open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dukupolo (geometrio)

En geometrio, **dukupolo** estas pluredro per kunigo de du kupoloj je ilia bazoj.

Estas du klasoj de dukupoloj, ĉar ĉiu kupola duono havas randon de alterne situantaj trianguloj kaj kvarlateroj. Se similaj edroj estas alfiksitaj, kune la rezulto estas **ortodukupolo**; se kvarlateroj estas alfiksitaj al trianguloj, ĝi estas **turnodukupolo**.

Estas malfiniaj aroj de kupoloj kaj dukupoloj simile al malfiniaj aroj de la aliaj pluredroj – piramidoj, dupiramidoj, prismoj, kontraŭprismoj, trunkoj, dutrunkoj, kajtopluredroj, senpintigitaj kajtopluredroj.

Ses dukupoloj povas esti konstruitaj kun nur regulaj plurlateraj edroj: triangula ortodukupolo, kvadrata ortodukupolo, kvinlatera ortodukupolo, triangula turnodukupolo, kvadrata turnodukupolo, kvinlatera turnodukupolo. La triangula turnodukupolo estas kubokedro, kiu estas unu el arĥimedaj solidoj; la aliaj kvin estas solidoj de Johnson.

Dukupoloj de pli alta ordo povas esti konstruitaj nur, se la flankaj edroj estas streĉitaj kiel ortanguloj kaj izocelaj trianguloj anstataŭ kvadratoj kaj egallateraj trianguloj.

Dukupoloj havas po kvar edrojn je ĉiu vertico. Ĉi tio signifas, ke iliaj dualaj pluredroj havas nur kvarlaterajn edrojn. La plej bone sciata ekzemplo estas la duala de triangula turnodukupolo, la romba dekduedro kunmetita el 12 rombaj edroj. La duala de la orta formo, la triangula ortodukupolo, estas trapezo-romba dekduedro, simila al la *romba dekduedro*, sed ĝi havas 6 trapezajn edrojn kun alterne longaj kaj mallongaj lateroj ĉirkaŭ la cirkonferenco.

## Formoj 
Ortodukupoloj:

Turnodukupoloj:

Kategorio:Pluredroj
Kojno (geometrio)

En geometrio, **kojno** estas pluredro difinita per du triangulaj kaj tri trapezaj edroj. Kojno havas 5 edrojn, 9 randoj, kaj ses verticoj.

Kojno estas subklaso de la prismosimilaĵoj.

Kojno povas esti konsiderata kiel degenera dulatera kupolo kun supra edro kolapsita en lateron.

Kojnoj povas kreiĝi de malkomponaĵo de aliaj pluredroj. Ekzemple, la dekduedro povas esti dividita en centran kubon kun 6 kojnoj kovrantaj edrojn de la kubo. La orientiĝoj de la kojnoj estas tia ke la triangulo kaj trapezaj edroj povas konektiĝi kaj formi regulan kvinlateron.

Triangula prismo estas specifa okazo de kojno kun la du triangulaj edroj estantajn move kongrua - kongruaj kaj situantaj en paralelaj ebenoj.

Kvarlatera piramido estas degenera kojno en kiu unu el la lateroj inter du trapezaj edroj estas kolapsita en punkton.

Por kojno kun ortangula bazo, la volumeno estas

:V = \frac{1}{6} b h (2a+c)

kie la baza ortangulo estas *a × b*, *c* estas longo de la apeksa latera paralelo al *a*, kaj *h* estas la alto de la baza ortangulo al la apeksa latero.

## Vidu ankaŭ 
* Kojno
* Egaledra tetraedro

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Pluredroj
Kategorio:Prismosimilaĵoj
E6 hiperpluredro

{{ Hiperpluredro
| nomo=E6 hiperpluredro
| bildo=E6 graph.svg
| bildo-priskribo=Vertico-latera grafeo
| speco=Uniforma 6-hiperpluredro,  Duonregula E-hiperpluredro
| Schl= t0{32,2,1}
| CD=o3o3\003o3(o)
| 5h=99 entute:  27 5-kruco-hiperpluredroj,  72 5-simplaĵoj
| 4h=648 kvinĉeloj
| ĉeloj=1080 kvaredroj
| edroj=720 trianguloj
| lateroj=216
| verticoj=27
| vfiguro=E5 hiperpluredro: {31,2,1}
| grupo=Grupo de Coxeter E6, [32,2,1]
| propraĵoj=Konveksa
}}

En geometrio, **E6 hiperpluredro** estas duonregula hiperpluredro.

Ĝia konstruado estas bazita sur la E6 grupo.

Ĝi estas unu el familio de 39 konveksaj uniformaj hiperpluredroj en 6-dimensioj, el uniformaj hiperpluredraj facetoj kaj verticaj figuroj, difinitaj per ĉiuj permutoj de ringitaj figuroj de Coxeter-Dynkin.

Ĝi estis esplorita de Thorold Gosset, kaj publikigita en lia papero de 1900. Li nomis ĝin kiel *6-ic duonregula figuro*. Ĝi estas ankaŭ nomata de Coxeter kiel **221** pro ĝia forkiĝanta figuro de Coxeter-Dynkin, kun sola ringo sur la fino de unu el la 2-vertica vico, tiel ĝi apartenas al duonregula k21 familio.

## Vidu ankaŭ 
* 6-hiperpluredro
* Duonregula E-hiperpluredro

## Referencoj 
* Thorold Gosset: *Pri la regulaj kaj duonregulaj figuroj en spaco de *n* dimensioj*. Kuriero de matematiko, Macmillan, 1900
* **Kalejdoskopoj: Elektitaj Skribadoj de H.S.M. Coxeter**, redaktita de F. Arthur Sherk, Peter McMullen, Anthony C. Thompson, Asia Ivic Weiss, Wiley-Interscience Publication, 1995, ISBN 978-0-471-01003-6 http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471010030.html 
** (Papero 17) Harold Scott MacDonald Coxeter, *La evoluismo de figuroj de Coxeter-Dynkin*, Nieuw Archief voor Wiskunde 9 (1991) 233-248. Figuro 1: (p.232) (Vertico-latera grafeo de hiperpluredro)

Kategorio:Hiperpluredroj
Li Changlu

**LI Changlu ( 李 长 禄 )**, Esperante **Celumio**, estas ĉina esperantisto, poŝtisto, naskiĝinta en 1964. Li loĝas en Ĉangĉuno (长 春, Chángchūn), ĉefurbo de la provinco Ĝilinio (吉林省), en la nordoriento de Ĉinio. Nuntempe li estas delegito de UEA en la urbo, kie li loĝas.

Li Changlu fariĝis esperantisto en la jaro 1984. Inter 2005 kaj 2013 li ankaŭ aktive kontribuis al la Vikipedio en Esperanto, per uzantonomo *Celumio*.

## Eksteraj ligiloj 
* Persona hejmpaĝo

## Kontakto 
* **Retpoŝto**: changll@sohu.com
* **Skype**: Celumio

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Kategorio:Vikimedianoj
Urboplaco

**Urboplaco** – en malnovaj urboj estis ĉefa placo, centro de mastrumada kaj socia vivo. En urboj de antikva Grekio kiel urboplaco funkciis agoro kaj en urboj de romia imperio ekzistis forumoj. Dum frua mezepoko urboplacoj en eŭropaj urboj ofte havis ne regulan formon. En la 12-a – la 13-a jarcento en okcidenta kaj centra Eŭropo ekaperis regula plano de urbo kun ortangula urboplaco, kiu estis lokita ĉe kruciĝo de ĉefaj stratoj. En urboplaco kutime estis lokitaj: urbodomo, ventotabloj, pesilo, puto. Liberaj partoj de la urboplaco servis kiel bazaro kaj lokoj por kunvenoj. Nuntempe urboplaco funkcias kiel senkostruaĵa reprezenta placo. En la 20-a jarcento tradicia urboplaco estis anstataŭata per placo kun modernaj formoj kaj kun diversaj funkcioj.

