Ĝalaluddin Muhammad Akbar

eta|Akbar kiel junulo.
'''Abu'l-Fath Ĝalal ud-din Muhammad Akbar** aŭ **Ĝalaluddin Muhammad Akbar** (persa: جلال الدین محمد اکبر), ankaŭ konata populare kiel **Akbar la 1-a** kaj poste ***Akbar la Granda*** (urdua : ***Akbar-e-Azam*'*, laŭvorte "la granda") naskiĝis la  kaj mortis la . Li estis mogola imperiestro el 1556 ĝis sia morto en 1605. Li estis la tria kaj unu el la plej grandaj regantoj de la Mogola Dinastio en Hindio. Kvankam li estis nur 13-jaraĝa kiam li enposteniĝis, li estas de multaj konsiderata la plej grava el la mogolaj imperiestroj. Akbar estis sukcedita kiel imperiestro fare de sia filo, Ĝahangir.

## Vivkuro 
Li estis la filo de Nasiruddin Humajun, kiun li sukcedis kiel estro de la Mogola Imperio kun helpo de regento, Bajram Ĥan, kiu asistis la junan imperiestron etendi kaj konsolidi la mogolajn teritoriojn en Hindio. Li havis fortan personecon kaj estis sukcesa generalo; Akbar laŭgrade pligrandigis la Mogolan Imperion ĝis ĝi inkludis preskaŭ ĉion el la Hindia Subkontinento norde de la rivero Godavari. Lia povo kaj influo, tamen, etendiĝis preskaŭ al la tuta lando pro la mogola militista, politika, kultura kaj ekonomia dominado. Dum lia regado, la mogola imperio triobliĝis laŭ grandeco kaj laŭ riĉeco. Li kreis povegan militistan sistemon kaj instituciis efektivajn politikajn kaj sociajn reformojn. Per nuligo de la impostoj al ne-islamanoj kaj nomumado de ili al altaj civilaj kaj militistaj postenoj, li estis la unua mogola reganto kiu sukcesis havi la fidon kaj fidelon de la indiĝenaj subuloj.

## Diplomatio 
Por unuigi la ampleksan mogolan ŝtaton, Akbar establis centralizitan sistemon de administracio tra sia tuta imperio kaj adoptis politikon kiu amikigu konkeritajn regantojn pere de geedziĝoj kaj diplomatio. Por konservi pacon kaj ordon en religie kaj kulture diversa imperio, li adoptis politikojn kiuj akiru la eltenon de siaj ne-islamaj subuloj. Evitante tribajn ligilojn kaj la identecon de islama ŝtato, Akbar baraktis por unuigi malproksimegajn terojn el siaj teritorioj pere de fideleco, esprimita pere de persiigita kulturo, por montri sin mem kiel imperiestro kiu havis preskaŭ diecan statuson.

## Kulturema imperiestro 
Mogola Barato disvolvigis fortan kaj stabilan ekonomion, kio kondukis al komerca etendo kaj pli granda patronado de kulturo. Akbar mem estis patrono de arto kaj kulturo. Plaĉis al li literaturo, kaj kreis bibliotekon de ĉirkaŭ 24,000 volumoj verkitaj en Sanskrito, Hindia, Persa, Greka, Latina, Araba kaj Kaŝmira, stabanita de multaj fakuloj, tradukistoj, artistoj, kaligrafiistoj, skribistoj, librobindistoj kaj legantoj. Religiuloj el multaj kredoj, poetoj, arkitektoj kaj metiistoj venis en lian kortegon el la tuta mondo por studado kaj diskutado. La kortegoj de Akbar ĉe Delhi, Agra, kaj Fatehpur Sikri iĝis centroj de artoj, beletroj, kaj lernado. Pers-islama kulturo ekaperis kaj miksiĝis kun indiĝenaj hindiaj elementoj, kaj distinga Hind-persa kulturo aperis karakterizita de mogolaj artaj stiloj, nome mogola pentrarto, kaj arkitekturo. Li mendis tradukadon el la Sanskrita literaturo, partoprenis en indiĝenaj festivaloj, konstatante ke stabila imperio dependas de kunlaborado kaj bonvolo de liaj subuloj. Tiele, la fondaĵoj por multkultura imperio sub mogola regado estis fundamentaj dum lia regado.

