open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kenneth Lay

**Kenneth Lee "Ken" LAY** ( – ) estis la usona firmaestro de la firmao Enron. Ken Lay kaj Enron iĝis sinonimaj kun firmaa korupteco post la bankroto de Enron en 2001. Lay estis la ĉefo kaj prezidanto de la firmao de 1986 ĝis sia rezignacio je .

Ĵurio kulpigis lin pri pluraj krimoj de fraŭdo kaj komploto. Tamen, lia verdikto ankoraŭ ne estas eldirita.

Li mortis dum ferio en Koloradio per masiva korinfarkto, laŭ polico. Li estis 64-jaraĝa.
Giallo

eta|dekstra|Ekzemplo de kovrilo de "giallo"-a libro
**Giallo**  (“flava”) estas 20-a jarcenta ĝenro de literaturo kaj filmo. Ĝi estas proksime rilata al la Franca “fantastique” ĝenro, krima fikcio, hororo fikcio, kaj erotiko. La vorto estas ankaŭ uzata por signifi verkon de la ĝenro; tiukaze eblas havi la italan pluralon “gialli”. La vorto “giallo” signifas itale “flava”, kaj devenas de la origina aperigo de la verkoj de ĉi tiu ĝenro en malmultekostaj libroj kun flavaj kovriloj.

## Literaturo 
La termino “giallo” estis origine uzata por priskribi serion de misteraj/krimaj libroj publikigitaj de la “Mondadori” eldonejo en 1929. Iliaj flavaj kovriloj enhavis misterojn kiel usonaj libroj de la 1920-aj jaroj kaj 1930-aj jaroj, kaj ĉi tiu ligo kun la anglalingva pulp-fikcio estis fortigita kiam ialaj verkistoj uzis anglajn kromnomojn. Ankaŭ, multaj de la plej fruaj “gialli” estis anglaj libroj tradukitaj al la itala.

La sukceso de la “giallo”-libroj baldaŭ ricevis atenton de aliaj eldonejoj, kiuj komencis publikigi similajn librojn, ankaŭ kun flavaj kovriloj. La libroj estis do popolaj, tiel ke eĉ libroj de famaj alilandaj misteraj kaj krimaj skribantoj, kiel Agatha Christie, Edgar Wallace, kaj Georges Simenon estis etikedita kiel "gialli" kiam unue publikigitaj itale.

La vorto "giallo" baldaŭ iĝis, itale, sinonimo de la mistera, krima, kaj detektiva rakonta ĝenro.

## Filmo 
La filma ĝenro kiu elmergiĝis de ĉi tiuj libroj dum la 1960-aj jaroj komenciĝis kiel laŭvortaj adaptaĵoj de la libroj, sed baldaŭ utiligis modernajn kinajn teknikojn por krei unikan ĝenron. Filmoj konataj kiel "gialli" nomiĝas "incitiga" itale, kaj ofte signifas italajn klasikojn de la 1970-aj jaroj de filmistoj kiel Dario Argento aŭ Mario Bava.

### Karakterizaĵoj 
"Giallo"-filmoj karakteriziĝas por komplikaj murdaj scenoj kun ekscesa sango, stileca kamerafaro, kaj stranga muziko. La literatura mistera elemento estas brida, sed kombinita kun la moderna seria-mortigula hororo, kaj filtrita tra la longviva tradicio de opero kaj granda dramo de italo. Ili ankaŭ havas grandajn sumojn de nudeco kaj amoro. Ankaŭ, ofte la filmoj okazas en la fasona mondo, do fasono en la filmoj estas tre ofte vere stileca.

"Gialli" ofte uzas fortajn psikologajn temojn de frenezo, fremdeco, kaj paranojo. Ili tre ofte uzas freŭdan psikologion, do ofte, la mistero temas pri infaneco aŭ sekseco.

### Evoluo 
La unuaj filmoj kiuj kreis la kinan ĝenron "giallo" estas "La ragazza che sapeva troppo", aŭ "La knabino kiu konis tro multe", esperante, de Mario Bava. La titolo estas referenco al la fama filmo de Alfred Hitchcock, "La viro kiu konas tro multe". Ĉi tiu denove fondas ligojn kun Usona kulturo. Dum la filmo de Bava, "Sango kaj Nigra Punto", la arketipa figuro estis la maskigita mortigulo kun ledaj gantoj.

Baldaŭ, la "giallo" iĝis mem ĝenro, kun siaj propraj reguloj kaj kun tipa itala tuŝo: aldonaj markotoj de intenca koloro kaj stilo. La teremino "giallo" iĝis sinonima kun peza, teatra, stiligita vida elemento.

Kategorio:Literaturo laŭ ĝenroj
Kategorio:Filmoj laŭ ĝenroj
Kategorio:Literaturo de Italio
Jean Puy

**Jean Puy** (1876 - 6-a de marto 1960) estas franca pentristo naskita en Roanne, ano de la faŭvisma skolo.

Li studas la pentrarton en Liono kaj poste en Parizo en la ateliero de Eugène Carrière.
Li partoprenas la aŭtunan salonon de 1905 dum kiu kreiĝas la faŭvismo. Li ĉefe pentras en Bretonio antaŭ reveni al Roanne en 1940.

Kategorio:Francaj pentristoj
B-G-2-3

**B-G-2-3** estas arta lingvo kreita de Adam Walker sen konata celo. Ĝi estas tre fantazia lingvo bazita sur koloroj. La uzitaj koloroj estas:

*R=ruĝa
*T=ruĝ-oranĝkolora
*O=oranĝkolora
*D=flava-oranĝkolora
*Y=flava
*C="chartreuse" (verduma RDB 127, 255, 0)
*G=verda
*A=akvkolora
*B=blua
*I=indiga
*V=violkolora
*F=fuksia
*S=arĝentkolora
*X=orkolora

Ankaŭ estas uzitaj sekvaj "fasonoj":

*1=solide
*2=supre
*3=malsupre
*4=streke
*5=strie
*6=onde
*7=ŝire
*8=surŝprucige
*9=lavite
*10=spraje
*11=flirtlume
*12=sparke
*13=lumete

Sekve la nomo de lingvo (B-G-2-3) oni komprenu "blua supre, verda malsupre).

La koloroj funkcias kiel vokaloj kaj "fasonoj" kiel konsonantoj; ili formas "silabojn".

Specimeno

Y-12 R-9 G-9 F-5 A-7
C-6 C-6 G-1 Y-8 S-7 A-7
X-R-10-5 X-R-10-5 S-12 B-11 O-4 A-5
V-12 S-11 X-G-11-7 I-Y-10-5 C-8 A-7

Kiam la tagoj de longa aĝo estis vivitaj,Familioj vojaĝis tra la lando
Kaj malmultaj urboj jam ricevis sian naskon
Violkolora-sparke kaj Arĝentkolora-flitlume trovis la veran trezoron.

