Grupa prezento

**Grupa prezenta teorio** estas la branĉo de matematiko, kiu studaj propraĵoj de abstraktaj grupoj tra iliaj prezentoj kiel linearaj transformoj de vektoraj spacoj. Prezenta teorio estas grava ĉar ĝi kapabligas multajn grupo-teoriajn problemojn reduktiĝi al problemoj en lineara algebro, kiu estas bonege-komprenita teorio. Ĝi estas ankaŭ grava en fiziko ĉar, ekzemple, ĝi estas uzata por priskribi kiel la simetria grupo de fizika sistemo afektas la solvoj al tiu sistemo.

Prezentoj povas ankaŭ esti difinitaj por aliaj matematikaj strukturoj, kiel asociecaj algebroj, kaj Lie- aŭ Hopf-algebroj; en la resto de ĉi tiu artikolo *prezento* kaj *prezenta teorio* signifos nur la prezenton de grupoj.

La termino *prezento de grupo* estas ankaŭ uzata en pli ĝenerala senco por signifi iun ajn "priskribon" de grupo kiel grupo de transformoj de iu matematika objekto. Pli formale, "priskribo" signifas homomorfion de la grupo al la aŭtomorfia grupo de la objekto. Se la objekto estas vektora spaco, ni havas *linearan prezenton*. Iuj homoj uzas *kompreno* por la ĝenerala nocio kaj rezervas la terminon *prezento* por la speciala kazo de linearaj prezentoj. La amplekso de ĉi tiu artikolo priskribas linearan prezentan teorion; vidu la lastan sekcion por ĝeneraligoj.

## Branĉoj de prezenta teorio 
Prezenta teorio dividiĝas en subteoriojn dependanta sur la speco de grupo prezentata. La diversaj teorioj estas sufiĉe malsamaj detale, kvankam iuj bazaj difinoj kaj konceptoj estas similaj. La plej gravaj dividoj estas:

* *Finiaj grupoj*. Grupaj prezentoj estas tre grava ilo en la studo de finiaj grupoj. Ili ankaŭ ekestas en la aplikoj de finia grupa teorio al kristalografio kaj al geometrio. Se la kampo de skalaroj de la vektora spaco havas karakterizon *p*, kaj se *p* dividas la ordon de la grupo, tiam ĉi tiu estas nomita *modula prezenta teorio*; ĉi tiu speciala kazo havas tre malsamajn propraĵojn. Vidu Prezenta teorio de finiaj grupoj.

* *Kompaktaj grupoj aŭ loke kompaktaj topologiaj grupoj*. Multaj el la rezultoj de finia grupa prezenta teorio estas pruvita per averaĝado super la grupo. Ĉi tiuj pruvoj povas esti portitaj ĝis malfiniaj grupoj per anstataŭo de la averaĝa kun integralo, se akceptebla nocio de integralo povas esti difinita. Ĉi tio povas esti farita por loke kompaktaj grupoj, uzanta la mezuron de Haar. La rezulta teorio estas centra parto de (fourier-a analizo, analizo de Fourier). La duvarianteco de Pontrjagin priskribas la teorion por komutaj grupoj, kiel ĝeneraligita konverto de Fourier. Vidu ankaŭ en teoremo de Peter-Weyl.

* *Grupoj de Lie*. Multaj gravaj Lie-grupoj estas kompaktaj, tiel la rezultoj de kompakta prezenta teorio turnas sin al ili. Aliaj teknikoj specifaj al Lie-grupoj ankaŭ estas uzataj. La plejparto de la grupoj gravaj en fiziko kaj kemio estas Lie-grupoj, kaj ilia prezenta teorio estas grava al la apliko de grupa teorio en tiuj kampoj. Vidu en prezentoj de Lie-grupoj kaj prezentoj de Lie-algebroj.

* *Linearaj algebraj grupoj* (aŭ pli ĝenerale *afinaj grupaj skemoj*). Ĉi tiuj estas la analogoj de Lie-grupoj, sed super pli ĝeneralaj kampoj ol nur **R** aŭ **C**. Kvankam linearaj algebraj grupoj havas klasifikon kio estas tre simila al tiu de Lie-grupoj, kaj elkovas la samajn familiojn de Lie-algebroj, iliaj prezentoj estas iom malsamaj (kaj multaj malpli bone komprenitaj). La analitikaj teknikoj uzataj por studi Lie-grupojn devas esti anstataŭigitaj per teknikoj de algebra geometrio, kie la relative malforta Topologio de Zariski kaŭzas multajn teknikajn komplikaĵojn.

