Gramatiko

[eta|250ra|**[Antonio de Nebrija** instruanta gramatikon ĉe la mecenato Juan de Zúñiga. Bildo de la *Introductiones latinae*, 1481.]]
[eta|250ra|[Prisciano, aŭ la Gramatikisto, marmoraĵo kiu datas de 1437-1439 el la kampanilo de Florenco, Italio, fare de Luca della Robbia. La bildo montras alegorion de la gramatikisto.]]
**Gramatiko** (de la greka *gramma* = litero, *grammatiké* = kapablo skribi kaj legi) estas sistemo de lingvaj esprimiloj kaj formoj hierarkie aranĝitaj kaj komprenataj kiel regularo de konkreta lingvo. "Gramatiko" ankaŭ povas signifi la fakon de lingvistiko studanta tiujn regulojn de lingvo. *Gramatikisto* estas la profesio de tiu kiu dediĉas sin ĉu al verkado ĉu al studado kaj instruado de gramatiko ĝenerale aŭ de unu partikulare.

Ĝi konsistas precipe el du kernaj branĉoj nome
:Morfologio (inkluzive vortfarado) - la interna formo de vortoj, kaj ties ŝanĝiĝoj
:Sintakso - la aranĝo de vortoj en frazoj kaj subfrazoj
sed fakte plej gramatikistoj kaj fakuloj parolas pri kvar niveloj de studado kaj aplikado, nome la jenaj:
* Nivelo fonetiko-fonologia.
* Nivelo sintaksa-morfologia.
* Nivelo leksika-semantika.
* Nivelo pragmatika.

Foje oni limigas la uzadon de la termino *gramatiko* al la reguloj kaj principoj kiujn difinas la dua el tiuj menciitaj niveloj. Tamen, la separo de la niveloj ne estas tute klara ĉar kelkaj gramatikaj reguloj realiĝas en la nivelo fonetik-fonologia kaj same ekzistas semantikaj aspektoj aŭ kriterioj kiuj utilas por decidi kiam difinita konstruero estas gramatika.

Oni ankaŭ povas distingi inter *priskriba* kaj *instrua* (*normiga* aŭ *ordona*) gramatiko. La unua studas kiel la ordinaraj parolantoj de iu lingvo uzas sian lingvon, kaj el tiuj observoj tezas gramatikajn regulojn. La alia studas la lingvouzon en bonaj aŭ modelaj fontoj (gravaj aŭtoroj, ktp), aŭ tradiciaj priskriboj de gramatiko en la difina lingvo, kaj faras konsilojn aŭ regulojn pri kiel la parolantoj de la lingvo parolu aŭ skribu. En Esperanto, pro la aparta statuso de nia Fundamento, la du formoj de gramatiko pli ol alilingve kunfandiĝas.

## Etimologio 
[eta|Kovrilpaĝo de la unua anglalingva traduko de la *Téĥne Grammatiké* de [Dionizio de Trakio, fare de Thomas Davidson, publikigita en 1874.]]
La termino *gramatiko* derivas el la latina *grammatĭca*, kaj tiu de la greka esprimo γραμματικῆ [τέχνη] (*grammatikḗ téĥne*), kie *téĥne* signifis «arton» aŭ «teknikon» kaj *grammatikḗ*, derivita el γράμμα (*grámma*, «litero»), signifis «de la literoj». Por la antikvaj grekoj, tiu «arto de la literoj» enhavis ĉiun aspekton de la parolo: ortografio, sintakso, interpretado de la tekstoj kaj eĉ la literaturan kritikon; tio estas, enhavis grandan parton de tio kion nuntempe oni konsideras ene de filologio, ĉu kiel gramatiko ĉu kiel retoriko.
* La **genera gramatiko** La genera sintakso estas teorio pri frazostrukturo kaj gramatika kapablo ĉe homoj. Alivorte, ĝi studas ĉiujn eblajn strukturojn en naturaj lingvoj. Branĉo de la ĝenerala lingvistika teorio (psikolingvistiko) estas bazita sur la genera gramatiko, disvastigita ĉefe de Noam Chomsky el kio derivas la tiel nomita Generativa lingvistiko.
* La **formalaj gramatikoj** aperas en komputa lingvoscienco. La sintakso de ĉiu lingvaĵo de programado difiniĝas fakte per formala gramatiko. En teorio de la informadiko kaj en matematiko, la formala gramatiko difinas formalajn lingvojn. Formala gramatiko en la teorio de formalaj lingvoj estas metodo de priskribo de formala lingvo. Ĉiu formala lingvo **L** bazas sur iu finkvanta alfabeto **A** de literoj (simboloj). Alivorte, gramatiko estas metodo (matematika aparato) de distingo de propozicioj, konstruitaj sur la bazo de alfabeto **A**, apartenantaj al lingvo **L** de ĉiuj literaj sekvencoj el alfabeto **A**.

