Edgar von Wahl

**Edgar VON WAHL** [edgar fon val] aŭ **Edgar de WAHL** (naskiĝis la 11-an de aŭgusto, laŭ la julia kalendaro, 1867 en Ukrainio, mortis la 9-an de marto 1948 en Estonio) estis balta-germana instruisto de matematiko kaj fiziko en la Supera Reallernejo kaj oficiro de la Rusa Milita Maristaro. Edgar de Wahl estas unu el la ĉefaj pioniroj de Esperanto kaj tradukis en 1896 la verkon "Princidino Mary" (parte aperinta antaŭe, en 1889, kiel "Princino Mary"), de M. Lermontov. Post 1894, kiam granda parto de la esperantistaro neis reformon por Esperanto, li forlasis la esperantan movadon kaj en 1922 prezentis projekton por nova planlingvo, Okcidentalo.

## Vivo 
Edgar Von Wahl naskiĝis la 11-an de aŭgusto (laŭ la julia kalendaro) 1867, en Ukrainio. Li studis en Sankt-Peterburgo kaj vivis la plej grandan parton de sia vivo en Revalo, Talino, Tallinn, kie li estis komunuma delegito de 1911 ĝis 1917.

### Infanaĝo kaj juneco 
Edgar von Wahl naskiĝis en Olviopol, Ukrainio, la 23-an de aŭgusto 1867. Liaj gepatroj translokiĝis tien ĉar Oskar von Wahl komencis labori pri la fervojo Odesa-Balta-Kremenĉuk-Ĥarkov en 1866. Estas konfliktantaj datumoj pri la preciza loko de naskiĝo de Wahl. Ĝenerale, la urbo de lia naskiĝo estas la urbo Olviopolo, sed ekzistas fontoj kiuj inkluzivas la urbon Bogopil (ankaŭ Bogopol) apud Olviopol, aliflanke de la Suda Bug Rivero, kiel lia naskiĝloko. Ambaŭ urboj estis identigitaj en kelkaj fontoj.

Ne pli malfrue ol 1869, la familio Wahl translokiĝis al Kremenĉuk. La du gefratoj de Wahl naskiĝis tie: Oskar Paul Karl, kiu mortis kiel bebo en 1869, kaj Arthur Johann Oskar (mortinta 1951) en 1870. La du fratinoj de Wahl, Lydia Jenny Cornelia (1871-1917) kaj Harriet Marie Jenny (1873-1920) estis naskitaj en Talino kaj Jenny Theophile (mortinta 1961) en Sankt-Peterburgo en 1877.

La familio moviĝis al Sankt-Peterburgo en 1876 post la provizora periodo en Talino. En la sama jaro, Edgar von Wahl komencis studi ĉe la tria Gimnazio en Sankt-Peterburgo, diplomiĝante en 1886. Li tiam studis arkitekturon kaj poste pentraĵon ĉe la Fakultato de Fiziko kaj Matematiko de Sankt-Peterburga Universitato kaj ĉe la Akademio de Arto de Sankt-Peterburgo. Post eniro en la universitaton en 1886, Wahl aliĝis al la balta germana korporacio Nevania, kiu funkciis en Sankt-Peterburgo, kie li ankaŭ funkciis kiel kasisto en la aŭtunsemestro de 1891. Wahl studentiĝis ĉe Sankt-Peterburga Universitato en 1891 kaj ricevis diplomon kiel kasisto. Instruisto pri desegnaĵo ĉe la Bazlernejo de la Akademio de Artoj en 1893. Post diplomiĝo de universitato, Wahl laboris mallonge kiel anstataŭa instruisto en Sankt-Peterburgo en militservo.

Wahl lernis plurajn lingvojn kiel infano kaj adoleskanto. Kiel infano, li akiris sciojn de la germana, la rusa, la estona kaj la franca, en la supera mezlernejo li studis la latinan kaj la antikvan grekan, kaj la hispanan en la universitato.

