open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ISO 8859

La normaro **ISO 8859** (precize: **ISO/IEC 8859**) de la Internacia Normiga Organizo difinas diversajn ok-bitajn signarojn por la informacia tekniko. Aktuale ekzistas 15 akceptitaj sub-normoj kaj unu rifuzita propono.

Parencas al ĝi la respondaj normoj *ISO-8859* (kun ligo-streko). La du diferencas per tio, ke ISO-8859 difinas kelkajn aldonajn reg-signojn en pozicioj, kiuj liberas en ISO 8859.

## Signaroj 
## Ĝenerala strukturo 
* Ĉiuj subnormoj en la unuaj 128 pozicioj (0–127) identas inter si kaj al Askio.
* La bloko 0x00–0x1F (0–31) kaj pozicio 0x7f (127) enhavas nepreseblajn rego-signojn.
* La bloko 0x20–0x7E (32–126) enhavas la preseblajn signojn de Askio (literoj, ciferoj, interpunkcioj, specialaj simboloj).
* La bloko 0x80–0x9F (128–159) estas rezervita por rego-signoj kaj ne estas uzata.
* En la lasta bloko 0xA0–0xFF (160–255) estas la specifaj signoj de la subnormoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://czyborra.com/charsets/iso8859.html 
* http://www.iso.ch/iso/en/stdsdevelopment/tc/tclist/TechnicalCommitteeStandardsListPage.TechnicalCommitteeStandardsList?COMMID=23  
* http://webstore.ansi.org/ansidocstore/find.asp?find_spec=8859  
* http://anubis.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG3  

Kategorio:Signokodoj
8859
Kapitonimo

**Kapitonimo** estas (skriba) vorto kiu ŝanĝas sia(j)n signifo(j)n kiam la komenclitero estas majuskligata. En Esperanto kapitonimoj tre maloftas, sed jes povas aperi okaze de esperantigita propra nomo kiu homonimas kun ordinara vorto, ekzemple *KUBO* (*Kubo* per normala ortografio estas lando, dum *kubo* estas geometria formo).

En aliaj lingvoj kun malpli fonema ortografio ol Esperanto, kapitonimoj povas eĉ ŝanĝi sian prononcon laŭ uskleco.

Kapitonimoj estas speco de heteronimo.

Kapitonimoj povas krei konfuzon, precipe frazkomence, kie oni ja kutime majuskligas senkondiĉe.

## Kapitonimoj
*KATARO
****Kataro**: lando
****kataro**: malsano; aro da katoj

### Anglalingvaj kapitonimoj
*August / august
****August** [Ogest]: aŭgusto
****august** [oGAST]: admiriga
*Polish / polish
****Polish** [POŬliŝ]: Pola
****polish** [POliŝ]: fajli, glatigi

### Danlingvaj kapitonimoj
*I / i
****I**: vi, "ci-j"
****i**: en; i

Kategorio:Semantiko
Tetanoso

**Tetanoso** estas infekta malsano kaŭzata de la tetanosa bakterio (*Clostridium tetani*). Ĝi kaŭzas tetanion kun tre doloraj kontrakturoj. La bakterio eniras la korpon tra malfermaj vundoj.

La inkubacio daŭras inter tri kaj 20 tagojn; escepte ĝi povas daŭri eĉ kelkajn monatojn. Eblas protekto per vakcino.

Kategorio:Bakteriaj malsanoj de homoj
Kategorio:Sindromoj en neŭrologio
Kategorio:Sindromoj en kirurgio
Kategorio:Sindromoj en pediatrio
Kategorio:Sindromoj en intensa medicino
Kategorio:Bakteriaj malsanoj de bestoj
Ibrahim Ferrer

**Ibrahim FERRER**, naskita la  ĉe Santiago de Cuba, mortinta la  en Havano, estis kuba muzikisto kaj precipe kantisto, konata pro la pureco kaj mildeco de sia voĉo.

Li atingis tutmondan famon en 1998 per la sukceso de la muzika projekto *Buena Vista Social Club*, en kiu li verkis 12 el la 14 temoj de la disko. La angla esprimo "social club" verŝajne reiras al la hispana "club social", kiu signifas proksimume "amuza klubo". Ferrer laŭdire naskiĝis en tia klubo dum dancvespero.

## Biografio 
La vivo de Ferrer ne estis facila; kiel infano li preskaŭ mortis de tetanoso, kaj je la aĝo de 12 jaroj li restis orfo. Devante perlabori sian vivon li ne povis regule viziti lernejon; li surstrate vendis dolĉaĵojn. Li entuziasmiĝis pri muziko kaj kune kun sia kuzo fondis muzikistan grupon, *Jóvenes del Son* (junuloj de sono), kiu muzikis ĉe lokaj festoj.

En la 1950-aj jaroj li iĝis ĉefkantisto de la kuba orkestro de *Pacho ALONSO* kaj restis tiu dum pli ol dudek jaroj. En 1955 li kunlaboris kun la orkestro de Chepín-Chovén pri la sukcesa sondisko "El Platanar de Bartola". En 1975 li iris al Havano kaj laboris kun la legenda Orkestro *Ritmo Oriental* kaj kun la granda Beny MORÉ. Poste li reaniĝis en la grupo *Los Bocucos* de Pacho ALONSO. Li monde turneis kun tiu grupo kaj akiris pli kaj pli da ŝatantoj.

Tamen lia nomo restis ĉiam en ombro, li estis ŝatata de la publiko, sed ne de siaj kolegoj. Li perdis entuziasmon pri muziko kaj retiriĝis en 1991. Li poluris ŝuojn surstrate kaj forlasis sian domon por loĝi en malgranda pensiono, en kiu li enfermis sin, retiriĝe de la mondo kaj la muziko.

Sed en 1997 liaj amikoj lin konvinkis eliri el sia retiriĝo kaj reveni al la muziko por registri sian debuton kun la orkestro *Afro Cuban All Stars*, la pecaron *Toda Cuba Le Gusta*. Samjare sekvis lia apero en *Buena Vista Social Club*, pecaro, kiu rezultis el la laboro de Ry COODER, rekonata impresario muzika, kiu vojaĝis al Kubo por trovi talentulojn konatajn nur sur tiu insulo, kiaj Compay Segundo, Rubén GONZÁLEZ kaj Ibrahim Ferrer.

Liaj diskoj gajnis ĉiujn specojn de premioj, interalie unu *Grammy*. Liaj koncertoj plenigis *Carnegie Hall* en Novjorko, eŭropajn stadionojn kaj eĉ la plej pretendemajn aŭditoriojn de Japanio. Krome en 1998 ekestis filmo pri lia historio.

## Vidu ankaŭ 
* Compay Segundo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.montreŭjazz.com/programme/getfile.aspx?id=627 
* http://www.northseajazz.nl/artists.asp?actID=665&prog=true  
* http://www.ibrahim-ferrer.com 
* http://www.spiegel.de/kultur/musik/0,1518,368682,00.html 

Ferrer, Ibrahim
Ferrer, Ibrahim
Ferrer, Ibrahim
Ferrer, Ibrahim
Ferrer, Ibrahim
Ferrer, Ibrahim
AS-28

eta|300px|AS-28
***AS-28*** estas eta submarŝipo de la Rusa Mararmeo kun longo de 13.5&nbsp;m, alto de 5.7&nbsp;m kaj kiu povas subakviĝi ĝis profundo de 1000&nbsp;m.

