la vorto "aligatoro" venas el la angla, *alligator*, kiu siavice venas el la hispanaj vortoj *el lagarto*, signifanta "la lacerton", la nomo kiun donis al ili hispanaj esploristoj kaj kolonianoj en suda Florido.

; Kladogramo laŭ Brochu (1999)

[eta|maldekstra|350px|aligatoro en la [Bobena Kanjona Rezervujo en suda Teksaso]]

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Krokodiluloj
Vortklasa finaĵo

---------
Lingvo>Elemento>Finaĵo>Vortklasa finaĵo
---------
Finaĵo kiu povas transformi radikon en vorton

En la Universala Vortaro la radikoj aperas sen vortklasa finaĵo, kaj ankaŭ en pluraj Oficialaj Aldonoj estas same. La tuta demando pri radikokarakteroj, bazaj formoj, bazaj finaĵoj k.s., estas teoria demando sufiĉe kompleksa. En BRO la Akademio la unuan fojon entreprenis metode difini tiajn bazajn formojn por la elementoj, kaj en la ĉi-posta listo tiuj bazaj formoj de BRO estas cititaj ĉe la koncernaj elementoj. Ankaŭ en la Akademia Vortaro por ĉiu radika finaĵbezona elemento estos elektita finaĵhava bazformo, por kiu estos verkita difino

*Por verbo :
**AS 
**I
**IS 
**OS 
**US 
**U 

* Bazformfarantaj :
**A 
**E 
**O

En la vortaro ĉiu normala radiko aperu kiel kutime sub kapvorto kun vortklasa finaĵo. Tiu kapvorta formo nomiĝas bazformo. 

Bazformo estu unu el la sekvaj tri alternativoj: 

I-formo (la radiko + I-finaĵo) 
A-formo (la radiko + A-finaĵo) 
O-formo (la radiko + O-finaĵo) 

Tiel, poste 

Radikoj prezentindaj I-finaĵe nomiĝos I-karakteraj radikoj 
Radikoj prezentindaj A-finaĵe nomiĝos A-karakteraj radikoj 
Radikoj prezentindaj O-finaĵe nomiĝos O-karakteraj radikoj 

La senco kaj kialo de la divido en tri kategoriojn estas la fakto, ke la radikoj ne kondutas ĉiuj tute samamaniere en la vortfarado. Unuj radikoj sekvas unujn vortfarajn skemojn, aliaj sekvas aliajn skemojn. La elekto de bazformo estu ĝenerala indiko al la leganto pri la efektiva konduto de la koncerna radiko en derivado, pluformado kaj kunmetado. 

Por elekti taŭgan bazformon oni decidu, al kiu el la ĉi-poste montrotaj modeloj la koncerna radiko kaj ĝiaj diversaj formoj aliĝas en la efektiva lingvouzo, kaj al kiu el la modeloj la radiko kaj ĝiaj formoj aliĝu laŭ instruo de la vortaro. 

Ne malofte pli ol unu bazforma elekto estas ebla, ĉar la diversaj formoj de la radiko estas analizeblaj kaj klarigeblaj egale trafe kaj ĝuste per pli ol unu el la ĉi-sekvaj modeloj. La bazformo estas en tiaj okazoj principe libere elektebla. 

Laŭ René de Saussure, la finaĵoj **o**, **a**, **i** kaj **e** estas ne nur simplaj vortoj (kiel *-ist-*, *ekster*, *kat*), kiel postulas la 11-a fundamenta gramatika regulo, sed ili entenas en si men nur unu ideon (t.e., -o entenas la ideon substantivan; -a, la ideon adjektivan; -e, la ideon adverban kaj -i la ideon verban) kontraŭe la vorto *kat-* kiu entenas en si mem aliajn ideojn, nome la ideojn *best*, *ul* kaj *o*.

Kategorio:Gramatiko
O

**O** (minuskle **o**) estas la 19-a litero de la esperanta alfabeto kaj la 15-a litero de la latina alfabeto.

## Signifoj 
* O estas simbolo por oksigeno je kemio.
* Granda *O* kaj malgranda *o* estas la simboloj uzataj por priskribi asimptotan superan baron por la grandeco de funkcio per la alia, kutime pli simpla, funkcio.
* O(*n*) estas perpendikulara grupo, konsistanta el ĉiuj *n×n* ortonormalaj matricoj.
* En Esperanto o estas la vortklasa finaĵo por substantivoj, vidu artikolon O-karaktera radiko.
* Ŝakprogramoj kiuj uzas la normon PGN uzas la grandliteron O por ŝaknotado, duobla ripeto **0-0** (por reĝflanka aroko) kaj triobla **0-0-0** (damflanka aroko). 

## Vidu ankaŭ 
* Latina alfabeto
* Morsa kodo
* O kun nombro
* Ø
* Ö
* Ó
* Õ
* O (cirila alfabeto)
* O (armena alfabeto)
* *O* (1975) estas kolekto de noveloj de Guillermo Cabrera Infante

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Kanguruo

La **kanguruo** estas aŭstralazia marsupiulo el la familio makropedoj, denaska al la kontinento Aŭstralio kaj Nov-Gvineo. La aŭstralia registaro taksas, ke 42,8 milionoj da kanguruoj vivis ene de la komercaj rikoltregionoj de Aŭstralio en 2019, malpli ol 53,2 milionoj en 2013. Kanguruoj havas grandajn, fortajn malantaŭajn krurojn, grandajn piedojn adaptitajn por salti, longan muskolan voston por ekvilibro, kaj malgrandan kapon. Kiel la plej multaj marsupiuloj, inaj kanguruoj havas saketon nomitan marsupio en kiu iliaj idoj kompletigas postnaskan evoluon.

Lamarko parolas pri la kanguruo, kiel ekzemplo de stranga tipo de mamuloj, kiu disvolvis strange kaj male siajn membrojn, nome antaŭaj kruroj, malantaŭaj kruroj kaj vosto, kio pruvas, ke uzo kaj maluzo de specifa organo kaŭzas ties disvolvon aŭ respektive malaperon (p.&nbsp;108).