Image:MarktWittenberg.jpg|Urboplaco en Wittenberg, bildo el 1760.
Image:Friedrich Jentzen Der alte Marktplatz vonRostock 1883.jpg|Urboplaco en Rostock , bildo el 1883.
Image:Wroclaw 1.jpg|Urboplaco en Vroclavo.
File:Trzebiatow Town Square 2008-02.jpg|Urboplaco en Trzebiatów, Okcidentpomeria Provinco, Pollando

## Vidu ankaŭ 
* Malnovurba Placo
* Malgrandkvartala placo
* Rondoplaco
* Placo

## Bibliografio kaj fontaĵo 
* Grupo de redaktoroj: *Encyklopedia Gazety Wyborczej*. Kraków 20ra (pole)
* http://pl.wikipedia.org/wiki/Rynek_%28urbanistyka%29 20ra (pole)

Kategorio:Urbo
Kategorio:Placoj
Kategorio:Publika spaco
Artaŝes la 1-a

**Artaŝes la 1-a**, en armena lingvo: **Արտաշես Առաջին** estis la fondinto de la Artaksia Dinastio, kiu regis la armenan reĝlandon dum preskaŭ du jarcentoj. Artaŝes regis la menciitajn teritoriojn de 189 a.K. ĝis 160 a.K..

Je la fino de la 3a jarcento a.K, Armenio estis reĝlando formita de ĉ. 120 regionoj regataj de nakhararoj (lokaj nobeloj). Kvankam Aleksandro la Granda ne konkeris Armenion, la greka kulturo multe influis la armenan socion. Kiam Antioko 3-a la Granda pridisputis la aŭtoritaton de Armenio kun la orontidoj, la monarko de Seleŭkio nomumis al Artaŝes kiel generalo, (en la greka lingvo **στρατηγός** strategos). Post la malvenko de Antioko kontraŭ la romianoj en la Batalo de Magnezio (190 a.K.), Artaŝes kaj lia subulo, Zariadres, ribeliĝis kaj sub konsento de Romio, ili fondis memstaran reĝlandon kaj proklamis sin reĝojn. Artaŝes regis en *Granda Armenio* kaj Zariadres en *Malgranda Armenio

Artaŝes edziniĝis al Satenik, filino de la reĝo de la alanoj. El tiu ĉi geedziĝo naskiĝis ses filoj: Artavasdes la 1-a de Armenio, Vruyr, Mazhan, Zariadres, Tiran kaj Tigranes. Artaŝes fondis la politikan ĉefurbon de la reĝlando, Artashat, ĉe la rivero Aras, proksime de Lago Sevan. Post la malvenko en la *Batalo de Zamo*, Hanibalo rifuĝis sin en la kortumo de Antioko kaj kiam li ne plu povis protekti lin, la kartaga generalo rifuĝis en la kortumo de la armena reĝo. Artaŝes estis enprizonigita de Antioko la 4-a kiam li atakis Armenion en 165 a.K.

## Noto 
* *Oni diras ke kiam Hanibalo fuĝis de la romianoj kaj vojaĝis al Armenio, la kartagano sugestis al la armena reĝo malsamajn projektojn kaj instruis lin pri diversaj utilaĵoj. Kiam li vidis la belegan naturan pejzaĝon de Armenio, montris arbaron, dirante ke tiu estas ideala loko por la onta konstruado de la ĉefurbo. La kartaga generalo petis al la armena reĝo ke li mem gvidu la konstruadon de la urbo. Post la finkonstruado estis starigita bela urbo kiu estis baptita kiel "Artaŝat" omaĝe al Artaŝes.

Kategorio:Historio de Armenio
Kategorio:Armenaj reĝoj
Kategorio:Artaksia dinastio
Seslatera senpintigita kajtopluredro

En geometrio, **seslatera senpintigita kajtopluredro** estas pluredro, la kvara en malfinia serio de senpintigitaj kajtopluredroj. Ĝi havas 12 kvinlaterajn kaj 2 seslaterajn edrojn.

Ĉi tiu pluredro povas esti konstruita per preno seslatera kajtopluredro kaj senpintigo de la apeksaj (polusaj aksaj) verticoj.

## Strukturo de Weaire-Phelan 
Alia formo de ĉi tiu pluredro havas simetrion *D2d* kaj estas parto de spaco-enspacanta kahelaro kune kun malregula dekduedro, nomata kiel strukturo de Weaire-Phelan.

## Vidu ankaŭ 
## Eksteraj ligiloj 
* Kahelaro de Wearie-Phelan

Kategorio:Pluredroj
Sándor Ajtai Kovách

**Sándor Ajtai Kovách** [kovAĉ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Ajtai Kovách Sándor,** estis hungara justicafera medicina esploristo, universitata profesoro naskiĝinta en Kolozsvár la 23-an de marto 1845 kaj mortinta en Budapeŝto la 4-an de junio 1917. Lia frato estis Albert Ajtai Kovách.

## Biografio 
Sándor Ajtai Kovách havigis diplomon de kuracisto en 1868 en Pest kaj li iĝis asistanto en la katedro de malsananatomio. En 1872 en Universitato Francisko Jozefo Kolozsvár li estis eksterordinara, ekde 1873 pensiula ordinara profesoro de ĝenerala patologio kaj farmakologio. En 1874 li estis profesoro de tribunaja medicino. En 1881–82 li estis rektoro de la universitato. Ekde 1883 ĝis 1915 li estis profesoro de la tribunala medicino en la Universitato de Budapeŝto, en 1906–07 ĝia rektoro.

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

Kategorio:Hungaraj krimmedicinaj kuracistoj
Kategorio:Transilvaniaj hungaroj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Kvinlatera dutrunko

En geometrio, **kvinlatera dutrunko** aŭ **kvinlatera senpintigita dupiramido** estas pluredro, la tria en malfinia serio de dutrunkaj pluredroj. Ĝi havas 10 trapezajn kaj 2 kvinlaterajn edrojn.

Ĉi tiu pluredro povas esti konstruita per preno de kvinlatera dupiramido kaj senpintigo de la apeksaj (polusaj aksaj) verticoj, farante el ĝi kunaĵon de du trunkoj bazo al bazo.

## Vidu ankaŭ 
Kategorio:Pluredroj
István Apáthy

**APÁTHY István** (apa:ti) estis hungara zoologo, universitata profesoro, akademiano naskita en Pest (urbo) la 4-an de januaro 1863 kaj mortinta en Szeged la 27-a de septembro 1922. Lia patro estis samnoma István Apáthy (juristo).

## Biografio 
Apáthy havigis diplomon de kuracisto en 1885 en Budapeŝto kaj li estis en 1885–86 asistanto en la katedro de zoologio. En 1886–89 li laboris en la Zoologia Stacio de Napolo. Ekde 1890 ĝis 1920 li instruis en la Universitato Francisko Jozefo de Koloĵvaro. En 1909 li fondis en Koloĵvaro zoologian instituton supernivelan de la tiamaj similaj de Eŭropo. En 1920 mallongtempe li vivis en Budapeŝto, poste li instruis en Universitato de Szeged. Li priokupiĝis ankaŭ beletron, publicistikon, sociologion. Li konsideris sin socialisto. Li estis unu el fondintoj de Asocio Sociscienca.

