Anarkiismo kaj edukado

**Anarkiismo** havis deĉiame specialan intereson pri la afero de **edukado** el la verkoj de William Godwin kaj Max Stirner antaŭen.

Ampleksa diverseco de temoj rilataj al la edukado akiris la atenton de anarkiismaj teoriuloj kaj aktivuloj. Ili estas la rolo de edukado en socia kontrolo kaj sociigo, la rajtoj kaj liberecoj de junuloj kaj infanoj ene de edukaj kuntekstoj, la malegalecoj kuraĝigitaj de nuntempaj eduksistemoj, la influo de ŝtataj kaj religiaj ideologioj en la edukado de personoj, la divido inter socia kaj permana laboro kaj ties rilato kun edukado, seksa edukado kaj artedukado.

Variaj alternativoj al nuntempaj ĉefaj eduksistemoj kaj ties problemoj estis proponitaj de anarkiistoj kiuj iris el alternativaj sistemoj kaj medioj, al memedukado, defendo de junulaj kaj infanaj rajtoj, kaj aktivado pere de libera penso.

## Fruaj anarkiistaj idearoj pri edukado 
### William Godwin 
[180ra|maldekstra|eta|[William Godwin]]
Por la angla klerisma anarkiisto William Godwin edukado estis "la ĉefa rimedo per kiu oni povas atingi ŝanĝon." Godwin vidis ke la ĉefa celo de edukado estu la atingo de feliĉo. Por li la ŝtato "ne malsukcesos uzi ĝin plr plifortigi siajn manojn, kaj porĉiamigi siajn instituciojn.".

### Max Stirner 
[180ra|dekstra|eta|[Max Stirner.]]
Max Stirner estis germana filozofo ligita ĉefe kun la anarkiisma pensoskolo konata kiel individuisma anarkiismo kiu laboris kiel instruisto en gimnazio por junulinoj. Li ekzamenis la temon de edukado en 1842 per longa eseo nome *The False Principle of our Education*. En ĝi Stirner nomigas sian edukan principon "personalisma" klarigante ke memkompreno konsistas en ĉiuhore mem-kreado. Edukado por li estas krei "liberajn homojn, suverenajn karakterojn" laŭ kio li celas "eternajn karakterojn ... kiuj estas tiele eternalaj ĉar ili formiĝas ĉiumomente".

En tiu eseo "ni konstatas lian persistan klopodon al celo de individua mem-konscio kaj lian insiston pri la centro de ĉio ĉirkaŭ la individua personeco." Stirner tiele vidis ke edukado "devas esti vivo kaj tie, same kiel ekster ĝi, la mem-deklaro de tio individua devas esti la tasko." Li antaŭenigis alternativajn edukspertojn en la liberecanaj komunumojn kiujn li establis. "Kie utopiaj projektistoj starte kun Platono entreprenis la ideon krei idealan specioj pere de eŭgeniko kaj edukado kaj serio de universale validaj institucioj enplantintaj kunhavatajn identecojn, Warren volis dissolvi tiajn identecojn en solvo de individua mem-suvereneco. Liaj edukaj eksperimentoj, por ekzemplo, eble sub la influo de la... svisa edukteoriulo Johann Heinrich Pestalozzi (tra Robert Owen), emfazis - kiel oni esperu - la aliron al la sendependeco kaj la konscio de individuaj infanoj, ne la alairon al antaŭviditaj valoroj."

## La klasikoj kaj fino de la 19a jarcento 
### Miĥail Bakunino 
En "Egala oportuneco en edukado" la rusa anarkiisto Miĥail Bakunin denuncis tion kion li vidis kiel la sociajn malegalecojn kaŭzitajn de la nuntempaj eduksistemoj. Li aliris al tiu temo tiele "ĉu estos fareble por la laboristaj amasoj koni la kompletan emancipiĝon dum la edukado disponebla al tiuj amasoj pluestas malsupra al tiu donita al la burĝoj, aŭ, en pli ĝeneralaj terminoj, dum ekzistos ajna klaso, ĉu nombra aŭ alimaniere, kiu, pro virto de nasko, estas rajtigita al supera edukado kaj al pli kompleta instruado? Ĉu la demando ne respondiĝas per si mem?..."

