Karolo Martelo

Naskita ĉirkaŭ 688, en Andenne, en la nuna Belgio, kaj mortinta la 22-an de oktobro 741 en Quierzy, en la nuna Francio, **Karolo Martelo** estis franka ŝtatisto kaj milita gvidanto, kiu, kiel Duko de la Frankoj kaj Urbestro de la Palaco, estis la fakta reganto de Francio ekde 718 ĝis sia morto, dum la regadoj de la merovidaj reĝoj Klotaro la 4-a, Ĉilperiko la 2-a kaj Teodoriko la 4-a. Ĉi tiu periodo estas konata kiel la "Princolando de Karolo Martelo".

Filo de la franka ŝtatisto Pepino de Herstal kaj nobelino nomita Alpaida, Karolo Martelo sukcese asertis sian potencon kiel posteulo de sia patro kaj kiel Urbestro de la Palaco en la franka politiko. Daŭrigante kaj konstruante sur la laboro de sia patro, li restarigis centralizitan registaron en Francio kaj komencis serion da militaj kampanjoj, kiuj restarigis la Frankojn kiel la nedisputeblajn mastrojn de la tuta Gaŭlio.

Post laboro por establi unuecon en Gaŭlio, la atento de Karolo turniĝis al eksterlandaj konfliktoj, precipe al la islama avanco en la Okcidenta Eŭropo, kiu estis grava maltrankvilo. Arabaj kaj berberaj islamaj fortoj konkeris la Iberian Duoninsulon (711-726), transiris Pireneojn (720), kaj konkeris Narbonan Gaŭlion, gravan Visigotan dependecon (721-725).

Post intermitaj kolizioj, sub la gvido de Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Ghafiqi, guberniestro de wali d'al-Andalus, ili avancis tra Gaŭlion rekte al Tours, "la sankta urbo de la Gaŭlio".

En oktobro 732, la umajada armeo gvidata de al-Ghafiqi renkontis la frankajn kaj akvitanajn fortojn sub Karolo en areo inter la urboj Tours kaj Poitiers (okcident-centra Francio), kondukante al signifa kaj historie decida franka venko konata kiel la Batalo de Puatiero.

Post la kolizio, Karolo gvidis la ofensivon, detruante fortikaĵojn ĉe Agda, Beziero kaj Magelono, kaj alfrontante la islamajn fortojn ĉe Nîmes, sed malsukcesante rekapti Narbono (737) aŭ la tutan Visigotan Narbonon ("Narbonensis Visigothorum"). Poste, li faris signifajn eksterajn konkerojn kontraŭ aliaj kristanaj regnoj, establante frankan kontrolon super Bavario, Alemana regno kaj Frislando, kaj devigante kelkajn el la saksaj triboj submetiĝi al pagado de tributo (738).

Krom siaj militaj klopodoj, Karolo estas konsiderata fundamenta figuro de la eŭropa Mezepoko. Priskribita kiel kaj administranto kaj militisto, li estas agnoskita pro sia decida rolo en la emerĝantaj respondaĵoj de la kortegaj kavaliroj, kaj tiel en la evoluo de la franka feŭda sistemo.

Papo Gregorio la 3-a, kies regno estis minacata de la Longobardoj kaj kiu jam ne povis fidi je la subteno de Konstantinopolo, petis Karolon defendi la Sanktan Seĝon kaj ofertis al li la roman konsulejon, kion Karolo rifuzis.

Li dividis Francion inter siaj filoj, Karlomano kaj Pepino de Herstal. Ĉi-lasta fariĝis la unua el la Karolidoj. La nepo de Karolo, Karolo la Granda, por inkluzivi grandan parton de la okcidento, vastigis la frankajn regnojn kaj fariĝis la unua okcidenta imperiestro ekde la falo de Romo.
eta|maldekstre|400px|Karolo Martelo venkante la arabojn en Poitiers.

eta|dekstre|400px|La Franka Imperio en 715, komence de la ascendo de Karolo Martelo al la potenco.
## Biografio
Karolo Martelo naskiĝis ĉirkaŭ 688. Lia naskiĝloko estas nekonata. Laŭ tradicio, unue raportita unuafoje en la 13-a jarcento en la Rimita kroniko de Philip Mouskes, li estis denaskulo de Andenne. Aliaj tradicioj kaj aliaj naskiĝlokoj estis konsiderataj, inkluzive de Herstal, Jipilo kaj Teo.