Unu ekzemplero el tiu mergiĝis la 5-an de aŭgusto de 2005 ĉe Kamĉatko kaj kies helico plektiĝis en fiŝistan reton, surgrundajn kablojn, kio malebligis la surakviĝon el profundo de 190 m. Oni povis savi la 7-anan teamon nur helpe de la brita mararmeo, kiu kunhelpis per subakva roboto *Scorpio*. La ruĝa-blanke stria submarŝipo supreniĝis la 7-an de aŭgusto, post distranĉo de la fiŝista reto kaj la kabloj de la marborda milita observa sistemo.

## Vidu ankaŭ 
* Kursk

Kategorio:Ŝipoj
Kategorio:Submarŝipoj
Rusa ruleto

**Rusa ruleto** estas hazardludo, dum kiu oni ŝargas per unu kuglo sespafan revolveron kaj poste oni turnas (ruligas) la ŝargilon. Oni metas la paftubon al la kapo kaj premas la ĉanon. La ŝanco de morto estas 1 al 6. Gajninto estas tiu, kiu pli longe travivas aŭ se alia ne plu kuraĝas. Tiun "ludon" povas "ludi" multaj homoj. Tio aperas en filmoj kaj beletro.

Ekzistas ankaŭ versio de tiu ludo, kiam la ŝarĝilo ne estas ruligata post ĉiu iteracio de la ludo, tiel pligrandigante la ŝancon de pafo en ĉiu iteracio (1/6, 1/5 kaj tiel plu).

Krom pafado en la kapon oni ankaŭ foje praktikis aliajn regulojn (pafado en sian manon, ekzemple).

Tamen se la revolvero estas bona kaj ĝia ŝarĝujo sufiĉe facile turniĝas, probableco de sinpafo (de la unua ludanto) estas malpli ol 1/6 , ĉar pro sia pezo la kartoĉo estos post turniĝo en suba parto de la ŝarĝujo, sed la pafado okazas de la supra parto. Ekzistas tamen kontrasta opinio, ke temas pri tipa "urba legendo": ŝarĝujo kutime ne tiel libere ruliĝas por ke pezo de la kuglo povu influi ĝian halton.

La unua skriba mencio de "rusa ruleto" estas eble artikolo de Georges Surdez "Rusa ruleto" publikigita la  en usona revuo "Collier’s Weekly". Intervjuito de Surdez, franca militisto servinta en rusa armeo, rememoris la ludon, kiun rusaj oficiroj ludis en 1917, depremitaj de okazaĵoj en la Rusio.

Kiel nocio, la vortkombino "rusa ruleto" estas uzata por tre riskaj, danĝeraj aferoj.

Kategorio:Ludoj
Kategorio:Hazardludoj
Karlismo

eta|Karlista flago kun la surskribo: Dio, Patrujo, Reĝo
La **Karlismo** estis hispana movado, reprezentanto de la plej konservativaj kaj tradiciismaj politikaj tendencoj de la lando.

Ĝi naskiĝis en 1833, kiam mortis la reĝo Fernando la 7-a kaj lia filino Izabela la 2-a iĝis la nova reĝino de Hispanujo.
Tion ne akceptis la frato de la mortinta reĝo, Karlo Maria Isidro de Burbono (Carlos María Isidro), kiu estis la reprezentanto de la absolutistoj, kiuj ne akceptis virinon kiel reĝon de Hispanio kaj kontraŭis la politikajn moviĝojn.

Tuj post ekis milito inter ambaŭ flankoj: la Unua Karlisma Milito. Post la malvenko de la karlistoj, ili estis integritaj denove en la reĝimo, sed ne forlasis siajn pretendojn, kaj komenciĝis propra sinsekvo de sin nomitaj reĝoj.

Ankoraŭ estos du pliaj militoj dum la 19-a jarcento. La karlistoj defendis la malnovajn foruojn de la malnovaj regnoj, kaj ĉefe tiujn de Eŭskio kaj Navaro, pro kio ili havis plejan forton en tiuj regionoj. Samtempe ili estis integristoj en religio, kun forta influo de la Eklezio.

Dum la Hispana Enlanda Milito de 1936-1939, la karlistoj estis unu el la apogoj de la flanko gvidata de Francisco Franco, formante la unuojn konatajn kiel *requetés*, videblajn danke al ĝia karakteriza ruĝa bereto. Dum la milito la movado estis unuigita kun la Hispana Falango, por formi la ununuran partion de la reĝimo.

Kelkaj movadanoj plu konservis la pretendon al monarĥia legitimeco de la descendantoj de la dinastio, kaj formis la *Karlistan Partio*, kiu poste evoluos al socialismaj ideoj. La partio plu ekzistas kvankam ĝi havas marĝenan influon en la nuna politika sistemo de Hispanio.

## Gravaj karlistoj 
* Karlo Maria Isidro de Burbono
* Ramón Cabrera
* Manuel Fal Conde

## Vidu ankaŭ 
* Karlismaj Militoj

## Eksteraj ligiloj 
* Karlista Partio

Dosiero:El infante Carlos María Isidro de Borbón (Museo del Prado).jpg|
Dosiero:Ferdinand VII of Spain (1814) by Goya.jpg|
Dosiero:Portrait of Isabella II of Spain.png|
Heineken

eta|300px|Iama Heineken-bierproduktejo en Amsterdam

La nederlanda bierfarejo **Heineken kaj Co** estis fondita la 16-an de decembro de 1863 far Gerhard Adriaan Heineken. Ĝi estas la dua plej granda bierfarejo en Eŭropo (2004) kaj ekde 2004 eĉ la tria plej granda bierfarejo de la mondo post la belga InBev kaj Anheuser-Busch en Usono.

En 1863 aĉetis Gerard Adriaan Heineken - en aĝo de 22 jaroj - la bierfarejon "De Hooiberg" - tiam la plej grandan en la ĉirkaŭaĵo - en Amsterdam. Tie oni produktis bieron jam ekde ĉ. 1592. Ĝis 1886, oni produktis tie trofermentitajn, poste - laŭ germana ekzemplo - subfermentitan bieron.

Per agresa prezopolitiko, Heineken akiris en 1912 la gvidantan rolon en la hejma merkato. En 1931 oni fondis la unuan eksterlandan filialon en Surabaja, Indonezio. La produktado atingis eĉ 200.000 hl jare (ĉe konkurantoj ĉ. 3000 hl je jaro). En 1936, Heineken fondis kun la trinkaĵfirmao "Fraser and Neave" la hodiaŭan *Asian Pacific Breweries*. La disvastiĝo en Azio baziĝis sur tiuj ĉi fruaj investadoj. Ekde la 1930-aj jaroj, la firmao aperis en Usono.

Post la dua mondmilito, la firmao evoluis ĝis 2000 al la 2-a firmao en la bierfarado kun produkta kvanto de 98 milionoj da hektolitroj je jaro. Heineken eksportas el tio 19 milionojn al 170 landoj kaj tiel ĝi estas la plej disvastiĝanta biermarko.

## Heineken kaj politiko 
dekstra|80px
La bierbotelo kaj la firmao portas ruĝan stelon kiel simbolon. Origine oni volis tiel popularigi ĝin inter la laboristoj. Ĉar en Hungario la uzado de ruĝa stelo estas malpermesita, oni provas pro tio eki juĝproceson kontraŭ la firmao en Hungario (2005).

## Eksteraj ligiloj 
* *Heineken.com* Oficiala retpaĝo {angle).
* *HeinekenInternational.com* Oficiala retpaĝo (angle).

Kategorio:Biero
Kategorio:Varmarkoj
Loto

**Loto** estas

* konsulto de la sorto pri elekto, decido, asigno aŭ disdono
* la sorto mem
* lotaĵo, lotilo
* loto (ekonomio)

## Vidu ankaŭ 
* Loterio
* Lotludo

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri loto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 
## Fontoj 
*
Ivrea

**Ivrea** () estas malgranda urbo, kun loĝantaro de proksimume 24 000 homoj (fine de  en ĝi vivis ), situante en la regiono Piemonto en nordokcidenta Italio.