* *Ne-kompaktaj topologiaj grupoj*. Klaso de ne-kompaktaj grupoj estas tro granda por konstrui iun ajn ĝeneralan prezentan teorion, sed specifaj specialaj okazoj devas esti studataj, fojfoje per uzo de specialcelaj teknikoj. La *duonsimplaj Lie-grupoj* havas profundan teorion, sin subtenantan sur la kompakta kazo. La komplementaj *solveblaj* Lie-grupoj ne povas en la sama maniero esti klasifikitaj. La ĝenerala teorio por Lie-grupoj laboras kun duonrektaj produtoj de la du specoj, per ĝeneralaj rezultoj nomataj kiel *teorio de Mackey*, kiu estas ĝeneraligo de manieroj de klasifiko de Wigner.

Prezenta teorio ankaŭ dependas multe de la tipo de vektora spaco sur kiu la grupo agas. Oni diferencigas inter finidimensiaj prezentoj kaj malfinidimensiaj aĵoj. En la malfinidimensia kazo, aldonaj strukturoj estas gravaj (ekz. ĉu ĉu ne la spaco estas hilberta spaco, banaĥa spaco, kaj tiel plu).

Oni devas ankaŭ konsideri la specon de kampo super kiu la vektora spaco estas difinita. La plej grava okazo estas la kampo de kompleksaj nombroj. La alia gravaj okazoj estas la kampo de reelaj nombroj, finiaj kampoj, kaj kampoj de "p-adic" nombroj. Ĝenerale, algebre fermitaj kampoj estas pli simplaj por trakti ol ne-algebre fermitaj aĵoj. La karakterizo de la kampo estas ankaŭ grava; multaj teoremoj por finiaj grupoj dependas de tio ĉu la ordo de la grupo ne dividas la karakterizon de la kampo.

## Difinoj 
**Prezento** de grupo *G* sur vektora spaco *V* super kampo *K* estas grupa homomorfio de *G* al Gl(*V*), la ĝenerala lineara grupo sur *V*.
Tio estas, prezento estas mapo
:\rho:G \to GL(V)
tia (tiu, ke, kiu)
:\rho(g_1 g_2) = \rho(g_1) \rho(g_2) por ĉiuj g_1,g_2 \in G.

*V* estas nomita la **prezenta spaco** kaj la dimensio de *V* estas nomita la **dimensio** de la prezento. Estas komuna praktiko nomi *V* mem la prezento kiam la homomorfio estas klara de la ĉirkaŭteksto (kaj, ofte, eĉ kiam ĝi ne estas).

En la kazo kie *V* estas de finia dimensio *n* estas komune elekti bazon por *V* kaj identigi Gl(*V*) kun Gl(*n*, *K*) la grupo de *n*-per-*n* inversigeblaj matricoj.

La **kerno** de prezento \rho de grupo *G* estas difinita kiel la normala subgrupo de *G* kies bildo sub \rho estas la identa transformo:
: \ker \rho := \left\{g \in G \mid \rho(g) = id\right\}

**konscienca** prezento estas unu en kiu la homomorfio *G* → Gl(*V*) estas (disĵeta, enjekcia); en aliaj vortoj, unu kies kerno estas la bagatela subgrupo *{e}* konsistanta el nur la grupa identa ero.

Donita du *F* vektoraj spacoj *V* kaj *W*, du prezentoj
:\rho_1:G \to GL(V)
kaj
:\rho_1:G\rightarrow GL(W)
estas dirita al esti **ekvivalento** aŭ **izomorfia** se tie ekzistas vektora spaca izomorfio
:\alpha: W \to V
tiel ke por ĉiuj *g* en *G*
:\alpha \circ \rho_1(g) \circ \alpha^{-1} = \rho_2(g)

## Ekzemploj 
Konsideri la kompleksan nombron *u = e2πi / 3* kiu havas la propraĵon *u3 = 1*. La cikla grupo *C*3 = {1, *u*, *u*2} havas prezenton ρ sur **C**2 donitan per:

:
\begin{bmatrix}
1 & 0 \\
0 & 1 \\
\end{bmatrix}
\qquad
\begin{bmatrix}
1 & 0 \\
0 & u \\
\end{bmatrix}
\qquad
\begin{bmatrix}
1 & 0 \\
0 & u^2 \\
\end{bmatrix}

(la tri matricoj estas ρ(1), ρ(*u*) kaj ρ(*u*2) respektive). Ĉi tiu prezento estas konscienca ĉar ρ estas bijekcia mapo.