## Sinkretisma kredo 
Por multaj baratanoj, la titolo "la Granda" ne nur rilatis al la militaj kaj administraj kvalitoj de Akbar, sed ankaŭ al lia religia toleremo por ke ĉiu subuloj en lia lando povu sperti sian propran religion. Eble en la espero kaj fido atingi religian unuecon ene de sia imperio, Akbar promulgis Din-i-Ilahi, nome sinkretisma kredo derivita el Islamo, Hinduismo, Zoroastrismo, kaj Kristanismo. Simpla, unudeisma kulto, tolerema laŭaspekte, ĝi centriĝis sur la figuro de Akbar kiel profeto, pro kio li altiris la koleron de la ulemo kaj de la ortodoksaj islamanoj.

## Militaj kampanjoj 
### Militaj novigoj 
eta|maldekstre|La mogola imperiestro Akbar estas pentrita rajdanta elefanton.|250ra
Akbar ricevis la epiteton "la Granda" pro siaj multaj plenumoj, inter kiuj estis lia rekordo de venkaj militaj kampanjoj kiuj establis kaj konsolidis la mogolan regadon en la Hindia subkontinento. La bazo de tiu militistaj heroeco kaj aŭtoritato estis la lerteco de Akbar kaj la struktura kaj organiza kalibrado de la mogola armeo. Precipe la klasiga sistemo de Mansabdari estis konsiderata pro ĝia rolo en la elteno de la mogola povo en la epoko de Akbar.

Organizaj reformoj estis akompanataj de novigoj en kanonoj, fortikaĵoj, kaj uzado de elefantoj Mogolaj pafiloj en la epoko de Akbar iĝis multege pli superaj al ajnaj kiuj povus esti uzitaj de regionaj regantoj, subuloj, aŭ de *zamindaroj*. La efiko de tiuj armiloj estis tia ke la veziro de Akbar, nome Abul Fazl, iam deklaris ke "kun la escepto de Turkio, eble ne estas lando en kiu ties pafiloj havas pliajn rimedojn por sekurigi la registaron ol Barato". La termino "Kanona Imperio" tiukadre estis ofte uzata de fakuloj kaj historiistoj por analizi la sukceson de Mogoloj en Barato. Mogola povo ŝuldiĝus al ia majstreco de militaj teknikoj, speciale de la uzado de pafiloj, kuraĝigitaj fare de Akbar.

### Lukto por Norda Barato 
Dum sia regado, li nuligis eksterajn militajn minacojn de afganoj kaj venkis la baratan gvidanton Hemu. La regado de Akbar ege influis la fluon de la historio de Barato. malfortigita dum la regado de liaj sukcedantoj. Kiam lia regento, Bajram Ĥan, alvokis militan konsilantaron por estri la mogolajn militfortojn, neniu el la militestroj de Akbar aprobis ĝin. Tamen, Bajram Ĥan estis finfine preta supreniri super la nobeloj kaj oni decidis ke la Mogoloj iru kontraŭ la plej fortaj el la Suraj regantoj nome Sikandar Ŝah Suri, en Panĝabo. Delhi restis sub la regenteco de Tardi Baig Ĥan. Tamen, la disputoj de Akbar kun sia regento, Bairam Ĥan, portempe finigis la ekspansion. Bairam Ĥan eliris al Mekko, sed survoje, li estis konvinkita de opoziciantoj al Akbar por ribeliĝi. Li estis venkita de la mogola armeo en Panĝabo kaj devigita kapitulaci. Akbar pardonis lin kaj permesis al li la eblon ĉu pluiĝi en lia kortego aŭ pluigi sian pilgrimadon; Bairam elektis ĉi tion. Tamen Bairam Ĥan estis murdita survoje al Mekko, fare de grupo de Afganoj estritaj de Mubarak Ĥan Lohani, kies patro estis mortigita luktanta kontraŭ la Mogoloj en la Batalo de Maĉhivara en 1555. Li pardonis la ribelestrojn, esperante reamikigi ilin, sed ili ribelis denove; Akbar subpremis ilian duan ribelon. Post tria ribelo, kaj la proklamo de Mirza Muhammad Hakim, frato de Akbar kaj mogola reganto de Kabulo, kelkaj Uzbekestroj estis mortigitaj kaj la ribelestroj piedpremitaj ĝismorte fare de elefantoj. La teritorio estis regata de Raĝa Vir Narajan, nematurulo, kaj lia patrino, Rani Durgavati, Raĝputa militista reĝino du Gondoj. Durgavati memmortigis sin post ŝia malvenko en la Batalo de Damoh, dum Raĝa Vir Narayan estis mortigita ĉe Ĉauragarh, montara fortikaĵo de Gondoj.

