open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lajos Lesznai

**LESZNAI Lajos** (naskiĝis 1904 - mortis fine de novembro 1977 en Budapeŝto) estis hungara muzikologo kaj esperantisto.

Esperantisto ekde 1924, li kunlaboris en Literatura Mondo, estis redakciano de Hungara Vivo, preleginto en Internacia Somera Universitato kaj kontribuanto al pluraj movadaj periodaĵoj, i. a. Scienca Revuo, Sciencaj komunikaĵoj kaj Esperanto, kies ĉefa muzika recenzanto li estis dum la lastaj jaroj. Kiel muzikologo, d-ro Lesznai estis internacie respektata fakulo pri Béla Bartók, pri kiu li verkis libron (1961), tradukitan ankaŭ en la anglan kaj germanan.

Lesznai, Lajos
Lesznai, Lajos
Lesznai, Lajos
Penko Petrov

**Penko PETROV** (naskiĝis en 1880; mortis la 15-an de januaro 1978 en Jambol) estis bulgara esperantisto, dojeno de Veterana Esperantista Klubo, kio signifas - la plej malnova esperantisto en la mondo. 

Petrov lernis Esperanton en 1899, korespondis kun Zamenhof kaj multaj aliaj famaj pioniroj, estis delegito de UEA jam en 1911 kaj ankoraŭ en 1970, verkis multajn artikolojn pri Esperanto kaj tradukis literaturaĵojn, instruis la lingvon en mezlernejoj, partoprenis plurajn internaciajn Esperanto-kongresojn kaj estis plananta mallongan viziton al la 63-a UK 1978 en Varna.

Petrov, Penko
Petrov, Penko
Petrov, Penko
Stanislav Neumann

**Stanislav NEUMANN** (16-a de julio 1902 – 19-a de februaro 1975) estis ĉeĥa aktoro, al kiu neforgeseble apartenas iom raŭka, kvazaŭ jelp-plena voĉo.

Same kiel lia patro, poeto Stanislav Kostka Neumann, li havis maltrankvilan karakteron. Lignotabuloj signifantaj la mondon kaj bonodoro de vazelino, pudro kaj ŝminko ravis lin ekde frua junaĝo. Eĉ kiam de komence ŝajnis, ke danke al sia fiziognomio li povas neniel sukcesi kiel aktoro, post vojaĝado kun migrantaj kompanioj kaj post kelkaj mallongaj artistkontraktoj li ekankris en la ĉeĥa plej signifa scenejo kaj li eĉ ricevis ĉi tie ankaŭ grandajn aktorajn rolojn.

Dume en la teatro kaj pli malfrue en radiodisaŭdigo kaj televido li havis eblecon roli ankaŭ grandajn rolojn, la filmo farigis el li, simile kiel el Václav Trégl, karakterizan rolulon de karakterizaj figuretoj, plimulte de hometoj starantaj ie en rando de socio aŭ eĉ ekster ĝi. Sed eĉ spite al malgranda amplekso tiuj ĉi figuretoj movigas per enhavo, ili alportas en ĝin elementon de ridindeco aŭ stranguleco, sed ĉefe de tragikomiko kaj humoro. Agkampo de Neumann estis ŝtelistetoj, perantoj, aktoroj, homoj de diversaj, ofte strangaj profesioj.

En la 30-aj kaj la 40-aj jardekŝanĝoj de la 20-a jarcento filmistoj kelkfoje farigis lin kunulo de alia aktoro Jindřich Plachta (*Festotago de kredantoj*, *Fine solaj*, *Pelikano havas alibion*). Ili aspektis unu apud la alia kiel karikaturo aŭ varianto de Pat kaj Patachon – la longa plilongiĝinta Plachta kaj eta Neumann eminente plenigis (komplementis) unu la alian. Sed aktora duopo ne fariĝis el ili.

Post la milito nenio ŝanĝiĝis en filmo por Stanislav Neumann. Li plu rolis siajn karakterizajn figuretojn, ekz. en *Gastejo Ĉe ŝtona tablo*. Sed pli malfrue ja ĝisatendis rolojn, en kiuj li povis plene montriĝi. Tio fariĝis fabelaj staturoj. Post naiva reĝo en *Fiera princino* tio estis per ludkartoj mania diablo Omnimor en *Ludado kun diablo*, kuiristo en *Princino kun ora stelo sur la frunto* kaj maljunulo en filmo *Dařbuján kaj Pandrhola*. Neumann kapablis enpresi al ĉiuj staturoj homan vizaĝon kaj varmigan humoron. Sur scenejo de Nacia Teatro en Prago li agadis ekde la jaro 1927 ĝis sia morto.

Kategorio:Unuarespublikaj aktoroj de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj
Kategorio:Viroj
Kategorio:Naskiĝintoj la 16-an de julio
Kategorio:Mortintoj la 19-an de februaro
Blogo

**Blogo** (ankaŭ nomata *reta taglibro* aŭ *retlogo* aŭ *retskribejo*) estas reta raporto fare de persono. Blogoj estas lokitaj en la Interreton kaj preskaŭ ĉiam en la TTT. Blogoj enhavas liston de eroj (blogaĵoj aŭ blogeroj), kiuj ordinare estas ordigitaj de plej nova ĝis plej malnova kaj temas pri la ŝatokupoj, religio, politikaj, kredoj, okupo, k.t.p. de la bloganto. Blogoj kutime, sed ne ĉiam, permesas por legantoj komenti pri la eroj.

Blogo ordinare estas havebla en TTT-paĝo kaj RSS-a kanalo, tamen ne ĉiuj RSS-aj kanaloj estas blogoj.

Ekzistas multaj programoj por krei blogojn per PHP aŭ Perl kune kun SQL. Se oni ne havas konekton al TTT-ejo, kiu havas tiujn, ankaŭ ekzistas gastigaj servoj kiel LiveJournal aŭ Ĝangalo.com.

## Termino 
La vorto “blogo” devenas de la samsignifa angla vorto “*blog*”, kiu estiĝis el mallongigo de la vorto “*weblog*” (TTT-registri). Kelkaj esperantistoj preferas la ne-neologismajn esprimojn “reta taglibro” aŭ “TTT-protokolo”. Malofte aperas la formo “trototolo”, kiu estas ia sintezo de “TTT” kaj “protokolo”. La enkonduko de la neologismo “blogo” en Esperanton estis pravigita en artikolo en Ĝangalo per la argumento ke tio plifaciligas la uzon de derivaĵoj kiel “blogi”, “blogaĵo” kaj “bloganto”, kiuj estas malfacile esprimeblaj surbaze de la peza esprimo “virtuala taglibro”.

## Blogaj programaroj 
* WordPress – eblas ricevi konton nur per retpoŝtkonfirmo
* LiveJournal
* Blogger – ligita kun Google ktp., necesas konto ĉe Google

## Blogoj en fikcio
* Manĝaĵblogistinaj Misteroj

## Fontoj 
## Vidu ankaŭ 
* Taglibro
* Podkasto
* Vikio
* Vlogo

## Eksteraj ligiloj 
* Kolekto de ligiloj al esperanto-blogoj 
* Ipernity
* e-Planedo 
* Memkompreneble
* Esperanto-blogoj – alternativaj amaskomunikiloj


Kategorio:Vortokunfandoj
Madeleine Foing-Haudebine

**Madeleine FOING-HAUDEBINE** (naskiĝis 1898 - mortis la 31-an de januaro 1978 post operacio en pariza hospitalo) estis franca esperantistino, Honora Membro de UEA.