Izomorfia prezento por *C*3 estas

:
\begin{bmatrix}
1 & 0 \\
0 & 1 \\
\end{bmatrix}
\qquad
\begin{bmatrix}
u & 0 \\
0 & 1 \\
\end{bmatrix}
\qquad
\begin{bmatrix}
u^2 & 0 \\
0 & 1 \\
\end{bmatrix}

La grupo *C*3 povas esti ankaŭ prezentita en **R**2 kiel

:
\rho \left( 1 \right) =
\begin{bmatrix}
1 & 0 \\
0 & 1 \\
\end{bmatrix}
\qquad
\rho \left( u \right) =
\begin{bmatrix}
a & -b \\
b & a \\
\end{bmatrix}
\qquad
\rho \left( u^2 \right) =
\begin{bmatrix}
a & b \\
-b & a \\
\end{bmatrix}

kie *a=Re(u)=-1/2* kaj *b=Im(u)=31/2/2*.

## Malpligrandiĝebleco 
Subspaco *W* de *V*, kiu estas fiksita sub la grupa ago, nomiĝas *subprezento*. Se *V* havas ne-nulan subprezenton, oni diras, ke la prezento *V* estas *reduktebla*. Alie, ĝi estas *nereduktebla*.

Sub certa supozo, prezentoj de finiaj grupoj povas esti malkomponitaj en rektan sumon de neredukteblaj subprezentoj (vidu en teoremo de Maschke). La postulita supozo estas, ke la karakterizo de la kampo K ne dividas la amplekson de la grupo. Ĉi tio estas vera por prezentoj super la kompleksaj nombroj.

En la ekzemplo pli supre, la prezento donita estas malkomponebla en du 1-dimensiajn subprezentojn, donitaj per *span{(1,0)}* kaj *span{(0,1)}*, la tria prezento estas ne malpligrandiĝebla.

## Ĝeneraligoj 
### Aro-teoriaj prezentoj 
*Aro-teoria prezento* (ankaŭ nomata kiel grupa ago aŭ *permuta prezento*) de grupo *G* sur aro *X* estas donita per funkcio ρ de *G* al *X**X*, la aro de funkcioj de *X* al *X*, tia, ke por ĉiuj *g*1, *g*2 en *G* kaj ĉiuj *x* en *X*:

:\rho(1)[x] = x
:\rho(g_1 g_2)[x]=\rho(g_1)[\rho(g_2)[x]]

Ĉi tiu kondiĉo kaj la aksiomoj por grupo enhavas, ke ρ(*g*) estas inversigebla funkcio (aŭ permuto) por ĉiuj *g* en *G*. Tial ni povas ekvivalente difini permutan prezenton kiel grupan homomorfion de G al la simetria grupo S*X* de *X*.

Por plua informo vidu artikolon grupa ago.

### Prezentoj en aliaj kategorioj 
Ĉiu grupo *G* povas esti vidata kiel kategorio kun sola objekto; strukturkonservantaj transformoj en ĉi tiu kategorio estas simple la eroj de *G*. Donita ajna kategorio *C*, *prezento* de *G* en *C* estas funktoro de *G* al *C*. Tia funktoro elektas objekton *X* en *C* kaj grupan homomorfion de *G* por Aut(*X*), la aŭtomorfia grupo de *X*.

En la kazo kie *C* estas **Vect***K*, la kategorio de vektoraj spacoj super kampo *K*, ĉi tiu difino estas ekvivalento al lineara prezento. Ankaŭ, aro-teoria prezento estas simple prezento de *G* en la kategorio de aroj.

Por alia ekzemplo konsideru la kategorion de topologiaj spacoj, **Supro**. Prezentoj en **Supro** estas homomorfioj de *G* al la homeomorfia grupo de topologia spaco *X*.

Du specoj de prezentoj proksime rilataj al linearaj prezentoj estas:

* projekciaj prezentoj: en la kategorio de projekciaj spacoj. Ĉi tiuj povas esti priskribitaj kiel "linearaj prezentoj supren al skalaraj transformoj".
* afinaj prezentoj: en la kategorio de afinaj spacoj. Ekzemple, la Eŭklida grupo (agas, operacias) afine sur Eŭklida spaco.

## Vidu ankaŭ 
* Signa teorio

Kategorio:Prezenta teorio de grupoj
Kategorio:Prezenta teorio