## Eksteraj ligiloj 
https://web.archive.org/web/20091020091843/http://geocities.com/Athens/4745/B-G-2-3.html

Kategorio:Artaj lingvoj
Florpoto

eta|250px|maldekstra|Argila florpoto kun planto.
[eta|Florpoto kun ruĝaj [geranioj.]]
**Florpoto** estas poto, tio estas, ujo kiu estas dediĉita al plantado de plantoj por diversaj celoj, ĉu ornamaj, ĉu terkulturaj, ĉu komercaj, ktp. Ĝi povas esti prilaborita el diversaj **materialoj**, plej ofte aktuale el plasto, pli tradicie el ceramiko. Alia eblo estas reuzi iun ajn ujon nedediĉatan dekomence al tiu celo, sed kiun oni povas recikli antaŭ sia forĵeto, ekzemple ĵaregoj, lavujoj, ktp; eĉ ju pli malproksima al ties propra celo des pli originala povas rezulti la reciklita florpoto, ekzemple boto, telero, ktp. La **konsisto** de normala florpoto estas simpla: cilindro aŭ hakita konuso kun truo ĉe la bazo por permesi eliron de restanta akvo.

Tiu ilo permesas ĉefe **translokigon de plantoj**, kiuj povas esti lokataj en diversaj medioj laŭ bezono, ĉu suneca ĉu ombra ĉu hejma, ktp. Kiel tekniko, ĝi permesas ankaŭ dediĉi malmulte da spaco po planto ĝis kiam ili pligrandiĝas. Tiam oni povas elplanti ilin kaj replanti ĉu en pli granda poton ĉu en teron. Florpotoj estas tute necesaj en ĝardenado.

Oni povas diferencigi inter diversaj **tipoj** de florpotoj, ĉefe:
* por uzado en ekstero,
* por hejma uzado,
* por bonsajo,
* por ĝermoplantoj, ktp.

En kelkaj civilizacioj florpotoj povas esti grava parto de hejma pejzaĝo, ekzemple en mediteraneaj kortoj, strataj balkonoj, ktp.

## Rilataj temoj 
* potplanto

Kategorio:Ujoj
Roanne

eta|250ra|La haveno de Roanne
**Roanne** (esperante Roano) [rŭAn'] estas franca urbo, situanta en la departemento Loire kaj en la regiono Rodano-Alpoj.

## Geografio 
La urbo situas en la liona regiono. La riverego Luaro, kiu donis la nomon de la departemento, tuŝas la urbon. Roanne situas je krucvojo inter Burgonjo, Aŭvernjo kaj Rodono-Alpoj.

## Vojaĝi 
* trajne: Roanne havas stacidomon de SNCF, kie ĉefe estas regionaj trajnoj al  (daŭras 1,5 horojn). Malofte estas trajnoj al Bordeaux tra Limoges aŭ al Clermont-Ferrand
* loka trafiko: La urbon kaj ĝian aglomeraĵon servas la reto de la buskompanio "STAR", organizata de la internacia firmao Veolia Transport.

eta|150ra|centra|Busokompanio STAR

## Historio 
Roanne aperis antaŭ la romia konkerado laŭ la nomo Rod-Onna ("la akvo kiu fluas") kiu iĝos Rodumna, kaj poste Rouhanne, kaj fine Roanne.

La urbo staras en strategia loko, kie la Luaro kvietiĝas post eliro de la granita kaj porfira gorĝo. Ĝi estas grava pasejo dum la gallo-romiana epoko, sed ekmalfortiĝas ĉirkaŭ la 10-a jarcento.

Dum la 12-a jarcento, grafo (Comte du Forez) estras la urbon kaj reriĉigas ĝin. Jam je la fino de la Mezepoko, la navigado sur la Luaro ludas gravan rolon en la disvolviĝo de la urbo ĉar ĝi ebligas eksportadon de lokaj produktaĵoj: vino, ceramiko, teksaĵo, kaj post 1705, karbo de Saint-Etienne. Roanne estas sur deviga vojo inter Liono kaj multaj francaj regionoj.

Konstruo de Canal de Roanne à Digoin inter 1832 kaj 1838 (55,6&nbsp;km longa) en la valo de la Loire.

Roanne estas unu el la unuaj urboj, kiuj ricevis fervojon, jam je la 15-a de marto 1833.
Samtempe, Roanne estas unu el la ĉefaj industriaj urboj de la lando danke al la malfermo de la kanalo Roanne-Digoin en 1838.

En 1917 arsenalo establiĝas en Roanne, kaj la industrio de la artefarita teksaĵo (rajono, fibrano) disvolviĝas de 1940.
Dum la jardeko 1970, la ekonomia krizo malfortigas la urbon kaj ties regionon kiu sin turnas al novaj teknologioj, kaj ankaŭ al la turismo (skiado far 30&nbsp;km, plezurŝipo, verda turismo, gastronomio, vinologio...).

## Demografio 
## Famuloj 
>> Arto
* Jean Puy, faŭvista pentristo

>> Manĝarto
* Familio Troisgros, kuiristoj en la same nomita fama restoracio

>> Scienco
* Joseph Déchelette, arkeologo kaj esperantisto

## Monumentoj kaj turistaj lokoj 
* Muzeo Joseph Déchelette (arto kaj arkeologio), luksa domo de la 18-a jarcento
* Kapelo Sankta Nikolao de la riverŝipistoj (Saint-Nicolas des mariniers, 1630)
* Ĉefturo, 12-a jarcento (ejo de la turisma oficejo)
* Gallo-romanaj vestiĝoj (potistaj fornoj)
* Karolidaj vestiĝoj (baptejoj malkovritaj en 2005)
* Ponto sur la Luaro (far inĝeniero P. B. De Varaigne, 1834)
* Akvoponto *Pisserot*, kiu kondukas riveron Oudan super la kanalo (inĝeniero Léonce-Abel Mazoyer, 1897)

## Ĝemelecoj 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Loire
* Roanne (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la urbo Roanne 
* Turisma ofico de la roana regiono


Kategorio:Urboj de Francio
Kategorio:Komunumoj de Loire
Kategorio:Etapaj urboj de Tour de France
Nacia Parko de la Arbara Bizono

**Nacia Parko de la Arbara Bizono**, en la nord-oriento de Alberto kaj la sudo de la Nordokcidentaj Teritorioj, estas la plej granda nacia parko de Kanado. Oni faris ĝin en 1922 por protekti la lastan libere migrantan aron da arbaraj bizonoj, nuntempe taksata je 2000 membroj. Ĝi estas la sola konata nestejo de la amerika gruo.

La alteco de la parko varias de 183 metroj ĉe la Malgranda Rivero Buffalo ĝis 945 metroj en la Montaro Caribou. La ĉefa oficejo de la parka administracio troviĝas en Fort Smith (NOT), kun malpli granda satelita oficejo en Fort Chipewyan (Alberto). La parko estas tre grava geografie; en ĝi estas unu el la plej grandaj freŝakvaj river-deltoj de la mondo - ĝin formas la riveroj Paca, Atabaska, kaj Sklava. La parko estas ankaŭ konata karsta pejzaĝo je la parto en la Nordokcidentaj Teritorioj.

## Biologio
En Nacia Parko de la Arbara Bizono vivas bestoj de tre diversaj specioj: alkoj, nigraj ursoj, lupoj, linkoj, kastoroj, ondatroj, leporoj, kanadaj gruoj, bonazioj, kaj elapoj; ĉi-lastaj faras famajn komunajn nestojn en la parko.

En Nacia Parko de la Arbara Bizono estas la sola konata nesta medio por la severe endanĝerigita amerika gruo.

### Monda Naturheredaĵo
Unesko deklaris ĉi tiun parkon esti Monda Naturheredaĵo en 1983 pro la biologia diverseco de la Pac-Atabaska Delto, la plej granda enlanda river-delto, kiel ankaŭ pro la grandaj kvantoj de sovaĝaj bizonoj en la parko.

