Fotografio

[eta|Kolorfotografio sen preciza dato inter 1905 kaj 1915 de [Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij]]
[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri fota kompozicio, bazo de la arto de fotado sendependa de la fotilo]]
[eta|dekstra|220ra|[Leni Riefenstahl dum fotado, 1936]]
[eta|Ekzemplo de dagerotipo: [Samuel Morse ĉirkaŭ 1845]]
[eta|Maljuna virino en [bidermajro|bidermajraj vestaĵoj, dagerotipo ĉirkaŭ 1840]]
[eta|200ra|[Man Ray, fotita ĉe ekspozicio Gaîté-Montparnasse en Parizo de Carl Van Vechten 16-an de junio, 1934]]
eta|dekstra|Lenso kaj fotila kamerao
[eta|Fotantoj dum la fermo de [UK 2008]]

**Fotografio** aŭ **fotarto** aŭ **fotado** (vidu sekcion malsupre por etimologio) estas kreado de **fotoj** aŭ **fotografaĵoj**. Temas ne nur pri arto, sed ankaŭ scienco kaj praktiko de kreado de daŭraj bildoj registrante lumon aŭ aliajn elektromagnetajn ondojn, aŭ kemie per lumsenta materialo kiel ekzemple fotografia filmaĵo, aŭ elektronike per bildsensilo. Homo fotanta profesie estas nomata **fotisto** aŭ **fotografiisto**. Por fari foton oni utiligas **fotilon**. Tipe, lenso kutimas enfokusigi la lumon reflektita aŭ elsendi objektojn en realan bildon sur la lumsentema surfaco ene de fotilo dum tempigita malkovro (ekspono). La rezulto en elektronika bildosensilo estas farita pere de ŝargkuplita aparato je ĉiu pikselo, kiu estas elektronike prilaborita kaj stokita en cifereca bilddosiero por posta ekranigo aŭ pretigo.

## Etimologio 
La vorto "fotarto" estis kreita de la greka radika φωτός (fōtos), genitivo de φῶς (fōs), "lumo" kaj γραφή (grafé) "reprezento per linioj" aŭ "desegnaĵo", kune kun la signifo "desegnaĵo per lumo".

Pluraj homoj eble elpensis la saman novan esprimon de tiuj radikoj sendepende. Hercules Florence, franca farbisto kaj inventinto loĝanta en Campinas, Brazilo, uzis la francan formon de la vorto, *fotografie*, en privataj notoj kiujn brazila fotarta historiisto kredas, ke ili estis skribitaj en 1834. Johann von Maedler, berlina astronomo, estas kreditita en germana historio de la fotografio el 1932 ke li uzis ĝin en artikolo publikigita la 25an de februaro 1839 en la germana gazeto *Vossische Zeitung*. Ambaŭ de tiuj asertoj estas nun vaste raportitaj sed ŝajne neniu el ili iam estis sendepende konfirmitaj kiel preter akceptebla dubo. Kredito doniĝis tradicie al Sir John Herschel kaj por kreado de la vorto kaj por enkondukado de ĝi en publiko. Liaj uzoj de ĝi en privata korespondado antaŭ la 25a de februaro 1839 kaj ĉe lia prelego ĉe Royal Society pri la subjekto en Londono la 14an de marto 1839 estis longe tre dokumentitaj kaj akceptitaj kiel definitiva fakto.

## Historio kaj evoluado 
Fotarto estas la rezulto de kombinado de pluraj teknikaj eltrovaĵoj. Longe antaŭ ol la unuaj fotoj estis faritaj, ĉina filozofo Mo Di kaj grekaj matematikistoj Aristotelo kaj Eŭklido priskribis fotilon kun trua objektivo en la 5-a kaj 4-a jarcentoj a.K. En la 6-a jarcento p.K., bizanca matematikisto Antemio de Tralle uzis specon de fotilo obskura en siaj eksperimentoj, Ibn al-Hajtam (Alhazen) (965-1040) studis la fotilon obskuran kaj fotilon kun trua objektivo, Alberto la Granda (1193-1280) malkovris arĝentnitraton, kaj Georg Fabricius (1516-71) malkovris arĝentokloridon. Teknikoj priskribitaj en la Libro de Optiko estas kapablaj je produktado de primitivaj fotoj utiligante mezepokajn materialojn.