## Verkoj 
* *Tanulmány a Najadeak szövettanáról* (Bp., 1885);
* *A sima izomzat...* (Ért. a term. tud. köréből. XV. Bp., 1885);
* *A magyarországi pióczák faunája* (Bp., 1888);
* *Die Mikrotechnik der thierischen Morphologie* (I–II. Braunschweig-Leipzig, 1896–1901);
* *Das leitende Element des Nervensystems und seine topographischen Berichtungen zu den Zellen* (Mitteilungen aus der Zoologischen Station zu Neapel, 1888);
* *A fejlődés törvényei és a társadalom* (Kolozsvár, 1912);
* *A háború biológiája* (Bp., 1915).

## Framasono 
Laŭ http://hu.wikipedia.org/wiki/Magyar_szabadk%C5%91m%C5%B1vesek_list%C3%A1ja li apartenis al framasonoj.

## Literaturo 
* Győrffy István: A. I. (Szeged, 1924);
* F. Kiss: Stephan von A. als Neurolog (Orsz. Orv. Kvtár Közl., 1956. 3. sz.);
* Ábrahám Ambrus: A. I. (Communicationes ex Bibliotheca Historiae Medicae Hungarica, 1962. 25. sz.);
* Kiss Ferenc: A. I. (Communicationes ex Bibliotheca Historiae Medicae Hungarica, 1962);
* Szentágothai János: A. I. (Communicationes ex Bibliotheca Historiae Medicae Hungarica, 1962);
* Réti Endre: A. I. (Communicationes ex Bibliotheca Historiae Medicae Hungarica, 1962).
* Benedeczky István: *Apáthy István, a tudós és hazafi*, 1995, Budapest.

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

Kategorio:Hungaraj biologoj
Kategorio:Hungaraj framasonoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Hungaraj histologoj
Kategorio:Hungaraj zoologoj
Kategorio:Hungaraj profesoroj
Iregszemcse

**Iregszemcse** [iregsemĉe] estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en Distrikto Tamási.
eta|maldekstre|Kastelo en Iregszemcse
eta|Kastelo de Iregszemcse

## Bazaj informoj 
* Areo: 58 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.6917/18.1844
* Loĝantaro: 2820
* Poŝtkodo: 7095
* Telefonprefikso: 74

## Geografio 
Iregszemcse situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Siófok-Szekszárd, laŭ fervojo (nuntempe aŭtobusoj trafikas) Lepsény-Dombóvár. Tamási troviĝas 10, Siófok aŭ Balatono 30 km-ojn for.

## Historio 
Iregszemcse naskiĝis en 1938 pro unuiĝo de vilaĝoj Felsőireg (aŭ simple Ireg) kaj Szemcse. Post la 2-a mondmilito ŝtata bieno kaj kolĥozoj formiĝis.

Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, lernejo, infanĝardeno, biblioteko, kulturdomo, 2 kuracejoj, dentokuracejo, poŝto, 2 policanoj.

### Ireg 
La unua mencio devenis el 1263, tiam la kampoj apartenis al abatejo. Dum la turkoj la vilaĝo senhomiĝis. La refondita komunumo atingis la rangon grandvilaĝo.

## Vidindaĵoj 
* Kalvinana kirko (Iregszemcse)
* katolika kirko
* Kapelo Johano Nepomuka (Iregszemcse) el restaĵoj de gotika preĝejo en la iama Ireg
* klasikisma Kastelo de Iregszemcse kun granda parko de 1820

## Famuloj 
En la iama Felsőireg naskiĝis ministro, militkrimulo Emil Kovarcz.
eta|maldekstre|Baroka preĝejo de Iregszemcse


Kategorio:Vinvilaĝoj
Testudoj-Ninĵoj

**Testudoj-Ninĵoj** (angle ***Teenage Mutant Ninja Turtles***, mallongigita al ***TMNT***, signifante *Adoleskaj Mutaciintaj Ninĵo-Testudoj*) estas fikcia teamo da kvar antropomorfaj testudaj mutaciuloj. Ili estas trejnitaj de majstro Splinter, kiu estas mutaciinta rato apartenanta al fama ninĵo Hamato Yoshi. Ilia hejmo estas la kloakoj de Manhatano. Ili estas la ĉefroluloj de fama komiksa kaj televida franĉizo.

Ili unuafoje aperis en majo 1984 en formo de komikso eldonita de kompanio Mirage Studios en malgranda serio de 3000 ekzempleroj. La komiksoj estis kreitaj de Peter Laird kaj Kevin Eastman. Al la sukcesoj de la komiksoj sekvis postaj televidserioj. Ili batalas kune kun Splinter kontraŭ malamikoj, tiaj kiaj Shredder, Krang el Dimensio X, Hun, Purpuraj Drakoj kaj aliaj. La unua animacia televidserio aperis en 1987 kaj daŭris ĝis 1996, post 193 kreitaj epizodoj. Ĝi ege kontribuis al la populareco de la franĉizo.

Ĉiu el la testudoj estis nomata de majstro Splinter per nomoj de famaj Renesancaj artistoj: Leonardo (Leonardo da Vinci) kun blua masko, Raphael (Rafaelo Sanzio) kun ruĝa masko, Michelangelo (Mikelanĝelo) kun oranĝkolora masko, kaj Donatello (Donatello) kun violkolora masko.

La Testudoj-Ninĵoj inspiris la nomon de prahistoria kornohavanta testudo. Sciencistoj metis ĝin en novan genron, *Nimjenys*, signifante "ninĵa testudo".

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ninĵo

Kategorio:Bildliteraturo
Ninĵo
Kategorio:Ninĵoj en fikcio
Artaksidoj

La **Artaksia Dinastio** (dinastio de la **artaksiidoj** aŭ **artaŝiidoj** reĝoj posteuloj de Artaksias), regis la reĝlandon Armenio de 189 a.K ĝis la konkero de la lando far Romio en 12 a.K. kaj nestabile ĝis la jaro 12. Ĝia teritorio ampleksis al la Granda Armenio, Malgranda Armenio kaj transitore al la Malgranda Armenio kaj parto de Mezopotamio.

## Origino 
En 201 a.K Antioko 3-a la Granda konkeris la Grandan Armenion kaj Malgrandan Armenion kun la helpo de la armenaj generaloj **Artaksias** y **Zariadres**, venkante al la Orontida Dinastio. Antioko nomumis al Artaksias kiel satrapo de Granda Armenio kaj al Zariadres kiel satrapo de Malgranda Armenio.

Post la malvenko de Antioko kontraŭ la romianoj en la Batalo de Magnezio en 190 a.K, Artaksias kaj Zariadres ribeliĝis kaj kun romia konsento ili fondis memstarajn reĝlandojn Granda Armenio kaj Malgranda Armenio.

## Konsolidiĝo de la armena teritorio 
eta|Hipoteza rekonstruado de la standardo de la artaksia dinastioArtaksias fariĝis Artaksias la 1-a de Armenio kaj prezentiĝis kiel unu el la legitimaj devenantoj de la Orontida Dinastio. En la komenco de lia regado, li regis regionoj kiel la loĝantoj parolis la armenan lingvon kaj konsideris kiel prioritata celo la unuiĝon de ĉiuj armenoj en ununura ŝtato, sed poste li etendis lian regadon al eksterlandaj teritorioj.

Li fondis la ĉefurbon Artashat kie Hanibalo estis protektata de la kortumo de Artaksias. La loĝantoj de la antikva orontida ĉefurbo, Ervandashat, estis translokita al la nova urbo.

