Teknologio

[eta|300ra|Malfermita vapor-[turbino. Tiaj turbinoj produktas plej el la elektro uzata nuntempe. Elektrokonsumado kaj vivniveloj estas tre forte interrilataj.Elektrigo estas ĝenerale konsiderata kiel la plej grava teĥnologia atingo de la 20a jarcento.]]
**Teĥnologio** aŭ **teknologio** estas ampleksa koncepto, traktanta konon kaj aplikon de iloj kaj metioj, faritaj de iu animalo (kaj aparte de homoj), kaj kiel tio rilatas al la kapablo de tiu estaĵo regi kaj adaptiĝi je la medio. Ĝi estas detala sciaro pri tio, kiel oni povas produkti tion, kion oni bezonas. Pri tio, kiel produkti, laŭ pli *ĝenerala* vidpunkto, vidu inĝenierarton. La teĥnologiaĵoj estas rezultoj de apliko de ĝeneralaj principoj de inĝenierado por atingi iom post iom pli bonajn solvojn por faciligi la homan vivon. Krome, al teĥnologio apartenas ĉiaj akcesoraj inĝenierartaĵoj, uzataj por produkti ion alian.

**Teĥnologio** ("scienco de metio", el la greka τέχνη, tekne, "arto, lerteco, metiarto"; kaj -λογία, -logia, "scienco") estas la kolekto de teĥnikoj, kapabloj, metodoj, kaj procezoj uzataj en la produktado de varoj aŭ servoj aŭ en la plenumo de celoj, kiel ĉe scienca esplorado. Teĥnologio povas esti la sciaro de teĥnikoj, procezoj kaj simile, aŭ povas esti enkonstruita en maŝinoj, kiuj ebligas labori sen detala kono pri ties funkciado.

La plej simpla formo de teĥnologio estas la disvolvo kaj uzado de bazaj iloj. La prahistora malkovro kiel kontroli fajron kaj la posta Neolitika revolucio pliigis la disponeblajn fontojn de manĝaĵoj, kaj la invento de la rado helpis homojn veturi kaj regi sian medion. Inventaĵoj en historiaj tempoj, kiel la presmaŝino, la telefono kaj Interreto, malpliigis la fizikajn barierojn por pli bona komunikado kaj ebligis homojn interagadi pli libere je tutmonda skalo.

Teĥnologio havas multajn efikojn. Ĝi helpis disvolvi plej progresajn ekonomiojn (inkluzive la nuntempan tutmondan ekonomion) kaj ebligis starigon de socio de plezuro. Multaj teĥnologiaj procezoj produktas nedeziratajn krom-produktojn konatajn kiel poluado kaj elĉerpas  malprofite al la medio de la Tero. Plinovigoj ĉiam influis la valorojn de socio kaj starigis novajn demandojn pri etiko de teĥnologio. Ekzemploj estas starigo de la nocio de efikeco laŭ terminoj de homa produktiveco kaj la defioj de bioetiko.

Stariĝis filozofiaj debatoj pri la uzado de teĥnologio, kaj malkonsentoj ĉu teĥnologio plibonigas la homajn vivkondiĉojn aŭ malbonigas ĝin. Nov-Luddismo, Anarki-primitivismo kaj aliaj movadoj inter reakciaj kaj revoluciaj kritikis la ĉieecon de teĥnologio, argumentante ke ĝi damaĝas la medion kaj aliigas personojn; proponantoj de ideologioj kiel transhumanismo kaj teĥno-progresismo vidas la kontinuan teĥnologian progreson kiel profita por la socio kaj por la homaj vivkondiĉoj. Kiel ĉe multaj aferoj de la vivo, la solvo povas esti en la meza punkto; tiel, ke teĥnologio estos bona por la homaro kondiĉe, ke ĝi utilu al la plibonigo de la vivkondiĉoj de ĉiuj homoj, ĉiuj landoj kaj ĉiuj sociaj tavoloj, dum estos malbona afero, se ĝi utilas por pludaŭrigi la malegalecon, la militojn, la subpremadon kaj la tiranion de unuj homoj super aliaj. Oni ne povas certigi ĝis kie etendiĝos la progreso de teĥnologio; por ke ĝi estu utila al la homaro, oni devos kontroli ĝin per etiko.

