Ortufa pingveno

La **Ortufa pingveno** (*Eudyptes chrysolophus*) estas specio de pingveno troviĝanta el Ĉeantarkto al la Antarkta Duoninsulo. Ĝi estas unu el ses specioj de krestopingvenoj, kaj ĝi estas tre proksime rilata al la Ŝlegela pingveno, kaj kelkaj fakuloj konsideras ambaŭ kiel ununura specio. Ĝi vestas distingan flavan superokulan kreston (kio nomigas la specion), kaj la vizaĝo kaj supraj partoj estas nigraj kaj tre markite separataj el la blankaj subaj partoj. Plenkreskuloj pezas averaĝe 5.5&nbsp;kg kaj estas 70&nbsp;cm longaj. La masklo kaj la ino estas similaj laŭ aspekto kvankam la masklo estas iomete pli granda kaj pli forta kun relative pli granda beko. Kiel ĉe ĉiuj pingvenoj, ĝi estas nefluga birdo, kun aerodinamika korpo kaj rigidaj kaj ebenaj flugiloj kiuj funkcias kiel naĝiloj por mara vivostilo. Ili havas ankaŭ ruĝajn okulojn.

Ties dieto konsistas el vario de krustuloj, ĉefe krilo, same kiel malgrandaj fiŝoj kaj cefalopodoj; la specio konsumas pli da marbestoj jare ol iu ajn alia specio de marbirdo. Tiuj birdoj mudas unufoje jare, kaj pasas ĉirkaŭ tri al kvar semajnojn marborde, antaŭ reveni al maro. Nombre ĝis 100,000 individuoj, la reproduktaj kolonioj de la Ortufa pingveno estas inter la plej grandaj kaj plej densaj el ĉiuj pingvenaj specioj. Post pasi la somerajn monatojn reprodukte, la pingvenoj disiĝas al oceanoj por ses monatoj; studo de 2009 trovis, ke la Ortufaj pingvenoj el Kergelenoj veturis ĉirkaŭ 10,000&nbsp;km en centra Hinda Oceano. Kun ĉirkaŭ 18 milionoj da individuoj, la Ortufa pingveno estas la plej nombra pingvena specio. Tamen oni registris grandajn malpliiĝojn ekde mezo de la 1970-aj jaroj. Tiuj faktoroj rezultis en la fakto, ke ties konservostatuso estis reklasita kiel vundebla.

## Taksonomio 
La Ortufa pingveno estis priskribita el la Falklandoj en 1837 fare de la germana naturalisto Johann Friedrich von Brandt. Ĝi estas unu el ĉirkaŭ ses specioj en la genro *Eudyptes*, kolektive konata kiel krestopingvenoj. La genronomo estas deriva el la vortoj de la antikva greka *eŭ* "bona", kaj *dyptes* "plonĝanto". La specifa epiteto *chrysolophus* estas deriva el la grekaj vortoj *ĥryse* "ora", kaj *lofos* "kresto".

La alternativa komuna nomo Makaronia pingveno estis registrita el komenco de la 19a jarcento en la Falklandoj. Anglaj maristoj ŝajne nomigis la specion pro ties rimarkinda flava kresto; Makaronismo estis termino por partikulara stilo en la angla 18a jarcento markita de okulfrapa aŭ troa ornamado. Persono kiu adoptis tiun modon estis konsiderita *maccaroni* aŭ *macaroni*, kiel ĉe la kanto "'Yankee Doodle".

Pruvaro el mitokondrio kaj nuklea DNA sugestas, ke la Ortufa pingveno disiĝis el sia plej proksima parenco nome la Ŝlegela pingveno (*Eudyptes schlegeli*), antaŭ ĉirkaŭ 1.5 milionoj da jaroj. Kvankam ambaŭ estis ĝenerale konsideritaj separataj specioj, la proksimaj similaĵoj de ties sekvencoj de DNA kondukis al kelkaj, kiaj la aŭstraliaj ornitologoj Les Christidis kaj Walter Boles, trakti la Ŝlegelan kiel subspecio de la Ortufa. Ambaŭ specioj estas tre similaj laŭ aspekto, kvankam la Ŝlegela pingveno havas blankan vizaĝon anstataŭ la kutime nigran vizaĝon de la Ortufa pingveno. Oni registris interreproduktadon kun la subspecio de Hindopacifiko de la Suda flavtufa pingveno (*E. chrysocome filholi*) el insuloj Herdo kaj Marion, kun tri hibridoj registritaj tie de la Aŭstralia Nacia Antarkta Scienca Ekspedicio de 1987–88.