### Militservo 
197px|eta|dekstra|Edgar de Wahl en rusa mararmeuniformo en 1914.
En 1892 Wahl volontulis por servi en la Rusa Mararmeo. Dum lia servo, de Wahl vojaĝis grandskale, vizitante la karibajn insulojn kaj Usonon, inter aliaj. Komence de 1894, li ricevis la rangon de miĉisto kaj baldaŭ poste retiriĝis.

Laŭ la memuaroj de Olev Mikiver, la forpasinta estona artisto kiu konis de Wahl proksime en sia junaĝo, li estis tre fiera de sia cara oficira uniformo kaj foje portis ĝin jardekojn poste:

Tamen, von Wahl verŝajne ne partoprenis en la subpremado de la Viapor-ribelo, ĉar li jam tiam estis liberigita de servo.

Dum sia servo en la Rusa Mararmeo, von Wahl ricevis la 2-an kaj 3-an rangon de la Ordeno de Sankta Stanislavo kaj la 3-an rangon de la Ordeno de Sankta Anna.

De 1921 Wahl ankaŭ estis registrita kiel rezerva oficiro de la Respubliko de Estonio. En 1922, de Wahl iĝis honora membro de la Estona Imperial Maritime Yacht Club.

### Frua Talina periodo 
Wahl edziĝis kun Maria von Hübbenet (1871-1933), la filino de la persona kuracisto de granddukino Maria Pavlovna, en Sankt-Peterburgo en 1894. Ili havis kvin infanojn: Johann aŭ Hans (1895-1968), Guido (1896-?) , Ellen (naskita kaj mortinta 1900), Anatol (1903-1972), kaj Lydia Maria (1907-1989). Ĉe la fino de 1894, Wahl moviĝis al Talino, kie li pasigis la plej grandan parton de sia estonta vivo. En la aŭtuno de la sama jaro, li ricevis la postenon de instruisto pri matematiko kaj fiziko en la Mezlernejo de Scienco de Sankta Petro en Talino. Li daŭre instruis desegnadon en la Virina Lernejo de Baronino von der Howen, la Hansoa Lernejo, la Katedrala Lernejo, kaj aliloke.

### Urba delegito antaŭ kaj dum 1-a Mondmilito 
Aldone al tenado de la instruprofesio, de Wahl ankaŭ eniris politikon antaŭ la ekapero de 1-a Mondmilito. En 1913 li estis elektita al la Talina urbodelegitaro. En la sama jaro, li iĝis membro de la konsilia komitato por la protekto de monumentoj de antikvaj konstruaĵoj. Malgraŭ lia instruista pozicio, Wahl ne traktis eduktemojn sur la urbodelegitaro. Li estis aktive ĉeestanta ĉe konsiliaj kunvenoj, sed malmulte parolis. Ankaŭ en tiu jaro ilia geedziĝo dissolviĝis, post kio Johann, Guido kaj Lidia restis ĉe la patro de Maria. Anatol restis ĉe sia patrino, kiu translokiĝis al Finnlando, kaj iom poste Lidia Maria ankaŭ iris tien. La pli maljunaj filoj de de Wahl moviĝis al Germanio ĉe la komenco de 1-a Mondmilito kaj deĵoris en la Germana Armeo en la milito.

Post la komenco de 1-a Mondmilito, la germanoj vivantaj en la Rusa Imperio estis submetitaj al subpremoj, kiuj ankaŭ ne lasis de Wahl tute sendifekta. Ekzemple, la Talina Nobla Klubo, kies membro estis Wahl, estis fermita. En aŭtuno de 1914, li trovis sin en la centro de propaganda kampanjo por ŝanĝi germanajn loknomojn. Kiel urba delegito, li partoprenis diskutojn pri la alinomado de la grandurbo de Talino, kiuj sekvis la proponon de urbestro Jaan Poska anstataŭigi la germanlingvan Revel kun la malnovruslingva Kolyvan (por fari tion, la nomo estis uzita malĝusta Kalyvan diskutante la aferon). de Wahl malkovris ke la plej malnovaj nomoj de la grandurbo estis Ledenets aŭ Lindanisa. Li ankaŭ estis interesita pri kiom kostos ŝanĝi la nomon, kiu laŭdire estis renkontita kun "ĝenerala ridado" ĉe la konsilio. La voĉdonoj necesaj por ŝanĝi la nomon estis poste prenitaj en konsilio, sed la ŝanĝo mem ne okazis. Tiun saman jaron, Wahl edziĝis kun Agnes Riesenkampff. Kiel ŝia edzo, Agnes estis instruistino, instruante gimnastikon en diversaj lernejoj en Talino.