## Difinoj kaj uzado 
[eta|dekstre|altdekstre|La etendo de [papero kaj presarto al Okcidento, kiel ĉe tia ĉi presmaŝino, helpis sciencistojn kaj politikistojn komuniki siajn idearojn pli facile, kio kondukis al la Epoko de Klerismo; jen ekzemplo de teĥnologio kiel kultura forto.]]
La uzado de la termino "teĥnologio" ege ŝanĝiĝis dum la lastaj ĉirkaŭ 200 jaroj. Antaŭ la 20a jarcento, la termino estis malofta, kaj ĝi estis uzata por referenci jen al la priskribo, jen al studado de utilaj artoj aŭ por aludi al la teĥnika edukado, kiel ĉe Masaĉuseca Instituto de Teknologio (stampita en 1861).

La termino "teĥnologio" elstariĝis en la 20a jarcento lige al la Dua Industria Revolucio. La signifoj de la termino ŝanĝiĝis en la komenco de la 20a jarcento kiam usonaj sociaj sciencistoj, komencante de Thorstein Veblen, tradukis la ideojn de la germana koncepto *Technik* per la vorto "teĥnologio". Tiel en la germana kaj aliaj eŭropaj lingvoj disvastiĝis distingo inter *teĥniko* kaj *teĥnologio*, kiu tute forestas en aliaj lingvoj, kiuj kutime tradukas ambaŭ terminojn kiel per la sama vorto. Ĉirkaŭ la 1930-aj jaroj, "teĥnologio" referencas ne nur al la studo de industriaj artoj sed ankaŭ al la industriaj artoj mem.

En 1937, laŭ la usona sociologo Read Bain, "teĥnologio" inkluzivas ĉiujn ilojn, maŝinojn, laborilojn, armilojn, instrumentojn, hejmaĵojn, vestaĵojn, komunikilojn kaj transportajn aparatojn kaj la kapablojn, laŭ kiuj oni produktas kaj uzas ilin." La difino de Bain plu estas komuna inter fakuloj nuntempe, speciale ĉe sociaj sciencistoj. Sciencistoj kaj inĝenieroj kutime preferas difini teĥnologion kiel aplikita scienco, pli ol kiel la aĵoj, kiujn la homoj faras kaj uzas. Pli ĵuse, fakuloj transprenis la ideojn de la eŭropaj filozofoj pri "teĥniko" por etendi la signifon de teĥnologio al variaj formoj de aplikebla sciaro, kiel ĉe la verkoj de Michel Foucault pri teĥnologioj de la memo (*techniques de soi*).

Vortaroj kaj fakuloj proponis varion de difinoj. La ''Merriam-Webster Learner's Dictionary* proponas difinon de la terminon: "la uzo de scienco en industrio, inĝenierado ktp, por inventi utilajn aĵojn aŭ por solvi problemojn" kaj "maŝino, peco de ekipaĵaro, metodo, ktp, kiun kreas teĥnologio." Ursula Franklin, en sia prelego en 1989, nome "Real World of Technology" (Reala mondo de teĥnologio), havigis alian difinon de la koncepto: "praktiko, la vojo, laŭ kiu oni faras aĵojn ie." La termino estas ofte uzata por subkompreni specifan fakon de teĥnologio, aŭ por referenci al la alta teĥnologio aŭ, pli specife, al konsumebla elektroniko, pli ol al la teĥnologio kiel tuto. Bernard Stiegler, en *Technics and Time, 1*, difinas teĥnologion laŭ du vojoj: kiel "la klopodo de vivo per pliaj rimedoj ol vivo," kaj kiel "organizita neorganika materio."