### Konkero de Raĝputana 
eta|altdekstre|Mogola imperiestro Akbar pafas al Raĝputa militisto Jaimal dum la Sieĝo de Ĉittorgarh en 1568.
Establint mogolan kontrolon super norda Barato, Akbar turnis sian atenton al la konkero de Raĝputana, kiu estis strategie grava ĉar ĝi estis rivala centro de povo kiu estis flanke al la Indus-Gangaj ebenaĵoj. Ĉittorgarh falis en Februaro 1568 post kvarmonata sieĝo (1567–1568). La falo de Ĉittor estis proklamita de Akbar kiel "la venko de Islamo super nekredantoj [*t.e.*, ne-islamanoj]." En sia *Fathnama* (dokumento anoncante venkon) publikigita la 9an de Marto 1575 informante pri la novaĵoj de la venko, Akbar skribis: "Kun la helpo de nia sangosoifa glavo ni forigis la signojn de nekredeco en ilia mensoj kaj detruis la templojn en tiuj lokoj kaj en la tuta Hindustano." Akbar restis en Ĉittorgarh tri tagojn, poste revenis al Agra, kie, por memorigi pri la venko, li ordonis starigon de statuoj de Jaimal kaj de Patta rajdantaj elefantojn ĉe la pordegoj de sia fortikaĵo. Tiukadre, Udai Singh neniam kuraĝis eliri el sia montara rifuĝejo en Mevar.

La falo de Ĉittorgarh estis sekvita de mogola atako kontraŭ la Fortikaĵo Ranthambore en 1568. Ranthambore estis posedo de la klano Hada de Raĝputoj kaj konsiderata la plej forta fortikaĵo en Barato. Pratap Singh plue atakis la mogolojn kaj kapablis reteni la plej grandan parton de sia regno dum la regado de Akbar.

### Aneksigo de Okcidenta kaj Orienta Hindioj 
eta|dekstre|Kortego de la juna Akbar, 13-jaraĝa, montranta sian unuan imperiestran agon: nome la aresto de ribelem kortegano, kiu estis iama favorito de la patro de Akbar. Ilustraĵo el manuskripto de Akbarnama.
La sekvaj militceloj de Akbar estis la konkeroj de Guĝarato kaj Bengalio, kiuj konektis Hindion kun la komercaj centroj de Azio, Afriko kaj Eŭropo tra la Araba Maro kaj la Golfo de Bengalo. Akbar intencis ligi la maran ŝtaton kun la amasaj resursoj de la Indus-Gangaj ebenaĵoj.

