Bredado

eta|dekstra|Porko-bredejo.
**Bredado** https://www.reta-vortaro.de/revo/art/bred.html estas homa aktivado, kiu konsistas el tenado, nutrado kaj reproduktado de dombestoj, aŭ pli malofte sovaĝaj bestoj kiel vulpoj aŭ lutreoloj. Selekta bredado celas fortigon de preferataj genetikaj trajtoj.

## Historio 
### Komenco 
[eta|maldekstra|Per bredado de remaĉuloj kiel ĉi tiu [ŝafo|ŝafido el prahistoria Katalunujo, neolitikaj homoj sekurigadis sian nutroprovizon.|alt=Kranio de ŝafido]]

La malsovaĝigo de brutoj estis farita de homoj, kiuj deziris havi viandon kiam ĉasado malsukcesis. Oni kutime malsovaĝigis bestojn, kiujn oni trovis utilaj, kiuj povis bone kreski inter homoj, kiuj facile pariĝis por reproduktado, kaj kiuj estis samtempe facile gardeblaj. Malsovaĝigo ne estis unuopa okazo, sed procezo, kiu ripetiĝis en pluraj tempoj kaj lokoj. Nomadoj en okcidenta Azio akompanigis sin per ŝafoj kaj kaproj, dum aliaj, pli malmoviĝemaj komunumoj asociiĝis kun bovoj kaj porkoj. La unua malsovaĝigita besto estis la hundo. Hundoj - eble unue junaj hundoj tolerataj kiel kadavromanĝantoj kaj predantoj de nedezirataj bestoj - estis kunĉasaj predantoj, kaj tial kapablaj ĉasi ankaŭ en homa ĉasistaro. Predatoj - ŝafoj, kaproj, porkoj, kaj bovoj - estis malsovaĝigitaj frue en la historio de agrikulturo. ŝafoj kaj kaproj en aŭ ĉirkaŭ la Fekunda Duonluno ĉirkaŭ 8500 a.K., kaj bovoj ekestis per malsovaĝigo de uroj en la teritorioj, kiuj nun estas Turkujo kaj Pakistano, ĉirkaŭ 8500 a.K. Posedo de bredita bovino estis avantaĝo por agrikultura vilaĝano, kiu povis ne nur manĝi ŝin, sed ankaŭ preni parton de ŝia lakto kaj uzi ŝin kiel laborbeston. Laboranta bovo povis treni plugon por pli efika kultivado, glitveturilon, aŭ poste ĉaron, reportante la kultivaĵon hejmen. Homoj unuafoje uzis malsovaĝigitajn bestojn por tirado ĉirkaŭ 4000 a.K. en Sudokcidenta Azio, ege pliigante agrikulturan produktadon. Kokaj ostoj kun dato de proksimume 5040 a.K. estas trovitaj en nordorienta Ĉinujo, malproksime de la tropikaj ĝangaloj kie loĝas iliaj sovaĝaj parencoj. Arkeologoj kredas, ke la origina celo de malsovaĝigo estis kokluktado. En Suda Ameriko la lamo kaj alpako estis malsovaĝigitaj, verŝajne antaŭ 3000 a.K., kiel portobestoj kaj produktantoj de lano. Ili ne estis sufiĉe fortaj por treni plugon, do ne liveris la saman avantaĝon en kultivado kiel aziaj bovoj. kiam homoj portobestigis la baktrian kamelon de Mongolujo kaj la dromedaron. En 1000 a.K. dromedaraj karavanoj jam ligis Hindujon kun Mezopotamio kaj la Mediteraneo.. En 2018 oni taksis, ke pli ol 90 el cento de ĉiuj bestoj bredataj por homa nutrado estas en industriaj bredejoj.

#### Kontraŭado 
Abolo de bredado estas prioritata celo de la movado por bestaj rajtoj ekde proksimume 1980. Ĝi aparte kritikas la kondiĉon de bestoj en industriaj bredejoj aŭ "bestofabrikoj" kaj la sanproblemojn rezultigitajn de selektado por produktaj trajtoj. Oni atendas, ke eventuala sukceso de la movado estus malrapida relative al la vivdaŭro permesata al bredbestoj, do ilia nombro iom post iom malpliiĝus kiam bredistoj decidus ne reproduktigi tiom da bestoj kiom ili buĉas. Aŭ breditaj specioj tute malaperus, aŭ malpli granda, pli daŭrigebla nombro postvivus en rifuĝejoj.