Teknologio povas esti pli larĝasence difinita kiel entoj, kaj materiaj kaj nemateriaj, kreitaj pere de la aplikado de mensa kaj fizika klopodo por atingi kelkan valoron. En tiu uzado, teknologio referencas al la iloj kaj maŝinoj kiuj povas esti uzataj por solvi real-mondajn problemojn. Ĝi estas ampleksa termino kiu povas inkludi simplajn ilojn, kiaj levilo aŭ ligna kulero, aŭ pli kompleksaj maŝinoj, kiaj kosmostacio aŭ partikla akcelilo. Iloj kaj maŝinoj ne bezonas esti materiaj; virtuala teknologio, kiel tiu de komputila programaro kaj negocaj metodoj, falas sub tiu difino de teknologio. W. Brian Arthur difinas teknologion laŭ simile larĝa vojo kiel "rimedo por plenumi homan celon."

[eta|maldekstra|La invento de integrataj [cirkvitoj kaj la mikroprocezilo (ĉi tie, ĉipo Intel 4004 el 1971) kondukis al la moderna revolucio de komputiloj.]]
La vorto "teknologio" povas ankaŭ esti uzata por referenci al kolekto de teknikoj. En tiu kunteksto, ĝi estas la nuntempa stato de la sciaro de la homaro pri kiel kombini rimedojn por produkti deziritajn produktojn, por solvi problemojn, por plenumi bezonojn, aŭ atingi dezirojn; ĝi inkludas teknikajn metodojn, kapablojn, procezojn, teknikojn, ilojn kaj krudajn materialojn. Kiam kombinita kun alia termino, kiel ĉe "medicina teknologio" aŭ "kosma teknologio," ĝi referencas al la stato de la sciaro kaj al iloj de respektiva fako. "Teknologio de stato-de-arto" referencas al la alta teknologio disponebla al homaro en ajna kampo.

Teknologio povas esti rigardita kiel aktiveco kiu formas aŭ ŝanĝas kulturon. Aldone, teknologio estas la aplikado de matematiko, scienco, kaj artoj en profito de vivo kiel ĝi estas konata. Moderna ekzemplo estas la starigo de la komunikila teknologio, kiu estas malpliiĝanta barierojn por homa interagado kaj kiel rezulto helpis generi novajn subkulturojn; la starigo de ciberkulturo havis baze la disvolvigon de Interreto kaj de la komputilo. Ne ĉiu teknologio plibonigas kulturon en kreiva vojo; teknologio povas ankaŭ helpi faciligi politikan subpremadon kaj militon pere de kreado de iloj kiaj pafiloj. Kiel kultura aktiveco, teknologio predas kaj sciencon kaj inĝenieradon, ĉiu el kiu formaligas kelkajn aspektojn de teknologia klopodo.

## Historio 
### Prahistorio 
[eta|Persono tenanta [pugnokojnon.|alt=refer to caption]]
Ilojn dekomence disvolvis homedoj pere de observado kaj la konduto de provo kaj eraro. Antaŭ ĉirkaŭ du milionoj da jaroj), ili lernis kiel fari la unuajn ŝtonilojn pere de formartelado de elhakaĵojn el ŝtono, formante akran pugnokojnon. Tiun praktikon oni rafinis antaŭ ĉirkaŭ 75 miloj da jaroj) pere de premhakado, kio ebligis multe pli fajnan laboron.

La malkovron de fajro estis priskribita fare de Charles Darwin kiel "eble la plej granda iam farita de homoj". Arkeologia, dieta, kaj socia pruvaro sugestas "kontinuan [homan] fajr-uzadon" almenaŭ antaŭ ĉirkaŭs 1.5 m.d.j. Fajro, nutrita el ligno kaj karbo, ebligis ke fruaj homoj kuiru siajn manĝaĵojn por plibonigi ties digesteblon, plibonigante siavice ties nutrovaloron kaj ampleksigante la nombron de manĝaĵojn manĝeblajn. La *kuirhipotezo* proponas, le la kapablo kuiri helpis pliigon en la cerbogrando de homedoj, kvankam kelkaj esploristoj trovas la pruvaron nedefinitiva. Arkeologia pruvaro de fajrejoj estis datita de antaŭ 790 m.d.j.; esploristoj kredas, ke tio plej verŝajne intensigis homan sociigon kaj eĉ povis esti kontribuanta al la apero de lingvo.