### Petro Kropotkino 
[180ra|maldekstra|eta|180ra|[Petro Kropotkino.]]
La rusa teoriulo de anarki-komunismo nome Petro Kropotkino sugestis en "Cerba laboro kaj mana laboro" ke "La amasoj de laboristoj ne ricevas pli sciencan edukadon ol siaj geavoj; sed male ili estis senigitaj el la edukado de eĉ la plej malgranda ateliero, dum ties geknaboj estas kondukitaj al minejo, aŭ fabriko, el la aĝo de dektri, kaj ili tuj forgesas tion malmultan kion ili povus esti lerninta lerneje. Ĉe sciencistoj, ili malakceptas manan laboron." Pro tio laŭ Kropotkino "Ni tute agnoskas la neceson de specialigo de konaro, sed ni tenas ke speciigo devas sekvi al ĝenerala edukado, kaj ke ĝenerala edukado devas esti donata same en scienco kiom en manfarado. Al la divido de socio en cerbolaboristoj kaj manlaboristoj ni kontraŭstarigas la kombinadon de ambaŭ tipoj de aktivecoj; kaj anstataŭ `teknika edukado,' kio aspektas la retenon de la nuntempa divido inter cerba laboro kaj mana laboro, ni defendas la *éducation intégrale*, aŭ kompletan edukadon, kio signifas la malaperon de tiu damaĝa distingo." Tolstoj revenis al Jasnaja Poljana kaj fondis dektri lernejojn por la filoj de siaj servistoj, bazite sur la principoj kiujn Tolstoj priskribis en sia eseo de 1862 nome "La lernejo de Jasnaja Poljana". La edukaj eksperimentoj de Tolstoj estis mallongdaŭraj pro la ĉikanado kaj subpremado fare de la cara sekreta polico, sed kiel rekta antaŭaĵo de la lernejo Summerhill de A. S. Neill, la lernejo de Jasnaja Poljana povas juste esti konsiderita kiel la unua ekzemplo de kohera teorio de demokrata edukado.

Tolstoj establis konceptan diferencon inter edukado kaj kulturo. La asertita celo de tiuj lernejoj estas "eduki la laboristan klason laŭ racia, sekulara kaj ne-deviga maniero". Fiere kontraŭ-klerikala, Ferrer kredis en "libero en edukado", nome edukado libera el la aŭtoritato de eklezio kaj ŝtato. Murray Bookchin verkis: "Tiu periodo [1890aj jaroj] estis la hegemonia de liberecanaj lernejoj kaj pedagogiaj projektoj en ĉiuj areoj de lando kie anarkiistoj ĝuis iome da influo. Eble la plej bone konata klopodo en tiu kampo estis la Moderna Lernejo (*Escuela Moderna*) de Francisco Ferrer, nome projekto kiu faris konsiderindan influon sur la kataluna edukado kaj sur la eksperimentaj teknikoj de instruado ĝenerale." La Escuela Moderna, kaj la idearo de Ferrer ĝenerale, formis la inspiron por serio de *Modernaj Lernejoj* en Usono,

#### La movado por Moderna Lernejo en Usono 
[eta|190ra|dekstra|La Novjorka Moderna Lernejo, ĉ. 1911–1912, direktoro [Will Durant kaj lernantoj. Tiu foto estis la kovrilpaĝo de unua numero de la gazeto *The Modern School*.]]
La Modernaj Lernejoj, nomataj ankaŭ Ferrer Lernejoj, estis usonaj lernejoj, establitaj en la komenco de la 20a jarcento, kiuj estis modelitaj laŭ la *Escuela Moderna* de Francesc Ferrer i Guàrdia, nome kataluna edukisto kaj anarkiisto. Ili estis grava parto de la anarkiisma, liberlerna, socialisma, kaj laborista movadoj en Usono, intencitaj por eduki la laboristojn el sekulara, klaskonscia perspektivo. La Modernaj Lernejoj faris ĉiutagajn akademiajn klasojn por infanoj, kaj noktajn sekvedukajn lecionojn por plenkreskuloj.

