Gotard Sobański

**Gotard Sobański** (post 1791, Obudowka, Podolio, Pollando — la , Jalutorovsko, Tobolska gubernio, la Rusia imperio) estis pola nobelo, bienulo, partopreninto de la Novembra ribelo, ekzilita pro tio al Siberio, kie li estis murdita de rabistoj. Li estis amiko de decembristoj, ekzilitaj al Jalutorovsko (Tobolska gubernio), kie li loĝis.

## Biografio 
### Junaĝo 
Gotard Sobański apartenis al klano Junoszapl kaj estis filo de Michał Sobański (1755 — la ) kaj Wiktoria (nask. Orłowska de Lubicz; la  — la ). Li havis fratojn Oktawian (naskiĝis ĉirkaŭ 1800, mortis kiel bebo) kaj Ludwik Andrzej Mateusz (la  — la ) kaj fratinojn Michalina (post edziniĝo Giżycka; 1789 — la ), Antonina (post edziniĝo Moszczeńska; 1796—1864), Idalia Adelajda (la  — la ; ofte erare konsiderata lia edzino).

Li finis liceon en Kremeneco, inter liaj liceaj amikoj estis poeto Franciszek Kowalskipl. En Vieno li lernis ludi pianegon ĉe Carl Czerny. Li ankaŭ studis en Edinburgo, kie kune kun aliaj poloj li donacis polajn librojn al biblioteko. Poste li servis kiel sekretario de guberniestro kaj ĉambelano de juĝejo. En 1826 dum restado en Moskvo li interkonatiĝis kun Adam Mickiewicz, kiu petis lin ilustri lian poemon "Konrad Wallenrod"pl. La  Adam Mickiewicz sendis de Moskvo leteron al Gotard Sobański en Sankt-Peterburgo, el kiu videblas iliaj daŭraj kontaktoj:

Cetere eble ili interkonatiĝis ne en Moskvo, sed aliloke. Pola literaturhistoriisto Piotr Chmielowski en sia biografio de la poeto "Adam Mickewicz: zarys biograficzno-literacki" nomas Gotard "Odesa konato" de Adam Mickiewicz.

Li korespondis ankaŭ kun pola poeto Onufry Pietraszkiewicz, kiu partoprenis la Novembran ribelon, estis ekzilita al Siberio kaj loĝis en Tobolsko de 1832 ĝis 1860.

### Konspira agado 
Gotard aliĝis al pola konspira movado, evidente sub influo de sia frato Ludwik Sobański, kiu estis membro de la Societo de Veraj Poloj (), fondita en Varsovio en 1814—1815. En 1819 Ludwik iĝis membro de la framasona loĝio Bouclier du Nordpl. La  dum kunveno okazinta apud Varsovio li estis inter la kunfondintoj de la Patriota Societo kaj estis nomumita prezidanto de ties filio en Volinio. Baldaŭ li iĝis estro de ĉiuj filioj en orientaj regionoj. En 1826 li estis arestita surbaze de atestoj de arestitaj decembristoj, menciintaj lin dum rakonti pri intertraktoj de polaj konspiruloj kun la decembrista Suda Societo, kaj ankaŭ surbaze de atestoj de Antoni Jabłonowski. En 1827 Ludwik estis arestita kaj dum pridemandadoj rakontis pri multaj personoj. Li pasigis 3 jarojn en la Neva kurtino de la Petropaŭla fortikaĵo kaj en malliberejo en Varsovio, kaj estis liberigita en 1829 pro mabona sanstato. 

Gotard eble estis ligita al la Patriota Societopl (rusia historiisto Sergej Fil kontestas tion) kaj sciis pri ties intertraktoj kun decembristoj. Sergej Fil skribas ke el Varsovio Gotard Sobański estis sendita al Sankt-Peterburgo por esti pridemandita vizaĝ-al-vizaĝe kun decembristoj, kie la  li estis metita je la ĉelo N 5 de la Nikolaa kurtino de la Petropaŭla fortikaĵo, poste laŭ postulo de enketistoj li estis sendita al Varsovio, poste revenis al la Petropaŭla fortikaĵo (ĉelo N 6, poste N 5 de la Nikolaa kurtino) ĝis la , kiam li estis translokita al la ĉelo N 5 de la Zotov-bastiono al la angla lingvo". Do evidente en tiu tempo Sobański loĝis en Sankt-Peterburgo, sed estis libera. En la sama tempo li havis korespondadon kun Adam Mickiewicz, el kiu ankaŭ videblas ke en septembro 1827 Gotard estis libera.