Wood-Buffalo-NP Waldbison 2 98-07-02.jpg|arbara bizono
Wood-Buffalo-NP Murmeltier 2 98-07-03.jpg|marmoto
Wood-Buffalo-NP Gros Beak Lake 2 98-07-02.jpg|Lago Gros Bear

## Vidu ankaŭ
*Listo de naciaj parkoj de Kanado

## Eksteraj ligiloj 
*  Wood Buffalo National Park of Canada 
*  Park at UNESCO World Heritage Site
*  Great Canadian Parks 
*  Parc national du Canada Wood Buffalo 

A
Kategorio:Parkoj en Alberto
A
Ciumăfaia

**Ciumăfaia** [ĉumǝfaja] () estas vilaĝo en Rumanio norde de Cluj-Napoca. Administre ĝi apartenas al Borşa.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 485 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 190 (rumanoj, 15% hungaroj).

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1307. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 apartenis al Hungario (*Kolozs vármegye*).

## Gravaj personoj 
dekstra|160px|Ferenc Ocsvay
* Ferenc Ocsvay, *Ocsvai* (Csomafája, 1-a de februaro 1819 – Kolozsvár, 16-a de novembro 1887): publicisto, juristo.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Livada (Petreștii de Jos)

**Livada (Petreştii de Jos)** ( estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Gherla. Administre ĝi apartenas al Petreştii de Jos.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 683 loĝantojn (rumanoj), en 1992 890.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1244. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Gârbău Dejului

**Gârbău Dejului** [gırbəu deĵuluj] () estas vilaĝo en Rumanio norde de Dej. En 1910 ĝi nombris 1019 loĝantojn (rumanoj), en 1992 528. Ĝia unua skriba mencio estis en 1315. En 16-a jarcento ankoraŭ loĝis hungaroj, poste rumanoj kaj serboj. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 apartenis al Hungario (Kolozs vármegye). Administre ĝi apartenas al Căşeiu.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Dezmir

**Dezmir** () estas vilaĝo en Rumanio oriente de Cluj-Napoca. Administre ĝi apartenas al Apahida.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 1 034 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 1 140 (rumanoj).

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1315. Ĝia hungara loĝantaro en 1600–1603 pereis. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Kolozs).
eta|EL-aera vido de Dezmir

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18., 1993–2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Ardeova

**Ardeova** [ardjova] (, germane:*Walddorf*) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Huedin. En 1910 ĝi nombris 311 loĝantojn (rumanoj), en 1992 123. Ĝia unua skriba mencio estis en 1376. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (*Kolozs (reĝa departemento) vármegye*). Administre ĝi apartenas al Mănăstireni.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Deușu

**Deușu** [deuŝu] (, germane: **Nussfeld**) estas vilaĝo en Rumanio nord-nordokcidente de Cluj-Napoca. Administre ĝi apartenas al la komunumo Chinteni.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 471 loĝantojn (rumanoj), en 1992 284.
En la censo de 2002 el la 252 loĝantoj 250 deklaris sin rumanoj.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1283. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, al Kolozs.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

== Komunumoj pri *Dió* (=juglando) en Hungara reĝlando ==

## Gravaj personoj 
* Sándor Papp (1868 – Temeŝvaro, 1937): pentristo

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Chakobsa

**Chakobsa** estas fikcilingvo kreita de Alan S. Kaye, kaj John Quijada al fikciserio "Dune" sub kopirajto. Ĝi estas lingvo de Bhotani Murdistoj kaj uzita en religiaj ritoj. **Chakobsa** signifas 'magnetika parolo' (chaka 'magnetika' + kabs 'parolo' kun fina epentezo kaj vokala harmonio indikante infinitivo). La strukturo estas OSV.

Specimeno:

Ekkeri-akairi, fillissin-follas.
Kivi a-kavi, nakalas! Nakalas!
Ukair-an ... jan, jan, jan ...
(Dune, p.&nbsp;315)

## Eksteraj ligiloj 
https://web.archive.org/web/19990117003657/http://www.geocities.com/TimesSquare/4965/tazhai.htm

Kategorio:Fikcilingvoj
Agârbiciu

Agârbiciu estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio

*Agârbiciu (Căpușu Mare) estas vilaĝo en distrikto Cluj.
*Agârbiciu (Axente Sever) estas vilaĝo en distrikto Sibiu.

Ekzistas ankaŭ rivereto Agârbiciu.
Ĉamiŝo

**Ĉamiŝo** (*Chamish* en la angla, *Tchamme* en la franca kaj *Çam lunxu* en Ĉamiŝon) estas arta lingvo kreita  al fikcia mondo nomata *Asemia* de iu, kiu uzas la pseŭdonimon *Nelanth*, belga franclingvano, kun ludaj celoj. La vortoj venas de turkaj, ĉinaj, rusaj kaj arabaj vortoj simplifataj. La aŭtoro volis ke ĝi similu al la Turka lingvo. La morfologio estas interesa, ĉar la partojn de la diskurso oni indikas per formo de vorto:

*substantivoj kaj pronomoj: KV*KV aŭ KVKV* (*duonvokalo) 
*adjektivoj kaj adverboj : KVK 
*Konjunkcioj kaj prepozicioj : VKKV aŭ VKV 
*Sufiksoj : -VK ou -KV 

La verboj estas tute regula, kun influo de araba lingvo. Verboj havas du formoj: perfektivo kaj malperfektivo.

Ekzemplo (Patro nia):

:Nan houbo
:Nan houbo zya gökön, 
:ut ismi ipar ìşìs, 
:untu iyol meile, 
:ut raida det, 
:uçu yeire ye zya gökön. 
:Ubu isikde naina şar raida, adna itaç naina bne şaira. 

## Vidu ankaŭ 
* Arumo : Alia lingvo de Nelanth

## Eksteraj ligiloj 
http://asemaen.site.voila.fr/asemia.html 

Kategorio:Artaj lingvoj
Ocna Dejului

**Ocna Dejului** [okna deĵuluj] (hungare **Désakna** germane *Salzdorf*) estas vilaĝo en Rumanio okcident-sudokcidente de Dej. Administre ĝi apartenas al Dej.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi nombris 2693 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 2246 (rumanoj, 19% hungaroj). 
## Historio
Ĝia unua skriba mencio estis en 1236. En 1427 ĝi estis kamparurbo. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 apartenis al Hungario (*Szolnok-Doboka vármegye*).
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Gravaj personoj 
*Pál Homm (27-a de aprilo 1907 – Budapest, 24-a de junio 1987): hungara aktoro.
*Lajos Varga (26-a de januaro 1890 – Sopron, 10-a de majo 1963): zoologo, ano de la Hungara Scienca Akademio (1940 – 49), doktoro de la bilogiaj sciencoj (1952). 
*Aurel Grigore Zegreanu (31-a de majo 1905 - Cluj-Napoca, 1-a de junio 1979): poeto.
*Emil Zegreanu (1-a de majo 1913 - Bukareŝto, 2-a de aprilo 1987): poeto, tradukisto.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Oșorhel

**Oșorhel** [oŝorhel] () estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Dej. Administre ĝi apartenas al Bobâlna (Cluj).

