Gvarania lingvo

La **gvarania lingvo** ( *"la lingvo de la homoj"*) estas lingvo el la Tupi-Gvarania familio. La gvarania estas nacia lingvo de Paragvajo (la hispana kaj la gvarania estas la oficialaj lingvoj). La gvarania lingvo estas parolata ankaŭ en norda Argentino, en okcidenta Bolivio kaj en suda kaj sudokcidenta Brazilo, inkluzive de la urbo San-Paŭlo de ĉirkaŭ 200 homoj en aparta kvartalo.
Oni taksas, ke 6 milionoj da homoj parolas gvaranie.

Ekzistas ĉirkaŭ 4 ĝis 5 milionoj da parolantoj de la gvarania. Maksimumaj taksoj eliras de ĝis 7 milionoj, ĉe kio ankaŭ estas nombrataj personoj, kiuj havas nur malgrandetajn scipovojn de la gvarania, kio ofte okazas ekzemple ĉe la loĝantoj de urboj en Paragvajo. En Paragvajo, tial ke 90 % de la loĝantaro parolas gvaranie, la lingvo estas uzata kiel lingvo de lernado kune kun la hispana lingvo.

En diversaj lingvoj estas uzataj vortoj kiuj el hodiaŭa vorto de la gvarania lingvo estiĝis aŭ tre similas. Tiuj vortoj venas pere de la hispana kaj portugala al diversaj lingvoj, kiel la germana, sorabaj ktp., kaj devenas aŭ el dialektoj de la gvarania, kiuj estis parolitaj en Paragvajo, Argentino, Bolivio aŭ Brazilo, aŭ el tre proksime parenca Tupia, kiel ekzemple: kapibaro, jaguaro, jaguarundio, tapiro, ananaso, manioko, marako, marakujo, nanduo aŭ piranjo.

La lingvolernejo Supera Instituto pri Lingvoj (ISL, d:Q24273526) de la Nacia Universitato de Asunciono en Paragvajo estas la unusola tiaspece en la mondo kiu oferas diplomon pri la gvarania lingvo. 

## Historio 
La gvarania lingvo jam estis uzata en la hispania kolonia epoko por la kristana misiigo kiel skribolingvo. La Jezuita ŝtato en la hispania kolonia epoko, kiu ĉefe ampleksis parton de la hodiaŭa orienta Paragvajo kaj la hodiaŭan argentinan provincon Misiones, favoris la gvaranian lingvon, ĉar la Jezuitoj forte limigis la almigradon de blankaj setlantoj kaj uzadis la gvaranian lingvon kiel ekskludan lingvon. En la sekulara provinco Paragvajo ĉirkaŭ Asunción kontraŭe la gvarania lingvo restis ja la dominanta ĉiutaga lingvo de la loĝantaro – ĉar la nombro de setlantoj de hispana deveno estis relative malgranda kaj tiuj miksiĝis kun la indiĝenoj – sed la oficiala lingvo tie estis eksklude la Hispana lingvo, kiu influis la parolatan gvaranian lingvon multrilate. Kun la fino de la Jezuitaj redukcioj en la jaro 1767 la gvarania lingvo perdis ankaŭ tie sian apartan pozicion.

Ankaŭ en la sendependa Paragvajo la hispana restis la unusola oficiala lingvo. La gvarania lingvo estis konsiderata ja kiel grava kultura trajto de la paragvaja nacio, sed ĝia uzado restis limigita al la buŝa uzado kaj la literaturo de ĉefe folklora karaktero.

[eta|dekstra|Libroj en la [gvarania lingvo]]
[dekstra|eta|La [Patronia en la gvarania lingvo, en la kapelo de la Patronia en Jerusalemo]]
Nur en la pli juna tempo oni komencis en Paragvajo ekuzadi la gvaranian lingvon ankaŭ en la eduka sistemo kaj kiel oficialan lingvon kaj unuecigi la diversajn uzitajn ortografiajn sistemojn al unu kiel eble plej fonetika ortografio.