Karolo Martelo estis la filo de Pepino de Herstal kaj lia dua edzino, Alpaida. Li havis fraton nomitan Ĉildebrando, kiu poste fariĝis la franka duko ("Dux Francogallicus") de Burgonjo.

Martelo, la familia nomo de Karolo, estas konfirmita nur en la 9-a jarcento. Ĝia unua konata apero estas en la Mirakloj de Sankta Benedikto de Sankta Adrevaldo, ĉirkaŭ 875. La familia nomo nur plifirmiĝas en la kronikoj ekde la mezo de la 11-a jarcento pluen, ĉefe sekvante la manuskriptojn de Sigeberto de Ĵembloo.

En fontoj de la unua duono de la 6-a jarcento, la kuniĝo de Pepino kaj Alpaida estas konsiderata plena geedzeco: Alpaida estas vidita kiel "nova edzino" (uxor) de Pepino, "aldone" al Plektruda.

Nur ekde la 10-a jarcento pluen fontoj emas portreti Alpaida kiel konkubinon (concubina aŭ pellex) de Pepino, kelkaj eĉ nomante ŝin prostituitino (merretrix), dum aliaj eĉ specifas, ke ŝia edzineco kun Pepino estis neleĝa (illicito matromonio). En la frua historiografio, estis ofte priskribi la edziĝo de Karolo kiel "nelegitima". Ĉi tio ankoraŭ estas vaste ripetata en la popola kulturo hodiaŭ.

Tamen, poligamio estis legitima franka praktiko tiutempe, kaj estas neverŝajne, ke Karolo estis konsiderata "nelegitima". Estas probable, ke la interpreto de "nelegitimeco" devenis de la deziro de la unua edzino de Pepino, Plektruda, vidi siajn idojn heredi la potencon de Pepino.

Karolo Martelo nek tenis nek eĉ postulis la titolon de reĝo (rex), kvankam li eble konservis la vakan reĝecon de la morto de Teodoriko la 4-a en 737 ĝis sia propra morto en 741, vakanteco kiu daŭris ĝis la proklamo de Ĉilderiko la 3-a en 743. Li ŝajne ne estis titolita duko (dux) aŭ princo (princeps), male al du el liaj filoj, Karlomano kaj Pepino, kiuj ĉiu nomis sin duko kaj princo de la Frankoj (dux et princeps Francorum) en siaj aktoj kunvokantaj la ĝermanan koncilion en 742 kaj la Koncilion de Soissons en 744. Papo Gregorio la 3-a nomis lin "superregulus" ("super-reganto").

Post la regado de Dagoberto la 1-a (629–639), la merovidoj efike cedis la potencon al la Pepinidaj urbestroj de la palaco, kiuj tute regis la frankan regnon Aŭstrazion, sed ne laŭnome. Ili kontrolis la reĝan trezoron, estis sendevigitaj de patroneco, kaj donis terojn kaj privilegiojn en la nomo de la reĝo. La patro de Karolo, Pepino de Herstal, sukcesis unuigi la frankan regnon konkerante Neŭstrion kaj Burgonjon. Pepino estis la unua, kiu proklamis sin Duko kaj Princo de la Frankoj, titolo poste adoptita de Karolo.

[eta|maldekstre|400px|Karolo Martelo dividas la regnon de la Frankoj inter siaj du plej aĝaj filoj, [Karlomano kaj Pepino la Malalta.]]

[eta|dekstre|400px|[Lamberto el Mastriĥto|Sankta Lamberto rifuzas beni la pokalon de Alpaida, konkubino de Pepino de Herstal.]]

