open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akado (antikva regiono)

eta|La reliefo de Nerm Ĉin, ĉirkaŭ 2250 a.K.
**Akado** estas antikva regiono en Mezopotamio, en nordokcidenta parto de tiu ĉi regiono, antaŭ starigo de Babilonio en 18-a jc a.K. La alia, suda parto de Mezopotamio nomiĝis Sumero. Inter la du regionoj okazis multaj militoj dum sia ekzisto, sed ambaŭ defendis sin kontraŭ aliaj najbaroj.

Akado vastigis en areo, kie Eŭfrato kaj Tigriso pleje proksimiĝas. Tio korespondas al ĉirkaŭaĵo de hodiaŭa Bagdado. La nomo devenas de Akado (Agade), ŝemida urbo, fondita de Sargono ĉ. 2330 a.K. Ĉirkaŭ unu jarcento ĝi estis plej riĉa kaj grava urbo de la mondo. Laŭ la urbo oni derivis popolnomon - akadanoj, lingvonomon - akada, kaj nomon de la regno.

Ĉirkaŭ 2300 a.K. la potencon sur la tuta Mezopotamio kaptis ŝemida reĝo Sargono 1-a. Lia rezidejo estis urbo Akado, kies ĝusta lokigo ankoraŭ ne eblas. Unuiĝo de Mezopotamiaj teroj sub la potenco de Sargono venigis al forta kaj centraliza regno, en kio rimarkeblis elementoj de despotio. Reĝa burokrataro, kies kvanto superis 5 milojn, kontrolis ĉiujn kamparajn komunumojn. Iuj esploristoj supozas, ke ekzistis eĉ regula armeo. En -2279 Sargono mortis, sed la Akada dinastio regis ankoraŭ longe.
Sargono kaj liaj posteuloj zorgis pri la evoluo de interna kaj ekstera komerco, enkondukis unuecan sistemon de mezuroj kaj pezoj, kiu multe helpis al plia integriĝo de ĝiaj landpartoj. Strebante evolui ankaŭ eksteran komercon, Sargono efektivigis konkeran politikon kontraŭ siaj najbaroj, kiuj estis riĉaj de iuj naturaj rimedoj.
Tiamaniere en la konsisto de Sargona Regno okazis urbo Mari en meza Eŭfrato kaj norda parto de nuntempa Sirio. Akada regno pleje prosperis dum regado de Naram-Suene, nepo de Sargono, kiu militvenkis en Elamo (oriente de mezopotamio), Zagros-Montaro (nuntempa Irano), nordaj teroj de Araba duoninsulo.

De tiu tempo la sumera lingvo iom post iom cedis la lokon al akada lingvo. Sargona dinastio regis ĉirkaŭ 120 jaroj kaj en 2200 a.K. ĝi estis detruita pro la invadoj de la orientaj najbaroj - gutiaj triboj.

## Vidu ankaŭ 
* Mezopotamio
* Akadanoj
* Akada lingvo
* Akada Imperio
* Asirio
* Babilonio
* Sargono
* Sumero
* Sumero-Babilona Kulturo

## Bildaro 
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Arkeologio
Kategorio:Sumero
Kategorio:Mezopotamio
Kategorio:Historio de Irako
Kategorio:Eksaj landoj de Azio
Kategorio:Historio de Azio
Altaĵo de Cerva Salto

**Altaĵo de Cerva Salto** (; ) estas granita rokaro, kiu apartenas al la plej altaj kaj plej vizitataj lokoj super la ĉeĥa urbo Karlovy Vary (*Karlsbad*). 

Ĝi troviĝas 450 metrojn super marnivelo kaj estas videbla el multaj lokoj de la urbo. Ekde la Gejsero oni povas ĝin atingi piede post 20 minutoj. Pri tiu ĉi roko oni rakontas ofte legendon, kiu rilatas al malkovro de la varma kuracakvo. 

## Legendo de la Cerva Salto
La imperiestro de la Sankta Romia Imperio kaj bohemia reĝo Karolo la 4-a dum ĉasado haltis sur tiu ĉi rokaro, sekvante la hundon, kiu ĉaspelis cervon. Oni diras, ke ekde tiu ĉi loko la ĉaspelata cervo saltis ĝis la Gejsero, kie la reĝaj hundoj brog-vundiĝis en brulakva akvo. Por memoro al tiu ĉi legendo estis starigita sur la rokaro **skulptaĵo de ĉamo** en 1851. Ĝi estas metala gisaĵo, kiun al la urbo dediĉis barono Heindrick von Lützow, ŝatanta statuojn de bestoj, kiuj ĉi tien transloĝiĝis el Meklenburgaj vastaj ebenaĵoj. La statuo post multaj jaroj estis iom difektita kaj en la jaro 1984 ĝi estis forigita kaj farita nova kopio. Denove ekde la jaro 1986 ĉi tie staras nova bronza statuo de ĉamo.

Kial oni ĉi tien starigis *ĉamon*, ne *cervon*? Nu, legendo estas legendo ... Eble tial, ĉar en tiu ĉi regiono neniam vivis ĉamoj, nur cervoj!!! Kaj la cervoj ne scias salti sur rokoj. (Ĉu laŭ tiu ĉi legendo oni povas rekomendi "Ne kredu ĉiam je ĉio!") Kaj la ĉamo fariĝis ankaŭ unu el kelkaj simboloj de la urbo.

Apud la rokaro de Cerva Salto troviĝas **Altano de MAIER** (ĉeĥe: *Maier?v gloriet*). Ĝi estas belvedera oklatera altaneto en ĉina stilo, kiun konstruigis la viena kuracisto (naskodevena karlovarano) Maier en la jaro 1804. La altano havas ruĝan tureton kaj estas ĝis pinto preskaŭ 11 m alta kaj apartenas al la plej vizitataj lokoj. De tie oni povas vidi belan panoramon de la urbo. 

 

Kategorio:Karlovy Vary
Akada lingvo

eta|dekstra|180px|Akada lingvo en kojna skribo

eta|dekstra|180px|

eta|dekstra|180px|

La **akada lingvo** estas lingvo parolita de Akadanoj, por kiu la babilona kaj la asiria estas dialektoj. Akada lingvo parencas al malnovhebrea kaj araba. La akada servis kiel komuna lingvo por la popoloj de sud-okcidenta Azio dum 300 jaroj ekde 9-a jc a.K. La lingvo estis uzata dum ĉirkaŭ 2500 jaroj en Mezopotamio.

## Skribo kaj sonsistemo 
La akada lingvo uzis kojnoskribon, kiu havis pli ol 600 signojn por vortoj kaj silaboj. La sonsistemo enhavis 20 konsonantojn kaj 4 mallongajn vokalojn (a,e,i,u), kiuj havis ankaŭ longajn versiojn.

## Morfologio 
La substantivo estis deklinaciebla en nominativo, akuzativo kaj genitivo. Substantivoj havis singularon, pluralon kaj, en restoj la dualon, ĉefe ĉe substantivoj, kiuj nomas parajn korpopartojn (ekz. piedoj, okuloj).

Ĉe verboj ekzistas - diference de la pli malfruaj ŝemidaj lingvoj - ankoraŭ sistemo de tempoj, ne aspektsistemo kiel ekz. en la araba. Ĉi tiuj tempoj estas: prezenco, preterito, perfekto kaj stativo. La prezenco estis uzata ankaŭ por esprimi la futuron. Krome verboj havas la substantivan formon infinitivo kaj la adjektivajn formojn verba adjektivo kaj participo. La modoj de la akada estas indikativo, imperativo, subjunktivo kaj ventivo. Krome estas modalaj formoj, kiuj esprimas pozitivajn kaj negativajn dezirojn, malpermesojn kaj certigon: voluntativo resp. kohortativo, prekativo, vetitivo, prohibitivo kaj la certiga formo.

