Arkta magnetpoluso

[eta|Moviĝo de la [arkta magneta poluso de la tero kun jaroj]]

La **arkta magneta poluso** aŭ **norda magnetpoluso** estas tiu punkto sur la tersurfaco de la norda hemisfero en kiu la tera magnetkampo direktiĝas vertikale suben. Tiu punkto varias depende de la tempo.

Ĝia kontraŭparto en la suda hemisfero estas la **Antarkta magneta poluso**. Ĉar la tera magnetkampo ne estas ekzakte simetria Arkta kaj Antarkta magnetpolusoj ne estas antipodaj (spegulsimetriaj tra la tercentro): linio inter ambaŭ magnetpolusoj preteriras la tercentron en distanco de 530&nbsp;km.

La plej okulfrapa fenomeno ĉirkaŭ la magnetpolusoj estas la "Polaraj lumoj" ("norda brilo").

Ne konfuzu la *arktan magnetpoluson* kun la malpli konata Arkta **geo**magneta poluso, kiu estos priskribata poste.

## Preferinda esprimo: "*arkta* magnetpoluso" 
La termino "**nordo**" havas du nociojn, kiuj miksiĝas en la esprimo "**norda magnetpoluso**", nome geografian kaj magnetan:
* En geografio Nordo rilatas al la norda hemisfero aŭ specife al aferoj rilate al la arkta regiono.
* En magnetismo Nordo rilatas al unu poluso de magneto, nome al tiu poluso, kiu montriĝas al la arkto.
La esprimo *norda magnetpoluso* restas malklara, dum **arkta magneta poluso** ne lasas dubojn, ke temas pri *magneta poluso en la norda hemisfero*.

## Magneta poluseco 
En fiziko ĉiuj magnetoj havas du polusojn, kiuj distingiĝas laŭ la direkto de la magneta flukso. Al tiuj polusoj oni povus doni iajn nomojn (ĉu *"+"* kaj *"-"*, ĉu *"A"* kaj *"B"*, ĉu …), sed pro la frua utiligo de kompasoj por geografia determinado de pozicio ili ricevis la nomojn "**norda poluso**" (aŭ pli precize "**nordonserĉanta poluso**"), "**N**", kaj la "suda poluso" (aŭ "sudonserĉanta poluso"), "**S**".

Laŭ tiu fizika difino, tiu pinto de kompasa nadlo, kiu montras nordan direkton, estas N-poluso. Ĉar kontraŭaj polusoj altiras unu la alian, la magnetpoluso en la norda hemisfero (la norda magnetpoluso de la tero) estas sekve laŭ fizika difino magneta S-poluso, kaj inverse: la magnetpoluso en la suda hemisfero (la suda magnetpoluso de la tero) havas la karakterizajn fizikajn trajtojn de N-poluso.

## Historio 
[eta|dekstra|Modelo de "sudmontrilo" el [Han-dinastio (206–220 p.K.)]]
[dekstra|300px|eta|El [Carta Marina de Olaus Magnus, 1539:
La norda magnetpoluso estas imagata kiel "Insula Magnetu[m]" (apud Murmansk)]]
Jam en antikvaj tempoj homoj observis, ke eroj de magnetito ĉiam orientiĝas nord-suden - en Eŭropo oni sciis tion ekde la greka antikvo, en Ĉinio ekde la epoko de la batalantaj imperioj (475 ĝis 221 a.K.). Depost la 11-a jarcento la ĉinoj uzis flosantajn kompaspinglojn, kiujn oni nomis "sudmontrilojn", ĉar ili indikas sudon.

Eŭropaj navigistoj kredis, ke la nadlo altiriĝas al iu magneta monto aŭ magneta insulo ie en fora nordo (vidu la bildon) aŭ de la Polusa Stelo.

La ideo, ke la tero en si mem agas kiel giganta magneto, estis unuafoje proponita en 1600 de la angla kuracisto kaj naturfilozofo
William Gilbert. Li ankaŭ estis la unua, kiu difinis la **nordan magnetan poluson** kiel tiun punkton sur la tersurfaco, kie la magnetkampo montras vertikale suben, difino kiu ankoraŭ hodiaŭ validas. Tamen, ĝis profunda kompreno de la tera magnetkampo daŭris ankoraŭ kelkajn jarcentojn.