## Referencoj 
* Lamarko (Lamarck), *Filozofio zoologia*, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.

## Vidu ankaŭ 
* arbo-kanguruo
* ruĝa kanguruo
* nigravizaĝa kanguruo
* orienta griza kanguruo
* mallongvosta kanguruo aŭ kvokao
* valabio
* Griza makropo
* Griza valabio

Kategorio:Makropedoj
Kategorio:Marsupiuloj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Gavialo

La **gavialo** (*Gavialis gangeticus*) estas unu el du travivantaj membroj de la familio **Gavialuloj**, longe ekzistanta grupo de krokodilecaj reptilioj kun longaj, mallarĝaj makzeloj. La gavialo estas due plej longa el ĉiuj travivantaj krokodiluloj: granda gavialo povas esti 6-7 metrojn longa.

En Esperantujo, *gavialo* povas ankaŭ signifi "homo, kiu gavialas".

## Eksteraj ligiloj 
* http://reptilis.net/crocodylia/gavies/gavialidae.html 
* http://www.vic.com/nepal/images/gharial.html  
* http://www.flmnh.ufl.edu/cnhc/!ggan1.htm 
* http://www.whozoo.org/students/lydia/gharials.htm

Kategorio:Krokodiluloj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Faŭno de Barato
Kategorio:Faŭno de Pakistano
E

**E** estas la 5-a litero de la latina alfabeto

## Signifoj 
* -e estas la vortklasa finaĵo por la adverbo.
* e estas matematika konstanto, la nombro de Eŭler.
* e en fiziko estas la ŝargo de la protono kaj de la elektrono.
* En geografio kaj termezurado E estas mallongigo de eosto.
* En muziko e nomas la trian tonon de la C-maĵora gamo, kun frekvenco de 330 Hz.
* E estas uzata kiel mallongigo de la lingvo Esperanto (*E-isto*, *E-kurso*, ktp.).
* E estas simbolo de glutama acido en kemio.

## Vidu ankaŭ 
* E kun nombro
* E (cirila alfabeto)

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Normala radiko

**Normala radiko** estas radiko en Esperanto, kiu estas ĉiam finaĵbezona.
*A-karakteraj radikoj, kiel Bel, Rapid, Ver, Long, Ĝust, Frend, Vant...

*I-karakteraj radikoj, kiel Kur, Sid, Tim, Est, Vid, Parol, Detru...

*O-karakteraj radikoj, kiel Hom, Kat, Arb, MarteL, Aŭt, Akv, Muzik, Ipsilon...

E-finaĵaj bazformoj ne uziĝu. Radikoj, kiujn oni ial volus E-finaĵe prezenti, aperu ordinare A-finaĵe.

Iuj O-karakteraj radikoj povas, pro praktika neceso, aperi sub multe-nombra bazformo, kun aldona J-finaĵo, se la signifo estas tia, ke unu-nombra formo apenaŭ uziĝas, aŭ se tia formo estus malfacile difinebla.

La senco kaj kialo de la divido en tri kategoriojn estas la fakto, ke la radikoj ne kondutas ĉiuj tute samamaniere en la vortfarado. Unuj radikoj sekvas unujn vortfarajn skemojn, aliaj sekvas aliajn skemojn. La elekto de bazformo estu ĝenerala indiko al la leganto pri la efektiva konduto de la koncerna radiko en derivado, pluformado kaj kunmetado.

Por elekti taŭgan bazformon oni decidu, al kiu el la ĉi-poste montrotaj modeloj la koncerna radiko kaj ĝiaj diversaj formoj aliĝas en la efektiva lingvouzo, kaj al kiu el la modeloj la radiko kaj ĝiaj formoj aliĝu laŭ instruo de la vortaro.

Ne malofte pli ol unu bazforma elekto estas ebla, ĉar la diversaj formoj de la radiko estas analizeblaj kaj klarigeblaj egale trafe kaj ĝuste per pli ol unu el la antaŭ indikitaj modeloj. La bazformo estas en tiaj okazoj principe libere elektebla.

## Vidu ankaŭ 
* Ekstersistemaj radikoj

Radiko, normala
A-karaktera radiko

En la lingvo Esperanto, **A-karaktera radiko** estas vortradiko kun escence adjektiva signifo. Ĉe A-karakteraj radikoj, la *A-formo* kaj la *O-formo* estas esence samsignifaj, t.&nbsp;e. la signifo de la O-formo, aŭ unu el ĝiaj signifoj, estas pli-malpli identa al la signifo de la A-formo, krom ke la du formoj kondutas gramatike malsame. En la plej tipaj okazoj la A-formo montras priskribon per ia eco aŭ kvalito, kaj la O-formo estas nomo de tiu sama eco aŭ kvalito, do esence samsignifa kiel O-formo kun EC-sufikso, sed montras tiam normale tiun econ kiel abstraktan kvaliton (sendependan de io havanta la econ). Ekzemploj:

* BON - bona estas eco/kvalito, bono estas tia sama eco/kvalito rigardata en si mem, boneco estas denove tia sama eco/kvalito, sed rigardata kiel apartenanta al io kiel ties eco.
* FORT - forta estas eco/kvalito, forto estas tia sama eco/kvalito rigardata en si mem, forteco estas denove tia sama eco/kvalito, sed rigardata kiel apartenanta al io kiel ties eco.
* LONG - longa estas eco/kvalito, longo estas tia sama eco/kvalito rigardata en si mem, longeco estas denove tia sama eco/kvalito, sed rigardata kiel apartenanta al io kiel ties eco.
* RUĜ - ruĝa montras la econ havi certan koloron, ruĝo estas tia koloro rigardata en si mem, ruĝeco estas la eco havi tian koloron.

Ĉe A-karakteraj radikoj la infinitiva *I-formo* tipe havas signifon pli-malpli egalan al "esti tia" (ne "igi tia", nek "iĝi tia"). Ekzemploj:

* BON - boni = "esti bona" (eventuale kun iom pli ageca, aktiveca aŭ impreseca nuanco), boni nepre ne povas signifi "igi bona" nek "iĝi bona".
* FORT - forti = "esti forta" (eventuale kun iom pli ageca, aktiveca aŭ impreseca nuanco), forti nepre ne povas signifi "igi forta" nek "iĝi forta".
* RUĜ - ruĝi = "esti ruĝa, impresi ruĝe", sed nepre ne "igi ruĝa" nek "iĝi ruĝa".