Ŝi lernis Esperanton en 1932 kaj okupiĝis ekskluzive pri ĝi dum la resto de sia multrilate admirinda vivo. Konatiĝinte kun la fama Cseh-metodo, en 1933, s-ino Haudebine restis fidela al ĝi kaj fariĝis unu el la plej konataj Cseh-metodaj instruistoj kaj ĝenerale unu el la plej persistaj laborantoj sur la pedagogia kampo en la movada historio dum kvin jardekoj. Ŝi instruis en Francio (1932/33 kaj poste), Nederlando (1933/35, ankaŭ post la milito), Svedio (1935/38), Belgio (1938/40), Danio (1948/49), Norvegio (1949/53), denove Danlando (1953/57). En 1958 ŝi vojaĝis al Hinda Unio, por instrui tie plenajn 16 jarojn, kun interrompo en 1965, kiam ŝi samcele vojaĝis al Japanio. Ŝia *Utila Manlibro pri Hindujo* aperis en 1967. Ŝi ofte prelegvojaĝis. En pluraj Universalaj Kongresoj s-ino Haudebine gvidis Cseh-metodajn seminariojn; laste en Rejkjaviko, 1977.

Post la morto de la brusela esperantistino Simonne Obozinski en 1962 estis kreita *Fondaĵo Simone Obozinski* por 'helpi laŭeble la movadon en Oriento, pli speciale en Hindujo, kie,
— kiel multaj scias —, sin dediĉas nunmomente S-ino Haudebinne [tiel], la konata profesorino, kiu, antaŭ la dua mondmilito, dum iom longa tempo tiel aktive
laboris en nia lando, kie ŝi organizis multajn kursojn'.

## Verkoj
**Popular Esperanto Correspondence Course* (1964)
**Utila Manlibro pri Hindujo* (1967)

## Tradukoj
*Thiis, Helge: *Nidaros Cathedral in Pictures* (English, Esperanto, Français, trad. Esperanta: Lif Berg;  L. K. Hunnes;  Mme Haudebine, 1953)

## Bildaro

Dosiero:1977-08-19 Haudebine.jpeg|Letereto kaj subskribo de Madeleine Haudebine, 1977
Dosiero:1977-10-11 Haudebine.jpeg

## Ekstera ligilo
Aŭstria Nacia Biblioteko posedas plurajn fotojn de s-ino Haudebine.

## Referencoj
Kategorio:Francaj esperantistoj
Ludoviko la 18-a (Francio)

eta|dekstra|200px|Ludoviko la 18-a
**Ludoviko la 18-a** (france: **Louis XVIII**) () estis reĝo de Francio ekde 1814 ĝis 1824.

Li estis nepo de Ludoviko la 15-a, kaj frato de Ludoviko la 16-a kaj Karlo la 10-a, kiu reĝis post li. Li estis ankaŭ onklo de Ludoviko la 17-a, rigardata kiel reĝo fare de liaj partianoj sed kiu fakte neniam reĝis, ĉar li estis mallibera kaj enfermita. Por signi, ke li ne agnoskas la imperiestradon de Napoleono la 1-a, Ludoviko la 18-a post lia reveno al Francio datis siajn aktojn je la 18-a jaro de sia reĝado.

Li redaktis la ĉarton de 1814, kiu agnoskis plurajn rajtojn por ĉiuj francoj.

Li rifuĝis en Gento dum la Cent-Tagoj en 1815.

## Vidu ankaŭ 
* Resurtronigo (Francio)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.herodote.net/18150319.htm 
* http://www.histoforum.org/histobiblio/article.php3?id_article=72  

Kategorio:Francaj reĝoj
Kategorio:Burbonoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1755
Kategorio:Mortintoj en 1824
Vajszló

**Vajszló** (vajslÓ) estas grandvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Baranya, en Distrikto Sellye.

eta|maldekstre|Ĉefplaco de Vajszló

## Bazaj informoj 
* Areo: 18&nbsp;km²
* Loĝantaro: 1900
* Poŝtkodo: 7838
* Telefonprefikso: 73

## Situo 
Vajszló situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Villány-Barcs, Sellye estas la plej proksima urbo. Pécs troviĝas je 33 km.

## Historio 
La unua mencio okazis en 1244. En 1354 Vajszló ricevis rangon kampurbo. La hungaroj havis tie abatejon kaj fortikaĵon, kiun la turkoj okupis kaj tenis longe, dume la vilaĝo restis viva. Post la turka erao alvenis ankaŭ germanoj kaj sudslavoj. Inter 1918-1921 la serboj okupis la urbeton.
eta|Katolika preĝejo

## Vidindaĵoj 
* baroka romkatolika preĝejo Ĉieliro de Maria (Vajszló)
* copfa kalvinana preĝejo (Vajszló) de 1785, la turo estas 33 metrojn alta

## Famuloj 
En Vajszló naskiĝis inĝeniero Imre Herpay.

## Esperanto 
* László Somlai, hungara esperantisto vivis en la grandvilaĝo.

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Dividendo

**Dividendo** estas parto de neta profito de kompanio aŭ de akcia entrepreno aŭ societo, kiu estas dividita laŭtempe inter la kompanianoj aŭ la akciuloj. 

Oni elpagas la dividendon laŭ kuponoj, troviĝintaj sur la akcio. Pri grando de la elpagebla profito decidas la jara ĉefkunveno de akciuloj. La sumo de la dividendo (proporcio je la profito) influas la kurzoprezon de la akcio, kiu malsamas al la nomvaloro (nominala valoro).

La vorto devenas de la latina vorto *dividere* (dividi), tra la esprimo *pars dividenda* = divid`enda/disdonenda parto.

Kategorio:Ekonomio
Diferenciala kalkulo

eta|tangeto al kurbo kiu montras ties derivaĵon

**Diferenciala kalkulo** estas branĉo de matematiko, per kiu oni kalkulas la derivaĵojn de funkcioj kaj manipulas diferencialojn. Ĝi estas parto de la infinitezima kalkulo, kaj tial ankaŭ parto de la analitiko. Ĉi tiu kalkulo utilas por scii la tujan ŝanĝinĝemon de iu funkcio. Libro *Institutiones calculi differentialis* (Esperante: *Fundamento de diferenciala kalkulo*) estas matematika verko skribita en 1748 de Leonhard Euler kaj publikigita en 1755 kiu enhavas la grundan bazon por la diferenciala kalkulo.

## Aplikoj 
Ĝi havas aplikojn al multaj areoj en kaj ekster la Matematiko, kiel en la fiziko, kaj aliaj areoj.

## Vidu ankaŭ 
* Diferenciala geometrio
* Integrala kalkulo (malo de diferenciala kalkulo)

Kategorio:Diferenciala kalkulo
Kategorio:Leonhard Euler
Muzikscienco

**Muzikologio** estas scienco pri muziko. Por la analizo de okcidenta muziko, vidu muzikteorio.

Ĝi okupiĝas pri la historio de la muziko, pri muzikaj instrumentoj, muzikaj ĝenroj, gravaj muzikaj komponaĵoj, pri biografio de gravaj muzikistoj kaj muzikologoj, pri muzika teorio, muzika psikologio, muzika pedagogio, muzika sociologio, muzika estetiko, klopodas kolekti liston de ĉiuj muzikaj verkoj en la historio.

Jam el la 2-a jarmilo antaŭ Kristo konserviĝis tekstoj pri muzikaj problemoj el Ĉinio, Mezopotamio kaj Egipto, ĉefe pri agordigado de instrumentoj.

En la 4-a jarcento antaŭ Kristo en la antikva Grekio aperis du muzikaj skoloj: la kanonika, kiu klopodis elkalkuli la idealan muzikon, kaj la harmonika, kiu utiligis spertojn akiritajn dum la muzika praktikado.

En la mezepoko oni komprenis la muzikon kiel idealon de harmonio, Alimaniere la renesanco okupiĝis pri la demando, kia estu la muziko por fariĝi optimuma laŭ skemoj kaj kalkuloj, en la 17-a jarcento oni komencas kompreni ĝin ne plu kiel naturan, sed kiel socian fenomenon kaj la romantikismo komprenis la muzikon kiel noblan arton, kie oni agnosku precipe la geniecon de individuo. Tiam oni komencis profesia verki historion de la muziko kaj kolekti informojn pri verkoj.