## Armena Imperio 
[eta|230px|dekstra|Armena [Imperio inter la jaroj 83 kaj 59 a.K.]]
Dum la regado de Tigranes la Granda de la jaroj 95 al 55 a.K., Armenio atingis la pinton de ĝia povo kaj repide fariĝis la orienta ŝtato plej pova. Ĝi venkis al la partoj, konkeris Mezopotamion, Sirio, Kilikio y Fenicio. Vasaligis la kaŭkazajn reĝlandojn de Albanio kaj Iberio (Kaŭkazia) . Ĝiaj limoj etendiĝis ekde la Kaspia Maro ĝis Mediteraneo. Tigranes fondis la ĉefurbon en la centro de la imperio, per la nomo Tigranocerto.

## Dekadenco 
La splendoro de la armena imperio nur daŭris ĝis la venko de Romio super ĝi. En la jaro 69 a.K., Tigranes estis venkita de la romia generalo Lukulo en Tigranocerto kaj ankaŭ en 68 a.K. La armenaj malvenkoj ripetiĝis kaj en Nisibis kaj en Artashat. Samtempe la partoj ankaŭ atakis la armenojn. Kiam Lukulo estis anstataŭita de Pompejo, li agnoskis la reĝlan don Armenio ene de la antaŭaj limoj de la grandaj konkeroj subigitaj al Romio.

## Artaksiaj monarkoj 
eta|maldekstra|Erato, lasta reĝo de la artaksia dinastio.

* Artaksias la 1-a de Armenio
* Artavasdes la 1-a de Armenio
* Tigrano la 1-a
* Tigrano la 2-a konata kiel Tigranes la Granda
* Artavasdo la 2-a (Armenio)
* Artaksias la 2-a
* Tigrano la 3-a
* Tigrano la 4-a (Armenio)
* Erato de Armenio


Kategorio:Historio de Armenio
*
Kategorio:Dinastioj de Armenio
Kategorio:Dinastioj
La geedzoj Arnolfini

***La geedzoj Arnolfini*** estas pentraĵo plenumita de la flandra pentristo Jan van Eyck en 1434. Inter aliaj titoloj, ĝi ankaŭ estas konita kiel "*La Arnolfini-edziĝo*", "*La duobla portreto Arnolfini*" aŭ la "*Portreto de Giovanni Arnolfini kaj ties Edzino*".

La pentraĵo verŝajne estas portreto de Giovanni Arnolfini kaj de ties edzino en ĉambro, certe en ilia domo de la flandra urbo Bruĝo. Ĝi estas rigardita kiel unu el la plej originalaj kaj kompleksaj pentraĵoj en la historio de eŭropa arto.

Kategorio:Pentraĵoj
William John Bankes

**William John BANKES** (n. la 11-an de decembro 1786 - m. la 15-an de aprilo 1855), filo de Henri Bankes la 2-a, estis eminenta brita esploristo egiptologo kaj aventuristo. Li apartenis al la familio Bankes el Dorset, kaj rekonstruis la terenon Kingston Lacy laŭ ties nuna aspekto. Li abunde vojaĝis al Mezoriento kaj Egiptio, kaj kreis la plej grandan kolekton de egiptaĵoj en la tuta mondo.

Kategorio:Britaj esploristoj
Kategorio:Egiptologoj
John Singer Sargent

**John Singer SARGENT** (n. la 12-an de januaro 1856 - m. la 14-an de aprilo 1925) estis usona pentristo, kaj estas ofte rigardita kiel la plej sukcesa portretisto de sia tempo, sed ankaŭ kiel bona pejzaĝisto. Li naskiĝis en Florenco el usonaj parencoj.

Sargent studadis en Italio kaj Germanio, kaj sekve en Parizo sub la gvidado de Carolus-Duran.

## Verkoj 
* *La filinoj de Edward Darley Boit*

Kategorio:Usonaj pentristoj
Harc

**Harc** estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono **Suda** Transdanubio, en departemento Tolna, en subregiono de Szekszárd.

## Bazaj informoj 
* Areo: 16 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.4022/18.6211
* Loĝantaro: 900
* Poŝtkodo: 7172
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas inter montetoj kaj Sió, laŭ ĉefvojo Siófok-Szekszárd. La lasta troviĝas 10, Tolna (urbo) 16, Bonyhád 17 km-ojn for.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata dum la bronzepoko, poste keltoj alvenis. La unua mencio devenis el 1193 en formo *Horcha*. En 1543 la turkoj okupis kaj la fortikaĵon, kaj la vilaĝon. En 1951 kolĥozo formiĝis.

Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, kulturdomo, interretejo, kuracejo, infankuracejo.

## Vidindaĵo 
* klasikisma katolika preĝejo omaĝe al Sankta Mikaelo de 1824

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Zomba

**Zomba** estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en Distrikto Bonyhád.

## Bazaj informoj 
* Areo: 58 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.4189/18.5636
* Loĝantaro: 2300
* Poŝtkodo: 7173
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur mildaj deklivoj, laŭ ĉefvojo Siófok-Szekszárd. La lasta urbo troviĝas 17 km-ojn for.

## Historio 
Pli frue romianoj loĝis en Zomba. La unua mencio devenis el 1015. Pro religiaj persekutoj la luterana loĝantaro forlasis la vilaĝon en 1744 kaj ili fondis Orosháza. Katolikoj germanaj kaj hungaraj alvenis en la malplenan vilaĝon.

La vilaĝo apartenas al vinregiono de Szekszárd. Vilaĝservoj estas aŭtonomioj de germanoj kaj ciganoj, lernejo (ankaŭ por la proksimaj vilaĝetoj), infanĝardeno, poŝto, kuracejo, infankuracejo, dentokuracejo.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo omaĝe al Stefano la 1-a de 1765, trakonstruiĝis en 1923
* katolika kapelo
* nova luterana preĝejo de 1992
* kastelo de Dőry (dOri), nun orfejo
* kastelo de Szent Gaál, nun hotelo
* statuo (vidu la foton)

## Famuloj 
* apotekisto Matiaso Rozsnyai (roĵnjai) tie vivis inter 1869-1888, inventanta kininon nemaldolĉan, restaĵo de la apoteko estas muzeeto
* En Zomba naskiĝis agronomo Lajos Dőry.
* En Zomba mortis jurhistoriisto Ferenc Dőry.
eta|maldekstra|Statuo pri Johano Nepomuko en Zomba
Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
La familio de Karlo la 4-a

***La familio de Karlo la 4-a*** (hispane *La familia de Carlos IV*) estas pentraĵo plenumita de la hispana pentristo Francisco de Goya inter la jaroj 1800 kaj 1801. La verko estis libere inspirita de *Las Meninas* fare de Diego Velazquez, montrante Karlon la 4-an kaj la reĝan familion meze de naturalisma kaj kredebla sceno.

Samkiel en *Las Meninas*, la reĝa familio de la verko de Goya estas ŝajne vizitanta la atelieron de la artisto, dum la pentristo videblas neklare en mallumo en la maldekstra parto de la pentraĵo, rigardante eksteren al la spektanto. La du verkoj tamen havas tre malsamajn kaj apartajn etosojn.