[eta|maldekstre|400px|Karolo Martelo en la [Batalo de Tours|Batalo de Puatiero (oktobro 732), "Grandaj Kronikoj de Francio".]]

## Malfacila Potencopreno
Post la morto en 714 de Pepino de Herstal, konata kiel "Pepino la juna", lia filo Karolo estis la evidenta elekto por sukcedi la mortinton kiel Urbestron de la Palaco, liaj du duonfratoj, Drogon de Ĉampanjo kaj Grimoaldo la Dua, ankaŭ mortis. Tamen, laŭ Plektruda, la unua edzino de Pepino de Herstal, Karolo estis konsiderata nelegitima ĉar li naskiĝis ade Alpaida, alia "uxor nobilis et elegans" ("nobla kaj eleganta edzino"), kiun Pepino prenis malgraŭ jam edziĝinta. Plektruda tial faris ĉion eblan por teni Karolon for de la povo kaj certigi la estontecon de sia nepo, Teodebaldo, la sesjara filo de Grimoaldo la Dua, kaj legitima heredanto. Ŝi tial malliberigis Karolon.

Sed tio estis sen konsiderado al la opinioj de la diversaj provincoj de la regno, kiuj rifuzis vidi virinon regi ilin; ribeloj tiam komencis eksplodi, unue en Neŭstrio, en 715, kiam Ragenfredo, urbestro de la palaco de Neŭstrio, venkis la armeon de Plektruda en la arbaro de Cuise kaj kondukis siajn trupojn ĝis la bordoj de la Rivero Mozo. Sekve, la popolo de norda Italio ribelis kaj aliĝis al Neŭstrio. Poste venis la vico de la Saksoj kaj la Aŭstrazianoj…

Estis tiam, ke Karolo sukcesis eskapi (715) kaj preni la komandon de la ribelintoj en Aŭstrazio. Li unue devis alfronti la Neŭstrianojn de Ĉilperiko kaj Ragenfredo: post du venkaj bataloj (Batalo de Amblève - 716, Vinchy - 21-a de marto 717), li forpuŝis ilin reen al Parizo. Poste li marŝis al Kolonjo, kiun Plektruda elektis kiel sian novan hejmon kun sia nepo. Ŝi havis neniun elekton krom agnoski sian malvenkon kaj transdoni la urbestrecon de Aŭstrazio al Karolo.

## Pacigo de la Franka Regno
Tuj post la ekpotenciĝo, Karolo faris ampleksajn ŝanĝojn en sia kortego, instalante Klotaron la 4-an sur la tronon de Aŭstrazio kaj elpostenigante Rigoberton, la Episkopon de Reims, kiu subtenis Plektrudan. Poste, iom post iom, Karolo provis reakiri kontrolon de la tuta Franka Regno, sed li denove devis alfronti Neŭstrion. Li sukcesis venki Ragenfredon, kiu alianciĝis kun la duko Odo de Akvitanio kaj Vaskonio. La 14-an de oktobro 719, li gajnis sian unuan venkon super ili ĉe Nerio, inter Sanliso kaj Suasono, kaj poste ĉe Orleano.

Li ankaŭ klopodis por puŝi reen la orientan limon de la regno: de 720 ĝis 738, li konkeris tion, kio nun estas Aŭstrio kaj suda Germanio.

De 720 pluen, li konkeris parton de Okcidenta Frislando.

En 734, ĉe la Batalo de Boarn, la frisoj (el kiuj la plej multaj restis paganaj) komandataj de reĝo Poppo (719-734) estis definitive venkitaj (kaj poste kristanigitaj) de la frankoj, kiuj konkeris la okcidentan parton de la Malaltaj Landoj ĝis la rivero Loŭerso.

