open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Péter Párkányi Raab

**Péter Párkányi Raab** [pArkAnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Párkányi Raab Péter** estas hungara skulptisto.

Péter Párkányi Raab  naskiĝis la  en Balassagyarmat.
[eta|maldekstre|[Georg Solti en Budapeŝto fare de Péter Párkányi Raab]]
[eta|[Fontano Ister en Esztergom fare de Péter Párkányi Raab]]

## Biografio 
Péter Párkányi Raab akiris diplomon en Hungara Belarta Universitato en 1987, majstrodiplomon en 1990. Liaj plej gravaj instruistoj estis István Kiss (skulptisto) kaj György Jovánovics. Nuntempe li kreas en Budaörs. Li ricevis hungarajn kaj francajn premiojn ekde 1990, en 2021 premion Kossuth.

## Elektitaj solaj ekspozicioj 
* Balassagyarmat (1991)
* Budapeŝto (1993, 1999, 2004, 2013)
* Leiden (1995)
* Flagstaff (1996)
* Le Canet (2002)
* Cannes (2009)

## Elektitaj kolektivaj ekspozicioj 
* Budapeŝto (1989, 1995, 2001, 2009, 2015)
* Arthalo Budapeŝto (1997, 2004)
* Lamballe (2005)
* Szentendre (2008)
* Florenco (2010)
* Pekino (2012)

## Elektitaj statuoj 

Banffy Miklos Sopron 03.JPG|Miklós Bánffy en Sopron
Gobbi Hilda.jpg|Hilda Gobbi en Budapeŝto
Tímár József.IMG 0041.jpg|József Tímár en Budapeŝto
Aesculapius by Péter Párkányi Raab, 2018 Józsefváros.jpg|Aesculapius en Budapeŝto
Hygieia by Péter Párkányi Raab, 2018 Józsefváros.jpg|Hygieia en Budapeŝto
Mindszenti József plaque (Balassagyarmat Rákóczi fejedelem út 20).jpg|József Mindszenty
Fábián Dezső.jpg|Dezső Fábián
Jokai szobor svabhegy.JPG|Mór Jókai en Budapeŝto
Wass Albert-emlékmű, 2017 Mátészalka.jpg|Albert Wass
Statue of Ferenc Bessenyei in Bajor Gizi Park, 2016 Budapest.jpg|Ferenc Bessenyei en Budapeŝto
Statue of Imre Soós in Bajor Gizi Park, 2016 Budapest.jpg|Imre Soós en Budapeŝto
Latabár Kálmán szobra, Bajor Gizi Park, 2016 Budapest.jpg|Kálmán Latabár en Budapeŝto

## Elektitaj monumentoj 

Monument to the victims of the German occupation (2).jpg|Nazia okupado en Budapeŝto
Kaposvár Trianon Párkányi 2010.JPG|Traktato de Trianon en Kaposvár
Párkányi Raab Péter 1956-os emlkékműve, 2018 Ráckeve.jpg|Hungara revolucio de 1956 en Ráckeve
Civitas Fortissima-szobor, Balassagyarmat008.jpg|Heroa urbo Balassagyarmat

## Fontoj 
* hungarlingva biografio kun foto
* hungarlingva biografio 
* hungarlingva biografio 

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj skulptistoj
Fluoresko

[eta|250px|Kolekto de 47 [mineraloj lumigitaj pere de ultraviola lumo, elsendataj lumon videblan diverskolore pere de la procezo de fluoresko.]]
[eta|250px|Fluoreskaj [marfiŝoj.]]
La **Fluoresko** estas partikulara tipo de lumo-elsendo, kiu karakterizas la substancojn kiuj estas kapablaj sorbi energion en formo de elektromagneta radiado kaj poste elsendi parton de tiu energio kiel elektromagneta radiado de diferenca ondolongo.

## Priskribo 
La totala energio elsendita kiel lumo estas ĉiam malpli granda ol la totala energio sorbita kaj la diferenco inter ambaŭ estas disigita en formo de varmo. En la majoritato de okjazoj la ondolongo elsendita estas pli granda - kaj tiele de malpli da energio - ol tiu sorbita, tamen, se la radiado de ekscito estas intensa, eblas, ke elektrono absorbas du fotonojn; en tiu dufotona absorbo, la ondolongo elsendita estas pli mallonga ol tiu sorbita, tamen ambaŭokaze la totala energio elsendita estas malpli granda ol la totala energio sorbita.

Ĝenerale la fluoreskaj substancoj absorbas energion kiel elektromagneta radiado de kurta ondo (ekzemple Gama-radioj, Ikso-radioj, UV, blua lumo ktp.), kaj poste elsendas ĝin denove je pli longa ondolongo, por ekzemplo ene de la videbla spektro; la plej elstaraj ekzemploj de fluoresko okazas kiam la sorbita lumo troviĝas ene de la ultraviola gamo de la spektro - nevidebla al la homa okulo - kaj la elsendita lumo troviĝas en la videbla gamo.

La tipa mekanismo de fluoresko enhavas tri sekvencajn paŝojn, nome respektive sorbo (1), disigo neradia (2) kaj elsendo (3).

La kompleta ciklo estas tre mallonga, okazas dum periodo de nanosekundoj, pro kio ĝi povas esti konsiderata praktike unumomenta. Tiu tiom mallonga tempero estas kio diferencas la fluoreskon de alia konata lumfenomeno, nome la fosforesko. La mekanismo de fluoresko troviĝas tre rilata kun la procezo de kemioluminesko.

La substancoj kapablaj elsendi lumon ekscititaj de diferencaj tipoj de radiado estas nomataj fluoroforoj. Eblas atingi ampleksan varion de koloroj per fluoresko, depende de la ondolongo emlsendita de la komponaĵo fluoreskiga.

La fenomeno de fluoresko permesas nombrajn praktikajn aplikaĵojn, inter kiuj por ekzemplo analizoj en mineralogio, gemologio, kemiaj sensiloj (fluoreska spektroskopio), pigmentoj kaj farboj, biologiaj detektiloj kaj fluoreskaj lampoj.

## Vidu ankaŭ 
* Fluoro
* Fosforesko
* Fluoreska mikroskopo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* *The database of fluorescent dyes*. 
* Principios de base de la espectroscopia de fluorescencia.
* *Fluorescence Applications*. 
* http://jobinyvon.com/SiteResources/Data/Templates/1divisional.asp?DocID=514&v1ID=&lang=
* *Interactive Fluorescence Dye and Filter Database*.
* *ISS Fluorescence Lifetime Standards Tables*. 
* *ISS Fluorescence Probes Data Tables*. 
* *The Fluorescence Foundation*.


Kategorio:Luminesko
Kategorio:Molekula biologio
Kategorio:Radiokemio
Gemologia Instituto de Usono

La **Gemologia Instituto de Usono**, aŭ oficiale en la angla *Gemological Institute of America*, GIA, estas neprofitcela instituto dediĉita al la esplorado kaj edukado en la fako de gemologio kaj artoj de juveloj. Fondita en 1931, la misio de GIA estis protekti ĉiujn aĉetantojn kaj vendistojn de juveloj starigante kaj retenante la normigojn uzitajn por pritaksi la kvaliton de juveloj. La instituto faras tion pere de servoj de esplorado, juvelidentigado kaj diamantoklasigo kaj varion de edukaj programoj. Pere de sia tutmonde fama biblioteko kaj fakuloj pri diversaj temoj, GIA agadas kiel rimedo por informado pri gemoj kaj juveloj por komerco, kaj publikaj kaj tutmonde amasinformiloj.

