open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akridedoj

**Akridedoj** () estas familio de saltantaj insektoj el la ordo de ortopteroj, koneble per mallongaj antenoj, malpli longa ol la korpoduono. La familio nomiĝas laŭ la tipa genro Akrido. Oni tamen kelkfoje vastasence nomas eĉ kelkajn similajn genrojn ankaŭ iu akrido ekz. preĝanta akrido.

Multaj el ili estas relative grandkorpaj, kelkaj atingas eĉ longon de 70&nbsp;mm. La akridedoj povas muzikadi per frotado de postaj kruroj al la elitroj. Ili metas ovojn en la teron. Ĝi estas plantovorantoj. Ili aperas (svarmado) kelkfoje amase kaj estigas grandajn damaĝojn. Uzatas en kelkaj landoj (Afriko) kiel proteinriĉa manĝaĵo.

## Akridedo-invado en Afriko 2004 
En Maŭritanio (Nouakchott) okazis: la ĉielo iĝis bruna, la insektoj voris ĉiun verdaĵon. La aŭtoj koliziis ĉar la videbleco iĝis 0. La invado venis el la marbordo de la Mediteranea maro kaj baldaŭ atingis Okcident-Afrikon. La svarmantaj insektoj okupis unu kvadratkilometron 40-80 milion-ope, migras 130&nbsp;km protage. Ili ĝenerale ekflugas je la 11-a horo kaj tuj flugas 30–50&nbsp;km. Oni povas sekvi la svarmadon per radaro.

Kaŭzo eble estis, ke en 2004 estis riĉaj pluvoj ĉe la Atlasa Montaro, kio ebligis la ovo-demeton en la malsekan teron. Tie rapide evoluis la larvoj en la riĉa planta kreskaĵo. Akridedo vivas nur 30 tagojn, sed ino povas demeti 60-100 ovojn samtempe (kaj post unu semajno kapablas denove pariĝi). Unu plenkreska akridedo pezas 2 gramojn kaj povas manĝi samgrandan verdaĵon.

## Aliaj invadoj 
La invado en 1987-1989 kostis ĉirkaŭ 300 milionojn da dolaroj por bridi la plagon. Fine de la svarmado oni esploris la elirlokon (epicentron) de la invado kaj trovis nur 2 akridedojn. En 1956 la akridedoj atingis eĉ Eŭropon (Brition, Hispanion, Francion).

## Vidu ankaŭ 
* grilo
* lokusto

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.affa.gov.au/content/output.cfm?ObjectID=6C7252C0-ED16-4E8C-823F1CA051DC23E5&contType=outputs  
* http://www.ppis.moag.gov.il/PPIS/MilhamaHarbe/BiologiaMazik  
* http://www.ynet.co.il/articles/0,7340,L-2897108,00.html 
* lokusto, akrido pli precize ĉe SAT-kongreso 2004

Insektoj
Kvara mondo

La terminon **Kvara mondo** kelkaj homoj konstruis analogie al Unua, Dua kaj Tria mondoj. Laŭ unuj, ĝi signifu la malriĉularon loĝantan en Unuamondaj landoj. Laŭ aliaj, ĝi estu termino por la diversaj indiĝenaj popoloj kaj nomadoj de la mondo, kiuj parte ankoraŭ vivas ekster la moderna socio kaj do ekster la kompar-skalo (industrio, ekonomio, edukado ks.) uzata por disdistingi la Mondojn Unuan kaj Trian.

## Vidu ankaŭ 
* Malplej evoluigitaj landoj
* Internacia Movado ATD Kvara Mondo

Kategorio:Politiko
Hungara griza bovo

dekstra|300px|eta|hungara griza bovo
La **hungara griza bovo** (aliaj nomformoj povas esti **hungara stepa bovo** aŭ simple **grizbovo**) estas praa hungara hejma besto. Ĝi alvenis parte kun la hunoj, avaroj, sed grandnombre kun la landookupantaj madjaroj en la Karpat-basenon, kie ĝi iĝis dum jarcentoj unu el la plej valoraj podoliaj rasoj. Ĝi famiĝis en la 15–18-a jarcento en Eŭropo kiel hungara bovo, kiun oni pelis tra centoj da kilometroj al Okcident-Eŭropo al la bazaro. Ĝi havis du variojn (transilvania hungara bovo kaj ebenaĵa hungara bovo) tre similajn. La kvanto de bovoj fine de la 19-a jarcento tre malaltiĝis kaj restis tiel malalta. Ĝi estis grava tirbesto siatempa.

Nuntempe oni bredas ĝin kiel genrezervon (ŝtat-apogite) kaj por turismaj celoj. Ĝi kiel stepa bovo tre kontraŭstaras la malsanojn, manĝas nur herbojn, povas travintrumi eĉ subĉiele. Tiuj ĉi trajtoj ebligas bredi ĝin kiel biobovon, donante bioviandon.

Oni kelkfoje plibonigas la rason per gutokrucigo kun maremann-bovo (similaspekta itala bovo, kun similaj kornoj).

[maldekstra|280px|eta|grupo de junaj bovoj en [Szinpetri]]
La bovinoj pezas 450–500&nbsp;kg kaj estas arĝent-grizaj. La virbovoj pezas 600–800&nbsp;kg. La bovidoj havas iom ruĝetan koloron ĝis la unua mudo (harŝanĝo). La kavkornoj estas tre longaj kaj karakterizaj. Bovino unue gravediĝas 3-jare. La karno estas kun fajnaj fibroj, riĉa je gusto- kaj aromomaterialoj, sed ne marmora, la viandoformoj nekonvenaj.

Laktemo (jara laktoprodukto) estas ĝenerale 800–1000&nbsp;kg kun graso de ĉ. 4–4,2 %.

## Eksteraj ligiloj 
* Bazaj informoj kaj bildoj  

Kategorio:Bovedoj
Kategorio:Hungaraj bestoj
Kategorio:Bovorasoj
Kinga Göncz

**GÖNCZ Kinga** [gonc] (naskiĝis en 1947 en Budapeŝto) estas hungara psikiatro, politikisto, ministro. Ŝi estas filino de Árpád Göncz.
eta|Kinga Göncz

## Biografio 
* En 1972 ŝi akiris medicinan diplomon en Universitato Semmelweis,
* en 1978 ŝi faris ekzamenon pri psikiatro kaj fine de la 80-aj jaroj fakekzamenon pri psikoterapio.
* En 1972-1978 ŝi laboris en la Tutlanda Nervo- kaj Psikokuraca Instituto,
* en 1978-1986 laboris en Szolnok, en la Hospitalo de Hetényi Géza kiel psikiatro. Post tio ŝi estis lektoro en la Tutlanda Kuraca Rehabilita Instituto.
* Ekde 1989 ŝi estas lektoro en Scienca Universitato Loránd Eötvös
* de 1994 ĝis 2002 estis direktoro de Fondaĵo *Partners Hungary*.

Ŝi instruis ekde 1990 en eksterlandaj universitatoj. Inter 1998-2003 ŝi instruis en la Homjura Sekcio de Mez-Eŭropa Universitato pri la socialpsikologio de la antaŭjuĝoj.

Ŝi estis ekde 2002 politika ŝtatsekretario de la Sanafera, Sociala, Familioafera Ministerio. Ekde 2004. 06. 14 ŝi estis Ministrino pri Egalŝanco, kaj ekde junio de 2006 estas ministro pri eksteraj aferoj en la unua kaj dua kabineto de Gyurcsány.

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Hungaraj psikiatroj
Kategorio:Ministroj pri eksteraj rilatoj de Hungario
Kategorio:Membroj de la Eŭropa Parlamento elektitaj en Hungario
Iman

[eta|dekstra|250px|Iman en 2009 dum premiero de filmo *[Moon*]]
**Iman**, ايمان, (naskiĝis la 25-a de julio, 1955 kiel Iman Mohamed Abdulmajid en Somalio) estas modelino de Usono.