Wahl ankaŭ estis elektita al la urbodelegitaro en 1917 en elekto okazigita ĵus antaŭ la Februara revolucio. Sur la nova konsilio, li iĝis membro de la fajrobrigado de la grandurbo, publika eduko, kaj lombardbutiko-aferkomisionoj, kaj ankaŭ daŭris kiel membro de la Orientila Konstruo-Komisiono. Tamen, en aŭgusto 1917, nova konsilio estis elektita, kaj la politika agado de de Wahl ĉesis. Tiun jaron li havis filinon, Veronika.

### Vivo en sendependa Estonio 
En februaro 1918, dum la sendependecdeklaro, Wahl esprimis deziron iĝi membro de la polictaĉmento. La pafilpermeso estis skribita al li fare de lia studento, kiu poste memoris ĉi tiun fakton:

En 1919, la Reĝa Peetri Lernejo (Peetri Reaalkool) estis dividita en du: la Estona Talina Mezlernejo de Scienco kaj la germana Tallinn Germana Mezlernejo de Scienco. de Wahl daŭrigis kiel instruisto ĉe ĉi-lasta, kie li instruis klasojn pri matematiko, fiziko, geografio, kosmografio, kaj desegnaĵo. Studentoj ofte iris por sekva laboro ĉe lia domo sur Eha Street, kiu estis desegnita en mara stilo kaj, tiel, ĝi estis moknomita la "kabano" inter studentoj. Inter studentoj, de Wahl estis populara instruisto kiu estis precipe dediĉita al instruado de geografio, verŝajne ĉar li multe vojaĝis. La studentoj estis ankaŭ impresitaj de la fakto, ke de Wahl estis membro de la Angla Klubo, kiu funkciis en la lernejo.

Li estis tre rekta, do li povis veni en konflikton kun aliaj instruistoj. Ekzemple, li ne ŝatis modernan arton, fakton, kiun li malkaŝe esprimis dum vizito al arta ekspozicio invitite de la artinstruisto de la lernejo. Li komparis modernan arton kun komunismo:

Wahl emeritiĝis meze de la 1920-aj jaroj, sed daŭre instruis partatempe ĝis 1933. Post sia emeritiĝo, li okupiĝis pri siaj ŝatokupoj, precipe pri artefaritaj lingvoj, kiuj fariĝis persona afero ekde la tempo de Sankt-Peterburgo. Li estis ankaŭ redaktoro de la revuo Estländische Wochenschau de 1929 ĝis 1930. Ĉirkaŭ la sama tempo, lia intereso pri la 16-jarcenta franca aŭguristo Nostradamus kaj liaj antaŭdiroj intensiĝis, kiujn li diskutis en intervjuo kun The News en la somero de 1932.

### Dum la dua mondmilito 
En 1939, male al liaj amatoj, de Wahl ne foriris en la kurso de reloĝigo, elektante resti en Estonio. de Wahl, kiu reprezentis la idealisman tuteŭropan ideon, ne estis ŝatita fare de la nacisocialisma registaro de Germanio. Li eĉ nomis la germanan ŝtaton "termitŝtato". La kialo de restado en Estonio eble ankaŭ estis, ke kiam li foriris, li devus postlasi siajn ampleksajn arkivojn, kaj la danĝero fini en pensiulejo en Germanio eble ludis rolon, kiel okazis al kelkaj el liaj konatoj.