En 1953 GIA disvolvigis sian Internacian Diamantklasigan Sistemon kaj la Kvar K-oj (klingotranĉado, klareco, koloro, kaj karatpezo) kiel normigo por kompari kaj pritaksi la kvaliton de diamantoj.

Nuntempe, la instituto havas sidejon en Carlsbad (Kalifornio) kaj funkcias en 13 landoj, kun 11 kampusoj, 9 laboratorioj kaj 4 esplorcentroj tutmonde.

## Notoj 
Kategorio:Edukaj organizaĵoj en Usono
Kategorio:Esploraj institutoj en Usono
Kategorio:Gemologiaj laboratorioj
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1931
Bruce Harding

**Bruce Harding** estas tranĉisto de gemoj kaj mekanika desegna inĝeniero kaj matematikisto. Li ricevis la premion *Lapidary Award* de la Orienta Federacio de la *Mineralogical and Lapidary Society* en 1975. Tiun saman jaron, en artikolo pri "Faceting Limits" en *Gems and Gemology*, nome gazeto de la Gemologia Instituto de Usono, li identigis la efikon de la kapo de observanto kaŝanta la radiojn de lumo por la ĉefaj facetoj de nombraj gemmaterialoj, inklude diamantojn.

Kategorio:Gemologoj
Kategorio:Usonaj matematikistoj
Kategorio:Usonaj maŝininĝenieroj‎
Dufenil-metil-amino

**Dufenil-metil-amino** aŭ **C13H13N** estas organika kombinaĵo apartenanta al la familio de la aromataj aminoj, senkolora aŭ flaveca likvaĵo solvebla en kloroformo, dumetil-sulfuroksido kaj metanolo, ĝi estas tre malmulte miksebla kun akvo. La komponaĵo absorbas karbonan duoksidon el la aero formante substancon kiu fandiĝas ĉe 91°C.

## Sintezoj 
### Sintezo 1 
* Sintezo de *dufenil-metil-amino* ekde bromo-dufenil-metano kaj etilamino:

### Sintezo 2 
* Sintezo de *dufenil-metil-amino* ekde *kloro-dufenil-metano* kaj etilamino:

### Sintezo 3 
* Preparado ekde dufenil-metanolo kun amoniako:

## Literaturo 
* NIST National Institute of Standards and Technology
* Chemical Book
* Fisher Scientific
* Chemistry of Peptide Synthesis
* The Organic Chemistry of Drug Synthesis
* Purification of Laboratory Chemicals

## Referencoj 
fenil-metil
Blood Diamond

eta|maldekstre|200px|La ludado fare de Leonardo DiCaprio en la filmo estis partikulare laŭdita de plej el la kritikistoj.
***Blood Diamond*** (Sangodiamanto) estas german-usona politika milit-intriga filmo de 2006 kun-produktorita kaj reĝisorita de Edward Zwick, en kiu stelulis Leonardo DiCaprio, Jennifer Connelly kaj Djimon Hounsou en la ĉefaj roloj, dum ankaŭ la barata televida aktoro Gaurav Chopra stelulas en mallonga rolo. La titolo referencas al sangodiamanto, kiuj estas diamantoj elminejitaj en militareoj kaj venditaj por financi armitajn konfliktojn, kaj tiele profitaj el militsenjoroj kaj diamantaj kompanioj tra la tuta mondo.

La agado okazas dum la Sieraleona Enlanda Milito en 1991–2002, kaj la filmo priskribas landon terurigitan pro la lukto inter registaraj fideluloj kaj insurekciuloj. Ĝi montras ankaŭ multajn el la teruraĵoj de tiu milito, kiel la amputo fare de ribeluloj de manoj de personoj por malkuraĝigi ilin el voĉdonado en venontaj balotadoj.

La fino de la filmo, en kiu okazas konferenco pri la sangodiamantoj, referencas al historia kunsido kiu reale okazis en Kimberley, Sudafriko, en 2000. Ĝi kondukis al la disvolvigo de la Atestilskemo de Kimberley, kiu klopodis atesti la originon de krutaj diamantoj por bremsi la komercon de konfliktaj diamantoj, sed ekde tiam ĝi estis ĝenerale abandonita kiel neefika.

La filmo ricevis miksajn sed ĝenerale favorajn recenzojn, kun laŭdoj direktitaj ĉefe al la ludadoj fare de DiCaprio kaj Hounsou; Ili estis nomumitaj por Oskar-premioj por la plej Bonkvalita Aktoro kaj por la plej Bonkvalita Duaranga Aktoro, respektive.

Kategorio:Sangodiamantoj
Kategorio:Usonaj filmoj
Kategorio:Anglalingvaj filmoj
Kategorio:Germanaj filmoj
Kategorio:Germanaj dramaj filmoj
Kategorio:Dramaj militfilmoj
Kategorio:Afriko en fikcio
Kategorio:Enlandaj militoj
Kategorio:Filmoj pri ĵurnalistoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 2006
44473 Randytatum

'*44473 *Randytatum'''* estas malgranda malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la 16-an de novembro 1998 de la teamo de la astronomia kampanjo *Catalina Sky Survey* elde la Stacio *Catalina* de la Observatorio Steward, nord-oriente de Tucson (Arizono, Usono), kaj elde la Observatorio de Monto Lemmon.

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de *Randy Tatum'', fervora observanto kun la Asocio de Lunaj kaj Planedaj Observantoj (ALPO), kiu servis kiel helpanta kunordiganto por la dividaĵoj pri Suno kaj Jupitero de ALPO kaj plena kunordiganto pri Suno de 1993 ĝis 1996. Li ricevis en 2016 la premion Haas de ALPO pro sia sperta kaj fruktodona observado.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Catalina Sky Survey
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Vladimir Péter

**Vladimir PÉTER,** laŭ hungarlingve kutima nomordo **Péter Vladimir** estis hungara skulptisto, oraĵisto, juvelisto, altlerneja instruisto. Lia patrino estis Margit Anna.

Vladimir Péter  naskiĝis la  en Budapeŝto.

## Biografio 
Vladimir Péter frekventis mezlernejon en sia naskiĝurbo, poste li studis en Industriarta Altlernejo inter 1968-1973 akirinta diplomon en la lasta jaro. Lia ĉefinstruisto estis József Engelsz. Li kreis juvelojn ne nur el la plej ŝatata arĝento, sed el ŝtonoj, ostoj, aliaj metaloj, vitroj, gemoj, lignoj. En 1980 li studvojaĝis al Danio. En 1983 li ekinstruis en la menciita altlernejo, ekde 2001 li gvidis katedron. Li akiris sciencan gradon DLA en 1989, li habilitiĝis en 1997 https://doktori.hu/index.php?menuid=192&lang=HU&sz_ID=5955. En 1993 li establis propran metiejon, baldaŭ ankaŭ galerion. Li ricevis premiojn inter 1973-1996.