Ŝi edziĝis al la angla muzikisto kaj aktoro David Bowie. Ili havas unu filinon, Alexandria Zahra "Lexi" JONES.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.i-iman.com 
* http://www.fmd1.com/models/Iman_Abudulmajid 
* http://www.imancosmetics.com/1.0  
* http://www.imdb.com/name/nm0408081 

Kategorio:Somaliaj fotomodeloj
Kategorio:Usonaj fotomodeloj
Elitro

eta|200px|Majskarabo kun flanken falditaj elitroj 
**Elitro** estas ĉiu de la malmoligitaj antaŭaj flugiloj de skaraboj, koleopteroj, kiuj servas kiel ŝirmiloj por la membranecaj postaj flugiloj, kiuj estas la veraj flugorganoj. Elitroj ne taŭgas por flugado.

Kategorio:Insektoj
Mátyás Szűrös

**SZŰRÖS Mátyás** (Sueroes Ma´tja´ŝ) (11-a de septembro 1933 Püspökladány - ) estas hungara politikisto kaj provizora prezidento (1989-1990) de Hungario.

Li studis inter 1953-1959 en Moskvo internaciajn rilatojn, poste laboris en la ministerio pri eksteraj aferoj. Li laboris en la Berlina ambasadejo de Hungario (1962-1965) kien li revenis en 1975 kiel ambasadoro kaj laboris tie ĝis 1978. Inter 1965-1975 li agadis en la internacia sekcio de la Komunista partio. Post 1978 (ĝis 1982) ambasadoro en Moskvo, poste denove agadis en politika tereno, ekde 1985 parlamentano ĝis 2002 (en 1990-1998 kiel ano de la Hungara Socialista Partio HSP.). En 1989 li elektiĝis kiel prezidanto de la parlamento, en 1989 kiel provizora respublika prezidento ĝis la parlamentaj balotoj (2-a majo 1990). Li elkriis la 3-an Hungaran Respublikon la 23-an de oktobro 1989. Ekde 1990 vicprezidanto de la parlamento ĝis 1994. Li estis Prezidanto de la Hungara Sekcio de IPU (InterParlamenta Unio) en 1989 kaj 1994-2002.
En la parlamentaj balotoj de 2002 li estis listogvidanto (prezidanto) de la nova politika formacio, nomata Nova Dekstro. Ili malsukcesis.

Li apartenis al la tiel nomataj naciaj komunistoj, tiel post la reĝimŝanĝo en Hungario li multfoje flirtis kun la dekstrulaj politikistoj. Tial oni ne elektis lin respublika prezidento (1990) kaj tiom koliziis kun la socialistaj politikistoj (jarfino de 2001), ke en la parlamentaj balotoj de 2002 li agadis kiel listogvidanto (prezidanto) de la nova politika formacio, nomata Nova Dekstro (oni diris, ke lia aneco en HSP ĉesis). Li malsukcesis. En 2004 li agadas proksime al la dekstrula partio (*Fidesz*), li partoprenas, prelegas en ties renkontiĝoj.

Liaj libroj:
* Hazánk és a Nagyvilág (Nia patrujo kaj la mondo) (1985)
* Hazánk és Európa (Nia patrujo kaj Eŭropo) (1987)
* Magyarságról – külpolitikáról (Pri hungareco – pri eksteraj aferoj) (1989)

Honorcivitano de Püspökladány kaj Beregszász (Beregovo nun en Ukrainio).

biografio hungare

## Eksteraj ligiloj 
* biografio hungare
* notoj en la oficiala retejo pri la prezidanto de Hungario

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Prezidantoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj parlamentestroj
Raŭpo

[eta| Raŭpo kaj kvazaŭpiedoj de *[Papilio machaon*]]

**Raŭpo** estas larvo de la papilioj kaj de kelkaj aliaj flugilaj insektoj kun multaj piedoj kaj fortaj haroj kelkfoje. Dum sia evoluo la lasta stadio de raŭpo estas la pupo antaŭ iĝi imagino.

La plej multaj specioj de raŭpoj estas herbovoruloj, sed ne ĉiuj; iuj (ĉirkaŭ 1%) estas insektomanĝuloj, eĉ kanibaloj. Iuj nutras sin de aliaj bestaj produktoj; ekzemple, vesto-tineoj nutras sin per lanoj, kaj korn-tineoj nutras sin per la hufoj kaj kornoj de mortaj hufuloj.

## Bildaro 

Dosiero:Cup moth caterpillar.jpg|*Doratifera vulnerans*
Dosiero:Cup moth caterpillar02.jpg|
Dosiero:Xylena_exsoleta.jpg|*Xylena exsoleta*

## En Esperanto aperis 
* *Manifesto de raŭpo* de Jorge Camacho en BA21. Mallonga amuza parodio de raŭmismo al raŭpismo, kun aludoj al metamorfozoj de insektoj.

## Vidu ankaŭ 
* Nimfo 
* Silkraŭpo

Kategorio:Insektoj
Kategorio:Larvoj
Kategorio:Papilioj
Drezino

eta|Turisma drezino
**Drezino** estas 3- aŭ 4-rada malpeza veturilo, kun movmeĥanismo aŭ motoro, destinita transporti sur reloj fervojan personaron aŭ fervojservan materialon.

Kutime drezino estas veturilo por riparistoj de la fervoja trako kaj kontakta lineo.

Komence de la 21-a jarcento ĝi servas ankaŭ por turismo, por savi la etŝpurajn fervojojn. Tiuokaze ĝi estas movata per homforto.

## Eksteraj ligiloj 
* Germanlingva turisma paĝo pri drezinoj

Kategorio:Veturanta materialo
Kategorio:Transportaj rimedoj movataj per homa forto
Eoceno

{|class="infobox" 
maldekstre|eta|Mapo de tero antaŭ 45 milionoj da jaroj-
**Eoceno** estas la dua fazo de la tri dividoj de la Terciara epoko de geologio. La Eoceno daŭris de antaŭ 58 ĝis antaŭ 36 milionoj da jaroj. Rokoj de ĉi tiu erao enhavas malgrandan proporcion de konkoj kiuj identas kun nune vivantaj specioj. Tiu periodo gravas por la esploro de la mamula evoluo. Elformiĝis la ordoj en tiu periodo kiel neparhufuloj, primatoj, vespertoj, ronĝuloj, cetoj, dum abundis numulitoj. La eoceno sekvis paleocenon kaj sekvis ĝin oligoceno.

Eoceno estis nomita laŭ grek-mitologia dio de la matenruĝo Eoso.

## Vidu ankaŭ 
* Paleocen–Eocena Termika Maksimumo


Kategorio:Geologiaj epokoj
Kategorio:Paleogeno
Korosten

**Korostenj** aŭ **Korosten** () estas urbo en okcidenta Ukrainio en Ĵitomira provinco.

La urbo estis fondita en la 8-a jarcento kun nomo Iskorostenj (cirile Искоростень).

En la 10-a jarcento, Korosten estis grava urbo de la historia regno de la Drevlanoj.

La 22-an de februaro 2014 loĝantoj de la urbo faligis la monumenton de Lenino eble la lastan simbolon de komunismo en la urbo, tio okazis dum la Eŭromajdano en Kievo.

## Vidu ankaŭ 
* Korosten (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Pri la urbo (ukraine) 


Kategorio:Urboj en Ĵitomira provinco
*
Ponto Rio-Antirio

La **ponto Rio-Antirio** () estas  longa pendoponto konstruita en 2004 inter la urboj de Rio (sude, ĉe Patra) kaj Antirio (norde). Ĝi ligas Peloponeson al okcidenta kontinenta Grekio kaj la cetero de Eŭropo. Ĝi lokas ĉe koordinatoj .

eta|250ra|Loko de la ponto

Ĝia oficiala nomo signifas **ponto Ĥarilaos Trikupis**. Harilaos Trikoupis estis 18-a-jarcenta greka ministro.

La entuta kosto de la ponto estis ĉirkaŭ 630.000.000 €, plejparte pagitaj de la Eŭropa Unio.