## Historio de la gramatika teorio 
[eta|dekstre|Gramatikisto [Elio Donato en la Nurenberga Kroniko.]]
eta|Kovrilpaĝo de la *Grammatica Antonii Nebrissensis*, 1492.
eta|dekstre|*Arcticae horulae succisivae*.
[eta|200ra|Anglalingva gramatiko de la [hebrea lingvo fare de Judah Monis, publikigita la unuan fojon en 1735 por la lernantoj de Harvardo.]]
La gramatika teorio evoluis pere de la uzado kaj la disigado de la homaj loĝantaroj kaj la reguloj pri la uzado de la lingvo kutime aperis je la apero de la skribo. La plej antikva gramatiko konata estas la *Astadhiaia*, nome studo pri la sanskrito, verkita de Panini, en la Antikva Hindio, ĉirkaŭ la jaro 480 a.n.e. kaj ankaŭ tiu de Ĝaska el la 6a aŭ 4a jarcento a.n.e., do ankoraŭ en la Ferepoko. Sekvis liaj komentistoj Pingala (ĉirkaŭ 200 a.n.e.), Katĝaĝana, kaj Patanjali (2a jarcento a.n.e.). Tolkāppiyam, la plej frua gramatikisto de Tamila, estas plej ofte datita antaŭ la 5a jarcento n.e. Ankaŭ Babilonianoj faris fruajn klopodojn por lingvopriskribo.

Kvankam Sokrato, Aristotelo kaj aliaj saĝuloj de la antikveco filozofiis pri gramatiko, la unua kompleta traktaĵo de greka gramatiko estis tiu komponita de Krato de Malos (2-a jarcento a.K.). Fakte la gramatiko aperis kiel fako jam en la Helenisma epoko ekde la 3a jarcento a.n.e. antaŭen kun aŭtoroj kiel Riano kaj Aristarko de Samotrako. La plej antikva konata gramatika manlibro estas la "Arto de gramatiko" (Τέχνη Γραμματική), nome resuma gvidilo por paroli kaj verki klare kaj efektive, verkita de la antikva greka fakulo Dionizio de Trakio (ĉirkaŭ 170 – ĉirkaŭ 90 a.n.e.), nome studento de Aristarko de Samotrako kiu fondis skolon en la greka insulo Rodoso. La gramatiko de Dionizio de Trakio restis la ĉefa gramatika lernolibro por lernantoj de la greka ĝis tiom malfrue kiom ĝis la 12a jarcento n.e. Ibn Barun en la 12a jarcento komparis la hebrean lingvon kun la araba en la islama gramatika tradicio. Li estis konata ĉefe pro sia influa libro titolita "La libro de komparo inter la hebrea kaj la araba lingvoj", en kiu li skizas paralelojn inter centoj da arabaj kaj hebreaj vortoj. Lia verko tiel estas grava referenco ne nur por la vortotrezoro sed ankaŭ por gramatiko; fakte la verko havas du partojn: nome leksiko kaj gramatiko. Laŭ Moŝe ibn Ezra, Ibn Barun estis komparinta la hebrean ankaŭ al la latina kaj al berbera, tamen tiu laboro ne estis tiom tiaman sukceson.