La dua geedziĝo de Wahl daŭris ĝis 1941, kiam Agnes estis arestita kaj mortpafita fare de NKVD. Wahl restis for de la posta translokiĝo, kiu okazis en la printempo de 1941. Ĉiukaze, li konsciis pri la posta translokiĝo, ĉar demandite pri liaj planoj, li respondis, lasante neniun dubon, ke lia decido estis resti en Estonio:

En la unua jaro da sovetiaj subpremoj, de Wahl sukcesis eskapi. Post la komenco de la germana okupo, li estis suspektita de kontraŭŝtataj agadoj. de Wahl estis arestita la 12-an de aŭgusto 1943, pro leteroj senditaj al Posen, lia bofrato, sed implikita en cenzuro en Königsberg en julio de tiu jaro, en kiu li antaŭdiris la eksplodon de ribelo en Pollando kaj konsilis la amatojn, kiuj loĝis tie por iri al Germanio​:

En la sama letero, Wahl notis ke li antaŭe antaŭdiris la atakon sur Pearl Harbor kaj la ekaperon de milito inter Usono kaj Japanio. Wahl ne neis kion li skribis dum la demandosesio kaj ripetis plurajn el la akuzoj faritaj tie, "firme kredante" je la vereco de siaj prognozoj. de Wahl estis tenita por iom da tempo en la Talina Laboro kaj Eduktendaro, sed la atestaĵo donita dum lia esplordemandado estis konsiderita stranga fare de la Sd kaj tial igis Wahl esti ekzamenita ĉe la Seewald-nervkliniko. Tie li estis diagnozita kun malforteco en maljunaĝo kaj forlasita en psikiatria hospitalo, kiu ankaŭ savis lin de ebla mortopuno. Wahl ankaŭ estis defendita de pluraj proksimaj parencoj kaj amikoj, kiuj asertis, ke li ne respondecis pri siaj agoj.

### Lastaj tagoj kaj morto 
197px|eta|dekstra|La tomboŝtono de Edgar de Wahl en Pajus.
La listo de germanaj deportagoj kompilita en februaro 1945 inkludis la nomon de von Wahl, same kiel aliaj germanoj daŭre vivantaj en Estonio. Dum lia deportado en aŭgusto, aliflanke, Wahl estis inter dekduo da homoj kiuj ne estis deportitaj aŭ kies restadejo ne povus esti determinita. Kvankam la kialoj de la fuĝo de von Wahl ne estas precize konataj, estas konate ke en kelkaj kazoj la estro de la specialtrupo kiu efektivigis la deportadon faris la decidon ne preni la grave malsanan aŭ handikapulon, la decido eble estis influita de la opinio de la hospitala personaro. Tiel, estis lia ĉeesto en psikiatria hospitalo, kiu verŝajne savis Wahl duan fojon.

Post eskapado de deportado, Wahl daŭre sukcesis korespondi kun eksterlandaj kolegoj. La kuracistoj de Seewald eble rekonis lian dediĉon al filologio kiam ili ebligis komunikadon kun la ekstera mondo. Li estis entombigita la 14-an de marto en la Tombejo Aleksandr Nevskij en Talino. En 1996, la restaĵoj de von Wahl estis translokigitaj al la Pajus Manor Tombejo, kie ili ankaŭ estis entombigitaj kie ankaŭ troviĝas la Wahl-a familia kapelo.

En la sekva jaro (1949), la nomo "*Occidental*" (Okcidentalo) estis ŝanĝita al "*Interlingue*" (Interlingveo) kaj iom post iom miksiĝis al "*Interlingua*"(Interlingvao).

## Rilato kun planlingvoj 
[eta|Edgar de Wahl kaj [Otto Jespersen|339x339ra]]
Li jam tre frue interesiĝis pri Internacia lingvo. Waldemar Rosenberger, tiam ano de Kadem Volapuka, estis amiko de lia patro, kaj, kiam li estis 20-jaraĝa, li aŭdis paroladon de Rosenberger en Sankt-Peterburgo pri Volapuko en 1887. Unue li lernis kaj uzis Volapukon, kaj li iĝis "tidel volapüka" (t. e. instruisto de Volapuko). Tuj poste, la ideo de la Lingvo Internacia de Doktoro Esperanto plaĉis al li pli ol Volapuko mem. Tuj post la apero de la Unua Libro li transiris al Esperanto. Li apartenas al la unua manpleno da Esperantistoj. Pioniro de Esperanto, Von Wahl estis kunfondinto de la unua Esperanto-Socio en Rusio, "Espero", en Sankt-Peterburgo, tiam nomata *Petrogrado*.

