Urbomurego de Nurenbergo

eta|rekta=1.5|Sekcio el la urbomurego de Nurenbergo
La **urbomurego** estas unu el la plej gravaj historiaj monumentoj de la urbo Nurenbergo. En la nordo la vasta nurenberga fortikaĵo estas plene enigita en la fortikigaj konstruaĵoj.

Dum sia longa historio Nurenbergo nur unu fojon estis konkerata per militaj rimedoj: en 1945 fare de la usona armeo. Ke tio ĉi antaŭe neniam okazis, ne laste dankendas al la urba fortikigo, kiu dum la mezepoko validis kiel nesuperebla.
## La antaŭlasta murego 
eta|rekta|Blanka Turo en 2005
La unuajn fortikaĵojn oni supozas jam por la 11-a jarcento . En la 13-a jarcento la kvartaloj ambaŭflanke de la rivero Pegnitz, la Sebalda kaj la Lorenca Kolonioj, estis separe fortikigitaj. De tio konserviĝis sur la Sebalda flanko apud la fortikaĵo kaj la norda pordego *Tiergärtner Tor* aparte la turo *Laufer Schlagturm* en la oriento. Sur la Lorenca flanko ankoraŭ staras la Blanka Turo okcidente de la historia urbocentro. Konserviĝis ankoraŭ restaĵoj el la malnova urbofosaĵo, kio estas ankaŭ ekkonebla de la stratonomoj , kiuj finiĝas per -graben (= fosaĵo). Nur en 1320 ĝis 1325 oni kunigis la du urbopartojn trans la rivero per muregoj, de kiuj restis tri turoj.
## La lasta murego 
eta|maldekstre|Riverfortikaĵo *Fronveste* en 2010
eta|rekta|Turo „Nigra H“, 2010
La lasta remparkonstruaĵo finfariĝis en 1400, longis kvin kilometrojn kaj formis oblikvan paralelogramon. Ĉe ĝiaj kvar angulaj punktoj staras kvar pordegoturoj.

La remparo subdividiĝis en la veran muregon (ankaŭ nomata *alta murego*), la antaŭan grundonivelan kaĝon larĝan je 15 metroj, la kaĝomuron elstarantajn el la fosaĵo kaj la senakva fosaĵo. Entute ekzistis pruvebleproksimume 130 fosaĵo- kaj muroturoj : la kvin ĉefaj turoj taŭgaj ankaŭ por ĉaroj kaj du trairejoj nure por piedirantoj. Krome ekzistis pordego kondukanta al la fortikaĵo. Kie la rivero Pegnitz forlasas la urbon, en 1489/94 oni superkonstruis ĝin per la fortikaĵo *Fronveste*; en la oriento du tegmentitaj defendopontoj formis la kaĝon *Tratzenzwinger*.

La turoj de la murego ricevis ekde 1540 laŭvice nomojn per kombinaĵo el koloroj kaj literoj : La nigra sekcio komenciĝas en la nordo ĉe la fortikaĵo (Elrigardejo *Nigra A*) kaj etendiĝas ĝis riverinsulo *Schütt* en la oriento (Turo *Nigra Z*). Tie ĉi komenciĝas la blua sekcio per *Blua A* kaj etendiĝas ĝis *Blua X* en la sudo. Sekvas laŭ ĉi tiu sistemo ruĝa kaj verda sekcioj. La malnovaj nomoj ankaŭ nuntempe estas legeblaj ĉe la turoj.
## Pliampleksigoj 
eta|rekta|Turo *Neutorturm*, 2010
Jam antaŭ 1500 oni komencis alikonstrui la fortikigaĵojn kaj transformi la kaĝojn en pafilego-poziciojn: je la tiel nomata remparigo oni aŭ reduktis la alton de la kaĝomuro kaj plenŝutis la kaĝon aŭ plifortikigis la kaĝomuron per antaŭmetita murego kun lokoj por la pafilegoj. Aldone oni ali- aŭ malkonstruis malnovajn kaĝoturojn kaj novkonstruis turojn kaj bastionojn. La alikonstruo komenciĝis je la en- kaj elfluejo de la rivero Pegnitz kaj finiĝis ĉe la murego norde de la pordego *Frauentor* .