## Lingvohistorio 
* 2300 a.K. - La akada lingvo disvastiĝis dum regado de Sargono.
* 2000 a.K. - La akada anstataŭis sumeran, kiel parollingvon de suda Mezopotamio.
* 9-a jc a.K. - Babilona dialekto de akada lingvo fariĝis "lingua franca" en sud-okcidenta Azio.
* 7-a jc a.K. - Aramea lingvo fariĝas dominanta lingvo de la regiono.
* 1-a jc p.K. - Ĉiuj fontoj indikas, ke la akada lingvo jam ne uzatis.
* 19-a jc p.K. - Akada lingvo estis deĉifrita de sciencistoj.

Interalie, danke al la kleriguloj de antikva Babilonio, kiuj tradukis akaden sumerajn tekstojn, estis eble por modernaj filologoj kompreni sumerajn tekstojn. Vidu bibliotekon de Ninivo.

## Bibliografio 
* Cherpillod, André 1986-1989: *Akada (asirobabilona) leksikono*, Akada-Esperanta leksikono kun Esperanta-akada indekso, 2-a eld. kompletigita, Courgenard: Cherpillod 1989, 86 p. ISBN 2-906134-08-2 (1-a eld. 1986)

## Vidu ankaŭ 
* Mezopotamio
* Akado
* Akadanoj
* Ugarito
* Sumera lingvo
* Aramea lingvo
* Mezopotamiaj kronikoj

## Eksteraj ligiloj 
* Esperanta traduko de la lernolibro "Introduction to Akkadian" from Richard Caplice 
* Detala enkonduko de la akada  (en la angla)
* Promotora Española de Lingũística (en la hispana)
* Gramatiko, prononcado, historio ktp. (en la angla)

Kategorio:Antikvaj lingvoj
Kategorio:Ŝemida lingvaro
Kategorio:Mortintaj afrik-aziaj lingvoj
Kategorio:Mortintaj lingvoj de Azio
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Asirio
Kategorio:Sumero
Amoreoj

La **amoreoj** estas ŝemida popolo, kiu loĝis en sud-okcidenta Azio de la 2-a duono de 3-a jarmilo. Informoj pri ili estas konservitaj en kojnoskribaj tekstoj kaj bibliaj libroj. Akadanoj ilin nomis 'amurru', sumeranoj - 'martu', hebreoj - 'amori'. Laŭ tiuj informoj, unu parto de amoreoj loĝis en Ĥanaano (Palestino) antaŭ la veno de hebreoj, kaj vivis duonnomade, la alia parto (t.n. orientaj ĥanaanoj) trapentris en suda Mezopotamio. Dum la epoko de la 3-a dinastio de Ur, ili loĝis kompakte en multaj sumeraj urboj. Laŭ arkivoj (18-a jc a.K.) de la ŝemida urbo Mari, amoreoj havis kelkajn regnojn en la mezo de Eŭfrato. Ilian ekziston en Babilonio, atestas amoredevenaj propraj nomoj, kiuj estas en la tekstoj de 1900-1600 jc. A.K. De post tiam ili ne videblas en historia areno. Ili parolis amorean lingvon.

Kategorio:Etnoj
Kategorio:Biblio
Amorea Lingvo

**Amorea** estas nord-okcidenta ŝemida lingvo, parolata de amoreoj en Sirio kaj Mezopotamio dum 3-2-a jarmiloj a.K. Ĝi estas konata ankaŭ sub la nomo orient-ĥanaana . La lingvo atingis nin ĉefe pere de kojnoskribaj tekstoj de la tempoj de la 3-a dinastio de Ur kaj la 1-a dinastio de Babilono (ĉ. 22-16-a jarcentoj a.K.) en la formo de propraj nomoj. Laŭ tiu materialo, oni povas paroli pri la du periodoj de amorea lingvo: malnova (periodo de Ur) kaj meza (periodo de Babilono), sed la kojnoskribo ne permesas trovi la ĝustajn sonojn de la amorea sonsistemo.

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Arameoj

[eta| aramaj virinoj en [Mardin (1909)]]
**Arameoj** aŭ **siriakoj** estas la ŝemidoj, kiuj venis el Levantenio kaj Mezopotamio, kiuj estis unu el la ĉefroluloj en la historio de sudokcidenta Azio. Unue arameoj, kiel nomada popolo 'Ahlamu', menciatis en la akadaj monumentoj de 14-a jc a.K. Post 12-a jc en la samaj akadaj kojnoskribaj dokumentoj, oni nomas ilin 'Armaje'. En tiuj tempoj arameoj translokiĝis al Mezopotamio kaj ekloĝis regionon Aram-Naharajm. De 10-a jc a.K., ili instaliĝis en Sirio kaj Mezopotamio. Al tiu periodo apartenas antikvaj epigrafiaj monumentoj. Post la kristaniĝo de arameoj, disvastiĝas ĝia grekdevena nomo 'Siros'.

Nuntempe la arameoj estas ĉefe kristana nacio, kiu fuĝis de sia patrujo pro islama subpremo. Ili parolas varianton de novaramea kaj loĝas en tutmonda diasporo, plejparte en Eŭropo kaj Ameriko.

## Vidu ankaŭ 
* Siria Ortodoksa Eklezio
* Siria katolika eklezio

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.midyatcity.com/eng/show_news.php?subaction=showfull&id=1132867557&archive=&start_from=&ucat=&  
* http://www.midyatcity.com/eng/show_
news.php?subaction=showfull&id=1133391330&archive=&start_from=&ucat=& 
* http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=1701&letter=A 
* http://leb.net/~farras/aram.htm  

Kategorio:Historio de Sirio
Kategorio:Antikvaj etnoj de la Mezoriento
Aramea alfabeto

La **aramea skribo** estas konsonanta alfabeto kreita por la aramea lingvo, aperinta komence de la 1-a jarmilo a.K. surbaze de fenica skribo ĉe arameoj. En la dua duono de 1-a jarmilo, la aramea skribo disvastiĝis tra la vasta teritorio de sud-okcidenta Azio. Dokumentoj verkitaj en la aramea skribo estis trovitaj en Palestino, Asirio, Irano, Suda Kaŭkazio, Kapadokio, Lidio, Kilikio, Norda Arabio, Egiptio, Hindio kaj Afganio.

Antikvaj skribfontoj apartenas al la 10-a kaj 9-a jarcentoj antaŭ Kristo. En la evoluo de la aramea skribo, oni distingas du ĉefperiodojn: frua periodo ĝis la 7-a jarcento a.K.; kaj la sekva "ora periodo", kiam la aramea lingvo fariĝis interetna kaj oficiala lingvo en la landoj de Okcidenta Azio kaj la aramea skribo iĝis la oficiala skribo de la Persa Imperio.

De la aramea skribo originas la siria, hebrea, araba, pahlava, ujgura kaj mongola alfabetoj. Oni supozas, ke ankaŭ la kartvela kaj armena skriboj devenas de la aramea, sed kun granda influo de la greka skribo.

## Siria estrangela skribo 
## Vidu ankaŭ 
* Aramea lingvo

Kategorio:Konsonanta alfabeto
Asiria lingvo

**Asiria lingvo** (alinome "nov-siria lingvo" aŭ pli ekzakte "asiria nov-aramea lingvo") estas komuna nomo de modernaj orientarameaj dialektoj, en kiu parolas asirianoj. La totala nombro de la parolantoj ne estas konata. Asiria lingvo, laŭ sia strukturo, ege distancis de ŝemida tipo, al kiu ĝi apartenas laŭ origino. Perdiĝis kelkaj ŝemidaj sonoj, samtempe aperis novaj; Asiria leksiko riĉiĝis de arabaj, persaj, turkaj vortoj.

Moderna asiria lingvo havas multajn dialektojn, kaj la literatura lingvo, kiu kreiĝis en 40-aj jaroj de 19-a jc, baziĝas sur Urmia dialekto. En ĝi kreiĝis beletro, religia kaj lernoliteraturo, aperadis periodaĵoj.

----

Iu dialekto de la antikva akada lingvo ankaŭ nomiĝas *asiria lingvo*.