La kritikistoj multe verkis kaj parolis pri la naturalismo de la vizaĝoj rilate la tiamajn politikajn funkciojn de la koncernulo. Ekzemple la reĝino estas reprezentata ege malbela (kia ŝi estis reale) kio maloftis ĉe reĝaj menditaj kaj pagotaj portretoj; tiu reĝino laŭ tiamaj onidiroj estis la amantino de Manuel Godoy, ministro kaj vera reganto de la momento. La reĝo estas reprezentata kiel afabla kaj neinteligenta homo (almenaŭ laŭ la bezonata makiavelisma maniero de tiama reĝa politiko) kaj fakte li ne scipovis politike starigi kontraŭ Godoy, la tuj alvenonta Napoleono aŭ sia filo, la estonta Ferdinando la 7-a, reprezentata maldekstre ĉe la pentristo, kiel inteligenta princo; vere tiam li estis dezirata kiel taŭga alternativo al la patro, sed kiam li alvenos al la povo, la popola koncepto ŝanĝos kaj la pentristo devos forfuĝi al ekzilo en Francio, kie li mortos.

## Fontoj 
* Gassier, Pierre. "Goya: Biographical and Critical Study". New York: Skira, 1995.
* Hughes, Robert. *Goya*. New York: Alfred A. Knopf, 2004. ISBN 0-394-58028-1

Kategorio:Pentraĵoj
Kategorio:Verkoj de Francisco de Goya
Venuso ĉe sia spegulo

***Venuso ĉe sia spegulo*** (hispane *Venus del espejo*) estas pentraĵo plenumita inter la jaroj 1647 kaj 1651 de la hispana artisto Diego Velázquez, elstara pentristo de la hispana ora epoko. La verko estis verŝajne pentrita okaze de vojaĝo de la artisto al Italio, kaj bildigas la diinon Venuson laŭ erotika maniero. Ŝi kuŝas ĉe lito kaj rigardas spegulon tenitan de la dio de voluptema amo, Kupido.

Multe oni spekulacias pri la etoso kion Velázquez trafis en Italio kaj kial tiu libera kaj voluptema etoso tute malkongruis kun la perforte konservativa hispanaj Kortego kaj alta socitavolaro, kiuj tute malakceptus publikajn ekspoziciadojn de tiaj pentraĵoj.

## Vidu ankaŭ 
* *La maja desnuda*
* *La maja vestida*

Kategorio:Pentraĵoj
Kategorio:Pentraĵoj de Venuso
Borkowo

**Borkowo** estas vilaĝo en Pollando. En 2008, ĝi enhavis 715 loĝantojn. Ĝi situas en vojevodio Podlasio, poviato Kolno, ĉirkaŭ 157 km de urbo Varsovio.

* **Situo:** 

Kategorio:Vilaĝoj de Pollando
Jan van Eyck

**Jan van EYCK** (naskiĝis antaŭ 1395, mortis antaŭ la 9-an de julio 1441) estis frutempa flandra pentristo, kiu aktivis en Bruĝo kaj estas rigardata kiel unu el la plej eminentaj pentristoj de la 15-a jarcento en la Malaltaj Landoj. Li plej famiĝis pro sia pentraĵo titolita *La geedzoj Arnolfini*, sed gravas ankaŭ la *Genta altaro*, ankaŭ nomita *La dia ŝafido*.

Laŭ la franca-burgundia-flandra libropentrado, li estas fondinto de la tabul-pentrado en la Malaltaj Landoj, kun Robert Campin kaj lia frato Hubert van Eyck.

## Biografio 
La naskoloko de Jan van Eyck ne estas precize konata. *Van Eyck* povas signifi "el (la loko nomita) Eyck", kiu povus referenci al la limburga urbo Maaseik.

Lin mencias dokumento unuafoje en 1422, kiel kortegan pentriston de Johano de Bavario en Hago). Pri li memorigas statuo en la placo Jan van Eyck (*Jan van Eyckplein*) meze de Bruĝo.

## Vidu ankaŭ 
* Rogier van der Weyden

## Referencoj 
Kategorio:Flandraj pentristoj
Artavasdo la 1-a

**Artavasdo la 1-a de Armenio** ankaŭ nomata Artavazdo, en armena lingvo: **Արտավազդ Առաջին** estis filo de la reĝo, Artaksias la 1-a de Armenio, kaj de la reĝino Satenik. Post la morto de lia patro en 160 a. K., estis entronigita kiel la nova reĝo de Armenio, teritorio kiun li regis inter la jaroj 160 a.K. kaj 115 a. K.

Dum lia regado, Artavasdo malakceptis kelkajn intencojn de la partoj invadi Armenion, sed li estis venkita de Mitridato la 2-a, kiu ankesis la orientarmenajn teritoriojn kaj kaptis lian filon, Tigrano la Granda, kiel ostaĝon. Je lia morto, Tigrano la Granda (aŭ la 2-a) sia filo, estis la reĝa posteulo por la trono de Armenio.

Laŭ la historiisto Cyril Toumanoff, Artavasdo estas la reĝo, kiu laŭ la kartvelaj mezepokaj analoj, intervenis en Iberio laŭ peto de loka nobelaro, kaj metis lian filon , Arŝako la 1-a de Iberio, en la tronon de la regiono. Tiamaniere li povis esti la respondeculo pri la institucio de la Artaksia Dinastio de Iberio.

Kategorio:Historio de Armenio
Kategorio:Armenaj reĝoj
Kategorio:Artaksia dinastio
Kategorio:Naskiĝintoj en la 2-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 2-a jarcento a.K.
La filinoj de Edward Darley Boit

**La filinoj de Edward Darley Boit** (angle *The Daughters of Edward Darley Boit*) estas pentraĵo plenumita de la usona pentristo John Singer Sargent en 1882. Ĝi bildigas kvar junajn knabinojn, kiuj estas la filinoj de iu S-ro Edward Darley Boit. La verko nuntempe troviĝas en muzeo de Bostono. La sama artgalerio cetere entenas la du bluajn kaj blankajn ĉinajn vazojn, kiuj videblas en la pentraĵo.

Boit estis la bofilo de John Perkins Cushing.

## Eksteraj ligiloj 
* Bildo kaj eseo pri la verko, el jssgallery.org

Kategorio:Pentraĵoj
Kéty

**Kéty** (kEtj) estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono *Suda* Transdanubio, en departemento Tolna, en subregiono de Szekszárd.

## Bazaj informoj 
* Areo: 17 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.4391/18.5251
* Loĝantaro: 760
* Poŝtkodo: 7174
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur mildaj deklivoj, laŭ ĉefvojo Siófok-Szekszárd. Bonyhád troviĝas 19, Szekszárd 21 km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio devenis en la 1730-aj jaroj. Tiutempe germanoj fondis la komunumon. Iliaj posteuloj estis deportitaj post la 2-a mondmilito, alvenis deportitaj hungaroj el Ĉeĥoslovakio kaj el Rumanio.

Vilaĝservo estas poŝto.

## Vidindaĵoj 
* luterana preĝejo de 1796
* katolika baroka kapelo omaĝe al Ĉiuj Sanktuloj el la 18-a jarcento
* fiŝkaptista lago

## Famuloj 
* en la vilaĝo naskiĝis aktoro Gyula Hegedűs

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Ruĝnuka sevsuĉulo

eta|300ra|Kapo
La **Ruĝnuka sevsuĉulo** (*Sphyrapicus nuchalis*) estas mezgranda sevsuĉulo, tio estas birdo de la familio de Pegedoj kaj genro *Sphyrapicus*, karakteraj laŭ la komuna nomo pro suĉi sevon de arboj , kiu reproduktiĝas en Nordameriko. La genro inkludas ankaŭ la speciojn de la Buntvizaĝa sevsuĉulo, Ruĝbrusta sevsuĉulo kaj Nigroblanka sevsuĉulo.

