open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manĉukuo

|----
| Oficiala lingvo || Manĉua, ĉina, mongola, japana
|----
| Ĉefurbo || Shinkyō (新京, hodiaŭ denove Changchun)
|----
| Imperiestro || Kang Dö (Pu Yi) (ĝis 1945)
|----
| Ĉefministro || Cheng Xiao-xu (1932-1935), Chang Ching-hui (1935-1945)
|----
| Areo || ĉ. 800.000 km²
|----
| Loĝantaro || hodiaŭ ĉ. 100 mio. (stato 2001)
|----
| Loĝdenso || 130 loĝantoj je km²
|----
| Fondo de la ŝtato || 1-a de marto 1932
|----
| Malfondo || 15-a de aŭgusto 1945
|----
| Monunuo || 1 gen (元) = 100 bun (分)
|----
| Tempozono || UTC+9 (?)
|----
| Nacia himno || Daimanshūkoku-Nationalhymne (大滿洲國國歌)
|----
| colspan="2" | eta|320px|mapo de Mandschuko
|}
**Manĉukuo** (; ), aŭ ankaŭ *Manĝukuo* estis pupŝtato kreita de la Japana Imperio en Manĉurio. Ĝi ekzistis inter 1932 - 1945. Ties imperiestro estis Pu Yi (1906-1967).

Pu Yi estis formale Imperiestro de Ĉinio (1908-1912) kaj iĝis en 1932 prezidento kaj en 1934 imperiestro de Manĉukuo.

Manĉukuon pere de la Soveta invado de Manĉurio okupis en 1945 sovetaj trupoj, kiuj redonis ĝin en 1946 al Ĉinio.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Ĉinio
* Lytton-komisiono
* Akatsuki no dasso

## Eksteraj ligiloj 
* http://news.china.com/zh_cn/history/all/11025807/20050405/12218824.html 
* https://web.archive.org/web/20050420130844/http://www.geocities.com/republic_of_manchu 
* http://www.china.org.cn/chinese/zhuanti/hld/896349.htm 
* http://www1.odn.ne.jp/~aal99510/mansyu.htm  

eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|
eta|180px|maldekstra


Kategorio:Historio de Ĉinio
Kategorio:Eksaj landoj de Azio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1932
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1945
Maharaŝtro

**Maharaŝtro** (  ) subŝtato de Barato.

Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝi estas la tria plej granda subŝtato de Barato, kaj la dua plej granda de la lando laŭ sia popolnombro . Ĝia ĉefurbo estas Mumbajo, kiu estas la plej granda urbo, la ĉefa financa centro kaj gravega kulturujo de Barato. Proksime estas Novmumbajo. Nagpuro estas la ĉefurbo dum la vintroj. 

Aliaj grandaj urboj estas Aĉalpur, Ahmednagar, Akola, Barŝi, Bid, Busaval, Ĉandrapur, Dule, Gondija, Ĝalna, Hingangat, Icalkaranĝi, Javatmal, Latur, Malegaon, Nandurbar, Navghar-Manikpur, Parbani, Satara, Solapur, Udgir, Vardha... Krome Vasai-Virar, Ambernat, Panvel kaj Badlapur estas ĉe Mumbajo.

La subŝtata oficiala lingvo estas la maratha, kiu estas pli multe parolata; sed en Mumbajo la hindia estas pli ĝenerala.

Mohandas Karamchand Gandhi estis entombigata en Puneo. La aŝramo de Gandhi, Sevagramo, estas en orienta Maharaŝtro.

Maharaŝtro estas fame konata pro la ŝtonaj temploj subtere ĉizitaj, kiuj estas multaj tie: Ilorao, Aĝanto, Elefanta Insulo, kaj aliaj.
eta|maldekstra|
[dekstra|250px|eta|[Ŝivao kaj Parvatio: skulptaĵo ĉe la 29-a templo, Ilorao]]

## Geografio 
La rivero Godavari ekfluas ĉe Trjambakeŝŭar, Maharaŝtro.

La Nacia Parko Tadoba estas la plej malnova kaj plej granda nacia parko en Maharaŝtro. Fondita en 1955, ĝi situas ĉe la plej orienta parto de la ŝtato.

## Urboj 
* Mumbajo
* Puneo
* Nagpur
* Nallasopara
* Naŝiko
* Navghar-Manikpur
* Thane
* Aŭrangabado (Maharaŝtro)
* Solapur
* Amravati
* Ĝalgaon
* Nanded
* Kolhapur
* Sangli
ktp

## Vidindaĵoj
* Grotoj de Elefanta

## Famuloj 
* Reĝo Ŝivaĝi
* D-ro B.R. Ambedkar
* B.G. Tilak
* Bhalchandra Nemade
* Svami Kuvalayananda

## Esperantujo 
* Esperanto-klubo de Puneo

## Vidu ankaŭ 
* Portalo:Barato

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la ŝtato 
* Historio 
* Historio de Maharaŝtro  


Kategorio:Ŝtatoj de Barato
Rene Russo

**Rene RUSSO** (naskiĝis la 17-an de februaro 1954 en Burbank) estas usona aktorino kaj modelo.

Russo vizitis la *Burroughs High School*, kie Ron Howard estis ŝia samklasano. Li malzorgis pri vizitado ekde la 10-a klaso kaj laboris diverse, ekz. en Diznilando, por trapasi la familiajn financajn problemojn. eta|Rene Russo (2011)Ŝi vizitis en 1972 koncerton de Rolling Stones kaj malkovris ŝin la talent-serĉisto *John Crosby*. Ŝi komencis sian karieron kiel fotomodelo en la modobranĉo. Post kelkaj jaroj ŝi iĝis jam unu el la plej sukcesaj modeloj de Usono. Ŝi ofte aperis sur titolpaĝoj de revuoj kiel *Vogue*. Ŝi akiris multajn kontraktojn en la 1980-aj jaroj por televidaj reklamoj.

Russo okupiĝis intense pri literaturo kaj vizitis aktorinstruadon. Ŝi ricevis kelkajn malgrandajn teatrajn rolojn. Ŝi ricevis en 1988 la unuan filmrolon en *La indianoj de Cleveland*.

Russo geedziĝis en 1992 kun scenlibra verkisto Dan Gilroy kaj havas unu filinon (*Rose*). Ŝi vivas en Kalifornio.

## Filmoj 
* *Avengers: Endgame* (2019)
* *Yours, Mine and Ours* (2005)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj televidaktoroj
Kategorio:Usonaj voĉaktoroj
Kategorio:Usonaj kinproduktoroj
Kategorio:Perkorpa modelado
Gene Krupa

**Gene KRUPA** (naskita la  en Ĉikago, Ilinojo; mortinta la  en Yonkers, Nov-Jorkio) estis fama kaj influa usona ĵaza muzikisto (tamburisto).

## Vivo 
maldekstra|eta|Gene Krup en 1946
Krupa ekludis meze de la 1920-aj jaroj kun bandoj en Viskonsino. Li transloĝiĝis al Nov-Jorkio en 1929 kaj laboris kun la bando de Red Nichols. En 1934, li aliĝis al la bando de Benny Goodman; ĉi tiu posteno famigis lin en tuta Usono.

Krupa havis sian propran bandon de 1938 ĝis 1943. Tiam li realiĝis al la bando de Goodman kaj poste al la bando de Jimmy Dorsey. Ambaŭ postenojn li tenis mallonge. Post kelkaj monatoj li formis novan grandan bandon. Ĉi tiu nova bando estis unu de la plej grandaj bandoj de la epoko. Ĝi enhavis iom temp al tempo 40 muzikistojn. Le malrapide malkreskis la bandon kaj el 1951 li gvidis trion aũ kvarteton. KRUPA aperas regulare sur la *Jazz At the Philharmonic* radiaj programoj.