## Vidu ankaŭ 
* Latinliterigo en Sovetunio

## Eksteraj ligiloj 
* studenta ligo pri la asiria lingvo en la universitato de Hajdelbergo, Germanio ()
* retejo *peshitta.org* precipe pri la siria-aramena biblio en la asiria, ankaŭ kun multaj historiaj informoj, reta vortaro kaj iom da ekzempla muziko ( kaj asirie)
* artikolo *Geschichte der Syrisch-Orthodoxen Kirche von Antiochien* (Historio de la Siria Ortodoksa Eklezio de Antioĥio) de 2004, arkivigita en marto 2005 ()
* artikolo *Ist der Koran aramäischer Herkunft?* (Ĉu la Korano havas aramean originon?) el 2002, ankaŭ multaj pliaj artikoloj pri la temo de la asiria kaj de siriaj aramenaj kristanoj en trtejo de la asocio *Mar Gabriel* ()

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Asirio
Asiriologio

**Asiriologio** estas fako de arkeologio, kiu studas civilizojn de Babilonaj kaj Asiriaj popoloj. La termino estas komuna kaj ampleksas ankaŭ studsferon de la kultura kaj historia esploro de la popoloj de Malgrand-Azio. Asiriologio, kiel scienco, originas de la deĉifrado de kojnoskribaj tekstoj, kiuj estis malkovritaj en Persepolo, rezidejo de Aĥemenidoj.

Ĝi estas parto de **Orientalistiko**, t.e. studo pri aziaj popoloj, lingvoj kaj kulturoj ("oriento" - laŭ eŭropcentrisma vidpunkto). La branĉoj de Asiriologio estas:
* Sumerologio
* Ĥuritologio
* Elamitologio
* Ugaritologio
* Hititologio
laŭ nomoj de koncernaj antikvaj popoloj kaj kulturoj.

Dosiero:Human headed winged bull facing.jpg
Dosiero:Behistun DB1 1-15.jpg
Dosiero:Bust orant Louvre AO17557.jpg

## Eksteraj ligiloj 
* http://psd.museum.upenn.edu/epsd/index.html  
* http://cdli.ucla.edu 
* http://etcsl.orinst.ox.ac.uk  
* http://cuneiform.ucla.edu/dcclt
Araba Maro

eta|220px|Situo de Araba Maro.
La **Araba maro** estas parto de la Hinda Oceano, inter la duoninsuloj araba (okcidente) kaj hinda (oriente).

* Areo 4832 kv.km;
* Averaĝa profundo estas 2400 m, maksimuma - ĝis 5803 m;
* Gravaj insuloj: Sokotro, Lakadivaj;
* Enfluanto: rivero Induso;
* Gravaj havenoj: Kolombo, Bombejo, Karaĉio.

La Araba Maro estas ligita kun la Omana Golfo, nord-okcidente, kiu per Hormoza Markolo fluas al la Persa Golfo, kaj kun la Adena Golfo sud-okcidente.

Biogeografie la Araba maro estas unu el la 43 maro-ekoregionoj de la Tutmondaj 200. Tiuj ĉi estas nombro da ekoregionoj elektitaj de la Monda Natur-Fonduso (WWF) kaj la Nacia Geografia Societo pro sia graveco pri la naturprotekto.

## Eksteraj ligiloj 
* Araba maro ( WWF )  
* Tutmondaj 200; numero 232: Araba maro( *WildWorld* ) 
* Situo de Araba maro: tajpu *Arabian Sea*  


Kategorio:Global 200
Kategorio:Maroj en la Hinda Oceano
Adena Golfo

eta|180px|moderna anglalingva mapo de la Golfo de Adeno
La **Adena Golfo** (loke konata sub la nomo Bab el Mandeb) estas okcidenta branĉo de Araba Maro, kiu per markolo Bab al-Mandab ligiĝas kun Ruĝa Maro. La golfo fluas en okcidento-oriento direktoj, inter Jemeno kaj Somalio kaj havas okcidentan finon ĉe Ĝibutio. Ĝi havas longon de ĉirkaŭ 900 kilometroj, kaj en la orienta fino larĝon de 500 kilometroj. La Golfo de Adeno estas tre grava por komerca ŝipado.

eta|maldekstra|180px|historia germanlingva mapo de la regiono el la jaro 1890

## Vidu ankaŭ 
* Listo de maraj ekoregionoj


Kategorio:Maraj ekoregionoj
Kategorio:Geografio de Jemeno
Kategorio:Geografio de Somalio
Kategorio:Geografio de Ĝibutio
Kategorio:Maroj en la Hinda Oceano
Akaba Golfo

eta|maldekstra|180px
**Akaba Golfo** estas branĉo de la Ruĝa Maro, oriente de la Sinaja duoninsulo kaj okcidente de Arabio. Ĝi tuŝas Egiption, Israelon, Jordanion kaj Saudan Arabion.

La golfo havas longon de 160 kilometroj kaj maksimuman larĝon de 24 kilometroj. Ĉefaj havenoj estas Ejlato en Israelo kaj Akabo en Jordanio.

## Vidu ankaŭ 
* Markolo de Tiran
* Sueza Golfo
* Sueza Terkolo

Kategorio:Golfoj en la Hinda oceano
Kategorio:Akvaĵoj en Egiptio
Kategorio:Akvaĵoj en Israelo
Kategorio:Akvaĵoj en Jordanio
Kategorio:Akvaĵoj en Sauda Arabio
Kategorio:Ruĝa maro
Kategorio:Granda Rifto
Kategorio:Provinco Suda Sinajo
Kategorio:Landlimo de Jordanio kaj Sauda Arabio
Kategorio:Landlimo de Israelo kaj Jordanio
Kategorio:Landlimo de Egiptio kaj Israelo
Kategorio:Golfoj en Azio
Arabio

**Arabio** estas duoninsulo en sud-okcidenta Azio, la plej granda en la mondo; Araboj nomas ĝin "insulo de araboj" (*ĝazirat al arab*). **Arabio**, **Arabujo** aŭ **Araba Duoninsulo** estas hejmlando de la araba loĝantaro, lingvo kaj kulturo, ankaŭ mondreligio Islamo. Preskaŭ ĉiuj ŝemidaj triboj, kiuj en antikveco transmigris al Mezopotamio kaj Palestino, originas de la centra Arabio. La centra parto de Arabio neniam estis konkerita de iuj imperioj kaj ĝi ĉefrolis en la historio de multaj muzulmanaj regnoj.

Areo ĉirkaŭ 2,7 mln kv.km.Loĝantaro pli ol 35 mln. Ĉirkaŭita de Ruĝa Maro (okcidente), Adena Golfo kaj Araba Maro (sude), Omana Golfo kaj Persa Golfo (oriente). Plimulte - ebenaĵoj kaj plataĵoj, en okcidenta kaj sudo - altaj montoj, alteco ĝis 3600 m. Klimato tropika, seka (100–200&nbsp;mm jare). Plejparte dezertoj - Araba dezerto (Nefudo, Daĥnao, Rub-al-Ĥalo kaj Tihamaho). Gravaj krudaĵoj de nafto.

En Arabio troviĝas la jenaj ŝtatoj: Sauda Arabio, Kuvajto, Kataro, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Omano kaj Jemeno.

## Kulturo 
[eta|maldekstra|200px|Juna saudaraba virino vestita en islama vestaro tiel, kiel postulas tion [ŝario]]
La duoninsula araba aŭ *suda araba dialekto* temas pri la variaĵoj de la araba, kiujn oni parolas en la Araba Duoninsulo. Tio inkludas la landojn Sauda Arabio, Jemeno, Omano, Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, Kuvajto, Barejno, Kataro, suda Irako, kaj la tribaj popoloj (la historiaj loĝantoj) de Jordanio.

## Esperanto 
* EdE-A > **Arabujo**

**Arabujo.** En 1905 en Aden propagandis Cap. H. E. Jacob. En 1907 kaj 1908 aperis lernolibro por araboj (de Muusbah, 43 p. kaj de Haddad, 56 p.) I. ŜIRJAEV.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Sauda Arabio
* Jemeno
* Omano
* Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
* Kataro
* Ruĝa maro
* Araba Maro
* Persa Golfo


Kategorio:Duoninsuloj en Azio
Aĵmano

**Aĵmano** [aĵmAn], arabe: **اجمان** estas unu el la sep subjektoj de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj. La ĉefurbo estas Aĵmano (urbo).