## Habitato 
Ties reprodukta habitato estas miksita arbaro de areoj de la Roka Montaro kaj Granda Baseno de Nordameriko. Ili nestumas en kavaĵo en morta arbo. Aliaj specioj kiuj nestumas en arbokavaĵoj reuzas nestojn iam uzitajn de tiu ĉi specio.
maldekstra|eta

## Priskribo 
La Ruĝnuka sevsuĉulo estas tre simila al la Buntvizaĝa sevsuĉulo. Plenkreskuloj estas nigraj en dorso kaj flugiloj kun klare videblaj blankaj zonoj; ili havas nigran kapon kun blankaj larĝaj strioj (tiom larĝaj ke same oni povus diri, ke ili havas blankan vizaĝon kun nigraj strioj) kaj **ruĝajn frunton, kronon kaj nukon** (kaj tio estas la plej klara diferenco kun la Buntvizaĝa sevsuĉulo, flavajn bruston kaj supran ventron, blankan suban ventron kaj pugon kaj nigran voston kun blanka centra strio. Plenkreskaj maskloj havas ankaŭ ruĝan gorĝon, dum **ino havas blankan supran gorĝon kaj nur suban ruĝan gorĝon**. Ambaŭ seksoj havas tre belan kaj buntan vizaĝon. Krome ankaŭ la okuloj kaj la beko estas nigraj.

Tiuj birdoj migras suden kaj al malplenaj areoj de altaj niveloj.

Laŭ la nomo de sevsuĉuloj sugestas, kaj kiel aliaj sevsuĉuloj, tiuj ĉi birdoj elfosas truojn en la arboj kaj suĉas la sevon kaj la insektojn allogitajn de tiu. Ili foje kaptas insektojn ankaŭ dumfluge; ili manĝas ankaŭ semojn kaj berojn.

Tiu birdo estis iam konsiderata kiel subspecio de la Buntvizaĝa sevsuĉulo.

## Referencoj 
*  Ne minacata

## Eksteraj ligiloj 
* - USGS: Ruĝnuka sevsuĉulo 
* – Laboratorio Cornell de Ornitologio - Ruĝnuka sevsuĉulo
* – Birdoj de Suda Dakoto - Ruĝnuka sevsuĉulo
* - eNature.com: Ruĝnuka sevsuĉulo 
* Fotaro de Ruĝnuka sevsuĉulo  VIREO
* Photo-High Res--(Close-up) ; Article  – www.fws.gov

Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Pegedoj
Dezső Kalinovszky

**KALINOVSZKY Dezső** (kalinovski) estas rumanuja hungara ĵurnalisto, verkisto naskita en Kluĵo la 6-an de junio 1933.

## Biografio 
Dezső Kalinovszky finis elektroindustri-mezlernejon en sia naskiĝurbo (1951), Li havigis diplomon de fakinĝeniero en Odeso en Hidroteknika Instituto (1956). Li laboris en Bicaz ĉe la akvoenergicentralo (1956). Li estis teknika sekciestro en la Universitato Bolyai (1958), rubrikestro teknika kaj ekonomia de ĵurnalo Igazság (1959–68), poste interna kunlaboranto de rubriko pri ekonomio, poste redaktoro pri scienco de Radiostudio de Kluĵo.

## Volumoj 
* *A pokoli pulóver és más ördöngösségek*, porjunulara romano, Kvár, 1972;
* *Szemenszedett igazság*. Skizoj, humuraĵoj, Kvár, 1975.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj ĵurnalistoj
Ernő Kahána

**KAHÁNA Ernő** estis rumania hungara kuracisto, medicina kaj psikologia verkisto, publicisto naskiĝinta en Gyergyóbékás la 2-an de decembro 1890 kaj mortinta en Bukareŝto la 28-an de aprilo 1982. Li estis pli aĝa frato de Mózes Kahána.

## Biografio 
Ernő Kahána abiturientiĝis en unitariisma gimnazio de Kolozsvár (1907), li havigis kuracistan diplomon en Vieno (1914). Li estis vicasistanto en la kliniko de Universitato de Koloĵvaro (1914-17), vilaĝa kuracisto en Ditró (1918-22), li estis privatkuracisto tie kaj en Miercurea Ciuc (1923-24). Li faris privatpraktikon en Braŝovo pri internaj kaj psikiatriaj malsanoj (1925-40). Li loksidiĝis en Bukareŝto, kie li malfermis kardiologian kabineton. Li estis kuracisto en ministerio pri internaj aferoj (1945-54), poste li estis ĉefkuracisto-internisto de Malsanulejo Elias (1954-72). Kiel lernanto li estis unu el redaktoroj de revuo Remény. Li publikis en gazetoj Keleti Újság, Brassói Lapok, Korunk, A Jövő Társadalma. Li estis adepto de psikologo Alfred Adler. Li luktis kontraŭ freŭdismo ankaŭ en Korunk (1966. 5. sz.). Li redaktis en Előre medicinpopularigan rubrikon.

## Verkoj 
**A freudizmus után*. Enkonduko en individual-psikologio de Alfred Adler,  (Brassó, 1924);
**A szociáldemokrácia és a dialektika* (Nagyvárad, 1932);
**Socialdemocratia în lumina materialismului dialectic* (Kolozsvár, 1933);
**Democraţia* (1945);
**Problema naţională* (1945);
**Az orvosé a szó* (Bukarest, 1972.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Hungaraj internistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj kuracistoj
Kakasd

eta|300px|Vilaĝdomo de Kakasd
300px|eta|dekstra|Panoramo de Kakasd
**Kakasd** (kakaŝd), germane **Kockrsch** estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono **Suda Transdanubio**, en departemento Tolna, en subregiono de Bonyhád. Kakas signifas: koko.

## Bazaj informoj 
* Areo: 21 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.3465/18.5956
* Loĝantaro: 1780
* Poŝtkodo: 7122
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur malebenaĵo, laŭ ĉefvojo Budapeŝto-Pécs ĝuste inter Szekszárd kaj Bonyhád.

## Historio 
Kakasd estis loĝata dum la neolitiko. La unua mencio devenis el 1436. La turkoj faris senhoma la vilaĝon, poste germanoj kaj hungaroj refondis ĝin. Iama vilaĝo Belac kuniĝis kun Kakasd. Post la 2-a mondmilito la germanoj estis deportitaj al Germanio, alvenis deportitaj hungaroj.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo omaĝe al Sankta Mikaelo
* kapelo omaĝe al Sankta Anna
* ornama ligna bordego
* sonorilturo
* vilaĝdomo
* monumento de falintoj dum la 2-a mondmilito

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Pálfa

**Pálfa** estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Suda Transdanubio**, en departemento Tolna, en subregiono de Paks. La historia nomo estis *Pálfalva*.

## Bazaj informoj 
* Areo: 38 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.7155/18.6136
* Loĝantaro: 1860
* Poŝtkodo: 7042
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ dekstra bordo de Sió, laŭ traira flankovojo. Simontornya troviĝas 8, Paks 26&nbsp;km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1241. La turkoj okupis la vilaĝon en 1543. Poste sudslavaj rifuĝintoj alvenis, tamen la vilaĝo senhomiĝis. La refondiĝo en 1720 okazis. En 1966 najbara vilaĝo Rácegres aliĝis al Pálfa.

Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, lernejo, infanĝardeno, biblioteko, interretejo, kuracejo, poŝto.

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo omaĝe al apostoloj Sankta Petro kaj Sankta Paŭlo de 1789
* kastelo, nun speciala lernejo

## Famulo 
En Rácegres naskiĝis poeto Julio Illyés (ijEŝ), nun muzeo pri lernejo estas videbla.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Konstitucia monarkio

[dekstra|350px|eta|Konstituciaj monarkioj kun reprezenta [parlamenta sistemo en **ruĝo**. Aliaj konstituciaj monarkioj (montrataj en **viola**) havas monarkojn kiuj daŭre ĝuas grandan politikan influon, sed ene de iaj leĝaj limoj.]]