## Historio 
eta|maldekstra|300px|La rivero Dora Balteo en Ivrea
eta|300px|Situo en la provinco Torino
Dum la 20-a jarcento ĉefe ĝi famiĝis pro la sidejo de la firmao Olivetti, iam konata fabrikisto de tajpiloj, kalkuliloj kaj poste komputiloj. La kompanio estas ekde aŭgusto 2003 parto de la TIM Group (telefona kompanio).

La urbo estiĝis en la jaro 100 a.K., kiel kavalaria stacio de la armeo de la Romia imperio, por gardi la tradiciajn invadajn vojojn al Italio trans la Alpoj. La latina nomo de la urbo, “Eporedia”, jam longtempe malaperis en la nebulo de la tempo, sed ankoraŭ pluvivas en la nomo por la loĝantoj. Ili nomiĝas “eporediesi” itale por Eporedianoj.

Kvankam la urbo ludis interesan akcesoran rolon en la itala historio, hodiaŭ ĝi estas plej konata pro la stranga tradicia karnavalo, kies ĉefa celebro estas bazita sur la loke fama “batalo de la oranĝoj”. Ĉi tio koncernas milojn da urbanoj, dividitaj en batalteamoj, kiuj reciproke ĵetas oranĝojn (kun sufiĉe da perforto) dum iom neorganizitaj bataloj daŭrante kelkajn tagojn. Oni ne bone komprenas la originon de ĉi tiu tradicio, speciale ĉar la oranĝoj ne kreskas ĉe la piedo de la Alpoj kaj devas esti importitaj de la suda parto de Italio je konsiderindaj kostoj.

Moderna evoluo solide establis Ivrea-n sur la kampo de formplanado (dezajno) kun la alveno de “Interaction Design Institute Ivrea” (Interreaga Dezajna Instituto Ivrea), lokita en la malnova esplorejo de Olivetti, la “blua” konstruaĵo. Kvankam ĝi estas malgranda skolo, ĝi altiris internaciajn elstarulojn pro la eminenta reputacio de ĝia fakultato kaj altkvalitaj studentoj. Ambaŭ (studentoj kaj fakultato) estas eklektikaj, plejofte de ekster Italio. Vidu ilian retejon: http://www.interaction-ivrea.it

## Famaj homoj 
* Camillo Olivetti, (1868-1943) nĝeniero, entreprenisto kaj politikisto
* Roberto Accornero, (1957) aktoro

## Fotoj 

Dosiero:Duomo di Ivrea.JPG|Duomo (katedralo)
Dosiero:Ivrea carnevale.jpg|Batalo de la oranĝoj
Dosiero:Ivrea Monumento Camillo Olivetti.JPG|Monumento por Camillo Olivetti
Dosiero:Olivetti Building Ivrea.jpg|Olivetti konstruaĵo
Dosiero:Ponte_Vecchio_Ivrea.jpg|la "malnova ponto"
Dosiero:Ivrea Castello.jpg|La kastelo de Ivrea

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Komunumoj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Piemonto
Kategorio:Komunumoj de la metropola urbo Torino
Kategorio:Urboj de Italio
Miller

**Miller** (*Muelisto*) estas ofta anglalingva familinomo.

Famaj portantoj:

*Arthur Miller usona dramisto
*Glenn Miller usona ĵaz-muzikisto kaj bandestro
*Judith Miller usona ĵurnalistino

----
*Miller estas bierfarejo.
Ruleto

eta
eta
**Ruleto** estas hazardludo, ludata en hazardludejoj kaj ludkasinoj per kuglo kaj turnebla, kuŝanta rado, por akiri hazardajn numerojn. La ludantoj vetas je numeroj aŭ numerogrupoj (t.n. ŝancoj), dum ili metas ĵetonojn sur la konrenjan kampoj de la ludtablo. Se la numero aŭ numerogrupo sukcesas, oni gajnas la multoblon de la metita sumo (en formo de ĵetonoj). Ne trafante la numerojn, gajnas la t.n. ludbanko.

Oni alskribas la elpenson de la ruleto je la franca matematikisto Blaise Pascal. Onidire, li kalkulis la probablecon de ludo. Oni ludas per numeroj 0 ĝis 36, tio estas 37 numeroj. En kelkaj landoj (Belgio, Usono) ekzistas ankaŭ la duobla nulo, avantaĝa por la banko.

## Normaj tipoj de vetado ĉe la franca ruleto 
eta|altdekstre|ludplano por franca ruleto

vetado
* je simpla cifero, ekz. 36, gajno-probableco 1/37, ĉe gajno ekzistas 35-obla enspezo.
* je du najbaraj ciferoj, ekz. 1 kaj 2 aŭ 1 kaj 4, gajno-probableco 2/37, gajno donas 17-oblan repagon.
...
* je 18 ciferoj, kiuj formas grupojn ("simpla ŝanco"). Oni povas formi grupojn kun gajna probableco de 18/37, gajno donas 1-oblan repagon:
** ciferoj de 1 ĝis 18, nomata: *Manque*
** de 19 ĝis 36, nomata: *Passe*;
** la parajn numerojn 2, 4, 6, ..., 36 nomata: *Pair*
** neparajn 1, 3, 5, ..., 35 momata: *Impair*;
** ruĝaj ciferoj 1, 3, 5, 7, 9, 12, 14, ..., 36, nomata: *Rouge*;
** nigraj ciferoj 2, 4, 6, 8, 10, 11, ..., 35, nomata: *Noir*.

Ĝenerale: ju pli granda estas la probableco por gajno, des pli malpli estas la gejnebla sumo.

## Vidu ankaŭ 
* Montekarla metodo

## Eksteraj ligiloj 
* lexikon
* rules

Kategorio:Hazardludoj
Bingo

**Bingo** estas hazardludo, kiu popularas precipe en Britio, Filipinoj, Brazilo kaj en Usono. Tamen oni ludas ĝin en la tuta mondo kaj grandaj urboj kutime havas komercajn ludĉambrojn (bingejo) nur por tiu ĉi ludo.

La partoprenantoj aĉetas loton aŭ partoprenantan kuponon, sur kiu estas presitaj ciferoj. Ludogvidanto (aŭ pli moderne komputilo) elektas ciferojn el kugloj en tamburo - simile al loterio- ĝis tiam, kiam iu partoprenanto havas ĉiun ciferojn sur sia loto. Nun la gajnanto krias "BINGO". Post kontrolo de la ludbileto, la gajnanto ricevas monon aŭ objekton kaj la luda rondo estas fermita. Foje, plenigi linion ankaŭ havas premion.

Male al loterioj, bingo estas kunligita kun komunuma efekto, ĉar la partoprenantoj sidas en halo aŭ ĉambro. Ekleziaj komunumoj eluzas la ludon por financi bonfarajn projektojn.

En Brazilo bingo estis la nura laŭleĝa hazardludo krom ŝtataj loterioj ĝis 2004, kiam ili ankaŭ estis malpermesataj.

Ĝian originon oni ne certe scias. Oni tamen diras ke ĝi naskiĝis en Italio.

Kategorio:Hazardludoj
Pablo Milanés

**Pablo MILANÉS** (naskita en Bayamo, Kubo je la 24-a de februaro de 1943 - mortinta en Madrido, Hispanio je la 22-a de novembro 2022) estis kuba kantisto.