Laŭ la stato de (, en la urbo vivis  loĝantoj sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La areo konsistigas 0,3% -ojn de la teritorio de UAE. Ĝi estas la plej malgranda inter la emirlandoj, kaj ĝia gvidanto estas ŝejĥo *Humad Bin Rashid an-Nuaimi* ekde 1981.

eta|maldekstra|220ra|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ajmanjamaat.org 
* https://web.archive.org/web/20020805115145/http://www.world-gazetteer.com/fr/fr_ae.htm
* http://www.am.gov.ae 
* https://www.ajman.ae (, jen arkivigite)
* informoj pri Aĵmano en la Brita Enciklopedio ()

Kategorio:Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
Abudabio

La **Emirlando Abudabio** (*Imārat Abu-Dabi* aŭ *Imārat Abu-Zabi*; ) estas la plej granda kaj grava emirlando en konsisto de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj (UAE). Ĝi situas ĉe la bordo de la Persa Golfo. Abudabio okupas 67.350&nbsp;km², kio estas ĉirkaŭ 87 % de la teritorio de UAE, ĝia loĝantaro estas pli ol 1,0 miliono. La ĉefurbo estas samnoma kiel la emirlando, aliaj urboj estas: Al-Ajn, Ĝebel-Dana, Ruveis, Bu-Hasa.

Abudabio estis fondita en 1760 kaj estis sidejo de lokaj regantoj. De 1966 ĝin regis ŝejĥo Zajid bin Sultan Al Nahjan, kiu samtempe estis prezidanto de UAE ekde 1971. Post lia morto en 2004, lin sekvis lia filo Ĥalifa bin Zajid bin Sultan Al Nahjan, kaj post ties morto en 2022 alia filo, Muhamad bin Zajid bin Sultan Al Nahjan.

## Ekonomio 
En la municipo en regiono Al Dhafra la  ekfunkciis la unua en la araba mondo nuklea stacio Barakah, kies plena kapacito atingos 5600 mWt. Ĝi provizos 25% de la elektro de UAE.

## Ĉefurbo 
La ĉefurbo Abudabio situas ĉe la Persa Golfo kaj estas grava transporta, komerca kaj naftoprilabora centro.

## Bildaro 

|Publika biblioteko en Abudabio
Dosiero:AbuDhabi02.JPG|Abudabio

## Eksteraj ligiloj 
* http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html 
* https://web.archive.org/web/20120214003956/http://www.jl.sl.btinternet.co.uk/stampsite/alpha/a/abudhabi.html 
* http://www.thepersiangulf.org/cities/abudhabi.html  
* http://www.adcci-uae.com  

Kategorio:Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
Aramea lingvo

La **aramea lingvo** estas ŝemida lingvo (Iso 639-3 = aii inter aliaj), kiun origine parolis arameoj, kaj estis la precipa interlingvo de sud-okcidenta Azio de 600 a.K. ĝis almenaŭ 300 a.K. La aramea estis disvastigita de la asiria kaj persa imperioj. Ĝi estas la lingvo de la Talmudo kaj parto de la Biblio. Iuj personoj kredas ke Jesuo parolis aramee (kies diroj rimiĝas en la lingvo), same eble kiel kelkaj apostoloj.

## Lingvo de Jesuo 
Oni ĝenerale konsentas ke Jesuo kaj liaj disĉiploj unuavice parolis la aramean, la komunan lingvon de Judea en la unua jarcento p.K., plej probable galilean dialekton distingeblan de tiu de Jerusalemo. La urboj Nazareto kaj Kafarnao en Galileo, kie Jesuo pasigis plejparton de sia vivo, estis arame-parolantaj komunumoj.

## Priskribo 
La aramea havas proksimajn rilatojn kun la hebrea kaj fenica lingvoj, kaj oni konsideras ĝian alfabeton bazita sur la fenica alfabeto. La aramea lingvo forte influis la hebrean lingvon, ankaŭ hebrean kulturon, kaj parto de Malnova testamento, la Libroj de Danielo kaj Ezra, estas verkita en ĝi.

La aramea estis dividita je du ĉefgrupoj: okcidenta kaj orienta.

:**Okcidenta** - Ĉi tiu grupo inkluzivis *Nabatean* (ĝin parolis en parto de Arabio), *Palmiran* (parolita en urbo Palmiro kaj apuda regiono), *Palestina-Kristanan* kaj *Judeo-Aramean*. Ĝi ekzistas ĝis nuntempo kaj uzatas en kelkaj malgrandaj vilaĝoj de Sirio kaj Libano.

:**Orienta** - Ĉi tiu grupo inkluzivas la sirian, mandajan kaj orientan *Nov-Asirian*. La siria estas grava lingvo de kristanaj grupoj de moderna Irako, kaj centmiloj da naciaj malplimultoj de Irako kaj Irano. Sirie parolanta kristana popolo en la 5-a jarcento estis dividita en nestorianojn (Persio) kaj jakobitojn (Bizanco).

## Historio de la lingvo 
* 11-a jc a.K. - La unuaj spuroj de la lingvo, uzita de arameoj;
* 8-a jc a.K. - Aramea fariĝis la dua lingvo inter Asirianoj kaj disvastiĝis tra la granda areo en sekvaj jarcentoj;
* 7-6-a jc a.K. - Aramea fariĝis la "lingua franca" en sud-okcidenta Azio;
* 559 jc a.K. - Aramea fariĝis oficiala lingvo de Persa imperio;
* 330 jc a.K. - Post la disfalo de Persa imperio pro la atakoj de Aleksandro la Granda, aramea lingvo cedas la pozicion de oficiala lingvo en la teritorioj de iama persa dinastio;
* 7-a jc p.K. - Kun la veno de la araba lingvo, la aramea ĉesas roli kiel komuna lingvo de la regiono.

Dosiero:Targum.jpg|
Dosiero:Syriac Sertâ book script.jpg|
Dosiero:Estrangela.jpg|
Dosiero:Mandaic.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Arameoj
* Aramea skribo
* Akada lingvo
* Asirio
* Afrikazia lingvaro
* Hebrea alfabeto
* Fenica alfabeto
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ethnologue.org/show_family.asp?subid=950  
* http://semarch.uni-hd.de/dokumentgruppen.php4?ST_ID=5  
* http://cal1.cn.huc.edu/index.html  
* http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?pagename=JPost/JPArticle/ShowFull&cid=1113445107861  


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Afrik-Eŭrazio

Konceptante "kontinenton" kiel grandan, kontinuan malmaraĵon, oni povas aserti, ke **Afrik-Eŭrazio** estas *unu* kontinentego da 84.500.000 kilometroj kvadrataj. Tion ne esence ŝanĝis la malfermo de la Sueza Kanalo en 1869, kiu ja ne estas maro.
dekstra|
Ĝi koincidas kun tio, kion multaj eŭropanoj nomas la "Malnova Mondo", nome tiuj partoj de la tero, kiujn sci-konis eŭropaj kleruloj antaŭ la esplorvojaĝoj de Kolumbo (Ameriko, 1492) kaj James Cook (Aŭstralio, 1770). Amerikon kaj Oceanion (sed malofte Antarkton) tiuj eŭropanoj nomis la "Nova Mondo".

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.prb.org/pdf04/04WorldDataSheet_Eng.pdf 
* http://www.nineplanets.org

## Vidu ankaŭ 
* Afriko
* Azio
* Eŭrazio
* Eŭropo
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px
Alventaj Insuloj

[eta|450px|dekstre|Alventaj Insuloj, markitaj en la mapo kiel *Windward Islands* plej sudoriente en la mapo super [Trinidado.]]
**Alventaj Insuloj** (, ) estas longa ĉeno da insuletoj norde de Sudameriko, kiuj etendiĝas kiel lasta seka haltejo inter Kariba Maro kaj Atlantiko kaj do kvazaŭ "vent-ŝirmilo" por la Deventaj Insuloj. Famaj insuloj Alventaj interalie estas Barbado, Dominiko, Grenado, Martiniko, Sankta Lucio kaj Sankta Vincento. Inter Sankta Vincento kaj Grenado estas longa ĉeno de etaj insuloj nome Grenadinoj kiuj apartenas la sudaj al Grenado kaj la nordaj al Sankta Vincento.