Friedrich Chrysander estis germana muzikhistoriisto, muzikkritikisto kaj eldonisto, kies eldono de la verkoj de Georg Friedrich Händel kaj eseoj pri multaj aliaj komponistoj donis al li la renomon esti pioniro de la muzikscienco en la 19-a jarcento.

Ekde 1870 aperas unuaj muzikologiaj gazetoj kaj leksikonoj.

Estis kreataj muzikologiaj asocioj, la muzikologio fariĝis stud-objekto de filozofiaj fakultatoj. Ekde 1952 Unesko gvidas la tutmondan kolektadon de informoj pri ĉiuj verkoj de ĉiuj nacioj kaj epokoj.

Muzikologio okupiĝas ankaŭ pri eldonado de muzikaj verkoj laŭ kritikaj sciencaj kriterioj.

## Fakoj 
La nuntempa muzikologio konsistas el kvar fakoj:

1. **historiografia** - muzika paleografio, historio de muzikiloj, muzikaj ĝenroj, historio de muzika teorio, monografioj pri muzikaj verkoj, komponistoj kaj skoloj, naciaj kulturoj kaj problemoj de stila evoluo

2. **sistemeca** - akustiko, muzikaj fiziologio, psikologio, pedagogio, sociologio kaj estetiko

3. **muzikteoria** - melodiko, harmonio, kontrapunkto, instrumentado, tektoniko, scienco pri muzikaj formoj

4. **etnomuzikologia** aŭ Muziktetnologio - esploro de ĉefe ekstereŭropaj kulturoj, sed ne nepre, el muzikologia vidpunkto

### Muzikfakuloj 
* Theodor Adorno
* Alberto Alén
* Kurt Huber
* María Teresa Linares
* Rolando Pérez
* Stefanija Turkeviĉ

## Vidu ankaŭ 
* Akustiko
* Etnomuzikologio
* Historio de muziko
* Muzika analizo
* Muzika notacio
* Muzikteorio
* Muzikscienco en Kubo

Kategorio:Muziko
Kategorio:Estetiko
Kategorio:Homa scienco
Kategorio:Antropologio
Fanny Brice

**Fanny BRICE** (naskiĝis la 29-a de oktobro, 1891, en Nov-Jorko, Usono, mortis la 29-a de majo, 1951) estis usona komediistino kaj kantistino.

**Fanny Brice** estis la staĝa nomo de **Fania BORACH**, la tria infano de relative riĉaj drinkejaj propruloj de Hungaria juda descendo. En 1908, ŝi forlasis lernejon por labori en burleska revuo. Ŝi estas plej bona konata pro sia asocio kun Florenz Ziegfeld, kiu donis ilian titolon al siaj Ziegfeld Follies komencitaj en 1910 kaj kontinuintaj en la 1930-ajn jarojn.

En la 1921 "Follies" ŝi estis emfazigita perla kanto de la tango "My Man" (Mia Viro), kiu iĝis granda modkanto kaj estis ege asociata kun Brice en Usono por multaj jaroj. Ŝi faris gramafonajn registrojn de ĝi kaj aperis kantanta ĝin en sona filmo.

Dum la malfruaj 1930-aj, ŝi havis sian propran radioprogramon, kiu emfazis ŝin kiel bubaĉa etulo konata kiel "Baby Snooks."

Bone konata kiel komediistino, Brice estas plurtalenta ludisto. Ŝi povas kanti kantojn humore aŭ kun granda serioza emocio. Ŝi estis majstrino ĉe kaj parola kaj fizika komedio.

Fanny Brice mortis en Hollywood, Kalifornio.

## Filmaj tributoj 
Hollywood biografika filmo de Brice aperis en 1939 entitolata *Rose of Washington Square* (Rozo de Vaŝingtona Placo).

Barbra Streisand faris du filmojn, kiuj estis (tre) lakse bazata sur la vivo de Fanny BRICE: *Funny Girl* (Amuza Virino) kaj *Funny Lady* (Amuza Damo).

### Filmaj historioj kontraŭ realeco 
La dua edzo de BRICE estis hazardludisto Julius "Nicky" Arnstein. *Funny Girl* estas ĉefa ekzemplo de la motivo, pro kiu filmoj kutime prenas liberaĵojn kun la vivoj de historiaj figuroj kaj/aŭ eventoj. La filmo sugestis ke Arnstein turnis al krimo ĉar li ne bezonis vivo sen Fanny. La reala Nicky senhonte parazitata je ŝin. La filmo ankaŭ sugestis li vendis falsajn obligaciojn. Li estis efektive parto de bando kiuj ŝtelis $5 milion de Wall Street (Murstrato, Nov-Jorko, Nov-Jorkio) obligaciojn. Anstatau de turnanta sin ene, kiel li faris en la filmo, Nicky venis en kovranta. Kiam li fine kapitiluĉis, li ne pledis kulpa, kiel, denove, li faris en la filmo, sed batalis la akuzaĵojn por 4 jaroj. Du infanoj naskiĝis de la edzo, se nur ilia knabino estas figurata.

Post Arnstein servis lian kondamnaĵon ĉe Fort Leavenworth (li antaŭe restis en karcero ĉe Sing Sing, kie Fanny visitis lin ĉio semajno), kormalsana Brice eksedziginta lin. Ŝi poste edzigis Billy Rose. Tiu edzeco, ankaŭ, fiaskis.

## Eksteraj ligiloj 
* BRICE sur eb.web
* Arnold ROTHSTEIN, Nicky ARNSTEIN kaj Fanny BRICE 

Kategorio:Usonaj kantistoj
Zita Kabátová

**Zita KABÁTOVÁ** (naskiĝinta la 27-an de aprilo 1913 - mortinta la 27-an de majo 2012) estis eminenta ĉeĥa aktorino, kiu prave apartenas inter la plej grandaj steloj de ĉeĥa filmo de la 30-aj kaj la 40-aj jaroj de la 20-a jarcento. Ŝiaj aktoraj eblecoj estis ja tre limigitaj, tamen pro la tipo ŝi bonege taŭgis en tiamajn komercajn filmojn. Ŝi interesiĝis pri arto jam ekde la junaĝo. Ŝia patro gvidis ŝin al tio, modelon ŝi havis ankaŭ en sia onklo-aktoro Josef Šváb-Malostranský. Por filmo malkovris ŝin reĝisoro Václav Kubánek kaj li konfidis al ŝi rolon en la plej granda filmaĉo de tiu tempo, en kortuŝega okazintaĵo *Lumo de liaj okuloj*.

Tiutempa kritiko markis ŝin kiel „orharulan sinjorinon de la ĉeĥa filmo". Ŝi kreadis rolojn de noblaj virinoj, komprenemaj amantinoj, sed ankaŭ misteroplenaj intrigantinoj. Ŝia populareco kreskis filmo de filmo, eĉ kiam temis plimulte nur pri ordinaraj amuzigaj kaj am-okazintaĵoj (*Aera torpedo 48*, *Ŝia peko*, *Dekokjarulino* aŭ *Ĉe sankta Mateo*).

La plej grandan popularecon certigis al ŝi ĝis hodiaŭ sukcesa filmo *Viroj ne maljuniĝas*. Ĉefrolulo Jan Pivec vere preskaŭ ne estis maljuniĝanta, lia kunulino Zita Kabátová jes. En la unua parto de la filmo ŝi rolis junan edzinon, meze de la filmo la patrinon de mezaĝo kaj en la fino de la filmo ŝi jam estis avino de plenkreskinta nepino. Dum okupado ŝi rolis ankoraŭ en du komedioj kun Vlasta Burian (*Stacidomestro*, *Ora fundo*) kaj ankaŭ en patriotaj filmoj *Tio estis ĉeĥa muzikisto* kaj *Patro Bezoušek*. Kaj ankaŭ, sub pseŭdonomo Maria von Bucholow, ŝi rolis en germana filmo.