En 1527 oni konstruis du novajn kaĝojn pokaze kiel rondbastiono, unu en la nordokcidento kaj en la sudokcidento ; en 1538–45 ekestis la bastonoj de la fortikaĵo. Inter 1556–64 la kvar pordegoturoj estis ĉirkaŭtegataj kaj ricevis siajn nunajn imponajn aspektojn. En 1611–14 oni novigis la kaĝomuron sude de la pordego *Laufer Tor* kaj konstruis bastionon, kiu en  1871 estos malkonstruata.

Poste oni ne plu adaptis la muregon laŭ la pokaza stato de la defendoteĥniko. Sur la plano de desegnisto Hans Bien  bone videblas la stato de la muro en la tempo proksimume 1628/32. Jam dum la Tridekjara Milito Nurenbergo sin protektis malproksime de la urbolimo per redutoj.
## Adaptiĝoj al la moderna epoko 
La pli longa periodo de ekonomia halto ĝis la industria revolucio en la 19-a jarcento efikis, same kiel je la konstruaĵa substanco de Malnov-Nurenbergo, muzeiga. En 1824 meĥanikisto Conrad Georg Kuppler starigis antaŭ la fortikaĵo ĉenvojeton, en 1930 oni almetis masivajn apogilojn, kaj en 2010 oni renovigis la tutan ponton.
eta|maldekstre|Malkonstruo de la murego ĉe *Laufertorturm* fine de la 19-a jarcento
eta|Pordego *Färbertor*, starigita en 1848 kaj malkonstruata en 1891
Post la transpreno de Nurenbergo fare de Bavarujo en 1806 la urbo plutenis sian econ de fortikaĵo. La kvin ĉefpordegoj estis gardataj kaj tri pluaj fermataj dum la noktoj. La trafiko en la antaŭurbojn (ekz. Wöhrd kaj Gostenhof) kontinue kreskis, sed ĝis 1866 oni permesis nur sep pluajn urbopordegojn, kiuj estis enigataj en la gardosistemon: en 1848 *Maxtor*, *Färbertor* kaj  *Kasemattentor*, en 1850 *Königstor*, en 1859 *Marientor*, en 1863 *Westtor* kaj en 1866 *Ludwigstor*; ili ekestis kiel novgotikaj urbopordegoj. Pluaj muregaj transrompaĵo ekestis: en 1869 *Sterntor*, en 1871 *Wöhrder Tor*, en 1881 Hallertor kaj en 1894 laŭ formo de ponto *Fürther Tor*.
[eta|rekta|Je la turo „Ruĝa H“ temas pri [bunkro el la Dua Mondmilito.]]
En la Dua Mondmilito la Aliancanoj parte treege detruis la urban fortikigaĵojn, ekzemple la 3-an de oktobro 1944 ili trafis dum hela tago la fortikaĵon *Fronveste* ĉe la Pegnitz. Post la milito la difektoj parte estis forigataj.

En la 1960-aj jaroj en la sudo partoj de la fosaĵo ĉe la pordego *Frauentor* estis ŝutplenataj. Dum la konstruado de la subtera fervojo oni reelfosis ĉi tiun fosaĵosekcion en 1987. Planoj por  vasta alikonstruado de muregopartoj en la jaroj 1967/68 ne estis realigataj.
## Nuna stato 
eta|maldekstre|rekta|Krakova Domo en la turo *Nigra Z*, 2010
Kvankam ankaŭ forte ripartita respektive rekonstruita, la murego konserviĝis preskaŭ komplete kaj ĉirkaŭas la historian urbocentron. La plej granda breĉo de pli ol 310 metroj troviĝas ĉe la turo *Laufer Torturm* (). La konservado de la muro estas kontinua proceso, en 2005 oni ekzemple riparis la muregon ĉe *Maxtor*.

Malantaŭ, antaŭ kaj sur la murego kaj en la kelkloke konserviĝinta fosaĵo estas plejparte publike alireblaj promenvojoj. La fosaĵo mem estas plejparte parkece aranĝita, same ankaŭ la masivaj bastionoj okcidente kaj norde la fortikaĵo, kiuj estas publike alirebla en la varma sezono.

Je la fino de la Dua Mondmilito ankoraŭ ekzistis 88 muregoturoj, nun estas nur 71 . Multajn el ili uzas organizaĵoj, asocioj kaj privatuloj ekzemple kiel junulardomo, konsultejo, muzeo, artistorenkontejo kaj ĉambroj por studentoj, do ili parte estas publike alireblaj.