Daniele Barbaro priskribis diafragmon en 1566. Wilhelm Homberg priskribis kiel lumo mallumigis kelkajn kemiaĵojn (fotokemia efiko) en 1694. La fikcia libro *Giphantie*, publikigita en 1760, fare de franca verkisto Tiphaigne de la Roche, priskribis tion kio povas esti interpretita kiel fotarto. Ĝi estis fondita de George Eastman en 1892. Kodak estas plej konata pro siaj fotografiaj filmoproduktoj. Dum la plej granda parto de la 20-a jarcento Kodak havis dominantan pozicion en komercado de fotografia filmo, kaj en 1976, havis 90% el la merkato de fotografia filmovendo en Usono. La ĉie-eco de la firmao estis tia ke ĝia vortumo "Kodak-momento" eniris la komunan leksikonon por priskribi personan okazaĵon kiu postulis esti registrita por posteularo.

Fota plato (aŭ *plako*) estas substrato de fotografio, konsistiganta el plato da vitro kaj tavolo da fotografia emulsio de arĝenta halogenido (ĉefe arĝenta bromido kaj arĝenta jodido) en gelateno.

## Procezo 
[eta|Post sukcesa [rivelado la filmo pretas por sekiĝo.]]
Rivelado de fotomaterialoj (filmoj kaj fotopaperoj) estas procezo, kies esenca etapo estas kemia reakcio rezulte de kiu transformiĝas eksponitaj partoj de impresiĝema substanco. Tiel latenta bildo ŝanĝiĝas al videbla negativo. Rivelado kutime okazas en solvita rivelilo; sekve plejparto de fotomaterialoj bezonas fiksadon.

Laŭ Francisko Azorín **fotografi** estas *Fari bildojn de objekto aŭ persono per la ĥemia agado de la lumo sur impresebla tavolo sternita en vitra aŭ celuloida plato, helpe de speciala aparato nomata senluma kamero.* Kaj li sinonimigas terminojn *fotografio*, *fotografiado* kaj *fotografarto* kaj ĉiuj kun ĝi ligitaj laboroj; same sinonimigas *fotografaĵo* kaj *foto*, nome bildo farita per fotografilo; fotografiisto, fotografiejo, fotografimaŝino. Multaj el tiuj terminoj aktuale arkaikiĝis kompare kun plej populara uzado de *foto*, *fotisto*, *fotilo*.

Pri la procezo Azorín listigas sep teknikajn konceptojn rilatajn al tio. nome la jenaj:
* Fotogliptiko.- Lumgravuro; arto gravuri, helpe de la lumo.
* Fotogravuro.- Arto produkti gravuritajn kliŝojn fotografie.
* Fotokromio.- Heliokromio; arto produkti bildojn en naturaj koloroj.
* Fotoksilografio.- Arto produkti bildojn sur ligno fotografe por gravuri poste.
* Fotolitografio.- Arto produkti bildojn en litografio, fotografe.
* Fotoplanimetrio.- Arto fari fotografe topografajn planojn.
* Fototipio.- Arto produkti reliefajn kliŝojn, reprodukteblajn per presarto.

La fotoĵurnalistoj estas specializitaj en la fotografio de okazaĵoj kiuj ilustras la novaĵojn de amaskomunikilaro, kiel ĉe gazetoj kaj ĵurnaloj. Por tio, ili venas al la indikita loko por fari diversajn fotojn. Poste, elektas tiujn plej bonkvalitajn kaj plej ilustrajn por ties publikigo aŭ sendas la fotaron al la redakcio por ke oni faru tion tie. Ĝenerale, ili estas specializitaj en preciza informosekcio partikulara kiel sportoj (preciza sporto), akcidentoj, politiko ktp.

Delonge la fotografio altiris la atenton de sciencistoj kaj lastatempe la intereso por naturo rezultis en la sekva intereso por fotoj kiuj estas gravaj por apartaj sciencoj kiel zoologio kaj botaniko, krom pri specifaj fakoj kiel birdoj, floroj ktp. En specifaj okazoj tiaj fotoj utilis por certigi la ekziston de specimenoj de supozita formortinta specio ĉu ĝenerale ĉu en difinita areo: insulo, montaro ktp. Foje la foto povas utili por determini diferencojn inter specioj, subspecioj kaj diversaj taksonoj, same kiel por ilustri specifajn kondutojn (predado, manĝado, reproduktado ktp.).