Kategorio:Pontoj en Grekio
Kategorio:Peloponezo
Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 2004
Oligoceno

{|class="infobox" 
**Oligoceno** estas epoko ene de la tertempo de Terciaro. Oligoceno daŭris de antaŭ 36 ĝis antaŭ 24 milionoj da jaroj. (vidu ankaŭ geologia temposkemo).

maldekstre|eta|Mapo de la mondo antaŭ 30 milionoj da jaroj kun la nunaj landlimoj
Tiutempe komenciĝis interalie falto de Alpoj kaj Rocky-montaro. Sud-Ameriko dividiĝis de la aliaj kontinentoj kaj elformis propran faŭnon. En aliaj terpartoj evoluis la modernaj mamulo-ordoj.

En tiu epoko aperis superaj simioj kaj malaperis numulitoj.

La oligoceno sekvis miocenon kaj antaŭis eocenon.


Kategorio:Geologiaj epokoj
Kategorio:Paleogeno
Lokusto

**Lokusto** estas saltanta insekto el la ordo de ortopteroj kun longaj antenoj (pli longaj ol duono de korpolongo), muzikante per kunfrotado de la elitroj.

## Infestoj 
Foje infestadoj de lokustoj kaŭzas kolosajn ekonomiajn perdojn kaj eĉ malsategon en landoj, kie ili voris la tutan rikolton. Tiel en februaro 2020 la registaro de Somalio anoncis tutlandan krizostaton pro infestado de lokustoj kaj petis helpon de internacia komunumo.

## Vidu ankaŭ 
* Ortopteroj
* akrido
* grilo
* cikado

Dosiero:Abisares viridipennis.jpg|
Dosiero:Acrida cinerea antennata.jpg|
Dosiero:Patanga japonica.jpg|
Dosiero:Tetrix japonica.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* lokusto, akrido pli precize ĉe SAT-kongreso 2004
* http://tolweb.org/tree?group=Caelifera  
* http://osf2x.orthoptera.org/osf2.2/OSF2X2Frameset.htm  
* http://www.rutkies.de/schrecken  
* http://www.rutkies.de/schrecken/ ]
Fusilo Dreyse

**Fusilo** tipo **Dreyse** (, t.e. pinglo-prajma pafilo) estis grava revolucio en la batalarmiloj, ĉar estis la unua pafilo ŝargebla tra la eksplodujo. La ĝistiamajn pafilojn oni devis ŝargi tra la ekstremo de la paftubo, kio estis longa, komplika (ĝis la invento de la unuaj kartoĉoj kun Fusilo Enfield en 1853), kaj postulis, ke la pafisto staru dum la manipulado, kio elmetis lin je la vido, kaj pafoj, de la malamiko. Fusilo Dreyse ebligis al la pafisto kuŝi dum ŝargado, kaj en la tempo, dum kiu la antaŭaj fusiloj pafis unu pafon, ĝi pafis 6! En la Prusa-aŭstria milito de 1866 la prusa armeo disponis je tiu nova fusilo, la aŭstroj je la tradiciaj. La rezulto de la milito tute ne estis miriga. Tiu ĉi armilo do rolis grave en la eŭropa historio, ebligante la unuigon de Germanio far Prusujo (kaj sen Aŭstrio).

La inventinto estis Johann Nikolaus von Dreyse (1787—1867). Dreyse estis nobeligita en 1864.

La Dreyse-fusilo havis tamen malvirtojn. Ĝi estis uzita plu en la Franca-Prusa Milito de 1870, sed poste ĝi estis anstataŭita de plibonigitaj tipoj.

Teĥnikaj detaloj:

* tubradiuso: 15,4&nbsp;mm
* pezo: 4,615 kilogramoj
* ŝargo (nigra pulvo): 4,8 gramoj
* kuglo (el plumbo): 31 gramoj
* frekvenco: 10 – 12 pafoj / minuto
* rapideco de kuglo ĉe tub-eliro: 305 metroj/sekunde
* efika pafdistanco: 600 metroj

## Vidu ankaŭ 
Muzeo en la Dreyse-domo (Sömmerda)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.beyars.com/kunstlexikon/lexikon_9823.html 
* http://www.dhm.de/sammlungen/gifs/sammlungen/militaria/waffen/zh218.jpg  
* http://www.researchpress.co.uk/firearms/needle.htm  
* http://www.preussenweb.de/armee/gewehr5.jpg 

Kategorio:Pafiloj
Iksodo

**Iksodo** (*Ixodes*) estas genro de traĥeuloj el la ordo de akaroj, kiu vivas sur herbo kaj arbetoj, sed suĉas sangon de mamuloj.

Ĝi transigas mikrobojn kiuj kaŭzas malsanon de Lyme (*Borrelia*) kaj makulan febron (*Rickettsia rickettsii*)

Ĝi forte multiĝas, se la vintro estas milda kaj la somero varmeta, pluva.

En Hungario vivas ekz. 42 specioj, sed la danĝerajn malsanojn (kiel la virusan meningiton kaj la bakterian morbon de Lyme) disvastigas nur la kutima iksodo. Sed tiuj malsanoj estas akireblaj eĉ per trinko de bovo-, kapro- aŭ ŝafolakto.

La piko de iksodo ne estas rimarkebla, ĉar iksodo anastezas la haŭton de viktimo antaŭ la piko. Ĝi suĉas la sangon nur dum la unuaj kelkaj horoj, tiam oni povas ankoraŭ eltiri ĝin, tiam ĝi ankoraŭ ne infektas la homon. Sed post 4-6 horoj, ĝi infektas la homajn histojn. Laŭ ĝeneralaj spertoj, nur ĉiu 1000-a iksodo estas infektokapabla per meningita viruso kaj nur ĉiu 10-a per bakterio de la Lyme-malsano. La infekton montras ruĝiĝo ĉirkaŭ la pikloko.

Oni povas vakcini kontraŭ meningita infekto (la 2-a vakcino sekvas la unuan post 1-3 monatoj kaj la 3-a vakcino sekvas la duan post unu jaro). Tio protektas la homon kontraŭ infekto de meningito dum 3 jaroj. Kontraŭ la malsano de Lyme (boreliozo) ne ekzistas preventa vakcino.

Malsano de Lyme estas malfacile ekkonebla malsano, kun jenaj simptomoj:
* laciĝemo
* malrapidiĝemo
* artikaj kaj muskolaj doloroj
* perturboj de la nerva sistemo, memoro
* ŝveliĝo de limfaj nodoj

Oni devas eviti herbaron kaj arbarojn iksodoriĉajn, sed enirinte tian lokon oni devas bone sin vesti (longa pantalono, ŝtrumpeto, blanka ĉapelo). La iksodoj kutimas atendi siajn viktimojn troviĝante fine de herbo; tial plej bone oni evitu kuŝi inter herboj.

Dosiero:Tick male (aka).jpg|
Dosiero:Tick male size comparison (aka).jpg|
Dosiero:Adult deer tick.jpg|
Dosiero:Ixodes_hexagonus_(aka).jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ijon.de/zecken  
* http://www.emedicine.com/emerg/topic584.htm
* http://www.health.ri.gov/disease/communicable/lyme/index.php 
* http://www.health.ri.gov/disease/communicable/lyme/ticks.php
Sven Lindqvist

**Sven LINDQVIST** estis sveda verkisto naskita en Stokholmo la 28-a de marto 1932 kaj mortis la 14-a de majo 2019, li fariĝis konata mondskale per siaj du lastaj libroj pri kolonitempa rasismo kaj genocidoj kaj la procezo de alkutimiĝo al amasdetruon je civiluloj pere de peraviadila bombado (ĝis atombombo).

