Aktinidiacoj

La **aktinidiacoj**.

La plej konata specio estas la kivujo (*Actinidia deliciosa*). La genroj el tiu familio ĉefe disvastiĝas en la tropikoj, precipe en Sudorientazio, sed ne en Afriko.

## Priskribo 
[eta|maldekstre|ilustraĵo de *[Saurauia nepalensis*.]]

### Vegetativaj karakterizaĵoj 
Temas pri lignecaj plantoj: arboj, arbustoj aŭ lianoj. Ili plej ofte estas deciduaj kaj iliaj supergrundaj partoj estas kovritaj per simplaj aŭ disbranĉantaj triĥomoj. Ĉiuj organoj havas ofte idioblastojn kun rafidoj, *Clematoclethra* ankaŭ enhavas kristalsablon.
La alterne kaj spiralforme starantaj folioj estas dividitaj en folitigon kaj foliplaton. La folitigo povas esti mallongega ĝis longa. La rando de la simplaj folioj estas segilforma aŭ denta. La stomoj ne havas kromĉelojn (ranunkulaco-tipo), anomocitajn. Stipuloj ofte mankas aŭ estas tre malgrandaj.

### Generativaj karakterizaĵoj 
La floroj malofte estas unuopaj, sed plej ofte pluropaj en flankestarantaj cumoj. Spikoj aŭ faskaj infloreskoj, kelktempe ĉe “malnova ligno“. Ekzistas plej ofte malgrandaj brakteoj.

La duseksaj aŭ unuseksaj floroj estas radisimetriaj, plej ofte kvinnombraj kunduobla florinvolukro (perianto). Se la floroj estas unuseksaj la specioj povas esti moneciaj) aŭ (dieciaj). La du ĝis ok sepaloj estas liberaj plej ofte en la burĝono brkece (imbricat) kaj staras en kvinkunkso (ŝraŭba kun divergenco de 2/5); ili estas persistaj kaj restas ankaŭ dum la maturiĝo de la frukto. La 3 ĝis 9, plej ofte 5 petaloj estas liberaj au je la bazo kunkreskintaj. Ili estas pli longaj ol la sepaloj. Ekzistas (10 ĝis) 20 ĝis 240 fertilaj stamenoj. La filamentoj povas esti liberaj aŭ kunkreskintaj kun la petaloj. La anteroj ekzistas el du tekoj. Tri ĝis kvin aŭ multaj karpeloj estas sinkarpaj kaj kunkreskintaj al tri- ĝis kvinkameraj ovarioj. La surfaco de la ovarioj estas hara aŭ glata. Ĉiu kamero havas dek ĝis multajn semojn. Plej ofte en ĉiu ovario ekzistas unu pistilo (ĉe *Clematoclethra* la pistiloj estas kunkreskintaj al nur unu), kiu kelkfoje restas ĝis fruktmaturiĝo (tial la nomo *Actinidia* de la greka vorto *aktis* kiu signifas "radio").

[eta|[Actinidia deliciosa|kivoj (*Actinidia deliciosa*)]]
La plantoj plej ofte formas karnecaj beroj, kelkfoje ledraj kapsulfruktoj. La etaj semoj havas plej ofte oleriĉan endospermon.

La kromosomnombro estas x = 12, 13, 14; *Clematoclethra* kun x = 12 kaj *Saurauia* x = 13. Oftas ĉe *Actinidia* kromosomnombro de n = 29, kiu evoluiĝis probable el tetraploida praulo kun x = 14. 

## Utiligado 
La fruktoj de kelkaj specioj estas manĝeblaj. Kelkajn oni uzas ornamcele kiel ornamplantojn.

## Disvastigo 
La specioj de la *Actinidiaceae* hejmiĝas en la tropikaj Azio kaj Ameriko, kelkaj ankaŭ en la modervarma Orientazio kaj en la norda parto de Aŭstralio.

[eta|folioj kaj infloreskoj de *[Saurauia zahlbruckneri*.]]

## Taksonomio 
La familio *Actinidiaceae* estis starigita en 1925 fare de Ernest Friedrich Gilg & Erich Werdermann en *Die natürlichen Pflanzenfamilien*, dua eldono, 21, p. 36. La tipa genro estas *Actinidia* Lindl.. Sinonimo por Actinidiaceae Gilg & Werderm. estas Saurauiaceae Griseb.. 

La familio *Actinidiaceae* nur havas tri genrojn kun entute pli ol 350 specioj:
* *Saurauia* Willd.: kun ĉ. 300 specioj.
* aktinidio (*Actinidia* Lindl.): kun ĉ. 55 ĝis 60 specioj.
* *Clematoclethra* (Franch.) Maxim.: kun nur specio:
** *Clematoclethra scandens* (Franch.) Maxim.

### Laŭ WFO kaj TPL 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (17 jun. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

* *Angiospermae* - angiospermoj
** *Ericales* Bercht. & J.Presl - erikaloj
*** *Actinidiaceae* Gilg & Werderm. - aktinidiacoj
**** *Actinidia* Lindl. - aktinidio
**** *Clematoclethra* (Franch.) Maxim. - klematokletro
**** *Saurauia* Willd. - saŭraŭio

## Fontoj 
* Die Familie der Actinidiaceae bei der APWebsite. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
* Die Familie der Actinidiaceae  bei DELTA von L. Watson & M. J. Dallwitz.  (Abschnitt Beschreibung und Inhaltsstoffe)
* Jianqiang Li, Li Xinwei & D. Doel Soejarto: *Actinidiaceae* in der *Flora of China*, Volume 12, 2007, S. 334: Online. (Abschnitt Beschreibung und Systematik)
* S. Dressler, C. Bayer: *Actinidiaceae*. In: K. Kubitzki (Hrsg.): *The Families and Genera of Vascular Plants.* Band 6, Springer Verlag, Köln 2004, S. 14-19. ISBN 3-540-06512-1

### Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Aktinidiacoj
Kategorio:Plantofamilioj