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 237 loĝantojn (rumanoj), en 1992 113.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1378. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Kolozs ).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de hungaraj loknomoj kun "vásárhely"

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Agârbiciu (Căpușu Mare)

**Agârbiciu** [agırbiĉu] (, germane: *Erlendorf*) estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Cluj-Napoca. En 1910 ĝi nombris 800 loĝantojn (rumanoj), en 1992 564. Ĝia unua skriba mencio estis en 1448. Ĝi estis rumana servutulvilaĝo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario (*Kolozs (reĝa departemento) vármegye*). Administre ĝi apartenas al la komunumo Căpușu Mare.

En la censo de 2002 el la 541 loĝantoj 539 deklaris sin rumanoj; 540 deklaris la rumanan sia precipa lingvo:

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Stoiana

**Stoiana** [stojana] () estas vilaĝo en Rumanio norde de Cluj-Napoca. Administre ĝi apartenas al Corneşti (Cluj).

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 515 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 180 (rumanoj, 29% hungaroj).

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1305. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Chipilak

**Chipilak** estas arta lingvo kreita de anonimulo sen konataj celoj. La fonetiko estas tre influita de la angla kaj la gramatiko estis iom nebone klarigita.

Specimenoj:

*Knebi oretöllwa tsolmi oretöllho bekomos fimas. (Malgrandaj amikoj eble iĝos grandaj amikoj);
*Ruknoknöwa tsemos: “Lupusöwa!, Lupusöwa!” (La knabo kriis: lupo! lupo!) 

## Eksteraj ligiloj 
https://web.archive.org/web/20090807040331/http://www.geocities.com/chipilak/index.html

Kategorio:Artaj lingvoj
Curtuiușu Dejului

**Curtuiușu Dejului** [kurtujuŝu deĵuluj] ( aŭ *Alsókörtvélyes*) estas vilaĝo en Rumanio 20 km nordokcidente de Dej. Administre ĝi apartenas al Vad, kiu situas 8 km oriente.

## loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 621 loĝantojn (rumanoj), en 1992 192.

En la censo de 2002 ĉiuj 182 loĝantoj deklaris sin etne rumanaj.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1325. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Lacu

**Lacu** [laku] () estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Gherla. En 1910 ĝi nombris 820 loĝantojn (hungaroj, rumanoj), en 1992 353 (rumanoj, 65% hungaroj). Ĝia unua skriba mencio estis en 1318. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (*Kolozs vármegye*). Administre ĝi apartenas al Geaca.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Renomaj personoj 
* Aranka Moni (23-a de septembro 1952) ceramikistino
* Sándor Kiss (*9-a de novembro 1946) komputilfakulo

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Vikuno

**Vikuno** (*Vicugna vicugna*) estas la ununura specio de la neotropisa genro *Vicugna* kaj apartenas al la familio de la kameledoj. Ĝi similas la gvanakon, sed estas malpli granda kaj malpli dika. La nomo vikuno origine venas el la keĉua lingvaro.

## Aspekto 
La longeco de la kapo kaj la trunko estas ĉirkaŭ 150 cm, la ŝultroalto 1 m kaj ĝi pezas 50 kg. La felo estas supre helbruna kaj malsupre blankeca. Anatomia specialaĵo estas la malsupraj incizivoj kiuj daŭre plukreskas, kiel ĉe la ronĝuloj - tio ne ekzistas ĉe aliaj parhufuloj.

La felo estas multe pli fajna ol tiu de parencaj specioj kaj tiel dika, ke ĝi funkcias kiel izoltavolo kontraŭ malvarmo.

## Vivmedio 
Vikunoj troveblas en la punaoj de la altaj Andoj de Ekvadoro, Peruo, Bolivio, Argentino kaj Ĉilio. Ĝi vivas en altecoj inter 3500 kaj 5500 m.

## Malsovaĝigo 
Iam oni instruis ke la vikunoj neniam estis malsovaĝigitaj kaj ke la lamoj kaj alpakoj devenas de la gvanakoj. Sed hodiaŭ ekzistas surprizaj DNA-esploroj kiuj montras, ke la alpakoj eble devenas de la vikunoj. Ĉar la alpakoj, lamoj, gvanakoj kaj vikunoj fekundeblas interspecie kaj linioj ofte miksiĝis, ne eblas scii tion ekzakte nun. Tio, kio certas, estas ke la inkaoj pelis vikunojn dekmile inter barilojn, tondis ilin kaj liberigis ilin denove. La vikuna lano estis nur por la plej altaj nobeloj. La hispanoj ne daŭrigis tiun kutimon. Ili mortpafis vikunojn grandnombre kaj ofte venenigis akvejojn, unue por akiri paŝtejojn kaj poste por la feloj. Nun malpermesitas eligi bestojn el Peruo, sed ties lano estas komercigita. La vikuna lano estas la plej rara kaj multekosta en la mondo (po tri mil dolaroj por unu metro da ŝtofo).

240ra|

Kategorio:Kameledoj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kategorio:Pruntaĵoj el la keĉua lingvaro
Dromedaro

**Dromedaro** (*Camelus dromedarius*, el la greka δρομάς, dromás „kuranta“) apartenas al la familio de kameledoj. Kontraŭe al la sovaĝkamelo, ĝi havas nur unu ĝibon. Dromedaroj ne plu vivas sovaĝe en sia origina regiono.

## Aspekto 
* longeco de kapo kaj trunko: 220 ĝis 340&nbsp;cm
* ŝultroalto: 230 ĝis 250&nbsp;cm
* vostolongo: 50&nbsp;cm
* pezo: 450 ĝis 650&nbsp;kg
* aĝo: 40 ĝis 50 jaroj
* seksmatureco: de la 6a vivjaro

Dromedaroj havas nur unu ĝibon. Plejofte ĝi estas sablokolora, sed ekzistas aliaj koloroj de blanka ĝis malbrunega. Verto, nuko, kolo kaj trunko estas kovritaj per pli longaj haroj. La supra lipo estas disdividita kaj la fermeblaj naztruoj estas fendoformaj. La palpebroj havas longegajn okulharojn.

Ekzistas diversaj rasoj, kiujn oni kutime bredas por rajdbestoj aŭ ŝarĝbestoj.

## Vivmedio 
[eta|maldekstra|Dromedaroj ([Etiopio)]]
Dromedaroj troviĝas en la tuta Norda Afriko en la okcidenta Oriento ĝis Hindio. Oni alportis ilin ankaŭ al Balkanoj, Namibio, Kanarioj kaj Aŭstralio, kie ili vivas libere en la centraj regionoj.

## Historio 
Dromedaroj ekzistas nun nur malsovaĝigitaj. Iam dromedaroj certe vivis en Arabio. Ne eblas certe diri nun kiam dromedaroj estis malsovaĝigitaj. Sendube tio okazis sur la araba duoninsulo, verŝajne dum la 3-a jarmilo antaŭ Kristo.

La sovaĝbestoj jam delonge mortintis, oni ne scias kiam ekzakte. Sovaĝaj dromedaroj nun vivas nur en Aŭstralio. La tieaj ĉirkaŭ 500.000 dromedaroj devenas de malsovaĝigitaj bestoj, kiujn oni alportis inter 1840 kaj 1907. Ekde la 1920-aj jaroj, kiam aŭtoj pli kaj pli anstataŭigis dromedarojn, oni simple liberigis multajn dromedarojn.