Post la milito ŝi ne plu revenis al la aktora profesio, nur post longaj dudek kvin jaroj (1969) reĝisoro Jiří Hanibal enroligis ŝin en filmon *Stelo*, kie ŝi tre konvinke rolis rolon de amikino de aktorino, kiu esperas, ke ŝi denove fariĝos fama. Ŝi renkontiĝis ĉi tie kun kelkaj koleginoj el la tempo de la plej granda gloro – Jiřina Štěpničková, Marie Glázrová kaj Nelly Gaierová.

Sed filmon, kiu alportis al ŝi sukceson kaj poste forgesis pri ŝi, ŝi neniam ekmalamis – dum longaj jaroj ŝi estis estrino de kinejo Illusion, kiu projekciis filmojn ĝuste el tiuj „memorantaj" tempoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Kabátová ĉe imdb.com (angla)
* 

Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj
Kategorio:Unuarespublikaj aktoroj de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Naskiĝintoj la 27-an de aprilo
Kategorio:Mortintoj la 27-an de majo
Jose Antunes

**Jose ANTUNES** (naskiĝis 1901 - mortis la 1-an de januaro 1978) estis unu el la plej malnovaj portugalaj esperantistoj, kiu inter la jaroj 1952 kaj 1971 estis ĉefdelegito de UEA en Portugalio.

ANTUNES, Jose
Kategorio:Mortintoj en 1978
Kategorio:Portugalaj esperantistoj
Eddie Foy

**Edwin FITZGERALD**, bone konata kiel **Eddie FOY** (naskiĝis la 9-an de marto 1856, en Nov-Jorko (Nov-Jorkio), mortis la 15-an de februaro 1928) estis usona vodevila aktoro kaj komediisto.

Foy kreskis en Ĉikago (Ilinojo). Lia patro mortis en 1862 kaj li devis helpi subteni la familion. Foy kantis kaj dancis. En 1870, Foy kuniĝis kun Jack Finnegan por formi duopon. Li ŝanĝis sian nomon el *Fitzgerald* al *Foy* por mallongigi la nomon de la duopo. Finnegan kaj Foy ludis en Ĉikago, kiam la granda fajro okazis en 1871. En la 1880-aj jaroj Foy rondvojaĝis tra la meza okcidento de Usono kiel sol-prezentisto kaj kun nombro da produktaĵoj.

Foy edziĝis tri fojojn. La unua edzeco finiĝis en divorco kaj ambaŭ infanoj mortis junaj. Lia dua edzino mortis en 1896 lasante neniujn infanojn. El sia tria edziĝo Foy havis sep geknabojn kaj ili ludis kun li kiel *La sep malgrandaj Foy-oj*. Tio estas lia plej granda sukceso. La plej fama el la geknaboj estis aktoro Eddie Foy la 2-a (1905–1983).

Bob Hope portretis Foy-on en plenlongeca filmo.

Foy estas notinda kiel travivanto de la fajro de la 30-a de decembro 1903, kiu ekflamis en Teatro Iroquois en Ĉikago (Ilinojo) kaj postulis la vivojn de pli ol 600 homoj. Foy estis stelulo en la teatra trupo ludanta *Mr. Bluebeard, Jr.* (Sinjoro Blubarbo la 2-a) en tiu tempo. Li savis plurajn homojn el la fajro.

Kategorio:Usonaj aktoroj
Karl Otto Schmidt

**Karl Otto SCHMIDT** (naskiĝis la 26-an de januaro 1904
en Laboe, mortis la 21-an de decembro 1977 en Reutlingen, Germanio) estis tre aktiva esperantisto, i. a. sekretario de Germana Esperanto-Asocio kaj eldoninto de kelkaj lerniloj tuj post la lasta mondmilito.

Li abunde verkis en la germana kaj kunaŭtoris *La manifesto de la paco*, kiu aperis ankaŭ en E-traduko (1975).

Pro siaj meritoj kiel vivkonsilisto kaj verkisto, li ricevis la 23-an de majo 1972 la germanan federacian meritkrucon.

## Verkoj 
* *Esperanto - leicht gemacht!: Ein Lehrgang der Welthilfssprache für Menschen, die vorwärts wollen*
* *Legu kaj ridu!: Gajiga Esperanto-legolibro*

### Recenzoj
Pri *Legu kaj ridu!*

----
Pri *La manifesto de la paco*

## Tradukoj 
* Streidt, Georg: *Esperanto-Lehrbuch für Fortgeschrittene: insbesondere für Volkshochschulen sowie für Lehrer und Studierende (Mit einem Geleitwort von K. O. Schmidt, 1950)
* Zimmer, Rudolf und Schmidt, K. O.: *Manifest des Friedens: ein Ruf zur Besinnung* (1966)
* Zimmer, Rudolf kaj Schmidt, K. O.: *Manifesto de la paco: voko al rekonsciiĝo'' (1975)

## Eksteraj ligiloj 
* Detala biografio (germanlingva)

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Kavaliroj de la Federacia Meritkruco (Germanio)
Branko Rajšić

**Branko RAJŠIĆ** (naskiĝis 1900 - mortis la 11-an de februaro 1978 en Zemun, Jugoslavio) estis jugoslava esperantisto.

Li lernis Esperanton en 1922 kaj faris el ĝi sian ĉefan vivokupon. Kiel elstara lingva kompetentulo (membro de Jugoslavia Esperanto-Instituto ekde ties fondigo), li ofte kontrolis vortarojn kaj aliajn Esperanto-librojn antaŭ presigo. Kelkjare li estis vicprezidanto de Jugoslavia Esperanto-Ligo, sed dum jardekoj li sekretariis kaj animis en la loka societo, kie li gvidis sennombrajn kursojn kaj edukis plurajn movadajn generaciojn. Rajšić kunlaboris en Konkordo, La suda stelo kaj Kajeroj. En 1924 aperis brajle lia traduko de *Nia koro*; *Rakontoj por infanoj*; li postlasis ampleksan kronikon pri la loka Esperanto-movado. Rajšić estis membro kaj delegito de UEA dum pli ol duona jarcento. 

## Tradukoj
*Keller, Helen: *Ni vojaĝas al Jugoslavio* (1932)
*Stankoviĉ, Petar J.: *Marŝo de paco* (1953)

RAJŠIĆ, Branko
R
R
Blubarbo

**Blubarbo** estas la ĉefrolulo en samnoma fabelo, devena el Francio.
Charles Perrault publikigis ĝin en sia kolekto ''Contes de ma mère l'Oye* (rakontoj de mia patrino anserino).

S-ro Blubarbo estas nobelo, kies blua barbo timigas homojn; tamen juna virino, impresata de lia riĉeco, edziniĝas kun li.
Li donas al ŝi ĉiujn ŝlosilojn de sia kastelo, sed malpermesas uzi unu, oran, kiu malŝlosas certan ĉambron.
Dum foresto de la edzo la scivolema edzino tuj malfermas tiun ĉambron kaj trovas la kadavrojn de antaŭaj edzinoj.
Ŝi reŝlosas la pordon, sed la ŝlosilo makuliĝis per sango, kiu montriĝas neforigebla kaj perfidas al la edzo ŝian faron.

La edzo intencas mortigi ankaŭ ŝin, sed ŝiaj fratoj lastminute savas ŝin kaj mortigas Blubarbon.

La rakonto baziĝas eble sur la vivo de Gilles de Rais, akuzita pri multaj murdoj, aŭ de Henriko la 8-a (Anglio), sesfoje edziĝis, sesfoje vidviĝis, ne malofte propravole...