Apartenanta al la *trivium* de la Sep liberaj artoj, gramatiko estis instruata kiel kerna fako tra la tuta Mezepoko, sekvanta la influon de aŭtoroj el la Malfrua Antikveco, kiel Prisciano. Traktado de nacilingvoj startis laŭgrade dum la Meza mezepoko, kun izolaj verkoj kiel la Unua Gramatika Traktaĵo (aŭ Fyrsta málfræðiritgerðin) nome anonime-aŭtorita verkaĵo de la 12-a jarcento pri la fonologio de la Norena lingvo aŭ Maljuna Islanda lingvo, sed iĝis mejloŝtona nur en la periodoj de la Renesanco kaj de la Baroko. En 1486, Antonio de Nebrija publikigis *Introductiones latinae* kiel kontrasto de la latinida popola lingvo al Latino, kaj la unuan gramatikon de la Hispana lingvo, nome *Gramática de la lengua castellana*, en 1492, samjare de la malkovro de Ameriko fare de eŭropanoj. La "Gramática castellana" (Kastililingva gramatiko) estis verko per kiu li estas ĝis hodiaŭ konata. Tiu ĉi estis la unua gramatiko de vulgara lingvo verkita en Eŭropo. Tiu libro estos grava por la estonteco de la kastilia lingvo, kiu ekde tiam estos ankaŭ la lingvo de Hispanio, kiu fakte ekekzistis nur post la morto de la Katolikaj Gereĝoj, tio estos je la komenco de la Hispana Imperio kaj ial Nebrija verkis tiun libron por forte apogi la uzadon de tiu lingvo en politikaj kaj imperiismaj aferoj kiel oficiala komunikilo de tiu naskiĝonta imperio.

Dum la Itala Renesanco de la 16-a jarcento, la *Questione della lingua* estis la diskuto pri la statuso kaj ideala formo de la itala lingvo, iniciatita de la verko de Dante nome *De vulgari eloquentia*. En la unua libro (el kvar), Dante studas la rilaton inter la Latino kaj la gepatra lingvo, kaj la serĉado de "eminenta" gepatra lingvo en la areo de Italio; la dua libro estas analizo de literatura poezio. Latinaj eseoj estis tre popularaj en la Mezepoko, sed Dante faris kelkajn plinovigojn en sia verko: unue, la temo (verkado en gepatra lingvo) estis malofta temo en literatura diskutado tiame. Ankaŭ grave estis kiel Dante alproksimiĝis al tiu temo; tio estas, la argumento por doni al la gepatra lingvo la saman dignecon kaj legitimecon kiun la Latino tipe ricevas. Finfine, Dante verkis tiu eseon por analizi la originon kaj la filozofion de la gepatra lingvo, ĉar, en sia opinio, tiu lingvo ne estis io stata, sed io kiu evoluas kaj bezonas historian kuntekstigon. Tiukadre Pietro Bembo publikigis *Prose della volgar lingua* en Venecio en 1525.

Fine de la jarcento la unua gramatiko de la slovena lingvo estis verkita en 1583 fare de Adam Bohorič. En 1584, li publikigis sian plej elstaran verkon, nome *Arcticae horulae succisivae* (Liberaj vintraj horoj). La libro, verkita en Latino, estis la unua gramatiko de slovena kaj la unua slovena normiga gvidilo. Ĝi estis adaptita kaj republikigita kiel *Grammatica latino-germanico-slavonica* en 1715 fare de Janez Adam Geiger. En tiu verko, Bohorič kodigis la unuan slovenan alfabeton, nune nomata Bohorič-a alfabeto. Ĝi estis uzata ĝis la 1840-aj jaroj, kiam ĝi estis anstataŭata de la Gaj-a latina alfabeto.

Gramatikoj de ne-eŭropaj lingvoj ekestis kompilitaj por la celoj de kristanigo de alkontinentaj popoloj kaj kiel tradukoj de la Biblio ekde la 16-a jarcento antaŭen, kiel ĉe la *Grammatica o Arte de la Lengua General de los Indios de los Reynos del Perú* (1560), kaj gramatiko de la Keĉua lingvo fare de Fray Domingo de Santo Tomás.