Fine li estis pardonita de la imperiestro Nikolao la 1-a. Post la batalo ĉe Daszówpl, malgajnita la , la ribeluloj retiriĝis al vilaĝo Ilińcepl kaj Gotard fuĝis vestita kiel kamparano por aliĝi al ili. Sed li perdis la vojon en arbaro kaj apud vilaĝo Stary Żywotówpl estis kaptita de kamparanoj, kiuj eskortis lin al ties bienulino Marcjanna Krasuska de la klano Jakubowski. Li jen petis ŝin, jen minacis, tamen ŝi fordonis lin al loka polico. Oni diris ke en la fortikaĵo Gotard eksuferis je "kvieta, sed morna frenezo". Pola historiisto Franciszek Rawita-Gawroński skribis, ke la registaro konfiskis ĉe Gotard  dependajn kamparanojn.

### Ekzilo 
Post pasigi 5 jarojn en la Kremlo de Kazano, li estis sendita kiel ekzilito al Jalutorovsko (Tobolska gubernio). Lin prizorgis Róża (Rozalia) Sobańska (la  — la ), edzino de lia frato Ludwik. Ŝi multe prizorgis la polajn ekzilitojn, kiuj eĉ nomis ŝin *Rozo de Siberio*, apud knabina lernejo, aperinta post lia morto. Li aldonas ke la domo estis konstruita delonge kaj ĝia unua posedanto venenis sin. Sobański estis la dua posedanto kaj la tria estis Stefan Znamenskij, la patro de la memoraĵisto.

La plej detalajn informojn pri la vivo de Gotard Sobański en Jalutorovsko lasis en siaj siaj beletraj rememoroj "Malaperintaj homoj" Miĥail Znamenskij, kiu transloĝiĝis tien kun siaj gepatroj fine de 1839, kiam li aĝis 6 jarojn. Lia patro Stefan Znamenskij estis proksima amiko de decembristoj, al kies rondo proksimis ankaŭ Sobański. Miĥail Znamenskij erare nomas lin "grafo" (tiun ĉi titolon havis alia branĉo de la Sobański-familio) kaj prezentas sub kromnomo *Kabanskij* (), modifinte lian familinomon same kiel tiujn de la aliaj personoj. Li skribis ke Sobański arde amegis sian patrinon kaj sopiregis reveni al ŝi. Origine li malamegis la rusojn, sed en Jalutorovsko li interkonatiĝis kun la ekzilitaj decembristoj kaj poiomete iĝis ilia amiko, ne plu malamanta la rusan popolon. La memoraĵisto priskribis lin kiel homon sur kies vizaĝo videblis eltenitaj de li suferoj kaj travivaĵoj, kaŭzintaj paranojan timon de murdo kaj eventuale psikan perturbon.

Znamenskij asertas ke Sobański timis esti venenita. Ofte post ricevi petitan glason da akvo en ies domo, li suspekteme rigardis ĝin kaj fine elverŝis tra fenestro por plenigi ĝin denove, sed jam memstare.

En Jalutorovsko Sobański loĝis en propra domo, sin okupante per floroj, tornilo, la Biblio kaj la pianego, kion la memoraĵisto bildigis en unu el siaj desegnaĵoj. Kiam la decembristoj preparis malfermon de la knaba lernejo, Sobański kontribuis farante rakojn por infanaj peltoj kaj ĉapoj. Li ĉiam estis vestita nigre. En lia korto kreskis grandaj tilioj, sub kies branĉoj li pasigis tempon kun gastoj. La ĝardeno enhavis ankaŭ aleojn de akacioj kaj padusoj, abundis ruĝaj riboj.

### Murdo 
Aleksandr Semjonov (ĉirkaŭ 1828 — ĉirkaŭ 1915), laborinta kiel asistanto de poŝtestro en Jalutorovsko en la 1840-aj kaj la 1850-aj jaroj tiel priskribas la murdon de Gotard Sobański.

La  Sobański gastis ĉe loka negocisto Nikolaj Jakovleviĉ Balakŝin kaj revenis hejmen je la 2-a nokte, dirinte al koĉero ke tiu estas libera kaj povas iri al servistejo. Matene oni trovis lin murdita per kelkaj batoj de tranĉilo kontraŭ la kolo. Sobański kuŝis falinte vizaĝen sur preĝlibron kiun li tenis en la manoj malfermitan je mortopreĝo. Lia sango ŝprucis sur muron, kreinte grandan makulon, la tuta ĉambro, la mebloj kaj la muroj estis sangokovritaj. La kestegoj kaj ŝrankoj estis rompe malfermitaj, mono kaj valoraĵoj malaperis.