De temp' al tempo oni ankaŭ kunkalkulas Trinidadon kaj Tobagon, vd. *Ĉebordaj Antiloj*.

## Vidu ankaŭ 
* Alventaj Insuloj (Franca Polinezio)

Kategorio:Alventaj Insuloj
Kategorio:Mezameriko
Ando Hiroŝige

**ANDO Hiroŝige** (安藤広重 [Andō Hiroshige], 1797-1858) estas tre konata japana pentristo. Li famas esti elstara aŭtoro de bildoj de speco Ukijo-e farataj per tekniko de japana tabulopreso.

Liaj plej famaj kreaĵoj estas pejzaĝoj, en tiuj serioj "Cent famaj ejoj en Edo" kaj "53 haltejoj de Tokajdo"

Hiroshige, A bridge in the rain.jpg|*Ponto sur rivero Aŭate* el *Cent famaj ejoj en Edo*
Swallow and peach flowers with a full moon.jpg|*Paseroj, luno kaj persikfloroj*
Tokaido48 Sakanoshita.jpg|*Pentraĵo 48-a* el *53 haltejoj de Tokajdo*
Paolo Monti - Servizio fotografico - BEIC 6346617.jpg|*Vespera pluvo ĉe Atake kaj la Granda Ponto* Foto de Paolo Monti (1975)

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Japanio

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hiroshige.org.uk/ ()

Kategorio:Japanaj pentristoj
Akso

La vorto **akso** havas diversajn signifojn: 
* Matematike, **akso** estas linio, aŭ cilindro, ĉirkaŭ kiu turniĝas korpo.
* Meĥanike, **akso** estas stifto aŭ ŝafto ĉirkaŭ kiu rado, pulio k.s. rotacias.

* **Akso,** metafore uzata, povas esti ankaŭ la centra plej grava organo en iu organizo.

* Historie, **Akso** estis alianco inter Germanio, Italio kaj Japanio dum la Dua Mondmilito - vidu Akso Berlino-Romo-Tokio
* AKSO Administra Komuna Sistemo Organiza, estas komuna projekto de Universala Esperanto-Asocio kaj Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, kiu celas renovigi la retajn ilojn kaj administrajn sistemojn de la organizoj.

La aksingo estas la parto de la rado, kiu ĉirkaŭas senpere la akson, aŭ pere de organo, kiu ebligas pli bonan turniĝon: bronzaj glit-ringoj, lagro...

## Vidu ankaŭ 
* Aksonometria perspektivo
* Granda duonakso
* Malgranda duonakso
* Pivoto

## Notoj 
Kategorio:Dua Mondmilito
Kategorio:Historio
Kategorio:Matematiko
Angvilo

**Angvilo** () estas dependa teritorio de Britio en la Kariba Maro.

* **Landkodo:** AI.
* **Nacia nomo:** Anguilla.
* **Areo:** 96 kv.km.
* **Loĝantaro:**   (stato de )
* **Administra centro:** La-Valo.
* **Lingvoj:** angla kaj kreola.

**Angvilo** (***Anguilla***, en la angla lingvo estas transmara dependa departemento de Britio en Karibio, pli specife en la norda ekstremo de la Deventaj Insuloj, en la Malgrandaj Antiloj. Ĝi estas unu el la 16 teritorioj sen memstareco sub gvidado de la Senkoloniiga Komitato de Unuiĝintaj Nacioj, kun la celo elimini la koloniismon.

La arkipelago konsistas el Angvil-insulo kaj kelkaj aliaj proksimaj insuletoj, ĝi havas marlimojn sudoriente kun la insulo Sankta Marteno kiu estas parto de la transmara franca departemento de Gvadelupo. Je la okcidento troviĝas la Britaj Virgulininsuloj.

## Historio 
Angvilo estis koloniigita de la angloj venintaj de Sankta-Kito kaj Neviso en 1650. Estis administrata de Britio ĝis 1825, kiam la insulo estis transdonita al la administrejo de Sankta-Krito kaj Neviso kontraŭvole de la loĝantoj de Angvilo. De tiu tempo, dum kelkaj okazoj, Angvilo intencis disiĝi.

La 11an de julio 1967 referendumo okazis pri la memstareco kiuj la disiĝistoj gajnis (1.813 voĉdonoj kontraŭ 5), kio proklamis la 17an de junion la sendependecon. De la 19a de marto ĝis la 15a de septembro 1969 la brita armeo okupis la kolonion, post popola ribelo proteste al la nekoncedo de la aprobita memstareco en la referendumo. Finfine en 1971, en virto de la *Anguilla bill* la insulo restis administrata de brita komisario kaj Konsilo de la Insulo.  Ĝi atingis la kondiĉon de brita dependaĵo en 1976 kun memstara administrado, danke al la gvidanto de la Konsilo de la Insulo Ronald Webster, kaj fortigite en 1980 disigante ĝin de Sankta-Kito kaj Neviso.

En 1992 estis akceptita kiel asocia membro de la Kariba Komunumo CARICOM. En 1995, la uragano Ludoviko kaŭzis multajn perdojn en la insularo, ĉefe en la agrikulturo.

## Ekonomio 
Angvilo estas parto de orientkaribia valuta unuiĝo kaj kune kun ses aliaj karibiaj ŝtatoj kaj plia transmara teritorio de Britio kiel oficialan valuton uzas la orientkaribian dolaron.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de urboj laŭ lando
* Landnomoj

## Eksteraj ligiloj 
* Registaro de Angvilo
* http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/av.html  
* http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/anguilla/anguilla.html 
* Turisma oficejo de Angvilo

Dosiero:LocationAnguilla.png|
Dosiero:Coat of arms of Anguilla.svg|


Kategorio:Britaj transmaraj teritorioj
Kategorio:Insuloj en Nordameriko
Astrid Lindgren

**Astrid Anna Emilia LINDGREN**  (naskiĝis la 14-an de novembro 1907 en Vimmerby, mortis la 28-an de januaro 2002 en Stokholmo) estis sveda verkisto.

## Biografio 
Lindgren kiel infano ege ŝatis legi: ĉefe infanlibrojn kun knabino kiel protagonistino. Post la lerneja tempo ŝi transloĝiĝis al Stokholmo, kie ŝi edziniĝis kaj naskis du idojn. Sian unuan rakonton *Britt-Mari lättar sitt hjärta* ŝi verkis en 1944; mondfamon ŝi gajnis en 1945 per sia infanlibro *Pippi Långstrump* ("Pipi Ŝtrumpolonga"), kiun ŝi skribis kiel donaco okaze de la 10-a naskiĝtago de sia filino.

## Vidu ankaŭ 
* Madicken, televidserio
* Infanoj de nia mondo

## En Esperanto aperis 
* *La fratoj Leonkoro  (Bröderna Lejonhjärta),* 1987. Trad.: Kerstin Rohdin.
* *Pipi Ŝtrumpolonga  (Pippi Långstrump),* 1989. Trad.: Sven Alexandersson.
* *Emilo de Smolando  (Emil i Lönneberga),* 1993. Trad.: Harold Brown kaj Kerstin Rohdin.
* *Mio, mia filo (Mio, min Mio)*, 2006. Trad: Leif Nordenstorm, Anja Karkiainen, Sten Johansson ISBN 9185288349
* http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20lindgren,%20astrid%20-%20ronjo,%20rabista%20filino.pdf  
* retejo de la libertempa parko "Mondo de Astrid Lindgren" en Vimmerby 


Kategorio:Svedaj porinfanaj verkistoj
Kategorio:Pipi Ŝtrumpolonga
Kategorio:Naskiĝintoj la 14-an de novembro
Kategorio:Mortintoj la 28-an de januaro
Kategorio:Verkistinoj
Kategorio:Personoj sur svedaj monbiletoj
Aŝmora kaj Kartia Insuloj

200px|eta|dekstra|
**Aŝmora kaj Kartia Insuloj** estas dependa teritorio de Aŭstralio en Sud-Orienta Azio.