Krupa emeritigis en la malfruaj 1960-aj jaroj. Li frekvente ludis en publiko ĝis mallonge pri lia morto el leũkemio.

## Influo 
La primara influo de Krupa ekis en la 1930-aj jaroj kun lia kunlaborado kun la Slingerland tambura kompanio. Li jam faris historion en 1927 kiam li faris sonbendon kun bastambura pedalo. Li estis la unua uzi tia kiel pedalo por rekordanta. KRUPA eldonis lian tamburan metodon (instrulibro) en 1938 kaj ĝi tuj estiĝis la norma teksto.

Lia influo normigis la kombinaĵon de 8 x 12 cola kaj 9 x 13 cola pendanta tomoj multanta sur la bastamburo. Li ankaŭ disvolvigis kaj popularigis multajn cimbalajn teknikojn kiuj ĝis normoj. Kun Armand Zildjian (Avedis Zildjian Kompanio), Krupa disvolviĝis la altĉapela stativo kaj normigis la nomojn kaj uzadojn de multoj specialaj cimbaloj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.drummerman.net/biography.html *(angle)*
* http://airjudden.tripod.com/jazz/genekrupa.html  *(angle)*

Kategorio:Usonaj muzikistoj
Kategorio:Ĵazmuzikistoj
Kategorio:Drumistoj
José Calixto

**José CALIXTO** [ĵoze kaliŝto] estas brazila kantisto kaj gitarludanto.

## Diskaro
**Esperante* (2002)
#Ankoraŭ utopio
#Se vi irus for
#Tributo al vi
#Lontana
#Blua Rigardo
#Printempo
#Heroldu
#Bela idealo
#Mi naskiĝis en Brazilo

Kategorio:Brazilaj kantistoj
Kategorio:Brazilaj gitaristoj
Kategorio:Esperantlingvaj kantistoj
Ĉartismo

dekstra|eta|Ribelo de Ĉartistoj
eta|Afiŝo sciiganta la grandiozan Ĉartistan Asembleon la 10-an de aprilo 1848
**Ĉartismo** () estis movado por socia kaj politika ŝanĝo en Britio dum la meza 19-a jarcento. En 1832, la brita parlamento aprobis la "Reform Act", balotadan leĝon kiu donis voĉrajton al la plejmulto de la vira meza klaso, sed ne al la laboristoj. William Lovett, en majo 1838, verkis cirkuleron titolitan "Ĉarto de l' popolo" kontraŭ tio. En la ĉarto estas ses postuloj: Universala balotado, voĉdono per balotkuponoj, egaleco inter balotaj distriktoj, ĉiujara voĉdono, pago al parlamentanoj kaj abolo de enklasigo laŭ rento por partopreno en parlamento.

La Ĉartismo estis la unua nacia laborista movado en la historio kaj helpis konkeron de laboristaj rajtoj. En 1833 aperis unua leĝo kiu limigis la labortempon de infanoj al 8 horoj tage. En 1842 oni malpermesis la laboron de virinoj en minejoj, en 1847 oni malpligrandigis la ĉiutagan labortempon al 10 horoj tage.

La Ĉartismo finiĝis ĉirkaŭ 1848, sed tre influis la postajn laborismajn movadojn kaj soci-ekonomikan penson, inkluzive marksismon.

## Vidu ankaŭ 
* Socialismo

Kategorio:Ĉarto
Kategorio:Historio de Eŭropo
Kategorio:Laborista movado
Kategorio:Britio
Kategorio:Ismoj
Kategorio:MonmouthpediA
Korektosignoj

**Korektosignoj** ekzistas por multaj fakoj kiel instruistoj kaj eldonejoj.eta|Ekzemplo de francaj korektosignoj

## Instruistaj korektosignoj 
**Korektosignoj** estas signoj uzata per instruistoj, per kiuj ili montras al lernantoj lingvajn aŭ skribajn erarojn. Ofte ili simple uzas inkon de malsama koloro, ol tiu de la lernanto, kaj libere komentas, sen multaj specialaj signoj.

## Eldonaj korektosignoj 
Aŭtoroj, eldonistoj kaj tipografiistoj bezonas korektosignojn por sufiĉe variaj specoj de eraroj.  eldoneja provlegisto povas ekzemple decidi pri enpaĝiga ŝanĝo, kiun oni poste ne konfuzu kun tekstaldono.

### Historio 
Frue teksto-profesiuloj de presarto starigis klarajn korektosignojn. Jam en 1608, en la germana urbo Lepcigo, Hieronymus Hornschuh publikigis latinan manlibron *orthotypographia*. Ĝi montras sortimenton de korektosignoj, el kiuj plimulto nuntempe plu validas.

### Aspekto 
Ĝenerale la signoj estas dupartaj: la unua parto en la linio mem indikas la korektindan lokon, la dua parto en la marĝeno ripetas aŭ precizigas la korektaĵon.  Tiel la marĝena noto facile rimarkeblas, kaj disponas pli grandan spacon.

Kategorio:Simboloj
Kategorio:Tipografio
Kategorio:Kompostado
Michael Dukakis

**Michael Stanley DUKAKIS** [MAJkl STENli duKAkis] (naskita la 3-an de novembro 1933 en Brookline en Masaĉuseco) estas usona politikisto, membro de la Usona Demokrata Partio.

Dukakis, filo de grekaj enmigrintoj, abiturientiĝis en 1955 ĉe la Kolegio de Swarthmore kaj armeservis. En 1960 li diplomiĝis pri juro ĉe la jura fakultato de Universitato Harvard (*Harvard Law School*).

En 1974 li elektiĝis guberniestro de Masaĉuseco, promesinte ne altigi la vendimposton, kion li poste tamen faris. Interalie pro disputo pri altaj impostoj li perdis la kandidatecon de sia partio en 1978; lia sampartiano Edward J. King iĝis guberniestro. De 1983 ĝis 1990 Dukakis denove havis tiun postenon.
En tiu tempo Masaĉuseco prosperis interalie pro furoro de nov-teknikaj entreprenoj, kio akiris la nomon "Masaĉuseca Miraklo".

En 1977 li kaŭzis atenton per publika rehabilito de Sacco kaj Vanzetti, ekzekutitaj en Masaĉuseco kvindek jarojn antaŭe.

## Prezidenta kandidateco 
Interalie surbaze de la Masaĉuseca Miraklo Dukakis atingis esti prezidenta kandidato de sia partio en 1988. En la elektoj li malvenkis kontraŭ la respublikana kandidato, ĝistiama vic-prezidento George H. W. Bush.

Ŝlosilaj faktoj en la elekta kampanjo eble estis lia rifuzo de la mortpuno kaj lia subteno al programo de ferietoj por prizonuloj. Liaj kontraŭuloj uzis ambaŭ faktojn por prezenti Dukakis kiel danĝeron por la publika sekureco. En televida diskuto Dukakis respondis la demandon, ĉu li aprobus la mortpunon, se iu perfortus kaj murdus lian edzinon, per senemocia "Ne, kaj mi supozas, ke vi scias, ke mi kontraŭis la mortpunon dum mia tuta vivo." Multaj opiniis, ke Dukakis estu montrinta iom da emocio, pensante pri kruela krimo al amata homo.

## Plua vivo 
Ĉar la ekonomia recesio trafis ankaŭ Masaĉusecon, la politiko de Dukakis estis pli kaj pli kritikata.
En 1990 li eksiĝis kiel guberniestro, unue iĝis estrarano de fervoja kompanio Amtrak kaj poste profesoro pri politika scienco en la Nord-orienta Universitato en Masaĉuseco.