## Aspekto 
upright|eta|Montrante la rimarkindan oranĝecflavan kreston
250px|eta|maldekstre|Montrante ĉefajn karakterojn
La Ortufa pingveno estas granda, krestopingveno, simila laŭ aspekto al aliaj membroj de la genro *Eudyptes*. Plenkreska birdo havas averaĝe longon de ĉirkaŭ 70&nbsp;cm; Inter standardaj mezuroj, la dika beko (el buŝo) estas 7 al 8&nbsp;cm longa, la supra bekobordo estas ĉirkaŭ unu centimetron plian pli malpli. La flugilo, el ŝultro al pinto, estas ĉirkaŭ 20.4&nbsp;cm longa kaj la vosto estas 9–10&nbsp;cm longa.

La kapo, mentono, gorĝo kaj supraj partoj estas nigraj kaj tre klare markitaj kontraŭ la blankaj subaj partoj. La nigra plumaro havas bluecan nuancon kiam ili estas junaj kaj brunecan kiam ili aĝas. Plej rimarkinda karaktero estas la flavoranĝeca kresto kiu leviĝas el makulo en la centro de la frunto, kaj etendas horizontale reen al la nuko. La naĝiloj estas bluecnigraj ĉe la supra surfaco kun blanka malantaŭa bordo, kaj ĉefe blankaj sube kun nigraj pinto kaj antaŭa bordo. La granda bulbeca beko estas oranĝecbruna. La irisoj estas ruĝaj kaj estas makulo de nuda rozkoloreca haŭtaĵo el la bekobazo al la okulo. La kruroj kaj piedoj estas rozkolorecaj. La masklo kaj la ino estas similaj laŭ aspekto, kvankam maskloj tendencas esti iomete pli grandaj. Ĝeneralaj survivadaj indicoj estas malmulte konataj; la sukcesa reveno de reproduktaj plenkreskuloj al Sud-Georgio variis inter 49 kaj 78% dum tri jaroj, kaj ĉirkaŭ 10% el tiuj kiuj revenis ne reproduktiĝis la venontan jaron.

### Voĉo 
## Distribuado kaj habitato 
150px|maldekstra
Enketo de 1993 ĉirkaŭkalkulis, ke la Ortufa pingveno estas la plej abunda specio de pingveno, kun minimumo de 11,841,600 paroj de Ortufa pingveno tutmonde. La Ortufaj pingvenoj havas teritoriojn el Ĉeantarkto al la Antarkta Duoninsulo; oni registris almenaŭ 216 reproduktajn koloniojn ĉe 50 lokoj. En Sudameriko, la Ortufa pingveno troviĝantas en suda Ĉilio, Malvinoj, Sud-Georgio kaj Sud-Sandviĉinsuloj, kaj Sudaj Orkadoj. Ili okupas multe el Antarkto kaj de la Antarkta Duoninsulo, inklude nordajn Sudaj Ŝetlandaj Insuloj, Buvet-Insulo, la Princ-Eduardaj kaj Mariono, Krozetoj, Kergelenoj, Insulo Herdo kaj insuloj Makdonaldaj. Dum manĝado, grupoj povas uzi teritoriojn norde ĉe insuloj ĉe Aŭstralio, Novzelando, suda Brazilo, Tristan da Cunha, kaj Suda Afriko.

