Poliomjelito

eta
[eta|Tutmondaj ĵurnaloj pri [vakcino kontraŭ poliomjelito (13-a de aprilo 1955)]]
**Poliomjelito** aŭ **infana paralizo** estas virusa paraliza malsano. La viruso eniras la korpon buŝe, infektante la inteston. Ĝi povas pluiri al la sangotuboj kaj en la centran nervan sistemon, kaŭzante paralizon kaj muskolan malfortiĝon.

**Poliomjelito**, foje mallongigita al **polio**, estas infekta malsano kaŭzita per nomita "polioviruso". mildaj simptomoj kiuj povas montriĝi estas gorĝodoloro kaj febro; en ioma proporcio de kazoj pli severaj simptomoj disvolvigas kapdoloron, kolrigidecon, kaj parestezion (formiksento, membrodormo ktp.). Jarojn post resaniĝo, povas okazi post-polia sindromo, kun malrapida disvolvigo de muskola malforteco simila al tiu kiu la paciento suferis dum la dekomenca infekton.

Poliomjelito okazas nature nur ĉe homoj. (ekz. manko de higieno, aŭ pere de ingesto de manĝaĵo aŭ akvo poluita de homa fekaĵo), aŭ tra buŝ–buŝa vojo. Tiuj kiuj estis infektitaj povas disvastigi la malsanon dum ĝis ses semajnoj eĉ se ne estas simptomoj. La malsano povas esti diagnozigita trovinte la viruson en la fekaĵoj aŭ detektante antikorpojn kontraŭ ĝi en la sango. kaj la kaŭzintan viruson por la unua fojo oni identigis en 1909 fare de la aŭstra imunologo Karl Landsteiner. Gravaj eksplodoj ekokazis fine de la 19-a jarcento en Eŭropo kaj Usono, Post la enkonduko de poliovakcinoj en la 1950-aj jaroj, la proporcio de la masano rapide malpliiĝis. 

Post infekto, ne estas specifa traktado. ĝis nur 30 konfirmitaj kazoj en 2022, limigitaj al nur tri landoj. En raraj kazoj, la tradicia OPV kapablis revevi al virusa formo. Tial oni disvolvis plibonigitan buŝvakcinon kun pli granda genetika stabileco (nOPV2) kiu ricevis kompletan rajtigon en Decembro 2023.

Unuan sukcesan vakcinon faris Jonas Salk kaj evoluigis Albert Sabin.

## Historio 
[thumb|maldekstre|[Antikva Egipto|Egipta steleo supozeble reprezentanta suferanton de poliomjeliton, Dekoka dinastio (1403–1365 a.n.e.).]]
**Poliomjelito** estas tiel antikva malsano kiel variolo. Estis trovita egipta bareliefo (1580-1350 jaroj a.K.), sur kiu estas figurita pastro kun paralizita kaj atrofia dekstra piedo tipa por la sekvoj de poliomjelito. Kvankam poliomjelito ne estis tiom disvastiĝinta kaj pereiga malsano kiel variolo, tamen en diversaj historiaj periodoj okazis epidemiaj eksplodoj de la malsano, kies sekvoj estis multenombraj paralizoj, ekzemple, ili estas priskribitaj en la verkoj de la greka kuracisto Hipokrato. En la unua duono de la 20a jarcento grandskalaj epidemioj de poliomjelito okazis en multaj landoj de Eŭropo, precipe en Britio, Danio, landoj de Skandinavio ktp, sed ankaŭ en Usono, Kanado, Sovetunio kaj aliaj. Estas konate, ke la usona prezidanto Franklin Roosevelt, pro la sekvoj de poliomjelito, devis sin movi en speciala kaleŝo. En 1909 estis evidentigita la virusa kaŭzo de la malsano kaj baldaŭ post tio estis trastuditaj la mekanismoj de infektiĝo kaj vojoj de la transmisio de poliomjelito.