## Kelkaj verkoj 
* **Ett förslag** (*Propono*), 1955
* **Reklamen är livsfarlig: en stridsskrift** (*La reklamo estas vivdanĝera: polemikaĵo*), 1957
* **Hemmaresan** (*La vojaĝo hejme*), 1959
* **Kina inifrån: en preliminär rapport** (*Ĉinio elinterne: preliminara raporto*), 1963
* **Asiatisk erfarenhet (Japan, Mongoliet, Formosa och Indien)** (*Azia sperto - Japanio, Mongolio, Formoso kaj Hindio*), 1964
* **Myten om Wu Tao-tzu** (*La mito pri Ŭu Tao-cu*), 1969
* **Slagskuggan: Latinamerika inför 70-talet** (*La minacanta ombro: Latinameriko antaŭ la sepdekaj jaroj*), 1970
* **Självklara saker** (*Memevidentaj aferoj*), 1970
* **Gräv där du står: hur man utforskar ett jobb** (*Fosu kie vi staras: kiel oni esploras laboron*, 1978)
* **Arbetsbyte: tre essayer om demokrati och arbetsfördelning** (*Laborŝanĝo: tri eseoj pri demokratio kaj labordistribuo*), 1978
* **Hamiltons slutsats: politiska artiklar från 70-talet** (*La konkludo de Hamilton: politikaj artikoloj de la sepdekaj jaroj*), 1980
* **En älskares dagbok** (*Taglibro de amanto*), 1981
* **En gift mans dagbok** (*Taglibro de edzo*), 1982
* **En underjordisk stjärnhimmel: personligt kalendarium** (*Subĉiela stelĉielo: persona kalendaro*), 1984
* **Elefantens fot: resa i Baluchistan och Afghanistan** (*La piedo de la elefanto: vojaĝo en Baluĉistano kaj Afganistano*), 1985
* **Utrota varenda jävel** (*Eksterminu ĉiun diablon*), 1992
* **Nu dog du: bombernas århundrade** (*Nun vi mortis: la jarcento de la bomboj*), 1999

## Eksteraj ligiloj 
* pri lia libro "Eksterminu ĉiujn-ĉi sovaĝojn" 

Kategorio:Svedlingvaj verkistoj
Kategorio:Stokholmanoj
Kategorio:Verkistoj de Svedio
Ĉerizo

[eta|300ra|Paro de ĉerizoj ankoraŭ kunligitaj post [rikolto|rikoltado.]]
[eta|300ra|[Pentraĵo de Salvatore Postiglione: la ĉerizotempo.]]
**Ĉerizo** estas manĝebla frukto de ĉerizarbo. Oni distingas dolĉajn kaj acidajn ĉerizojn.

## Priskribo 
Ĉerizo estas globforma, ofte ruĝa, kelkfoje ankaŭ flava-ruĝeta. La frukto estas drupo: meze de la fruktokarno kuŝas unu kerno je diametro de ĉirkaŭ 0,5 – 1&nbsp;cm. Tiujn semojn disvastigas birdoj aŭ homoj, ŝatantaj guston de la karno.

## Uzoj 
En kuirarto, ĉerizo uzatas kiel deserto krude aŭ kiel kompoto, plie oni povas el ĝi fari aŭ marmeladon aŭ fruktojogurton. Ankaŭ ŝatataj estas la ĉerizokukoj (ekz. la franca *clafoutis*), kiuj inkludas la fruktojn ene.

La konfitado (ĉefe per sukero) igas ĝin longe konservebla.

Oni povas per premoj la trinkeblan sukon eltiri, kaj ankaŭ jen el ĝi pretigi post fermentado vinon jen per simpla aldono de sukero obteni siropon.

Per fermentitaj ĉerizoj obteneblas post distilado alkoholaj trinkaĵoj: la merizbrando kun dolĉaj ĉerizoj kaj kirŝo (el la germana termino *Kirschwasser* mallongigita *kirsch*) kun acidaj ĉerizoj (ankaŭ loke nomata ŝnapso). Ankaŭ aromriĉas la fruktokernoj de certaj specioj de ĉerizoj, tial per ili post pistado oni elfaras ĉerizbrandon (ankaŭ loke nomata kirŝo), ĉefe en Alzaco kaj en Hungario.

## Produkto 
## Referencoj 

Kategorio:Manĝeblaj fruktoj
Bálint Balassi

**BALASSI Bálint** (Balaŝi Ba’lint;) aŭ **BALASSA Bálint** (naskiĝis la 20-an de oktobro 1554 en **Zólyom**, kiu nun estas Zvolen, Slovakio, mortis la 30-an de majo 1594 en Esztergom) estis grava pioniro de la hungarlingva liriko, elstara, altnivela poeto de la hungara renesanco.

## Biografio
Li naskiĝis en la fortikaĵo de Zvolen kiel ido de riĉaj ĉefnobeluloj (Balassi János kaj Sulyok Anna). Lia patro sendis lin lerni jam 11-jare al Nurenbergo, poste lia instruisto estis Petro Bornemisza. Pro la juĝproceso kontraŭ lia patro (akuzita laŭ falŝaj leteroj je reĝoperfido), lai patro estis enprizonigita en Bratislavo en 1569 kun István Dobó, sed lia patrino sukcese liberigis la patron kaj ili fuĝis al Pollando. Tie vi kreis lian unuan literaturan verkon, kiu estis fakte traduko de germana religia meditado: Herba ĝardeneto por la malsanaj animoj (presita en Krakovo en 1572) (*Beteg lelkeknek való füves kertecske*). Lia patro ricevis en 1572 amnestion.

Lia vivo pasis en daŭra malkvieto pro bienaj juĝprocesoj, denuncoj; nesukcesa geedziĝo kun DOBÓ Krisztina. Ŝi estis lia kuzino, pro tio lia bopatro akuzis lin je incesto. Kvankam li surprenis la katolika kredon (1586), oni senvalorigis lian geedziĝon kaj nomis lian filon (Johano) neleĝa (1585). La reĝo amnestiigis lin en 1588, sed la denove leĝan geedziĝon li ĉesigis per divorco.

Li vivis en la transilvaniaj kaj pollandaj kortoj de István Báthory, li estis fortikaĵa soldato en Eger (1579-1582) kaj Érsekújvár (1588), multfoje fuĝis al Pollando. Li mortis en 1594 je vundiĝo ĉe ambaŭ femuroj dum atako kontraŭ la far turkoj okupinta Esztergom.

## Verkaro
En lia poeziaĵo kunplektiĝis la ama liriko kaj la travivaĵoj de la nacia batalo. Liaj ampoemoj estis komence plenaj je ŝablonoj de la eŭropa amliriko, sed baldaŭ li kreis propran originalan poeziaĵon. Li skribis la ampoemojn por LOSONCZI Anna, kiun li nomas en la poemoj Julia (ŝi estis edzino de la fortikaĵa estro de Érsekújvár). Liaj Julia-versoj formas priodon kaj esprimas la deziron por la neatingebla feliĉo. Tiun periodon diferencigas de la eksterlandaj ampoemoj, ke tiuj enhavas ideojn, pensojn, bildojn de la soldata vivo, turka-hungara batalo.

Ĝis 1874 aperis nur liaj religiaj poemoj, tiam oni trovis la amajn kaj soldatajn poemojn en la kodekso de Radvánszky

Renkontinte Julian, jene ŝin salutis

Mondo estas senvaloro
sen vi, mia bela floro,
jen vi staras nun ĉe l’ koro:
sanu, brilu, ho trezoro!

Ho, vi, ĝoj’ de ’ kor’ ĉagrena,
vi, sopiro dolĉoplena,
vi, feliĉo plej serna,
sur vi Dia mano bena.

(fragmento: trad. Kálmán Kalocsay, la tuta poemo troviĝas en la Hungara Antologio)

titolo de pliaj poemoj el Hungara Antologio:

* Por vintrinkantoj (KK)
* Al gruoj (Julio Varga)
* In laudem confiniorum (Por la laŭdo de limoj) (KK)
* En kiu li verkas pri la ploranta Celia (Márton Fejes)
* Adiaŭ al la Patrolando (KK)

## En Esperanto aperis 
* en Hungara Antologio, 1983: 6 poemoj

## Vidu ankaŭ
* Instituto Balassi

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.tertia.hu/h/bbbio.html 
* http://mek.oszk.hu/02000/02042/html/8.html
* http://www.budpocketguide.com/TouristInfo/famous/Famous_Hungarians25.asp 

Kategorio:Hungaraj poetoj
Mihály Csokonai Vitéz

**CSOKONAI VITÉZ Mihály** [ĈOkonai VIte:z MIha:j] (naskiĝis la 17-an de novembro, 1773, mortis la 28-an de januaro, 1805) estis la plej granda lirikisto post Bálint Balassi.