La evidenta militekskuzo de Akbar por ataki Guĝaraton estis la ribelaj Mirza-oj, kiuj jam estis forigitaj el Hindio, sed tiam estis denove operaciantaj el bazo en suda Guĝarato. Krome, Akbar estis ricevinta inviojn el sektoroj de Guĝarato por renversi la regantan reĝon, kio plue utilis kiel pravigo de lia militekspedicio. Akbar tiam revenis al Fatehpur Sikri kaj lasis siajn generalojn finigi la kampanjon. La mogola armeo estis poste venkanta en la Batalo de Tukaroi en 1575, kiu rezultis en la aneksigo de Bengalio kaj partojn de Bihar kiu estis sub la regado de Daud Ĥan. Nur Odiŝo restis en la manoj de la dinastio Karrani, kvankam kiel feŭdo de la Mogola Imperio. Unu jaron poste, tamen, Daud Ĥan ribeliĝis kaj klopodis por reakiri Bengalion. Li estis venkita fare de la mogola generalo Hussain Quli Beg, poste nomita Ĥan Ĝahan Quli, kaj fuĝis al ekzilo. Daud Ĥan estis poste kaptita kaj ekzekutita fare ee mogolaj fortoj. Lia fortranĉita kapo estis sendita al Akbar, dum liaj membroj estis pendumitaj en Tandah, la mogola ĉefurbo de Bengalio. Dum dek tri jaroj, startinte en 1585, Akbar restis en la nordo, ŝanĝante sian ĉefurbon al Lahore dum li devis fronti la defiojn el Uzbekaj triboj, kiuj estis forpelintaj sian avon, Babur, el Centra Azio. La Uzbekoj ankaŭ subigis Afganajn tribojn en la limo, kiuj estis ankaŭ malmikaj de la mogoloj. Tiuj triboj sentis sin defiitaj de Jusufzai el la distriktoj Bajaur kaj Sŭat kaj estis motivitaj de nova religiestro, nome Bajazido, fondinto de la Roŝanija sekto.

En 1586, Akbar negocadis pakton kun Abdullah Ĥan laŭ kiu la mogoloj interkonsentis resti neŭtralaj dum la Uzbeka invado de Safavid-apogita Ĥorasano. Abdullah Ĥan mortis en 1598 kaj la lasta el la ribelemaj Afganaj triboj estis venkita ĉirkaŭ 1600. La mogoloj tiam translokiĝis por konkeri Sindon en la malsupra parto de la Indus-valo.

Ekde 1574, la norda fortikaĵo de Bakar restis sub imperia kontrolo. En 1586, la mogola guberniestro de Multan klopodis kaj malsukcesis sekurigi la kapitulacon de Mirza Jani Beg, la sendependa reganto de Thatta en suda Sind. Akbar respondis sendante mogolan armeon por sieĝi Sehvan, rivera ĉefurbo de la regiono. Jani Beg organizis grandan armeon por fronti la mogolojn. La superaj mogolaj fortoj venkis super la Sindaj fortoj en la Batalo de Sehvan. Suferinte pluajn malvenkojn, Jani Beg kapitulacis al la mogoloj en 1591, kaj en 1593, li faris omaĝon al Akbar en Lahore.

## Kuriozaĵoj 
Ĝalaluddin Muhammad Akbar kredis, ke lia favorata elefanto povis distingi instinkte kiu estis kulpa kaj kiu estis justa kaj uzis ĝin kaj kiel juĝiston kaj kiel ekzekutiston. Kiam li regis la urbon Agra de 1570 ĝis 1585, la prokuroro ekzekutis milojn da homoj, kiuj estis suspektitaj de eĉ malgrandaj deliktoj. Ili staris teruritaj antaŭ la granda reĝa elefanto kaj atendis, ke ĝi ŝajne pripensos, ĉu paŝi sur ili. Plejparto de ili ja estis piedpremata al morto, kvankam estis kazoj en kiuj la elefanto rifuzis. Do la suspektato estis tuj liberigita, ĉar laŭ la opinio de Akbar, lia senkulpeco estis pruvita. Aliaj Mogoloj uzis tiun metodon de ekzekuto por amuzo. Imperiestro Ĝahangir kutimis observi tiajn mortojn mem, kaj ordonis, ke grandega nombro da krimuloj estu tretita fare de siaj vasaloj.

## En Esperanto aperis 
***Akbar: Orienta Romano**'' estas romano de la nederlanda aŭtoro P. A. S. van Limburg Brouwer, aperinta en 1872 en la nederlanda lingvo kaj tradukita en 1923 al Esperanto de Julia C. Isbrücker, J. R. G. Isbrücker kaj Jan Ziermans de 256 paĝoj. Duan korektitan eldonon de 215 paĝoj en 1936 eldonis la Internacia Cseh-Instituto en Hago.

## Referencoj 
## Bibliografio 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Agra
* Din-i-Ilahi
* Fatehpur Sikri
* Kontraŭstaro inter Civilizacioj
* Mogola Imperio
* Panĝabo

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Mogolaj imperiestroj