**Konstitucia monarkio** aŭ **parlamenta monarkio** estas ŝtatformo, kie la monarko posedas la ŝtatestrecon. Temas pri povo de meze simbola karaktero, ĉar ĝi troviĝas regulita de leĝo aŭ leĝaro, ofte konstitucio. Ĝi karakteras ankaŭ pro la fakto, ke la reĝo aŭ reĝino havas moderecan aŭ arbitracian rolon en la politika konfliktaro de la registaro, kutime elektita demokratie.

Male al absoluta monarkio, politika scienco distingas inter konstitucia monarkio kaj parlamenta monarkio. En la konstituciaj monarkioj, la reĝo konservas la suverenecon aŭ kunhavas ĝin kun la popolo al kio aldoniĝas serio de rajtoj pere de ĉarto aŭ konstitucio. Male, en la parlamentaj monarkioj la suvereneco sidas, en sia praktika tuto ĉe la popola volo, kaj la monarko estas figuro esence simbola. La klasika ekzemplo de konstitucia monarkio estas la Britio, kiu ne posedas kodigitan konstitucion, sed leĝaron, kiu formas aŭ anstataŭas ĝian konstitucion.

Kvankam la aktualaj konstituciaj monarkioj estas majoritate reprezentaj de demokratiaj sistemoj (*konstituciaj demokratiaj monarkioj*), historie ne ĉiam estis tiel. Multaj el la monarkioj kunekzistis kun faŝistaj (aŭ praktike faŝismaj) konstitucioj kiel en Italio aŭ Japanio, aŭ kun diktaturoj de milita registaro kiel en Tajlando en 2007. Tiuokaze indus paroli plej bone pri diktatoraj monarkioj anstataŭ pri konstituciaj ĉar la koncepto *konstitucio* rilatas ĉefe al establo de demokratio.

Konstitucia monarkio estis intermeza aŭ evolua paŝo antaŭ la apero de la unuaj modernaj respublikoj kiel Usono kaj Francio ĉefe fine de la 19-a jarcento. Oni klopodis paŝi el absolutaj monarkioj, ĉefaj reprezentantoj de la Antikva Reĝimo, al parlamentaj monarkioj kun senlima povo.

## Vidu ankaŭ 
* Dinastio
* Nobelo
* Respubliko
* Reĝo
* Persona unio
* Hereda monarkio
* Absoluta monarkio
* Monarko
* Prerogativo
* Tronosukcedo
* Trono
* Krono
* Monarkiismo
* Didevena rajto de reĝoj

Kategorio:Monarkio
Kategorio:Reĝimoj
Tibor Andrásofszky

**ANDRÁSOFSZKY Tibor** (andra:ŝovski) estis rumanuja hungara kuracisto naskiĝinta en Koloĵvaro la 31-an de julio 1914 kaj mortinta en Târgu Mureş la 27-an de majo 1978.

## Biografio 
Tibor Andrásofszky estis la lektoro de neŭrokirurgio (1949), doktoro docento (1954), profesoro (1959), ekde 1974 konsultant-profesoro en Universitato pri Medicino kaj Farmacio Târgu Mureş. Li estis rektoro de la instituto (1953-64), ĉefredaktoro de Orvosi Szemle-Revista Medicală (1955-64), kunlaboranto de revuo *Neurologie* en Bukareŝto.

## Verkoj 
* *Idegkórtan* (kunlaboranto de universitata lernolibro redaktita de Dezső Miskolczy) (1958).

## Fonto 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Andrásofszky, T
Kategorio:Rumanaj kuracistoj
Kategorio:Neŭrokirurgoj
Subvoĉado

***Subvoĉado*** (aŭ **sotto voce** laŭ la itala, "sub la voĉo") estas maniero kanti aŭ parolo kun duona voĉo, kiun povas karakterizi aspiracioj kaj spirblovoj (ekz. en la ĵazkantado). En muziko tion povas kaŭzi drameca malplifortigo de la voĉa aŭ instrumenta tono — ne necese *pianissimo*, sed kun esprimo obtuza aŭ dampita. Ekzemplo por subvoĉado estas la Lacrymosa el la Rekviemo en D-minoro de W.A. Mozart. La kantistoj malaltigas sian laŭtecon por atingi la obtuzigitan sonkvaliton alcelatan.

La termino ankaŭ povas signifi en la parolata lingvo de teatraj aŭ filmaj libretoj murmureton aŭ flustradon. 

Kategorio:Muzika notacio
Kategorio:Voĉa muziko
Kategorio:Muzikaj teknikoj
Rozália Sántha

**SÁNTHA Rozália** (sAnta) rumanuja hungara instruistino, lernolibro-verkistino naskita en Ghimeş-Făget la 29-an de novembro 1933 kaj mortis la 1-an de septembro 2015 en Miercurea Ciuchttp://hargitanepe.eu/. Ŝi estis la edzino de instruisto Jenő Sántha.

## Biografio
Rozália Sántha havigis diplomon de instruisto por bazlernejoj en 1955 en Miercurea Ciuc. Ŝi instruis 3 lernojarojn kiel senkvalikigita instruisto en sia naskiĝvilaĝo, poste en Siculeni, fine en Miercurea Ciuc. Ŝi havigis la 1-a didaktikan gradon en 1974. Ŝi pensiuliĝis en 1989. Oni konsideras unika en la rumanuja hungara instruado, ke unu aŭtorparo verkis plenan lernolibro-serion por bazlernejoj.

## Lernolibroj
**Kézenfogva*, Magyar ábácéskönyv- Olvasás és írás tankönyv az első osztályosoknak (kune kun Jenő Sántha), Bucureşti, 1997;
**Olvasás gyakorlófüzet az I. számára*, (kune kun Jenő Sántha), 1997;
**Kézenfogva* - Írás gyakorlófüzet (kune kun Jenő Sántha), 1997;
**Gyöngyszemek*, Magyar nyelv a II. osztály számára- Olvasás, anyanyelvismeret, fogalmazás (kune kun Jenő Sántha), Bucureşti, 1998;
**Gyöngyszemek* - Írás és fogalmazás gyakorlófüzet, II. osztály, (kune kun Jenő Sántha), 1998; 
**Magvető*, Magyar nyelv a III. osztály számára- Olvasás, nyelvtan, fogalmazás (kune kun Jenő Sántha), Bucureşti, 1999;
**Anyanyelvünk kincsei*- Nyelvtan gyakorlatok III. osztályosoknak, (kune kun Jenő Sántha), Deva, 2001;
**Útravaló*, Magyar nyelv a IV. osztály számára- Olvasás, nyelvtan, kommunikáció, (kune kun Jenő Sántha), Bucureşti, 2000.
Bodegón

[eta|dekstra|*Maljunulino fritanta ovojn* ([Diego Velazquez)1618 (100,5 x 119,5 cm)Nacia Galerio de Skotlando, Edinburgo]]
***Bodegón*** estas hispandevena arta vorto, uzita por difini specifan pentradan ĝenron. Ĝi rilatas al la bildigo de neanimaĵoj, precipe de nutraĵoj, ĉasaĵoj kaj trinkaĵoj. Aliaj komentistoj pli ĝenerale rigardas la ĝenron kiel ĉiuj bildoj de kuirejoj aŭ butikoj. Ekde la baroka periodo, tiaj pentraĵoj progrese populariĝis en Hispanio. La tradicio de neanimaĵ-pentraĵoj tamen ŝajne komencis iom pli frue, en Nederlando kaj Flandrio.