## Vidu ankaŭ 
Normala radiko

Radiko, A-karaktera
Kuskuso (manĝaĵo)

**Kuskuso** estas manĝaĵo farita el semolo ĝenerale kuirita en vaporo aŭ per bolanta akvo aŭ lakto. Tre popola kaj populara en Norda Afriko, ekzemple en Maroko, kaj krome en Brazilo, nuntempe ankaŭ en Eŭropo kaj Usono, sed tie kiel eleganta (kaj pro tio iom pli malsimpla) manĝaĵo. La araba nomo —*كسكس kuskus, كوسكوس kūskūs, كسكوس kuskūs* aŭ *كسكوسو kuskūsū*, inter aliaj variantoj— devenas el la berbera lingvo tamazigĥt *seksū*.

## Nordafrika 
[eta|Kuskuso el [Fez|maldekstra]]
eta|Kuskuso, kun kikeroj kaj legomoj
eta|Kuskusmarmito
Tiun manĝaĵon enmetis en Eŭropon la hispanaj araboj, unu el la unuaj referencoj estas en anonima teksto de la 13-a jarcento pri kuirarto, *Kitāb al-taṭbīj fī l-Maġrib wa-l-Andalus* (*Libro de la kuirejo en la Magrebo kaj Al-Andalus*) en kiu oni mencias recepton por prepari la kuskuson, kiu estis tre konata en Hispanio en postaj jarcentoj. En la *Kiĥoto* oni mencias ĝin malrekte kiam oni parolas pri la pago de la rakontisto al supozata tradukisto, nome tritiko kaj sekvinberoj, kio estis uzata de araboj por la kuskuso.

Ankaŭ en la nordo de Eŭropo en Bretonio aperas la kuskuso en ia letero de 1699. Antaŭa mencio estas en teksto de Provenco kie priskribas vojaĝanto Jean Jacques Bouchard kiel li manĝis manĝaĵon similan al kuskuso en Toulon la jaron 1630.

La francoj malkaŝis ĝin en la epoko de Karlo la 10-a dum la konkerado de Alĝerio. La kuskuso estis elektita per balotado en 2006 kiel dua preferata manĝaĵo de la francoj.

La tradicia recepto en Maroko estas boligado de la tritika semolo en ujo kiu estas super la marmito kie kuiriĝas la viandaĵo aŭ vegetaĵoj. Poste oni servos la boligitan semolon kaj kune la aldonaĵon, ĉu viandan ĉu vegetaĵan, por posta miksado laŭ volo de la manĝonto. Aldonaĵo plej ofte estas kokaĵo, ŝafaĵo, bovinaĵo aŭ kikeroj.

## Brazila kuskuso 
Al Brazilo kuskuso alvenis en la 18-a jarcento kiel rapida kaj malmultkosta manĝaĵo por sklavoj. Estas du manieroj fari kuskuson en Brazilo: la Nordorienta Kuskuso, devenanta de kuskuso por sklavoj, kaj Sudorienta kuskuso, kun influo de posta araba enmigrado. Ĉiam en Brazilo, kuskuso estas farita el maizo.

Nordorienta kuskuso estas tute simple maiza faruno kuirita per vaporo en speciala ujo nomata "*cuscuzeira*" /kuzku'zejrə/ (kuskusujo) kaj manĝata kun lakto aŭ butero, ĝenerale ĝi anstataŭas panon en tagmanĝo kaj vespermanĝo. En Brazila Nordoriento kuskuso estas ĉiutaga manĝaĵo.

Sudorienta kuskuso (aŭ San-Paŭlia kuskuso) estas farita per kelkaj diversaj manieroj, tiel per vaporo, kiel per bolanta akvo aŭ lakto. En ĝi oni enmetas ovojn, fiŝojn kaj legomojn.

## Vidu ankaŭ 
* Paneroj (plado)

Kategorio:Magrebo
Kategorio:Araba kuirarto
Kategorio:Libia kuirarto
Kategorio:Mediteranea kuirarto
Kategorio:Maroka kuirarto
Kategorio:Tunizia kuirarto
Kategorio:Alĝeria kuirarto
Kategorio:Israela kuirarto
Kategorio:Vegana kuirarto
O-karaktera radiko

Lingvo > Radikoj > Ĉiam finaĵbezonaj > O-karaktera radiko
----
__NOTOC__
## O-formo 
Ĉe o-karakteraj radikoj la O-formo havas signifon, kiu estas nek ago, nek eco.

Ekzemploj:
 SEĜ - seĝo estas speco de meblo.
 TAJLOR - tajloro estas speco de persono/profesiulo.
 BARBAR - barbaro estas speco de homo.
 LEON - leono estas speco de besto.
 PLANT - planto estas kreskaĵo.
 URB - urbo estas loko.
 BROS - broso estas speco de ilo.
 GLU - gluo estas duonlikva substanco uzebla por kunfiksi aferojn.
 MATEMATIK - matematiko estas scienco/fako.
 ORIGINAL - originalo estas la origina ekzemplero de io.

## I-formo 
Ĉe o-karakteraj radikoj la I-formo montras agon aŭ ion agosimilan, kiu proksime rilatas al la signifo de la O-formo, sed kiu ne povus esti rigardata kiel la sama afero kiel tio, kion esprimas la O-formo. La rilatoj inter la afero de la O-formo kaj la ago de la I-formo estas tre diversspecaj.

Ekzemploj:
 TAJLOR - tajlori = "labori kiel tajloro".
 LEON - leoni = "konduti kiel leono".
 PLANT - planti = "meti planton en teron por ke ĝi kresku".
 BROS - brosi = "uzi broson por ĝia kutima celo".
 GLU - glui = "fiksi per gluo".
 MATEMATIK - matematiki = "fari matematikajn kalkulojn/operaciojn".

## A-formo 
Ĉe o-karakteraj radikoj la A-formo tipe havas signifon tre elastan kaj varian, ekz. "rilata al tia afero", "tia kiel tia afero", "estanta tia afero" k.s.