CSOKONAI lernis en la Kolegio de Debrecen, poste en Komárom li oficie kiel instruisto - post kiam li estis eksigita el la rigora lernejo pro liaj libera spirito kaj nediscipliniteco -, mallongan tempon li restadis en Sárospatak (SAroŝpatak) kiel juristo poste li serĉis patronojn ĉe la parlamento en Bratislavo por eldono de siaj verkoj. Li provadis eldoni ankaŭ poezio-gazeton titolitan *Diétai Magyar Múzsa* (Hungara Muzo Parlamenta), sed ĝia aperado ĉesis post la 11-a numero, pro senintereso de nobeloj. Post la restado en Komárom, jam menciita, li gastadis kelkajn jarojn en la regiono Somogy (ŝoiodj), serĉante patronojn. En sian naskiĝ-urbon li revenis en printempo 1800. Kvar jarojn post tio, en Várad (nun Oradea en Rumanio), ĉe la entombiga solenaĵo funebra de grafino RHÉDEY (re'dei) - kie 1i deklamis fervore nekrologan poemon sian - li malvarmumis, lia heredita ftizo pligraviĝis,kaj la 28-an de februaro 1805 li forpasis en Debrecen.

Kvankam CSOKONAI, la poeto naskiĝinta en 1773 en Debrecen (DEBrecen),la plej granda poeto hungara de la klerismo, donacis ankoraŭ multajn poemojn belegajn por ŝatantoj de liriko. Al tiaj apartenas la Lilla-kantoj eble plej famaj ec nun, kiujn inspiris nerealiĝinta amo al bela filino de riĉa grenkomercisto en Komárom (nun Komarno en Slovakio) al Julianna VAJDA - kiu donis sian manon al riĉa komercisto, anstataŭ al la sopiranta, sed malriĉa poeto -, kiu povis danki pro sia senmorteco tiujn poemojn. Li estis framasono laŭ Magyar Katolikus Lexikon (Hungara Katolika Leksikono).

## En Esperanto aperis 
* *Al la espero.* - En: *Tutmonda Sonoro.* Volumo 2, paĝo 427.
* *La vespero; La feliĉo; Al rozburĝono; Al la sonĝo; Al la espero.* Tradukis Fejes Márton kaj Kálmán Kalocsay. - En: *Hungara Antologio*, paĝoj 48 - 52.
* parto de *La senmorteco de la animo.* Tradukis Ferenc Szilágyi. - En: *Tra mia prismo.*

Kategorio:Hungaraj poetoj
Kategorio:Hungaraj framasonoj
Dániel Berzsenyi

**Dániel BERZSENYI** [berĵenji], (naskiĝis la 7-an de majo, 1776 en Egyházashetye, mortis la 24-an de februaro, 1836) en Nikla; estis elstara hungara poeto.
eta|dekstra|220px|Dániel Berzsenyi (1776-1836)
eta|180px|Skulptaĵo pri Berzsenyi en Nikla
Liaj poemoj, verkitaj en antikvaj versformoj, radias senbridan forton, sed lia poezia lingvaĵo tamen restas disciplinema, kvazaŭ majesta.

## Biografio 
Li frekventis lernejon en Sopron de 1788, sed forlasis ĝin kaj iĝis soldato, sed ankaŭ tio ne plaĉis al li. Sekreti li ofte verkis poemojn. Fine li estris bienon, dume li edziĝis. En 1808 li sendis manuskripton de poemaro al Ferenc Kazinczy. Ekde 1816 li ofte malsaniĝis. sed lia volumo aperis en la sekva jaro. Ferenc Kölcsey kritikis la poemojn, tio ne plaĉis al Berzsenyi, tial li respondis en 1825. Baldaŭe li okupiĝis pri arto de poezio.

## Verkoj (elekto) 
* *A magyarországi mezei szorgalom némely akadályairul* (Pri problemoj de la hungarlanda kamparana laboro), fakverko, 1833
* *Berzsenyi Dániel Összes művei* (Ĉiuj verkoj de Berzsenyi), 1979
* *Berzsenyi Dániel művei* (Verkoj de Berzsenyi), 1985

## Memorigiloj 
* skulptaĵo en Nikla
* gimnazioj portantaj la nomon Berzsenyi en Sopron, Budapeŝto, Celldömölk
* koruso portanta la nomon Berzsenyi

## Fontoj 
* Hungara Vikipedio

## En Esperanto aperis 
* Mia dividparto; Proksimiĝanta vintro. - Trad. Kálmán Kalocsay. Ambaŭ poemoj en: Hungara antologio 1933, p.&nbsp;53-54
* Hungara antologio 1983 : 2 poemoj

## Eksteraj ligiloj 
* La poemo "Proksimiĝanta vintro"  en la Esperanto-traduko de Kalocsay.

Kategorio:Hungaraj poetoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Attila József

**JÓZSEF Attila** [jOĵef atilla] (naskiĝis la 11-an de aprilo 1905, mortis la 3-an de decembro 1937) estis apud Endre Ady la plej granda poeto de la 20-a jarcenta hungara literaturo. Lia naskiĝtago (11-a de aprilo) estas la Tago de la Poezio.eta|dekstra|Statuo de Attila József apud la Universitato de SzegedLi naskiĝis en malriĉa familio kiel filo de JÓZSEF Áron sapokuirista laboristo kaj PŐCZE Borbála, lavistino. Liaj du pli aĝaj fratinoj estas Jolán kaj Etelka, lia bofrato estis Elemér Pászti.

Attila József studis en Scienca Universitato Francisko Jozefo.
Li mortis en 1937 sub radoj de ŝargovagonaro. Oficiale oni parolas pri memmortigo, sed kelkaj diras, ke okazis nur akcidento, kiam li volis trairi inter la vagonoj kaj la vagonaro abrupte ekmoviĝis.

## En Esperanto aperis 
Traduko farita de Kálmán Kalocsay kaj muzikigita de Klára Mikola de lia fama "Lulkanto" estis transdonita en 2018 al la tute nova muzeo dediĉita al li en Budapeŝto.

Ĉe la urborando ; Ĉe Danubo. - En: Tutmonda sonoro. Vol. 2. p.&nbsp;551 - 555,

Kun pura koro ; Kanto de junedzinoj ; Tuŝu frunton… ; Medaloj ; Betlehemaj reĝoj ; Ĉe la urborando ; Profitbalado ; Panjo ; Lulkanto ; Ĉe Danubo ; Saluto al Thomas Mann ; Je mia naskiĝtago ; Patrujo. - Trad. Kálmán Kalocsay, Márton Fejes, Lajos Tárkony, Rados Péter András. - En: Hungara antologio; p.&nbsp;246 - 258

Urboranda nokto : elektitaj poemoj. Trad. Tibor Bessenyei, Miklós Fehér, Márton Fejes, Kálmán Kalocsay, Rados Péter András, Imre Szabó, Lajos Tárkony, Julio Varga. - Budapest: Hungara Esperanto-Asocio, 1986. - 141 p.&nbsp;ISBN 963-571-169-7

Purakore : poemoj. Trad. Imre Szabó, Humana Eŭropo-Asocio, Zalaegerszeg, 2006. 128 p.&nbsp;ISBN 978-963-87500-0-6

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Listo de hungaraj verkistoj

## Eksteraj ligiloj 
* Kanto de junedzinoj 
* József Attila összes verse

Kategorio:Hungaraj poetoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 11-an de aprilo
Kategorio:Mortintoj la 3-an de decembro
Imre Madách

**Imre MADÁCH** (naskiĝis la 21-an de januaro 1823, mortis la 5-an de oktobro 1864) estis hungara poeto, edzo de Erzsébet Fráter. Lia patro estis la samnoma Imre Madách (ĉambelano), lia avo estis Sándor Madách.

eta|180px|Imre MADÁCHLia plej signifa verko estis ''La Tragedio de l' Homo* (1861) (origine *Az ember tragédiája*), poema dramo en 4000 rimversoj kaj 15 aktoj, en kiu li diskutas ideojn similajn al tiuj en Faŭsto de Goethe kaj kiu estas konsiderata la pinto de filozofia poezio en la hungara lingvo.