Dukakis estas edzo de *Katherine D. Dukakis*; ili havas tri gefilojn kaj vivas en la gepatra domo de Dukakis en lia naskiĝurbo Brookline.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.sccs.swarthmore.edu/org/phoenix/2002/2002-09-19/news/12182.php  
* http://www.centerforpolitics.org/reform/nss_bio-dukakis.htm  
* http://www.spa.ucla.edu/dept.cfm?d=up&s=faculty&f=faculty1.cfm&id=59  
* http://www.superpowermusic.com/audio/SuperPower_-_First_Response_-_03_-_I_Voted_for_Dukakis.mp3  

Kategorio:Usonaj politikistoj
Kategorio:Guberniestroj de Masaĉuseco
Tommy Dorsey

**Thomas (Tommy) DORSEY** (naskiĝis la 19-a de novembro, 1905 en Shenandoah, Pensilvanio, mortis la 26-a de novembro, 1956 en Greenwich, Konetikuto) estis ĵaza muzikisto (trombonisto) en la Granda Banda Epoko.

Tommy Dorsey estis la pli juna frato de Jimmy Dorsey. Li laboris kun multaj bandoj en la Nov-Jorko area ekanta en la 1920-aj jaroj. Li ludis el la bandoj de Rudy Vallee, Vincent Lopez, kaj Paul Whiteman. Jimmy kaj Tommy DORSEY gvidis la *Dorsey Brothers Ochestra* (Orkestron de la Dorsey Fratoj) ĝis 1935 kiam ili apartigis. Ambaŭ DORSEY fratoj aperis kiel  sur multaj ĵazaj sonbendoj.

Tommy Dorsey formis lian propran bandon kiu estis tre sukcesema. La bando ĉefrolis trumpetistojn Bunny Berigan kaj Charlie Shavers, aranĝiston Sy Oliver, kaj kantistojn Jo Stafford kaj Frank Sinatra. SINATRA atingis lian unuan grandan sukceson kun la DORSEY bando. Li klamis ke li lernis spiran kontrolon el rigardanta DORSEY ludis trombonon. La prezidento de *Pan American World Airways* (Pan-Amerikaj Mondaj Aervojoj), Juan Trippe estis membro de ĉi tio bando en 1940.

Dorsey parolis ke lia stilo estis grande influata de Jack Teagarden.

Kategorio:Usonaj ĵaztrombonistoj‎
Kategorio:Bandestroj
Norman William Vigar

**Norman William VIGAR** (naskiĝis 1898 - mortis la 12-an de junio 1976 en Addlestone, Britio) estis brita esperantisto.

Li estis iama vicprezidanto de IKUE, membro de UEA dum 30 kaj fakdelegito dum 20 jaroj.

Vigar, Norman William
Vigar, Norman William
Vigar, Norman William
Robert Phillipson

**Robert PHILLIPSON** (naskita la 16-an de marto 1942 en Anglio) estas brita lingvisto loĝanta en Danio. Li estis estro de la departemento pri lingvoj kaj kulturoj en la universitato de Roskilde poste fariĝis esploranta profesoro de la departemento pri la angla lingvo de Kopenhaga Komerca Altlernejo (en Kopenhago).

Li esploras kaj publikigas pri interlingvistikaj kaj anglistikaj temoj: lingvopolitiko kaj precipe lingva imperiismo, pri la rolo de la angla lingvo en la mondo kaj pri lingvoinstruado.

Je la Internacia Tago de la Gepatra Lingvo 2010 (la 21an de februaro), la Instituto Linguapax anoncis, ke Phillipson gajnis la Linguapax-Premion kune kun Miquel Siguan i Soler.

Phillipson havas tri gefilojn (Caspar, Thomas, Louise). Li estis edzo de Tove Skutnabb-Kangas.

## Esperanto 
En sia libro "Ĉu nur-angla Eŭropo?" li dediĉas kvar paĝojn al Esperanto; laŭ li Esperanto proponas funkcikapablan alternativon al la fuŝ-uzata angla.

1996 en Prago, 1999 en Berlino kaj 2007 en Jokohamo li estis partoprenanto kaj preleganto en Nitobe-Simpozio de Internaciaj Organizaĵoj.

En 2006 la tutlanda franca gazeto "Le Figaro" publikigis intervjuon kun li pri Esperanto kaj la sorto de la eŭropa multlingveco.

## Publikaĵoj (elektitaj) 
* *Linguistic imperialism*, Oxford University Press, 1992
* Skutnabb-Kangas, T., & Phillipson, R. (eld.). (1994). *Linguistic human rights: Overcoming linguistic discrimination*. Mouton de Gruyter.
* (eld.) *Rights to language: Equity, power and education*. Lawrence Erlbaum Associates, 2000
* *English-Only Europe?* - Challenging Language Policy.Unua eldono 2003 Routledge, London / New York,esperantlingve "Ĉu nur-angla Eŭropo?- Defio al lingva politiko"en traduko de István Ertl (Rotterdam : UEA, 2004),francalingve "La domination de l'anglais, un défi pour l'Europe" (Paris : Libre & Solidaire, 2019)
* *Linguistic imperialism continued*. Orient Blackswan, 2009
* Skutnabb-Kangas, T., & Phillipson, R. (Eds.). (2017). *Language rights*. Routledge.
* Skutnabb-Kangas, T., & Phillipson, R. (Eds.). (2023). *The handbook of linguistic human rights*. John Wiley & Sons.

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj 
* Retpaĝoj de Phillipson en la dana kaj en la angla ĉe la Kopenhaga Komerca Altlernejo
*  
* prelego en la franca senato, marto 2019
### Rete legeblaj tekstoj 
* La angla por transformi la studentaran tutan mondon
* Intervjuo kun la temo: Nur-angla Eŭropo … Kiu kulpas?
* Renato Corsetti intervjuas Robert Phillipson pri la lingvopolitiko de Eŭropa Unio (09 majo 2009).
* La paĝo http://www.linguistic-rights.org/robert-phillipson/(http://www.linguistic-rights.org/robert-phillipson/) surhavas plurajn artikolojn, videojn de Robert Phillipson.
* Biografio angle  (pri aktuala versio vidu en lia paĝo ĉe la Kopenhaga Komerca Altlernejo: www.cbs.dk/en/staff/rpibc
* Summary Of English-Only Europe

Kategorio:Britaj lingvistoj
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Lingvaj rajtoj
Hallgrímur J. Jakobsson

**Hallgrímur J. Jakobsson** (naskiĝis en 1908 - mortis la 16-an de marto 1976 en Rejkjaviko) estis islanda esperantisto.

Li estis instruisto pri muziko kaj komponisto, multjara membro de UEA kaj estrarano de la loka Esperanto-societo "Aŭroro" en Rejkjaviko. 

Post la morto, lia neesperantista familio petis, ke oni kondolencu per subteno de la idealoj, por kiuj batalis la forpasinto. Tio rezultigis pli ol 2500 guldenojn da donacoj al Islanda Esperanto-Asocio.

Kategorio:Islandaj esperantistoj
Eduards Dancis

**Eduards DANCIS** (naskiĝis 1897 - mortis la 4-an de aprilo 1976) estis latva esperantisto, unu el la veteranoj de la Movado en Latvio.

## Tradukoj 
* Armand, D. L.: *La problemo de internacia lingvo por sciencaj kontaktoj kaj sciencaj laboroj en la geografio* (1961)
* Krimov, O.: *La lingvo de paco kaj amikeco* (1960)
* Ozerov, M.: *Druzboj serdca polny*' (1960)

Kategorio:Latvaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1897
Kategorio:Mortintoj en 1976
Joel Vilkki

**Joel VILKKI** (naskiĝis la 8-an de Aŭgusto 1899, mortis la 14-an de Julio 1976) estis suoma rektoro de mezgrada lernejo kaj unu el la plej elstaraj figuroj en la suoma Esperanto-movado post la milito.