Ekzemploj:
 REĜ - reĝa = "rilata al reĝo, tia kiel reĝo, apartenanta al reĝo, estanta reĝo", k.s.
 MATEMATIK - matematika = "rilata al matematiko, karakterizata de matematiko", k.s.
 BARBAR - barbara = "tia kiel barbaro(j), rilata al barbaro(j), apartenanta al barbaro(j)", k.s.
 ORIGINAL - originala = "tia kiel originalo, apartenanta al originalo, rilata al originalo", k.s

## Neŭtraj, inaj, viraj radikoj 
Ekzistas o-karakteraj radikoj sen kaj kun seksa signifo:
* inaj radikoj
* viraj radikoj

Kvankam oni uzis dum jarcentoj plej ofte la a-finaĵon por virinaj nomoj en E-o, en la PIV de 2002 aperis tendenco o-igi tiajn nomojn. Tio kaŭzas kelkfoje nesupereblajn problemojn (Julia–Julio, Helena–Heleno ktp.) pli detale.

## Vidu ankaŭ 
* Normala radiko

Radiko, O-karaktera
Kvokao

La **kvokao** (*Setonix brachyurus*) estas malgranda makropedo, proksime al la grandeco de doma kato. Simila al aliaj marsupiuloj de la familio makropedoj (kiel kanguruoj kaj valabioj) la kvokao estas herbomanĝa kaj ĉefe noktuma. Ĝi moviĝas sur la tero kiel kanguruo, kun miksaĵo de malgrandaj kaj grandaj saltetoj. Ĝi ankaŭ povas grimpi malgrandajn arbojn kaj arbedojn. Kvokaoj estas ariĝemaj - ili kolektiĝas en grandajn grupojn, kie estas manĝaĵo. La ino naskas nur unu idon en unu jaro.

eta|maldekstra|
Ĉi tiu malgranda marsupiulo troviĝas nur en la sudokcidento de Okcidenta Aŭstralio. La vorto *kvokao* devenas, tra la angla *quokka*, el vorto en la loka aborigena nungara lingvo, verŝajne *gwaga* (prononcita kiel *gŭaga*).

Estas multaj kvokaoj sur la insulo Rottnest, kiu estas apud la marbordo. La insulo havas nek katojn nek vulpojn.

La kvokaoj de la insulo estis inter la unuaj aŭstraliaj mamuloj viditaj de eŭropanoj. En 1658, la nederlanda maristo Samuel Volckertzoon skribis pri ekvido tie de "sovaĝa kato". En 1696 la ŝipara kapitano Willem de Vlamingh esploris specimenojn de la mamulo, kiun li priskribis kiel grandan raton. Pro tio, li nomis la insulon nederlande Rottenest, "rata nesto".

Tiu aŭstralazia specio ne timas homojn, kaj ofte saltetas sufiĉe proksime al ili, precipe sur Rottnest. Tamen, leĝo malpermesas, ke anoj de la publiko iel ajn manipulas la kvokaojn de la insulo. Vizitantoj al Rottnest estas ankaŭ konsilataj, ke ili ne donu al la kvokaoj aĵojn por manĝi, ĉar ĉi tio povas malhelpi la sanon de la bestoj.

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĵarah-kari-arbaroj kaj arbustaroj

Kategorio:Makropedoj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Radiko

eta|Arbaj radikoj.
Ĝenerale, la vorto **radiko** temas pri origino, fonto de objekto. Ĝia signifo varias laŭ la fako:

## Botaniko 
En botaniko, **radikoj** estas parto de planto kiu estas malsupre de la tereno. La radikoj tendencas kreski malsupren por atingi nutrojn kaj akvon, kiujn la planto bezonas por vivi.

### Vidu ankaŭ
* Tirradiko

## Komputiko 
En informadiko, la **radiko** de arba strukturo ankaŭ estas la komenca nodo.

En Uniksaj komputilaj sistemoj, **radiko** () estas la nomo de uzanto kiu havas ĉiujn rajtojn ĉimaniere (simpla aŭ multuzanta). Ĝenerale, estas la administrula konto. Aparte, ĝi indikas la bazon de la arkiva sistemo de la dosieruja strukturo, nomatan per simpla oblikvo (/). Se persono *havas radikan ensaluton* tio signifas ke ĝi kapablas agi kiel administranto de la komputilo.

## Matematiko 
En matematiko radiko estas unu el operacioj per nombroj.

Kodo de la signo √ de kvadrata radiko (radiko de grado 2) estas deksesuma 221A en unikodo.

En kalkulo ankaŭ estas difinita **radiko** aŭ **radikigo** en la senco de kalkuli la radikon de reelo.

## Lingvo 
La **radikoj** estas la elementoj kiuj ne estas afiksoj, finaĵo, aŭ primitiva vorto.

Disdividiĝas en: 
*Ekstersistemaj radikoj
*Normalaj radikoj (ĉiam finaĵbezonaj)

Christian Rivière, en sia eseo *Vortfarado kaj radikfarado*, eliras el la diferenco inter vorto kiel "radiko (radikalo) kun finaĵo" kaj radiko kiel "iu ajn eblo de vorto sen finaĵo". Li uzas matematikajn operaciojn aŭ formulojn por distingi inter la diversaj kombinebloj, ĉefe por distingi kunmetadon disde kungluadon. Aliaj studataj konceptoj estas supervortoj, radikkategorioj, reguloj en la ordo de vorteroj ktp. Praktike temas pri revizio de la ĝenerala studo de la Plena Analiza Gramatiko.

## Figure
Figure radiko signifas esencan fundamenton, kernan principon; vidu ankaŭ: kaŭzo, ĝermo, fonto.

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri radiko en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 
Kategorio:Plantomorfologio
Ekstersistema radiko

**Ekstersistema radiko** estas o-karaktera radiko, sed uzeblaj O-e sen O.

La ekstersistemaj O-karakteraj radikoj estas iasence primitivaj vortoj (primitivaj substantivoj), ĉar ili povas roli kiel memstaraj vortoj sen O-finaĵo, sed distingiĝas disde la pronomoj, ĉar ili povas uziĝi ankaŭ kun O-finaĵo sen signifoŝanĝo ("Zamenhof" = "Zamenhofo"), dum pronomoj neniam tiel uziĝas ("mio" - se entute ebla - ne egalas al "mi"). Oni povas do diri, ke ili esence estas normalaj radikoj, kiuj uzeblas pro speciala licenco substantive sen efektiva O-finaĵo. Oni krome rimarku, ke la Esperantaj liternomoj konsonantaj ne havas O-finaĵon en si. Veran O-finaĵon oni povas aldoni laŭbezone (ekz. "do-oj"), kaj aliaj vortklasaj finaĵoj aldoniĝas post la elparolhelpa "o", ne anstataŭ ĝi (ekz. "do-a", ne *da*). 