## Celoj 
La celoj de la bredado estas:
* Akompano: hejmbestoj
* Amuzo: bestoj por spektakloj, bestoj por provizi la ĉas-teritorioj...
* La bestaj produktoj por nutrado: karno, lakto, ovo, mielo
* La bestaj produktoj ne nutraj: lado, haro, felo, silko, plumo, korno...
* la bestaj kromproduktoj: sterko...
* la bestaj fortoj: tiri, porti.

## Industria brutobredado 
John Vidal, ĵurnalisto, verkisto kaj iama eldonisto pri mediprotektado de The Guardian, disvolvigas la tezon, ke nuntempaj pandemioj pli kaj pli rilatas al perdo de biodiverseco kaj partikulare pro senarbarigo kaj intensiva brutobredado, kiuj unuflanke perdigas speciojn kiuj povus bremsi la disvastigon de virusaj zoonozoj kaj aliflanke alproksimigas homojn al naskoloko de la malsanoj, kiuj slatas el unu specio al alia specio.

## Bredbestoj 
* Mamuloj
** bovo (viando- kaj laktocele; en la pasinto kaj en nuntempa Azio tircele) en kontinenta klimato
** gruntbovo en Mez-Azio
** bizono en Sud-Eŭropo, Sud-Azio, Afriko (ankaŭ zebuo)
** ŝafo (celo: lano, viando, lakto) en Eŭropo, Aŭstralio, Nov-Zelando, Sud-Ameriko, Orient-Azio
** kapro
** porko (viandocele, antaŭe ankaŭ grasocele) en Eŭropo, Usono, Ĉinio
** kamelo en Mez-Orientazio, Nordafriko
** lamo en Sud-Ameriko
** kuniklo
* Birdoj (viando-, ovo-, plumocele (lanugo))
** koko
** meleagro
** numido
** ansero
** anaso
** kolombo
* Fiŝoj:
** karpo
** ezoko
** truto
** salmo
* Insektoj
** abelo
** bombikso

## Grava lingva noto 
Originale, bredado signifis ankaŭ *"plibonigon de kulturformoj de plantoj, produktante novajn per krucado aŭ selekto"*. Tiu senco aperis en PIV, PIV kun Suplemento (1987) kaj tiel en diverslingvaj vortaroj. Tiu signifo de la vorto malaperis el la Nova PIV kaj tiel el la teksto-sekvantaj retpaĝoj kiel ekz. ReVo, kiu do redonas nur la bestorilatajn signifojn.

La pli frua, durilata signifo de bredado eble venis el la angla, germana esprimoj (*Breeding, Züchtung*), kiuj ambaŭ signifas plibonigon de bestoj kaj plantoj. Dume esperantistoj uzis/uzas la vorton bredado ĉefe por bestoj en senco de prizorgado, reproduktado de bestoj, kaj la vorton kultivado ĉefe por plantoj en senco de prizorgado, reproduktado de plantoj. La dua signifo de la vorto apenaŭ estis uzata en la PIV-donita senco (sed jen ekzemplo ). Por la dua signifo oni uzis/uzas la vorton *plibonigo (plibonigi)* http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/origino/origino01.html  https://www.eventoj.hu/steb/botaniko/genteknika-plantoplibonigo/plantoplibonigo.htm  aŭ *selektado (selekti)* http://www012.upp.so-net.ne.jp/klivo/origino/origino01.html .

Interesaj bildoj pri porka bredado en Burkina Faso ¢esperantlingve) 

Dosiero:Cattle and sheep.jpg|
Dosiero:Calves.JPG|
Dosiero:Piglets DSC03981.jpg|
Dosiero:Shepherd.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Bruto (agrikulturo)
* Bestprotektado
* Bestobuĉado
* Abelbredado
* Genetiko
* *Meet Your Meat*
* Mesto
* Rajto de libera paŝto
* Bestoselektado
* Paŝtistismo
* Naturmediaj efikoj de viandoproduktado
* Nicolas Micheletti

## Notoj 
Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Genetiko
Kategorio:Zoologio
Kategorio:6-a jarmilo a.K.