Li estis ĉefo-delegito de UEA (IEL) de 1937 ĝis 1971, dumviva membro, kaj en la lastaj 15 jaroj membro-subtenanto. Kiel estro de mezlernejo li ebligis kaj gvidis eksperimentan instruadon de Esperanto en la urbo Somero (1958-1963). La eksperimento celis studi la pedagogian kaj lernofaciligan valoron de la Internacia Lingvo (vidu revuon Esperanto 1974, p.&nbsp;43). Dum parto de tiu periodo, la instruado de Esperanto estis deviga kaj ĝin oficiale inspektis la Centra Administrejo de Lernejoj.

En la 1930-aj jaroj Vilkki interesiĝis ankaŭ pri Novial kaj tradukis lernolibron de la lingvo en la suoman. Li mem priskribis sian rilaton al la du planlingvoj dirante, ke li, kun alia esperantisto samurba, simple konstatis, ke "Esperanto funkcias".

Li verkis artikolojn kaj informajn broŝurojn pri Esperanto. Lia vortaro *Suomi-Esperanto-Suomi* aperis en 1963. Ĝian duan eldonon, kiu aperis post lia morto en 1982, reviziis lia filino Heljä Favén (449&nbsp;p.). Ĝi estas plu uzata kiel la precipa vortaro inter la suoma kaj Esperanto.

Kategorio:Finnaj esperantistoj

Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Jimmy Dorsey

**James (Jimmy) DORSEY** (naskiĝis la 29-a de februaro, 1904, en Shenandoah, Pensilvanio, mortis la 12-a de junio, 1957, en Nov-Jorko urbo) estis usona ĵaza muzikisto (klarnetisto, saksofonisto, kaj granda bando ĉefo).

Jimmy Dorsey estis viro de muzika instruisto kaj la pli maljuna frato de Tommy Dorsey. Jimmy ludis trumpeton en lia juneco. Li aperis sur la estrado dum 1913 kiel membro de vodevila akto. Li ŝaltis al saksofono dum 1915 kaj lernis duobligi sur la klarneto.

Jimmy formis bandon kun lia frato Tommy. Tiame, dum 1924 li alligis la *California Ramblers* (Kaliforniajn Vagantojn) bazata en Nov-Jorko. Tra la 1920-aj jaroj, li laboris kiel sendependa radia kaj rekordata ludisto. Tommy kaj Jimmy estis  sur multaj ĵazaj sonbendojn. En 1930, Jimmy alligis la bandon de Ted Lewis kaj vojaĝis eŭropon kun ĝi.

Post revenanta al usona, li laboris mallonge kun Rudy Vallee kaj la bando de lia frato. Tommy formis lian propran bandon en 1935. Jimmy gvidis lian bandon ĝis la eko de la 1950-aj jaroj. En 1953 li alligas la bando de Tommy. Ili renomis la bandon kiel *La Fabelaj DORSEY-oj*. Post la morto de Tommy, Jimmy ĉefis la orkestron.

Jimmy DORSEY aperis en multaj Holivudoj filmoj inkludanta: *That Girl from Paris*, *Shall We Dance*, ''The Fleet's In*, *Lost in Harlem*, *I Dood It*, kaj la biografia filmo *The Fabulous Dorseys'' kun lia frato.

Dorsey estis unu de la plej elstaraj saksofonaj ludistoj en la epoko antaŭ bebopo.

Dorsey mortis el kancero.

Kategorio:Usonaj ĵazklarnetistoj
Kategorio:Usonaj ĵazsaksofonistoj
Kategorio:Bandestroj
Dick Ponti

**Dick PONTI**, propranome **Dirk Mijndert Pot** (naskiĝis en 1895, mortis la 6-an de novembro 1976 en Leiden, Nederlando) estis nederlanda esperantisto.

Li estis internacie konata Cseh-metoda instruisto, membro de UEA dum multaj jaroj (ofte en la kategorio de membroj-subtenantoj) kaj fakdelegito dum jardekoj. Kiam la CO de UEA venis al Nederlando, li dum pluraj jaroj estis ĝia oficisto.

## Referencoj 
* Revuo Esperanto, decembro 1976, p. 210 (nekrologo)

Kategorio:Nederlandaj esperantistoj
Kategorio:Nederlandanoj
UK 2006

La **91-a Universala Kongreso de Esperanto** okazis en Florenco (Italio) inter la 29-a de julio kaj la 5-a de aŭgusto 2006, sub la patroneco de la tiutempa itala prezidento Giorgio Napolitano. Simbolo de la kongreso, kiel eblas vidi en la kongresa emblemo en la informkesto, dekstre, estis la vizaĝo de Davido, skulptita de Mikelanĝelo.

## Priskribo 
La kongresa temo estis: *Lingvoj kaj edukado al daŭrigebla evoluo.*

Prezidanto kaj vic-prezidanto de la Loka Kongresa Komitato estis Aldo Grassini kaj Antonio De Salvo. Partoprenis 2209 homoj el 62 landoj.

La kongresa rezolucio referencis, laŭ la kongresa temo, al la aktuala jardeko pri edukado al daŭrigebla evoluo (2005–2014) kaj emfazis, ke la celoj de la esperanto-movado koncerne lingvan demokratecon kongruas kun la valoroj de transnacia edukado. Ĝi direktiĝis ne nur al la ekstera publiko, sed ankaŭ instigis la esperantistojn labori pri la temo kaj la estraron de UEA, ke ĝi atentu la temon ankaŭ en estontaj kongresoj.

La kongresa kuriero portis la nomon "Florenca Lilio".

## Programeroj 
Kiel kutime okazis serio da prelegoj pri la kongresa lando, nome pri Renesanco, opero, italoj, itala literaturo kaj pli specife pri Dante kaj Petrarca, ktp.

Dum la kongreso okazis la 59-a sesio de Internacia Kongresa Universitato, plian fojon kunlabore kun AIS en la formo de AIS-IKU-studosesio. Tiukadre oni organizis prelegojn pri akademioj kaj planlingvoj, zamenhofaj poemoj, psikiatrio, esperantaj prepozicioj, kemio, Renesanco, komputiloj, vortostatistiko, ĉina libro *I Ĉing*, ktp.

Krom la kutimaj distraj koncertoj prezentitaj teatraĵoj estis *Stil-Ekzercoj*, nome adapto de la konata verko de Raymond Queneau fare de Henrri De Sabates, kaj *Mikel kaj la monstro* kaj *Pacaj batalantoj* de Paul Gubbins fare de la grupo *Verda Ranaro*.

## Okazintaĵoj 
Umberto Broccatelli kaj Ottó Haszpra estis elektitaj honoraj membroj de UEA.

Unu tagon antaŭ la kongreso, la 28an de julio en la fakultato pri beletro de la universitato de Florenco okazis studotago "Vojoj de interlingvistiko: ekde Bruno Migliorino ĝis hodiaŭ". La studotagon aranĝis la Akademio de Esperanto, Akademio della Crusca, la Universitato de Florenco kaj AIS San-Marino.

## Eksteraj ligiloj 
* la kongresa kuriero, nomata "Florenca Lilio", rete legeblas en 6 PDF-dosieroj: jen 1 , 2 , 3 , 4 , 5  kaj 6 .
* kongresaj informoj en la retejo de Ĉina Radio Internacia 

## Notoj 

06 2006
Kategorio:Florenco
Kategorio:2006 en Italio
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Italio
Kategorio:Itala Esperanto-Federacio
Le Puy-en-Velay

**Le-Puy-en-Velay** [lə pɥi.ɑ̃.və.lɛ] (antaŭ 1988: **Le Puy**, ), estas belega urbo en regiono Velay, ĉefurbo de departemento Haute-Loire, kun naturaj kuriozaĵoj, baziliko, la statuo de Nia Damo de Francio, mezepokaĵoj sur la Jakoba vojo.
Kadre de ĝi troveblas la lago Bouchet.