*Propraj nomoj ne plene Esperantigitaj:ZAMENHOF, VAŜINGTON, ABRAHAM, ANDERSEN, RAGNAROK... 
*Esperantaj liternomoj :A, BO, CO, ĈO, DO, E, FO, GO, ĜO, HO, ĤO, I, JO, ĴO, KO, LO, MO, NO, O, PO, RO, SO, ŜO, TO, U, ŬO, VO, ZO 
*Fremdaj liternomoj :ALFA, BETA, GAMA, DELTA..., ALEF, BET, GIMEL, DALET... 
*Tononomo

Kategorio:Gramatiko de Esperanto
Afikso

La **afiksoj** aŭ **kroĉaĵoj** kombinite kun radikoj estas elementoj, kiuj servas por formi kunmetaĵojn.  Kompare kun la ĝeneralaj vortfaraj reguloj validaj por la radikoj, ili sekvas diversmaniere specialajn regulojn en la vortfarado.

La afiksojn eblas rigardi kiel specon de radikoj. Ili estas tradicie kaj ĉi tie aparte klasataj, ĉar ili uziĝas unuavice kiel vortfariloj (kune kun normalaj radikoj), kaj ĉar ili uziĝas vortfare laŭ specialaj reguloj, kiuj ne validas por normalaj radikoj. Iuj kondutas tiam baze kiel normalaj radikoj, sed kun diversspecaj aldonaj limigaj principoj: Tiajn afiksojn oni nomas ofte "afiksoidoj". Kelkaj tamen kondutas en tute aparta maniero, kiu klare distingigas ilin disde normalaj radikoj: Tiajn afiksojn oni povas nomi "veraj afiksoj". Sed ĉiuj afiksoj (krom iuj neoficialaj marĝenaj afiksoj) uziĝas ankaŭ neafikse tute kiel radikoj (ekz. "malo", "eksa", "eta", "igi"). 

Rimarku, ke kiel afiksoj ne klasiĝu t.n. pseŭdoafiksoj (eksafiksoj), kiuj ne estas veraj Esperantaj lingvoelementoj, sed nuraj radikopartoj (afiksoj aŭ radikoj en la origina lingvo).

La afiksoj disklasiĝas laŭ siaj kutimaj pozicioj en kunmetaĵoj: antaŭ aŭ post radikoj:

* prefikso 
* sufikso

Estas ankaŭ lingvoj en kiuj ekzistas infiksoj aŭ cirkumfiksoj: Infiksoj estas aligitaj enen en vorto, dum cirkumfiksoj aŭ ĉirkaŭfiksoj aligitas en du partoj ĉirkaŭ vorton.

* infikso (enmetaĵo)
* cirkumfikso
* konfikso (signifoporta aldonaĵo)

## Vidu ankaŭ 
* Morfologio
* Prepozicio
* Sufiksoj en Esperanto
Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Matematiko
Kategorio:Fiziko
Finaĵo

**Finaĵo**, en Esperanto, estas morfemo, devige markanta la finan limon de vorto. La finaĵbezonaj elementoj estas ordinaraj radikoj kaj afiksoj (sufiksoj kaj prefiksoj). Ili aperas kun posta signeto, kiu indikas, ke ili ne povas uziĝi kiel memstaraj vortoj en la lingvo, ekz. RADIK/. Iuj finaĵbezonaj elementoj havas la plian indikon "prefikso" aŭ "sufikso". Tio ne estu komprenata kiel ia oficiala statuso de tiuj elementoj, sed nur kiel helpilo por facila rekonebleco.

La memstaraj elementoj estas tiuj, kiuj povas aperi kiel memstaraj vortoj sen aldono de finaĵo (Vd vorteton). Ili aperas en la listo sen posta signeto, ekz. LA. La nomoj de la Esperantaj literoj estas memstaraj elementoj, sed ili estas en la Akademia Vortaro apartigitaj pro praktikaj kialoj.

La **finaĵoj** estas la  elementoj, kiuj servas por fari vortojn el radikoj, kaj por plu modifi vortojn sintakse. La finaĵoj plu disklasiĝas laŭ tio, ĉu ili povas transformi radikon en vorton, aŭ nur plunuancas vorton (primitivan aŭ kunmetitan) sintakse :

*Vortklasa finaĵo.
*Sintaksa finaĵo.

La finaĵoj ĝenerale aperas en la listoj kun antaŭa dividostreko (-A, -E, -O, -I, -U, -AS...)

## Vidu ankaŭ
*Finaĵvorto
* Fino

Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Morfologio
Partikulo

La termino **partikulo** estas nepreciza gramatika termino, kiu ne havas striktan difinon, sed ĝenerale estas uzata por paroli pri vortospecoj, kiuj havas ĉefe gramatikan rolon kaj kiuj kutime ne estas fleksiataj. Kiel ĉe multaj lingvistikaj terminoj, la preciza signifo dependas de la lingvo, pri kiu oni parolas.

Parolante pri Esperanto, la termino "partikulo" havas la saman signifon kiel la termino vorteto. 

Jenaj vortspecoj ofte konsideriĝas kiel partikuloj:

*Artikolo (gramatiko)
*Konjunkcio
*Interjekcio
*Numeralo
*Onomatopeo
*Prepozicio 
*Subjunkcio

Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Vortospecoj
Konjunkcio (gramatiko)

**Konjunkcio** estas vortospeco. Konjunkcioj konektas du samvalorajn vortojn, frazpartojn aŭ frazojn. Konjunkcioj en Esperanto estas: **aŭ**, **kaj**, **minus**, **nek**, **ol**, **plus**, **sed**. Ekzistas ankaŭ duoblaj konjunkcioj **kaj...kaj**, **nek...nek**, **ju...des**. Vorto **ol** povas agi kiel kaj konjunkcio kaj subjunkcio.

*Ĉar* ne estas konjunkcio, sed subjunkcio.