## Elektitaj solaj ekspozicioj 
* Budapeŝto (1970, 1975, 1997, 2004)
* Londono (1984)
* Gent (1992)
* Szentendre (2001)

## Elektitaj kolektivaj ekspozicioj 
* Meksikurbo (1973)
* Munkeno (1976, 1979, 1986, 1988)
* Arthalo Budapeŝto (1979, 2001)
* Londono (1984, 1987, 1989)
* Budapeŝto (1990, 1996, 2007, 2010)
* Utrecht (1995)
* Novjorko (2015)

## Elektitaj skulptaĵoj 
* ŝildo en Tapolca (1973)
* ŝildo en Sopron (1980)
* muzo en Szentendre (1988)
* fontano en Budapeŝto (1993)
* memortabulo pri Ferenc Fejtő en Nagykanizsa (2009)

## Elektitaj disĉiploj 
* Géza Samu

## Fontoj 
* hungarlingva biografio 
* hungarlingva biografio 
* hungarlingva biografio

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj skulptistoj
Kategorio:Hungaraj oraĵistoj
Kategorio:Hungaraj juvelistoj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Bromo-dufenil-metano

**Bromo-dufenil-metano** aŭ **C13H11Br** estas organika kombinaĵo apartenanta al la familio de la aromataj halogenidoj, kristalblanka koroda solidaĵo uzata kiel antihistaminaĵo, pesticido kaj kemia reakcianto en organikaj sintezoj. Ĝi estas aromata substanco kie du hidrogenatomoj en la molekulo de la metano estas anstataŭataj de du fenilaj grupoj (C6H5-) kaj alia tria hidrogenatomo estas anstataŭata de bromatomo. Kiam varmigita ĝi malkomponiĝas eligante toksajn fumojn.

## Sintezoj 
### Sintezo 1 
* Preparado per interagado de bromida acido kun dufenil-metanolo:

### Sintezo 2 
* Sintezo per traktado de *benzidril-etil-etero* kun *acetila bromido*:

### Sintezo 3 
* Bromo-dufenil-metano povas esti sintezata ekde dufenil-metano kaj bromo:

### Sintezo 4 
* Per interagado de benzofenono kun hipobromita acido:

## Reakcioj 
### Reakcio 1 
* Sintezo de *dufenil-metil-amino* ekde *bromo-difenil-metano* kaj etilamino:

### Reakcio 2 
* Preparado de *kloro-dufenil-metano* per traktado kun klorometano:

## Literaturo 
* Alfa Aesar
* Hazardous Chemicals Desk Reference
* Science of Synthesis: Houben-Weyl Methods of Molecular Transformations
* Fisher Scientific
* The Biology of Seaweeds
* Comprehensive Organic Functional Group Transformations

## Referencoj 
Kategorio:Organikaj bromidoj
Kategorio:Halogenidoj
44455 Artdula

'*44455 *Artdula'''* estas tre malgranda, treege hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la  de la usona astronomo Roy A. Tucker elde ties Observatorio Goodricke-Pigott, proksime de Tucson (Arizono, Usono).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de Arthur M. Dula, advokato pri patento, fakigita pri kosma juro kaj kun-fondinto de pluraj firmaoj de kosma teknologio. Li ricevis la Premion de la Kosma Pioniro de la *National Space Society'' kaj la Medalo " Jurij Gagarin " de la Rusa Federacio de Kosmonaŭtiko.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Roy A. Tucker
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Baltzar von Platen

**Baltzar von PLATEN** (naskiĝis la , mortis la ) estis, kun Carl Munters, inventisto de la gasabsorba fridujo en 1922 kiam ili estis svedaj studentoj de inĝenierado en la Reĝa Instituto de Teknologio de Stokholmo, Svedio. La tekniko produktis "malvarmon" el varmofonto kiel propano, elektro aŭ keroseno. En 1923 komencis la produktado fare de AB Arctic. En 1925 AB Arctic estis aĉetita de Electrolux, kiu ekvendis ilin tutmonde. Servel aĉetis rajtojn por fabriki la fridujon en 1925 kaj estis la nura usona fabrikanto dum multaj jaroj. Von Platen ricevis la premion de la medalo John Price Wetherill de la Instituto Franklin en 1932.

Baltzar von Platen laboris ankaŭ kun ASEA, la ĉefa elektra kompanio de Svedio, por la disvolvigo de procezo kiu uzis varmon kaj premon por produkti diamantojn. Premo taksita je 83.000 atmosferoj estis konservata dum horo. Kelkaj malgrandaj kristaloj estis produktitaj. La malkovro estis konservata sekreta. Von Platen lasis la projekton antaŭ ĝi sukcesis produkti la unuajn sintezajn diamantojn en 1953.

Kategorio:Svedaj nobeloj
Kategorio:Svedaj inĝenieroj
Kategorio:Svedaj inventistoj
Gefianĉiĝa ringo

eta|210px|Ringo el oro kun diamanto.
**Gefianĉiĝa ringo** estas tiu ringo kiu, laŭ kutimoj de Okcidento, estas portata por indiki fianĉiĝon, tio estas engaĝiĝo por geedziĝo.

La ringo estas portata ĉirkaŭ la ringofingro (kiu laŭ tradicio enhavas la *vena amoris* (amvejno)). La mano en kiu oni portas la ringon tradicie dependas el la zono. El jarcentoj oni diras, ke la *vena amoris* pasas en la maldekstra ringofingro kaj konektas rekte al la koro. Tradicie, ĝi estas proponita de la viro kiel donaco al lia fianĉino dum aŭ tuj kiam ŝi akceptas la proponon de geedziĝo. Ĝi reprezentas formalan akcepton de la engaĝiĝo por la futuro. Etnologoj kaj antropologoj sugestas ankaŭ la simbolan formon de la kuniĝo de la ringo al la fingro, ĉu kiel ligilo ĉu kiel aludo al amoro.

La fianĉino normale ricevas kiel gefianĉiĝa ringon el arĝento (kaj malpli ofte el oro; ĉar oro estas uzata ĝenerale por la geedziĝa ringo), kiu ĝenerale montras juvelon, ĉu valorega ĉu duonvalorega (kiel diamanto). Tradicie, en Hispanio oni proponis juvelon al la fianĉino en familia ceremonio de nuptopropono (plej ofte braceleto) kaj nur ĵuse, kaj plej verŝajne pro influo de filmoj el Holivudo, disvastiĝas la ringo kiel preferato.

## Vidu ankaŭ 
* Geedziĝa ringo

## Notoj 
Ringoj
Kategorio:Ringoj
Minejo Argyle

eta|Aera vido de puto malfermita en 2007.
La **minejo Argyle** estas minejo de diamantoj en oriento de Kimberley en fora nordo de Okcidenta Aŭstralio. Argyle estas la plej granda produktanto de diamantoj en la mondo laŭ volumo, kvankam pro la malalta proporcio de juvel-kvalitaj diamantoj estas fermota por ĉirkaŭ 2020. Ĝi estas la nura konata grava fonto de rozkoloraj kaj ruĝaj diamantoj, kiu produktas ĉirkaŭ 90% el la tutmonda produkto. Ĝi aldone havigas grandan proporcion de aliaj naturkoloraj diamantoj, kiel ĉampan-, konjak- kaj raraj bluaj diamantoj. La 21an de Junio, 2015, post pli ol 11 jaroj kaj 42 kilometroj de tunelado, la subtera blokroka disvolvigo de Argyle estis oficiale kompletigita. En 2013, oni ĉirkaŭkalkulas ke Argyle produktas 10.2 milionoj da karatoj kun averaĝa porkarata prezo de 25 usonaj dolaroj por karato.

La minejo Argyle rimarkindas ankaŭ ĉar estas la unua sukcesa komerca diamanta minejo kiu ekspluatas vulkanan tubon de lamproito, pli ol la plej kutimaj tuboj de kimberlito; multe pli fruaj klopodoj de diamantaj minejoj el lamproita tubo en Arkansaso, Usono, estis komerce malsukcesa. La minejo Argyle estas posedaĵo de la entreprena grupo Rio Tinto.

## Notoj 
Kategorio:Diamantaj minejoj en Aŭstralio
Kategorio:Kimberley (Okcidenta Aŭstralio)
Kategorio:Maaroj en Aŭstralio
Kategorio:Vulkanoj en Aŭstralio
Lajos Petri

**Lajos Petri** [lajoŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Petri Lajos** estis hungara skulptisto, altlerneja instruisto. Lia familia nomo estis *Pick* ĝis 1928.
[eta|[Husaro en Budapeŝto fare de Petri Lajos]]
Lajos Pick  naskiĝis la  en Szeged, li mortis la  en Budapeŝto.