Tiukadre gravas la **makrofotografio** (de la greka *makros*, grando) estas la branĉo de la fotografio en kiu la fotita celo rezultas “pli granda” kaj eĉ “multe pli granda” de tio kutima en fotografio; por ekzemplo se la grando de formiko, abelo aŭ ajna insekto en la foto estas sama aŭ pli granda ol ties grando en la reala vivo, tiu estas makrofotografio. La ĉefa intenco de tiu tipo de fotografio estas videbligi scenojn, bestojn kaj aĵojn, kiuj ĝenerale ne estas percepteblaj per normala rigardo. Alia uzado celas la biologian esploradon, ĉar la makrofotografio ebligis la dokumentadon de multaj studoj rilataj kun multaj animalaj kaj vegetalaj specioj. Pere de la makrofotografio eblas ankaŭ observi malgrandajn objektojn kiel juveloj, aliaj valoraĵoj aŭ kontempli teknikajn akcesoraĵojn plej detale.
[eta|250ra|dekstra|[Dorothea Lange, 1936]]

### Famaj fotistoj 
* Ansel Adams
* Eugène Atget
* Aenne Biermann
* Robert Capa
* Henri Cartier-Bresson
* Alberto Korda
* Dorothea Lange
* Annie Leibovitz
* Helmut Newton
* Manuel Rivera-Ortiz
* Sebastião Salgado

## Fotografio kiel arto 
eta|*Pagodinsulo en la elfluejo de la rivero Min* de John Thomson, 1870.
eta|derecha|*Cepokampo* de George Davison, 1888.
[eta|*Atomicus Dalí*, foto de 1948 de [Philippe Halsman, kie li ludas per la ideo de pendado, reprezentante tri flugantajn katojn, sitelo da lanĉita akvo kaj Salvador Dalí en la aero.]]

La fotografio ne ĉiam estis konsiderita arto. Ties integrigo en arton estis procezo tre diskutita kiu ekis ĉe la fotistoj kiuj dediĉis sin al portretoj. La fotografia portreto havis grandan akcepton kiel surogato de la portreto kiel parto de pentrarto ĉar tiu estis multe pli malmultekosta. Pro la kreskanta popularigo de la fotografia portreto malprofite al la pentroportreto, granda kvanto de pentristoj decidis konvertiĝi en fotistoj portretistaj por survivi. Tio okazis al Félix Tournachon, Gustave Le Gray kaj la dua de la fratoj Bisson. Tio estis la unua eniro de la fotografio al la arta medio. Krome tiuj pentristoj estis kelkaj el la unuaj, kiuj luktis por ke la fotografio estu konsiderata arto.

Meze de la 19a jarcento aperis nova arta tendenco, nome la naturalismo. La apero de tiu nova skolo, centrita en la objektiveco, celis imiti la realon kaj la naturon per alta grado de perfekteco kaj malaprezis la subjektivecon. Tiel, la naturalismo estis la pordo kiu malfermiĝis por havigi al la fotografio veran gravon en arto, ĉar imitante tiom preskaŭ perfekte la realon, superis amplekse la pentrarton tiurilate. Aliflanke, la konstanta disvolvigo de la fotografio en tiu epoko, ĉefe per de la novaj teknikoj pri la utiligo de la sunlumo, ebligis fotojn kun pli granda signifo stetike, kio rezultis en plua alproksimgo de la fotografio al arto.

Poste oni malkovris teknikojn uzante ovoblankon, kiuj ebligis, ke la bildo per si mem restu gravurita sur la papero. Tiu tekniko estis perfektigita pere de la kompreno de la kemia fenomeno okazanta kaj per kontinua eksperimentado pere de alternativaj materialoj. Tuj estis eble havi skatolon kun lumsensiva papero kaŝita for de la lumo, kanontubo tra kiu fokusigi ĝin kaj obturatoro por pasigi la lumon la tempon sufiĉan por la impresigo de la filmo.

La fotografio kiel arto, scienco kaj persona sperto evoluis paralele dum tiu tempo. Tuj kiam eblis fabriki fotilojn kiuj estu facile moveblaj kaj manipuleblaj aperis la eblo influi en la rigardanto pere de la sinteno de la fotilo kaj de ties fokuso, kio ebligis la transigon de la subjektiveco de la fotisto al la foto, krom la ekkonstruon de propra arta lingvaĵo.