## Dialektoj 
La kun distanco plej vaste disvastiĝinta variaĵo de la gvarania lingvo estas la *paragvaja gvarania* [gug], kiu estiĝis el la lingvo de la almenaŭ parte hispane kulture asimilitaj loĝantoj kaj de la kolonie sekulara provinco Paragvajo kaj de la Jezuita ŝtato kaj sekve montras variajn hispanajn influojn. Ĝi havas (laŭ SIL) 4,6 milionojn de kulture mestizaj parolantoj. La paragvaja gvarania estis parolata pli frue ankaŭ en la argentinaj provincoj Misiones kaj Corrientes kaj limantaj regionoj de Brazilo, sed estas forŝovita tie hodiaŭ sub la indiĝena loĝantaro grandparte de la Hispana resp. Portugala. Sekve de almigrado el Paragvajo ekzistas tamen ankaŭ hodiaŭ en Argentino kaj Brazilo granda nombro de parolantoj de la paragvaja gvarania.

Sendepende de la Paragvaja gvarania estas parolataj de indiĝenaj grupoj, kiuj alkalkulas sin al la popolo de la Gvaranioj, nombro de variaĵoj de la gvarania, kiuj parte tre forte distingiĝas unu disde la aliaj kaj hodiaŭ plej ofte nur havas relative malgrandan nombron de parolantoj:
* Simba-Gvarania [gnw] (en Bolivio, 7.000 parolantoj laŭ SIL)
* Chiriguano/Gvarajo-Gvarania [gui] (50.000 paroantoj, el kiuj 34.000 en Bolivio kaj la resto en Argentino kaj Paragvajo)
* Mbyá-Gvarania [gun] (16.000 parolantoj, el kiuj 8.000 en Paragvajo, la resto en Brazilo kaj Argentino)

En pli vasta senco estas variaĵoj de la Gvarania ankaŭ:
* Aché aŭ Guayaqui [guq] (1.500 en Paragvajo)
* Kaiwá [kgk] (15.000 en Brazilo)
* Chiripá aŭ Ñandeva [ndh] (7.000 en Paragvajo, 5.000 en Brazilo)
* Xetá [xet] (en Brazilo, preskaŭ formortinta)

Dum ke okazas en Bolivio, Argentino kaj Brazilo kreskanta asimiliĝo de la parolantoj de ĉi tiuj variaĵoj de la gvarania lingvo al la hispana resp. portugala lingvoj, okazas en Paragvajo ĉefe asimiliĝo al la paragvaja gvarania.

## Gvarania lingvo en Paragvajo 
Kune kun la hispana estas la gvarania en Paragvajo oficiala lingvo. La konstitucio de 1992, per kiu la gvarania lingvo estis difinita kiel aldona oficiala lingvo, estas ja unu el la malmultaj oficialaj tekstoj, kiuj estis tradukitaj en la gvaranian lingvon.

Oficiale Paragvajo validas kiel dulingva. La realeco estas tamen pli komplika. Preskaŭ neniu parolas unu el la lingvoj en ĝia pura formo. Pli kleraj, urbaj, eŭropcentraj tavoloj parolas rioplatensan hispanan kun enmiksitaj gvaraniaj frazoj, dum ke malpli kleraj, kamparaj, kamparanaj tavoloj parolas gvaranion kun fortaj partoj de hispana vortoprovizo, kiu estas konata kiel Jopara []. La lerneja edukado okazas per la hispana lingvo, sed krome la gvarania estas instruata kiel plia fako.

Laŭ la popolnombrado de 1992 en Paragvajo estas parolataj la sekvaj lingvoj:
* Gvarania: 1,6 Mio. (39,3 %)
* Gvarania kaj hispana: 2 Mio. (48,9 %)
* Hispana: 260.000 (6,4 %)

Sed devas esti atentata, ke la kompetento en ambaŭ lingvoj plej ofte ne estas la sama. Multaj homoj nomas sin dulingvaj, kvankam ili regas nur unu el la lingvoj.