Li verkis tiun dramon je la fino de sia tragika vivo instigita de lia amiko János Arany.

Tiu ĉi dramo estis tradukita en aron de lingvoj, inkluzive de Esperanto. La intrigo disvolviĝas jene: Al Adamo kaj Eva, forpelitaj el la Paradizo, Lucifero sendas sonĝon kaj prezentas al ili la estontecon de la homa raso ekde la Antikva Egiptio ĝis la pereo pro la malvarmiĝo de la suno. En la lasta verso de la dramo eldiriĝas el la buŝo de Dio la sola ebla vivprogramo: *"Mi diris, luktu, hom', kaj firme fidu!"*. Prie tiu verko oni faris animacian filmon kaj multaj teatraj adaptoj.

Li estis membro de Hungara Scienca Akademio kaj membro de Societo Kisfaludy.

## En Esperanto aperis 
*La Tragedio de l' Homo* : drama poemo / Kun dudek desegn. de Miĥaelo ZICHY. El la hungara originalo: K. Kalocsay. – Budapest: Hungara Esperanto-Instituto, 1924. – 237, XXIV p.

*La Tragedio de l' Homo* : drama poemo / El la hungara trad.: Kálmán Kalocsay. – Budapest: Corvina, 1965. – 259 p.
eta|200px|Kovrilpaĝo de *La Tragedio de l' Homo''.

## Eksteraj ligiloj 
* http://mek.oszk.hu/00900/00919 
* http://mek.oszk.hu/00900/00920 
* http://mek.oszk.hu/00900/00918 
* La tragedio de l'homo

eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Hungaraj dramaturgoj
Kategorio:Hungaraj poetoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Joel Amis

**Joel AMIS** [ĝoel ejmis] naskiĝis la 5-an de majo 1978 en Atlanto, ŝtato Georgio, Usono. En 2010 li enmigris en Kanadon kaj nun loĝas en Montrealo, Kebekio kun sia edzino Ĵenja.

Joel AMIS eklernis Esperanton en decembro 1994. En 1997 li kunfondis la Esperanto-Societon de Metropola Atlanto, kaj estis membro de la loka kongresa komitato por la Landa Kongreso de Esperanto-Ligo por Norda Ameriko en 2000. Li krome estas delegito de UEA.

De 2000 ĝis 2002 Joel loĝis kaj laboris kiel asista instruisto de la angla en Japanio. De 2005 ĝis 2010 Joel laboris en la ŝtata registaro de Georgio. Ekde aŭtuno 2010 Joel laboras kiel administranto por Esperantic Studies Foundation.

Ekde 2002 Joel kunlaboris pri la revuo Kontakto kiel ĉef-korektisto, kaj de somero 2003 ĝis somero 2007 - kiel vic-redaktoro kaj ĉefa asistanto al redaktorino Eugenia Amis. De 2004 ĝis 2006 li estis redaktoro de TEJO Tutmonde, kaj de 2005 al 2007 li estis redaktoro de Esperanto USA.

En majo 2005 li edziĝis al Eugenia (Ĵenja) Zvereva en rozkruca geedziĝceremonio en la Atlanta Loĝio de la Rozkruca Ordeno, AMORC.

En 2000 Joel diplomiĝis de la Ŝtata Universitato de Georgio kun bakalaŭra diplomo pri Religiaj Studoj.

Krom pri Esperanto, Joel ankaŭ interesiĝas pri mistikismo/esoterismo, rozkrucismo [AMORC], martinismo, framasonismo, esotera kristanismo, k.a.) politiko (demokrata socialismo, NDP), teologio, historio, religioscienco, filozofio, lingvoj, ekologio, senaŭtomobila vivstilo/publika transporto, kaj diversaj intelektaj temoj.

Kategorio:Usonaj esperantistoj
Kategorio:Kanadaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Usono
Kategorio:Montrealanoj
Miklós Radnóti

**RADNÓTI Miklós** Miklós Radnóti (naskiĝis **Miklós Glatter** la 5-an de majo, 1909, mortis la 9-a de novembro 1944 ĉe Abda) estis hungara juddevena instruisto kaj poeto, unu el la plej grandaj hungaraj poetoj de la dudeka jarcento. Gajnis la premion Baumgarten (1937). Lia kuzo estis Ödön Heller.eta|dekstra|300px|Miklós RadnótiLi debutis kiel avangarda poeto, liaj fruaj poemoj montras la influojn de esprimismo kaj superrealismo.

Ekde 1940 li plej ofte militservis en senarmila t.n. laborservo, kien oni rekrutis judojn kaj komunistojn. Dum tiu periodo li fariĝis vere granda poeto.

Laŭ ĉeestintaj atestantoj, en novembro 1944, dum marŝo de grupo de judoj, li estis severe batita kaj torturita de ebria gardisto. Li tiam estis vundita kaj tro malforta por labori kaj tial estis pafita kaj entombigita en amastombo proksime al la vilaĝo Abda, en nordokcidenta Hungario.

## Stilo 
En la 1920-aj jaroj li komencis verki dadaisman poezion, sed pluiris al simbolisma-ekspresionisma verkado. Tri tendencoj elstaras en lia verkado: persona, pensiga kaj politika.

En 1934, li finis siajn studojn per la filozofia doktoriĝa tezo "*La arta evoluo de Margit Kaffka*."

En la 1930-aj jaroj li aliĝis al la lukto kontraŭ faŝismo, antisemitismo kaj rasa diskriminacio. La influo de Bertolt Brecht evidentas en lia verko. Liaj malfruaj poemoj reflektas animon disŝiritan inter espero kaj sopiro al lia hejmo por liaj amantoj kaj timo pri la venko de perforto.

Unu el la plej famaj poemoj de Radnoti nomiĝas "*Il faut laisser*" (france: 'devus forlasi'), eldonita la 7-an de oktobro 1938; Ĉi tio estas la komenca linio de poemo el 1586 de la franca poeto Pierre de Ronsar. Ronsar argumentas, ke "oni devas forlasi hejmon kaj fruktoplantejon kaj ĝardenon" ("*Il faut laisser maisons et vergers et jardins*"), do abstini sin zorgi pri posedaĵoj kaj aliaj ruboj de la materia mondo. Radnoti laŭte pripensas ĉi tiun malnovan verdikton.

Miklós Radnóti tradukis en la hungaran verkoj de Jean de La Fontaine kaj Guillaume Apollinaire. Liaj verkoj estis tradukitaj en la anglan de Edward G. Emery kaj Frederick Turner, al la serbokroata de Danilo Kiš, al la germana de Franz Fühmann kaj al la franca de Jean-Luc Moreau

Iuj poemoj estis trovitaj sur lia korpo kaj publikigitaj en la volumo nomita *Storma Ĉielo*. Li ankaŭ verkis aŭtobiografian verkon nomitan *Ĝemelo* (1940).

## En Esperanto aperis 
Odo hezita ; Kiel mi scius ; Kvara eklogo; Fragmento ; Sepa eklogo ; Letero al la edzino ; A la recherche... ; Razglednica / [Trad. Fejes Márton, Kálmán Kalocsay, Szabó Imre, Ferenc Szilágyi, Vilmos Benczik. - En: Hungara antologio ; p.259 - 266

Laŭ informoj de Ada Csiszár, plurfoje aperis en Esperanto lia Sepa eklogo, tradukita de Kalocsay. En: *Hungara Vivo* 1965:1, p. 6;

Paco 1969:182 (Hungara eldono), p. 14; *Tutmonda Sonoro*, Vol. 2. p. 556-557; *Hungara Antologio* (1983), p. 263-264.