La unua, kaj plej elstara, el la Modernaj Lernejoj estis fondita en Novjorko, en 1911, du jarojn post la ekzekuto de Francesc Ferrer i Guàrdia pro akuzo de ribelo en monarkiisma Hispanio la 18an de Oktobro 1909. Ofte nomata *Ferrer Center*, ĝi estis fondita pere de unua kunsido de elstaraj anarkiistoj — kiaj Leonard Abbott, Alexander Berkman, Voltairine de Cleyre, kaj Emma Goldman — en la Placo St. Mark, en Manhatana Lower East Side, sed dufoje translokiĝis aliloken, unuafoje ankoraŭ ene de la Malsupra Manhatano, poste al Harlem. La Ferrer Center malfermiĝis kun nur naŭ studentoj, el kiuj unu estis la filo de Margaret Sanger, nome aktivuloj por rajtoj al kontraŭkoncipo. Starte en 1912, la direktoro de la lernejo estis la filozofo Will Durant, kiu ankaŭ instruis tie. Krom Berkman kaj Goldman, la Ferrer Center inkludis la pentristojn de la *Ashcan School* nome Robert Henri kaj George Bellows, kaj ties gastaj prelegantoj estis verkistoj kaj politikaj aktivuloj kiaj Margaret Sanger, Jack London, kaj Upton Sinclair. Studentino Magda Schoenwetter, rememoras ke la lernejo uzis metodojn kaj ekipadon de Montessori, kaj emfazis akademiajn liberon pli ol fiksajn temojn, kiaj literumado kaj aritmetiko. La gazeto *The Modern School* origine startis kiel letero pri novaĵoj al gepatroj, kiam la lernejo estis en Novjorko, presita per mana presmaŝino uzata en instruado de presado kiel profesio. Post translokiĝi al la Kolonio Stelton, Nov Ĵerzejo, la enhavo de la gazeto etendis al artikoloj pri poezio, prozo, arto, kaj liberecana edukado; la kovrilpaĝa ŝildo kaj internaj grafikoj estis desegnitaj de Rockwell Kent. Artistoj kaj verkistoj, inter kiuj Hart Crane kaj Wallace Stevens, konsideris *The Modern School* kiel “la plej bele presita gazeto en ekzistado.”

Post la bombo de Lexington Avenue de 4a de Julio 1914, la polico priserĉis kaj kelkajn fojojn rabadis la Ferrer Center kaj aliajn laboristajn kaj anarkiismajn organizojn en Novjorko. Agnoskante la urban danĝeron por ties lernejo, la organizantoj aĉetis 68 akreojn (275,000 m²) en Piscataway, Nov-Ĵerzejo, kaj translokiĝis tien en 1914, iĝante la centro de la Kolonio Stelton. Krome, aparte Novjorko, estis fondita la *Ferrer Colony and Modern School* (ĉ. 1910–1915) kiel komunumo bazita sur Moderna Lernejo, kiu daŭris ĉirkaŭ kvardek jarojn. En 1933, James kaj Nellie Dick, kiuj antaŭe estis direktoroj de la Stelton Modern School, fondis la Modernan Lernejon en Lakewood, Nov-Ĵerzejo,

### Emma Goldman 
[180ra|maldekstra|eta|[Emma Goldman.]]
En eseo titolita "The child and its enemies" (La infano kaj ties malamikoj) litov-usona anarkifeministo Emma Goldman manifestis ke "La infano montras siajn individuajn tendencojn en siaj ludoj, en siaj demandoj, en sia asocio kun personoj kaj aĵoj. Sed ĝi devas lukti kontraŭ daŭraj eksteraj interferoj en sia mondo de pensoj kaj emocio. Ĝi ne devas esprimiĝi harmonie kun sia naturo, kun sia kreskanta personeco. Ĝi devas iĝi aĵo, objekto. Ties demandoj trafas mallarĝajn, konvenciajn, ridindajn respondojn, bazitaj ĉefe sur falsaĵoj; kaj, kiam, kun grandaj, gapantaj, senkulpaj okuloj, ĝi deziras observi la mirindaĵojn de la mondo, tiuj ĉirkaŭ ĝi rapide fermas fenestrojn kaj pordojn, kaj tenas la delikatan homan planton en forceja atmosfero, kie ĝi povas nek spiri nek kreski libere." Goldman en eseo titolita "The Social Importance of the Modern School" (La socia gravo de la Moderna Lernejo) vidis ke "la nuntempa lernejo, ne gravas ĉu publika, privata aŭ paroĥa... estas por la infano kio la prizono estas por la malliberigito kaj la kazerno por la soldato — loko kie ĉio estas uzata por rompi la volon de la infano, kaj poste por frapegi, knedo, kaj formigi ĝin en estaĵo absolute fremda al ĝi mem."