240ra|eta|Dromedaroj

## Vidu ankaŭ 
* Hibrida kamelo
* Kamelluktado

Kategorio:Kameledoj
Kategorio:Tirbestoj
Sâmboieni

**Sâmboieni** [sımbojenj] () estas vilaĝo en Rumanio oriente de Gherla. En 1910 ĝi nombris 391 loĝantojn (rumanoj), en 1992 256. Ĝia unua skriba mencio estis en 1357. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Sânmartin.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Sekurkopio

[eta|De maldekstre [DVD, USB-poŝmemorilo kaj (transportebla) durdisko]]
En komputiko, **sekurkopio**, **rezervkopio** aŭ **savkopio** (anglalingve *backup*) estas kopio de la datumoj kiuj troviĝas en komputilo sur alia memorejo (disko transportebla aŭ firma, bendo, mp3-ilo, ktp) kutime portebla por konservi ilin. Per ĝi eblas restaŭri datumojn kaze de rompiĝo, ŝteliĝo, detruo pere de fajro aŭ akvo de la komputilo aŭ kaze de vola aŭ nevola neniigo de datumoj. Tial ĝi estas ankaŭ nomata "restaŭrkopio". 

La sekurkopion oni konservas kutime de kelkaj tagoj ĝis kelkaj monatoj. Kiam temas pri pli longa daŭro oni nomas ĝin arkivkopio.

## Eksteraj ligiloj 
### Programoj 
* Cobian Backup  

## Referencoj 
Kategorio:Datuma regado
Kategorio:Programaro
Kategorio:Komputilaj datumoj
Kategorio:Komputiko
Hedwig Dohm

Marianne Adelaide **Hedwig DOHM**, origine: SCHLESINGER (naskiĝis la 20-an de septembro 1831, mortis la 1-an de junio 1919) estis germana verkistino kaj pionirino de la virina movado en Germanio.

Kiel filino de tabak-fabrikanto ŝi naskiĝis en Berlino. Ŝiaj gepatroj en la jaro 1817 transiris de la judismo al la protestantismo. Ili havis 18 idojn, kaj la patrino ofte batis la infanojn. En sia romano *Schicksale einer Seele* (1899) Hedwig Dohm priskribis siajn suferojn dum tiu ĉi tempo.

Kiel junulino Hedwig ege multe legis – plej ofte kaŝite, ĉar la familio postulis, ke ŝi koncentriĝu al la dommastrumado. Kiam ŝi havis 18 jarojn, ŝi fine rajtis viziti seminarion por instruistinoj. Tamen ŝi post ioma tempo ĉesigis la studadon por edziniĝi al Ernst Dohm, ĉefredaktoro de la satira ĵurnalo *Kladderadatsch*.

Ili havis kvin idojn: La sola filo mortis en la aĝo de 11 jaroj, sed Hedwig Dohm ebligis al siaj kvar filinoj bonan klerigon. La geedzoj havis viglajn rilatojn al la Berlina intelektularo, krome Hedwig aŭtodidakte lernis ĉion necesan por verki sian unuan publikaĵon: *Die spanische Nationalliteratur in ihrer geschichtlichen Entwicklung* (= La hispana nacia literaturo en sia historia evoluo), kiu aperis en 1867.

Komence de la 1870-aj jaroj Hedwig Dohm ekokupiĝis pli profunde pri la rajtoj de la virinoj. Ŝiaj idealoj estis pli radikalaj ol tiuj de la tiutempa virina movado, kaj ŝiaj unuaj kvar verkoj rikoltis aŭ malatenton aŭ akran kritikon.

En la jaro 1883 Ernst Dohm mortis. Dum pluraj jaroj Hedwig Dohm nenion publikigis, nur ekde 1890 ŝi denove verkis: ĉefe romanojn, teatraĵojn kaj rakontojn. En 1888 ŝi estis unu el la fondintinoj de la virina asocio *Reform*, kiu interalie postulis, ke virinoj rajtu studi en universitatoj.

Ŝi publikigis du pliajn verkojn: En *Die Antifeministen* (= La kontraŭfeministoj), kiu aperis en 1902, ŝi humure komentis la ideologion de siaj kontraŭuloj. *Die Mütter* (= La patrinoj), el ja jaro 1903, temis pri patrina amo, kiu laŭ Hedwig Dohm ne estas natura instinkto, sed konduto edukata al la virinoj. Ŝi proponis, ke por ebligi al la patrinoj labori profesie, la endomajn laborojn kaj la infanvartadon transprenu institucioj. Ŝi estis konvinkita, ke ekonomia sendependeco de la virinoj estas la sola vojo al samrajta partnereco. Krome ŝi postulis la balotrajton por virinoj.

Dum la Unua Mondmilito ŝi iĝis fervora pacifistino. Ŝia verko *Der Missbrauch des Todes* (=La misuzo de la morto) esprimis profundan pesimismon kaŭzatan de la milita kruelo.

Hedwig Dohm mortis en Berlino. El ŝiaj posteuloj menciindas ŝia nepino Katharina Mann, kiu en la jaro 1905 edziniĝis al la verkisto Thomas Mann.

## Eksteraj ligiloj 
* germanlingva retejo pri la vivo kaj la verkaro de Hedwig Dohm

Kategorio:Germanaj verkistoj de la 19-a jarcento
Kategorio:Germanaj feministoj
Kategorio:Germanaj judoj
Kategorio:Judaj verkistoj
Amadeo Bordiga

**Amedeo Bordiga** estis itala komunisma politikisto, kiu naskiĝis en Resina, apud Napolo, en 1889, kaj mortis en 1970.

Origine membro de la Socialisma Partio, li malaprobis la fakton ke ĝi partoprenis en la elektoj, ĉar li kredis ke komunistoj neniam devus partopreni en la parlamenta sistemo kiu estas uzata de la burĝaro por kaŝi la veran naturon de la sistemo.

En 1921 li kaj Antonio Gramsci forlasis la Socialisman Partion kaj estis inter la fondintoj de la Komunisma Partio de Italio. En 1926, en renkontiĝo de la centra komitato de la Komintern, li malferme kritikis Stalin, dirante ke li perfidis la revolucion. En 1930 la Komunisma Partio forĉasis lin ĉar li subtenis Lev Trockij.
Li poste denuncis Sovetunion nomante ĝin kapitalisma lando.

Ankoraŭ nun estas kelkaj etaj komunismaj grupoj trans la mondo kiuj nomas sin mem Bordigistoj.

## Eksteraj ligiloj 
* La itala bordigisma organizaĵo Che Fare? 
* La Internacia Biblioteko de la Komunisma Maldekstro - La paĝo pri Bordiga
* Arkivo de Bordiga
Stanley Matthews

eta|dekstra|Stanley Matthews
**Stanley MATTHEWS** (naskiĝis la 1-an de februaro 1915 en Stoke-on-Trent, mortis la 23-an de februaro 2000) estis brita futbalisto.

Li estas konsiderata unu el la plej talentaj Britaj futbalistoj el la tuta historio, kaj dum lia kariero li kolektis multajn rekordojn.

Li estis la plej aĝa futbalisto kiu iam ajn ludis por la Angla nacia teamo, ludante sian lastan matĉon por ili je la aĝo de 42 jaroj, en 1957. La unua fojo kiam li ludis por Anglio estis en 1934, nekredeble 23 jarojn antaŭe! Entute li ludis en 54 oficialaj matĉoj por Britio, farante 11 golojn.
Li retiriĝis de Brita profesia futbalo kiam li estis jam 50-jara, en 1965, kaj ankaŭ tio reprezentas rekordon. Matthews estis vegetarano kaj neniam trinkis alkoholon, kaj eble tio helpis lin resti en bona fizika kondiĉo ĝis tiu aĝo.