## Eksteraj ligiloj 
* Letero al mia edzino 
* Elektitaj poemoj hungare
* Pri la poeto angle 

Radnóti, Miklós
Kategorio:Hungaraj judoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 5-an de majo
Kategorio:Mortintoj la 9-an de novembro
Mihály Babits

eta|200px|Kovrilpaĝo de Cikoni-kalifo
**szentistváni BABITS Mihály** [babiĉ mihAj] (naskiĝis la  en Szekszárd, mortis la  en Budapeŝto) estis krom Endre Ady la plej granda poeto de la generacio de Nyugat. Li estis ankaŭ verkisto, tradukisto kaj literaturhistoriisto.

La poeto Babits, kiu jam en 1913 partoprenis la unuan Ido-kurson, vidis en Ido-movado por la internacia lingvo forton kontraŭ la naciismo kaj kontraŭ la ŝovinismo. En 1918 li iĝis honora membro de ULII, krome li estis membro korespondanta de Hungara Scienca Akademio, membro de Societo Petőfi kaj membro de Societo Kisfaludy.

## Biografio 
Miĥaelo Babits (nomformo aperinta en 1929, vidu bildon) frekventis bazlernejojn en Budapeŝto kaj Pécs, poste cistercianan gimnazion. Li akiris pedagogian diplomon en Scienca Universitato Pázmány Péter. Dum la studentaj jaroj li konatiĝis kun Gyula Juhász kaj Dezső Kosztolányi. Li instruis en diversaj urboj, en la komenciĝanta 20-a jarcento li komencis kontribui. En 1921 li edziĝis al Ilona Tanner, li donis al ŝi pseŭdonimon *Török Sophie*.

## En Esperanto aperis 
* La Cikoni-kalifo : romano / El la hungara trad. Bodó Karlo. - Berlin: Mosse, Esperanto-Fako, 1929. - 188 p. : ilustr. - (Biblioteko Tutmonda ; 23-25)
* Fortissimo ; Cigano en mortkondamna ĉelo. - En: Tutmonda sonoro. Vol. 2. p.&nbsp;548 - 550
* Vespera demando ; La Danaidoj ; Cigankanto ; Fortissimo ; Cigano en la mortkondamna ĉelo ; La anĝelo / Trad. Kálmán Kalocsay, Rados Péter András. - En: Hungara antologio ; p.&nbsp;178 - 188 (uzata nomformo Mihály Babits)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.museum.hu/search/museum_en.asp?ID=621 
* http://www.brindin.com/pobabdan.htm  
* http://www.mek.oszk.hu/00600/00602/index.phtml 
* Oggi 

Kategorio:Hungaraj poetoj
Kategorio:Hungaraj verkistoj
Kategorio:Hungaraj tradukistoj
Kategorio:Hungaraj literaturhistoriistoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Hungaraj idistoj
Esperanto-Societo de Metropola Atlanto

La **Esperanto-Societo de Metropola Atlanto** estis fondita en 1997 en Atlanto, Georgio ĉefe de Randy Dean kaj Joel Amis.  Aliaj aktivuloj inkluzivas Craig Bryant, Andreas Dieberger, Stanley Drake, Jim Henry, Frans Jahger, kaj Clyde Price.  

En 2000 ESMA organizis kaj gastigis la Landan Kongreson de ELNA, kun postkongreso en la historia marborda urbo Savano.

Inter siaj diversaj agadoj, ESMA de tempo al tempo donacas librojn pri Esperanto al bibliotekoj ene de la Granda Atlanta Metropola Regiono.

ESMA kunvenas regule - vidu la retpaĝon (sube) por informoj pri tempo kaj loko.

## Eksteraj ligiloj 
*ESMA

Kategorio:Usonaj Esperanto-asocioj
Kategorio:Atlanta
TEJO Tutmonde

***TEJO Tutmonde***, mallongigita kiel ***TT***, estas oficiala informilo de Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO) pri la junulara Esperanto-movado. Inter la jaroj 1983 kaj 2010 ĝi aperadis kiel memstara papera revuo, post tiam kiel memstara rubriko de la revuo *Kontakto*, kultursocia revuo de la sama organizo. Kiam ĝi estis aparta, ĝi kutime estis sendata kun *Kontakto*, kelkfoje aparte. Ricevadis ĝin individuaj membroj de TEJO kaj Patronoj de TEJO. Ĝi aboneblis ankaŭ aparte kontraŭ duono de la (UEA)/TEJO-kotizo MJ-T por la koncerna lando.

La lasta aperinta numero de *TEJO Tutmonde* kiel aparta revuo estis la duobla numero 143–144 (2010:5-6). Post tiam, lige kun renovigo de *Kontakto* kiel reago al okazinta legantara enketo, TEJO decidis transformi la revuon *TEJO Tutmonde* en apartan rubrikon en *Kontakto* konservante la nomon „*TEJO Tutmonde*“.

## Redaktoroj 
Redaktoroj de TEJO Tutmonde kiel aparta revuo estis:
* Paul Hopkins (1983-1984)
* Andy E. Künzli (1985-1991)
* Klaus Dahmann kun Thomas Pusch kaj Remi Rudaitytė (1991-1993)
* Kalle Kniivilä (1993-1997)
* Rick Newsum (1997-2003)
* Joel Amis (2004-2006)
* Marcos Cramer (2006-2009)
* Nicola Ruggiero (2009-2011)

Redaktoroj de TEJO Tutmonde kiel movada rubriko de Kontakto estis:
* Daniel Mrázek (2011)
* Szilva Szabolcs (2012-2013)
* Massimo Ripani (2014 - 2017)

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* TEJO-aktuale - ĉiusemajna novaĵletero de TEJO
* Kontakto - soci-kultura revuo de TEJO

## Eksteraj ligiloj 
* TEJO tutmonde Arkivo kun ĉiuj numeroj de 1983 ĝis 2010, senpage elŝuteblaj
* Aliĝilo al TEJO (TEJO-membroj aŭtomate ricevas la gazeton *Kontakto* kun la rubriko *TEJO Tutmonde*)

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Kategorio:Internaciaj gazetoj
Kategorio:Junularaj gazetoj
Kategorio:TEJO
Skvamo

eta|dekstra|280ra|Serpento kun skvama haŭto
**Skvamo** estas haŭtestaĵo ĉe plimulto de la fiŝoj, kovranta la korpohaŭton. La skvamoestiĝo kaj evoluo komenciĝas tuj post elkovo el la krajo kaj daŭras dum la tuta vivo de la besto. Ĝi estiĝas en la dermo (corium) de la haŭto. Kelkaj fiŝoj, ekz. siluro kaj huzo, ne havas skvamojn.

Ties formo estas karakteriza ĉe la diversaj fiŝoj.

Tipoj:
* dentohava skvamo ĉe praaj fiŝoj kiel ŝarko (plakoid); estiĝas el la epidermo kaj dermo
* ronda skvamo havas glatan surfacon (cikloid) ĉe karpoformaj, bramoformaj
* kombila skvamo estas unuparte rasposurfaca kun elstraraĵoj (ktenoid) ĉe sandro, perko
* kirasa skvamo (ganoid)

La skvamo lokiĝas en la t.n. skvamujo. La skvamoj situas kiel tegoloj sur la domtegmento. La skvamoj havas jarringojn, kiuj helpas difini la aĝon de la fiŝo. (skvamoformulo)

Ĥitinaj skvamoj tegas la flugilojn de lepidopteroj.

Ĉe plantoj skvamo estas plata, membreneca folio, mola aŭ malmola.

Skvamoj nomiĝas ankaŭ tiuj epidermaj lamenetoj, kiuj disiĝas de la haŭto, speciale de la kapa.