* **Nacia nomo:** Ashmore; Cartier; [o] Territory of Ashmore and Cartier Islands.
* **Politika statuso:** ekstera teritorio.
* **Areo:** 5 km².
* **Loĝantaro:** sen konstantaj loĝantoj.

Dosiero:AshmoreandCartierIslands.png|
Dosiero:ESC large ISS006 ISS006-E-40884.JPG|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/at.html  
* http://ea.gov.au/coasts/mpa/cartier  
* http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/externalterr/ashmore.htm  
* http://www.deh.gov.au/coasts/mpa/ashmore 

Kategorio:Neloĝataj insuloj en Aŭstralio
Kategorio:Ramsar-malsekejoj en Aŭstralio
Kategorio:Disputeblaj teritorioj de Aŭstralio
Kategorio:Disputeblaj teritorioj de Indonezio
Kategorio:Aŭstraliaj ŝtatoj kaj teritorioj
Kategorio:Eksaj britaj kolonioj kaj protektoratoj en Oceanio
Asorti

[eta|Asorti en Herrera del Duque dum la [75-a Hispana Kongreso de Esperanto.]]
**Asorti** estas familia muzika ensemblo el Litovio, konsistanta el la muzikistoj Edvardas (patro), Jelena (patrino) kaj Edgaras (filo, intertempe plenkreska) Piščikas.

Krom dum Esperanto-renkontiĝoj ekzemple en Latvio, Hispanio, Germanio, Finnlando, Svedio, Hungario kaj Belgio, la grupo profesie koncertas ankaŭ dum grandaj internaciaj muzikfestivaloj, festoj aŭ foiroj dum kiuj ili kantas kvarlingve: litove, angle, ruse kaj Esperante kaj tiele disvastigante la Esperanto-muzikon al publiko ne parolanta Esperanton. Ilia muziko sonoris dum televidaj programoj ekzemple *Eurovision*, *X-Faktor*, *Du minutoj da gloro* kaj aliaj.

La repertuaro estas diversstila: kontreo, bluso, folko, roko.

Eldonitaj albumoj en Esperanto:

* (1993) Se povus mi
* (1994) Ni denove renkontiĝos
* (1995) Edgar + Asorti (kasedo)
* (2003) Elektronika kompilo - Asorti kontribuis per unu titolo.
* (2005) Lernejaj amikoj
* (2007) Kantu kune
* (2009) Verda hejmo
* (2013) Espero
* (2015) Teo kaj Amo
* (2015) Koloroj de l' mondo
* (2019) Elektitaj kantoj
* (2022) Mia plej bela revo

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Kanto Teo kaj Amo - por la internacia konkurso de mallongaj filmoj "Teo Amo"
* Intervjuo de 2011 en la retradia (podkasta) retejo de la grupo Varsovia Vento
* Historia filmeta prezento de la kanto "Apud Maro" kun kantanta kaj violonanta Edgaras, tiam 10- aŭ 11-jara, borde de la Balta Maro
* Ĉu trinki teon por konsento?, filmeto pri konsento en 13 lingvoj pere de subtekstoj kaj voĉlegado (mankas subteksto kaj voĉlegado en Esperanto), Tradukistoj sen landlimoj, 2017.

Kategorio:Esperantaj muzikaj grupoj
Kategorio:Litovaj muzikaj grupoj
Aragonito

dekstra|eta|Aragonito
**Aragonito** estas mineralo de kalcia karbonato (CaCO3). En 1797, ĝi estis malkovrita en *Molina de Aragón* (Hispanio) de kie originas ĝia nomo. Kelkaj variaĵoj estas uzitaj kiel gemo.

## En Ĉeĥio 
**Aragonito** (ĉeĥe *vřídlovec*) estas Karlovara (Ĉeĥio) specialaĵo – unika ŝtono de tiu ĉi speco en la mondo. Fakte ĝi estas sedimenta kalkoŝtono el (ekzemple) karlovaraj mineralaj fontoj. El ĝi oni produktas belajn memoraĵojn, ekzemple cindrujojn, varojn etajn aŭ pli grandajn skribilarojn, brakringojn, pendaĵojn kaj aliajn.

La gastoj ofte kunportadas de tie kiel memoraĵon tiel nomatajn "ŝtonigitajn florojn". Tio estas floroj, kiujn oni trempis en unu el la fontoj kaj lasis ilin tiel longe, ĝis ili estas "ĉirkaŭkreskitaj" per tavolo de flav-rustkolora gejseroŝtono – aragonito, kiu poreterne konservas ilian originan formon.  

## Vidu ankaŭ
* Aragonitaj kavernoj en Zbraŝov
* Molina de Aragón
* Evaporito

Kategorio:Kalciaj kombinaĵoj
Kategorio:Mineraloj
Kategorio:Gemoj
Astrobiologio

**Astrobiologio** (ankaŭ **kosmobiologio**, **eksterbiologio**, eĉ **ekzobiologio**) estas la spekulativa kampo de biologio en kiu oni konsideras la eblon, kaj eblan karakteron de ekstertera vivo.

Kvankam la kampo estas spekulativa, la *malekzisto* de vivo en la resto de la universo estas hipotezo *falsebla*, kaj tiel astrobiologio estas valida kampo por scienca esploro.

Tial la serĉado por ekstertera vivo estas gravega por astrobiologistoj. Iuj konstatas, ke la kvanto da planedoj kun inteligenta eksterterana vivo estus taksebla per la formulo de Drako se kaj kiam ni ekkonis la valorojn de ĝiaj parametroj. Tamen, pro la malcerteco pri la termoj de la formulo, estas neeble antaŭvidi ĉu vivo estas rara ĉu ofta. Alia kunligita temo de astrobiologio estas la paradokso de Fermi kiu demandas, se vivo oftas en la universo, kial ne troviĝas evidenta signalo de ĝi?

Aktuale, ne estas evidenteco por la ekzisto de ekstertera vivo (ĝis mez-2002). Tamen ekzamenado de aerolitoj el Antarkto, kiuj devenas el Marso provizis tion, kion iuj sciencistoj kredas fosilietoj de ekstertera vivo mikroskopskala, sed tiu interpreto de la evidenteco restas ankoraŭ debatebla.

Dosiero:Pioneer plaque (transparent).svg|Simboloj en la kosmosondilo Voyager
Dosiero:Rover1.jpg|Mobila roboto *Rover* de la NASA-misio sur Marso

## Vidu ankaŭ 
* Abiogenezo
* Kriptozoologio
* Artefarita intelekto
* Eksolingvistiko
* Spekulativa evoluo

## Eksteraj ligiloj 
* Vivo Ekstertera - astrobiologio, Kontakto (2015:6/6)
* http://www.astrobiology.com
* http://www.astrobio.net 
* http://aca.mq.edu.au  
* http://nai.arc.nasa.gov/news_stories/news_detail.cfm?ID=207
Alfred Nobel

**Alfred NOBEL** (naskiĝis la 21-an de oktobro 1833 en Stokholmo, mortis la 10-an de decembro 1896 en Sanremo) estis sveda kemiisto, inventisto kaj verkisto.

## Biografio 
Nobel estis la tria filo de Emmanuel Nobel (1801-1872), kiu naskiĝis en Stokholmo sed fruaĝe transloĝiĝis kun sia familio al Sankt-Peterburgo. En 1859, la patro kaj li revenis al Svedio, kie Nobel ekstudis eksplodaĵojn, kaj precipe spertiĝis pri nitroglicerino.

La plej grava el liaj 355 inventaĵoj estas dinamito, inventita en 1867.

Antaŭ sia morto je la  Alfred Nobel – kiu ne havis gefilojn – decidis heredigi la plej grandan parton de sia grandega kapitalo al fondaĵo. El la interezoj ĉiujare estas disdonata la tiel nomataj Nobel-premioj pri literaturo, fiziko, kemio, medicino kaj paco. (Al la pacpremio lin instigis interalie Bertha von Suttner, kiu almenaŭ post lia morto esprimis sin pozitive pri Esperanto.)