La fabelo ne tiom kliŝe aludas pri "natura" scivolemo de virino aŭ "krueleco" de viro, sed ĝi pli ĝuste konsistigas lecionon por knabinoj (ontaj edzinoj) celantan instrui obei viro(j)n. Efektive, ĉio glatas en la paro, ĝis kiam ŝi malobeas. La krueleco de Blubarbo, estas nur absoluta rigoreco. Ja ŝi estis savita, sed far siaj fratoj (ja viroj) kiuj kunportis ŝin. La rezulto de ŝia kulpo "malobei" igas ŝin ne inda plu esti edzino - kies eco estas obeemo - Blubarbo celis maledzinigi ŝin per murdo, la fratoj faris tion per vidvinigo. 

## Blubarbo en teatroj 
* Béla Bartók: Burgo de la duko Blubarbo (opero)

## Blubarbo en Esperanto 
### Tradukoj 
### Parodioj
Aperis en *La KancerKliniko'' numero 118 bildstria parodio de Blubarbo, fare de Serge Sire (Fakte temas pri parodio de la opero "Ariano kaj Blubarbo" de Paul Dukas, libreto de Maurice Maeterlinck.) 
Kovrilpaĝo Paĝo 1 paĝo 2 paĝo 3

Kategorio:Fabeloj
Kategorio:Fikciaj nobeloj
Kategorio:Fikciaj murdistoj
Kategorio:Literaturaj roluloj
Kategorio:Fabeloj de Charles Perrault
Valorpapero

**Valorpapero** estas diplomo, kiu reprezentas posedan rajton, postulon kaj kiu estas vendebla, transdonebla.

La plej gravaj valorpaperoj estas akcio, obligacio, lombarda slipo, kvitanco, kambio. La vendo kaj aĉeto de la valorpaperoj okazas ĉefe sur la borsoj, kie oni notas ties kurzojn.

La obligacio gravas en la longtempa kredito, la kambio en la mallongtempa.

## Eroj de valorpapero 
Valorpapero konsistas el

* Mantelo: kiu estas mem la diplomo.
* Kupona paperfolio: kiu estas entranĉita je pluraj samforma kaj numerita parto. La unuopajn entraĉitaĵojn oni nomas kupono. Per transdono de kupono ĉe elpagejo, oni povas validigi la rajtojn pri la diplomo. Tio valoras ĉefe pri profita kaj intereza elpago. Ekzemple Militkupono.
* Renoviga paperfolio: Per transdono de la renoviga paperfolio ĉe la elpagejo, oni ricevas novajn kuponajn paperfoliojn.

## Eksteraj ligiloj 
· Wertpapier Forum – diskutoj pri valorpaperoj/germane
·
Licenco

**Licenco** estas koncesio, donita por posedo, uzo de inventaĵo, kiel patento, spertoscio, verkista rajto, registrita marko.

Ekstere de la ekonomia kadro, licenco estas permeso de escepta malobeo al gramatika, poezia aŭ stila regulo: poezia licenco, racia licenco (specifa por planlingvo).

## Vidu ankaŭ 
*Ĉifrado
*Kopirajto
*Intelekta propraĵo
*Patento
*Permesilo

Kategorio:Ekonomiko
*
Profito

Laŭ ekonomiko, **profito** estas tiu diferenco per kiu la enspezoj superas la elspezojn ĉe entreprenoj aŭ komercaj aferoj. La vorto devenas de la latina lingvo ("fari progreson"). En pli ĝenerala senco profito signifas ricevi ian utilon, gajnon aŭ avantaĝon el io aŭ ankaŭ fari uzon de oportuna cirkonstanco.

Laŭ pli ĝenerala senco, **profito** estas utilo, supereco, ricevita de io

## Vidu ankaŭ 
* Bilanco
* Ekstera efiko
* Ekspluatado
* EBIT
* Plusvaloro

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (17) proverboj pri profito en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Ekonomiko
Kurzo

[eta|Kurzevoluo utilas por la [konverto inter eŭro kaj dolaro (ekde 1999)|450x450ra]]
**Kurzo** estas la prezo de la monunuoj (valuto) kaj valorpaperoj (akcio, obligacio). La kurzo de valutoj kaj devizoj povas esti merkate aŭ ŝtate determinita (ĉefe en la iamaj nekapitalismaj landoj). La ŝtata kurzo estas fiksa, la merkata kurzo ŝanĝiĝas ĉirkaŭ la prezocentro laŭ influo de postulo kaj oferto sur la devizomerkato. La prezocentro estis dum la uzo de la valuta oroenhavo la rilato inter la oficialaj oroenhavoj. Post finiĝo de la oroenhava komparo, la prezocentron difinas la merkato.

Modernaj ŝtatoj ofte permesas la valutan kurzon nur en difinita zono. Se la kurzo ŝajnas trapaŝi tiun kurzolimon, la ŝtato intervenas ĉefe per la Centra banko. Tiam la ŝtato aĉetegas fremdan valuton kontraŭ la propra (do vendas propran valuton sur la merkato, estiginte abundon je ĝi, malaltigante ties kurzon) aŭ vendegas fremdan valuton kontraŭ la propra (do reaĉetas propran valuton tiel altigante ties kurzon per malabundigo de ties ĉeesto surmerkate).

La valuto hodiaŭ jam povas ŝanĝiĝi inter larĝa linio (zono) kaj oni nomas tiun valuton „ŝvebanta valuto” kaj tian ekonomian politikon „valutoŝvebigo”.

La kurzo de la valorpaperoj ŝanĝiĝas same je influo de la merkataj efikoj. La centro de la balanciĝo estas la kapitaligita valoro de la valorpapera profito je merkata intereza procento (tio estas, ke akcio, profitante dividendon de 20 USD ĉe ĉ. 5 % merkata intereza procento reprezentas kapitalon de 400 USD. Ĉe akcioj, kiuj ja ne havas antaŭdifinitan renton, ne nur la aktuala dividendo gravas por la kurzo, sed ankaŭ la atendita kurzo-evoluo, kiu ree reflektas la atenditan dividendon en (eble ankaŭ tre fora) estonto.

Oni notas la kurzon de la akcioj en absoluta sumo, la obligacion en procentoj.

En la iamaj socialismaj landoj ekzistis ofte dutipa kurzo: unu kurzo por la komercado, unu por la nekomercaj aferoj (vojaĝo). En la iamaj socialismaj landoj la valutokurzoj estis fiksaj kaj ne reprezentis la veran valoron. La ŝtato iom post iom ŝanĝis la kurzojn.

## Referencoj 
Kategorio:Ekonomiko
Kategorio:Internacia komerco
Kategorio:Mono
Hermann Tobusch

**Hermann TOBUSCH** (naskiĝis 1892 - mortis la 18-an de decembro 1977 en Villa Park apud Ĉikago, Usono) estis usona esperantisto, iama delegito kaj fakdelegito de UEA en tiu loko. 

Li lernis Esperanton jam en Germanio, de kie li elmigris post la Unua mondmilito.

Tobusch, Hermann
Tobusch, Hermann
Tobusch, Hermann
Tobusch, Hermann
Entrepreno

eta|302x302ra|Tempodaŭro laŭleĝe necesa por komenci negocon en 2017
**Entrepreno** en ekonomio estas "la loka kaj teknika unuo en produktado kaj distribuado" (difino de IKEV). Dum la unua signifo de "negoco" estas *Aparta komerca afero de aĉeto aŭ vendo*, ekonomia entrepreno ankaŭ nomiĝas **negoco**. Entrepreno posedata de pluraj individuoj kutime estas organizita kiel kompanio aŭ firmao, laŭ diversaj lokaj juraj difinoj.

La privata sektoro estas parto de la ekonomio foje referencata kiel *civitana sektoro*, kiu estas posedata de privataj individuoj aŭ grupoj. Kontraste, ŝtata entrepreno regiĝas rekte de la ŝtato. En kapitalismaj landoj, privataj entreprenoj estas la bazo de la ekonomio kaj dungas la plejparton de la laborforto. Privataj entreprenoj plejparte estas **profitocelaj organizaĵoj**, administrataj por pliigi la riĉecon de siaj posedantoj, sed ankaŭ povas esti **neprofitocelaj**.