Pablo Milanés studis en la konservatorio de Havano. Li estas unu el la fondintoj de la grupo de novaj kubaj trobadoroj (*nueva trova*), kune kun Silvio Rodríguez.

Li estas fama pro siaj amaj kanzonoj, kaj ankaŭ pro aliaj kun politika enhavo. Inter la plej famaj troviĝas "Yolanda", "Yo me quedo" (*Mi restas*) aŭ "Amo a esta isla" (*Mi amas tiun ĉi insulon*). Pluraj el liaj kanzonoj estis esperantigitaj de kubaj kaj brazilaj artistoj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Paĝo pri Pablo Milanés, arkivigita en januaro 2010 ()
* kanzono de Pablo Milanés pri *Che Guevara* inter multaj samtemaj kubaj kanzonoj, arkivigita en decembro 2009  ()

Kategorio:Kuba muziko
Kategorio:Kubaj kantistoj
Kategorio:Kubaj gitaristoj
Kategorio:Kubaj poetoj
Kategorio:Kubanoj
Loterio

**Loterio** estas hazardludo laŭ kiu la partoprenantoj ricevas numeritajn biletojn, kiuj rajtigas ilin al ŝancoj pri gajno montrota de la sorto. Ekzistas du tipoj de la loterio: ĉe la aktiva, la ludanto mem elektas la ciferojn; ĉe pasiva ŝi aŭ li aĉetas la loton (ekz. hispana kristnaska loterio).

## Historio 
*Loterio*n elpensis la Ĝenovanoj en la 15-a jc., por elekti la novajn anojn de la konsilanoj. Ili skribis 90 nomojn sur papereto kaj elektis 5 el tiuj. El tio evoluis la loterio kiel hazardludo, kiun unuafoje prezentis la ĝenovano *Benedetto Gentile*. Ĉar la ludo certigis grandan enspezon, la regnantoj, ŝtato memtiris la ludjuron por certigi por si mem la enspezojn. Ankaŭ nuntempe la ŝtato mem posedas la rajtojn aŭ ĝi forvendis ilin en koncesion.

Oni ofte akuzis, morale atakis la ludon, la ludantojn.

## Ekzemploj por "aktivaj" loterioj 
laŭ landoj ekzistas diversaj sistemoj:

### EŭroMilionoj 
La unua lotado de EŭroMilionoj okazis vendredon, la 13an de februaro de 2004 en Parizo kaj do oni povis veti nur en Hispanio, Britio, Francio kaj Monako. La 8an de oktobro 2004 la transnacia lotludo etendiĝis al Aŭstrio, Belgio, Irlando, Luksemburgio, Portugalio, Svislando kaj Liĥtenŝtejno.
La luda formulo estas "5 el 50 plus 2 el 9" kaj unu loto kostis 2 eŭrojn. Ĉar multaj povas partopreni, la gajnebla sumo rapide akiras milionojn da eŭroj.

La evoluo de la loterio estas la pli granda ĉefgajno kaj nur gajnetoj por aliaj ludantoj. La plej granda gajnanto estas ĉiam la ŝtato.

eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

## Vidu ankaŭ 
* Faktorialo
* Bonŝanco
* Probablo-teorio
* Bingo
* EŭroMilionoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.staatsloterij.nl
* http://lotto.no
Hazardludo

**Hazardludoj** estas ludoj, kies rezulton oni ne povas diveni, tion kaŭzas, influas nur la hazardo kaj ne la sorto, decido de la ludanto. La diversaj hazardludoj diferencas je la probableco de la ludantoj kiel la rilato inter la gajnoelpago al ludo-enpago. La ludreguloj kaj la gajnoeblecoj estas tiel agorditaj, ke la ludanto predas monon dum longa, ofta tempo (la ĝenerale perdita mono servas por la funkciado de la ludejoj, por ŝtataj impostoj ktp.).

Hazardludoj, per kiuj eblas gajni monon, estas tiel nomitaj vetludoj.

Hazardludoj estas
* ruleto (ankaŭ usona ruleto)
* unubraka bandito
* fortuna rado (rado de fortuno)
* bingo
* loto – loterio
* ludkarto-hazardludoj, ekz. pokero, Black Jack, Baccara, Faro, Trente et quarante, Red dog
* ĵetkubo-ludoj, ekz. Hazard, Craps, Sic-Bo
* Keno
* monerĵeto, ekz. kapo aŭ numero,
* Bukidomeno (Bukio)

Dosiero:Dice.jpg|
Dosiero:Bingo.jpg|
Dosiero:Pachinko gampling hall.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* vetludo
* kazino
* Probablo-teorio (matematiko)
* Stokastiko
* Bonŝanco
TNC

La mallongigo **TNC** aperas por:

*Terminal Node Controller, modemo en la radiotekniko
*Trans National Corporation, angla esprimo por: transnaciaj konzernoj (ankaŭ TNK)
*Tetranitrokubano
*TNC-reto (angla *terra-neutral combined*) estas reta formo de la subtensia reto en la elektrotekniko.
***tnc** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
Konzerno

**Konzerno** estas organizo de financa interligo inter memstaraj,** sendepende restantaj entreprenoj** al ekonomia unuo kun unueca gvidantaro. La unuopaj entreprenoj estas samrangaj.

Oni parolas pri vertikala konzerno, se ĝi unuigas en si mem la produkton, prilaboron kaj la vendadon. En horizontala konzerno ne ekzistas produkta kunligo. La miksa konzerno unuigas tiujn trajtojn.

## Vidu 
***Trusto**
*Monda konzerno
*Listo de la plej grandaj konzernoj
*Entreprenoj en Usono

Kategorio:Mikroekonomiko
Elizabeth Hurley

eta|dekstra|Elizabeth Hurley
**Elizabeth "Liz" Jane HURLEY** (10-a de junio de 1965 en Basingstoke, Hampshire, Anglio) estas brita aktorino, produktorino, kaj modelulino.

Elizabeth Hurley debutis en 1987, produktis sian unuan filmon en 1992 en Hollywood kun Wesley Snipes (*Passagier 57*). Ekde 1994 ĝis 2001 ŝi estis *Vizaĝo de Estée Lauder*, en 1996 ŝi fondis kun longjara amiko Hugh Grant la produktan firmaon *Simian Films*.

Kategorio:Britaj aktoroj
Alexis de Tocqueville

[eta|220px|Karikaturo, [Honoré Daumier, 1849.]]
eta|maldekstra|*Alexis de Tocqueville*, pentraĵo de Théodore Chassériau, 1850
[eta|250px|La Fabert Lernejo en [Metz, tie Tocqueville studis dum la jaroj 1817 ĝis 1823]]
[eta|250px|maldekstra|Tocqueville en la jaro 1851 partoprenis en la Komisio de la [Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo pri la ŝanĝoj en la Konstitucio.]]
**Alexis Charles Henri Clérel De TOCQUEVILLE** [alɛksi ʃaʁl ɑ̃ʁi kleʁɛl də tɔkvil] (naskiĝis  en Verneuil-sur-Seine (Île-de-France), mortis  en Cannes) estis franca politika filozofo kaj historiisto.

## Vivo 
Post kiam Tocqueville finis sian studadon de jurscienco, li iĝis juĝisto en 1826 en Versailles. En 1831 komisiis lin la registaro studi la juran sistemon kaj la punadon en Usono.

El la spertoj dum la vojaĝo rezultis lia fama verkaĵo *De la démocratie en Amérique* (pri Demokratio en Ameriko en du volumoj, eldonitaj en Parizo). La unua volumo aperis en januaro de 1835 en sub 500 ekzempleroj, sed jam junie aperis la dua eldono. La 8-a eldono aperis la 20-an de aprilo de 1840 en la franca kaj angla kaj entenas la duan volumon de liaj esploroj.

