Arlberg

**Arlberg** estas montokresto aŭ montarmasivo, kaj ankaŭ montpasejo en Orientaj Alpoj, inter federaciaj landoj Vorarlbergo kaj Tirolo en Aŭstrio. La plej alta punkto estas monto  (). En la montaro situas kelkaj loĝlokoj kaj vintrosportejoj.

## Deveno de la nomo 
Nomon *Arl* (*Arle*, *Arlen*, *Mons Arula*, *Arlenperge*) eblas trovi en diversaj dokumentoj ekde la jaro 1218. Ĝi devenas de unu el nomoj de monta pino (), kiu abunde kreskas en tiuj lokoj.

Kvankam *Berg* en la germana signifas monton, oni preferis ne grimpi sur montojn ĝis la fino de la 18-a jarcento, kaj vidis ilin antaŭ ĉio kiel obstaklon survoje al alia flanko. "Iri trans montojn" aludis al la plej efika maniero, la montpasejo. En la lingvo de valzoj *Berg* ankaŭ nun signifas montpasejon kaj lokojn ĉe ambaŭ flankoj de ĝi. Do nun *Arlberg* estas nomo kaj por la montaro, kaj por la pasejo tra ĝi. Ne ekzistas iu aparta "monto Arlberg".

De *Arlberg* devenas la nomo de federacia lando Vorarlbergo, kiu (vidpunkte de la Sankta Romia Imperio) kuŝas "antaŭ Arlberg" ().

## Geografio 
Arlberg situas inter valo *Klostertal*, tra kiu fluas rivero *Alfenz* okcidente, kaj valo *Stanzer Tal* kun rivero *Rosanna* oriente. Tra la monto Valluga pasas ĉefa eŭropa akvodislimo inter Rejno kaj Danubo. Alfenz fluas al Rejno kaj poste al la Norda maro, dum Rosanna al Danubo kaj la Nigra maro.

Geologie Arlberg troviĝas en la Graŭvaka zono.

En la regiono de Arlberg tre oftas pluvoj kaj pluvtorentoj pro la blokanta pozicio de la montoj. Post Bregenzerwald ĝi estas unu el la plej pluvecaj areoj de Aŭstrio. Lavangoj vintre kaj terglitoj somere minacas al aŭtovojoj kaj loĝlokoj. La  kaŭzis damaĝojn kaj detruojn; la fervojo de Arlberg estis fermita por rekonstruo de aŭgusto ĝis decembro.

## Trafiko 
Mallarĝa vojeto por muloj tra Arlberg estis konata ekde la 14-a jarcento, kiam homoj komercis per salo en tiu regiono. Tamen dum jarcentoj homoj evitis la montpasejon kaj preferis la aliajn vojojn, ekzemple tra montpasejo Fern aŭ tra Immenstadt. Evoluo de la teksaĵindustrio en Vorarlbergo kaj de la poŝta servo kaŭzis, ke en la jaro 1824 la vojo estis pavimita.

eta|maldekstra|Konstruado de la fervoja tunelo (1882)
### Fervojo kaj fervoja tunelo 
Ekde la 1840-aj jaroj la projekto de fervojo tra Arlberg estis diskutata. Oni serĉis fervojan ligon al Adriatiko. Estis multe da diversaj projektoj, kaj en la jaro 1880 komenciĝis konstruado. La  (10&nbsp;648 metroj) inter *St. Anton* kaj *Langen* estis malfermita en 1884 kiel unutraka tunelo, sed la fervojtrafiko kreskis tiom rapide, ke jam en 1885 oni malfermis la duan trakon. Nun la  konektas urbojn Innsbruck en Tirolo kaj Bludenz en Vorarlbergo.

### Aŭtovojo kaj aŭta tunelo 
Post kresko de aŭta trafiko en la 20-a jarcento la malnova vojo fariĝis nesufiĉa. Oni decidis konstrui  kaj  inter *Langen* kaj *St. Anton*. La trairejo estis malfermita la 1-an de decembro 1978. La tunelo havas paspagon; tamen la malnova vojo restas senpaga. Specifaĵo de la tunelo estas, ke ĝi efektive konsistas el du tuneloj. Ĝi estas la plej longa aŭta tunelo en Aŭstrio (13&nbsp;976 metroj). Dum preskaŭ du jaroj, ĝis la malfermo de tunelo *Gotthard*, ĝi estis la plej longa aŭta tunelo en la mondo.

## Turismo 
Turismo estas la ĉefa enspezofonto de Arlberg kaj ĝiaj loĝantoj.

La areo estas konata per siaj vintrosportaj tradicioj. Skia klubo de Arlberg estis fondita jam en la jaro 1901, kaj du jarojn poste okazis unua konkurso. En 1937 unuaj telferoj estis konstruitaj en *St. Anton* kaj *Zürs*. En 2001 en *St. Anton am Arlberg* okazis  pri alpa skiado. Nuntempe Arlberg estas fama loko por vintra sporto kun multegaj neĝaj deklivoj, telferoj, hoteloj ktp. Pli ol miliono da tranoktoj jare estas registrataj nun.

## Referencoj 
Kategorio:Montaroj en la Alpoj
Kategorio:Montaroj en Aŭstrio
Kategorio:Montpasejoj de la Alpoj
Kategorio:Montpasejoj de Aŭstrio