## Bazaj formoj de proprieto 
Kvankam formoj de komerca proprieto varias laŭ la jurisdikcio, la plej oftaj formoj estas:
* **Persona proprieto:** persona proprieto estas profitocela entrepreno posedata de unu persono. La posedanto povas administri la entreprenon mem aŭ povas utiligi aliajn. La posedanto havas senliman pasivon por la ŝuldoj okazigataj de la negoco.
* **Partnereco:** partnereco estas entrepreno kunposedata de du aŭ pli da homoj. En la plej multaj formoj de partnerecoj, ĉiu partnero havas senliman pasivon por la ŝuldoj okazigataj de la negoco. Tri tipoj de partnereco estas ĝenerala partnereco, limigita partnereco kaj partnereco kun limigita respondeco.
* **Korporacio:** korporacio estas societo de sammetianoj aŭ samprofesianoj, posedanta la rajtojn de leĝa persono kaj submetanta siajn anojn al kolektiva disciplino.
* **Kooperativo:** kooperativo estas memvola kuniĝo de produktistoj aŭ konsumantoj en asocio, kies celo estas ekonomia antaŭeniĝo per reciproka helpado.

## Esperanta agado
La 2-a Afrika Kongreso de Virinoj okazigis edukajn laborrenkontiĝojn por ebligi artajn kaj metiajn entreprenojn al virinoj.

## Institucioj 
* *ISG Business School*

## Vidu ankaŭ 
* Kompanio
* Akcia Kompanio (AK)
* Kompanio kun limigita respondeco (Klr)
* Dungeco
* Firmao
* Firmaoborso
* Entrepren-ekonomiko

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri entrepreno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Artikoloj pri negoco
Hans Westenberger

**Hans WESTENBERGER** (naskiĝis 1884 - mortis la 3-an de februaro 1978 en Fulda, Germanio) estis honora prezidanto de la loka Esperanto-klubo, kies aktivulo li estis dum ses jardekoj. Li lernis Esperanton jam en 1905.

Westenberger, Hans
Westenberger
Westenberger
Palmira Castellvi de Heider

**Palmira CASTELLVI DE HEIDER** (naskiĝis en 1894, probable en Barcelono - mortis la 24-an de decembro 1977 en Karakaso, Venezuelo) estis kataluna esperantistino, vidvino de germana esperantisto *Xaver Heider*. 

Ŝi lernis la lingvon jam en sia junaĝo kaj partoprenis interalie la 5-an UK en Barcelono (1909), estinte tiam 14- aŭ 15-jara, restinte aktiva dum pli ol 60 jaroj. La paro solene geedziĝis en granda internacia movada geedziĝo, en 1933 same en Barcelono, la esperantlingva gazetaro amplekse raportis pri la evento kaj la Enciklopedio de Esperanto de 1934 menciis ĝin.

## Referencoj 
Kategorio:Katalunaj esperantistoj
Kategorio:Venezuelaj esperantistoj
Gnejso

**Gnejsoj** estas metamorfaj kristalaj petroj, kiuj enhavas la samajn kristalojn kiel granito, sed la aranĝo de la glimo en paralelaj tavoletoj donas al ĝi foliigitan aspekton.

## Bildgalerio 

Dosiero:Gneiss.jpg |  Gnejso
Dosiero:Augen gneiss est.jpg | Okula gnejso
Dosiero:Kianite1.jpg |  Kianito

## Vidu ankaŭ 
* Listo de petroj

## Aliaj projektoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.geo.au.dk/besoegsservice/plakat_bjergarter.pdf 

Kategorio:Geologio
Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Petro
Skisto

[eta|180ra|Skistoŝtono el sudoriento de [Nov-Jorko.]]
**Skisto** estas la ĝenerala nomo de metamorfoze aŭ sedimente estiĝintaj petroj (=ŝtonaĵoj), kies strukturon dominas paralelaj maldikaj platetoj (memorigante pri foliigita pasto). Konata ekzemplo estas kristaliĝinta ardezo.

La alunskisto estas skisto penetrita per karbo kaj bitumaj substancoj, kun brunenigra aŭ nigra koloro kaj enhavo de iom da pirito (foje eĉ ĝis 8%).

Miksaĵo de skisto kaj diversaj gasoj kreas skistogason.

## Vidu ankaŭ 
* Metamorfa rokaĵo
* Sedimenta rokaĵo
* Skistejo Burgess

Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Petro
Señor Wences

**Señor Wences** (naskiĝis **Wenceslao MORENO** la  en Salamanko, Hispanio; mortis la  en Nov-Jorko, Usono) estis eminenta 20-a-jarcenta ventroparolisto, eble plej bone konata pro siaj aperaĵoj sur la Programo Ed Sullivan de CBS .

Lia aro de karakteroj inkluzivis "Johnny" (Joĉjo, [ĝoni]), infanan vizaĝon desegnitan sur la pugno de WENCES. WENCES interparolis kun la desegnaĵo, ŝaltante siajn voĉojn inter tiu de Johnny kaj sia propra je miriga rapideco. Alia populara karaktero de WENCES estas la malafabla-voĉa "Pedro", senkorpa kapo en skatolo, kiu grumblas "s'all right" ("estas bone").

Je la tempo de sia morto (nur tagojn post lia 103-a nasktago), WENCES estis loĝanta ĉe la Ameritania Hotelo ĉe 54-a Strato en Nov-Jorko, Nov-Jorkio, tuj ĉirkaŭ la stratangulo el la Teatro Ed Sullivan. Tiu sekcio de 54-a Strato estis renomita "Señor WENCES Way."

Kategorio:Ventroparolistoj
Kategorio:Hispanoj
Kategorio:Hispanaj centjaruloj
Nihonio

* **Atompezo:** [284] u (konjekto)
* **Grupo:** grupo 13 (bora grupo)
* **Periodo:** 7
* **Bloko:** *p*-bloko
* **Aspekto:** Nekonata.
* **Duonvivo:** Nekonata.

**Nihonio** ne ekzistas nature, sed je la 1-a de februaro 2004, teamo de rusaj sciencistoj de la Kuna Instituto por Atomfizika Esploro (*angle: Joint Institute for Nuclear Research*) ĉe Dubna, Rusio, kune kun teamo de usonaj sciencistoj ĉe la Lawrence Livermore National Laboratory raportis ĝian malkovron. Ĉi tiu trovaĵo atendas konfirmon.
http://www.nytimes.com/2004/02/01/science/01ELEM.html?ex=1076216400&en=91af87c6dd4a6484&ei=5062&partner=GOOGLE

Je la 28-a de septembro, 2004, teamo de japanaj sciencistoj anoncis, ke ili sukcese artefaris la elementon.
http://news.xinhuanet.com/english/2004-09/28/content_2034889.htm
(Morita k.a., *Experiment on the Synthesis of Element 113 in the Reaction 209Bi(70Zn, n)278113* )
J. Phys. Soc. Jpn. , Vol. 73, No.10.
Vidu ankaŭ japanlingva 新発見の113番元素 

Ununtrio estas portempa IUPAC laŭsistema elementnomo. Ĝi estas ankaŭ konata kiel eka-talio. La nomo **Nihonio** estis oficiala fine de 2016. *Nihon* estas iu alia japana nomo pri Nipono.

## Referencoj 
Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Metaloj
Integrala kalkulo

**Integrala kalkulo** estas branĉo de matematiko per kiu oni kalkulas la integralojn de funkcioj. Ĝi estas parto de la infinitezima kalkulo, kaj tial ankaŭ parto de la analitiko.