## Biografio 
Lajos Petri devenis el riĉa juda familio. Li frekventis piaristan lernejon en sia naskiĝurbo, poste li studis juron en Reĝa Universitato de Budapeŝto kaj Berlino. Li lernis skulptadon de Ede Telcs ekde 1907, poste en arta akademio de Bruselo. Inter 1910 kaj 1922 li vivis plej ofte en Belgio. En tiu periodo li debutis en ekspozicio en Budapeŝto en 1911. Depost 1922 li kreis skulptaĵojn en Budapeŝto ĝismorte.

## Elektitaj solaj ekspozicioj 
* Budapeŝto (1922, 1960)
* Szeged (1963)

## Elektitaj kolektivaj ekspozicioj 
* Arthalo Budapeŝto (1911, 1940)
* Stokholmo (1922)
* Romo (1928)
* Bruselo (1959)

## Elektitaj skulptaĵoj 

József Katona Bust 2010.JPG|József Katona
Lendl Adolf szobra.jpg|Adolf Lendl
Bláthy Ottó Titusz sírja.jpg|tombomonumento de Ottó Bláthy
Petri Lajos sírja.jpg|tombomonumento de Lajos Petri
Sitting statues and vases, 13–15 Kossuth Square, 2017 Lipótváros.jpg|ornamskulptaĵoj en Budapeŝto
Kecskemét Fényes Petri.JPG|Adolf Fényes

## Fontoj 
* hungarlingva biografio 
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj skulptistoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Neŭtona metodo

**Neŭtona metodo**, aŭ **tanĝantometodo** estas iteracia algoritmo por aproksime solvi reelan ekvacion f(x)=0, kie f estas derivebla funkcio. La aproksimoj estas komputataj per rikura formulo:
: x_{k+1} = x_k - \frac{f(x_k)}{f^\prime(x_k)},\ k=0,1,2,..
Ofte estas uzata iom simpligita algoritmo:

: x_{k+1} = x_k - \frac{f(x_k)}{f^\prime(x_0)}.

La metodon inventis Isaako Neŭtono en la 1669-a jaro.

Vidu ekzemplan programpecon pri realigo de la Neŭtona metodo per kondiĉa iteracio.

## Notoj 
Kategorio:Optimumigaj algoritmoj kaj metodoj
Kategorio:Isaac Newton
Iteracio

En komputado kaj en matematiko **iteracio** estas ripetado de matematika aŭ komputa procedo aplikata al la rezulto de antaŭa apliko, ekz-e por sumi elementojn de opo aŭ por trovi pli bonan aproksimon de la solvo.

## Iteraciaj ordonoj 
Altnivelaj programlingvoj disponigas plurajn formojn de **iteraciaj ordonoj**.

### Nombrila iteracio 
La nombrilaj ordonoj iteraciaj plej ofte respondas al vektoraj aŭ matricaj operacioj, kaj al la matematikaj iteraciiloj ∑, ∏ ktp. Ekz-e la skalara produto de *n*-dimensiaj vektoroj *a* kaj *b* matematike esprimeblas per la iteraciilo ∑:
: \sum_{i=1}^n a_ib_i
dum en Paskalo (esperantigita pseŭdokodo) al ĝi respondas la nombrila iteracia ordono (aŭ «POR-iteracio»):

   s := 0;
   **por** i := 1 **supre** n **faru**
     s := s + a[i] * b[i];

#### Noto 
Por iuj algoritmoj gravas, ĉu la nombrilo estas krementata supren (alkrementata) aŭ suben (dekrementata). El la teksto de la programo tio ne ĉiam evidentas, sed scio pri tio povas plibonigi la rendimenton. Tial en Paskalo la alkremento ĝis la supra limo estas indikata per la ŝlosilvorto **supre** () (kaj tiel estas en la ĉi-supra ekzemplo); kaj la dekremento, per **sube** (), ekz-e la rulo de

  **Programo** dekremente(eligo);
    **var** i: entjera;
  **starto**
    **por** i := 9 **sube** 0 **faru** skribu(i:2);
    skribuLin('.');
  **fino**.
produktas la sekvan eligaĵon:
   9 8 7 6 5 4 3 2 1 0.
Pli sencohavan ekzemplon, kombinantan iteracion dekrementan kun iteracio alkrementa, vd ĉe «Bobelmetoda ordigo».

### Kondiĉa iteracio 
En programlingvoj **kondiĉa iteracio** estas iteracia ordono, en kiu la okazigon de ripetoj de la iteraciata **korpo** kondiĉas bulea esprimo, la **kondiĉo**.

Jen ekz-e la uzo de kondiĉa iteracio por aproksimi per Neŭtona metodo kvadratan radikon \sqrt x :

    provo1 := 1.0; {*Unua kruda aproksimo*}
    **ripetu**
      provo0 := provo1;
      provo1 := (x/provo0 + provo0) / 2.0
    **ĝis** abs(provo1 - provo0)  b         {*la korpo estas se-ordono*}
             a := a − b
         **alie**
             b := b − a;  {*ĉi tie finiĝas la korpo kaj la tuta iteracio*}
      {-- *Nun post la iteracio* b = 0 --}
      PGKD := a;
   **fino**

## Notoj 
Kategorio:Programadaj konstruoj
Kategorio:Tempadministrado
Kategorio:Fraktaloj
Kategorio:Iteracio en programado
Kloro-dufenil-metano

**Kloro-dufenil-metano** aŭ **C13H11Cl** estas organika komponaĵo apartenanta al la familio de la aromataj halogenidoj, senkolora aŭ flaveca likvaĵo kun karakteriza odoro, uzata kiel pesticido, insekticido,kemia reakcianto en organikaj sintezoj kaj nuntempe agnoskita kiel unu el la ĉefaj vivmediaj pouciantoj.

Klorodufenilmetano estas kemia reakcianto uzata en purigaj procezoj inklude de purigo por la *klorido de dufenil-hidramino*. Ĝi ankaŭ uzatas en la sintezo de *benzohidril-piperazino* kaj tioamidaj deriavĵoj. Sennombraj kloro- kaj bromo- dufenil-metanoj malkomponiĝas per fotolizo en benzenon sub nitrogena medio al la korespondaj fenilhavaj kaj reduktitaj komponaĵoj.

## Sintezoj
### Sintezo 1
* Preparado de *kloro-dufenil-metano* per traktado kun klorometano:

### Sintezo 2
* Preparado per interagado de benzofenono kun klorida acido:

### Sintezo 3
* Per traktado de dufenil-metano kun klorida acido:

### Sintezo 4
* Sintezo per interagado de *dufenil-metil-etil-etero* kun klorgaso:

## Reakcioj
### Reakcio 1
* Sintezo de dufenil-metil-amino ekde *kloro-dufenil-metano* kaj etilamino:

### Reakcio 2
* Preparado de dufenil-metil-amino ekde interagado de *kloro-fenil-metano* kun sodamido:

### Reakcio 3
* Preparado de *trifenil-metano* per interagado de *kloro-dufenil-metano* kun kalia fenoksido:

## Literaturo
* Sigma Aldrich
* Santa Cruz BioTechnology
* Houben-Weyl Methods of Organic Chemistry
* Pharmaceutical Manufacturing Encyclopedia
* Chlorosulfonic Acid: A Versatile Reagent
* The Roots of Organic Development

## Referencoj
Kategorio:Halogenidoj
Kategorio:Organikaj kloridoj
HIFA Sanprizorga Informado Por Ĉiuj

**Sanprizorga Informado Por Ĉiuj** () estas tutmonda reto de sanprofesiuloj, eldonistoj, bibliotekistoj, teknologoj, esploristoj kaj politikfarantoj kiu laboras por universala kaj uzanto-apoga aliro al laŭtema, fidinda informado pri sano en landoj kun malaltaj kaj mezaj enspezoj. Tiuspeca informado estas konsiderata esenca parto por atingi la celon “Sano por Ĉiuj” de la Monda Organizaĵo pri Sano, de la Jarmilaj Evoluigaj Celoj kaj de la Celoj por Daŭripova Evoluigo de Unuiĝintaj Nacioj.