La plej detalan version prezentas Miĥail Znamenskij en siaj beletraj rememoroj "Malaperintaj homoj". Li skribis ke nelonge antaŭ la murdo Sobański dungis vidvinon kaj ŝian filon-adoleskanton Ivan Burlakov (kutime li modifis la nomojn) el apudurba vilaĝeto Karnauŝka (evidente temas pri Borovuŝka, nun sud-orienta urboparto). La vidvino iĝis kuiristino por servistaro, la knabo estis hejma laboristo. Ilin ekde komence malŝatis la kuiristo Klementij Trofimoviĉ (eble modifita nomo), ĉiam pompe vestita kaj aplomba.

Enketistoj tuj arestis Ivan Burlakov, torturis lin, postulinte agnoski sin kulpa kaj li faris tion, false akuzinte ankaŭ du fratojn el sia vilaĝo, kiuj plurfoje vizitis la polon, inkluzive vesperon antaŭ lia murdo. Li diris ke li kaj pli juna frato el tiuj du tenis la viktimon ĉe la manoj kaj piedoj dum la pli aĝa frato fortranĉis la kapon. La kuiristo, al kiu oni en la tago de la murdo ŝmiris la pordegon per gudro, aludante al lia edza malfideleco, estis nesuspektata. Sed post ioma tempo al loka drinkejo, situinta apud la Kandelfesta katedralo, venis alkoholulo kaj provis kaŭcii verdajn pugnogantojn por aĉeti drinkaĵojn, sed iu el vizitantoj diris ke tio estas la gantoj de Sobański. La ebriulo agnoskis ke la murdon faris li kaj lia amiko. Je la tago kiam Ivan Burlakov oficiale iĝis plenkreskulo, en la Sobański-ĝardeno okazis ekzekuto de la kulpuloj, lokita tie ĉar puni ilin kontraŭ la domo de Stefan Znamenskij la ekzekutistoj trovis malkonvena pro estimo al la pastro. La gapuloj observis la ekzekuton trans barilo. Inter la punitoj estis ankaŭ Ivan kiel falsa akuzinto. La ekzekutisto ne ricevis de li ŝmirmonon, do batis lin speciale forte. La duonmorta junulo estis transportita al hospitalo kaj poste ekzilita al punlaboro en fabrikoj. Iuj diris ke lia patrino freneziĝis, sed tion Znamenskij ne povis konfirmi.

Tiu ĉi historio, verŝajne kreita surbaze de rakontoj de plenkreskuloj kaj nebulaj rememoroj de la tiutempe 6-jara aŭtoro, en pluraj detaloj diferencas de la versio, prezentita de la decembristo Ivan Jakuŝkin en ties letero al Ivan Puŝĉin, verkita fine de aŭgusto 1841.

Li skribis ke kiam Belinskij estis veturinta tra Jalutorovsko, Sobański seninvite venis al Matvej Muravjov-Apostol, alportinte al li magazinojn kaj ekde tiam restariĝis ilia amikeca komunikado, evidente rompita pro iu kverelo. La , dimanĉe, post liturgio Muravjov-Apostol vizitis lin kaj trovis la polon en lito kaj tre mornan. Vesperon ili pasigis ĉe Ivan Mamontov, kie Sobański plu estis morna, sed tre tenera rilate Muravjov-Apostol, insiste admonis lin preni la edzinon kun si al Tobolsko, proponis tiucele sian kaleŝon ktp. Kelkfoje li estis jam foriranta, sed revenanta jam post eliri sur ŝtuparon, do definitive foriris nur post meznokto.

Sekvan tagon je la 7-a matene lia kuiristo venis al polico por raporti la murdon. Tio kaŭzis grandan ekscitiĝon, la tutan tagon venadis pluraj vizitantoj, scivolemaj vidi la murdolokon kaj la kadavron. Ĉiuj aĵoj, inkluzive la arĝentajn manĝilojn kaj eĉ vestojn kiujn la viktimo surhavis, estis ŝtelitaj. La polico ne sciante kion fari, arestis liajn koĉeron kaj kuiristinon, kiuj aĝis proksimume 18 jarojn, kaj du kamparanojn, vizitintajn la murditon antaŭtage. Nur vespere la decembristoj sukcesis akiri de la urbestro permeson lavi la kadavron kaj meti ĝin surtablen, kion helpis la kuiristo kaj lia edzino. Muravjov-Apostol aranĝis la sepulton kaj marde, do la , je la 6-a vespere okazis la entombigo kiun ĉeestis la decembristoj.