Matthews ludis ĉefe por la teamoj Stoke City kaj Blackpool F.C. dum sia kariero. Li estis konata kiel ege genia driblanto. Li ankaŭ estis tre honesta ludisto, kiu neniam ricevis flavan karton dum ludo malgraŭ la fakto ke li ludis pli ol 700 matĉojn en la Brita Ĉampioneco.

Matthews havis la okazon ludi en la Futbala Mondpokalo en du okazoj, en 1950 kaj en 1954, kiam Britio atingis la kvaron-finalon.

En 1956 li ankaŭ ricevis la unuan premion kiel Eŭropa futbalisto de la jaro.

Ĉi tiu rimarkebla figuro daŭre ludis en ne-oficialaj futbal-ludoj ĝis li estis pli aĝa ol 60.

Matthews mortis en la jaro 2000.

Kategorio:Britaj futbalistoj
Esperantista Go-Ligo Internacia

La **Esperantista Go-Ligo Internacia** (EGLI) fondiĝis en 1979, en la sama jaro kiam ankaŭ fondiĝis ĝia ĝis nun plej forta landa sekcio, Japana Esperantista Go-Asocio, kaj estas faka asocio de UEA, kiu celas disvastigi Esperanton per la ludo goo, kaj goon per Esperanto.  Ĝia prezidanto estas Nobuo Sakurai (桜井 信夫, *Sakurai Nobuo*) en Tokio kaj ĝia organo estas *Esperanto per Goo, Goo per Esperanto*, kiu eldoniĝas neregule.

## EGLI-aktivecoj inter la lastaj 26 jaroj: (ne kompleta) 
* agadoj dum multaj Universalaj Kongresoj (plivastigi goon inter Esperantistoj) kaj aliaj E-renkontiĝoj
* multaj artikoloj pri goo en E-revuoj
* 1979/1981 du libroj de samano M. Emori (Invito kaj Fundamento)
* 1985: 1-a Esperantista Turniro en Karlovy Vary (tiam Ĉeĥoslovakio) kun partoprenintoj el CZ, Bulgario, Federala Respubliko Germanio, Germana Demokratia Respubliko, organizita de Karel Stulz (hodiaŭ ne plu aktiva)
* 1982 ĝis 2000: 4 Internaciaj Korespondaj Go-Turniroj (partoprenintoj el multaj landoj) interesaj partioj sur 13x13-tabuloj, apuda interesa efekto: multaj vizitoj de partoprenintoj   ĉe aliaj, ofte nun longjaraj amikecoj; gvidis Stulz kaj Reimann
* 1987: Go-seminario en KCE La Chaux-de-Fonds/CH; gvidis Karl-Ernst Paech
* ekde 2002: Interreta paĝo de JEGA, kreita/flegata de Mori Hitoshi
* ekde 2003: Yahoo E-Go-Listo, de la vikipediistino Dobromila
* ekde 2003: -Esperantejo- en KGS (interreta KISEIDO Go-Servilo); kreita de Ger Hanssen / NL (administranto)
* 2004-2013: 18 Esperantistaj KGS-Turniroj, gvidis M. Reimann
* ekde 2004: traduko de go-terminoj de Edvardo Seibel (akk edse)
* 2006: EGLI en Vikipedio kaj membrolisto en interreto, Chuck Smith

## EGLI-aktivuloj 
* Prezidanto: Nobuo Sakurai
* Vicprezidanto: Karl-Ernst Paech (1922-2013)
* KGS-Turniroj: Matthias Reimann

## Eksteraj ligiloj 
* JAPANA ESPERANTISTA GO-ASOCIO

Kategorio:Goo
Kategorio:Goo-organizaĵoj
Kategorio:Esperanto-asocioj
Guanako

La **gvanako** aŭ **guanako** (*Lama guanicoe*) estas sovaĝa specio de kameledoj kaj vivas ĉefe en la okcidenta kaj suda parto de Suda Ameriko. Ĝi eble estas prapatro de lamoj. La vorto gvanako origine venas el la keĉua lingvaro.

## Aspekto 
La longeco de la kapo kaj la trunko estas 2 m, la ŝultroalto 120&nbsp;cm kaj ĝi pezas 100&nbsp;kg. La felo estas lana kaj dika, supre helbruna kaj malsupre blanka. Kruroj kaj kolo estas kamelece longaj kaj maldikaj.

## Vivmedio 
Tiu neotropisa specio vivas en la Andoj kaj en la pampo en Peruo, Ekvadoro, Bolivio, Ĉilio kaj Argentino. Ilia vivmedio estas malferma herbejo, nur dum akraj vintroj ili eniras arbarojn. Gvanakoj troviĝas ĝis alteco de 4 000 m.

## Malsovaĝigo 
Iam oni supozas, ke la gvanakoj estis malsovaĝataj jam dum la tria jarmilo antaŭ Kristo kaj ke lamoj kaj alpakoj devenas de ili. Multaj naturistoj tamen nun opinias ke pro interbredado de lamoj, gvanakoj, vikunoj kaj alpakoj vere ne eblas scii kiu venis de kiu; krome, genetikaj studoj indikas ke alpakoj estas genetike pli proksimaj al vikunoj ol al gvanakoj.

## Endanĝerigo 
Kiam alvenis la hispanoj en Sudamerikon ekzistis ĉirkaŭ 50 milionoj da sovaĝaj gvanakoj. De tiam oni ĉasadis ĝin por feloj kaj ĉefe por akiri herbejojn por ŝafaregoj. Pro tiu ĉasado la nombro de gvanakoj malaltiĝis ĝis 500 000 hodiaŭ, t.e. 1 % de la tiama kvanto.

## Bildaro 

The Guanacos (5463459483).jpg
Chester zoo guanacos.jpg
Crazy Guanaco (5464058504).jpg
Guanaco2.jpg

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Arida Ĉako
* Ekoregionoj en Paragvajo
* Monte-Arbedaro
* Patagona Stepo

240px

## Eksteraj ligiloj 
*  Gvanakoj 

Kategorio:Kameledoj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kategorio:Pruntaĵoj el la keĉua lingvaro
Menuredoj

La **menuredoj** (*Menuridae*) estas aŭstralazia familio el la ordo da la Paseroformaj birdoj (*Passeriformes*). En tiu familio ekzistas unu genro kun du specioj.

## Vivejo 
**Menuroj** vivas en la montaraj arbaroj de sudorienta Aŭstralio. Al Tasmanio la nova-holanda menuro estis enkondukita.

## Aspekto kaj vivmaniero 
Ambaŭ seksoj havas brunan ĝis grizan plumaron. La nomon instigis la longaj vostoplumoj de la masklaj menuroj. Ili konsistas el du fortaj, ĝis 55 centimetrojn longaj plumoj, inter kiuj estas pluraj pli fajnaj, fadenformaj plumoj.

Menuredoj plejmultatempe saltetante iradas sur la arbargrundo kaj skrapante per siaj fortaj piedoj kaj akraj ungegoj serĉadas insektojn, larvojn kaj aliajn senvertebrulojn. Por dormi ili serĉas iom alte situantan branĉon.