* skvamaj reptilioj
* psoriazo estas hereda haŭta malsano (vidu homaj malsanoj)

Kategorio:Zoologio
Gramatika modo

**Gramatika modo** estas ĉefe kategorio de verba formo. Ĝi indikas la realecon, certecon, aŭ specon de nerealeco/necerteco. En Esperanto ekzistas nur kvar *fleksiaj* modoj: deklara, aŭ reala (kun tri verbotempoj, -is, -as, -os); ordona, aŭ vola (imperativo, -u); kondiĉa, aŭ imaga (kondicionalo, -us); kaj infinitiva, aŭ neŭtra (infinitivo, -i). La demandaj kaj neaj modoj en Esperanto montriĝas per la memstaraj partikuloj "ĉu" kaj "ne", dum en kelkaj lingvoj ili montriĝas per fleksio aŭ afikso.

En aliaj lingvoj ekzistas multaj aliaj fleksiaj modoj, ekz. ebla, hipoteza, duba, verŝajna, konjekta, ktp. La funkcioj de la u-modo de Esperanto dividiĝas en kelkaj lingvoj en optativa, subjunktiva, admona, kaj aliaj distingoj. Kontraŭe, kelkaj lingvoj montras per partikuloj la modojn, kiujn montras Esperanto per fleksioj: ekz. *to* montras infinitivon en la angla.

## Vidu ankaŭ 
* Konjugacio

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.summerschoolaltconference.it/ALT/Abstracts/Friedman.htm  Pri fideca nivelo en balkanaj lingvoj ()
* http://humanities.uchicago.edu/depts/slavic/friedman.html 
* http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/WhatIsDeonticModality.htm Probabla modo
* http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/WhatIsVolitiveModality.htm Vola modo

Kategorio:Gramatiko
Skvamoformulo

**Skvamoformulo** montras la situon de la skvamoj de iu fiŝospecio. La skvamoj situas paralele al la flankolinio (flusentaj organoj) en vicoj.  La nombro de skvamoj en unu vico estas destinita. Ekz. bramo havas la formulon de  51-54 13/(6-7). Tio signifas, ke oni trovas sur la flankolinio 51-54 skvamojn kaj superlinie 13, sublinie 6-7 vicojn da skvamoj. Ĝi estas karakteriza por la unuopaj bestoj, pro tio helpas  priskribon, klasifikon de specioj.

Kategorio:Fiŝoj
Kategorio:Zoologio
Ploceedoj

**Ploceedoj** (*Ploceidae*), **teksbirdoj**, ankaŭ **teksistoj**, estas familio el la ordo de la paseroformaj birdoj (*passeriformes*) kun 116 specioj (laŭ la taksonomio de Clements, 6-a eldono).

Ilia populara nomo venas el la nestokonstrua metodo: En grandaj kolonioj ili *teksas* kovritajn nestojn el herboj kaj plantaj fibroj, ofte en formo de pendantaj saknestoj.

La plej multaj specioj loĝas en Afriko, sude de Saharo, kelkaj aliaj en tropikaj regionoj de Azio.

Estas malgrandaj, malsveltaj, birdoj kun mallonga kaj dika beko kaj havas averaĝe 5 ĝis 6 ovojn fumkolorajn, malhele malkulitajn.

Ili oftas en sekaj, varmaj regionoj, kie ili nutras sin surgrunde per grajnoj kaj insektoj. Ili vivas grupe, senĉese, kaj ofte tre laŭte, ĉirpante. Ĉar ili estas kultur-sekvantoj kaj iliaj svarmoj povas enteni ĝis 100&nbsp;000 birdojn, ili kutime kaŭzas grandan ekonomian damaĝon sur la grenkampoj.

## Genroj kaj specioj 
Laŭ nuna sistematiko la familio enhavas 15 genrojn kun sume 122 specioj.

## Bildaro 

Dosiero:White-headed Buffalo-weaver Dinemellia dinemelli Perched 2000px.jpg|*Dinemellia dinemelli*
Dosiero:Plocepasser mahali.jpg|*Plocepasser mahali*
Dosiero:Histurgops ruficauda.jpg|*Histurgops ruficauda*
Dosiero:Marmorspätzling (Pseudonigrita arnaudi).jpg|*Pseudonigrita arnaudi*
Dosiero:Sociable Weaver Namibia.jpg|*Philetairus socius*
Dosiero:Redheadedmalimbe.jpg|*Malimbus rubricollis*
Dosiero:Slender billed weaver.jpg|*Ploceus pelzelni*
Dosiero:Taveta Golden-weaver nest.JPG|*Ploceus castaneiceps*
Dosiero:Speke's-weaver.jpg|*Ploceus spekei*
Dosiero:Yellow backed weaver1.jpg|*Ploceus melanocephalus*
Dosiero:Madagascar Red Fody Image 008.jpg|*Foudia madagascariensis*

eta|204px|*Euplectes orix*

eta|204px|… socie

eta|204px|… amase

eta|204px|… svarme

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Avibase http://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?pg=home&lang=EN


Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kristnaskaj kantoj

eta|dekstra|*The Twelve Days of Christmas*
*Tiu ĉi artikolo estas pri kantoj. Ankaŭ ekzistas artikolo pri la libro **Kristnaska Kanto***.
----
Estas multaj **kristnaskaj kantoj** en ĉiuj kristanaj landoj. En Anglio, kie ili nomiĝas *Christmas Carols* (kristnaskaj karoloj), ili konsistigas grandan nacian tradicion, regule kantitaj de infanaj ĥoroj.

En Brazilo, unu konata kanto estas jena:

::Papileto tre bela
::Kiu restas en rozejo
::venu por vidi kiom da ĝojeco
::Ĉar hodiaŭ estas kristnaska nokto
::::Mi estas papileto
::::Tre bela kaj ĉarma
::::mi restas inter la floroj
::::atendante kiu amos min.

En slavaj kaj ortodoksaj landoj, ili nomiĝas *kolinda* (kolendoj), kaj ilin kantas infanoj, kiuj iras pord-al-porde, ktp.

## En Esperanto kantas 
La nederlanda grupo Akordo registris plenan K-diskon da esperantigitaj kristnaskaj kantoj el multaj landoj kantitaj *a-capella* t.e. nurvoĉe: *Kristnaska Kordo*.
La itala kantistino Cristina Casella registris en 2012 la novan kristnaskan kanton *Kredu Kristnaskon*. La kanto estas originale verkita de Roberto Pigro en Esperanto, kadre de bonfara iniciato. Oni povas aŭskulti la kanton en Jutubo kaj elŝuti ĝin, serĉante ĝian titolon en la retejo https://kantaro.ikso.net/.

## Rete legeblaj en Esperanto 
* 148 kristnaskaj kantoj kompilataj de Haruo Ros'. (Rim. ke ties malnova retloko de GeoCities nun troveblas per la "Internet Archive", ligilata ĉi tie.)
* Yuletide Carols / Jula Karolaro kompilataj de Gene Keyes. Dekunu simplaj partituroj &#285;is nun, inkluzive nova kaj angla kaj esperanta traduko: Cantique de Noël / Canticle Noel / Kantik' de Noel'/ (O Holy Night). Anka&#365; Vencelas la Bona Re&#285;', Koventria Karolo, Aŭdu! Kantas Angel-ĥor’, Tien Arbaren, L'Amikaj Bestoj, La Dek Du Tagoj de Kristnasko, [http://www.genekeyes.com/Souling/Souling.html ], Riu Riu Chiu, Trans la Riveron kaj Tra l'Arbar', Eĥo-Karolo.

## Rete elŝuteblaj Mp3 dosieroj en Esperanto 
Ralph Glomp kantas i.a. Abio vi!

Akordo kantas i.a. Paca Nokt'

## Vidu ankaŭ 
* Sankta Nokto
* Tintilar'
* Villancico
* Kristnaska karto

Kategorio:Kristana muziko
Kategorio:Kristnasko
Kategorio:Muzikaj ĝenroj