La urbo estas la naskiĝloko de:
* Jules Vallès
* Grégory Coupet

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* :Kategorio:Komunumoj de Haute-Loire
* Le Puy-en-Velay (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala urba retejo 
* turisma retejo 
* Le Puy en la *Katolika Enciklopedio*

Dosiero:Cathédrale Le Puy-en-Velay.JPEG|la katedralo *Notre-Dame*
Dosiero:Aiguilhe - Chapelle St-Michel - JPG1.jpg|kapelo de sankta Michel d'Aiguilhe
Dosiero:Le Puy-en-Velay.JPEG|panoramo
Dosiero:LePuyEnVelayStatueND 6.jpg|la maria statuo maldekstre


Kategorio:Urboj de Francio
Kategorio:Komunumoj de Haute-Loire
Sekreta societo

**Sekreta societo** estas por la publiko kaŝe aganta societo de sampensantaj personoj – kiuj celas firman kunlaboron en nomo de komuna – ofte pensite: nobla - ideo. Ili havis ofte ekskluzivan membraron (princoj, altrangaj oficiroj ktp.).

Plej konataj estas/is la tiel nomata Karbonari-movado (itale), mafio, Ku-Kluks-Klano, Opus Dei. Pli frue la framasonismo estis sekreta movado, sed nun ĝi agadas publike.

Tiuj societoj formas ideojn kaj celojn, kiuj por la samtempuloj ne estus akcepteblaj (puneblaj), tiel ili devas kaŝe agadi. Ili povas esti revoluciemaj (Karbonari), konservemaj (Ku-kluks-klano, *Cagoule*, Gladio), krimaj (mafio), esoteraj (Framasonismo), ktp.

Ankaŭ kelkaj malkaŝaj politikaj partioj foje havas ankaŭ flanke sekretan branĉon, ĉu por plenumi perfortajn aŭ terorismajn agojn, ĉu antaŭvide de pli danĝeraj tempoj, kiam necesos kaŝiĝi.

Oni ofte rigardas sekreta societo la ordenojn, kiuj estas hierarkie organizitaj (ankaŭ *Scientology*).

Oni ne povas akre diferencigi inter sekreta societo, sekto, fermita (ekskluziva) klubo, ĉar la sekreteco ne estas klare difinebla.

Tiu, kiu estas nova ano de la organizo, spertas inicia ceremonion, en kiu la sekretoj de la organizo estas malkaŝitaj al ili, kutime laŭgrade, laŭ sia spirita progreso kaj laŭ la testoj, kiujn ili devas superi. Laŭ la interna historio de la asocio, ĝia unua fondinto kutime estas antikva saĝulo.

Sekretaj societoj kutime konstruiĝas laŭ la framasona modelo, la Ordeno de la Rozkruco kaj la Ordeno de la Kavaliroj de la Templo de Salomono (la templanoj). Fikciaj asocioj kiel la "Ordo de Cion" (angle *Priory of Sion*, france *Prieuré de Sion*) aŭ la "Saĝuloj de Cion" estas priskribitaj uzante la terminologion de ĉi tiuj sekretaj societoj.

Inter la simboloj de sekretaj societoj oni povas trovi bestojn asociitajn kun inteligenteco, akreco de sensoj kaj trankvila kaj sekreta movo kiel la strigo (simbolo de Atena, la diino de saĝo) kaj la linko.

Plej multaj simboloj de la asocioj celas servi ceremonian celon (la kolonoj de Jaĥin kaj Boaz inter la framasonoj estas bona ekzemplo) aŭ por identigi la membrojn de la asocio unu al la alia kiam ili estas ekstere de la asocio kaj hazarde renkontitaj.

## Vidu ankaŭ 
* Cagoule
* Iluminatoj
* Ku-Kluks-Klano
* Skull and Bones
* Propaganda Due
* Konspira teorio

Kategorio:Organizaĵoj
Cagoule

**Cagoule** (legu [kagUl]) estas kromnomo, donita fare de amaskomunikiloj al funkciinta en 1930-aj jaroj ekstrem-dekstra grupo ''Comité secret d'action révolutionnaire'' (Sekreta Komitato de Revolucia Agado).

Kategorio:Historio de Francio
Teksto

**Teksto** estas registrebla formo de kohera lingva mesaĝo. Ofte oni uzas la vorton en pli limigita signifo pensante pri teksto skribita. Kiel supre menciite, teksto ĉiam estas kodita per iu lingvo. Por komprenebligi la tekston en alia lingvo necesas traduki ĝin. La literaturscienco distingas diversajn tekstospecojn.

La interteksteco estas la rilato kiun teksto (ĉu parola ĉu skriba) havas kun aliaj tekstoj, ĉu samtempaj ĉu antaŭaj; la aro de tekstoj kun kiuj estas ligata eksplicite aŭ implicite difinita teksto konstituas tipo speciala de kunteksto, kiu influas kaj en la produktado kaj en la kompreno de la diskurso.

En filmoj, interteksto, konata ankaŭ kiel titolkarto, estas peco de filmita, presita teksto metota en la mezo de (t.e. inter-) la fotita agado en variaj punktoj.

## Vidu ankaŭ 
*Filologio
*Hiperteksto - tekstprilaborilo.
*Historio de la teksto
*Literatura temo
Respondeca pragmatismo

**Respondeca pragmatismo**, portugallingve *pragmatismo responsável*, estas la nomo de la brazila doktrino al ekstera politiko de post la ekonomia krizo de 1973 (vidu Ekonomia Modelo de Bretton Woods kaj Fleksebla akumulo). Tiam Brazilo lasis la Pozitivisman ideon pri la apogo al "centraj popoloj", kiu gvidis ĝian eksteran politikon kaj adoptis sendependan eksteran politikon. La respondeca pragmatismo estis elpensita de kanceliero Antônio Azeredo da Silveira dum la diktatureco de Ernesto Geisel. Ĝia unua paŝo estis alproksimiĝi al arabaj landoj. Itamaraty (brazila ministerio pri fremdaj aferoj) permesis instalon de oficejo de Organizo por Liberigo de Palestino (OLP) en Braziljo, apogis la tiel nomitan kontraŭ-cionisman voĉon en UNO krom konsideri la cionismon formo de rasismo, kaj adoptis eksportan politikon de produktoj per nafto. Krome, Brazilo kunlaboris al  kiaj Alĝerio, Libio, Irako kaj Sauda Arabio, en esploro de nafto kaj disvolvigo de militindustrio.

Rilate al komunismaj landoj, krom pligrandigi la rilatojn al landoj kun tradicia ligoj, Brazilo estigis diplomatajn kaj komercajn rilatojn al Popola Ĉinia Respubliko en 1974. Brazilo akiris tiam grandan sendependon rilate al internaciaj rilatoj. Ĝi estis la unua lando, kiu akceptis la marksisman registaron de  *Movimento Popular de Libertação de Angola* (Popola Movado pro Liberigo de Angolo), kaj  estigis politikajn kaj ekonomiajn rilatojn al Mozambiko kaj aliaj landoj de tropika Afriko.

Eĉ rilate al kapitalismaj potencoj, Geisel faris gravajn ŝanĝojn en brazila ekstera politiko. Pro la nebonaj rilatoj kun Usono, li preferis rilatojn al okcidenta Eŭropo kaj Japanio. Kiam Usono neis kunlaboron al brazila atomenergia projekto, la diktatoro subskribis akordojn pri atomenergio kun Okcidenta Germanio. Antaŭ la usonaj premoj por rompo de tiu akordo, kaj post la politiko de defendo de Homaj rajtoj dum prezidanteco de Jimmy Carter en 1977, Geisel rompis militan akordon kun Usono, kiu ekzistis ekde 1952.