Ekde la lasta parto de la 18-a jarcento, gramatiko estis ekkomprenita kiel subfako de la ĵus aperinta fako de la moderna lingvistiko. La *Deutsche Grammatik* de Jacob Grimm estis por la unua fojo publikigita en la 1810-aj jaroj. Tiu fama *Deutsche Grammatik* (Germana Gramatiko) estis rezulto de lia pure filologia laboro. Li esploris la verkojn de pasintaj generacioj, el la humanistoj antaŭen, konsultante enorman kolekton de materialoj en la formo de teksteldonoj, vortaroj kaj gramatikoj, ĉefe nekritikaj kaj nefidindaj. Kelka laboro estis farita kiel komparo kaj determinado de ĝeneralaj reguloj, kaj la koncepto de kompara ĝermana gramatiko jam estis alproksimigita fare de la anglo George Hickes jam komence de la 18-a jarcento, en sia *Thesaurus*. Ten Kate en Nederlando estis farinta valorajn kontribuojn al la historio kaj komparo de la Ĝermanaj lingvoj. Grimm mem dekomence ne intencis inkludi ĉiujn lingvojn en sia Gramatiko, sed li tuj trovis, ke la Malnovaltgermana lingvo postulis esti Gota lingvo, kaj ke la lastaj stadioj de la Germana ne povas esti komprenataj sen helpo de aliaj okcidentĝermanaj lingvovariaĵoj inklude la anglan, kaj ke la Norda mezepoka literaturo ne povas esti ignorita. La unua eldono de la unua parto de la "Gramatiko", kiu aperis en 1819, traktis la fleksiojn de ĉiuj tiuj lingvoj, kaj inkludis ĝeneralan enkondukon en kiu li postulis la gravon de historia studo de la germana lingvo kontraŭ la preskaŭ-filozofiaj metodoj tiam modaj.
[eta|Marmora busto de [Jacob Grimm fare de Elisabet Ney, ĉizita en 1856–58 en Berlino, nome tro jardekojn post la apero de la Germana Gramatiko.]]
En 1822 la *Deutsche Grammatik* de Jacob Grimm aperis en dua eldono (reale kiel nova verko, ĉar, kiel Grimm mem diras en la prefaco, li devis "fortranĉi la unuan rikolton ĝisgrunde"). La konsiderinda salto inter la du stadioj de la disvolvigo fare de Grimm mem de tiuj eldonoj estas montrata per la fakto ke la dua volumo frontas la fakon fonologion en 600 paĝoj – pli ol duono de la volumo. Grimm estis konkludinta, ke ĉia filologio devas esti bazita sur rigora aliĝo al la reguloj de la sonŝanĝo, kaj poste li neniam devojiĝos el tiu principo. Tio havigis al ĉiuj liaj esploroj konsiston kaj konvinkoforton, kio mankis en la studado de filologio ĝis tiam.

## Vidu ankaŭ 
* Lingva tipologio
* Deklinacio (gramatiko)
* Generativa lingvistiko
* Gramatika nazio
* Gramatikaj elementoj

## Referencoj 
## Bibliografio 
* American Academic Press, The (eld.). William Strunk, Jr., et al. The Classics of Style: The Fundamentals of Language Style From Our American Craftsmen. Cleveland: The American Academic Press, 2006. ISBN 0-9787282-0-3.
* Rundle, Bede. Grammar in Philosophy. Oxford: Clarendon Press; New York: Oxford University Press, 1979. ISBN 0-19-824612-9.

## Eksteraj ligiloj 
### Esperante 
* Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko de Bertilo Wennergren
* Gramatiko de Esperanto  de Evaldo Pauli
* Vortaro de malfacilaĵoj 

### Aliaj lingvoj 
* Unua hispanlingva gramatiko de la RAE de 1771, alirita la 6an de Februaro 2016.
* Nova hispanlingva gramatiko de la RAE (interkonsentita kun la aliaj hispanlingvaj akademioj) de 2009-2011, alirita la 6an de Februaro 2016.
* de RAE Pri studo de gramatiko
* 
*