HIFA havas pli ol 18500 membrojn apartenantaj al ĉirkaŭ 325 organizaĵoj pri sano kaj evoluado en 178 landoj tutmonde kiuj diskutas en 4 lingvaj forumoj.

HIFA estis formale lanĉita en oktobro 2006 okaze de la 10-a kongreso de la Asocio por Sanprizorga Informado kaj Bibliotekoj en Afriko, en Mombasa, Kenjo.

La reto estas administrata de la Tutmonda Sanprizorga Informa Reto, neprofitcela organizaĵo bazita en Britio.

## Projekto pri multlingvismo 
En 2007 HIFA kreis la Projekton pri Multlingvismo por promocii komunikadon, komprenadon pri temoj kiuj rilatantas al lingvoj, sanprizorgaj informoj kaj lernobezonoj inter civitanoj, sanolaboristoj, eldonistoj, esploristoj kaj politikistoj. Ĝi pledas por plibonigi la disponeblon kaj uzadon de sanprizorgaj informoj por ĉiuj fin-uzantoj en lingvo, kiujn ili povas kompreni. La multlingvisma projekto ankaŭ taksas la fareblon kaj bezonon por inkludemaj HIFA-forumoj en aliaj lingvoj (ekzemple la ĉina, rusa ...).

En la somero de 2012, EASE aŭ la *European Association of Science Editors* (eŭropa asocio de sciencaj redaktoroj) formale fariĝis subtenanta organizaĵo de HIFA. Ĝi konsilas aŭtorojn fari resumojn de iliaj tre informriĉaj, fidindaj kaj facile kompreneblaj dosierojn. La *EASE Guidelines for Authors and Translators of Scientific Articles* (Gvidlinioj por aŭtoroj kaj tradukistoj de sciencaj artikoloj) estis jam tradukitaj en 28 lingvoj.

## Esperanto kaj HIFA 
La Universala Medicina Esperanto-Asocio (UMEA), organizaĵo aliĝinta al UEA, estas agnoskita kiel membro-organizaĵo de HIFA.

## Eksteraj ligiloj 
(angla) Oficiala retejo de HIFA

(angla) Oficiala retejo de EASE 

## Referencoj 
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 2006
Kategorio:Publika bonfarto
Kategorio:Sanservo en Britio
Kategorio:Plurlingveco
Kategorio:Organizaĵoj en Britio
Preĝejo Maria Magdala (Sopron-Bánfalva)

La **preĝejo Maria Magdala** estas religia historia monumento en Hungario, en urbo Sopron, iam en vilaĝo *Bánfalva*.

## Historio 
Laŭ arkeologia esploro fundamento de tiu ĉi preĝejo estas Romia. La romanika preĝejo kun navo kaj regula kvarlatera absido estis konstruita en la 12-a jarcento, la turo estis alkonstruita post 2 jarcentoj. Intertermpe en la 13-a jarcento la gotika sanktejo konstruiĝis kun internaj niĉoj kaj ŝtona predikejo. Inter 1552 kaj 1673 la luteranoj uzis la kirkon. Arkeologiaj esploroj okazis en 1942, restaŭradoj en 1943 kaj 1948.

## Konstruaĵo 
La preĝejo situas sola en korto. La fasado estas nur la turo reliefanta plene kaj meze. La turo estas kvadro ĝis la tergmentopinto, pli supre oklatera prismo. La enirejo kun antaŭhalo (17-a jarcento) troviĝas en flanko de la navo. La absido havas 3 apogpilierojn. Ĉe la absido situas ankaŭ la malgranda sakristio. Interne la plej gravaj estas la freskoj el la 12-a kaj la 15-a jarcentoj. La ligna kasona plafono estis farita en la 15-a jarcento.
	   
Kermeso okazas en la 22-an de julio.

## Fontoj 
* hungare kun fotoj
* hungare kun fotoj
* hungare kun foto
* hungare

BanfalvaFotoThalerTamas2.jpg|Flanka kaj malantaŭa partoj
Bánfalva Mary Magdalene1.JPG|Absido
Maria magdolna 05.jpg|Enirejo
Maria magdolna 13.jpg|Interna parto
Maria magdolna 14.jpg|Sanktejo
Maria magdolna 30.jpg|Fenestro
Maria magdolna 39.jpg|Fenestro
Maria magdolna 21.jpg|Fresko
Maria magdolna 26.jpg|Fresko
Maria magdolna 38.jpg|Fresko

Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Sopron
Sopron
44475 Hikarumasai

'*44475 *Hikarumasai'''* estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la  de la usona astronomo Roy A. Tucker elde lia privata Observatorio Goodricke-Pigott, proksime de Tucson (Arizono, Usono).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de la japana kantistino Hikaru Masai (japane : 政井光 , *Masai Hikaru*), origina anino de la muzikgrupo *Kalafina''.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Roy A. Tucker
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Sukcenata anhidrido

**Sukcenata anhidrido** aŭ ** C4H4O3** estas organika kombinaĵo rezultanta el senhidratigo de sukcenata acido, senkoloraj aŭ blankaj kristaloj uzataj kiel reakciantoj en organikaj sintezoj. Industrie, sukcenata anhidrido estas preparata per kataliza hidrogenigo de *maleata anhidrido*. Sukcenata anhidrido estas uzata en la fabrikado de kvarhidrofurano, solvanto kun multaj aplikoj, en nutro-industrio kiel gustigagento, en farmaciaĵoj por acideco-reguligado kaj en agrikulturo.

## Sintezoj 
### Sintezo 1 
* Preparado per senhidratigo de sukcenata acido kun acetata anhidrido:

### Sintezo 2 
* Preparado per senhidratigo de sukcenata acido kun *acetila klorido*:

### Sintezo 3 
* Senhidratigo per interagado de *fosforila klorido* kaj sukcenata acido:

### Sintezo 4 
* Per hidrogenigo de *maleata anhydrido*:

## Reakcioj 
### Reakcio 1 
* Sukcenata anhidrido reakcias kun metanolo por doni sukcenaton de metilo (CAS-numero 106-65-0‎):

### Reakcio 2 
* Sukcenata anhidrido reakcias kun etanolo por doni sukcenaton de etilo (CAS-numero 123-25-1):

### Reakcio 3 
* Preparado de *sukcenimido* per interagado de *sukcenata anhidrido* kun amoniako:

## Literaturo 
* Food Additive Toxicology
* Succinates—Advances in Research and Application
* The Chemistry of Lignin
* Lignocellulosic Polymer Composites
* Natural Fibers, Plastics and Composites
* Encyclopedia of Surface and Colloid Science

## Referencoj 
Kategorio:Anhidridoj de karboksilataj acidoj
Kategorio:Organikaj acidoj
44479 Oláheszter

'*44479 *Oláheszter'''* estas malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la  de la hungaraj astronomoj László Kiss kaj Krisztián Sárneczky elde la Stacio de Piszkéstető de la Konkoly Observatorio sur la montaro Mátra, proksime de Mátraszentimre en Hungario.