## Amludo kaj bredado 
Antaŭ la kopulacio la masklo elskrapas teraltaĵon el malmola humo aŭ serĉas lokon iom alte situantan. Li antaŭ la ino cirkle amdancas sur la humaltaĵo aŭ iom alta loko kun disfaldita vosto super sia kapo, dancosaltetas kaj kantas per fore aŭdebla, laŭta voĉo. Lia kantado estas nekutime varia kaj apartenas al la plej kompleksaj kapabloj, kiujn la birda mondo povas oferti. Li ekzemple kapablas nedistingeble imiti voĉojn de aliaj birdospecioj, bruon de bendsegilo, la bojadon de hundo, eĉ la klakon de kamerafermilo. La neston, konsistantan el sekbranĉaro kaj plantofibroj la birdo konstruas aŭ sur la grundo aŭ sur rokelstaraĵo, branĉoforko, arbostumpo. En la neston la ino metas ovon samgrandan kiel kokovo, kiun la ino elkovas dum ses semajnoj. Nur la ino faras la nestkonstruadon kaj la bredadon.

eta|320px|
Menura novaehollandiae, Latham 1802


## Genro kaj specioj 
* menuro *(Menura)*, lirvostulo
** nov-holanda menuro *(Menura novaehollandiae)*, grizdorsa lirvostulo
** albert-menuro *(Menura alberti)*, brundorsa lirvostulo

## Vidu ankaŭ 
* Orient-aŭstraliaj mezvarmaj arbaroj

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Montpasejo

[dekstra|250ra|eta|La [Montpasejo Granda Sankta Bernardo, eĉ en junio ankoraŭ neĝkovrita, longe restis gravega itinero trans la Alpoj.]]
[eta|En ĉi tiu diagramo, la ruĝa punkto markas la centron de la [selo, kaj la verda linio - la pasejo kun la plej malalta alteco, ĉe kiu indas transiri la kreston.]]
**Montpasejo** aŭ **intermonto**  (ankaŭ **selo**) estas la plej malalta punkto en ĉeno de montetoj aŭ en montaro, kiu ebligas pli-malpli facilan transiron. Laŭ la vojo tra la montaro, montpasejo.

Ĉar montoj en antikvaj tempoj estis konsiderindaj baroj por vojaĝantoj, montpasejoj ludis gravan eĉ ŝlosilan rolon por komerco, milito kaj (popol)migrado.

## Priskribo 
Topografie montpasejo havas la ĝeneralan formon de selo inter du montoj. Por fontoj en ĝia proksimeco montpasejo estas akvodislimo. Kelkaj montpasejoj estas mallongaj laŭ krutaj deklivoj, aliaj konsistas el plurkilometre longaj valoj, kies plej alta punkto ne percepteblas per "nuda okulo" sed nur per geodezia mezurado.

Montpasejoj ofte estis uzataj por gvidi ŝoseon, foje fervojon trans la montaro. Ĉe tre altaj kaj krutaj pasejoj estis preferinde konstrui tunelon por permesi pli rapidan kaj ĉiu-sezonan trafikon.

[eta|[Splugopasejo|Montpasejo Splügen (Svisio/ Italio)]]

La alto de montpasejo kutime estas la nura ebena grundo en sia ĉirkaŭaĵo, alta elrigardejo, do preferita por konstrui domojn. Se diversaj landoj kunlimiĝas en montaro, kutime montpasejoj konsistigas la limkontrolejojn, doganejojn kaj armepostenojn.

Ĉe ŝoseoj trans montpasejoj kutime estas ŝildoj por indiki la nomon de la pasejo kaj la altecon super marnivelo.

## Montopasejoj 
Miloj da montpasejoj en la tuta mondo havas propran nomon, kelkaj estas tre famaj:
* Montpasejo Granda Sankta Bernardo (2.473 m) en Alpoj.
* Montpasejo Ĥajber (1.027 m) inter Ĝalalabado, Afganio, kaj Peŝaŭar, Pakistano.
* Ĥardung La (5.359 m) en Ĝamu kaj Kaŝmir, Barato.
* Semo La (5.565 m) Tibeto, la plej alta peraŭte transirebla.
* Kleine Scheidegg (2.061) en Svislando.

## Vidu ankaŭ 
* Montselo
* Listo de montpasejoj
* Ĉefaj pasejoj de la Alpoj, Ĉenoj, pintoj kaj pasejoj de la Alpoj


Kategorio:Geomorfologio
Rompdancado

eta|dekstra|250ra|Rompdancado
Nocio **rompdancado** () markas plurajn formojn de danco, kiuj estiĝis inter afrik-amerika kaj porto-rika junularoj en Usono en la 70-aj jaroj de la 20-a jarcento. La danco estas karakteriza per akrobataĵoj.

Rompdanco prezentas por junularo formon de fuĝo el stereotipa anonima vivo de grandurbo. La estiĝo kaj la evoluo de tiu ĉi danco estas principe kunigita kun subkulturo de hiphopo. Inter la plej konatajn rompdancistajn grupojn apartenas Rock Steady Crew, New York City Breakers aŭ South Side Rockers.

## Formoj de rompdancado 
eta|255ra|

Rompdanco estas dividigebla en la sekvantajn formojn:

### Breaking 
* "Breaking / B-boying" (deveno en suda Bronkso, New York) estas riska formo de danco, kiu enhavas akrobaĵojn (turniĝado sur la kapo, dorso...). Oni dancas kiel eble plej glata, pura areo, oni uzas ankaŭ silikonan disŝprucigilon, kiu ebligas plialtigi glitemon de dancareo.

### Poping a Locking 
* "Poping", "Locking" kaj "Electric Boogie" (deveno en Los Angeles, Kalifornio prezentas mekanikajn movojn similaj al fikciaj movoj de roboto, plu gestikuladon kaj similigadon de movoj de marionetoj aŭ komiksaj figuroj.

## Elementoj de rompdanco 
Rompdancado enhavas grandan nombron de diversaj elementoj:

* "Uprocking" - fikcia batalado kontraŭ kontraŭulo, provokema gestikulado, similigado de interbatalo
* "Toprock" - dancado starante
* "Floorrock" - dancado surtere
* "Powermoves" - estas akrobataĵoj, inter la plej gravajn apartenas "windmill" (turniĝado sur la dorso), "headspin" (turniĝado sur la kapo), "tracks", "swipes" kaj pluaj. La nomoj de trukoj estas samaj kiel en la angla.
* "Freez" - markas pozon finiĝinte ian aron de paŝoj aŭ movoj

## Konkursoj 
Dum konkursoj en rompdancantoj konkursas kontraŭ si unuopuloj aŭ grupoj (la t.n. crews). Kutime oni kreos rondon, en kiun enkuras dancistoj prezentante siajn kapablojn. Ne ekzistas precizaj reguloj, validas nur malpermeso de intenca tuŝo de kontraŭulo. Dum internaciaj konkursoj faka ĵurio decidas je venkinto.

La plej granda konkurso en la mondo estas *"Battle Of The Year (B.O.T.Y)"*, inter pluaj apartenas *Freestyle Session* kaj *Soul Expression*.