Rilate al Latinameriko, Brazilo serĉis pligrandigi la kunlaboron, lasis la ufanismajn diskursojn kaj ekis negocadon kun Argentino pro solvi problemoj pri hidroelektrikejoj en baseno de rivero Prata. Apogo al militista reĝimo kiu ekis en Argentinio en 1976 faciligis la alproksimigon. En la 1970-aj jaroj, kiam aperis ideoj pri internaciigo de Amazonio,  Brazilo kunigis najbarajn landojn kaj komencis la *Iniciativa Amazônica* (Amazonian Iniciaton), kiu estigis kunan strategion pri eksplorado de l' regiono kaj rekonfirmado de suvereneco de l' amazoniaj landoj.

La eespondenca pragmatismo, kaŭzigis feran oponecon de Usono kaj de konservativaj elementoj de brazila socio. Dum la diktatoreco de João Baptista Figueiredo kaj la transira prezidanteco de José Sarney, oni daŭris tiun politikon, kiu malaperis nur post la prezidanteco de Fernando Collor de Mello.
Eŭropa Kultura Ĉefurbo

eta|300px
**Eŭropa Kultura Ĉefurbo** estas titolo donata por unu jaro al urbo (aŭ du urboj) de la Konsilio de la Eŭropa Unio.

Ĝis 1999 la titolo oficiale nomiĝis *Kultururbo de Eŭropo*, ek de 2005 ĝi estas *Kultura Ĉefurbo de Eŭropo*.

La ideon de kultura ĉefurbo origine proponis Melina Mercouri, kulturministro de Grekio.
La nuna procedo de elekto kaj nomumo ekvalidis nur en 1999.
Laŭ ĝi la Eŭropa Komisiono, konsiderante la opinion de la Eŭropa Parlamento, proponas al la Konsilio de la Eŭropa Unio la urbo(j)n, kiu(j)n ĝi nomumu.

## Listo de la Kulturaj Ĉefurboj 
* 1985: Ateno (Grekio)
* 1986: Florenco (Italio)
* 1987: Amsterdamo (Nederlando)
* 1988: Berlino (Germanio)
* 1989: Parizo (Francio)
* 1990: Glasgovo (Britio)
* 1991: Dublino (Irlando)
* 1992: Madrido (Hispanio)
* 1993: Antverpeno (Belgio)
* 1994: Lisbono (Portugalio)
* 1995: Luksemburgo (Luksemburgio)
* 1996: Kopenhago (Danio)
* 1997: Tesaloniko (Grekio)
* 1998: Stokholmo (Svedio)
* 1999: Weimar (Germanio; tiuokaze inaŭguritis la nova Vajmarhalo)
* 2000: Avinjono (Francio), Bergeno (Norvegio), Bolonjo (Italio), Bruselo (Belgio), Helsinko (Finnlando), Krakovo (Pollando), Prago (Ĉeĥio), Rejkjaviko (Islando), Santiago de Compostela (Hispanio)
* 2001: Porto (Portugalio) – Roterdamo (Nederlando)
* 2002: Salamanca (Hispanio) – Bruĝo (Belgio)
* 2003: Graz (Aŭstrio)
* 2004: Lille (Francio) – Ĝenovo (Italio)
* 2005: Cork (Irlando)
* 2006: Patras (Grekio)
* 2007: Luksemburgo – Sibiu (Rumanio)
* 2008: Liverpool (Anglio) – Stavanger (Norvegio)
* 2009: Linz (Aŭstrio) – Vilno (Litovio)
* 2010: Essen (Germanio) – Pécs (Hungario) - Istanbul (Turkio)
* 2011: Turku (Finnlando) – Talino (Estonio)
* 2012: Guimarães (Portugalio) - Mariboro (Slovenio)
* 2013: Marsejlo Provencio (Francio) – Košice (Slovakio)
* 2014: Riga (Latvio) – Umeå (Svedio)
* 2015: Mons (Belgio) - Plzeň (Ĉeĥio)
* 2016: Vroclavo (Pollando) - Donostio (Hispanio)
* 2017: Arhuzo (Danio), Pafo (Kipro)
* 2018: Leeuwarden (Nederlando), La-Valeto (Malto)
* 2019: Matero (Italio), Plovdiv (Bulgario)
* 2020: Rijeko (Kroatio), Galivo (Irlando)
* 2021:
* 2022: Kaŭno (Litovio), Esch-sur-Alzette (Luksemburgio)
* 2023: Timișoara (Rumanio), Veszprém (Hungario), Eleŭziso (Grekio)
* 2024: Tartu (Estonio), Bad Ischl (Aŭstrio), Bodø (Norvegio)
* 2025: Nov-Gorico (Slovenio), Chemnitz (Germanio)
* 2026: Oulu (Finnlando), Trenčín (Slovakio)
* 2027: Liepāja (Latvio), Évora (Portugalio)
* 2028: České Budějovice (Ĉeĥio), Bourges (Francio), Skopjo (Nord-Makedonio)
* 2029: Lublin (Pollando), Kiruna (Svedio)
* 2030: Loveno (Belgio)

## Fontoj, notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Araba Kultura Ĉefurbo

Kategorio:Eŭropa kulturo‎
Kategorio:Ĉefurboj de Eŭropo
Pu Ji

dekstra|250ra
**Aisin Gioro Pu Ji** (愛新覺羅·溥儀, pinjine *Aìxīnjuéluó Pǔ Yí*), (naskiĝis la 7-an de februaro 1906 en Pekino; mortis la 17-an de oktobro 1967 en Pekino), estis imperiestro de Ĉinio kun registara devizo **Xuan Tong** (宣统), kaj kiel imperiestro de Manĉukuo sub devizo **Kang De** (康德). Li estis la lasta imperiestro de Ĉinio (1908 ĝis 1912). Li devenis el la manĉura princa gento de Aisin Giorro, kiuj regis jam ekde 1644 kiel Qing-dinastio.

Pu Ji (Pu Yi) estis surtronigita jam en aĝo de 3 jaroj (la 13-a de novembro en 1908) fare de la imperiestra vidvino Cixi (慈禧太后), kaj lia patro iĝis princa regento.

La 12-an de februaro en 1912, Pu Ji estis abdikigita fare de Juan Ŝikaj (袁世凱, Yuan Shikai). En edikto pri "Bonvola traktado de la Imperiestro de la Granda Qing-Dinastio", li rezervis la titolon kaj rangon same loĝ-rajton en la imperiestra palaco, en la t.n. Malpermesita Urbo. Krom tiuj, li ricevis jaran apanaĝon de 4 milionoj da juanoj.

Post la abdiko, li vivis en la imperiestra palaco, eĉ li iĝis en julio de 1917 por 13 tagoj denove surtronigita, sed li devis en 1924 la palacon definitive forlasi kaj li fuĝis en la japanan koncesion Tjanĝino (天津), kie li pasigis 7 jarojn sub ŝirmo de la japanoj.

En 1922 li geedziĝis kun imperiestra ĉefvirino kaj flankvirino.

En 1932 li iĝis prezidento de Manĉukuo (滿洲國) kaj estis ekde 1934 ĝis 1945 imperiestro de tiu japan-okupita marioneta ŝtato, kiun fakte rekonis nur kelkaj ŝtatoj kiel Nazia Germanio, faŝista Italio kaj Vatikano.

Post la kapitulado de Japanio (14-a de aŭgusto de 1945) li estis militkaptita fare de la Ruĝa Armeo de Sovetunio kaj sidis ĝis 1950 en Ĉita kaj Ĥabarovsk en prizono. En aŭgusto de 1950, li estis transdonita al Ĉinio kaj estis en aresto ĝis 1959 en Manĉurio, kie li estis - laŭ komunista doktrino - "aliedukita".

Post lia amnestio je ordono de Mao Zedong (毛澤東) en jaro de 1959, li vivis simple kaj edziĝis denove. Li estis rehabilitita definitive en 1964, kiam la Politika Konsulta Konferenco de la Ĉina Popolo elektis lin ano de la Nacia Komitato.