Aliaj teknologiaj antaŭeniroj faritaj dum la Paleolitiko estas vestoj kaj ŝirmado. Ne estas interkonsento pri la proksimuma tempo de adoptado de iu teknologio, sed arkeologoj trovis arkeologian pruvaron de vestoj de antaŭ 90–120 m.d.j. kaj de ŝirmejoj de antaŭ 450 m.d.j. Vestoj, adaptitaj el feloj kaj haŭtoj de ĉasitaj animaloj, helpis la homaron etendiĝi al pli malvarmaj regionoj; homoj komencis migri el Afriko antaŭ ĉirkaŭ 200 m.d.j, dekomence translokiĝante al Eŭrazio.

### Neolitiko 
eta|maldekstre|Aro da neolitikaj artefaktoj, kiel braceletoj, pugnokojnoj, ĉiziloj, kaj poluritaj iloj.|alt=Photo of Neolithic tools on display

La Neolitika Revolucio (aŭ *Unua Agrikultura Revolucio*) okazigis akceladon de teknologia plinovigado, kaj sekvan pliigon de socia komplekseco. La invento de la polurita ŝtonhakilo estis grava antaŭneiro kiu ebligis grand-skalan senarbarigon kaj agrikulturon. Tiu uzado de polurita ŝtonhakiloj ege pliiĝis en Neolitiko, sed estis origine uzata en la antaŭa Mezolitiko en kelkaj areoj kiel Irlando. Agrikulturo manĝigis pli grandajn populaciojn, kaj la transiro al malnomadismo ebligis la samtempan produktadon de pliaj filoj, ĉar infanon ne plu bezonis esti portitaj de nomadoj. Aldone, infanoj povis kontribui al la laboro dum rikoltado pli prete ol ili povis partopreni en la agado de ĉasistoj kaj kolektistoj.

Je tiu pliiĝo en populacio kaj disponeblo de laboro venis pliiĝo en laborspecialigo. Oni ne konas specife tion kio helpis la progreson el fruaj neolitikaj vilaĝoj ĝis la unuaj urboj, kiel Uruk, kaj la unuaj civilizacioj, kiel Sumero; tamen, oni supozas, ke ludis gravajn rolojn la apero de pliiĝantaj hierarkiaj sociaj strukturoj kaj specializita laboro, de komerco kaj milito inter apudaj kulturoj, kaj la bezono por kolektiva agado por superi mediajn defiojn kiel irigacio.

Kontinuaj plibonigoj kondukis al fandoforno kaj balgo (por aernutri fornojn) kaj havigis, por la unua fojo, la kapablon fandi kaj forĝi oron, kupron, arĝenton, kaj plumbon - naturaj metaloj troveblaj en relative pura formo. La avantaĝoj de la kupraj iloj super tiuj el ŝtono, osto kaj ligno estis rapide evidentaj al fruaj homoj, kaj la natura kupro estis probable uzata ekde preskaŭ la komenco de la Neolitiko (antaŭ ĉirkaŭ 10 miloj da jaroj). Natura kupro nature ne aperas grandkvante, sed la kupraj ercoj estas tre oftaj kaj kelkaj el ili povas produkti metalon facile se oni bruligas ĝin en lignaj aŭ karbaj fajroj. Eventuale, laborado de metaloj kondukis al la malkovro de alojoj kiel bronzo kaj latuno (antaŭ ĉirkaŭ 4 000 jaroj a.n.e.). La unua uzo de feralojoj kiel ŝtalo datas el antaŭ ĉirkaŭ 1 800 jaroj a.n.e.