*De la démocratie en Amérique* priskribas la demokration en kunteksto de la civila socio. La libro ricevas en 1836 la premion Montyon de la Franca Akademio, kies ano li iĝis en 1841.

Inter 1839 kaj 1848, Alexis de Tocqueville apartenis kiel parlamentano al la modera opozicio. Post la Revolucio de 1848, li batalis kontraŭ la socialismo kaj apogis la monarkion. Kiel ano de la leĝodona asembleo, li transprenis en 1849 eksteraferan oficon. Li retiriĝis, kiam Napoleono la 3-a trofortiĝis.

Kiel lasta defendanto de la parlamentismo, li opoziciis forte kontraŭ la prezidenta politiko. Li estis arestita la 2-an de decembro de 1851. Li poste retiriĝis al la privata vivo.

## Tocqueville-efekto 
La Tocqueville-efekto priskribas fenomenon el la verko *De la démocratie en Amérique* pri la sociologio (socia psikologio).

## Vidu ankaŭ 
* Liberalismo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.tocqueville.org 
* http://xroads.virginia.edu/~HYPER/DETOC/home.html  
* http://www.gradesaver.com/author/alexis-tocqueville 

Kategorio:Francaj filozofoj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Francaj historiistoj
Kategorio:Membroj de la Franca Akademio
Ryan Franklin

**Ryan FRANKLIN** (n. 5-a de marto, 1973, Fort Smith (Arkansas), Usono) estas ludanto en la basbala Major League. Franklin estas dekstramana ĵetanto en la Seattle Mariners de la American League.

Li partoprenis la Olimpikon en 2000 kaj akiris la ĉampionecon kun la teamo.

La 2-an de aŭgusto de 2005, Franklin estis jam la 8-a ludanto de la Major League, 2-a ludanto de Mariners, kiu malkaŝiĝis kiel uzanto de steroidoj. Li ne rajtas ludi en 10 tagoj (t.e 6-8 ludoj).

Kategorio:Usonaj basbalistoj
Abdulah bin Abdul-Aziz Al Saud

**Abdulah bin Abdul-Aziz Al Saud** arabe: **عبد الله بن عبد العزيز السعود**, (naskiĝis  en Riado, Sauda Arabio, mortis ), estis ekde la 1-a de aŭgusto 2005 la reĝo de Sauda Arabio. Li fakte jam gvidis la ŝtatajn aferojn ekde 1995 kiel kronprinco, post kiam lia duonfrato kaj tiama reĝo Fahd bin Abdul-Aziz Al Saud suferis apopleksion. Tiam li enkondukis reformojn pro la financa krizo de la lando kaj tiel ekz. malpliigis la ŝtatajn donaĵojn (senpaga domo, sanoprizorgo ktp.).

Laŭ la oficiala dinastia naskosinsekvo, li estas la 15-a el 37 filoj de la reĝo Abdul-Aziz bin Saud, fondinto de la reĝlando Sauda Arabio.

Abdulah naskiĝis kiel filo de Fahda, la oka edzino de Bin Saud. Lin instruis intelektuloj kaj ekleziuloj en la princa lernejo de la sauda korto. En 1963 li iĝis komandanto de la sauda Nacia Gvardio, kaj ekde junio de 1982 la unua vic-ĉefministro.

## Ligoj kun Pollando 
En Pollando iĝis konata kiel fondaĵisto de dispartigo de Siamaj dunaskitoj - du fratinoj el Janikowo (la 3-an de januaro 2005). Kuzo de la knabinoj metis informon kun la peto pri financa helpo en TTT-paĝon. Tiutempa tronheredanto invitis la fratinojn kun la patrino al Sauda Arabio kaj financis la operacion. La operaco estis montrita de la sauda televido.

La 25-an de junio 2007 li ricevis de la manoj de pola prezidento Lech Kaczyński la Ordenon de Blanka Aglo.

Kategorio:Arabaj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Sauda Arabio
Kategorio:Kavaliroj de Ordeno de Blanka Aglo
Kategorio:Kavaliroj de la Ordeno de la Ora Ŝaffelo
Kategorio:Kavaliroj grandaj krucoj de la Ordeno de Merito de la Itala Respubliko
Kategorio:Saudarabiaj miliarduloj
Kategorio:Naskiĝintoj en Riado
Kategorio:Regantoj de Sauda Arabio
Kategorio:Reĝoj de Sauda Arabio
Kategorio:Ricevintoj de la Ordeno de Liberiginto San Martín
Kategorio:Sauda dinastio
Radegast

**Radegast** estas nomo por ĉeĥa biero, por slava dio, por rivereto en Meklenburgo-Antaŭpomerio kaj por urbeto en Saksio-Anhalto (ambaŭ Germanio). Krome kvar germanaj vilaĝoj nomiĝas tiel.

*Radegast - nomo de marko de biero
*Radegast - nomo de pagana dio
*Radegast (rivero)
*Radegast (Anhalt)
*2581 Radegast, asteroido
Strom Thurmond

**Strom THURMOND** (n. 5-a de decembro 1902 en Edgefield, Sud-Karolino; m. 26-a de junio en 2003 samloke) estis usona politikisto.eta|maldekstra|180ra|Strom THURMOND (1902-2003)

Li estis *Super-rekordulo* de la usona politiko. Li estis la plej aĝa senatano de la usona historio, li retiriĝis nur en 2002 estante 99-jara el sia posteno kiel senatano de Sud-Karolino. Li laboris en tiu posteno pli ol 50 jarojn. Li en 1964 ŝanĝis sian sintenon de la Demokrata Partio al la Respublika Partio. Thurmond edziniĝis kun belulina reĝino, pli juna je 44 jarojn. Li estis frutempe apoganto de la rasapartigo. Tio estis ankaŭ lia ĉefa diro kiel prezidenta kandidato en 1948 kontraŭ Harry S. Truman en la Demokrata Partio. Ankaŭ en aliaj demandoj, temoj, li estis ĝisosta konservativulo (familio, virinoj).

En 1957 li parolis en la usona senato dum 24 horoj kaj 18 minutoj.

Lia 100-jaraĝa naskiĝa festo en 2002 kaŭzis rezignon de senatano Trent Lott.

Kategorio:Usonaj politikistoj
Kategorio:Usonaj centjaruloj
Kategorio:Guberniestroj de Suda Karolino
Radegast (dio)

**Radegast** estas slava pagana dio de rikolto kun taŭra kapo kaj korno de abundeco. Li ankaŭ estis nomita **Svarožić** kaj en Rusio **Dažbog**. La devena statuo estas produktita el artefarita ŝtono kun fera enmetaĵo kaj almetaĵo de granita erigaĵo. Ĉar ĝi malbone rezistis al malfavora vetero sur Radhošť, ĝi estis anstataŭigita de kopiaĵo el pli firma granito.eta|dekstra|220ra|Statuo de Radegast

Ni povas vidi ĝin irante al monto Radhošť en la montaro Beskidoj.

Kategorio:Agrokulturaj dioj
Kategorio:Beskidoj
Kategorio:Dioj pri fekundeco
Kategorio:Militaj dioj
Kategorio:Moraviasilezia regiono
Kategorio:Slavaj dioj
Trent Lott

**Chester Trent LOTT, Jr.** (n. 9-a de oktobro, 1941 en Grenada (Mississippi)) estas usona senatano el Misisipio kaj membro de la Respublikana Partio. Li estis inter 1996 kaj 2001 gvidanto de la senata respubliknaa plimulto.