## Signoj kaj simptomoj 
La termino "poliomjelito" estas uzata por identigi la malsanon kaŭzitan de iu el la tri serotipoj de polioviruso. Du bazaj modeloj de polioinfekto estas priskribitaj jene: minora malsano kiu ne suferigas la centran nervosistemon (CNS), foje nomata aborta poliomjelito, kaj grava malsano kiu suferigas la CNS, kiu povas esti paraliziga aŭ neparaliziga. Plenkreskuloj plej verŝajne pretas disvolvi simptomojn, inklude severajn simptomojn, ol infanoj. Ĉirkaŭ unu ĝis kvin en 1 000 kazoj progresas ĝis paraliziga malsano, en kiu la muskolooj iĝas malfortiĝintaj, molaj kaj malbone kontrolataj, kaj, finfine, tute paralizigitaj; tiu misordo estas konataa kiel akuta molaĉa paralizo. La malfortigo plej ofte atakas la krurojn, sed ĝi povas pli malofte ataku la muskolojn de la kapo, kolo kaj diafragmo.

## Etimologio 
La termino "poliomjelito" estas derivita el la greka *poliós* (), kun la signifo "griza", kaj *myelós* ( "mjelo"), reference al la griza materio de la mjelo, kaj la sufikso ''*, kiu denotacias inflamon, La unua registrita uzado de la mallongigita versio *polio* okazis en la gzeto *Indianapolis Star* en 1911.

## La virusoj 
thumb|dekstre|Mikrografia bildo de polioviruso.
La primara lokigo de la virusoj estas epitelio kaj limfa histo de la faringo, de kie ili povas eliĝi kaj disvastiĝi aerogute. Sed la ĉefa lokalizado de la virusoj de poliomjelito estas la homa intestaro, de kie ili eliĝas kun fekaĵo kaj transmisiiĝas per infektitaj akvo, laktaĵo, legomoj, manoj ktp. Ankaŭ muŝoj povas transporti virusojn de poliomjelito kaj infekti nutraĵon.

La virusoj povas longe (dum 3-4 monatoj) resti vivkapablaj en la ekstera medio. Ĉe pli ol 90 % da infektitoj okazas nur sensimptoma virusportado en la intestaro. La paraliziga formo de poliomjelito aperas nur ĉe malpli ol unu procento de infektitoj, kiam la virusoj el la epitelio de la intestaro penetras la sangon, de kie ili atingas la antaŭajn kornojn de la spina medolo kaj la cerbon. Pro la detruo de neŭronoj (nervaj ĉeloj) ĉe malsanuloj aperas muskola atrofio kaj paralizoj, plej ofte de la kruroj. En gravaj kazoj, kiam estas frapita la cerbo, la malsanulo povas perei. La malsanuloj izoliĝas kaj kuraciĝas en infektaj malsanulejoj. Oni efektivigas desinfekton. Personoj kun la sekvoj de poliomjelito bezonas ortopedian helpon.

## Neceso likvidi poliomjeliton 
En majo 1980 la Monda Organizaĵo pri Sano sciigis, ke variolo estas forigita en la tuta mondo. Tiun daton la homaro devus ĉiujare soleni kiel ĉefan feston. Unuiĝintaj Nacioj, agnoske al la kontribuo de la angla kuracisto Edward Jenner en la kontraŭ-variola vakcinado, povus senerare glori lin kiel bonfaranton de la tuta homaro. Pli ol 3000 jarojn variolo estis ĉiama plago de la tuta homaro, mortigante ĉiun trian aŭ kvaran malsanulon, blindigante multajn aliajn kaj lasante por ĉiam sur la vizaĝo de ĉiu postvivanto cikatrojn de tiu malsano. Kaj jen nun, danke al scienco kaj insista agado de multaj miloj da medicinistoj, la plej danĝera malsano estis eliminita. Tiu sukceso inspiris la homaron provi atingi similajn rezultojn en eliminado de iuj aliaj malsanoj. Inter ili la plej grandaj esperoj estis ligitaj kun la eblo likvidi poliomjeliton.