Post la morto de Klotario la 4-a, en 719, li tamen devis restarigi Ĉilperikon la 2-an sur la tronon. Sed ĉi-lasta mortis en 721. Karolo tiam kunvokis la filon de Dagoberto la 3-a, Teodorikon la 4-an, kiu retiriĝis al la Abatejo de Ŝeles, kaj instalis lin sur la trono.
## La Batalo de Poitiers en 732
En 732, ĉe la Batalo de Puatiero, li alfrontis la umajadajn armeojn de la guberniestro de al-Andalus, emiro Abd el-Rahman. Efektive, ekde 711, la islamaj trupoj konkeris la plejparton de la Iberia Duoninsulo kaj iom post iom avancis norden, trans la Pireneoj. Tiel, ekde 725, jam konkerinte Septimanion, ili konkeris la Valon de Rodano, prirabis la urbon Augustodunum (la 22-an de aŭgusto 725), kaj malsukcese sieĝis la urbon Sanso en franka teritorio.

Post la interveno de Odo, duko de Akvitanio kaj Vaskonio, kiu unue haltigis ilin ĉe Tuluzo en 721, la komencaj provoj estis forpuŝitaj. Kuraĝigita de sia venko, la duko de Akvitanio provis malhelpi la revenon de islamaj trupoj de la Iberia Duoninsulo alianciĝante kun Munuza, la islama guberniestro de Septimanio.

Munuza ribelis kontraŭ siaj kunislamanoj en al-Andalus. Odo aranĝis lian geedziĝon kun sia filino. Tamen, Munuza estis mortigita en batalo kontraŭ Abd el-Rahman, la guberniestro de Andaluso, kiu tuj lanĉis punekspedicion kontraŭ la Vaskonoj. En 732, li lanĉis duoblan ofensivon sude de Akvitanio, en Gaskonio, kaj en la Valo de Rodano.

Ĉi-foje, la duko Odo ne povis haltigi ilin solaj kaj petis helpon de Karolo. La 19-an de oktobro 732, la kombinitaj armeoj de Karolo kaj la duko alfrontis la atakon ĉe Moussais, en kio nun estas la komunumo Vouneuil-sur-Vienne, sude de Ŝateleroo. Karolo faris ĉion eblan por eviti konflikton, sed instigis rabadon en la ĉirkaŭa regiono, kiu havis la duoblan efikon plenigi la saracenojn per rabaĵo kaj igi ilin malpli moviĝemaj. Post ses tagoj da observado, la batalo komenciĝis la 25-an de oktobro kaj estis sufiĉe mallonga.

Karolo mortigis ilian gvidanton, Abd el-Rahman, kio instigis la saracenajn trupojn retiriĝi. Laŭ aliaj fontoj, Abd el-Rahman ne mortis en la Batalo de Poitiers, sed simple retiriĝis al siaj malantaŭaj bazoj en Narbono. Persekutata de la frankaj trupoj de Karolo Martelo, li laŭdire estis mortigita kaj lia armeo neniigita ĉe Loupchat, ĉe la piedo de la klifo Sangou, proksime al la nuna vilaĝo Martel en la departemento Loo, en 733.

Laŭ iuj aŭtoroj, post tiu venko Karolo ricevis la kromnomon Martelo (en la malnova franca kaj okcitana lingvoj, ĝi signifas "martelo"), ĉar li perforte dispremis la islamajn trupojn, kiel martelo — la "martelo de la armiloj" ankaŭ estante armilo de milito. Ĉiukaze, estas certe, ke tiu kromnomo faris fortan impreson, kontribuante al la kreado de la mito pri Karolo Martelo.

Tiel, laŭ la germana historiisto Karl Ferdinand Werner (1924-2008), Provenco estis tiel detruita de la abomenaĵoj de Karolo Martelo, ke la kromnomo "Martel-Marteau" eble originis de tio, kaj ne pro la venko kontraŭ la islamanoj. Historiisto Mohammed Arkoun notas, ke nuntempaj raportoj silentas pri iu ajn rabado fare de la Frankoj en Akvitanio baldaŭ post la batalo, ĉar ĝia ekzisto estas kontestata.