En la aktualo, la arta fotografio mem, havas karakteron tre subjektivan. La artaj movadoj dum la unuaj jardekoj de la 20a jarcento, partikulare la modernismo kaj ties derivitaj branĉoj el impresionismo en la pentrarto kaj ties sekva aliro al abstrakto havis grandan influon en la fotografio. Jam en la aktualo, la pure arta fotografio estas preskaŭ komplete subjektiva kaj la manipulado de la bildoj estas fundamenta ilo en sia arta esprimeblo; la fotografio de Annie Leibovitz, Helmut Newton kaj David LaChapelle inter aliaj, plue estas parto de la nova revolucio en fotografio.

La artfotografia lingvaĵo eliris de la heredo de la pentrarto. Tamen, rapide ĝi ampleksigis sian vortorezoron pere de la facileco fari ekstremajn fokusojn (plonĝofotoj, kontraŭplonĝoj ktp.), la kapto de la movado pere de longaj obturtempoj kaj la pli preciza decido de la momento. La premo sur la fotisto por marki sian subjektivecon en la fotografio formis lingvaĵon plena je subtileco, sed sufiĉe komprenebla, tre rekta por ajna observanto.

La fotografio estas esenca elemento en ajna kulturo, pro tio fokusigi en tiu generas procezon de arta pensaro por atingi la vidan komunikadon kiun oni celas projekcii, konsiderante ĝin kiel aspekto kiu ebligas la reprezentadon kaj karakterizadon de diversaj grupoj kaj tavoloj de la socio, kaj krome institucias vidan referencon kiu permesas montri informadon kaj generi emociojn, por uzi ĝin kiel instrumento de esplorado kaj dokumentado en ajna socia kunteksto.

Nuntempa la fotografio estas praktikata de milionoj da personoj en la tuta mondo kiuj uzas bonkvalitajn fotilojn. Aktuale estas preferataj la fotiloj kun tre bonkvalita optika eblaro kaj multaj elektebloj kiuj aldonas flekseblecon, kontraŭ la pli simplaj fotiloj destinitaj al normala konsumanto, en kiuj la optiko kaj la obturatorn estas direktitaj elektronike senigante al la fotago de granda parto de ties neantaŭvideblo. La apero de la ciferecaj fotiloj, de la miksaj fotiloj kun video kaj de la fotografio en medioj de virtuala realeco komplikas sed pliriĉigas la estonton de tiu arto.

## Aliaj fototipoj 
eta|dekstre|Fotografiisto dum fotado de glamfotografio.
Aerfotografio (*Elaera fotografio* aŭ *Aviadfotografio*) estas farado de fotoj el aviadilo aŭ el alia fluganta objekto. Platformoj por aerfotografio povas esti fiks-flugilaj aviadilo, helikopteroj, senpilotaj aviadiloj (UAV-oj aŭ "droneoj"), balonoj, premostabilaj aerŝipoj kaj aerŝipoj, raketoj, leterkolomboj, kajtoj, paraŝutoj, staraj teleskopoj kaj survehiklaj fostoj. Aerfotografio havas multajn aplikojn en diversaj fakoj: topografio, kartografio, ekologio, geografio, arkeologio ktp. Ĝi estas ege utila en la okazoj en kiuj normala fotado ne estas tiom facila, ekzemple dum militoj, en montaro, ĝangalo, sur danĝeraj surfacoj, vulkanoj, venenakcidentoj ktp.

La astrofotografio (mallongigita en astrofoto) estas fako de la astronomio kaj de la fotarto, kiu konsistas en la fotado de ĉielaj objektoj.

Glamfotografio estas fotografia ĝenro, kiu ne havas difinitajn firmajn limojn. Eblas diri, ke la glamfoto klopodas kapti sur fotografio belecon, ĉarmon kaj allogemon de la homa korpo. En la fotografia ĝenro de glamfoto apartenas ne tro vestitaj aŭ duonnudaj korpoj, kie la pli intimaj lokoj estas konvene kovritaj per vestoj, eventuale per alia parto de korpo.