eta|maldekstra|200ra|Albert Sabin
Dum 1954-1955 en Usono aperis la unua efika kaj sendanĝera kontraŭ-poliomjelita vakcino, kreita de doktoro Jonas Salk. Ĝi enhavas mortigitajn poliovirusojn de tri tipoj, kontraŭ kiuj la organismo ellaboradas defendajn antikorpojn. La vakcinon oni enigas en la organismon per injektoj. Sed vakcino havas gravan nesufiĉecon: ĝi stimulas fabrikadon de antikorpoj, kiuj neniigas virusojn, trovitajn nur en la sango, sed ne tiujn en la intestaro. Do, la vakcino sukcese protektas la organismon kontraŭ paralizigaj formoj de poliomjelito, sed ne evitas la virusportadon, t.e. ne sendanĝerigas la ĉefajn fontojn de infektado. Post du jaroj, la usona doktoro Albert Sabin malkovris kontraŭ-poliomjelitan vakcinon, entenantan vivajn, sed malfortigitajn (mildigitajn) poliovirusojn de tri tipoj. Kontraŭ ili en la organismo produktiĝas antikorpoj, kiuj neniigas virusojn, kiuj ne nur penetras la sangon, sed ankaŭ loĝas en la intestaro. Do, la vakcino de Sabin protektas la organismon ne nur kontraŭ paralizigaj formoj de la malsano, sed ankaŭ kontraŭ virusportado en la intestaro. La vakcino de Sabin havas ankoraŭ unu preferindecon: ĝin oni enigas en la organismon perbuŝe, en formo de gutoj. Sed ĝi ne estas tute sendanĝera: ĉe unu el du milionoj da vakcinitoj (aŭ eble kelkaj kazoj el unu miliono) povas aperi simptomoj de vakcinorilata poliomjelita paralizo. Sed la kapableco de la vakcino preventi la disvastigon de poliomjelito multe superas tiun difekton.

Jam en 1988 Asembleo de la Monda Organizaĵo pri Sano akceptis rezolucion pri forigo de poliomjelito ĝis la jaro 2000. Tia certeco baziĝis sur la alta efektiveco de la viva kontraŭ-poliomjelita vakcino de Sabin. Tamen post la jaro 2000 oni kelkfoje prokrastis la tempolimojn de elimino de poliomjelito. Sed kvankam la forigo de la malsano ankoraŭ ne estas atingita, en la lukto kontraŭ poliomjelito jam estas signifaj sukcesoj. Poliomjelito jam oficiale estas eliminita en Ameriko, Eŭropo, Rusio, Ĉinio kaj en multaj aliaj landoj de Azio kaj de Pacifiko.

Kompare kun 1988, la kvanto de infektitaj homoj en la mondo en 2008 malpligrandiĝis je 99 %, kaj la kvanto de endemiaj landoj dum tiu periodo malpliiĝis de 125 ĝis 4 (Barato, Pakistano, Afganio kaj Niĝerio), en kiuj estas disvastiĝintaj poliovirusoj de la 1a kaj 3a tipoj, dum la 2a tipo jam estas tutmonde eliminita. La kaŭzoj de la persisteco de la poliovirusoj en tiuj regionoj estas nesufiĉa vakcinado, difektoj en higieno ktp. Sed krom endemiaj regionoj, poliomjelito de tempo al tempo registriĝas ankaŭ en iuj aliaj landoj. Antaŭ kelkaj jaroj estis epidemio de la malsano en Namibio, kie la plimulto de malsanuloj estis plenaĝuloj. Malsanuloj estis registritaj ankaŭ en Angolo, Burundo, Demokratia Respubliko Kongo kaj aliaj afrikaj landoj. Printempe de 2010, epidemio de poliomjelito eksplodis en Taĝikio – la malsano verŝajne estis enportita el endemia Afganio. Kun migrantoj kelkaj kazoj de poliomjelito el Taĝikio estis enportitaj en Rusion, kaj unu malsanulo mortis. En ĉiuj landoj oni enigas vakcinadon en la kalendaron de devigaj vakcinadoj. Sed en la endemiaj regionoj kaj en tiuj, kie estas granda minaco de enportado de poliomjelito, krome oni okazigas tiel nomatajn naciajn tagojn de vakcinado. Tiam oni vakcinas samtempe ĉiujn infanojn ĝis 3-5-jarajn, kio ĉesigas la cirkuladon de la virusoj inter homoj. Tio, ekzemple, antaŭnelonge okazis en Barato, kiam dum unu tago estis vakcinitaj perbuŝe 180 milionoj da infanoj malpli ol 5-jaraj. En tiu kampanjo partoprenis, krom enlandaj medicinistoj, multaj miloj da volontuloj el diversaj landoj.