Tiudirekte "estos necese konstati ke la edukado de la infano ne estas sinonima kun grego-truado kaj trejnado. Se edukado reale signifas ion, ĝi devas insisti al libera kresko kaj disvolviĝo de la denaskaj fortoj kaj tendencoj de la infano. Nur tiele ni povas esperi por la libera individuo kaj finfine ankaŭ por libera komunumo, kiu faros la interferon kaj la prefortojn kontraŭ la homa kresko malebla." Summerhill estas ofte citata kiel ekzemplo de anarkiismo en praktiko. Britaj anarkiistoj Stuart Christie kaj Albert Meltzer manifestis ke "A.S. Neill estas la moderna pioniro de la liberecana edukado kaj de “koroj ne kapoj en la lernejo”. Kvankam li foje malakceptis agnoski sin kiel anarkiisto, estus malfacile scii kiel alimaniere priskribi lian filozofion, kvankam li pravas kiam li agnoskas la diferencon inter revolucio en filozofio kaj pedagogio, kaj la revolucia ŝanĝo de la socio. Ili estas asociaj sed ne estas la sama afero." Tamen, kvankam Summerhill kaj aliaj liberaj lernejoj estas radikale liberecanaj, ili diferencas en principo el tiuj de Ferrer ĉar ili ne defendas malferme alproksimigon al politika klasbatalo.

### Herbert Read 
La angla anarkiisma filozofo, artokritikisto kaj poeto, Herbert Read disvolvigis fortan intereson en la afero de edukado kaj partikulare en arta edukado. La anarkiismo de Read estis influita de William Godwin, Petro Kropotkino kaj Max Stirner. Read "iĝis tre interesata en la desegnoj kaj pentraĵoj de infanoj post inviti kolekti verkojn por ekspozicio de brita arto kiu torneus tra aliancanaj kaj neŭtralaj landoj dum la Dua Mondmilito. Ĉar estis konsiderata tro riska transporti tra la Atlantiko verkojn de establita gravo por la nacia heredo, oni proponis ke la desegnoj kaj pentraĵoj de infanoj estu sendita anstataŭe. Read, farante sian kolekton, neespereble estis tuŝita de la esprimiva povo kaj emocia enhavo de kelkaj verkoj el la plej junaj artistoj. Tiu sperto akcelis sian specialan atenton al ties kultura valoro, kaj lia engaĝiĝo en la teorio de la kreivo de infanoj serioze kongruis kun lia dediĉo al la avangardo. Tiu laboro kaj ŝanĝis fundamente la verkaron de sia propra vivo tra la cetero de liaj 25 jaroj kaj havigis artedukon per racio de senantaŭaĵa saĝeco kaj konvinkivo. Ŝlosilaj libroj kaj broŝuroj rezultis: *Education through Art* (Read, 1943); *The Education of Free Men* (Read, 1944); *Culture and Education in a World Order* (Read, 1948); *The Grass Read*, (1955); and *Redemption of the Robot* (1970)".

Read "prilaboris soci-kulturan dimension de kreiva edukado, proponante la nocion de pli granda internacia kompreno kaj kohereco radike en principoj de disvolvigo de la tute ekvilibra personeco pere de artedukado. Read argumentis en *Education through Art* ke "ĉiu infano, oni diras ke estas ebla neŭrozulo kapabla esti savita el tiu prognozo, sed frue, ege denaske, kreivaj kapabloj ne estis subpremata de konvencia edukado. Ĉiu estas artisto de ia tipo kies specialaj kapabloj, eĉ se preskaŭ ne gravaj, devas esti kuraĝigitaj ĉar kontribuas al la senfina riĉo de la kolektiva vivo. La nova esprimita vidpunkto de Read pri esenca ‘kontinueco’ de la kreivo de infano kaj plenkreskulo en ĉiu reprezentas sintezon de ambaŭ oponitaj modeloj de la arteduko de la 20a jarcento kiuj hegemoniis ĝis tiu punkto... Read ne proponas studobjektaron sed teorian defendon de tio aŭtenta kaj vera. Liaj postuloj por aŭtenteco kaj vereco estis bazitaj sur la neeltenebla evidento de karakteroj montritaj en lia studo de la infana arto... El 1946 ĝis sia morto en 1968 li estis prezidento de la *Society for Education in Art* (SEA), la fama ATG, en kies sino li havis platformon por direkti sin al UNESCO... Sur la bazo de tia reprezenteco Read, kun aliaj, sukcesis establi la *International Society for Education through Art* (INSEA) kiel plenuma branĉo de UNESCO en 1954."