La guberniestro venis sabate, do la , post kio komenciĝis la efektiva enketado, kiun li gvidis persone pro kompleta malkapablo de loka polico. La guberniestro 6 horojn senĉese pridemandadis la koĉeron, lin helpis la ĉefpastro, kaj fine la junulo agnoskis sin kulpa, denuncinte kiel kompliculojn ankaŭ la du jam arestitajn kamparanojn kaj poste ankaŭ la kuiriston, kiu loĝis en Jalutorovsko jam pli ol 10 jarojn kaj estis konata kiel la homo kvieta kaj modera. Post kiam la guberniestro foriris, el Tobolsko venis ĝendarma majoro, dum pridemandado de la kuiristo oni aplikis la plej severajn rimedojn, sed li neis sian komplicecon.

Sed baldaŭ en Iŝima distrikto estis kaptita ebria drinkejisto (), kiu surhavis surtuton de Sobański kaj rakontis ke li aĉetis ĝin en arbaro, kie oni tuj poste sukcesis kapti 3 virojn kaj virinon kun vestoj kaj aliaj aĵoj de la murdito, kvankam plejparto de la ŝtelitaĵoj malaperis senspure. En Jalutorovsko la kaptitoj tuj agnoskis ĉion kaj rakontis ke unu el ili pasintan vintron fuĝis el malliberejo en Kamiŝlovo, sed estis kaptita en Jalutorovska distrikto, longan tempon pasigis en arestejo de Jalutorovsko, estis sendita al Tjumeno sed fuĝis laŭvoje. Proksimume 3 semajnojn li kaj liaj kamaradoj loĝis en arbaro apud Jalutorovsko. Manĝaĵojn kaj vinon alportadis al ili bopatro de la kuiristo, eks-soldato laborinta kiel gardisto ĉe la paŝteja pordego.

Foje oni indikas kiel mortodaton 1852, evidente ĉerpante ĝin el "Rememoroj de multaj jaroj" () de Eustachy Iwanowski, kiu ĉi-foje konfuzis ne nur tiun ĉi daton, sed ankaŭ aliajn faktojn. Ekzemple la patrino de Gotard donacis por konstruado de la pola preĝejo en Tobolsko ne 20 mil, sed 1 mil rublojn kaj la preĝejo malfermiĝis jam en 1848.

## En arto 
Estas konataj du bildoj de Gotard Sobański.

Fine de aŭgusto — komence de septembro 1837 en Jalutorovsko troviĝis decembristo Miĥail Nazimov, veturinta kune kun 4 aliaj decembristoj de Kurgano al Kaŭkazio por militservi kaj tiel ricevi la imperiestran pardonon. Li faris ĝisŝultran portreton de Gotard Sobański. Tiel aperis la sola monumento al la polaj ribeluloj en Tjumena provinco. Oni trovis 400 rublojn kaŝitajn en la pianego kaj, aldoninte 600 rublojn senditajn de la patrino, oferis ilin por konstruado de la unua pola preĝejo en Tobolsko — tio estis la plej granda ofero el ĉiuj. La domon la patrino donacis al Matvej Muravjov-Apostol.

Sur la tombo aperis granda marmora monumento sur kiu estis skribite:

Okazis tri restaŭradoj de la monumento. En la 1960-aj jaroj la marmora plato estis dissplitigita, do en 1979 oni anstataŭigis ĝin per tiu gisfera kun koncizigita versio de la originala teksto: "GOTARD// SOBAŃSKI// URODZONY// w// PODOLU// ŻYĆ PRZESTAŁ// 29 lipca 1841 roku". La marmora piedestalo estis anstataŭigita per tiu brika. La marmora plato troviĝas en la Jalutorovska muzeo estis listigita inter la monumentoj de tutlanda signifo. La  aperis ordono de la Konsilio de Ministroj de RSFSR N 3630-r per kiu la tombo de Gotard Sobański estas transigita de listo de tutlande gravaj monumentoj al listo de loke gravaj monumentoj.

### Biblioteko 
Libroj de Gotard Sobański troviĝas en la Vinica Provinca Scienca Biblioteko de K. A. Timirjazev, kie ili konsistigas apartan kolekton.

## Vidu ankaŭ 
* Novembra ribelo
* Decembristoj
* Jalutorovsko

## Referencoj 
Kategorio:Mortintoj en 1841
Kategorio:Mortintoj en Tjumena provinco
Kategorio:Murditoj
Gotard
Kategorio:Partoprenantoj de la Novembra ribelo
Kategorio:Personoj de Jalutorovsko
Kategorio:Polaj ekzilitoj en la Rusia Imperio
Kategorio:Rusiaj ekzilitoj al Siberio