Pro la kreskanta uzado de la gvarania ankaŭ en la eduka sistemo kaj kiel oficiala lingvo oni parte konsideris la fakton, ke pli ol 80 % de la paragvaja loĝantaro estas gvaranilingvaj kaj sufiĉe granda parto havas nur rudimentajn scipovojn de la hispana.

## Skribo kaj alfabeto 
Kvankam la gvarania lingvo jam estis skribita antaŭ 350 jaroj je misiaj celoj, nur ekde kongreso en Montevideo en 1950 ĝia alfabeto estas normigita. Ĝia alfabeto estas varianto de la latina alfabeto, sed kun kelkaj diakritaj signoj. Ĝi konsistas el 33 literoj, el kiuj 12 estas vokaloj kaj 21 - konsonantoj.

La ĉefa diakrita signo estas la tildo, kiu estas uzata ĉe la 6 nazalaj vokaloj *ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ* kaj *ñ*. Krome la vokaloj *á, é, í, ó, ú, ý* estas uzataj, se la akcento de la vorto ne troviĝas sur la lasta silabo.

## Fonetiko kaj fonologio 
La gvarania permesas nur silabojn, kiuj konsistas el vokalo aŭ konsonanto plus vokalo; silaboj, kiuj finiĝas per konsonanto aŭ du aŭ pli da konsonantoj kune (krom "digrafoj"), ne eblas. Tio korespondas al la skemo (C)V(V).

### Vokaloj 
|

|}
La *y* estas vokalo inter [i] kaj [u], kiu ankaŭ ekzistas en la pola, rusa kaj turka (tie: *i* sen punkto). Krome ekzistas de ĉiuj 6 vokaloj ankaŭ nazalaj variaĵoj (*ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ*). La nazalaj vokaloj estas distingivaj nur en akcentata silabo, la antaŭtonaj vokaloj nazaliĝas pro nazala asimilo antaŭ sekvaj nazalaj vokaloj aŭ nazalaj konsonantoj, en aliaj kazoj ili estas nenazale prononcataj.

### Konsonantoj 
**Vidu ankaŭ:** Gvarania alfabeto

### Nazala sandio 
Pro eŭfoniaj kialoj vortoj estas grupigataj en oralajn kaj nazalajn. Vorto estas nazala, se ĝi havas almenaŭ unu el ĉi tiuj nazalaj literoj: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt - ñ , kaj ĉiuj aliaj estas oralaj. Nazala vorto ricevas alian version de prefiksoj kaj postpozicioj. Ekz. la postpozicioj *pe*, *ta* fariĝas *me* resp. * nda* post nazalaj vortoj.

Ĉe tio ŝanĝiĝas /j,k,nd,mb/ al /ñ,ng,n,m/, ekz. *nde póra* „via fantomo“, *ne porã* „Vi estas bela“.

### Akcento kaj eklipso 
La akcento troviĝas ĉefe sur la lasta silabo de la radiko, la sufikse aldonitaj gramatikaj morfemoj estas neakcentataj (enklize).

Apartaĵo estas certa maniero de la konsonanta mutacio, la *eklipso*: Multaj vortoj, kiuj komenciĝas per /t-/, ŝanĝas ĉi tiun komencan sonon, se ili dependas de aliaj vortoj aŭ estas kunmetataj kun ili:

La formo *tetyma* estas uzata nur, se la *kruro* estas ne posedata. Se la posedanto estas tria persono, ne estas grava aŭ estas nekonata, tiam estas uzata la formo *hetyma* post la koncerna vorto, dum ke estas uzata ĉe unua kaj dua persono aŭ antaŭe menciita persono la formo *retyma*. (nazale *-me*, loke kaj tempe) „en/sur/ĉe; al; -n (ĉe pronomoj kaj personoj)“, ekz. *ógape* „en (la) domo“, *che rógape* „en mia domo“
** ''Ame'ẽ mitãme kamby.* „Mi donas al la infano lakton.“
** *Ahecha Perupe.* „Mi vidas Pedron.“
* *-rehe* „sen“
* *-rupi*

Apartaĵo de la Gvarania estas krome, ke substantivoj povas havi estintecon kaj estontecon. Por la estonteco estas uzata la sufikso -**rã**, ekz. *che rogarã* „mia estonta domo“. Por la estinteco estas uzata la sufikso -**kue** (nazale -**ngue**), ekz. *che rogakue* „mia estinta domo“.