### Antikveco 
[eta|altdekstre|La [radon oni inventis ĉirkaŭ la jaron 4000 a.n.e.|alt=Photo of an early wooden wheel]]
Kontrolinte fajron, homoj malkovris aliajn formojn de energio. La plej frua konata uzo de ventenergio estas velŝipoj; la plej frua registro de ŝipo movita per velo estas tiu de Nilo-boato datita de ĉirkaŭ 7 000 jarojn a.n.e. El prahistoriaj tempoj, Egiptanoj ŝajne uzis la energion de la ĉiujaraj inundoj de la rivero Nilo por irigacii siajn terojn, laŭgrade lernante reguligi multon de ĝi pere de intence konstruitaj irigacikanaloj kaj "kolekto"-basenoj. Antikvaj sumeranoj en Mezopotamio uzis kompleksan sistemon de kanaloj kaj kluzoj por devojigi akvon el la riveroj Tigris kaj Eŭfrato por irigacio.

Arkeologoj ĉirkaŭkalkulas, ke la radon oni inventis sendepende kaj konkurence en Mezopotamio (en nuntempa Irako), Norda Kaŭkazo (Majkop-kulturo), kaj Centra Eŭropo. Tempoĉirkaŭkalkuloj gamas el 5500 ĝis 3000 a.n.e. kaj plej granda parto de fakuloj metas ĝin pli proksime al 4000 a.n.e. La plej malnovaj artefaktoj kun desegnoj priskribantaj radohavajn ĉarojn datas el ĉirkaŭ 3500 a.n.e. Pli ĵuse, la plej antikvan konatan lignoradon en la mondo oni trovis en la Ljubljana Marĉo de Slovenio.

La invento de la rado revoluciis komercadon kaj militarton. Ne multe poste oni malkovris, ke radohavaj vehikloj povas esti uzata por porti pezajn ŝarĝojn. Antikvaj sumeranoj uzis la potradon kaj eble ili inventis ĝin. Ŝtona potrado trovita en la urbo-ŝtato Ur datas el ĉirkaŭ 3429 a.n.e., kaj eĉ pli antikvajn fragmentojn de rad-funkciita ceramiko oni trovis en la sama areo. kaj estis uzitaj en Mezopotamio kaj Irano ĉirkaŭ la jaro 3000 a.n.e. kaj lignovojoj kondukantaj tra la marĉoj de nuna Glastonbury, Anglio, datitaj el ĉirkaŭ la sama periodo. Banujo preskaŭ identa al tiuj modernaj estis elterigita en la Palaco de Knossos. Kelkaj Minoaj privataj domoj havis ankaŭ necesejojn, kiujn oni povis purigi fluigante akvon. kiujn oni uzis por transporti akvon tra longaj distancoj. Sistemo de universitatoj disvolvis kaj etendis sciencajn ideojn kaj praktikojn, kiel Oksfordo kaj Kembriĝo.

La epoko de Renesanco produktis multajn plinovigojn, kiel la enkondukon de la presmaŝino de moveblaj tipoj en Eŭropon, kio faciligis la komunikadon de sciaro. Teknologio iĝis pli kaj pli influita de scienco, startante ciklon de reciproka antaŭeniro.

### Moderneco 
[eta|altdekstre=0.8|La [aŭtomobilo revoluciis personan transportadon.|alt=Photo of a Ford Model T on a road]]
Startinte en Usono en la 18-a jarcento, la malkovro de la vapormaŝino lanĉis la Industrian Revolucion, en kiu okazis grandaj teknologiaj malkovroj, precize en la areoj de agrikulturo, fabrikado, minado, metalurgio, kaj transporto, kaj la disvastigita aplikado de la fabrika sistemo. Tion sekvis unu jarcenton poste la Dua industria revolucio kiu kondukis al rapida scienca malkovraro, normigo kaj amasproduktado. Novaj teknologioj disvolviĝis, kiel traktado de kloaka akvo, elektro, elektraj lampoj, elektromotoroj, fervojoj, aŭtomobiloj, kaj aviadiloj. Tiuj teknologiaj antaŭeniroj kondukis al gravaj disvolvigoj en medicino, kemio, fiziko, kaj inĝenierado. Ili estis akompanataj de sekvaj sociaj ŝanĝoj, kun la enkondukoj de nuboskrapuloj akompanite de rapida urbiigo. Komunikado plibonigis per la invento de la telegrafo, la telefono, la radio, kaj la televido.