## Famaj bodegón-pentristoj 
* Luis Paret y Alcázar
* Francisco Zurbarán
* Diego Velázquez
* Luis Egidio Meléndez
* Juan Sánchez Cotán
* Juan Bautista de Espinosa

Kategorio:Pentrado
Kadenco (konĉerto)

**Kadenco** en konĉerto estas libera epizodo de solisto, kutime je la fino de la kapmovimento de solokonĉerto. La kadenco ebligas la soliston, elmontri kaj disvolvi sian virtuozecon sur la instrumento.

Dum la Viena klasiko kutime la akompana orkestro enkondukis la kadencon per kvartsekstakordo, kaj la solisto finis ĝin per trilo sur la gvidotono super la dominanta septimakordo, je kiu la dirigento rekomencigis la orkestron per la toniko turniĝe al la finaĵo. Ĝis en la epokon de Ludwig van Beethoven oni ofte improvizis la kadencon, t.e. la solisto ne nur montris sian surinstrumentan kapablon, sed ankaŭ sin prezentis kiel improvizanto. Sekve partituroj same kiel pianoeldonaĵoj de la konĉerto el tiu epoko ne havas konkretan kadencon. Kelkaj solistoj notis siajn kadencojn, kiuj nuntempe estas aparte akireblaj. Ekz. la pianistoj Edwin Fischer verkis kelkajn kadencojn pri la piankonĉertoj de Beethoven kaj Andor Foldes pri la piankonĉertoj de Mozart. Dum kiam Mozart nur por malmultegaj el siaj piankonĉertoj notis kadencojn, Beethoven jam komponis por ĉiuj kvin piankonĉertoj almenaŭ po unu kadenco. Por sia 4-a piankonĉerto li elektigas du kadencojn.

En la romantika epoko la komponistoj pli kaj pli tendencis kunkomponi la kadencojn de siaj konĉertoj. Tiuj do estas notitaj en partituroj kaj pianeldonaĵoj kaj tiel ĉiam estas ludataj samsone.

La komponado de aparta kadenco rilate al la baziga verko estas speciala defio: kadenco devus respekti la karakteron de verko, do ekzemple en tipe vienklasika konĉerto romantikstila kadenco aperas iel maladekvata. Krome ĝi entenu la temojn (ĉe klara temodualismo), almenaŭ tamen la ĉeftemon.

Kategorio:Muzika teorio
Kategorio:Muzikhistorio
Kategorio:Improvizado
Kadov

Nomon **Kadov** havas pluraj municipoj en Ĉeĥio:
* Kadov (distrikto Strakonice) - vilaĝo en distrikto Strakonice
* Kadov (distrikto Znojmo) - vilaĝo en distrikto Znojmo
* Kadov (distrikto Žďár nad Sázavou) - vilaĝo en distrikto Žďár nad Sázavou
Kristo en la domo de Marta kaj Maria

**Kristo en la domo de Marta kaj Maria** (hispane *Cristo en casa de Marta y María*) estas pentraĵo plenumita de la hispana pentristo Diego Velazquez en 1618. Ĝi estas unu el liaj plej fruaj verkoj, kaj datiĝas de lia sevila periodo, iom post la fino de lia lernoknabeco ĉe Francisco Pacheco. Velazquez tiam eksperimentis la ĝenron *bodegón* (enhavanta ĉefe manĝaĵojn, manĝilarojn kaj simile), videbla ĉefe en la malsupra dekstra kvarono, kiu uzis scenojn de tiutempa Hispanio por bildigi bibliajn epizodojn, tiukaze Marta kaj Maria estas la fratinoj de Lazaro.

La kompono estas iom malofta: kvankam estas du apartaj kvaronoj en la dekstra duono, plej gravaj figuroj aperas plenigante la tutan maldekstran duonon. Temas pri la naturalismaj portretoj de kuiristino kaj maljunulino. Ambaŭ plenumas apartajn funkciojn. La juna kuiristino estas uzanta pistilon, kies pistujo fakte funkcias kiel ĉarniro al la menciita *bodegón* kiu estas formata per la centra pistujo kun bele atingitaj brilo kaj teksturo, ajloj, fiŝoj, kapsiko kaj ovoj. La maljunulino pli maldekstre fingrindikas ĉu al la juna kuiristino ĉu al pentraĵo en la supra dekstra kvarono. Tiu kiu montras novtestamentan scenon en kiu Jesuo vizitas du fratinoj, el kiuj unu grumblas la alian, ke ŝi atentas pri Jesuo anstataŭ kunlabori hejme. Tiu pentraĵo montras enorman lumon, por emfazi la teknikon de *pentraĵo ene de pentraĵo*, kiu poste aperos en La Ŝpinistinoj, dum la geometrio de la kvadratoj (en la kvadrata pentraĵo aperas parte malhela kvadrato de pordo, kiu funkcias kiel dono de la figuro de Jesuo) estos prilaborita en *Las Meninas*.

Kategorio:Pentraĵoj pri bibliaj temoj
Kategorio:Pentraĵoj de Diego Velázquez
Jenő Sántha

**SÁNTHA Jenő** (sa:nta) estas rumanuja hungara instruisto, lernolibroverkisto naskita en Bukareŝto la 3-an de septembro 1935. Li estas la pli aĝa frato de Imre Sántha, la edzo de Rozália Sántha.

## Biografio
Jenő Sántha edukiĝis en Păuleni-Ciuc, en vilaĝo de siaj gepatroj. Li havigis diplomon de instruisto por bazlernejoj en 1953 en Miercurea Ciuc kaj diplomon de instruisto pri historio-rumana lingvo en 1965 en Porinstruista Instituto de Târgu Mureş por ĝeneralaj lernejoj (5-8 klasoj). Ŝi estis bazlerneja instruisto, kulturinpektisto kaj lernejinspektisto dum la plej granda parto de sia kariero en Miercurea Ciuc. Li pensiiĝis en 1997. Oni konsideras unika en la rumanuja hungara instruado, ke unu aŭtorparo verku plenan lernolibro-serion por bazlernejaj klasoj.

## Lernolibroj
**Földrajz*. Hargita megye-Judeţul Harghita (kunulaŭtoro), 19981.
**Kézenfogva*, Magyar ábácéskönyv- Olvasás és írás tankönyv az első osztályosoknak (kune kun Rozália Sántha), Bucureşti, 1997;
**Olvasás gyakorlófüzet az I. számára*, (kune kun Jenő, Rozália Sántha), 1997;
**Kézenfogva* - Írás gyakorlófüzet (kune kun Jenő, Rozália Sántha), 1997;
**Gyöngyszemek*, Magyar nyelv a II. osztály számára- Olvasás, anyanyelvismeret, fogalmazás (kune kun Rozália Sántha), Bucureşti, 1998;
**Gyöngyszemek* - Írás és fogalmazás gyakorlófüzet, II. osztály, (kune kun Jenő, Rozália Sántha), 1998; 
**Magvető*, Magyar nyelv a III. osztály számára- Olvasás, nyelvtan, fogalmazás (kune kun Rozália Sántha), Bucureşti, 1999;
**Anyanyelvünk kincsei*- Nyelvtan gyakorlatok III. osztályosoknak, (kune kun Rozália Sántha), Deva, 2001;
**Útravaló*, Magyar nyelv a IV. osztály számára- Olvasás, nyelvtan, kommunikáció, (kune kun Rozália Sántha), Bucureşti, 2000.