Li fi-famiĝis pro elparolo dum festado de la 100-jara Strom Thurmond, kiam li kaŝe laŭdis iaman rasisman pensadon de Thurmond. Li pro tio rezignis fine de 2002.

Kategorio:Usonaj politikistoj
Ikoma

La urbo **Ikoma** (Japanlingve:生駒市 [Ikoma-ŝi]), situas en nord-okcidenta de estas urbo de Japanio. Ĝi situas en la gubernio Nara, en la regiono Kansajo (ankaŭ nomata *Kinki*), kaj geografie troveblas en la centro de la insulo Honŝuo, la plej granda el la insuloj de Japanio. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

La teritorio havas komunan limon kun .

La urbo estis fondata ĉe 1-a de novembro 1971.

eta|dekstra|180px|

## Ĉirkaŭaj komunumoj 
;Gubernio Nara
* Nara
* Jamatokorijama
* kantono Ikoma
** Heguri
** Ikaruga
;Gubernio Kioto
* Kjotanabe
* Sejka
;Gubernio Osaka
* Hirakata
* Dajto
* Higaŝiosaka
* Ŝiĝonaŭate
* Katano

## Industrio 
* Ĉa-sen

## Transporto 
### Fervojoj 
* Kintetsu
** Linio Kintetsu-Nara:  - 
** Linio Kintetsu-Ikoma: Ikoma -  -  -  -  - 
** Linio Kintetsu-Keihanna: Ikoma -  - 
** Kablotramo Kintetsu-Ikoma:  -  -  -  - 

### Vojoj 
* Naciaj vojoj:
** Nacia vojo 163
** Nacia vojo 168
** Nacia vojo 308

eta|maldekstra|300ra|
## Lernejoj en la urbo 
* Elementaj lernejoj: 12 (publikaj: 12, privata: 0)
* Mezlernejoj: 8 (publikaj: 8, privata: 0)
* Supera mezlernejo: 2 (publikaj: 2, privata: 0)

### Universitatoj 
* Nara Instituto de Scienco kaj Teknologio

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* plia retejo ()

Kategorio:Urboj de Gubernio Nara
Departemento Kindio

**Departemento Kindio** () estas laŭ areo relative malgranda departemento de Kolombio, iom okcidente de la centro de la lando. **Kindio** iĝis departemento de Kolombio je la 1-a de januaro 1966. Laŭ la stato de  en la departemento vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . 

* Ĉefurbo: Armenia (321 000).
* Pliaj urboj: *Montenegro* (45 000), *Quimbaya* (44 000).
(nombroj de loĝantoj laŭ la stato de 2005)

## Geografio 
* Nevado del Kindio

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Departementoj de Kolombio
Departemento La Guajira

**Departemento La Gŭaĥira** estas departemento de Kolombio. Ĝi ekestis la 1-an de januaro 1964. Laŭ la stato de  en la departemento vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . 

* Ĉefurbo: Riohacha ()
* Pliaj urboj: *Maicao* (), *Uribia* ()
(nombroj de loĝantoj laŭ la stato de 2005)

La Gŭaĥira estas la plej norda departemento de Kolombio; ĝi troviĝas sur duoninsulo samnoma, norde kaj okcidente banata de la Kariba Maro kaj oriente de la Golfo de Venezuelo, okupante plej parton de la Guajira Duoninsulo. Sude ĝi limas al Venezuelo kaj al la kolombia departamento Cezaro; sudokcidente al la departemento Magdaleno. Parto de la teritorio estas parto de la montaro Serranía del Perijá.

## Geografiaj elementoj 
* Punta Gallinas
* La rivero Cesar [seSAR] estas rivero kiu elfluas en la montoj de la Sierra Nevada de Santa Marta, en la municipo San Juan del Cesar, Departemento La Guajira.

## Vidu ankaŭ 
* Gvaĥiraj-barankilaj kserofitaroj

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Departementoj de Kolombio
Artúr Kálid

**Kálid Artúr** (naskiĝis la 14-an de aŭgusto en 1970 en Budapeŝto) estas hungara aktoro, voĉoaktoro, deklamisto, anoncisto. Lia oficiala nomo estas laŭ hungarlingve kutima nomordo **Winkler Artúr**, pli frue **Békési-Kálid Artúr**. Lia edzino estas Tünde Murányi.
eta|Artúr Kálid deklamas
Li naskiĝis http://www.imdb.com/name/nm0477568/ kiel filo de patro el Gvineo Bisaŭa (kun kiu li renkontiĝis nur en 2005) kaj hungara patrino. Li estis edukita kiel orfo.

## Biografio 
Li lernis en la gimnazio pri György Bessenyei, poste studis inter 1989-1993 en la Teatra kaj Filmarta Altlernejo, kie li konatiĝis kun sia estonta edzino. Li ludis inter 1993-1996 en la Gaja Teatro en Budapeŝto. Ekde 1997 li laboras sendepende kaj ofte sinkronizas filmojn, reklamojn. Lia voĉo estas vaste konata en populara televizio, kie li estas ĉefa anoncisto. Li ricevis premion en 1996. En 1998 li edziĝis, la edzino naskis 2 gefilojn.

## Elektitaj teatraj roloj 
* William Shakespeare: *Somermeznokta Sonĝo* - Oberon
* Imre Madách: ''La Tragedio de l' Homo* - Ádám (unu el la ĉefaj viraj roloj)
* Friedrich Schiller:
** *Don Carlos* - Alba
** *Haramiák* - Schwarz
* Gábor Presser–Dusán Sztevanovity: *A padlás* - Barrabás

## Elektitaj kinejaj filmaj roloj 
* *Sztracsatella* (1996)
* *Szanaszét* (2003)
* *Vakfolt* (2014)

## Elektitaj televiziaj filmaj roloj 
* *Angyalbőrben* (1988)
* *Szabadság tér '56* (1994)
* *Millenniumi mesék* (2000)
* *Pasik* (2000)
* *Szérum'' (2015)

## Dubladaj roloj 
* en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj de Denzel Washington, Will Smith, Sylvester Stallone, |Wesley Snipes, Samuel L. Jackson kaj aliaj

## Fontoj 
* lia paĝo en la hungara
* datenoj kun foto

Kategorio:Hungaraj aktoroj
Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj
Kategorio:Hungaraj anoncistoj
Kategorio:Hungaraj deklamistoj
Artakserkso

**Artakserkso** regis Persan imperion de jaro 464 a.K. ĝis 424 a.K. Li estis de Aĥemenida dinastio.

Li permesis hebreojn observi judismon en Jerusalemo.

"En la tempo de Artaĥŝaŝt skribis Biŝlam, Mitredat, Tabeel, kaj la aliaj iliaj kunuloj al Artakserkso, reĝo de Persujo: la letero estis skribita Sirie kaj klarigita Sirie..." - Ezra 4:7

## Ekstera ligilo 
* Ezra (en Esperanto) 

## Vidu ankaŭ
* Apolonido de Kos, greka kuracisto, kiu vivis en la kortego de la persa reĝo

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Bibliaj personoj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.
Kategorio:Homoj de la 5-a jarcento a.K.
Komedio

**Komedio** estas la uzo de humuro en spektakla belarto. Ĝi ankaŭ signifas spektaĵon, kiu forte utilizas humuron. La termino originale devenas de la teatro, kie ĝi simple aludas al teatraĵo kun amuziga agado kaj (plejparte) feliĉa fino, kontraste al tragedio. Humuro estas esenca elemento de komedioj.