### Konservado 
Kvankam la populacio de Ortufa pingveno estas ĉirkaŭkalkulita je 18 milionoj da maturaj individuoj, oni registris grandan malpliiĝon en kelkaj lokoj. Tio inkludas redukton de 50% en la populacio de Suda Georgio inter mezo de la 1970-aj jaroj al mezo de la 1990-aj jaroj, kaj la malaperon de la specio el insulo Recalada en Suda Ĉilio. Tiu malpliiĝo de la ĝenerala populacio en la lastaj 30 jaroj rezultis en la klasigo de la specio kiel tutmonde *Vundebla* fare de la IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. Studo de 2008 sugestas ke la kapablo de pingveninoj por reproduktiĝi povas esti negative tuŝita de la klimato kaj ke fiŝkaptado reduktas la krilan densecon.

## Ekologio 
[eta|dekstre|250px|Naĝe ĉe la [Twycross Zoo]]
Kiel aliaj pingvenaj specioj, la Ortufa pingveno estas socia animalo en sia reprodukta kaj manĝa kutimaroj; ties reproduktaj kolonioj estas inter la plej grandaj kaj plej dense loĝataj. La sciencisto Charles Andre Bost trovis, ke la Ortufaj pingvenoj reproduktintaj ĉe la Kergelenoj disiĝis orienten ĉe areo supera al 3-foje 106&nbsp;km2. Dotitaj el kontroliloj per geolokigo, la 12 pingvenoj studitaj veturis ĉirkaŭ 10,000&nbsp;km dum tiu periodo kaj pasis sian tempon ege ene de la zono 47–49° S kaj 70–110° E en centra Hinda Oceano, sen veni al marbordo unufoje. Tiu areo, konata kiel Polusa Frontareo, estis rimarkinda pro foresto de krilo.

Vivo en kolonioj rezultas en alta nivelo de socia interagado inter birdoj, kio kondukis al granda repertuaro de vidaj kaj voĉaj memmontradoj. Tiu kutimaro ĉefas komence de la reprodukta periodo, kaj la kolonioj partikulare silentas kiam la maskloj de Ortufaj pingvenoj estas mare. *Agonaj* (luktaj) memmontradoj estas tiuj kiuj intencas kontraŭstari aŭ forpeli, aŭ alternative, pacigi kaj eviti konfliktojn kun aliaj individuoj. Submetaj memmontradoj estas ekzemple *maldika piedirado*, per kiuj birdoj moviĝas tra la kolonio havante plumojn ebene kaj naĝilojn antaŭ la korpo kaj kapon kaj kolon ĝibe, kaj ĝeneralan ĝibigon de kapo kaj kolo dum kovado aŭ starado ĉe nesto.

### Dieto 
250px|eta|maldekstre|Kapodetalo
La dieto de la Ortufa pingveno konsistas el vario de krustuloj, kalmaroj kaj fiŝoj, kvankam la proporcio kiun ĉiu faras varias laŭ loko kaj sezono. Krilo, partikulare Antarkta krilo (*Euphausia superba*), kalkuliĝas por ĉirkaŭ 90% el la manĝo dum la reprodukta sezono. Cefalopodoj kaj malgrandaj fiŝoj kiaj la Marmora nototenio (*Notothenia rossii*), Pentronototeno (*Lepidonotothen larseni*), *Champsocephalus gunneri*, la torĉofiŝoj *Krefftichthys anderssoni*, *Protomyctophum tenisoni* kaj *Protomyctophum normai* iĝas pli gravaj dum la epoko de idozorgado. Kiel kelkaj aliaj pingvenaj specioj, la Ortufa pingveno foje englutas laŭ vole malgrandajn (10–30&nbsp;mm diametre) ŝtonetojn; tiu kutimo supozeble helpas por havigo de balasto por profundmara plonĝado, aŭ por remaĉado de manĝo, ĉefe de ekzoskeletoj de krustuloj kiuj estas grava parto de ties dieto.