La Nobel-premioj kaj la Nobel-*memora* premio pri ekonomiko ne estas samspecaj; la dua ja estas disdonata samokaze de la Nobel-premioj, sed ĝi ne havas fundamenton en la testamento de Nobel. Ĝi ne estas pagata de la Nobel-fondaĵo sed de la sveda Regna Banko (*Riksbanken*).

## *Nemesis* 
Samtempe kun la testamento, Nobel verkis teatraĵon – *Nemesis*, tragedion de kvar aktoj – pri Beatrice Cenci, eldonita dum li agoniis kaj (escepte de tri ekzempleroj) detruita tuj post lia morto de liaj postvivantoj, konsiderantaj ĝin blasfemo. La unua ne detruita eldono aperis en 2003 ĉe Eldona Societo Esperanto.

Oni, en la medio esperantista, difinis la verkon "kuraĝa". En ĝi oni povas vidi, kion A. Nobel opiniis rilate al religio, eklezio kaj similaĵoj. Kelkaj do nun kredas, ke ĝuste Dario Fo kaj José Saramago eble estis la unuaj Nobel-premiitoj tute laŭ la gusto de Alfred Nobel, ĉar laŭ ili "idealo" por li estis lukti por idealoj kontraŭ dio, eklezio, kaj aliaj religiaj antaŭjuĝoj. Sed aliaj opinias, ke tia ne estis la "idealo" de Nobel, kvankam en la verko *Nemeza* estas elpensita la katolika kulto al la Dipatrino Maria kiel fonto de krimo (estas la aperanta Maria mem, kiu sugestas al Beatrico mortigi sian patron...).

## Vidu ankaŭ 
* Nobel-premio
* Nobel-premio pri paco
* Kredo, Floroj, Dinamito

## Notoj 
## Aliaj projektoj 
## Eksteraj ligiloj 
* La oficiala retejo de la Nobelpremio 
* Vivpriskribo, laŭ la oficiala retejo de la Nobelpremio 
* Nobelpremio pri paco 
* La patentopeto de Nobel por dinamito 

Kategorio:Stokholmanoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Stokholmo
Kategorio:Svedaj kemiistoj
Kategorio:Svedaj inventistoj
Kategorio:Verkistoj de Svedio
Amherst (Masaĉuseco)

La urbeto **Amherst** [am'herst] (42.38° NO, 72.52° OK) situas en la valo de la rivero *Konektikuto* kaj estas 14 km nordoriente de la urbo Northampton kaj 151 km okcidente de Bostono. Ĝi inkluzivas tri komunumojn: Norda Amherst, Amherst, kaj Suda Amherst. Originale ĝi estis parto de la urbo *Hadley*. Eŭropanoj ekokupis la regionon ekde 1730 kaj tio fariĝis la urbo de Amherst en 1775. Amherst estas la hejmo de 3 el 5 regionaj altlernejoj: kolegio Amherst (), universitato de Masaĉuseco Amherst kaj kolegio Hampshire (*Hampshire College*). La aliaj estas kolegio Smith (*Smith College* en Northampton) kaj kolegio Monto Holyoke (*Mount Holyoke College* en Suda Hadley).

Emily Dickinson naskiĝis kaj loĝis en Amherst. Noah Webster loĝis en Amherst dum li laboris je lia granda usonangla vortaro kaj estis fondinto de Kolegio Amherst.

eta|250ra|maldekstra|
## Ĝemelurboj 
*  Kanegasaki ((金ケ崎町, *Kanegasaki-chō*), gubernio Ivate, Japanio (ekde 1993)
*  Arcachon, departemento Ĝirondio, Francio

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* retejo de la universitato de Masaĉuseco Amherst ()
* retejo de la kolegio Amherst (, )

Kategorio:Urboj de Masaĉuseco
Aleksis Kivi

**Aleksis KIVI** estas la pseŭdonomo de **Aleksis STENVALL**, finna aŭtoro (n. je la 10-a de oktobro 1834 en Nurmijärvi, m. je la 31-a de decembro 1872 en Tuusula).

## Famaj verkoj 
* *Lea* (biblia dramo, 1860)
* *Nummisuutarit* (komedio, 1864)
eta|maldekstre|200ra|
* *Kihlaus* (komedio, 1866)
* *Seitsemän veljestä* (romano, 1870)

## Aperis en Esperanto 
* *La Botistoj* / Tradukis Hilma Hall. - 1919. - (Finna Biblioteko Esperanta ; 2)
Originala titolo: Nummisuutarit
* *La Fianĉiĝo - Lea* : du teatraĵoj / Tradukis Hilma Hall kaj Ilmari Ekström, 1920. - (Finna Biblioteko Esperanta ; 3)
Originala titolo: *Kihlaus ; Lea*
* *Sep Fratoj* / Trad.: ... sub la respondeco de Vilho Setälä]. - Helsinki: Setälä,
1947. - 360 p. : ilustr.
Originala titolo: *Seitsemän veljestä*

## Vidu ankaŭ 
* 4181 Kivi

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.nurmijarvi.fi/kivi 
* http://www.nurmijarvi.fi/int_kivi/en_GB/kivi_national_author  
* 
* Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Aleksis Kivi en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko ()

Kategorio:Finnaj verkistoj
Aprilo

775ra

eta|maldekstra|240ra|Apriloel hor-libro de la duko de Berry
**Aprilo** () estas la kvara monato de la Gregoria kalendaro. Ĝi enhavas 30 tagojn. Ĝi nomiĝas laŭ la latina vorto *aperire*, "malfermi".

Aprilo estas monato de la printempo en la Norda hemisfero kaj de la aŭtuno en la Suda hemisfero. La signoj de la Zodiako en aprilo estas Ŝafo (= Arieso) kaj Bovo.

Aprilo venas post marto kaj antaŭ majo.

Aprilo komenciĝas per la sama semajntago kiel julio en ĉiuj jaroj, kaj kiel januaro en superjaro.

En iuj landoj la 1-a de aprilo estas ŝercotago.
eta|212ra|Burĝono

775ra


Kategorio:Monatoj
Aŭgusto

**Aŭgusto** () estas la oka monato de la Gregoria kalendaro. Ĝi enhavas 31 tagojn. Ĝi nomiĝas laŭ Aŭgusto Cezaro. Antaŭe la monato (kiu prae nomiĝis *Sextilis*, "sesa" (vidu septembro) havis 30 tagojn; sed kiam ĝi estis nomata honore al Aŭgusto, oni pliigis ĝin je unu, por ke ĝi havu la saman kvanton da tagoj kiel julio, la monato de Julio Cezaro.

Aŭgusto estas monato de la somero en la Norda hemisfero kaj de la vintro en la Suda hemisfero. La signoj de la Zodiako en julio estas Leono kaj Virgulino.

Aŭgusto venas post julio kaj antaŭ septembro.

Aŭgusto komenciĝas per la sama semajntago kiel februaro nur en superjaro.

eta|maldekstra|Aŭgustoel hor-libro de l' duko de Berry

eta|Imperiestro Aŭgusto

## Eksteraj ligiloj 
* http://en.wiktionary.org/wiki/August 
* http://news.independent.co.uk/world/environment/story.jsp?story=429802 
* http://www.feste-der-religionen.de/Kalender/August.html
* http://www.kroraina.com/knigi/bg_folklore/bg/august.htm 


Kategorio:Monatoj
Kategorio:Romiaj respublikaj konsuloj
August Strindberg

**August STRINDBERG**  (naskiĝis la 22-an de januaro 1849 en Stokholmo; mortis la 14-an de majo 1912 samloke) estis sveda verkisto.

Li estis aŭtoro de dramoj, romanoj kaj noveloj, reprezentanto de realisme-naturalisma stilo.