## Filmo 
* ’’*La Lasta Imperiestro*’’ temas pri vivo de Pu Yi (1987, Reĝisoro: Bernardo Bertolucci)

## Literaturo 
### germane 
* Autobiografio: "Ich war Kaiser von China" (1964; dt. 1973). ISBN 3-423-10710-3
* Bartke, Wolfgang. *Die großen Chinesen der Gegenwart. Ein Lexikon 100 bedeutender Persönlichkeiten Chinas im 20. Jahrhundert.* Frankfurt: Suhrkamp 1985 ISBN 3-518-37644-6

## Eksteraj ligiloj 
* La lasta imperiestro (filmo)

Kategorio:Naskiĝintoj en Ĉinio
Kategorio:Imperiestroj de Ĉinio
Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito
Kategorio:Pekinanoj
Moraga (Kalifornio)

**Moraga** estas riĉa suburba urbeto en Contra Costa provinco, Kalifornio, en la San-Francisko marborda areo. Dum la 2000 popolnombrado, la urbeto havis 16 290 loĝantojn. Moraga estas la loko de la Kolegio de Sankta Maria de Kalifornio.

Loĝantoj de Moraga estimas la lernejojn, malaltan krimnivelon, kaj semikamparan atmosferon de la urbeto. Ĉi tio estas la rezulto de severaj limoj pri disvolviĝanta.

## History 
La urbeto de Moraga nomiĝis por Joaquin Moraga, meksika brutbienisto kiu foje proprietis 13 316 akreojn (54km²) de tero en la areo.
La urbeto estis enkorpigata en novembro 1974.

## Geografio 
Moraga estas lokata apud la urboj de Lafayette kaj Orinda Kalifornio kaj ankaŭ la neenkorpigata urbeto de Canyon. Aliaj proksime urboj inkluzivas Walnut Creek, Oakland, kaj Berkeley.

La urbeto havis tutan areon de 24.0 km² (9.3 mejlo²). Nur 0.11% de ĝi estas akvo.

## Demografioj 
Kiel de la popolnombrado de 2000, estas 16290 ehomoj, 5662 domanaroj, kaj 4325 familioj logas en la urbo. La loĝantara denseco estas 678.5/km² (1756.9/mejlo²). Estas 5760 komadaj unitoj ĉe mezanombra denseco de 239.9/km² (621.2/mejlo²). La rasa konsisto de la urbo estas 81.10% blankulo, 1.01% nigrulo (afroamerikano), 0.15% indiĝeno, 12.44% aziano, 1.54% el aliaj rasoj, kaj 3.75% el du aŭ pli rasoj.

Kategorio:Urboj de Kalifornio
Lafayette (Kalifornio)

**Lafayette** estas suburba urbeto en Kantono Contra Costa, Kalifornio, en la San-Francisko marborda areo. Dum la 2000 popolnombrado, la urbeto havis 23 908 loĝantojn.

## Geografio 
Ĝi estas lokata apud la urboj de Moraga, Walnut Creek, Orinda, kaj Pleasant Hill, Kalifornio. Aliaj proksime urboj inkluzivas Concord, Oakland kaj Berklio.

La urbeto havis tutan areon de 39.9 km² (15.4 mejlo²). Nur 1.36% de ĝi estas akvo.

La loknomo venis pri Marie-Joseph Motier, markizo de La Fayette. La pli granda Lafayette estas grandurbo en Luiziano.

## Demografioj 
Kiel de la popolnombrado de 2000, Lafayette estas 23 908 homoj, 9 152 domanaroj, kaj 6 754 familioj logas en la urbo. La loĝantara denseco estas 607.3/km² (1,572.5/mejlo²). Estas 9 344 komadaj unitoj ĉe mezanombra denseco de 237.1/km² (613.9/mejlo²). La rasa konsisto de la urbo estas 86.81% blankulo, 0.55% nigrulo (afroamerikulo), 0.22% indiĝeno, 8.23% aziano, 0.90% el aliaj rasoj, kaj 3.30% el du aŭ pli rasoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ci.lafayette.ca.us 

Kategorio:Urboj de Kalifornio
Kategorio:Setlejoj nomitaj laŭ personoj
Kategorio:Kantono Contra Costa
Fremda interveno

**Fremda Interveno** estas fakto de internacia juro kiu okazas kiam fremda registaro intervenas en internaj aferoj de alia ŝtato. Laŭ internacia juro, interveno havas 5 neprajn karakterojn:

# estado de paco; 
# entrudigo en internaj aŭ eksteraj aferoj de alia ŝtato;
# perforta (milite aŭ ekonomie) formo de tiu entrudigo;
# celo de intervenisto trudi sian volon;
# neesto de konsento je intervenito;

Oni povas diri ke karakteroj **3**, **4** kaj **5** estas redundaj.

Neniam unuflankan intervenon estas akceptebla, sed kolektivaj intervenoj eble esti legitimaj. Nuntempe, nur UNO povas legitimi intervenon. La **Ĉarto de UNO** (artikolo 2-a, linio 1-a), malpermesas unuflankajn intervenoj por respekti la suverenecon kaj la egalecon de ŝtatoj. 

Malgraŭ tio, la nova usona diplomatia doktrino, la Doktrino de Bush, defendas ke estas kazoj kiam la neceson de interveno estus pli forta ol la internacia precipo de ne-interveno, eĉ se la kaŭzoj esta difuzaj, ne klare difinitaj, kiel "sekureco", "natur-proktetado" aŭ "homaj rajtoj".

Kategorio:Internacia juro
Santa Cruz de Tenerife

dekstra|thumbs|Situo de la urbo en la insulo Tenerife

[eta|[Aŭskultantejo de Tenerife.]]
[eta|300ra|Grandaj turismaj [krozoŝipoj en la kajo *Dársena de Anaga* de la Haveno de Santa Cruz de Tenerife.]]
**Santa Cruz de Tenerife** (*Sankta Kruco de Tenerifo*) estas la ĉefurbo de la kanaria insulo Tenerifo kaj, samrange kun Las Palmas de Gran Canaria, la ĉefurbo de la aŭtonoma regiono Kanarioj.

Ĝi havas areon de  kaj  loĝantojn kaj aglomeriĝas kun La Laguna, kiu havas pliajn 160.000.

La ekonomio de Santa Cruz baziĝas sur la sektoro de servoj, kiel administra centro de granda turisma areo. Ankaŭ gravas la propra turismo, kies ĉefa allogaĵo, krom la suno kaj plaĝo, estas la famaj ĉiujaraj samnomaj karnavaloj.

## Historio 
La guanĉoj, praloĝantoj de la Kanarioj, nomis la regionon de Santa Cruz "Anjaso".

Tie ĉi la admiralo Fernández de Lugo, armea guberniestro de Gran Canaria, albordiĝis en 1494 por subigi la praloĝantojn kaj starigis krucon, kiu donis al la urbo la nomon ("sankta kruco"). Tiu kruco ankoraŭ ekzistas, troviĝas en la Kirko de Koncipiĝo kaj ĉiujare je la 3-a de majo (kruco-tago) estas portata procesie tra la urbo. Fernández de Lugo estis venkita kvar semajnojn poste de insidantaj gŭanĉoj, kio tamen nur prokrastis la hispanan superregon.

Ĉar iam la Kanarioj estis nemankebla etapo survoje al Ameriko, la urbo evoluigis gravan havenon.
En la 18-a kaj 19-a jarcentoj ĝi suferis, kiel tutaj Kanarioj, atakojn de anglaj kaj nederlandaj piratoj.
En 1797 ĝi sukcesis defendi sin kontraŭ atako de la brita admiralo Horatio Nelson, kiu tie perdis brakon pro kanonpafo kaj suferis sian solan malvenkon.