## Vidu ankaŭ 
* Konjunkcio (logiko)

Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Vortoj
Subjunkcio

**Subjunkcio** estas vortospeco. Subjunkcioj konektas du frazojn tiel ke unu frazo dependas de la alia. Subjunkcioj en Esperanto estas: Apenaŭ, Ĉar, Dum, Ĝis, Kvankam, Kvazaŭ, Ke, Ol, Se. Vorto **ol** povas agi kiel kaj konjunkcio kaj subjunkcio.

Kategorio:Gramatiko
Onomatopeo

**Onomatopeoj** estas grupo da vortoj, per kiuj homoj ene de sialingva fonologio celas imiti aŭ redoni sonojn el la ĉirkaŭanta mondo. Ili do baze malhavas ajnan gramatikan funkcion krom interjekcian.

Ekzemploj: *bum*, *kvivit-*, *kvak-*, *ŭa*, *tsss*, *tiktak-*, *mjaŭ* ktp.

Onomatopeoj povas aparteni al diversaj vortogrupoj: *kviviti, kvivito, buma sono, miaŭi, zumi, kokeriko* kaj simile. Ili estas ofte uzataj en poezio, en bildliteraturo, kaj en beba lingvaĵo, do en la akirado de lingvaĵo.

## Lingvaj problemoj 
Sed parolantoj de malsamaj kulturoj kaj lingvoj ofte havas malsamajn opiniojn kiel reprezenti bestajn sonojn kiel vortojn. Ekzemple, iuj Esperantistoj uzas *boj* por hundoj (kiu estas logika derivaĵo de la oficiala verbo *boji*). Aliaj lingvoj uzas eĉ pli aliajn vortojn por reprezenti bestajn sonojn (Malhelpas ke malsamaj bestoj el la sama specio povas bleki malsame).

Alia afero estas ke diversaj specioj de iu besto sonas malsame. Ekzemple, en Usono oni diras, ke rano diras *"ribbit ribbit"*, sed tio rilatas nur al la rano *Pseudacris regilla* kiu troviĝas en la regiono de Holivudo. Aliaj specioj havas diversajn sonojn. En landoj ĉirkaŭ kie loĝis Zamenhof, ekzemple Rusio, Latvio, Litovio, oni diras ke la sono de rano estas "kva" (Vidu angle ĉe :en:Cross-linguistic_onomatopoeias),

La japana lingvo eble estas la plej onomatopea lingvo de l' mondo, ĉar onomatopeoj estas baza parto de la ĉiutaga parolo kaj oni uzas ilin kaj por priskribi sonojn, figurojn kaj agojn. Ekzemple ekzistas ĉirkaŭ dek sep onomatopeoj priskribantaj promenadon, ekde la paŝetoj de bebo ĝis rapida kureto kaj iro kun trenataj piedoj.

Laŭ Dick Higgins, "tri bazaj tipoj de sonoj en poezio el la pasinteco revenas al la menso subite: folkloraj varioj, onomatopeaj tipoj kaj sensencaj poemoj. La popola radiko de sona poezio povas esti vidata en la enhavo de certaj folkloraj sonoj, kiel la ĉevalaj kantoj de Navahoj aŭ la Mongolaj materialoj kolektitaj de la esploristo Sven Hedin." (Prafonto: Henning Haslund-Christiansen, "*The Music of the Mongols: Eastern Mongolia*" 1943: Novjorko, eldonejo *Da Capo Press*; kroma fonto: "*A taxonomy of sound poetry*" de Dick Higgins, el "*Precisely: ten eleven twelve*" (1981); cetera utilaĵo: ''Dick Higgins' Audio Works on UbuWeb Sound Poetry*, en la retejo *http://www.ubu.com/papers/higgins_sound.html* ).

## En Esperanto aperis 
* *De abrakadabra al zigurato, 28 babiladoj pri vortoj* de Sten Johansson (Ŭa!) - elŝutebla

## Vidu ankaŭ 
* :wikt:Aldono:Onomatopeoj (en vikivortaro)
* :wikt:Aldono:Bestaj sonoj (same en vikivortaro)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* teksto *"Sounds of animals in Esperanto"* de novembro 2010 en la rettaglibro jespako.blogspot.com ()
* teksto *"What animal noises exist in Esperanto?"* en subdiskutejo "Esperanto" de la retejo *reddit'', noto de 2015 ( kaj hispane)
* teksto "Neoficialaj ekkriaj vortetoj kaj sonimitoj" en PMEG ()

Kategorio:Gramatiko

Kategorio:Parolfiguroj
Kategorio:Vortfarado
Kategorio:Parola komunikado
Kategorio:Vortoj
Interjekcio

**Interjekcio**, estas litere "io kio inter-etendiĝas" (el la latinaj *inter* kaj *iacere* "ĵeti"). Interjekcio estas lingva elemento, kiu ĝenerale ne havas gramatikan konekton al la cetera parto de la frazo kaj tutsimple esprimas senton de la parolanto, kvankam la plejmulto de la interjekcioj havas klaran difinon.

Interjekcioj estas ne-fleksieblaj funkci-vortoj uzataj kiam la parolanto (ek)troviĝas en situacio, kia provokas sentojn -- ne-atenditeco, (ek)doloro, surpriziĝo k.s.
En skriba lingvo oni ofte markas interjekciojn per unu aŭ pluraj postsekvaj krisignoj ("!").

## Interjekcioj en Esperanto 
En Esperanto, oni trovas naŭ oficialajn interjekciojnhttps://bertilow.com/pmeg/gramatiko/ekkrioj_sonimitoj/index.html :
* *adiaŭ* salutas iun, kiu foriras (kiel "ĝis", "ĝis revido")
* *bis* laŭdas aktoro(j)n aŭ muzikisto(j)n, kaj petas ripeton aŭ pli de (i)lia/ŝia arto
* *fi* montras malŝaton aŭ abomenon
* *ha* montras ekmiron aŭ surprizon (la afero povas esti bona aŭ malbona)
* *he* estas por altiri ies atenton; ekigas ironian kontraŭdiron
* *ho* estas ĝenerala ekkria vorteto por esprimi vivan senton
* *hura* esprimas ĝojon, aprobon, entuziasmon
* *nu* atentigas; instigas; konsentas aŭ koncedas
* *ve* esprimas kordoloron aŭ bedaŭregon pro malfeliĉo

Pli multaj neoficialaj Esperantaj interjekcioj ekzistas, ofte kreitaj el nacilingvaj interjekcioj.

