Fiaska ŝtato

**Fiaska** aŭ **Malsukcesa ŝtato** estas ŝtato kiu jam ne povas plenumi siajn bazajn funkciojn. La termino unue estis uzata en la fruaj 1990-aj jaroj.

En la frua 2020-aj jaroj, Afganio , la Centrafrika Respubliko, la Demokratia Respubliko Kongo, Etiopio, Haitio , Libio , Malio , Mjanmaro , Somalio, Suda-Sudano, Sudano , Sirio  ĉiuj estis priskribitaj kiel malsukcesaj ŝtatoj. Estas zorgoj en la usona propagando, ke Venezuelo povus esti sur vojo fariĝi tia ŝtato en la proksima estonteco, se ne simple nur *malstabila ŝtato*.

## Priskribo 
Temas pri suverena ŝtato (politika ento), kiu disfalis ĝis la punkto, kie la suverena registaro jam ne funkcias ĝuste. Ĉi tiu situacio ankaŭ povas okazi, kiam la registaro perdas sian ekzistlegitecon, ĉar ĝi ne plenumas siajn funkciojn ĝuste. Por ke ŝtato havu stabilan registaron, la registaro devas esti kaj efika kaj ne perdi sian ekzistlegitecon.

Oni distingas inter *malsukcesaj ŝtatoj* kaj *malstabilaj ŝtatoj*. La *Fund for Peace*, bazita en Vaŝingtono, deklaras, ke malstabila ŝtato karakteriziĝas per la jenaj karakterizaĵoj: 

* Perdo de kontrolo super ĝia teritorio, aŭ monopolo super la legitima uzo de fizika forto
* Erozio de la legitimeco de la aŭtoritato fari kolektivajn decidojn
* Nekapablo provizi publikajn servojn
* Nekapablo interagi kun aliaj landoj kiel membro de la internacia komunumo
Laŭ la moderna politika kompreno de ŝtatiĝo, ŝtato devas ĉefe plenumi tri centrajn funkciojn por siaj civitanoj: sekureco, bonfarto kaj legitimeco / jurŝtato. Ĉi tiuj estas finfine servoj de ŝtata potenco. Laŭ akceptita doktrino, malsukcesa ŝtato do ĉiam ekzistas kiam la organizaj strukturoj de ŝtata potenco (registaro, aŭtoritatoj, ŝtataj institucioj) plejparte disiĝas kaj jam ne plenumas siajn funkciojn. Tamen, se ŝtato ankoraŭ povas funkcii parte aŭ limigite, ĝi estas nomata malforta ŝtato aŭ malsukcesanta ŝtato, depende de la severeco de la strukturaj deficitoj

Oftaj karakterizaĵoj de malsukcesaj ŝtatoj inkluzivas centran registaron tiel malfortan aŭ neefikan, ke ĝi ne kapablas pliigi impostojn aŭ akiri vastan subtenon, kaj havas malmultan praktikan kontrolon super granda parto de la teritorio de la lando, rezultante en tio, ke la ŝtato fakte ne provizas multajn publikajn servojn al ĝia enloĝantaj civitanoj. Kiam tio okazas, povas esti multaj kazoj de korupto kaj pliiĝo de krima agado, povas esti interveno de fremdŝtataj kaj neŝtataj aktoroj, rezulte de la daŭra situacio multaj loĝantoj de la lando povas fariĝi rifuĝintoj kaj multaj loĝantoj ĝenerale estos devigitaj forlasi siajn hejmojn, povas esti akra malkresko en la ekonomio de la lando, kaj povas esti milita interveno kaj ene kaj ekstere de la lando. 

Malsukcesinta ŝtato ne nepre devas esti en stato de kaoso kaj anomio. Estas ankaŭ eble por neŝtataj agantoj anstataŭigi la ŝtaton kaj establi novan, sendependan ordon (mafio, milico, militĉefoj). Tamen, tiaj ordoj estas regione limigitaj kaj ne plene plenumas la tri kernajn funkciojn de ŝtato menciitajn supre; krome, ili baziĝas sur perforto kaj subpremo. 

La termino "malsukcesinta ŝtato" ne inkluzivas ŝtatojn, al kiuj mankas demokratia legitimeco kaj mankas jurŝtato (vidu, interalie, "difektaj demokratioj"). Pro la principo de egaleco de ŝtatoj laŭ internacia juro, la sistemo de ŝtatoj ne agnoskas pariastajn ŝtatojn. Tial, kvankam ŝtato povas esti totalisma ŝtato kaj fari signifajn malobservojn de internacia juro, precipe en la kampo de homaj rajtoj, ĝi ne perdas per tio sian statuson kiel ŝtato laŭ internacia juro kaj tial ne povas esti priskribita kiel *malsukcesa ŝtato.*

Tra la jaroj, indikiloj estis evoluigitaj por helpi taksi ĉu certaj landoj malsukcesas aŭ havas stabilan regadon. Tamen, ĝenerale ne eblas nedubinde difini specifan landon kiel "malsukcesintan ŝtaton", ĉar tio ofte estos polemika pozicio, kaj kiam farita de aŭtoritata instanco, ĝi povas havi signifajn geopolitikajn implicojn. 

La termino ankaŭ estis kritikita. Unue, pro tio, ke ĝi estas troĝeneraligo kaj ĝenerala termino por kelkaj malsamaj ŝtataj problemoj inter tre malsamaj landoj, sen konsideri naturajn diferencojn inter ŝtatoj.  Due, la termino estis kritikita pro tio, ke ĝi estas uzata politike por pravigi militan intervenon kaj/aŭ ŝtatkonstruajn projektojn laŭ la okcidenta modelo. 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Indico pri Ŝtata Fragileco (Q14818820)
* Banana respubliko
* Demokratiaj indicoj
* Libera kaj justa balotado
* Mafia ŝtato
* Ochlocracy (amasregado, demokratiaĉo, d:Q191031)
* Paria stato
* Kanajla stato
* Ŝtata disfalo

Kategorio:Politikaj neologismoj
Kategorio:Internaciaj rilatoj
Kategorio:Eksaj landoj