En la landoj, kie oni uzas por vakcinado la vivan vakcinon de Sabin, registriĝas ege malofte vakcinorilataj kazoj de paralizoj, verŝajne ĉe homoj kun nesufiĉa imunstato. Tial en iuj landoj, kie poliomjelito estas likvidita, por evitigi postvakcinajn komplikiĝojn, nun oni akceptas nur la vakcinon de Salk, entenantan mortigitajn poliovirusojn. Sed en la landoj, kie ankoraŭ registriĝas poliomjelito, necesas uzi por vakcinado la vakcinon de Sabin, ĉar la vakcino de Salk ne estas kapabla preventi la virusportadon.

## Internaciaj klopodoj 
La eliminado de poliomjelito en grandegaj teritorioj – Ameriko, Eŭropo, multaj landoj de Azio kaj de Pacifiko, kie ankoraŭ antaŭ 60-70 jaroj furiozis epidemioj de la malsano – esperigas, ke la fina celo, likvido de poliomjelito, realigeblos. Tamen nun ekzistas kvar endemiaj regionoj, kie poliomjelito persistas. Tio ankaŭ prezentas minacon de elportado de la malsano en aliajn landojn. Sed sen pli aktiva internacia helpo, la gvidantaro kaj medicinistoj de endemiaj regionoj ne povos ŝanĝi la situacion, des pli en tiuj landoj, kie estas multe da aliaj problemoj: malriĉeco, ĉiujaraj inundoj, enlandaj militaj konfliktoj (Afganio), malsato, aidoso, malario (multaj regionoj de Afriko), kaj eĉ miskompreno pri la efikoj kaj celoj de vakcinado mem. Nun ekzistas speciala fonduso de Monda Organizaĵo pri Sano por la kontraŭago al aidoso, tuberkulozo, malario. La kreado de simila fonduso ne malpli gravas por la elradikigo de poliomjelito. La finfaro de likvido de poliomjelito estas celo por la homaro tiel grava kaj nobla kiel tiu de variolo.

## Hilary Koprowski - la inventinto de la unua efektiva polio-vakcino 
[eta|200px|dekstra|Hilary Koprowski (legu: Hilari Koprovski), [Varsovio, 2007]]
Hilary Koprowski  (naskiĝis la  en Varsovio, mortis la  en Filadelfio) estis pol-usona virusologo kaj imunologo; ano de la Pola Scienca Akademio, ano de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj, profesoro de la Thomas Jefferson Universitato en Filadelfio; inventinto de la unua efektiva polio-vakcino.

Post la Dua Mondmilito Koprowski eklaboris pri trabuŝa vakcino kontraŭ poliomjelito. Tio estis sukcese ellaborita en la 1950-aj jaroj kaj testita en Afriko. Pro tiu testado oni akuzis lin post apero de aidoso, ke liaj eksperimentoj kaj testadoj (je simioj) kaŭzis transiron de la malsano al la homo. Tio pruviĝis falsa akuzo, pruvita eĉ per genetikaj esploroj de la virusoevoluo.

En la jaro 1959 li organizis kampanjon danke al kiu Pollando ricevis 9 milionojn da vakcinoj, sekve de tio dum 4 jaroj la nombro de malsaniĝoj je poliomjelito malkreskis de mil ĝis 30. Paralelaj laboroj pri poliomjelito faris alia jud-poldevena usona virusologo el Bjalistoko Albert Sabin.