Kelkfoje interjekcio povas sone tre proksimi al eksterlingva sono, ekzemple "aĥ!" kiu povas imiti aŭ eĉ koincidi fortan gorĝo-singulton. En tiaj cirkonstancoj malfacilas zorge distingi inter "ordinaraj" interjekcioj kaj onomatopeoj.

De temp' al tempo imperativo de verbo povas alpreni interjekcian funkcion aŭ eĉ perdi sian originan signifon, tute interjekciiĝanta.

Ekzemplo de la unua kazo estas en Esperanto la vorto "vivu!" kiu aldone al la laŭradika senco povas roli kiel iugrada sinonimo al "hura" : "Laŭte sonis la huraoj kaj la vivuoj de la popolo."
Ekzemplo de la dua estas la etimo de nia "adiaŭ", nome la franca *adieu* el *à Dieu!* "[iru vi] al Dio!".

Interjekcioj oftas en poezio kaj en kantado.

## Vidu ankaŭ 
* sakrado
* hola
* ĉaŭ
* krisigno
* retorika alparolo
* Eksklamacio

## Eksteraj ligiloj 
* Ekkriaj vortetoj kaj sonimitoj (en PMEG)
* Interjekcioj klarigata en esperanto kaj en la dana

Kategorio:Gramatiko
Prefikso

**Prefikso** (aŭ **antaŭafikso**) estas afikso kiu estas antaŭmetita al alia morfemo, kreante novan signifon. Ekzemple, en Esperanto, *mis* + *informo* fariĝas *misinformo*. Vorto povas havi pli ol unu prefikson: *re+mis+informi*, *eks-bo-ge-patroj*.

Prefiksado estas grava gramatikilo en Bantuaj lingvoj, ekzemple *m+tu* estas "homo" kaj *wa+tu* "homoj" en la Svahila.

## Antaŭafiksoj en Esperanto 
En Esperanto la limo inter veraj kaj ŝajnaj prefiksoj estas nebula, ekzemple prepozicioj estas ofte prefiksece uzataj: "antaŭ+metita". Aliflanke ankaŭ la "veraj" prefiksoj povas memstari: *ekse*, *praa*.

La oficialaj prefiksoj de Esperanto estas *bo-*, *ĉef-*, *dis-*, *ek-*, *eks-*, *ge-*, *mal-*, *mis-*, *pra-*, *re-*.

Neoficialaj prefiksoj estas "heredataj" el aliaj lingvoj, kiaj ekzemple la seniga a-, kiu aperas ekzemple en vortoj kial anarkio aŭ analfabeteco, ne kiel propraj prefiksoj sed kiel parto de la radiko jam integrigita en tiu.

## Vidu ankaŭ 
* Afikso
* Infikso
* Cirkumfikso

Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Morfologio
Sufikso

**Sufikso** (aŭ **"post-afikso"**) estas afikso kiu estas postmetita al alia morfemo, kreante novan signifon. Ekzemple, en Esperanto, *kat* + *et* = *katet[o]*.

## Postafiksoj en Esperanto 
En la libro La arto labori kune – Festlibro por Humphrey Tonkin norvega esperantisto Otto Prytz en sia artikolo *Sistemo de sufiksoj en etnolingvoj kaj en Esperanto. Similaĵoj kaj diferencoj* analizas la funkciadon de sufiksoj en Esperanto; por tio sinjoro Prytz komparas tion kun la sistemo en la hispana lingvo aldonante ekzemplojn de aliaj etnolingvoj. Dekomence li skize difinas la necesajn konceptojn de vorto, gramatika finaĵo, radiko, radikaĵo, prefikso, sufikso kaj afikso. Sufiksoj en etnolingvo povas esti derivaj (kiuj "modifas la signifon de la radikaĵo kaj eĉ povas pasigi la vorton al alia vortklaso" kaj taksaj; kelkaj povas esti kaj kaj. Ĉe kelkaj derivaj estas ofta ŝanĝo de genro (en hispana adjektoj kaj aĵ-nomoj havas genron). Kelkaj derivitaj vortoj leksikiĝas kaj tiel "[E]n ju pli da leksikiĝintaj unuoj partoprenas unu sama sufikso, des malpli produktiva ĝi fariĝas." En Esperanto sufiksoj povas aperi kiel radikoj, havas signifon tre bone difinitan kaj kovras po unu saman signifoparcelon. Tiel la uzo estas diferenca: Esperantaj derivaĵoj estas pli unusencaj, oni devas elekti pli precizan esprimon kaj la derivado estas pli multe uzata. Kelkaj derivitaj vortoj, kiel vortaro, arbaro, lernejo kaj preĝejo leksikiĝis kaj se tio "daŭros, la sufiksoj riskas perdi sian produktivecon". Oni devos memori, kiuj derivaĵoj jam estis "okupitaj", kaj elekti inter naturalismo kaj skemismo, el kiuj unua furoras en faka lingvaĵo (moskeo kontraŭ islama preĝejo). Indos meza vojo.

## Vidu ankaŭ 
* prefikso (aŭ "antaŭ-afikso")
* infikso (aŭ "en-afikso")
* cirkumfikso (aŭ "ĉirkaŭafikso")

## Notoj 
Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Morfologio
Prepozicio

**Prepozicio** (aŭ **rolvorteto**) estas klaso de vorto, gramatika partikulo, kiu staras antaŭ alia vorto aŭ vortgrupo montrante, kian frazrolon tiu vorto aŭ vortgrupo havas en la frazo, aŭ kian rilaton tiu vorto aŭ vortgrupo havas al alia vorto aŭ vortgrupo de la sama frazo.

En Esperanto ĉiuj prepozicioj estas vortetoj, do ne alprenas finaĵon.