Goodman instruis ke la plej valoraj edukaj spertoj de persono "okazas ekster la lernejo. Partopreno en la aktivaĵoj de socio estu la ĉefaj rimedoj de lernado. Anstataŭ postuli ke studentoj subiĝu al la teoria penaĉo de lernolibra lernado, Goodman rekomendas ke edukado estu transferita al fabrikoj, muzeoj, parkoj, vendejoj, kie la studentoj povas aktive partopreni en sia edukado... La idealaj lernejoj devus preni la formon de malgrandaj diskutgrupoj de ne pli ol dudek individuoj. Kiel indikite, tiuj grupoj uzu ajnan efikan medion kiu estu grava por la intereso de la grupo. Tia edukado estu necese nedeviga, ĉar ajna devigo lokigas aŭtoritaton en ekstera korpo disasocia el la necesoj kaj aspiroj de studentoj. Krome, devigo prokrastas kaj malhelpas la kapablon lerni de studentoj." Illich pensis ke "la dismuntado de la publika eduksistemo koincidus kun ĝenerala abolo de la subpremantaj institucioj de socio".

En *The Child in the City* (La infano en la urbo, 1978), kaj poste en *The Child in the Country* (La infano en la kamparo, 1988), Ward "ekzamenis la ĉiutagajn spacojn de la vivoj de junuloj kaj kiel ili povas negoci kaj re-artikuli la variajn mediojn kie ili loĝas. En sia plej frua teksto, la plej fama el ambaŭ, Colin Ward eksploras la kreivon kaj la unikecon de infanoj kaj kiel ili kultivas ‘la arton fari la urbn labori’. Li argumentis ke pere de la ludo, la alproprigo kaj la imagopovo, infanoj povas kontraŭi plenkreskulajn intencojn kaj interpretaĵojn de la konstruita medio. Lia posta teksto, *The Child in the Country*, inspiris nombron de sociaj sciencistoj, ĉefe la geografo Chris Philo (1992), por alvoki pli da atento por la junuloj kiel ‘kaŝita’ kaj marĝenigita grupo en la socio."

## Referencoj 
## Literaturo 
eta|190ra|maldekstra|Gazeto *The Modern School*, Printempo, 1920
* Archer, William. *The Life, Trial, and Death of Francisco Ferrer.* London: Chapman and Paul. 1911
* Avrich, Paul. *The Modern School Movement: Anarchism and Education in the United States*. AK Press, Jan 30, 2006
* Boyd, Carol. P. The Anarchists and education in Spain. (1868-1909). *The Journal of Modern History.* Vol. 48. No. 4. (Dec. 1976)
* Ferm, Elizabeth Byrne. *Freedom in Education.* New York: Lear Publishers. 1949
* Goodman, Paul. *Compulsory Mis-Education.* New York: Horizon. 1964
* Graubard, Allen. *Free the Children: Radical Reform and the Free School Movement.* New York: Pantheon. 1973
* Hemmings, Ray. *Children’s Freedom: A. S. Neill and the Evolutions of the Summerhill Idea.* London: Allen & Unwin. 1972
* Illich, Ivan. 
* Jandric, Petar. "Wikipedia and education: anarchist perspectives and virtual practices."  *Journal for Critical Education Policy Studies*, vol.8. no.2
* Jensen, Derrick. *Walking on Water: Reading, Writing, and Revolution*, Chelsea Green, 2005, ISBN 978-1-931498-78-4
* Stirner, Max. "The False Principle of Our Education - or Humanism and Realism." http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Max_Stirner__The_False_Principle_of_Our_Education.html . *Rheinische Zeitung*. Aprilo 1842
* Suissa, Judith. *Anarchism and Education: a Philosophical Perspective*. Routledge. New York. 2006
* Suissa, Judith. "Anarchy in the classroom". *New Humanist*. Volume 120. Issue 5 Septembro/Oktobro 2005

## Vidu ankaŭ 
* Liberecana lernado
* Alternativa edukado
* Anarkiismo

## Eksteraj ligiloj 
* Anarkiismaj tekstoj pri edukado ĉe Anarchist Library

Kategorio:Edukado
Kategorio:Anarkiismo