## Nomo 
Ĝi estis nomita en memoro de *Eszter* (naskiĝinta *Oláh*) *Kiss'' (1945–2004), amata patrino de la unua malkovrinto.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Krisztián Sárneczky
Kategorio:Malkovrita de László Kiss
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Tox (protokolo)

**Tox** estas samtavola ŝutado libera protokolo per tujmesaĝilo. Ĝi subtenas voĉo super IP kaj video telefonio. La protokolo havas fin-al-fina ĉifrado. La deklarita celo de la projekto estas havigi sekuran ankoraŭ facile alirebla komunikado por ĉiuj. La referencan realigon de la protokolo estas publikigita kiel libera kaj malferma-fonto programaro sub licenco Ĝenerala Publika Permesilo de GNU (GPL) versio 3 aŭ posta.

## Historio 
La unua kommit al GitHub estis la 23-an de junio 2013 de uzanto nomis irungentoo. Unua pre-alpha testa eldono estis publikigita la 3 februaro 2014. Poste ĝi estis publikigata ĉiutaga.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Signal (aplikaĵo)
* Matrix (protokolo)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Tox wiki
* Tox Specifo 
* Standardo de Tox klientoj

Kategorio:Tujmesaĝiloj
Kategorio:Liberaj tujmesaĝiloj
Kategorio:Vindozaj tujmesaĝiloj
Kategorio:Programaro GTK+
Kategorio:Disa komputado
Kategorio:Androida programaro
Kategorio:Libera komunika programaro
Kategorio:Libera C-programaro
Kategorio:Linuksa programaro
Kategorio:Sekura komunikado
Kategorio:IOS programaro
Kategorio:MacOS tujmesaĝiloj
Kategorio:Interreta telefono
Kategorio:Videotelefonio
Kategorio:Aperis en 2013
Ĉela ciklo

alternative=Ĉela ciklo|eta|Ĉela ciklo
La **ĉela ciklo** estas ordigita sekvenco de vitalaj eventoj per kiuj ĉelo pasas kaj kiuj reguligas ĝian kreskon, divizon kaj proliferadon. La ĉela ciklo komencas en la momento en kiu aperas nova ĉelo, la posteulo de alia ĉelo dividita antaŭe, kaj finas en la momento en kiu tiu ĉelo dividiĝas denove.

Ĉiuj ĉeloj, eŭkariotoj kaj prokariotoj, sekvas ciklojn dum kiuj ili kreskas, replikas sian DNA kaj dividiĝas.

* En la prokariotoj la ĉela ciklo estas relative longa periodo de kresko —dum kiu la ĉelo replikas sian DNA— sekvita de formo de ĉela divido konata kiel dudispartiĝo aŭ binara fisio. La ĉela divido povas esti per mitozo aŭ per mejozo.

La ĉela ciklo povas daŭri de kelkaj horoj ĝis pluraj tagoj, depende de la tipo de ĉelo kaj de faktoroj kiel temperaturo aŭ haveblaj nutraĵoj. Ĝenerale, ĉeloj rezultantaj de divido akiras nutraĵojn el sia medio, sintezas pli da komponantoj kaj pliigas grandecon. Poste, post iom da tempo, la ĉeloj dividiĝas. Ĉiu fila ĉelo povas eniri alian ĉelan ciklon kaj generi pli da ĉeloj. La filoj de ĉeloj ankaŭ povas lasi la ciklon kaj ne dividiĝi denove, aŭ resti dormantaj ĝis ili ricevas signalon kaj komencos novan dividon.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Audesirk, T. Audesirk, G. & B. Byers. Biología, la vida en la tierra con fisiología. 9na Edición. 2013.
* Raven, P.H., Johnson, G.B.  Biology, 6ta ed. Times Mirrr/Mosby college Publishing.
* Alberts, B. Biologia Molecular de la Celula. 5ta Edición. 2010.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉelo
* DNA
* Mitozo
* Mejozo


Kategorio:Ĉelaj procezoj
Elisabeth Förster-Nietzsche

**Therese Elisabeth Alexandra FÖRSTER-NIETZSCHE** (10an de julio 1846 – 8an de novembro 1935) estis fratino de la germana filozofo Friedrich Nietzsche kaj estiginto de la Nietzsche-arkivo en 1894. 
Nur pro ŝi la filozofio de sia frato grave asociiĝis al nacisocialismo.

## Vivo 
Elisabeth ĝuis bonan edukadon hejme kaj en naŭmburga lernejo kaj en privata institucio en Dresdeno; ŝi estis du jarojn pli juna ol Friedrich. Ŝi estis filino de luterana pastoro de Röcken. Ŝia infaneco estis tre proksima al tiu de sia frato Friedrich, kaj eĉ je la frua adolteco, sed ili distanciĝis kiam Elisabeth geedziĝis en 1885 al Bernhard Förster, mezlerneja instruisto kiu poste iĝis fervora antisemito. Förster planis krei arjan «puran» sidejon en Ameriko, kaj trovis gasteman lokon en Paragvajo. La paro konvinkis kvardek germanajn familiojn por ke ili unuiĝu al ili en la setlado, kiu nomiĝus Nueva Germania, kaj la grupeto forlasis Germanion por transloĝiĝi al Sudameriko la 15-an de februaro 1887.

La kolonio ne ĝuis sukceson, pro la trajtoj el la grundo kiuj malfaciligis ajnan rikoltadon, kune kun novaj malsanoj. Förster memmortigis sin per mortiga veneno la 3an de junio 1889, kaj kvar jarojn poste lia edzino Elisabeth revenis al Germanio. La kolonio Nueva Germania en Paragvajo ankoraŭ ekzistas realvive. Post la morto de la edzo, kun ŝi sekvis al Suda Ameriko, ŝi revenis Germanujon prizorgonte la eldonon de la verkoj de la intertempe malsaniĝinta frato. 

Post la morto de la patrino ŝi transloĝiĝis Vajmaron kie troviĝis la de ŝi mem fondita Nietzsche-arkivo. Kvankam ŝi meritis pri kolektado de frataj verkoj, ŝi falsis ekz. ties libron *Der Wille zur Macht*: tio igis al malkorekta interpreto de nietzsche-aĵoj ĝenerale. Ankaŭ diversajn originalajn leterojn ŝi malaperigis por malhelpi al fakuloj kontroli aferojn. Por tio ŝi estis kritikata jam dumvive.

En 1930, Förster-Nietzsche, same tiom fervore germana naciistino kiel kontraŭŝemidulino, iĝis sekvanto de la nazia germana partio. Kiam Adolf Hitler kaj la nazioj akiris la povon en 1933, la  Nietzsche-arkivo ricevis ekonomian subtenadon kaj reklamadon far la nazioj, kio eĉ pli distordis la ĝeneralan bildon de la filozofo.

Hitler kaj aliaj pluraj altrangaj nazioj ĉeestis ŝian funebron en 1935. Interesajn detalojn pri ŝi rakontis la verkistino Margot Boger-Langhammer kiu renkontis ŝin plurfoje.

## Referencoj 
Kategorio:Antisemitismo en Germanio
Kategorio:Friedrich Nietzsche
Kategorio:Germanaj nazioj
Tox

**Tox** povas rilati al:

* **Tox** estas komunumo en la Haute-Corse departemento de la franca regiono Korsiko.
* Tox (protokolo) estas samtavola ŝutado libera protokolo per tujmesaĝilo.

## Ankaŭ 
* TOX estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
Stirfluo

eta|Stirflua diagramo
En komputado **stirfluo** estas la ordo en kiu la ordonoj aŭ komandoj estas plenumataj. Malimplica difino de la stirfluo estas karakteriza trajto de la ordonema programado kontraste al la deklarema (aŭ «funkcia»).