Prepozicio kaj la proksime parenca vortklaso postpozicio estas ambaŭ membroj de la pli ĝenerala vortklaso adpozicio. Ankaŭ kazaj finaĵoj povas montri frazrolojn kaj frazrilatojn.  Bertilo Wennergren en sia esperanta gramatiko PMEG uzas la terminojn "rolmontrilo" (por la prepozicioj kaj la kaz-finaĵo "-n") kaj "rolvorteto" (por la prepozicioj).  "Rolvorteto" kaj "adpozicio" estas pli-malpli samsignifaj.  Ĉar ne ekzistas postpozicioj en Esperanto, la diferenco ne gravas en la kunteksto de esperanta gramatiko.

Prepozicioj estas oftaj interalie en hindeŭropaj lingvoj, kaj similaj lingvoj, ekz. Esperanto.

En la jena frazo:

:La kato dormas **sur** *la tablo*.

la prepozicia frazparto "sur la tablo" rolas kiel komplemento, kaj esprimas, kie dormas la kato. La prepozicio mem estas "sur", montrante lokan rilaton de la okazaĵo, kaj ĝia objekto "la tablo" estas la centro de la loka rilato.

Prepoziciaj sintagmoj kutime sekvas la modifitan vorton, kiel en postpoziciaj lingvoj la postpoziciaj sintagmoj kutime malsekvas la modifitan vorton.  La ordon oni tamen povas renversi en poezio: ekzemple, "**En la mondon** venis nova sento".

Ĉiuj lingvoj kun VSO-ordigo uzas prepoziciojn anstataŭ postpoziciojn.  Ankaŭ, la plimulto el aliaj lingvoj, en kiuj la objekto sekvas la verbon (SVO kaj VOS-lingvoj), uzas prepoziciojn, sed kelkaj el tiuj SVO- kaj VOS-lingvoj uzas postpoziciojn.

En Esperanto, la angla, la germana kaj pluraj aliaj lingvoj, multaj prepozicioj povas ankaŭ roli kiel prefiksoj.  Oftaj ekzemploj en Esperanto inkluzivas "eldoni", "pripensi", "alveni".

Kelkaj diras (interalie William Auld en *La Fenomeno Esperanto*), ke oni povas fari prepozicion el nuda radiko.  Plej ofte uzataj tiel estas *far* (= fare de, farita de) kaj *cel* (= cele al, celante).  Sed tiu uzo ankoraŭ ne estas ĝenerale akceptata.

En kelkaj planlingvoj, interalie Volapuko kaj Vorlino, oni povas fari prepozicion el baza radiko per gramatika finaĵo, kiel oni faras substantivojn, verbojn, adjektivojn, kaj adverbojn en Esperanto per la diversaj finaĵoj.

## Bibliografio 
* Schmid, Wilhelm 1972 : Ĉu "far" estas uzebla kiel prepozicio? *Esperanto*, 795 (3), p. 53

## Referencoj 
Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Vortoj
N

**N** estas la 14-a litero de la latina alfabeto kaj la 18-a litero de la esperanta alfabeto. Ĝia nomo en Esperanto estas *no*. La litero N signifas la jenon:

## Signifoj 
* Laŭ Esperanto, -n estas la sintaksa finaĵo por la akuzativo.
* Laŭ kemio, N estas la simbolo de nitrogeno.
* Laŭ fiziko, N estas simbolo de neŭtono, mezurunuo de la forto aŭ pezo.
* Laŭ internacia aŭtosigno, N estas la mallongigo de Norvegio.
* Laŭ mapoj, N estas mallongigo de nordo.
* Laŭ dekoblaj kaj dekonaj unuoj "n" estas mallongigo de "nano-" (= miliardono, 10−9).
* En matematiko N estas simbolo de la naturaj nombroj. Unikodo tamen havas por tio specialan simbolon (ࡃ) (deksesuma 2115 en Unikodo).
* N estas neŭtro de trifaza elektra cirkvito.
* N estas signo por numero, ankaŭ estas speciala signo № (deksesuma 2116 en Unikodo).
* N estas kodo de aminoacido asparagino en kemio.

## Vidu ankaŭ 
* Ñ
* Morsa kodo
* N kun nombro
* Ŋ
* NG

Kategorio:Bazaj latinaj literoj
Pluralo

**Pluralo** aŭ **multenombro** estas gramatika nombro montranta "pli ol unu". En Esperanto, estas uzata la sintaksa finaĵo **-J** por indiki pluralon, laŭ influo de la helena lingvo.

Kelkaj lingvoj (ekz. la araba kaj Sanskrito) havas dunombron por esprimi nombron "du". Tiukaze, multenombro estas "pli ol du". Estas lingvoj kun trinombro por nombro "tri", kaj eĉ kvarnombro por "kvar". Male, kelkaj lingvoj, kiel ekzemple Kiriri, ne havas gramatikan nombron.

## Malsimpleco en la diferenco inter singularo kaj pluralo 
Christian Rivière en sia eseo *La pluralo* [2003] markas la diferencon inter singularo kaj pluralo kiel ne tiom simpla kiom ĝi ŝajnas. Ekzemple okaze de nulopeco, partitiva formo, demando, nekonateco, parametro, formulo, proksimumeco, entjeraj nombroj, mezuro, falsaj unuoj, logaritmaj unuoj ktp, kiuj okazoj ne estas certe precize unuo. Tiele la "uzo de la pluralo estas foje hazarda kaj fine arbitra". Ankaŭ la bito estas komplika nombreblaĵo kiu ne povas esti matematike singularo, do ankaŭ pluralo iel malindas. Fakte la "uzo de plurala formo ĉe unuoj de la internacia sistemo, efektive malindas" . Krome la pluralo povas esti indikita per leksikaj aŭ morfologiaj rimedoj anstataŭ per la simpla finaĵo de la pluralo, ekzemple ĉe *multnombre*, *aro* ktp.

## Vidu ankaŭ 
* Ununombro

## Referencoj 
Kategorio:Gramatiko
I

**I**, minuskle **i**, estas la dekunua litero de latina alfabeto.

## Signifoj 
* I estas simbolo por jodo je kemio.
* I estas romia cifero 1.
* I estas simbolo de aminoacido izoleŭcino en kemio.
* i estas simbolo de la imaginara unuo en matematiko.
* -i estas la vortklasa finaĵo por la verbo.

## Vidu ankaŭ 
* Latina alfabeto
* Morsa kodo
* Mallongigo
* I (cirila alfabeto)
* I kun nombro
* -i-

Kategorio:Bazaj latinaj literoj