Por determini la lokon de la magneta poluso bezonatas kompaso, kiu indikas ankaŭ la vertikalan komponanton de la magneta kampo. Kutima kompaso kun nadlo, kiu turniĝas nur horizontale, ne sufiĉas, en radiuso de ĉ. 2.000&nbsp;km ĉirkaŭ la magneta poluso tia kompaso montras "ien", ĉar la horizontala komponanto de la tera magnetkampo ne plu estas sufiĉe forta por montriĝi en tia kompaso.

La arkta magnetpoluso estis detektita la  de James Clark Ross proksime de Kap Adelaide, duoninsulo Boothia, Kanado; Ross mezuris la koordinatojn kiel 70°5'N 96°28'W. La lasta tia ekspedicio, kiu mezuris la pozicion, okazis en 2001 de *Geological Survey*, por la jaroj poste la situo estis kalkule taksita.

La arkta magnetpoluso ne estas fiksita punkto, sed migras laŭ kompleksa skemo:

Jaron post jaro ĝi moviĝas ĉ. 40&nbsp;km nordokcidenten, kaj jam troviĝas trans la kanadaj insuloj en la Arkta Oceano. Sed direkto kaj distanco de la moviĝo ne estas konstantaj. Se ili estus, la poluso atingus Siberion post proksimume 50&nbsp;jaroj, sed momente la rapideco pligrandiĝas.

Ĉiutage la poluso elipsumas ĉirkaŭ sia meza pozicio.

Subitaj moviĝoj okazas ĉe perturboj de la tera magnetkampo. Dum la perturbo daŭras, la poluso povas devii de sia meza pozicio je maksimume 50&nbsp;km.

Dum terhistorio la tera magnetkampo multfoje inversiĝis, kiel montriĝis ĉe esplorado de fer-havaj sedimentoj el diversaj profundecoj (aĝoj). Kelkaj sciencistoj vidas indikojn, ke la sekva inversiĝo venos baldaŭ (do post kelkaj mil jaroj).

## Arkta geomagneta poluso 
eta|300px|La reala magnetkampo de la tero, 1590-1990. (vidu la tekston)
La reala magnetkampo de la tero en komplika maniero devias de la regula magnetkampo de simpla magnetbastono: La bildo dekstre montras kiom la kompase indikita "nordo" devias de la rotacia norda poluso (valoroj en gradoj (°).

La **arkta geomagneta poluso** (same kiel ĝia kontraŭparto, la **antarkta geomagneta poluso**) estas virtuala punkto, kiu nur estas bezonata por kalkuloj: por pli facile kalkuli per la magnetkampo, oni simpligas kaj idealigas la magnetkampon de la tero kvazaŭ ĝi estus la magnetkampo de simpla magnetbastono centrita al la mezpunkto de la tero kaj klinita je 11° al la rotacia akso.

Se la tera magnetkampo estus tute regula, la polusoj de la geomagneta kampo koincidus kun la realaj termagnetpolusoj, sed fakte ili ne koincidas.

La geomagnetaj polusoj ankaŭ migras, en 2005 la arkta troviĝis ĉe  , ĝi moviĝas al Siberio.

## Vidu ankaŭ 
* Antarkta magneta poluso
* Norda poluso
* Polaraj lumoj

## Notoj, referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* ucar.edu site 
* Geological Survey of Canada , (angle), informriĉa
* Mapo de la migrantaj polusoj , 
* ttt-ejo noaa.gov, 
* Artikolo de BBC, 
* Magnetkampo de la tero, 
* NASA "Bildo de la tago", 

Kategorio:Geografio de Kanado
Kategorio:Polusoj
Kategorio:Geografio de Arkto
Kategorio:Geomagnetismo
Kategorio:Norda Poluso
Kategorio:Roald Amundsen