En ordonema programlingvo **stirflua ordono** povas difini alian ordon de plenumado ol la teksta ordo de la ordonoj en la fonta kodo.

La sortimento da stirfluaj ordonoj varias depende je la programlingvoj, tamen eblas grupigi ilin laŭ la efiko de ili kaŭzata:

* ordono malimplice indikanta la programpunkton (markon, en programada lingvo; adreson de komando, en maŝinkodo), de kie pluiros la programplenumo;
* disbranĉigo, «disirejo», ordono kiu elektas por plenumo iun el pluraj «branĉoj» depende je iu kondiĉo;
* iteracio, formanta «maŝon» en strirflua diagramo;
* voko de nomhava programpeco (proceduro, funkcio, metodo ktp) el unu aŭ pluraj disaj partoj de la programo;
* haltigo de la programo.


Kategorio:Programadaj konstruoj
Kategorio:Programlingvaj konceptoj
Ernst Christian Trapp

**Ernst Christian TRAPP** (naskiĝinta la  ĉe bieno Friedrichsruhe apud Drage, mortinta la  en Wolfenbüttel-Salzdahlum) estis germana pedagogo.

## Vivo
Trapp iĝis en 1768 lernejestro en Bad Segeberg, en 1772 en Itzehoe, en 1776 vicrektoro kaj poste konrektoro en Altona; poste, en 1777, li iris al Dessau en la reforman lernejon *Philanthropinum*.

Trapp iĝis profesoro universitata en Halle (Saale) en 1779 kaj fondis en 1783 apud Hamburgo lernejon. Ekde 1788 li membris ĉe lernejurbestra grupo en Wolfenbüttel, kie li finfine iĝis privatulo. Li ankaŭ eldonis diversajn pedagogikajn gazetojn.

## Verkoj (elekto
**Unterredungen mit der Jugend*, Hamburgo/Kiel 1775
**Versuch einer Pädagogik*, Berlino 1780
**Tägliches Handbuch für die Jugend*, Hamburgo 1784
**Über den Unterricht in Sprachen*, Hamburgo 1789

## Fonto
''Pierer's Universal-Lexikon*, vol 17. Altenburg 1863, p. 761, kio relegeblas tie ĉi interrete.

## Eksteraj ligiloj
* 
* *Versuch einer Pädagogik, 1780.* 
* *Über den Unterricht in Sprachen.'' 1788. Eltiraĵo ĉe goethezeitportal.de

Kategorio:Philanthropinum (Dessau)
Xiang Yu

**Ksiang Ĝu** aŭ **Xiang Yu** (; 232-202 a.K.) estis elstara generalo dum la falo de la Dinastio Qin. Lia nomo estis Ji (), kaj lia honora nomo estis Yu. Li estis posteulo de la nobelaro de Ĉu. Li ekestris la ribelan armeon el sia onklo post tiu estis mortigita fare de Qin. Lia armeo tuj estis la plej povega el ĉiuj ribelaj. Xiang Yu memproklamiĝis *Xi Chu Ba Wang* (), tio estas, granda senjoro de la okcidento de Ĉu.

Liu Bang, iom poste fondis la dinastion Han, kaj estis la unua ribelulo kiu konkeris la urbon Ŝjanjango, nome la ĉefurbo de Qin. Sed Liu Bang estis devigita cedi Ŝjanjangon, kaj Ziying, nome la lasta regento de Qin, cedis ĝin al Xiang Yu. Xiang Yu tiam mortigis Ziying kaj bruligis la palacon, tiel ke la unikaj kopioj de la "malpermesitaj libroj" en la reĝa biblioteko perdiĝis porĉiame.

La povega Xiang Yu baldaŭ kontrolis la totalon de Ĉinio, sed mankis al li politika sperto. Li dividis la landon en 18 feûdismaj ŝtatoj por sia propra kontentigo. Ĉar li bazigis sian povon baze sur nepotismo, tio malhelpis ke personoj talentaj partoprenu en lia entrepreno. Kvankam li pensis, ke Liu Bang estas lia ĉefa minaco, li maltrafis kelkajn oportunojn por elimini lin. Post kvin jaroj de la reteno Ĉu-Han kun Liu Bang, li tuj perdis la tutan teritorion. Li suferis sian lastan malvenkon en Kaiksia (), kie li perdis siajn armeojn. Lia amata Yu () sekve memmortigis sin. La titolo de la ĉina opero *Adiaŭ al mia konkubino*, same kiel la samnoma filmo bazata sur la sama opero, baziĝas sur la ario kiun Xiang Yu kantas al la sinjorino Ju en ŝiaj lastaj momentoj.

Menciindas, ke li ĝuis grandan apogon en sia patrio, sed sentis malkapablon fronti la revenon hejmen. Trapasinte iam la riveron Wujiang () kun ok mil homoj kaj revenante nun sen ili, sentis ke la honto reveni estis neeltenebla kaj decidis memmortigi sin ĉe la rivero.

Lia heroa memortigo antaŭ fali en skiroj de Liu Bang estis senmortigita de la *Registroj de la Granda Historiisto*, kiuj konvertis lin en heroo de la historioj de la ĉinaj folkloro kaj poezio.

Kategorio:Ĉinaj militistoj
Kategorio:Sinmortigintoj
44530 Horáková

'*44530 *Horáková'''* estas malgranda, hela kaj malrapide rotacianta asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la  de la ĉeĥaj geedzastronomoj Jana Tichá kaj Miloš Tichý elde la Observatorio Kleť, proksime de České Budějovice en Ĉeĥio.

## Nomo 
Ĝi estis nomita en memoro de la ĉeĥa advokatino Milada Horáková (1901–1950), aktivulino por la homaj kaj virinaj rajtoj en la intermilita kaj postmilita periodoj kaj fondistino de la ĉeĥa virina ĵurnalo *Vlasta''. Ŝi aniĝis al la ĉeĥa kontraŭ-nazia rezistado, postvivis al nazia malliberado (1940-1945) kaj estis poste maljuste ekzekutita en la komunisma Ĉeĥoslovakio.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita en observatorio Kleť
Kategorio:Malkovrita de Miloš Tichý
Kategorio:Malkovrita de Jana Tichá
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Fosforila klorido

**Fosforila klorido** aŭ **POCl3** estas organika komponaĵo apartenanta al la familio de la halogenidoj, senkolora, fumeganta, toksa likvaĵo kun penetranta odoro, vaste uzata en la produktado de fosfataj esteroj. Ĝi produktatas grandskale en la manufakturado de kloraj kaj fosfataj derivaĵoj. Strukture ĝi molekulo estas kvarformata kaj ĝi ekzoterme reakcias kun la akvo, estigante fosfatan acidon kaj kloridan acidon.

Fosforila klorido estis unue raportita en jaro 1847 de la franca kemiisto Charles-Adolphe Wurtz (1817-1884) kiu reakciigis fosforan kvinkloridon kun akvo.