En la 20-a jarcento oni konstruis ĉe la okcidenta murego apud Fronveste maljunulejon. Al la duetaĝa sabloŝtona konstruaĵo kun groptegmento apudas pluaj konstruaĵoj. La turoj Verda C, D kaj E estis enigataj en la konstruaĵoj de la maljunulejo.

La turo *Jakobsturm* (Ruĝa L) starigata en 1480 ĉe la pordego *Jakobstor* estis en 2005 alikonstruata kaj disponeblas nun kiel loĝejo por vagantaj metiistoj. Ekzistas tie kvin dormlokoj, kuirejo kaj banĉambro.

Alie ol ekzemple en Rothenburg ob der Tauber ne plu mezepoka murego kun surirebla defendogalerio stampas la aspekton, sed kvar dikaj turoj, inter kiuj staras la muregaj partoj.

„...Ne ekzistas dua remparo tiaspeca kaj tiel granda en Mezeŭropo, kiu transvivis la tempon. La multeco kaj diverseco de la konstruaĵoj faras la ... ĉirkaŭmuraĵon de la urbo lernolibro pri fortikigoteĥniko de la mezepoko kaj frua novepoko“.

## Historiaj bildoj 

Dosiero:Die Gartenlaube (1873) b 281.jpg|Pordego *Hallertor*, 1873
Dosiero:Nürnberg Stadtmauer 003.jpg|Murego fine de la 19-a jarcento
Dosiero:Nürnberg Laufertorturm 001.jpg|Pordego *Laufertorturm* proks. 1890
Dosiero:Nürnberg Stadtmauer 002.jpg|Murego proks. 1890
Dosiero:Nuernberg Ansichtskarte 040.jpg|Pordego *Kasemattentor* proks. 1900

## Referencoj
## Literaturo 
* Michael Diefenbacher, Rudolf Endres (eldoninto): Stadtlexikon Nürnberg. 2-a,plibonigita  eldono. W. Tümmels Verlag, Nurenbergo 2000, ISBN 3-921590-69-8 (Konektite).

### Kromaj legadoj 
* Günther P. Fehring, Anton Ress (†): *Die Stadt Nürnberg. Kurzinventar*, 2-a eldono priverkita de Wilhelm Schwemmer, Munkeno: Dt. Kunstverl. 1977 [unver. Nachdruck 1982] (= Bayerische Kunstdenkmale; 10), p.&nbsp;165sj.
* Walter Haas: *Ein Stück der älteren Nürnberger Stadtmauer beim Kornmarkt*, en: Mitteilungen des Vereins für Geschichte der Stadt Nürnberg Band 76, 1989, p.&nbsp;161 sj. - ankaŭ Konektite
* Hanns Hubert Hofmann: *Die Nürnberger Stadtmauer*. Verlag Nürnberger Presse, Nurenbergo 1967
* Reinhard Kalb: *Darum beneidet uns jede Großstadt: Die schönste Stadtmauer weit und breit*. En: Nürnberger Zeitung Nr. 247 vom 25. Oktober 2007, Nürnberg plus, S. + 1 - Konektite
* Erich Mulzer: *Die Stadtbefestigung*. En: Erich Mulzer: *Baedeker Nürnberg - Stadtführer*, 9-a eldono. Von Karl Baedeker. Ostfildern-Kemnat: Baedeker, 2000, 134 S., ISBN 3-87954-024-1 - auch Konektite
* Kurt Müller, Erich Mulzer: *Die erste Bresche in Nürnbergs Stadtmauer*. In: Nürnberger Altstadtberichte, eldoninto: Altstadtfreunde Nürnberg e.V., Nr. 15 (1990), pj. 37-80 (dokumentita per fotoj)
* Erich Mulzer: *Vom Umgang mit einem möglichen Weltkulturerbe*. En: Nürnberger Altstadtberichte, eldoninto: Altstadtfreunde Nürnberg e.V., Nr. 25 (2000), S. 27-62 (dokumentita per fotoj)
* Franz Willax: *Nürnberger Stadtmauer im Jahrzehnt vor dem 30-jährigen Krieg*. En: Mitteilungen der Altnürnberger Landschaft e.V., 1990, n-ro 1, pj. 210 – 214

## Eksteraj ligiloj 
* La urbomurego de Nurenbergo 
* Urbomapo de Nurenbergo

Kategorio:Muregoj en Germanio
Kategorio:Historiaj monumentoj en Germanio
Kategorio:Nurenbergo