Por traduki la pronomojn en *dativo*, estas uzata la finaĵo *-ve* (nazale *-me*) kiel varianto de *-pe*, ekz. *chéve* „al mi“, *ndéve* „al ci/vi“, *ñandéve* „al ni ĉiuj“, *oréve* „al ni“, *peẽme* „al vi“. Sed ĉe la triaj personoj la formoj ne havas similecon kun la antaŭaj formoj de la tabelo: *ichupe* „al li; al ŝi; al ĝi“, sed en pluralo *ichupe* aŭ *ichupekuéra* „al ili“. Formoj por la tria persono ankaŭ povas esti uzataj por la akuzativo, ekz. *Ahecha ichupe.* „Mi vidas lin/ŝin/ĝin.“, dum ke la akuzativo de la unuaj kaj duaj personoj estas esprimataj alie.

La kiel posesivaj pronomoj listigitaj vortoj estas uzataj ne nur posesive, sed ankaŭ ĉe adjektivoj kaj eĉ ĉe verboj. Ĉe tio la formo de la tria persono dependas de la komenca sono de la vorto.
* *i-* estas uzata ĉe konsonantoj, ekz. *ikure* „lia/ŝia/ĝia porko“
* *hi'-* estas uzata ĉe akcentataj vokaloj, ekz. *hi'áva* „lia/ŝia/ĝia hararo“
* *ij-* estas uzata ĉe neakcentataj vokaloj, ekz. *ijajaka* „lia/ŝia/ĝia korbo“
* *iñ-* estas uzata ĉe vokaloj, se la vorto estas tiel nomata nazala vorto, ekz. *iñã* „lia/ŝia/ĝia ombro“.
* *h-* estas uzata ĉe triformaj vortoj, ekz. *hãi* „lia/ŝia/ĝia dento“ (baza formo estas *tãi* „dento“).

Sekvaj pronomoj estas uzataj nur ĉe transitivaj verboj:
* La refleksiva pronomo havas la formon: *je*: *ahecha* ("Mi vidas"), *ajehecha* ("Mi vidas min")
* La reciproka pronomo havas la formon: *jo*, nazale *ño*: *Peru ha Kamen ojohecha.* „Pedro kaj Karmeno vidas unu la alian.“
Krome ekzistas du tiel nomataj portmanteua-morfemoj, kiuj povas esti uzataj nur transitive.:
* *ro-* - esprimas la unuan personon kiel aganton (germane *Agens*) kaj la duan personon kiel suferanton (germane *Patiens*) en singularo.
** *Rohecha* „Mi vidas cin/vin.“
* *po-* - esprimas la unuan personon kiel aganton (germane *Agens*) kaj la duan personon kiel suferanton (germane *Patiens*) en pluralo.
** *Pohecha* „Mi vidas vin.“

#### Demonstrativaj pronomoj 
La Gvarania havas la sekvajn demonstrativajn pronomojn, ĉe kio en pluralo ekzistas apartaj vortoj.

*Por videblaj aŭ ĉeestantaj aferoj kaj personoj estas uzataj la sekvaj vortoj:
* *ko* „ĉi tiu“
* *pe* „tiu“
* *amo* „tiu“
* *ã* „tiuj“
* ''ko'ã* „tiuj“
* *umi* „tiuj“
*Por neĉeestantaj aŭ nevideblaj aferoj kaj personoj estas uzataj la sekvaj vortoj:
* *upe* „ĉi tiu“
* *ku* „tiu“
* *aipo* „tiu“
La nomitaj formoj estas uzataj kune kun substantivoj, do, ili estas adjektivoj. Se ili estas uzataj kiel substantivoj, tiam aldoniĝas *-va*.
* ''Mba'épa péva?* „Kio estas tio?“
Do, estiĝas la jenaj formoj, el kiuj kelkaj havas varianton sen meza v:
* *kóva, kóa*
* *ko'ãva
* *péva, péa*
* *ãva*
* *upéva, upéa*
* *amóva, amóa*
* *umíva, umía*
* *aipóva, aipóa*