## Listo de verkoj 
* *Röda Rummet* (1879)
* *Mäster Olof* (1881)
* *De lycksaliges ö* (1882), en Esperanto: *Insulo de Feliĉuloj*
* *Samvetskval* (1884)
* *Fadren* (1887)
* *Hemsöborna* (1887)
* *Fröken Julie* (1888)
* *Paria* (1889)
* *Inferno* (1897)
* *Gustaf Vasa* (1899)
* *Ett drömspel* (1901)
* *Påsk* (1901)
* *Till Damaskus* (trilogio, 1898-1904)
* *Pelikanen* (1907)
* *Spöksonaten* (1908)
* Stora landsvägen (1909)

## En Esperanto aperis 
* *Pario  (Paria),* unu akto, tradukis Birjer Ström, Uppsala: Appelberg, 1908, 24 paĝoj.
* *Fraŭlino Julie  (Fröken Julie),* naturalista tragedio, tradukis Paul Axel Nylén kaj S. E. Krikortz, Uppsala: Appelberg, 1908, 64 paĝoj, kun ilustraĵoj.
* *Insulo de Feliĉuloj*  (De lycksaliges ö),* tradukis Oskar Frode, Leipzig: Hirt, Esperanto-Fako, 1926, 68 paĝoj (Internacia Mondliteraturo 17).
* **La Konscienco Riproĉas*  (Samvetskval),* tradukis Gustaf Henrik Backman, Malmö, 1928, 58 paĝoj.
* *Amo kaj Pano; Aŭtuno*, tradukis Leono Vienano, Varsovio: Szapiro, 1933, 40 paĝoj (Esperantlingva Novelbiblioteko 6).
* *Pasko  (Påsk),* dramo en tri aktoj, tradukis Stellan Engholm, Stockholm: Eldona Societo Esperanto, 1935, 88 paĝoj.
* *Sonĝodramo (Ett drömspel),* tradukis Sten Johansson, Skövde: Al-fab-et-o, 1999, 80 paĝoj, ISBN 91-973467-6-4.
* *Insulanoj de Hemsö (Hemsöborna),* romano, tradukis Sten Johansson, Novjorko: Mondial  2005, 178 paĝoj, ISBN 1-59569-015-8.
* *Eta Kateĥismo por la Suba Klaso,* tradukis Gunnar Gällmo, Lulu.com 2016
* La granda ŝoseo, tradukis Gunnar Gällmo, Lulu.com 2017
* Fabeloj, tradukis Gunnar Gällmo, Lulu.com 2022
### Recenzoj
Pri *Fraŭlino Julie*

----
Pri *Pasko*

## Bildgalerio 

Dosiero:August Strindberg photographic selfportrait 2.jpg|
Dosiero:Portrait of August Strindberg by Richard Bergh 1905.jpg|
Dosiero:August Strindberg photographic selfportrait 1.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* *Insulo de Feliĉuloj*
* *La Konscienco Riproĉas*
* Sveda literaturo
* 10587 Strindberg

## Eksteraj ligiloj 
* Listo de verkoj 
* Vivpriskribo 
* Strindberg-muzeo en Stokholmo  
* Strindberg-muzeo en Aŭstrio 

Kategorio:Svedlingvaj verkistoj
Kategorio:Universitato de Upsalo
Kategorio:Eldonaĵoj de Mondial
Kategorio:Verkistoj de Svedio
Abraham Gottlob Werner

**Abraham Gottlob WERNER**  (naskiĝis la 25-an de septembro 1749 aŭ 1750, mortis la 30-an de junio 1817) estis germana mineralogo.

Werner naskiĝis en Wehrau (nuntempe situanta en Pollando). En Freiberg kaj Lepsiko li studis juron, filozofion, lingvojn kaj ĉefe mineralogion, kiu fariĝis lia preferata scienco. En la jaro 1775 Werner eklaboris kiel instruisto por minekspluato kaj mineralogio en Bergakademie Freiberg. Al liaj lernantoj apartenis interalie Leopold von Buch kaj Alexander von Humboldt.

Plej grandan famon Werner akiris pro sia teorio de neptunismo. Laŭ ĝi ĉiuj ŝtonoj de Tero formiĝis el varmega praoceano, kiu iom post iom malvarmiĝis. Dum la falo de la akvonivelo unue aperis la granitaj montopintoj kaj poste la malfirmaj ŝtonoj de la valoj. Vulkanoj laŭ tio nur estis sekvoj de brulantaj karbotavoloj. Kvankam tiu ĉi teorio montriĝis erara, Werner ĉefe en la priskribo kaj la klasifikado de mineraloj akiris multajn sciojn, kiuj ankoraŭ nun estas validaj.

Post lia morto en Dresdeno lia kolekto de mineraloj kaj lia biblioteko fariĝis posedaĵoj de la Freiberga*Bergakademie*.

Dosiero:Abraham werner.jpg|portreto
Dosiero:Abraham Gottlob Werner 1.jpg|portreto
Dosiero:Agwerner.jpg|monumento en Freiberg

Kategorio:Germanaj sciencistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 18-a jarcento
Alexander von Humboldt

**Alexander Freiherr von HUMBOLDT** (naskiĝis la 14-an de septembro 1769 en Berlino, mortis la 6-an de majo 1859 en Berlino) estis germana sciencisto, naturalisto, geografo kaj esploristo.

Kune kun sia frato Wilhelm von Humboldt  li studis unue en Frankfurt an der Oder kaj poste en Göttingen. Ekde la jaro 1790 la fratoj iris apartajn vojojn. Alexander daŭrigis siajn studojn en la *Handelsakademie* (= Komerca Akademio) en Hamburgo kaj en *Bergakademie* (= Minakademio) en Freiberg.

En 1792 Alexander von Humboldt fariĝis asesoro en minista departemento, sed lia forta intereso pri natursciencoj igis lin forlasi tiun ĉi postenon. La jarojn inter 1799 kaj 1804 li kune kun Aimé Bonpland pasigis kiel esploristo en Latinameriko. Li tie interalie modernigis geografiajn mapojn kaj esploris lokajn plantojn. La rezultoj de tiu vojaĝo poste estis fiksitaj en 34-voluma verkaro.

[maldekstra|eta|160px|La lasta portreto de Alexander von Humboldt, pentrita de *Julius Schrader* dum [1859. En la fono videblas la ekvadora monto Ĉimborazo]]
En 1805 li doktoriĝis en la Universitato de Frankfurt/Oder kaj fariĝis membro de la prusa Akademio de Sciencoj. En 1829 Humboldt vojaĝis al Rusio kaj aparte Siberio. Li esploris la Kaspian Maron, la kemian staton de la akvo kaj lokajn fiŝojn. En 1844 aperis lia verko *Central Asien* (Centra Azio).

Humboldt daŭre prelegis kaj verkis. Lia plej fama verko estis la 5-voluma fizika priskribo de la mondo "Kosmos", eldonita inter 1845 kaj 1862. Cetere li ne nur okupiĝis pri natursciencoj, sed ankaŭ aktive partoprenis la politikan vivon en siaj loĝlokoj.

## Vidu ankaŭ 
* la artikolon pri la rivero Humboldt en Nevado, nomita laŭ la sciencisto kaj pri
* la Humboldt-Universitato en Berlino
* Humboldta pingveno
* 54 Alexandra
* 4877 Humboldt

## Galerio 

Image:Alexander von Humboldt by Friedrich Georg Weitsch.jpg|Alexander von Humboldt, portreto de Friedrich Georg Weitsch (1806). Alte Nationalgalerie.
File:Humboldt-Bonpland Chimborazo.jpg|Humboldt kaj lia kolego sciencisto Aimé Bonpland ĉe la vulkano Ĉimborazo, de Friedrich Georg Weitsch (1810)

## Eksteraj ligiloj 
* Fondaĵo Alexander von Humboldt  
* http://www.hu-berlin.de Universitato Humboldt en Berlino] 
* Alexander von Hulboldt en Kolombio , hispanigo de partoj de lia taglibro, skanita en PDF 


Kategorio:Universalaj kleruloj
Kategorio:Germanaj sciencistoj
Kategorio:Germanaj esploristoj
Kategorio:Germanaj baronoj