En 1889 aperis lia parta traduko "Princino Mary", de la rusa verkisto M. Lermontov. En 1896 aperis la tuta traduko, tiufoje nomata "Princidino Mary". Li ankoraŭ verkis Esperanto-hispanan vortareton en 1889, laŭ la unua malgranda rusa de L. L. Zamenhof. Krome li kunlaboris por "La Esperantisto".

En la esperanta kampo von Wahl apartenis al la reformemuloj. Laŭ Von Wahl mem estis li, kiu origine proponis la solan efektivigitan plibonigon en Esperanto: nome ke la originaj tempaj tabelvortoj je AN (kian, tian...) fariĝu tabelvortoj je AM (kiam, tiam...) por eviti konfuzon kun la N-finaĵa formo de la tabelvortoj je A (kia, tia...). Laŭ li, li akre debatis kun L.L. Zamenhof kaj proponis tre bonajn ŝanĝojn en Esperanto, sed, ankoraŭ laŭ li bedaŭrinde, li ne konservis dokumentojn de tiuj diskutoj,

Li certe multe korespondis kun Zamenhof, Grabowski, Geoghegan, Trompeter, Runstedt kaj aliaj pioniroj. En 1894 li ne estis unu el la 40%, kiuj voĉdonis por la Zamenhofaj reformoj en Esperanto, sed unu el du, kiuj voĉdonis por kompleta nova reformo de la lingvo. Poste li forlasis la Esperanto-movadon.

Post evidentiĝo, ke la movado ne akceptos ŝanĝojn, t. e. post la balotado fine de 1894, li forlasis Esperanton kaj koresponde kun kelkaj aliaj malkontentuloj evoluigis proprajn sistemojn. (Li korespondis i.a. kun Julius Lott kaj kun inĝeniero Waldemar Rosenberger, kiuj produktis Mundolingue kaj respektive Idiom Neutral.)

En 1897, Antoni Grabowski interesiĝis pri la ideoj de von Wahl kaj helpis lin per kelkaj komentoj, kaj von Wahl esperis subtenon de Grabowski, sed tio ne okazis kaj von Wahl akuzis, ke Grabowski estis aĉetita de Zamenhof per honoraĵoj.

Dum multaj jaroj, von Wahl estis unu el la plej grandaj batalantoj kontraŭ Esperanto. Tempon post la morto de Zamenhof, von Wahl agnoskis, ke li "*esset mi grand mastro e instructor*" (estis mia granda mastro kaj instruisto) kaj ke lia batalo kontraŭ Esperanto estis tro akra.

Li studis kaj debatis multajn proponojn aperintajn dum la fino de 19-a kaj la komenco de 20-a jarcento, sed aliĝis al neniu. Post multjara studado kaj elprovado de propra projekto li publikigis en 1922 la internacian lingvon **Occidental** (Okcidentalo) kaj la revuon Kosmoglott (poste Cosmoglotta).

Krom lingvaj kialoj, li estis kontraŭ Esperanto en tiu periodo ankaŭ pro politikaj pozicioj. Laŭ li, bolŝevismo konkeris "esperantan kulturon", sed neniam konkerus la latinidan kulturon, kies lingvojn li uzis por konstrui Okcidentalon.

## Literaturo 
Fernando Pita, La pilgrimanto de lingvoj, Literatura Foiro, organo de la Esperanta PEN-centro, jaro 53, oktobro 2022, n-ro 319, paĝoj 279-282.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Esperantistoj
Kategorio:Okcidentalo
Kategorio:Volapukistoj de Germanio
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Lingvokreintoj