### Konjugacio 
Gvarania havas du tipojn de verboj, kiuj havas malsamajn prefiksojn por la personoj.

#### Unua tipo (a-/ai-verboj) 
La unua tipo (*areal*-verboj) havas la prefiksojn *a-*, *re-*, *o-* (en singularo), *ja-* (nazala *ña-*), *ro-*, *pe-*, *o-* (en pluralo). Ĉe kelkaj verboj aldoniĝas -i- inter unu el la nomitaj prefiksoj kaj la radiko (*aireal*-verbo), kiel ekz. *reikuaa* „vi scias“, dum ke li nomas la prefiksojn por la *chendal*aj verboj "I-Reihe" (i-serio) laŭ la vorto "inaktiv" (neaktiva).
* *Juan **che**juka.* „Juan mortigas min.“ (komparu *Che **a**juka Juan* „Mi mortigas Juanon.“)
* ''**Che**su'u mbói* „Min mordis serpento.“ (laŭvorte *min-mordas serpento*, germane *MICH-beißt Schlange*) (komparu ***A**isu'u ichupe.* „Mi mordas lin/ŝin.“, germane *ich beiße ihn/sie*)
* ***Che**jopi eiru.* „Min pikis abelo.“ (laŭvorte *min-pikas abelo*, germane *MICH-sticht Biene*)
* *Ikatúpa **ore**guerujevy pyharevove?'' „Ĉu vi povas reporti nin vespere?“ (laŭvorte: "ĝia-ebl'-? nin(-)-port'-denove vespero-tuj kiam", germane "SEIN-möglich-? UNS(-)-bringst-WIEDER Abend-SOBALD")
* ''Ikatúpa **ore**mbohasa ambue tembe'ýpeve?'' „Ĉu vi povas nin transigi al la alia bordo?“ (laŭvorte "ĝia-ebl'-? nin(-)-transig' alia bordo-ĝis", germane "SEIN-möglich-? UNS(-)-übersetzt anderes Ufer-BIS")

#### Negacio 
La negacio estas montrata per la cirkumfikso *n(d)(V)-...-(r)i* en la Gvarania. La antaŭverba parto de la cirkumfikso estas *nd-* por oralaj radikoj kaj *n-* por nazalaj radikoj. Por la 2-a persono en singularo estas enmetata epentetika *e* antaŭ la radiko, por la 1-a persono en pluralo inkluda estas enmetata epentetika *a*. La predikato ankaŭ povas enhavi adverbon aŭ serian verbon.

La postverba parto estas *-ri* por radikoj, kiuj finiĝas per *-i*, kaj *-i* por ĉiuj aliaj.

La negacio povas esti uzata en ĉiuj tensiaj formoj, sed por la futuro aŭ ireala referenco normala tensia markilo estas anstataŭata per ''mo'ã*, kio havas rezulton en *n(d)*(V)*-radiko-mo'ã-i* kiel en *Ndajapomo'ãi*, "Mi ne volas fari tion.".

Dua varianto de negacio estas tiel nomata privativa sufikso: *-ỹ*:)
* *añete'ỹ* „malvera; mensogo“ (el *añete* „vera, reala, certa; vero“)
* *apysa'ỹ* „surdeco“ (el *apysa* „orelo“))