## Vidu ankaŭ 
* Listoj de integraloj
* Obla integralo
* Integralo (ekzemploj)
* Derivaĵo (matematiko), Diferenciala kalkulo
* Integralo

Dosiero:Riemann.gif|
Dosiero:Areabetweentwographs.png|
Dosiero:Integral as region under curve.png|
Dosiero:Opp sin.gif|

## Eksteraj ligiloj 
* http://integrals.wolfram.com 
* http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Calculus/RiemannSums.shtml 
* http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Calculus/CubicSpline.shtml 
* http://wims.unice.fr/wims/wims.cgi?module=tool/analysis/function.en 

Kategorio:Integrala kalkulo
Kategorio:Integraloj
Kategorio:Gottfried Wilhelm Leibniz‎
Hiismo

**Hiismo** estas proponita reformo de Esperanto. Hiisto sentas en tradicia Esperanto mankon de specife virseksa triapersona pronomo, simetria al *ŝi*, ĉar en tradicia Esperanto la triapersona pronomo *li* estas aŭ virseksa aŭ neŭtra. Kiel specife virseksan triapersonan pronomon hiisto uzas la pronomon *hi*.

## Priskribo 
En hiisma Esperanto la virseksa pronomo *hi* estas uzata simetrie kun la inseksa pronomo *ŝi*. La uzado de la virseksa pronomo *li* por emfazi virsekson estas arkaika. (La pronomo *li* estas nek virseksa nek inseksa; por emfazi la sekson oni uzu aŭ *ŝi* aŭ *hi*.)

## Alternativoj 
Por indiki virsekson, eblas uzi la prefikson *vir-* aŭ sufiksece uzi kunmetaĵon *-malin-* (= mal+in) aŭ pronomece uzi kunmetaĵon *malŝi* (= mal+ŝi).

### Liismo 
Simile al Liismo, Hiismo asertas, ke la pronomo *li* estas neŭtra.

### Riismo 
Kontraste al Riismo, en Hiismo la pronomo *li* estas neŭtra, dum en Riismo ĝi estas specife virseksa.

## Argumentoj kontraŭ hiismo 
* Aldoni novan pronomon estas kontraŭfundamente laŭ kelkaj homoj, pro la opinio, ke la kvanto de pronomoj estas limigita en la Fundamento.
* *hi* estas anglismo, kaj multaj esperantistoj malakceptas influon de la angla lingvo.

## Argumentoj por hiismo 
* Oni povas libere elekti ĉu emfazi sekson aŭ ne.
* Per arkaika uzado de *li* oni diskriminacias inojn, vole-nevole implicante, ke parolante pri iu ajn besto, persono, profesio aŭ familiano, oni "kompreneble" celas viron. (Laŭ alia opinio oni diskriminacias ĝuste tiujn, vole-nevole implicante, ke nur ĉe inoj indas klare esprimi ilian sekson.)
* La pronomo *li* origine tradukitas per *he* (angle), *er* (germane) kaj tiel plu, kiuj siatempe signifis *tiu persono* kaj nur *she* (angle), *sie* (germane) kaj tiel plu estis neambigue inseksaj, kio implicis, ke *li* ĝenerale estas virseksa. En la 21-a jarcento estas kreiĝintaj en la nacilingvoj, kiuj estis bazo de Esperanto en 1887, iloj por juste distingi aŭ maldistingi inter inoj kaj viroj. Esperanto devas havi sampovajn ilojn por esti taŭga komunikilo.
* Seksneŭtrala uzado de *li* simetrias kun *ili*, kio estas plia regulaĵo en la lingvo.
* Nova klare virseksa pronomo *hi* ne kaŭzus miskomprenon de pli frue verkitaj tekstoj. Uzado de *li* por virseksuloj ne malkonformas kun la nova sistemo, kaj esprimoj kiel *li aŭ ŝi* restus signife klaraj kaj rivelus la sistemon. Tio estas argumento favore al hiismo kompare kun riismo, kiu falsigus la antaŭan uzadon de *li* en seksneŭtrala signifo.
* "Ŝi" estas el la angla *she*, do ambaŭ seksaj pronomoj venas de la sama lingvo.

## Vidu ankaŭ 
* DLT
* Seksneŭtrala homa triapersona pronomo
* -iĉ-
* Liismo
* Riismo
* Iĉismo

## Eksteraj ligiloj 
* Mondlango  Esperantido kun pli da angla, kaj kiu uzas hiismon.
* Ikolo Proveto de dialekto de Esperanto kun hiismo, iĉismo, ujismo kaj minimeca skribsistemo.
* Esperanto kaj sekso. Artikolo de Markos Kramer kiu konsideras diversajn proponojn por seksneŭtrala esprimmaniero en Esperanto, interalie hiismon

Kategorio:Ismoj
Kategorio:Reformoj en Esperanto
Kategorio:Seksneŭtrala lingvouzado
Kategorio:Pronomoj
Ĉeko

[eta|Ekzempla [Kanado|kanada ĉeko]]
**Ĉeko** estas ordono de kliento al banko pagi difinitan sumon por nomumita persono (profitanto) aŭ al la portanto.

Kontraŭe al ĝirilo, ĉeko estas donata al la profitanto, ne al la banko. La ricevanto do povas tuj konstati, ke li estis pagita, kondiĉe ke la ĉeko estas fidinda.

Por eviti, ke la perdo de ĉeko signifas perdon de mono, eblas restrikti ĉekon al nekontanta pago. Tian ĉekon banko ne rajtas ŝanĝi al kontanta mono, sed nur elpagi al konto, kies posedanto estas konata. Tiel eblas eltrovi, kiu profitis de perdita ĉeko. Por tiel restrikti ĉekon oni en kelkaj landoj alskribas direktivon, en aliaj oni metas krucon el du strekoj.

Landoj, kies pagosistemo baziĝas sur ĉekoj, ofte havas tre severajn regulojn pri la uzo de senvaloraj ĉekoj. Ties uzanto povas perdi la rajton plu uzi sian konton aŭ sian kreditkarton.

Male al kambio ĉeko per si mem donas nenian garantion, ke oni efektive ricevos la monon de la indikita banko. Fakte ĝi pagos, se la kliento havas sufiĉan bonhavon aŭ krediton, alikaze ne. Por doni tiun garantion oni uzis de 1969 ĝis 2001 en multaj precipe eŭropaj landoj la *eŭroĉekkarton*, kies numeron oni notis sur la dorso de la ĉeko. Tio malpopulariĝis kaj fine estis ĉesigita favore al memstara uzo de la karto kiel debetkarto.

## Komparo kun kambio 
Kambia kaj ĉeka juro tre similas, kaj la formala rolo estas ambaŭkaze triangula pago-ordono (A ordonas al B pagi al C). Sed estas tri gravaj diferencoj:
* Por ĉeko ne ekzistas *akcepto*. Tial la supre menciita manko de garantio.
* Ĉeko estas ĉiam tuj pagenda. Mankas funkcio de kredito.
* Kiel profitanto povas esti indikata la portanto kaj plej ofte tio okazas. Tiam ne necesas surdorsigo por transdoni ĝin. Aliflanke ĝi estas malpli sekura en kazo de perdo.

Kategorio:Ekonomiko
Rento

**Rento** estas perioda enspezo de proprietulo de grundo, domo aŭ maŝinaro, investita kapitalo aŭ similaj.

Ĉefaj formoj ĉe agro:
*agrodiferenca rento.
*absoluta agrorento.
*monopola rento.

Oni nomas rento la enspezojn laŭ valorpaperoj, kio estas plej ofte interezo aŭ dividendo.

La efektivan enspezon en procentoj de investo konsiderantan la ŝanĝon de kurzo oni nomas **rentumo**.

Tiu, kiu vivas de rento estas **rentulo**.