## Vidu ankaŭ 
* Hiphopo
* Radiokasedilo

Kategorio:Danco
Kategorio:Olimpika sporto
Selma (Alabamo)

eta|centre|510ra|Hotelo en Selma
**Selma** estas urbo en Alabamo, ŝtato de Usono, de kiu partoprenantoj de la marŝo por justeco de D-ro Martin Luther King iris en la jaro 1965 al Montgomery, la ĉefurbo de la ŝtato.
eta|Mapo pri situo de Selma en Alabamo

## Bazaj informoj 
* Koordinatoj: 
* Areo: 37&nbsp;km²
* Loĝantaro: 20.756 (en 2010)
* Supermara alteco: 38 m
* Horzono: UTC-6h (en somero UTC-5h)
* Poŝtkodo: 36701–36703
* Telefonkodo: 334
eta|maldekstre|Kapelo Brown en Selma

## Geografio 
Selma situas laŭ rivero sur ebenaĵo en la suda parto de Usono, en la meza parto de Alabamo.

## Historio 
La plej frue indianoj vivis en tiu areo. Selma estis oficiale registrita en 1732 kiel *Ecor Bienville*. En 1820 Selma urbiĝis kaj ĝi iĝis sidloko de Kantono Dallas en 1866. Dum la interna milito Selma estis unu el la ĉefaj armeaj produktadocentroj de la Sudŝtatoj, tial post batalo armeo de Nordo okupis ĝin. Martin Luther King faris paroladon en 1965 en kapelo nomata Brown.

La Marŝado el Selma ĝis Montgomery, ankaŭ konata kiel *Sanga dimanĉo* kaj la du marŝoj kiuj tion sekvis, estis marŝoj kaj protestoj okazintaj en 1965 kiuj markis la politikan kaj emocian kulminon de la usona civitanrajta movado. Ĉiuj tri estis provoj marŝi dum 45 mejloj de Selma ĝis Montgomery kie la Alabama kapitolo situas.

## Ekonomio 
En Selma la plej grava industria branĉo estas produktado de papero.

## Vidindaĵoj 
eta|Preĝejo de Sankta Paŭlo
* Kapelo Brown de 1908
* preĝejo de Sankta Paŭlo
* muzeoj
* historia loĝkvartalo
* biblioteko de 1904

## Fontoj 
* Angla Vikipedio
eta|maldekstre|Ponto en Selma

Kategorio:Urboj de Alabamo
Doman

**Doman** (hungare **Domány** (doma:nj)) estas vilaĝo en Rumanio sude de Reşiţa. Administre ĝi apartenas al Reşiţa.
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1 192 loĝantojn (rumanoj, germanoj), en 1992 813 (rumanoj), kaj laŭ la stato de  en la loĝloko vivis . 
## Historio
La unua skriba mencio de Doman okazis en 1370. Ĝis 1919 Doman apartenis al Hungario (departemento *Krassó-Szörény*).

## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Renomaj personoj 
* Piroska Makkai, *Medve Andrásné* (23-a de februaro 1910 - Budapest?, ? 1988): grafikistino, pentristino.
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Caraș-Severin
Generalo

**Generalo**, ĉe militistaroj de preskaŭ ĉiuj nacioj, nomiĝas la plej alta rango (kaj, pli vastasence, tuta grupo de la plej altaj rangoj) de oficiroj de la terarmeo kaj aerarmeo dum pactempo, kaj tiuj altrangaj oficiroj mem. Kelkaj nacioj ordenas gvidajn armeestrojn, kutime dum aŭ pro milito, pro elstaraj agoj aŭ pro eksterordinara rolo per titoloj, kiuj superas generalon: marŝalo, ĉefgeneralo, generalisimo aŭ armegeneralo.

Generalecon oni kutime indikas per oraj aŭ arĝentaj steloj sur epoletoj (aŭ aliloke sur uniformo) kaj (por por distingi generalojn en la vasta senco) per la nombro kaj per relativa grandeco de la steloj. La (plena) generalo de NATO-ŝtatoj portas kvar stelojn kaj tial estas ofte nomata **kvarstela generalo**. Por emfazi tian malvastan sencon de la vorto "generalo", oni kelkfoje eksplicite diras **plena generalo**.

## Francio 
* Brigada generalo: 2 steloj
* Divizia generalo: 3 steloj
* Generalo de armea korpuso: 4 steloj (''Général de corps d'armée*, ekvivalenta al Generalleŭtenanto)
* Armea generalo: 5 steloj

## Rusio 
* Generalmajoro: 1 stelo
* Generalleŭtenanto: 2 steloj
* Generalkolonelo: 3 steloj
* Armea Generalo/**Generalo de la Armeo**: 1 pli granda stelo (40 mm)

## Usono 
* Brigada generalo: 1 stelo
* Generalmajoro: 2 steloj
* Generalleŭtenanto: 3 steloj
* Generalo: 4 steloj
* Generalo de la Armeo: 5 steloj (*General of the Army'', ekvivalenta al Marŝalo))

## Eksteraj ligiloj 
* The Generals of WWII 

## Proverbo 
Ekzistas 3 proverboj pri generalo (kaj 2 pri kaporalo) en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Soldataj rangoj
Diskĵokeo

eta|250px|Diskĵokeo Spooky dum la *Sundance Film Festival 2003*
Oni nomas **diskludisto** aŭ **diskĵokeo** (aŭ **DĴ** [do-ĵo]) tiun, kiu elektas muzikajn diskojn kaj aŭdigas ties muzikaĵon al la publiko. La vorto devenas el la angla *disc jockey* [disk ĝoki], "diska ĵokeo".

Ekzistas diskĵokeoj diversaj kiuj laboras ĉe radioj aŭ en dancejoj, kiuj zorgas pri privataj festoj, fakuloj pri certaj muzikstiloj.

En Germanio eblas akiri diskĵoke-permesilon, kiu celas instrui la diskĵokeojn pri uzo de la sonnivelo kaj protekto de la oreloj kaj aŭdkapablo.

## Vidu ankaŭ 
* DJ Abdel
* DJ Kool Herc
* DĴ Kunar
* DJ Marky
* DJ Marlboro
* DĴ Njokki
* DĴ Nucki
* DJ Patife
* DĴ Roĝer Borĝes
* Hiphopo
* Paul Oakenfold
* Leo Sakaguchi
* Videoĵokeo
* Vado Mix

## Eksteraj ligiloj 
* Diskĵokepermesilo (germane)

*
Kategorio:Dancmuziko
Kategorio:Ŝatokupoj
Volkswagen AG

**Volkswagen AG**, prononco , mallongigita **VW**, germana prononco , estas la plej granda eŭropa kaj unu el la ĉefaj mondaj aŭtofabrikantoj, kies sidejo troviĝas en Wolfsburg, Malsupra Saksio. La oficiala nomo estas *Volkswagen AG* (mallongigita *VW AG*, en tio la kodo AG signas la vorton akcia kompanio). La firmao fondiĝis la 28-an de majo 1937. Apartenas al la Volkswagen-konzerno la markoj *Audi* (kun *Ducati*-motorcikloj), *Bentley*, *Bugatti*, *Lamborghini*, *Seat*, *Porsche*, *Škoda*, *Volkswagen* kaj *Volkswagen Nutzfahrzeuge* (utiligveturiloj). En Germanio ekzistas naŭ Volkswagen-fabrikoj.

Frapfrazo de la firmao estas *Pro amo al aŭto.* La kompanio sume dungas pli ol 343 000 kunlaboristojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Volkswagen AG 
* Aŭtoro de la libro *Schwarzbuch VW* (nigra libro)
* Oficiala retejo de la marko *Volkswagen*, jen germane, angle kaj hispane


Kategorio:Volkswagen
Kategorio:Wolfsburg
Kategorio:Germanaj aŭtomobilfabrikoj