#### Tensiaj kaj aspektaj morfemoj 
* -**ramo**: markas ekstreman proksimecon de la ago, ofte tradukata al "ĵus": *Oǧuahe ramo che míkro.* „Mia buso ĵus alvenis.“
* -**kuri**: montras ion ne proksime okazontan aŭ ion, kio devas esti farata por sociaj aŭ moralaj kaŭzoj. En ĉi tiu kazo korespondas al la germana modala verbo *sollen*. *Péa ojejapova'erã*, "tio devas esti farata"
* -**ne**, *ína* post nazalaj vortoj: kontinua ago en la momento de la parolo, prezenso kaj pluskvamperfekto kontinua aŭ emfata. *Rojatapyhína*, "ni faras fajron"; *che ha'ehína*, "jen mi!"
* -**vo**: ĝi havas subtilan diferencon al *hína* en kio *vo* montras ne nepre kio estas farata en la momento de la parolo. *amba'apóvo*, "mi laboras (ne nepre nun)" *Oguerekovo oipotava oho.* „Kiam li havis, kion li volis, li iris.“
* -**pota**: montras proksimon senpere antaŭ la starto de la proceso. *Ajukapota*, "Mi proksimas al la loko kie mi ekos mortigi". (Parta sandhi-regulo estas uzata ĉi tie: se la verboj finiĝas je "po", la sufikso ŝanĝas al *mbota*; *ajapombota*, "Mi tuj faros.")
* -**pa**, nazale -**mba**: montras emfaze ke proceso komplete finiĝis. *Amboparapa pe ogyke*, "mi komplete farbis la muron" *Hesakãmba* „Ĝi estas tute klara.“ „voli“
** Ĝi reduktiĝas al simpla **t-**, se la sekva personindika morfemo komenciĝas per vokalo: *Tou pya'e pya'e.* „Li venu rapide.“
* -**uka** (alomorfoj -**yka**:
** *Ahecha**uka** ndéve.* „Mi vidigas ion al vi.“ (germane *Ich lasse dich (etwas) sehen.*)
* -**mbo-**, nazale **mo-** ("koaktiv"
** *A**mbo**jahu la mitãme.* „Mi banas la infanon.“ (Komparu *Isabel opuka.* „Isabelo ridas.“
* *Ha amba'apo ha a**mo**kã la ry'ái.* „Kaj mi laboris kaj sekigis la ŝviton.“ (germane *Und ich habe gearbeitet und den Schweiß trocknen lassen.*)
* *mbovýpa*, *mboýpa* „kiom“: *Mbovýpa ko pira?* „Kiom kostas ĉi tiu fiŝo?“
* *moõpa* „kie“: *Moõpa nde mbarakaja?* „Kie estas via kato?“

### Iomete pri polisintezaj trajtoj 
Vorto povas enhavi relative multajn informojn.
* *nomboguatasevéitapahina* „Ĉu li ne plu volos irigi lin?“ - laŭmorfeme n-o-mbo-guata-se-vé-i-ta-pa-hina; laŭvorte: *n-* „ne-“ (1), *o* „li“, *mbo* „-ig-“, *guata* „iri“, *se* „voli“, *vé* „plu“, „pli“, *i* „ne-“ (2), *ta* „-os“, *pa* „ĉu; ?“, *hina* „“

### Sintakso 
Gvarania havas nur du verajn konjunkciojn:
* *ha* „kaj“: *Aguapy ha ha'u yva.* „Mi sidas kaj manĝas frukton.“
* *térã* „aũ“: *Nde vare'a piko térã nde y'uhéi?* „Ĉu vi malsatas aŭ soifas?“ aŭ „Ĉu vi estas malsata aŭ soifa?“

La taskon de konjunkcioj kaj rilataj pronomoj havas sufiksoj.
* *rire* „post kiam“: *Ağuahẽ rire akarúta.* „Post kiam mi alvenis, mi manĝos.“: *Péva piko míkro ohóva Paraguaýpe?* „Ĉu tio estas la buso, kiu veturas al Asunción?“
* *-ha* „ke“: *Cherayhuha aikuaáma.* „Ke vi amas min, mi jam scias.“
* -*gui* „ĉar“:
** *Ndokýi ojere gui yvytú.* „Ne pluvis, ĉar la vento ŝanĝiĝis.“
* -*haguére* „pro tio, ke“:
** *Avy'a omendahatahaguére José rehe.* „Mi ĝojas pro tio ke ŝi edziniĝos al Jozé.“

## Numeraloj 
Gvarania havis origine nur la numeralojn 1 ĝis 4, nome *peteĩ* „1“, *mokõi* „2“, *mbohapy* „3“ a *irundy* „4“.