En la 20-a jarcento okazis plinovigoj. En fiziko, la malkovro de nuklea fisio en la Nuklea Epoko kondukis kaj al nukleaj armiloj kaj al nuklea energio. Oni inventis Komputilojn kaj poste oni ŝanĝis ilin el analogaj al ciferecaj en la cifereca revolucio. Informa teknologio, precize la optika fibro kaj la optika amplifikilo kondukis al la nasko de Interreto, kiu siavice malfermis la vojon al la Informadika epoko. La Spacepoko startis per la lanĉo de la kosmoŝipo Sputnik 1 en 1957, kaj poste per la lanĉo de homportitaj misioj al la Luno en la 1960-aj jaroj. Organizitaj klopodoj por serĉado pri ekstertera intelekto uzis radioteleskopojn por detekti signojn de teknologia uzado, aŭ *teknindikilojn*, elsenditaj de eksterteraj civilizacioj. En medicino, oni disvolvigis novajn teknologiojn por diagnozo (skanado per KT, PET, kaj MRB aŭ MRI), traktado (kiel per la dializilo, per defibrilatoro, per korpaŝigilo, kaj per ampleksa gamo de novaj farmaciaj kuraciloj), kaj esplorado (kiel ĉe klonado de interferono kaj ĉe DNA-tabeletoj).

Necesas kompleksaj teknikoj kaj organizaĵoj en fabrikado kaj konstruado por fari kaj elteni pli modernajn teknologiojn, kaj aperis tutaj sektoroj por disvolvigi siavicajn generaciojn de pli kaj pli kompleksaj iloj. Moderna teknologio pli kaj pli dependas el trejnado kaj edukado – iliaj desegnistoj, konstruistoj, bontenistoj, kaj uzantoj ofte postulas prilaboritan ĝeneralan kaj specifan trejnadon. Krome, tiuj teknologioj iĝis tiom kompleksaj ke tuta fakoj disvolviĝis por elteni ilin, kiel inĝenierado, medicino, kaj komputiko; kaj aliaj jam ekzistintaj fakoj iĝis pli kompleksaj, kiel konstruado, transportado, kaj arkitekturo.

## Scienco, inĝenierado kaj teknologio 
[eta|[Antoine Lavoisier farante eksperimenton per brulado generita per amplifita sunlumo.]]
La distingo inter scienco, inĝenierado, kaj teknologio ne estas ĉiam klara. Scienco estas sistema sciaro de fizika aŭ materia mondo akirita tra observado kaj eksperimentado. Teknologioj ne estas kutime nur produktoj de scienco, ĉar ili devas plenumi postulojn kiel utileco, uzeblo kaj sekureco.

## Teknologioj 
Alta teknologio (pro laŭvorta traduko de la angla *High-technology* aŭ *High-tech'') estas tiu teknologio kiu troviĝas en la plej antaŭenigita stato de disvolviĝo aŭ, simple, la teknologio plej antaŭenirinta disponebla en preciza epoko. Produktoj konsiderataj aktuale de alta teknologio estas ofte tiuj kiuj enhavas elementojn de la antaŭenigita elektroniko, de informadiko, sed ankaŭ estas la bioteknologiaj produktoj aŭ tiuj de novaj materialoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Teknologia evoluo
* Tekniko
* Teknokratio
* Historio de tekniko
* 

Kategorio:Teknologio