La greka komedio aŭ helena komedio estas literatura ĝenro de scenejaj verkoj kun plejparte komikaj efikoj kaj kutime feliĉa fino. Greka komedio kaj greka tragedio establas la longan tradicion de komedio kaj tragedio en Eŭropo, la plej gravaj ĝenroj de eŭropa dramo. En komedio ofte okazas konflikto, kiu malmaskas supozeblajn valorojn aŭ elmontras homajn malfortojn kaj kies solvo kaŭzas ridon. Estas malfacile klare difini komedion. Eĉ la komikeco havas nur limigitan validecon kiel ĉeftrajto, ĉar komedio ankaŭ inkludas kombinaĵojn kun seriozaj aŭ absurdaj ĝenroj kiel ekzemple tragikomedio aŭ la grotesko.

## Komediaj filmoj 
* *Pennies from Heaven* (1936)
* *Monsieur Verdoux* (1947)
* *Love Happy* (1949)
* *An American in Paris* (1951)
* *Monkey Business* (1952)
* ''Singin' in the Rain* (1952)
* *How to Marry a Millionaire* (1953)
* *The Seven Year Itch* (1955)
* *Bus Stop* (1956)
* *Some Like It Hot* (1959)
* *The Apartment* (1960)
* *My Fair Lady* (1964)
* *American Graffiti* (1973)
* *Annie Hall* (1977)
* *Forrest Gump* (1994)
* *Shanghai Knights'' (2003)

## Vidu ankaŭ 
* Komedia filmo
* Rido
* Ŝerco

## Eksteraj ligiloj 
* Artikoloj pri komedioj 

Kategorio:Teatro
Kategorio:Humuro
Departemento Putumajo

**Departemento Putumajo** () estas departemento de Kolombio, en la sudo de la lando. La departemento ekestis je la 1-a de januaro 1991. Laŭ la stato de  en la departemento vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . 

* Ĉefurbo: Mocoa ()
* Pliaj urboj: *Puerto Asis* (), *Orito* ()
(nombroj de loĝantoj laŭ stato de 2022, Orito laŭ stato de 2019)

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Departementoj de Kolombio
Altnaza antilopo

La **altnaza antilopo** aŭ **sajgao** (*Saiga tatarica*) estas zoologia genro el la ordo de parhufuloj kaj familio de bovedoj, kiu loĝas en Ŝinĝango kaj la Interna Mongolio de Ĉinio, iama Sovetunio kaj Mongolio. Somere ĝi surhavas dorse flavbrunajn harojn, sed ĝiaj gropaj makuloj, abdomeno kaj vosto prezentiĝas blankaj. Vintre ĝi sin vestas per densa, longa kaj tute blanka hararo. Ĝi distingiĝas ĉefe per sia ŝvela nazo kun naztruoj malsupren direktitaj. Ĝi longas 1,2-1,7 m., altas 75–80&nbsp;cm. kaj pezas 36–69&nbsp;kg. La kornoj de la maskla besto estas rektaj kaj eĝhavaj kun longeco de 20–26&nbsp;cm. La femala besto ne portas kornojn.

La antilopoj vivas sur vastaj dezertaj aŭ duondezertaj ebenaĵoj, kie la temperaturo draste ŝanĝiĝas en tagnokto. Ili agas ofte en eta grupo el kelkaj ĝis dekkelkaj. Aŭtune ili amase migras suden, al valoj kie abundas herboj kaj regas varmeta klimato. La sekvantan aprilon ili revenas norden, en malgranda grupo, 2-6-ope. Tiam la masklaj bestoj iras en la fronto kaj la femalaj poste. En la somera restadejo ili kolektive agas. Malaltaj arbustoj kaj herboj estas iliaj manĝaĵoj. Manĝinte sukoplenan manĝaĵon, ili ne soifas dum longa tempo. Hardite de la medio, ili ne timas froston, sed humidecon. Ili estas akraflaraj kaj kuras rapide, la rapideco de ilia kurado atingas 60 kilometrojn hore. Ili pariĝas en decembro. Post gravedeco de ĉ. kvin monatoj, la femala besto naskas en la sekvanta majo, ĉiufoje 1-3 idojn. Ĝenerale, ĝi naskas unu idon en la unua nasko kaj du (aŭ fojfoje tri) idojn en la postaj naskoj. Post 30 minutoj la novnaskito povas stariĝi, post ses horoj ĝi povas sekvi sian patrinon, kaj post ok monatoj ĝi fariĝas same granda kiel ĝiaj gepatroj. En la pasinteco ekzistis multaj altnazaj antilopoj, sed pro troa ĉasado ili preskaŭ neniiĝis en la mondo. Nun ili estas rigore protektataj. La bredataj altnazaj antilopoj ne povas vivi longan tempon. La korno de la besto estas valora drogo.
[eta|La rostra nazo de la altnaza antilopo - video de la jutuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo.]]

## Vidu ankaŭ 
* Emin-vala stepo

## Eksteraj ligiloj 
* Altnaza antilopo ( WWF ) 

Kategorio:Bovedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Faŭno de Kazaĥio
Radegast (biero)

eta|200ra|Biero Radegast

**Radegast** estas la plej ŝatata marko de biero en norda Moravio. Ĝi estas produktata en botelojn, en ladujojn kaj en restoraciojn, kie oni elkranas ĝin el bareloj en glasojn.

La biero estas fabrikata en Nošovice.

## Pluaj fotoj 

File:Birell světlý 2018 1.jpg| Birell
File:Birell polotmavý 2018 1.jpg| Birell - duonmalhela
File:Birell zelený ječmen 2018 1.jpg| Birell - verda hordeo
File:Radegast (Beer- czech republic).jpg|Radegast - elkraneja hela
File:RadegastTemneHorky.jpg|Radegast - dampe amara

Kategorio:Ĉeĥa biero
Kategorio:Nošovice
Ruĝa goralo

La **ruĝa goralo** (*Naemorhedus baileyi*) estas speco el la ordo de parhufuloj kaj familio de bovedoj. Ĝi vivas en Tibeto de Ĉinio, Assam de Hindio kaj Birmo. Al la sama genro apartenas la ruĝa goralo kaj goralo (*Naemorhaedus goralo Hardwicke*). Ili estas similaj en aspekto kaj grandeco, tamen la ruĝa goralo havas molajn, ruĝhrunajn aŭ brunajn harojn kaj nigran strion sur la dorso laŭ la vertebraro. Ĝi havas malpli longajn orelojn kaj malhavas blankan makulon ĉe la gorĝo. La maskla kaj femala ruĝaj goraloj ambaŭ havas kornojn. Plenkreska ruĝa virgoralo en la Ranguna Zoo de Birmo pezas 28 kg., longas 99 cm. kaj altas 43 cm. La ruĝaj goraloj ŝatas vivi sur krutaj kaj herboriĉaj montoj aŭ rokriĉaj regionoj apud arbaroj. Ili lertas en grimpado kaj saltado kaj povas transsalti 1,8 m. altan barilon.

En 1863 brito *Blyth* trovis ruĝan goralon en Assam de Hindio. Poste en 1912 angla biologo *Bailey* diris, ke li vidis vestojn el felo de ruĝa goralo portatajn de loĝantoj en sudorienta Tibeto. En 1931 angla grafo *Cranbrook*, kiel membro de vegetaĵkolekta taĉmento, pafmortigis unu ruĝan goralon en la norda parto de Birmo. Siatempe li asertis ke tiu besto estas nova specio. Kaj li donacis la kranion kaj felon de la besto al la Brita Muzeo. Tamen oni difinis ĝin kiel novan specion nur en 1961. La nombro de la goraloj ne estas tre malgranda, sed pro tio ke ili loĝas en foraj senhomaj montregionoj, oni malofte ilin trovas, por ne paroli pri kaptado de ili. Laŭdire, nur kelkaj bestoĝardenoj de Birmo kaj Usono havas ruĝajn goralojn. En 1982 la Ŝanhaja Zoo de Ĉinio akiris kelkajn tiajn bestojn en Tibeto.