Por aliaj numeraloj estis kreitaj antaŭ nelonge artefaritaj vortoj, kiuj estas apenaŭ uzataj. Ĉe tio la numeralo por 5 estas *po*, kies vera signifo estas „mano“. La numeraloj por 6 ĝis 9 estas derivitaj el tio kaj la fina parto de la bazaj numeraloj, nome *poteĩ* „6“, *pokõi* „7“, *poapy* „8“ kaj *porundy* „9“.

Por la kreado de ordaj numeraloj estas uzata la sufikso *-ha*, ekz. *irundyha* „kvara“.

(Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu la alian en spirito de frateco.)

## Notoj 
## Literaturo 
;El la germana vikipedio
* Antonio Guasch: *Diccionario castellano-guaraní*. Ediciones Loyola, Asuncion 1978.
* Antonio Guasch: *El idioma guaraní – gramatica y antologia de prosa y verso*. CEPAG, Asuncion 1996.
* Wolf Lustig: *Kauderwelsch. Guaraní – Wort für Wort*. Rump, Bielefeld 2005, 2. Auflage.
* Emma Gregores u. Jorge A. Suárez: *A description of colloquial Guaraní*. 1967.
* Anselmo Jover Peralta u. Tomás Osuna: *Diccionario guaraní-español y español-guaraní*. 1950.
* Natalia Krivoshein de Canese u. Feliciano Acosta Alcaraz: *Diccionario Guaraní-Español Español-Guaraní*, Tercera Edición. Colección Ñemity, Asuncion 2006, ISBN 99925-3-160-6.
* Antonio Ortiz Mayans: *Gran Diccionario Castellano-Guarani Guarani-Castellano*. EUDEPA, 1997.
* Antonio Ruiz de Montoya: *Vocabulario de la lengua guaraní*. 2002.
* Mário Arnaud Sampaio: *Vocabulário guaraní-português*. 1986.
* Lino Trinidad Sanabria: *Ñane ñe’ẽ guaraníme* (edición bilinguë guaraní-castellano). 1991.
* Lino Trinidad Sanabria: *Gran diccionario Avañe’ẽ ilustrado: guaraní-castellano, castellano-guaraní*. 2002.
* Tadeo Zarratea: *Gramática Elemental de la Lengua Guaraní*. MARBEN, Asuncion 2002, ISBN 99925-46-21-2.

;Pliaj fontoj
:Pri la gvarania
* Sebastian Nordhoff: *Nomen/Verb-Distinktion im Guarani*, , versio en la interreto  (elŝutita la 17-an de oktobro 2012; retrovita aliloke la 28-an de marto 2016) 
* Silvio Liuzzi, Pablo Kirtchuk: *Tiempo y aspecto en Guaraní*, versio en la interreto  (elŝutita la 23-an de septembro 2012; retrovita aliloke la 14-an de februaro 2015) 
* Sebastian Drude: *Die Personenpräfixe des Guarani und ihre lexikographische Behandlung*, versio en la interreto (elŝutita la 25-an de oktobro 2012) 
* A. Scott Britton: *Hippocrene Concise Dictionary Guaraní-English, English-Guaraní*, Hippocrene Books Inc., 2005, ISBN 0-7818-1066-3
:Pri Jopara
* Guido Kallfell: *Grammatik des Jopara, Gesprochenes Guaraní und Spanisch in Paraguay'', Peter Lang GmbH, 2011, ISBN 978-3-631-61923-0

## Vidu ankaŭ 
* Jopará
* Jezuitaj redukcionoj
* Tupia lingvo
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio

## Eksteraj ligiloj 
* Guarani en la hispana Vikilibraro 
* Guarani Renda: Dulingva paĝaro gvarania-hispana lingvo pri la gvarania lingvo 
* http://www.guarani.de 
* Guarania Portalo de la Universitato de Majenco


Kategorio:Tupi-gvarania lingvaro