Manĝo estas ĝenerale planita laŭ unutaga bazo, el mateniĝo al krepusko kiam estas nutrendaj idoj. Dumnoktaj manĝoveturoj okazas foje, ĉefe kiam la idoj kreskiĝis; Birdoj kuraĝas forveturi por 10–20 tagoj dum la kovado kaj antaŭ la mudo. For de la reprodukta sezono, la Ortufaj pingvenoj tendencas plonĝi pli profunde, pli for, kaj pli efike dum ties vintra migrado ol dum la somera reprodukta sezono. Tra la tuta jaro, manĝoplonĝoj kutime okazas dum taglumaj horoj, sed vintre plonĝoj estas pli limigitaj al taglumo pro pli mallongaj tagoj.

eta|dekstre|250px|Plumaranĝade.
Manĝodistanco el kolonioj estis mezurita je ĉirkaŭ 50&nbsp;km ĉe Suda Georgio, ĉe la kontinenta ŝildo, kaj aliloke el 59 al 303&nbsp;km ĉe insulo Marion. Ortufaj pingvenoj normale manĝas ĉe profundoj de 15 al 70 m, sed estis registritaj plonĝe ĝis 100 m foje. Foje okazas kelkaj noktomanĝoj, sed tiuj plonĝoj estas multe pli malprofundaj, game el nur 3 al 6 m de profundo. Plonĝoj rare superas du minutojn daŭre. Ĉiuj plonĝoj estas V-formaj, kaj oni ne pasas tempo funde; ĉirkaŭ duono de la tempo de manĝoveturo estas pasata dum plonĝo. Oni kalkulis, ke la birdoj kaptas ie ajn 4–16 krilojn aŭ 40–50 amfipodojn por plonĝo. Komence, kelkajn tagojn post la inoj alvenas al la kolonio, maskloj uzas seksajn memmontradojn por allogi partnerojn kaj averti pri ties teritorio, kaj jam pariĝintaj kune ĉe la nestoloko kaj ĉe la ŝanĝo de kovovicoj. Birdoj engaĝiĝas ankaŭ en reciproka kliniĝado, trumpetado kaj plumaranĝado. Fekunda ino de Ortufa pingveno demetas du ovojn ĉiun reproduktan sezonon. La unua demetata ovo pezas 90–94 g, 61–64 % el la grando de la dua kun 145–155 g, kaj tre malverŝajne survivos. Kiel ĉe tiuj de aliaj pingvenaj specioj, la ŝelo estas relative dika por minimumi la riskon de rompo, kaj la flavo estas granda, kio asociiĝas kun idoj naskiĝintaj tre disvolviĝintaj. Kelko el la flavo restas ĉe eloviĝo kaj estas konsumita de la ido dum ties unuaj tagoj. Ambaŭ plenkreskuloj perdas 36–40 % el sia korpopezo dum tiu periodo. La ido de la dua ovo eloviĝas ĉirkaŭ 34 tagojn post sia ovodemeto. Ortufaj pingvenoj tipe lasas sian reproduktan kolonion ĉe aprilo aŭ majo por disiĝi al la oceano.

El la momento de la eloviĝo, la masklo de Ortufa pingveno zorgas de la ĵus eloviĝinta ido. Dum ĉirkaŭ 23 al 25 tagoj la masklo protektas sian idon kaj helpas varmigi ĝin, ĉar nur kelkaj ties plumoj estis kreskintaj tiame. La ino alportas manĝon al la ido ĉiun tagon aŭ ĉiun duan tagon maksimume. Kiam la idoj ne estas protektitaj de la maskloj, tiuj formas idovartejojn por resti varme kaj protektitaj. Post la kresko de la plumoj de plenkreskuloj post ĉirkaŭ 60–70 tagoj, ili pretas foriri al maro de si mem.

## En populara kulturo 
* Ortufa pingveno aperas en la klasika porinfana libro *Panda Bear, Panda Bear, What Do You See?*.
* En la filmoj *Happy Feet* kaj *Happy Feet 2*, Ortufaj pingvenoj ricevas la voĉon de Robin Williams kaj aliaj.

## Referencoj 
## Literaturo 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Ortufa pingveno – Center for Biological Diversity 
* The Penguin Project ĉe la Washington University 
* The Penguin Page

Kategorio:Sfeniskedoj
Kategorio:Pingvenoj
Kategorio:Sfeniskoformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Antarkto
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Oceanio