## Esplorado
Ekde 2018, la *Global Polio Eradication Initiative* (GPEI, Tutmonda Iniciato por Polioelimino) kunordigis klopodojn kaj por elimini poliomjeliton kaj por esploradi rimedojn por plibonigi kontroladon kaj preventadon. Ĉe la pinto de sia laboro, la programo rekte dungis 4000 homojn tra 75 landoj kaj administris buĝeton de preskaŭ 1 miliardo da usonaj dolaroj.

En 2021, la GPEI estis akirinta 18 miliardojn da dolaroj en financado, kun ĉiujaraj kontribuoj proksimume de 800 milionoj ĝis 1 miliardo da dolaroj. Proksimume 30% de la financado venis de la Fondaĵo Gates, 30% de evoluintaj registaroj, 27% de landoj en risko de poliomjelito, kaj la cetero konsistis el donacoj de neprofitorganizoj, privataj financantoj, kaj aliaj fondaĵoj.

La GPEI identigis ses celojn por kontinuigi la esploradon:

* Plibonigi la efikecon de la buŝa poliovakcino
* Disvolvi atingeblan nefunkciigan poliovakcinon
* Administri riskojn asociitajn kun vakcin-derivitaj poliovirusoj kaj vakcin-rilata paraliziga poliomjelito (inkluzive de OPV-ĉesigo)
* Antivirusiloj
* Poliomjelita diagnozo
* Kontrolesplorado

Eĉ se poliomjelito povas esti eliminita el la tutmonda loĝantaro, vakcinadprogramoj devus daŭri dum almenaŭ dek jaroj. La reteno de vivaj poliovirusaj specimenoj en laboratorioj kaj vakcinproduktadaj instalaĵoj (kiuj portas riskon de fuĝo de la viruso) devus laŭetape reduktiĝi. Por subteni ĉi tiujn du celojn, vakcinoj estas sub evoluo kiuj aŭ utiligas virussimilan partiklon, aŭ kiuj devenas de modifita viruso kiu ne povas reproduktiĝi en homa gastiganto.

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Kluger Jefferey (2004). *Splendid Solution - Jonas Salk and the Conquest of Polio''. New York: G. P. Putnam's Sons. ISBN 0-399-15216-4. http://books.google.com/?id=PE6rXNMlwmkC&printsec=frontcover&dq=Splendid+Solution+-+Jonas+Salk+and+the+Conquest+of+Polio&cd=1#v=onepage&q
* Oshinsky, David M. (2005). *Polio: an American story.* Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-515294-8. http://books.google.com/?id=cTliwSU62KIC&printsec=frontcover&dq=polio&cd=2#v=onepage&q
* Shaffer, Mary M.; Bernard Seytre (2005). *The death of a disease: a history of the eradication of poliomyelitis*. New Brunswick, N.J: Rutgers University Press. ISBN 0-8135-3677-4. http://books.google.com/?id=iKidtL80imMC&printsec=frontcover&dq=polio&q=polio
* Shell, Marc (2005). *Polio and its aftermath: the paralysis of culture*. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 0-674-01315-8. http://books.google.com/?id=yk40sRCHF7IC&printsec=frontcover&dq=polio&cd=50#v=onepage&q
* Wilson, Daniel J. (2005). *Living with polio: the epidemic and its survivors*. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-90103-3. http://books.google.com/?id=Ejvjfo_K-IQC&printsec=frontcover&dq=polio&cd=3#v=onepage&q
* Wilson, Daniel J.; Julie Silver (2007). *Polio voices: an oral history from the American polio epidemics and worldwide eradication efforts*. New York: Praeger. ISBN 0-275-99492-9. http://books.google.com/?id=RomvGee67tUC&printsec=frontcover&dq=polio&cd=13&q

* 

Kategorio:Virusaj malsanoj de homoj
Kategorio:Inflamaj malsanoj de la centra nerva sistemo
Kategorio:Sindromoj en pediatrio
Kategorio:Historio de medicino