Ruĝpuga papageto

**Ruĝpuga papageto** aŭ **Ruĝpuga papago** (*Psephotus haematonotus*) estas endemia papago de malfermaj arbaroj indiĝena de Sudorienta Aŭstralio, aparte en la Baseno Murray Darling. Ĝi estas tre sekse dimorfa specio, ĉar la plenkreska ino estas ĉefe grizeca olivecverda kun pli helaj malsupraj partoj kaj la plenkreska masklo estas ĉefe helverda kaj orkolora kun diversaj nuancoj de bluo sur la flugiloj. Nur la plenkreska masklo posedas la ruĝan pugon, kiu donas al la specio sian ordinaran nomon. 

Ĝi estas ofte trovebla en malfermaj, herbaj vivejoj, kaj en naturaj malfermaj arbaroj kaj en homfaritaj medioj kiel ekzemple paŝtejoj, kampoj, parkoj kaj ĝardenoj. Ĝi bone adaptiĝis al kamparaj kaj antaŭurbaj areoj kaj estas ofte observata serĉomanĝante surgrunde diversajn semojn.

## Taksonomio kaj nomoj
La ruĝpugan papagon priskribis John Gould en 1838 kiel *Platycercus haematonotus* el specimeno kolektita en *Novsudkimrio*. Li opiniis, ke ĝi estas meza inter la genroj *Platycercus* kaj la nun neaktuala genro *Nanodes*, metante ĝin en la unuan. Li donis al ĝi sian specian nomon pro ĝia ruĝa pugo. Gould poste reklasifikis ĝin kiel *Psephotus haematonotus* en sia libro, *Birds of Australia*, Volume 5.

Ĝi estas la nura kaj tipa specio de la genro *Psephotus*. Dumlonge oni supozis, ke ĝi estas proksime parenca al la mulga papago, tamen analizo de multnombra genetika materialo montras, ke ĝi estas frua branĉo de grupo enhavanta la genrojn *Platycercus* kaj *Barnardius*. Tial ĉiuj aliaj specioj en la genro estis movitaj al la nova genro *Psephotellus*, lasante la ruĝpugan papagon kiel la solan membron en la nun monotipa genro.

La genronomo deriviĝis el greka *psefotos*, kun la signifo "inkrustita per ŝtonetoj". La specia epiteto *haematonotus* deriviĝis el grekaj *haimato*, kun la signifo "sango" kaj *noton* kun la signifo "dorso".

Oni agnoskis du subspeciojn:

* *P. h. haematonotus* (Gould, 1838) - la nomiga subspecio. Trovebla en sudorienta Aŭstralio tra multo de Novsudkimrio kaj Viktorio.
* *P. h. caeruleus* (Condon, 1941) - trovebla pli interne en nordorienta Suda Aŭstralio kaj sudokcdienta Kvinslando.

La Monda Birdlisto de la IOC nomumis "red-rumped parrot" (ruĝpuga papago) kiel sian oficialan ordinaran nomon. Ĝi ankaŭ estas ofte konata kiel la ruĝdorsa papago aŭ herbopapago. Kelkajn monatojn post elnestiĝo, junuloj ŝanĝas al plenkreskula plumaro, retenante siajn flugilplumojn kaj vostoplumojn. Plumŝanĝo al la kompleta plenkreskula plumaro komenciĝas kiam la birdoj estas ĉirkaŭ 1 jaron aĝaj.

Ili bone adaptiĝis al kelkaj urbaj kaj antaŭurbaj areoj kaj troveblas en kamparo, ĉe vojflankoj kaj en parkoj kaj ĝardenoj.

## Kutimaro
Ruĝpugaj papagoj ne migras, sed okazas lokaj movoj post la reprodukta sezono. Ili troveblas en paroj aŭ grupoj, foje atingante nombrojn de ĝis 100 aŭ pli da birdoj. Ili estas plej krepuskemaj, aktivaj dum tagiĝo kaj krepusko, evitante agadon dum la plej varmaj partoj de la tago.  Ili pasigas multan tempon manĝante surgrunde, kaj ofte vokas unu al la alia per alloga *ĉi ĉilip ĉi ĉilip*. Ilia verda plumaro provizas tian bonan kamuflaĵon en ĝismaleolaj herboj, ke ili povas kaŝi sin sufiĉe efike ĝis la rigardanto estas nur 10-20 metrojn for.

### Reproduktado
Kiel multaj papagoj, ruĝpugaj papagoj nestas en arbokavaĵoj aŭ similaj lokoj, inkluzive de barilfostoj kaj stumpoj. Ili demetas 4-6 blankajn ovojn je ĉirkaŭ 2 centimetroj. Reproduktado kutime okazas printempe (septembro-novembro); tamen, en la pli sekaj internaj regionoj, reproduktado povas okazi iam ajn dum la jaro pro pluvokvanto. Ili komencos reproduktiĝi inter 12 kaj 18 monatoj.

Ruĝpugaj papagoj estas monogamaj kaj pariĝas dumvive. Ambaŭ seksoj defendas la nestokavaĵon. La kovado daŭras ĉirkaŭ 20-25 tagojn kaj estas farata de la ino sole. La patro alportas manĝaĵon al la patrino dum ŝi kovas la ovojn kaj nutras la idojn dum iliaj unuaj vivsemajnoj, poste, la manĝigodevojn plenumas ambaŭ gepatroj. La elnestiĝo komenciĝas kiam la idoj estas 4-5 semajnojn aĝaj.

Pariĝado implikas montradon, kie la masklo etendas sian korpon, disvastiĝas kaj skuas sian voston, balancas sian kapon supren kaj malsupren kaj ŝovas siajn ŝultrojn, malkaŝante la brile flavajn kaj bluajn flugilpecetojn. Post la montrado sekvas, ke la masklo reciproke nutras la inon per rukto. Reciproka beligado povas esti observita en ligitaj paroj, kvankam ĝi estas malofta inter aliaj larĝvostaj papagoj.

### Manĝado
La dieto de la ruĝpuga papago ĉefe konsistas el semoj kaj folioj de herboj kaj aliaj herbecaj plantoj, kaj indiĝenaj kaj enmetitaj. Ili povas foje manĝi malgrandajn fruktojn, ŝosojn kaj florojn. Ili ĉefe manĝas surgrunde en paroj aŭ malgrandaj grupoj, kaj povas esti viditaj manĝantaj kun aliaj semmanĝantaj papagoj kiel ekzemple galahoj kaj buntaj rozeloj.

## Referencoj 
*
* *The Atlas of Australian Birds*, Blakers, Davies & Reilly, (1984) 
* *Photographic Field Guide to Birds of Australia*, Jim Flegg, (2002) 
*John Gould's *The Birds of Australia* :
** Kompleta teksto disponebla ĉe National Library of Australia en elektronika formato ĉe http://nla.gov.au/nla.aus-f4773
* 
* 

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio