Rezono

En larĝa signifo, **rezono** aŭ **rezonado** estas komprenata kiel la fakultato kiu permesas solvi problemojn, tiri konkludojn kaj konscie lerni de faktoj, establante necesajn kaŭzajn kaj logikajn ligojn inter ili. En pli limigita signifo, eblas paroli pri malsamaj specoj de rezono: 
* **Argumenta rezono** kiel mensa ago respondas al la lingva ago de argumentado. Alivorte, argumento estas la lingva esprimo de rezono.
* **Logika aŭ kaŭza rezono** estas logika procezo per kiu, komencante de unu aŭ pluraj juĝoj, la valideco, ebleco aŭ malvero de alia, malsama juĝo estas derivita. La studo de argumentoj respondas al logiko, do la studo de rezono ankaŭ nerekte respondas al ĝi. Ĝenerale, la juĝoj, sur kiuj baziĝas rezono, esprimas sciojn jam akiritajn aŭ, almenaŭ, postulatajn kiel hipotezojn.​ Eblas distingi inter pluraj specoj de logika rezono. Ekzemple, dedukta rezono (strikte logika), indukta rezonado (kie la probablo kaj la formuliĝo de konjektoj intervenas) kaj  aliaj.

## Hipotez-dedukta rezono 
Ĉi tiu tipo de rezono aŭ penso estas la bazo de scienca kaj socie akademia scio, estante unu el tiuj, kiuj plej proksime mezuras la realon kaj la konfirmon de la premisoj establitaj surbaze de observo. Ĝi komenciĝas de la observado de la realeco de serio da apartaj kazoj por generi hipotezon, el kiu siavice deduktiĝos eblaj sekvoj aŭ interpretoj de tio, kion oni observas. Tiuj, siavice, devas esti falsigeblaj kaj empirie kontrastaj por kontroli ilian verecon. Tiu speco de rezono estas konsiderata unu el la plej kompleksa kaj intelekta (Piaget, ekzemple, asocias ĝin kun la lasta etapo de evoluo kaj konsideras ĝin tipe plenkreska kvankam multaj plenkreskuloj eble ne posedas ĝin). Ĉi tio ne nepre signifas, ke ĝi ĉiam donas validajn rezultojn, estante speco de rezono kiu ankaŭ tamen estas sentema al biasoj.

## Logika rezono 
En limigita signifo, la mensa procezo de farado de inferenco de konkludo de aro da premisoj estas nomita logika rezonado. La konkludo eble ne estas logika sekvo de la premisoj kaj ankoraŭ estigas rezono, ĉar malbona rezono ankoraŭ rezono en la larĝa senco, ne en la senco de logiko. La rezono povas esti valida (ĝusta) aŭ nevalida (malĝusta) sendepende. Ĝenerale, argumento estas konsiderata valida kiam ĝiaj premisoj ofertas sufiĉan subtenon por ĝia konkludo. Pri la signifo de "sufiĉa subteno" oni povas diskuti, kvankam se temas pri nededukta rezono oni ne povas paroli pri valideco sed pri "forteco" aŭ "malforteco" de la rezono depende de la solideco de la premisoj, la konkludo povas esti pli. aŭ malpli verŝajna sed neniam necesa, la esprimo "valida" estas nur aplikebla al dedukta tipa rezono. En la kazo de dedukta rezono, la rezono validas kiam la vero de la premisoj nepre implicas la veron de la konkludo. Nevalida rezono, kiu tamen ŝajnas esti valida, estas nomita misrezono. Rezono permesas al ni vastigi nian scion sen devi peti al si sperton. Ĝi ankaŭ servas por pravigi aŭ provizi kialojn en favoro de tio, kion ni scias aŭ pensas, ke ni scias. En kelkaj kazoj, kiel matematiko, rezono permesas al ni pruvi tion, kion ni jam scias. La termino rezono estas la punkto de apartigo inter instinkto kaj penso, instinkto estas la reago de iu ajn vivanta estaĵo. Aliflanke, rezono igas nin analizi kaj evoluigi niajn proprajn kriteriojn : rezono estas siavice la disiĝo inter vivantaj estaĵoj kaj homo. 
### Matematika rezono 
**Matematika rezono** povas rilati al kaj formala rezono kaj ne-strikte formala rezono uzata por pruvi matematikajn proponojn kaj teoremojn. Ĝenerale, la plej multaj tekstoj pri matematiko ne uzas pure formalajn pruvojn en kiuj la rezultoj estas derivitaj rekte de aksiomoj, ĉar ili ne estas tre intuiciaj kaj malfacile kontroleblaj. Male, ili uzas derivitajn terminojn kaj difinojn same kiel neformalajn konstruojn kaj ofte uzu pruvon per absurdo kaj la principon de tria ekskludita. Nuntempe, kompleksaj matematikaj pruvoj foje postulas tutajn monatojn por konfirmi, kiel estis la kazo, ekzemple, kun la pruvo de la Lasta teoremo de Fermat de Andrew Wiles (la unua pruvo, kiun li proponis en 1993 kiam reviziite montriĝis malĝusta en kelkaj detaloj kiuj estis ŝanĝitaj en 1995).

## Ne-logika rezono 
**Ne-logika aŭ neformala rezono**, kiu estas ne nur bazita sur premisoj kun ununura ĝusta alternativo (logika-formala rezono, kiel priskribite supre), sed estas pli larĝa laŭ solvoj, bazita sur sperto kaj kunteksto. Pli altaj edukaj niveloj kutime uzas logikan rezonon, kvankam ĝi ne estas ekskluziva. Iuj aŭtoroj nomas ĉi tiun tipon de rezono «argumentado». En ĉi tiu rezono, la konkludo observita en finhava nombro da kazoj estas ĝeneraligita al ĉiuj elementoj de aro. Nun, la vero de la premisoj (eĉ 10 000 favoraj observoj) ne faras la konkludon vera, ĉar escepto povus aperi iam ajn. Tial, la konkludo de indukta rezono povas nur esti konsiderita verŝajna kaj, fakte, la informoj, kiujn ni akiras per tiu speco de rezono, estas ĉiam necerta kaj diskutebla informo. Sola rezono estas nekompleta sintezo de ĉiuj premisoj. En valida indukta rezono, do eblas aserti la premisojn kaj, samtempe, nei la konkludon sen kontraŭdiri sin. Akiri la konkludon ĝusta estos postulo pri realaj verŝajnecoj. 

## Klinika rezono 
**Klinika rezono** estas la esprimo uzita por priskribi la inferencan procezon, kiun spertaj klinikistoj faras por solvi medicinan problemon. En nuna medicino, estas agnoskite ke klinika rezono estas centra elemento de la kompetenteco de kuracisto kaj kelkaj difinas ĝin kiel "la procezon per kiu kuracistoj direktas sian pensadon al verŝajna diagnozo." Ĝi estas konsiderita miksaĵo inter hipotetik-dedukta rezono kaj la rekono de klinikaj "modeloj". 

## Farmakologia rezono 
Estas konsentite, ke **farmakologia rezono** konsistigas la fundamenton de la racia uzo de drogoj en la antaŭzorgo, diagnozo kaj kuracado de malsanoj.

## Rezono en psikologio 
La ideoj estas mensaj objektoj, kiuj naskiĝas el la dinamiko inter la ekstera medio kaj la interna cerba sistemo. Danke al ĉi tiuj stimuloj, perceptitaj de iu ajn el la inteligentaj vojoj, racio estas aktivigita. Ĉi tio provas distingi la ecojn de ĉiu ideala objekto kaj distingi la rilatojn inter la malsamaj ideoj surbaze de la propra bezono de la individuo, parkerigitaj eksteraj donitaĵoj kaj naturaj memoroj. Ĉio ĉi formas la rezonon.  

## Inferenca statistiko 
La rezono kondukas al hipotezoj, kiujn oni povas atendi de la empiriaj datenoj ne ĉiam tuj povas decidi per la datenoj ĉu ĝi konfirmas aŭ neas certan rezonon; kiam la rezono estas sufiĉe konkreta por fari kvantan antaŭdiron, ekzistas la eblo preni empiriajn datenojn kaj submeti ilin al statistikaj testoj por decidi ĉu tiuj datenoj konfirmas aŭ neas certan hipotezon deduktitan per rezono. La decidprocezo ne ĉiam estas strikte logika procezo, ĉar ekzemple la ekzisto de korelacio ne implicas kaŭzecon, kaj povas ekzisti "malkongruoj" (se A estas korelaciita kun B kaj B estas korelaciita kun C, A ne estas nepre korelaciita kun C). 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Argumento (filozofio)
* Dedukto
* Indukto
* Matematika indukto
* Kazo-bazita konkludado
* Logiko
* Paralogismo
* Pensado
* Racio
* Sofismo

## Fonto 
Kategorio:Kogno
Kategorio:Konceptoj de sciteorio
Kategorio:Konceptoj en logiko
Kategorio:Pedagogio
Kategorio:Scia psikologio