## Sintezoj 
### Sintezo 1 
* Preparado per traktado de *fosfora kvinklorido* kaj sulfura duoksido:

### Sintezo 2 
* Per interagado de *fosfora kvinklorido* kaj oksalata acido:

### Sintezo 3 
* Preparado per traktado de fosfora triklorido kun kalia klorato:

### Sintezo 4 
* Traktado de *fosfora kvinoksido* kun *fosfora kvinklorido*:

### Sintezo 5 
* Interagado de fosfora triklorido, sulfura duoksido kaj klorgaso:

### Sintezo 6 
* Per traktado de fosfino, kloro kaj oksigeno:

### Sintezo 7 
* Interagado de fosfora triklorido kun oksigeno:

## Reakcioj 
### Reakcio 1 
* Per hidrolizo ĝi formas kloridan acidon kaj fosfatan acidon

### Reakcio 2 
* Kun alkoholoj ĝi donas esterajn fosfatojn:

### Reakcio 3 
* Preparado de *fosforila triamido* aŭ *fosforamido* per interagado de fosforila klorido kun amoniako:

## Vidu ankaŭ 
* Fosfora kvinoksido
* Fosfora triklorido
* Fosfora tribromido
* Fosfora trifluorido
* Tiofosforila bromido
* Tiofosforila fluorido
* Tiofosforila jodido
* Tiofosforila klorido
* Fosforila bromido
* Fosforila jodido
* Fosforila fluorido

## Literaturo 
* Sigma Aldrich
* Human Metabolome Data Base
* The Pyrimidines
* The Pyrazines
* The Chemistry of Nonaqueous Solvents VB
* Science of Synthesis: Houben-Weyl Methods of Molecular Transformations

## Referencoj 
Kategorio:Organikaj reakciantoj
Kategorio:Kloridoj
Kategorio:Fosforaj halogenidoj
Vassili Riis

**Vassili Riis** (31-a aŭgusto 1910, Pöide parish, Saaremaa – 28-a februaro 1998, Pärnu) estis Sovetia sekureca oficisto, funkciulo, kaj krimuloj kontraŭ la homaro en la insulo Saaremaa.

Li edukiĝis ĝis la 8-a klaso. Laŭ lia propra deklaro en sia vivresumo, li scipovis la rusan, la germanan kaj ankaŭ Esperanton, kiun li memlernis. En 1926 li fariĝis membro de Komsomolo. En 1932 li estis punita pro politika agado kontraŭ la respubliko de Estonio kaj pasigis kvar jaron en malliberejo. En 1936 li fariĝis membro de la estona Komunista Partio. En junio-julio 1941 li donis skriban permeson por ke 1062 estonaj civitanoj estu arestitaj kaj deportitaj. Inter 1948 kaj 1957 li laboris en pluraj ĵurnaloj, inkluzive de *Pärnu Kommunist*.

Lia onklo Arseni Riis estis komandanto de la malliberejo Kuressaare kaj estis mortkondamnita en 1941.

## Referencoj 
Kategorio:Estonaj esperantistoj
Ĉu (ŝtato)

**Ĉu** (, Wade-Giles: Ch'u3, pinĝino: Chǔ) estis reĝlando situa en tio kio nuntempe estas centra kaj suda Ĉinio dum la Periodo de Printempo kaj Aŭtuno (722-481 a.K.) kaj la Militŝtata periodo (481-21 a.K.).

Ĝi estis dekomence konata kiel **Jing** () kaj poste kiel **Jingchǔ** (). Pere de sia povo la regno Ĉu okupis vastajn teritoriojn, kiel tiujn de la nuntempaj provincoj Hunano, Hubejo, Ĉongĉingo, Henano, Ŝanhajo, kaj partojn de Ĝjangsuo. La ĉefurbo de Ĉu estis Ying () situa en tio kio nun estas la provinco Hubejo.

## Bibliografio 
* *Definiendo Chu: Imagen Y Realidad En China Antigua*, Eldonita de Constance A. Cook kaj John S. Major, ISBN 0-8248-2905-0
* So, Jenny F., *Música en los Años Confucius*, ISBN 0-295-97953-4
* Cook, Constance. *Muerte en China Antigua: El Relato del Viaje de Un Hombre*. Leiden: Brill, 2006 ISBN 90-04-15312-8

Kategorio:Antikvaj ĉinaj ŝtatoj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en la 11-a jarcento a.K.
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en la 3-a jarcento a.K.
Dinastio Liáo

La **dinastio Liao** (en tradicia ĉina: 遼朝, en simpligita ĉina: 辽朝, en pinĝino: Liáo Cháo, en Wade-Giles: Liao2-Ch'ao2, en kitana: Mos Jælut), 907-1125, konata ankaŭ kiel Kitana Imperio (契丹國 en pinĝino: Qìdān Guó, en kitana: Mos diau-d kitai huldʒi gur) estis mongola ŝtato, kiu situis en centra kaj nordorienta Azio.

eta|maldekstre|Liao rozkolore.
La kitanoj, unu de la mongolaj etnaj grupoj, de altaja deveno, kiuj loĝis antaŭ jarcentoj en la teritorioj de la aktuala Mongolio kaj Manĉurio, fondis en la jaro 907 ŝtaton kiu ricevis dekomence la nomon de Kitana Ŝtato. Poste, post konkeri la nordon de Ĉinio, la ŝtato surpenis regoreĝimojn de ĉina stilo kun la nomo dinastia de Liao, laŭ la rivero samnoma (en la aktuala ĉina provinco Ljaŭningo) el la pratero. La imperio de Liao kunvivis kun la dinastio Song, sude, kaj kun la Tanguta Imperio (aŭ Okcidenta Xia), kiu regis parton de la ĉina nordokcidento.

La kitana imperio falis definitive en 1125, malvenkita de alia altaja popolo, nome jurĉenoj, kiuj konkeris la teritorion de Liao, kaj fondis sian propran dinastion nome, la Dinastio Jin.

De la nomo "kitan" derivas la nomo "Kataj" aŭ Kitaj per kiu estis konata Ĉinio en Eŭropo dum la Mezepoko. Ankaŭ la aktuala nomo de Ĉinio en rusa (Kitái), mongola (Qitad) kaj ujgura (Hitay) havas la saman devenon.

## Notoj 
Kategorio:Historio de Ĉinio
Kategorio:Historio de Manĉurio
Kategorio:Ĉinaj dinastioj
Kategorio:Ĥanlandoj
Kategorio:Mezepoka Azio
Kategorio:10-a jarcento en Azio
Kategorio:11-a jarcento en Azio
Kategorio:Aperis en 907
Kategorio:Malaperis en 1125
Wu

La **Regno Wu** estis ĉina dinastio apartenanta al la periodo de la Tri Regnoj (184-283). La dinastio Wu estis fondita de Sun Quan, danke grandparte al la klopodoj de sia patro, Sun Jian, kaj de sia pli aĝa frato Sun Ce, kiu mortis tre frue. 

El la tri regnoj, nome Wei, Ŝu Han kaj Wu, Wu estis la nura kiu daŭros plie, sed ankaŭ Wu suferis pro akraj disputoj por la sukcedo post la morto de Sun Quan.

## Regantoj
eta|maldekstre|Wu, verde plej sudoriente.
* Sun Jian (156-192) | Funkciulo de Hanoj, posteulo de fama stratego Sun Tzu kaj patro de la unua imperiestro de Wu.
* Sun Ce (175-200) | Unuenaskito de Sun Jian. Li konkeris la teritorion por la ĉefurbo de la imperio.
* Sun Quan (182-252) | Fondinto de Wu kaj unua imperiestro (222-252), filo de Sun Jian kaj juna frato de Sun Ce.
* Sun Liang | Dua imperiestro 252-258) kaj juna filo de Sun Quan.
* Sun Xiu | Tria imperiestro (258-264) kaj sesa filo de Sun Quan.
* Sun Hao | Kvara kaj lasta imperiestro (264-280), nepo de Sun Quan.

Kategorio:Ĉinaj dinastioj
Kategorio:Tri reĝlandoj
Kategorio:Eksaj reĝlandoj en Azio
Kategorio:Aperis en 222
Kategorio:Malaperis en 280