## Vidu ankaŭ 
* Gŭiĝoŭ-altebenaĵaj foliaj kaj miksaj arbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Bovedoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Tibeta antilopo

La **tibeta antilopo** (*Pantholops hodgsoni*) el la ordo de parhufuloj kaj familio de bovedoj loĝas sur la Ĉinghaj-Tibeta Altebenaĵo de Ĉinio, kaj malmulte en Hindio. Ĝi longas 1,3-1,4 m., altas 70–81&nbsp;cm. kaj pezas 40–50&nbsp;kg. La haroj de la supra parto de la korpo prezentiĝas helruĝbrunaj kaj tiuj de la malsupra parto de la korpo blankaj. Ĝi havas du okulfrapajn trajtojn. La unua estas, ke ĝiaj kornoj longaj je malpli ol 60&nbsp;cm. preskaŭ vertikale elkreskas el la frunto, kun malgranda kurbiĝo. La plej granda longeco de korno atingas 72,4&nbsp;cm. Ambaŭ kornoj kreskas simetrie. De flanke rigardate en la malproksimo, ĝi aspektas unukorna. Tial oni nomas ĝin ankaŭ unukorna besto. La alia estas, ke ĝi havas grandan muzelon kaj larĝajn naztruojn.

## Vivejo 
La tibeta antilopo estas besto propra al la Ĉinghaj-Tibeta Altebenaĵo, kiu loĝas en la loko 4 000-6 000 m. super la marnivelo. La antilopoj kutimas vivi solaj aŭ en malgranda grupo, malofte en grupo el kelkcent. Ili serĉas manĝaĵon ne nur matene kaj vespere, sed ankaŭ tage. Malaltaj plantoj kaj herboj sur la altebenaĵo estas iliaj manĝaĵoj. Ripozante, la antilopo ofte faras per siaj piedoj kavon 30&nbsp;cm. profundan por sin ŝirmi kontraŭ vento kaj sin kaŝi de la malamiko. Ĝi estas timema kaj akre singardema, kaj kuras tiel rapide, ke eĉ hundo kaj lupo ne povas kuratingi ĝin. Escepte de la sezono de fekundiĝo, la masklaj kaj femalaj antilopoj ne vivas kune. Novembro kaj decembro estas ilia pariĝa tempo. En majo kaj junio la bestinoj naskas idojn, ĉiu po unu. En la pariĝa tempo virantilopo kolektas ĉirkaŭ si 10-20 antilopinojn kaj gardas ilin kontraŭ la aliaj virbestoj. Tiam okazas drasta luktado inter virantilopoj kaj estiĝas grava vundo al la batalantoj.
La tibeta antilopo estas tre rara besto de Ĉinio. Ĝi neniam montriĝis ekster Ĉinio.

Kategorio:Ĉinio
Kategorio:Antilopenoj
Tajvana serovo

La **tajvana serovo** (*Nemorhaedus swinhoei* aŭ *Capricornis swinhoei*), specio el la ordo de parhufuloj kaj familio de bovedoj, vivas en Tajvano. Ĝi longas 80–90&nbsp;cm., altas 50–60&nbsp;cm. kaj pezas 20&nbsp;kg. Ĝi estas simila al la japana serovo (*Nemorhaedus crispus* aŭ *Capricornis crispus*) kaj havas preskaŭ saman grandecon kiel tiu. La maskla kaj femala tajvanaj serovoj ambaŭ havas kornojn kaj maldelikatajn kaj maldensajn harojn sur la dorso. Iliaj subokulaj glandoj estas malpli grandaj ol tiuj de la japana. La tajvana serovo estas besto propra al Ĉinio. Gi loĝas en montregionoj 700-3.500 metrojn super la marnivelo, kaj plej multe en regionoj 1.000-2.000 metrojn super la marnivelo. Korpe malgranda, ĝi lertas en saltado kaj grimpado. Ĝi povas transsalti du metrojn altan barilon. Kolerante ĝi forte frapas per siaj antaŭaj piedoj la teron en signo de averto, akre krias kaj atakas per siaj kornoj, sed ne mordas per la dentoj. En 1974 la Tajbej-a Zoo de Ĉinio havigis al si du tajvanajn serovojn, kaj poste aliajn kvar en 1978 kaj 1980. Komence tiuj bestoj estis tre ferocaj kaj malfacile dreseblaj, ili eĉ frapiĝis kontraŭ barilo kaj rompis al si la kornojn. Ĉ. unu monaton poste ili fariĝis sufiĉe malsovaĝaj. La virserovoj ofte ludas kun sia dresanto. Ili kutimas manĝi nokte. Batato kaj ĝiaj folioj estas preferindaj por ili. Iliaj vivkutimoj similas al tiuj de la japana serovo.

Pro ekspluatado de la loko, kie vivas la serovoj, kaj kontraŭleĝa ĉasado, la nombro de tiuj orientalisaj bestoj draste reduktíĝis. La lokanoj opinias ke la karno de la serovo estas tonika. Pro tio ĝi estas multekosta. Nun estas treege malmultaj serovoj. Laŭ informo, en la tuta mondo nur la Tajbej-a Zoo havas tri (1987).

## Vidu ankaŭ
*Subtropikaj ĉiamverdaj arbaroj de Tajvano

Kategorio:Kaprenoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Endemiismoj
Silkraŭpo

[eta|250ra|En vilaĝo de [Ĥorezmo oni nutras silkoraŭpojn per folioj de morusujo]]

La **silkraŭpo** estas larvo de papilio, origina el la norda parto de Ĉinio. Plej konata specio estas *Bombyx mori* (aŭ komunlingve **bombikso**).

Kiam bombikso estas raŭpo, ĝi produktas altvaloran fibron. Nutrante sin per folioj de blanka moruso, ĝi elkorpigas unikan fadenon el kruda silko kaj per ĉi-lasta konstruas sian kokonon. Tiu fadeno estas inter 300 kaj 1500 metrojn longa.

## Vivciklo 
[eta|dekstra|250ra|Fig. 473. Virseksa - Fig. 474. Inseksa - Fig. 475. [Raŭpo. - Fig. 476. Kokono -  Fig. 477. Pupo iomete reduktita.]]

* Ovo: 10-14 tagoj
* Larvo: 27 tagoj
** 1-a larva stadio
** 2-a larva stadio
** 3-a larva stadio
** 4-a larva stadio
** 5-a larva stadio
* Pupo: 14 tagoj
* Imagino: 7 tagoj

## Silkokulturo 
**Silkokulturo**, **serikulturo** kiel neologismo internacia, aŭ **silkofarmado**, estas la bredado de silkraŭpoj por la produktado de silko. Kvankam estas kelkaj komercaj specioj de bombiksedoj, *Bombyx mori*, kies la raŭpo estas aldomigita, estas la plej amplekse uzata kaj intense studita.

Muskardino estas malsano de insektoj; multaj muskardinoj suferigas silkoraŭpojn. Pebrino, aŭ "pipromalsano," estas malsano de silkoraŭpoj, kiu estas kaĵzita de protozoaj mikrosporidiaj parazitoj, ĉefe *Nosema bombycis* kaj je malpli granda etendo, specioj de genroj *Vairimorpha*, *Pleistophora* kaj *Thelohania*. La parazitoj infektas ovojn kaj estas transpasigataj al la venonta generacio.

Kategorio:Papilioj
Kategorio:Teksaĵindustrio
Kategorio:Dombestoj