## Vidu ankaŭ 
* baza rento
* buĝeto
* georgismo
* luado
* mikroekonomiko

## Eksteraj ligiloj 
* Datumoj de rento .
* Monda Mona Fonduso.
* Houston Attorney resources

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Enspezo
Optika signorekono

** Optika signorekono** (OSR) aŭ tekstorekono aŭ optika karaktra rekono (angla, internacia mallongigo *OCR* laŭ *Optical Character Recognition*) estas nocio el la IT-areo, kiu priskribas la aŭtomatan tekstorekonon de (plej ofte presita) dokumento.

Originale ĝi estis evoluigita al aŭtomata tekstorekono de diversaj skribotipoj, kiuj estis uzataj en ĉekoj. Tiuj skribotipoj estis tiel formitaj, ke la rekoniloj povis ilin – sen grava kalkula bezono – deĉifri, dividi inter ili. Tiel la skribotipo *OCR-A* estas uzata por tre diversaj signoj, *OCR-B* por pli similaj signotipoj, kaj *OCR-H* por manskriboj.

La kreskantaj povumoj de la moderna komputilo kaj la pliboniĝantaj algoritmoj ebligas ankaŭ la rekonon de "normalaj" presitaj signoj ĝis la manskriboj (tiu lasta gravas ekz. ĉe leterodistribuo en la poŝto).

La moderna tekstorekono entenas la rekonon de la diversaj litertipoj kaj -grandoj kaj tiel certigas la preskaŭ plej originalfidelan reaperigon.

## Proceso 
La elirpunkto estas bildo (rastruma bildo), kiu estas farita el dokumento per skanilo, cifereca fotilo aŭ videokamerao. La signorekono okazas en tri ŝtupoj:
# **Paĝo kaj formata rekono:** La bildaj datenoj estas dividitaj je grava areo (teksto, bildosubskriboj) kaj je negrava areo (figuraĵoj, blankaj partoj, linioj).
# **Modela rekono:** La pikselmodelo de la teksta areo estas komparata kun modeloj en la datenbanko kaj okazas kruda ciferecigo.
# **Erarokorekto:** La kruda ciferecigo estas komparata kun vortoj de la programa vortaro kaj eble korektita laŭ lingvistikaj kaj statistikaj spertoj. Multaj programoj proponas propran korektadon.

Finfine okazas kodado de la eldona aranĝo (ekz. ASCII) kiel tekstodateno, kaj aspekta aranĝo (ekz. kiel HTML aŭ PDF).

La kvalito de la signorekono dependas de multaj faktoroj kiaj:
* Kvalito de la aspektorekono
* Amplekso kaj kvalito de la model-datenbanko
* Amplekso kaj kvalito de la vortaro
* Kvalito de la algoritmoj por la erarkorekturo
* Koloreco, kontrasto, strukturo kaj litertipo de la originala dokumento
* Diserigo kaj kvalito de la bildaj datenoj
Dum la pura modelrekono estas atingita 80 % (ĉiu kvina signo estas fuŝe rekonita), la bonaj programoj celas danke al povumaj algoritmoj ĝis 99 % de senerareco. (ekz. *OmniPage Pro 12 Office* rekonas eĉ la Esperantajn literojn hu kaj en)

## Uzo 
* Reakiro de tekstoinformoj el bildaj datenoj, por pluprilabori la tekston aŭ igi ĝin traserĉebla.
* Rekono de gravaj signoj (ekz. poŝta kodo, kontrakta numero, faktura numero) al mekanika aŭ elektronika distribuo de la skribaĵoj.
* Rekono de signoj por registri aŭ spuri objektojn (ekz. aŭtonumeroj)

## Tipoj 
* Adobe Acrobat Professional (Windows, Mac OS)
* BIT-Alpha (Windows)
* ExactScan Pro (Mac OS)
* FineReader (Unix, Windows) - subtenas Esperanton
* OCRKit (Mac OS)
* Readiris (Unix, Windows, Mac OS)
* Scansoft Omnipage (Windows)
* Tesseract (Linux, Windows, Mac Os) Libera programo, subtenas Esperanton

*Legu:* lingvorekono, irisrekono, ECM-komponentoj

## Vidu ankaŭ 
* Captcha

Kategorio:Arta inteligento
Kategorio:Komputiko
Fundamenta kapitalo

**Fundamenta kapitalo** estas la minimuma monsumo, kiu necesas por fondi kaj ekfunkciigi kapitalan entreprenon. En pli mallarĝa senco ĝi estas la eka kapitalo de la kapitalasocioj (Akcia Kompanio) kaj la kooperativoj, kiujn ili formas per emisio de akcioj aŭ per subskripcio de partokuponoj. 

Ĉe la socialismaj entreprenoj oni enkondukis la nocion „eka posedaĵo” pro politikaj kialoj. Tio fakte signifis la samon kiel la fundamenta kapitalo.

La minimuman sumon kaj aliajn kondiĉojn por la fundamenta kapitalo regulas la naciaj leĝoj.

*legu:* nominala kapitalo, ...

Kategorio:Ekonomio
Nominala kapitalo

**Nominala kapitalo** signifas la la fondan enmeton de entreprenisto ĉe fondo de kapitala asocio. Tio povas konsisti el mono (ofte la duono de la nominala kapitalo devas esti mono) kaj el nemono (moveblaĵoj, nemoveblaĵoj). La minimuma nominala sumo estas en leĝo antaŭskribita ĉe fondo de la Klr-oj.

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Korporacia juro
Ĉedoma rubo

[eta|[Rubujo plenplena sur strato de Venezuelo.]]
**Ĉedoma rubo** aŭ **hejma rubo** estas forĵetaĵo de privata dommastrumoj, kiuj estas kolektataj (ekzemple en Germanio) en rubobarelojn kaj fortransportataj per rubotransporto. Jare estiĝas en Germanio ĉ. 250 kg da ĉedoma rubaĵo po unu homo.

La ĉiam kreskantaj rubomontoj en la industrio kaj la mastrumoj enlande kaj eksterlande povas neniiĝi jam per la klasikaj prizorgometodoj ĉe la rubodeponejoj kaj rubobruligo. Pli gravas la ruboevito, rubodivido kaj reciklado por la moderna ruboekonomio.

Oni povas aparte kolekti la rubojn laŭ diversaj specoj en Germanio:
* papero, kartono
* biorubo
* vitro
* plasto
* kompunda aŭ plurmateriala pakumo
* teksaĵoj
* metaloj
* specifa rubo (pilo, akumulatoro)
* grandpeca rubo (germane Sperrmüll)
* rest-rubo

Aliaj ruboj aparte kolektitaj de ĉedoma rubo (ekzemple en Slovakio)
* gumo, gumeroj
* pneŭoj (aŭtaj, biciklaj, motorciklaj)
* elektronika kaj elektra rubo
* malgranda konstruaĵa rubo
* uzita ligno

## Literaturo 
* Helmut Paschlau, Ermbrecht Rindtorff: *Verwertung von Hausmüll. Wohin führt die "gewerbliche Sammlung"?* Müll und Abfall 36(11), S. 534 - 539 (2004), ISSN 0027-2957 

## Vidu ankaŭ 
* Rubokavo
* Rubokolektado

Kategorio:Mediprotektado
Kategorio:Ruboj
Florbrokolo

**Florbrokolo** estas la rezulto de kruciĝo inter brokolo kaj florbrasiko. Kvankam ĝiaj fizikaj ecoj similas al florbrasiko, ĝi havas la koloron kaj guston de brokolo. Brokolo kaj florbrasiko estas mutacioj selektitaj el la specio *Brassica oleracea*, la brasiko.

eta|maldekstra|Florbrokolo

## Vidu ankaŭ 
* Fibonaĉi-nombroj
* Ora proporcio

Kategorio:Legomoj
Kategorio:Brasikoj
Dubna

**Dubna** havas diversajn signifojn:

* **Dubna** estas urbo en Moskva provinco de Rusio.
* **Dubna** estas rivero en Latvio.