Militfotarto estas ĝenro de fotarto kiu traktas dokumentadon de armitaj konfliktoj kaj la vivmaniero en batalzonoj. Militfotarto kutime priskribas la militon en ĉiuj ĝiaj aspektoj, kaj montras kaj la agojn de heroeco kaj la agojn de abomenaĵoj. La influo de fotarto sur publika politika konscio iĝis ŝarĝita temo post kiam pli kaj pli da kazoj estis malkovritaj en kiuj fotistoj reĝisoris kaj aranĝis la scenojn kiujn ili fotis, por pliigi la dramecan aspekton. La epoko de cifereca fotado kaj grafika redaktado kaŭzis gravajn dubojn pri la fidindeco de ĉi tiu kampo de fotarto kaj, do, ĝia ĵurnalisma utileco.

## Organizado
La Internacia Federacio de Fotografia Arto (, akronime **FIAP**, ) estas tutmonda tegmenta organizaĵo por amatoraj kaj profesiaj fotistoj. La oficialaj lingvoj de FIAP estas la franca kaj la angla. Oficialaj tekstoj estas tradukitaj en la germanan kaj la hispanan. FIAP estas bazita en Kayl (Luksemburgo) .

## Vidu ankaŭ 
[eta|Kolorfoto, ĉirkaŭ 1915, de [Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij.]]
eta|dekstre|Fotisto laboranta (Foto: Rössing 1948)
eta|dekstre|Manekenfotado

* Dagerotipio
* Fotilo
* Filmformato
* Flickr
* Fotisto
* Fotoarto
* Listo de fotistoj
* Diafragmo (fotado)
* Profundo de akre bildata spaco
* Eksponperiodo (fotado)
* Fotilo kun trua objektivo
* Objektivo
* Teleobjektivo
* Holografio
* Kino
* Fora perceptado
* Kolorfotado
* Glamfotografio
* Kinfoto

## Bibliografio 
### Enkonduko 
* *Baza Kurso pri Fotografio*, Lode Van de Velde: Eldonejo Libera, 2017, ISBN 9781326958817
* *Nigra-blanko*, Lode Van de Velde: Eldonejo Libera, ISBN 978-1-326-53764-7 en pdf 
* *Photography. A Critical Introduction* [Paperback], ed. de Liz Wells, 3a eldono, London [etc.]: Routledge, 2004, ISBN 0-415-30704-X
* Langford, Michael. *La fotografía paso a paso*. Hermann Blume Ediciones. ISBN 84-87756-01-8
* Sierra Puparelli, Vicente. *La fotografía en el aula*. 1992. Akal Ediciones. ISBN 84-7600-720-5.

### Terminaro en Esperanto 
* Fotografia vortaro kompilita de Giuseppe Valente en 1997. En Esperanto, angla kaj itala.
* En 2018 aperis ĉe Eldonejo Libera senpaga "Fotografia terminaro" de Lode Van de Velde kiu enhavas pli ol 400 terminojn pri cifereca kaj analoga fotografio. ISBN 978-0-244-67781-7 en pdf 

### Historio 
* *A New History of Photography*, ed. by Michel Frizot, Köln : Könemann, 1998
* Franz-Xaver Schlegel, *Das Leben der toten Dinge – Studien zur modernen Sachfotografie in den USA 1914–1935*, 2 Bände, Stuttgart/Germany: Art in Life 1999, ISBN 3-00-004407-8.

### Referencaj verkoj 
* 
* Hans-Michael Koetzle: *Das Lexikon der Fotografen: 1900 bis heute*, Munich: Knaur 2002, 512 p., ISBN 3-426-66479-8
* John Hannavy (eld.): *Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography*, 1736 p., New York: Routledge 2005 ISBN 978-0-415-97235-2
* Lynne Warren (eld.): *Encyclopedia of Twentieth-Century Photography*, 1719 p., New York, NY [et.] : Routledge, 2006
* *The Oxford Companion to the Photograph*, eld. de Robin Lenman, Oxford University Press 2005
* "The Focal Encyclopedia of Photography", Richard Zakia, Leslie Stroebel, Focal Press 1993, ISBN 0-240-51417-3

### Aliaj libroj 
* *Photography and The Art of Seeing* de Freeman Patterson, Key Porter Books 1989, ISBN 1-55013-099-4.
* *The Art of Photography:* de Bruce Barnbaum, Rocky Nook 2010, ISBN 1-933952-68-7.
* *Image Clarity: High Resolution Photography* de John B. Williams, Focal Press 1990, ISBN 0-240-80033-8.

## Notoj