Francisco Franco de tie ĉi ekiris en 1936 por realigi sian ribelon kaj komenci la hispanan enlandan militon.

## Vidindaĵoj 
* La Muzeo de Naturo kaj Arkeologio.
* La Haveno de Santa Cruz de Tenerife estas komerca haveno, de pasaĝeroj, por fiŝkaptado kaj sporta de la urbo Santa Cruz de Tenerife kaj estas la plej grava de Kanarioj laŭ nombro de pasaĝeroj, ĉar la 23% de la transporto de marpasaĝeroj de Kanarioj fariĝis tra tiu haveno.
* La Karnavalo de Sankta Kruco de Tenerifo estas konsiderata la dua plej populara kaj konata en la mondo, post tiu okazinta en Rio-de-Ĵanejro.

## Famuloj 
En Santa Cruz de Tenerife mortis iama hungara ministro Imre Csáky.

## Esperanto-movado 
Estas gastiganto de Pasporta Servo en la urbo. La profesoro, libroeldonisto kaj eminenta esperantisto Juan Régulo Pérez estis loĝanto de la apuda loĝloko La Laguna.

## Bildaro 

Dosiero:SanAndrés2.JPG|
Dosiero:Santacruzmasontemple03.jpg|

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Tenerifo
* Tramtransporto en Tenerifo

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* Karnavalo de Santa Cruz de Tenerife


Kategorio:Hispanaj provincaj ĉefurboj
Kategorio:Kanarioj
Johannes Diderik van der Waals

**Johannes Diderik van der WAALS** (naskiĝis la 23-an de novembro 1837 en Leiden; mortis la 8-an de marto 1923 en Amsterdamo) estis nederlanda fizikisto.

## Vivo 
Post sia studado, li estis instruisto en lia hejma urbo Leiden. Sen akiro de abiturienta ekzameno (necesa por studado), li vizitis (1862 ĝis 1865) en la Universitato Leiden prelegojn kaj seminariojn. Tie li akiris plivastigon de la instrua atestilo pri fakoj de matematiko kaj fiziko. Ekde 1864 li estis instruisto en Deventer. En 1866 li transprenis postenon ĉe la gvidanta lernejo en Den Haag, kie li estis pli poste lerneja direktoro. La instruadon natursciencoj ebligis por li ŝanĝiĝo de leĝo, kiu permesis instrui tiujn sen abiturienta ekzameno. Van der Waals finis 1873 sian studadon kun disertacio en fiziko. Li aktivis kiel profesoro de fiziko ekde 1877 ĉe la Universitato de Amsterdamo.

## Laboro 
Van der Waals esploris i. a. la rilaton inter la molekuloj kaj okupiĝis pri teorioj de la materia stato. Li malkovris en 1869 la interefikon de fortoj inter molekuloj – la pli poste post li nomumita forton de Van-der-Waals. Li ellaboris en 1873 kadre de lia doktoriĝa laboro, modelon pri kontinueco de gasformaj kaj likvidaj statoj de la materio. El tio skizis li stat-ekvacion, kiu montris ke la agrego-statoj de gasoj kaj likvaĵoj transformiĝas ne nur unu en la alian, sed tiuj agrego-statoj baziĝas je la sama fizikaj bazprincipoj.

Por lia laboraĵo ricevas van der Waals en 1910 Nobel-premion pri fiziko "por siaj laboraĵoj pri la statoekvacio de gasoj kaj likvaĵoj".

## Vidu ankaŭ 
* Listo de kemiistoj
* Ekvacio de Van-der-Waals
* Radiuso de Van-der-Waals
* Forto de Van-der-Waals


Kategorio:Teoriaj fizikistoj
Kategorio:Termodinamikistoj
Kategorio:Nederlandaj fizikistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Membroj de la Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj
Kategorio:Mortintoj en Amsterdamo
Radiuso de van der Waals

**Radiuso de Van-der-Waals** ĉe la atomoj signifas la radiuson de elpensita *dura globo*, kiu konvenas kiel modelo por prezenti la atomajn kondutojn. La Van der Waals-radiusoj estas determinataj per la distancoj de la neligitaj atomparoj en kristaloj.

La Van der Waals-radiuso estas nomita post Johannes Diderik van der Waals, kiu en 1910 estis distingita per Nobel-premio pri fiziko.

*vidu:* atoma radiuso, kovalenta radiuso, viriala evoluo

## rete (angle) 
* Structural Biology Glossary: van der Waals radii 

Kategorio:Fizika kemio
Kategorio:Johannes Diderik van der Waals
Forto de Van-der-Waals

La **van-der-Waals-ligo** baziĝas je *van-der-Waals-forto*, kiu estas intermolekula, elektrostatika interefiko. Ĉe tiu interligo ne okazas elektrontransdono aŭ divido inter la diversaj molekuloj, tiel la ligo estas pli malforta ligo komparante al atoma ligo kaj jona ligo.

La *van-der-Waals-forto*, tiel nomata honore al la fizikisto Johannes Diderik van der Waals, aperas ĝenerale inter du molekuloj kaj kaŭzas malfortan ligon inter tiuj. La liberaj elektronoj en unu molekulo povas moviĝi libere trans elektronŝelojn kaj kaŭzas neegalan, nesimetran ŝarĝodividon en la molekulo. Tial la molekulo preskaŭ iĝas dupolusa kaj estiĝas *van-der-Waals-forto* inter du simile dupolusaj molekuloj.

Tiu forto ekzistas en la likva, solida stato de molekuloj, kaj ĉe la noblaj gasoj. Ĝi kaŭzas fortigon de la kovalente ligitaj molekuloj. Ĝia specifa apero estas la hidrogena ligo.

Ĝi koncernas la tri sekvantajn malsamajn altirajn fortojn:

* la *forto de Keesom* inter permanenta dupoluso kaj permanenta dupoluso,

* la *forto de Debye* inter permanenta dupoluso kaj indukta (per efiko de elektra kampo) dupoluso,

* la *forto de London* inter spontanea indukta dupoluso kaj indukta dupoluso.

Kelkaj tekstoj konsideras ankaŭ *forto de van-der-Waals* la forpuŝan forton, kiu rezultas de la principo de ekskludo de Pauli.

Fakte, la *forto de van-der-Waals* ludas sian rolon pri la fenomeno de kapilareco, ĉar, ĉe la limsurfaco, loka nesimetrio de fortoj okazas.

## Vidu ankaŭ 
* Efiko de Casimir
* Elektra polarizo
* Ekvacio de Van-der-Waals
* Geko
* Johannes Diderik van der Waals,
* Kemia ligo
* Molekuloj (libro)
* Radiuso de Van-der-Waals

## Eksteraj ligiloj 
* http://chimge.unil.ch/En/inter/1II07.htm  Intermolekulaj interagoj (Universitato de Ĝenevo)
* http://www.turpion.org/php/paper.phtml?journal_id=pu&paper_id=3330  Ĝenerala teorio pri fortoj de Van-der-Waals (I. D. Dzyaloshinskii, E. M. Lifshitz, and L. P. Pitaevskii)
* http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns99993785 Sparadrapo
* http://www.uakron.edu/news/articles/uamain_1293.php  Nova esploro pri adhera nanotubo
* http://www.lrsm.upenn.edu/~frenchrh/dispersion_forces.htm  
* http://www.wou.edu/las/physci/ch334/lecture/intermol/london.htm   Forto de Londono

Dosiero:Argon dimer potential.png|Interaga energio de argono. La negativa altira forto nuliĝas al longa distanco
Dosiero:Inducirani-dipol.png|Deformo de molekuloj per van-der-Waals fortoj
Dosiero:Vander1.jpg|Aro de dupolusaj molekuloj sin orientas

Kategorio:Fizika kemio
Kategorio:Forto
Kategorio:Kemio
Kategorio:Kvantuma kemio
Kategorio:Johannes Diderik van der Waals