La islamaj trupoj tamen ne estis venkitaj sur ĉiuj frontoj. Ili konkeris Avinjonon kaj Arleso en 735, poste atakis Burgonjon.

Multaj burgonjaj kaj provencaj sinjoroj, inkluzive de duko Maurontius, poste alianciĝis kun la islamanoj, sed Karolo Martelo sukcesis forpuŝi ilin al la suda valo de Rodano en 736. Provenco jam estis ribelinta kontraŭ la aŭtoritato de Pepino de Herstal kaj Karolo Martelo en la jaroj 714-716 sub la patricio Antenoro.

En 737, Karolo Martelo rekonkeris Avignonon kun sia frato Ĉildebrando, sed ne sukcesis fari la samon kun Narbono. Li gajnis signifan venkon (Batalo de Berre) (737) proksime de la laguno Bages-Sigean, ĉe la elfluejo de la rivero Berre en la departemento de Aude, kontraŭ la islamaj trupoj estritaj de "Umar ibn Chaled" de Hispanio. Ĉi tiu venko haltigis islamajn invadojn en la sudan Francion kaj reduktis la islaman ĉeeston en Narbono kaj certaj fortikaĵoj en Provenco.

En 739, li alianciĝis kun Liutprando (685-744), reĝo de la Longobardoj, por rekonkeri Provencon. Ĉiuj, kiuj kunlaboris kun la Saracenoj, estis punitaj, kaj iliaj posedaĵoj estis donitaj al la frankaj militistoj. La islamanoj tiam tenis nur Narbonon, kiu estis konkerita en 759 de Pepino la juna. Ĉi tiuj bataloj multe kontribuis por la unuigo de la Franka Regno komande de Karolo Martelo.

## Armea Reformo
La triumfo ĉe Puatiero plifirmis la pozicion de Karolo Martelo kiel reganton de la regno. Li profitis tion por establi solidan militan organizon. Ĝis lia tempo, la armeo konsistis nur el liberaj viroj, rekrutitaj el la graflandoj dum militaj tempoj.

Ĝi estis simpla infanteria milico, ekipanta sin je sia propra kosto, malfacile kunvenebla, kaj malrapida en siaj movoj. Post Puatiero, Karolo decidis krei, sekvante la ekzemplon de la araboj, kavalerion, kiu povis rapide avanci kontraŭ la malamiko kaj anstataŭigi la avantaĝon de nombroj per tiu de movebleco.

Tia novigo postulis radikalan transformon de antaŭaj praktikoj. Oni ne povis atendi, ke liberaj homoj prizorgu militĉevalon, akiru multekostan rajdekipaĵon, aŭ entreprenu la longan kaj penigan trejnadon de surĉevala batalo.

Por atingi ĉi tiun celon, do, necesis krei klason de militistoj posedantaj la rimedojn respondantajn al la rolo atendata de ili. Granda distribuo de tero estis farita al la plej fortikaj vasaloj de la Urbestro de la Palaco, kiuj ne hezitis sekularigi konsiderindan kvanton da eklezia posedaĵo por ĉi tiu celo.

Ĉiu armita viro, al kiu estis donita posedaĵo, aŭ, por uzi la teknikan terminon, benefico, devis kreskigi militĉevalon kaj provizi militservon laŭpete. Ĵuro de fideleco plue plifortigis ĉi tiujn devojn.

La vasalo, kiu komence estis nur servisto, tiel fariĝis soldato, kies vivrimedoj estis certigitaj per la posedo de terpeco. La institucio disvastiĝis tre rapide tra la regno. La vastaj propraĵoj de la aristokrataro permesis al ĉiu el ĝiaj membroj kunmeti trupon de kavalerio, kaj ili neniam plu malfaris tion. La origina nomo de benefico malaperis iom poste, anstataŭigita per tiu de feŭdo. Sed la feŭda sistemo mem, plejparte, estis enhavita en la mezuroj prenitaj de Karolo Martelo.

Tio estis la plej granda milita reformo, kiun Eŭropo estis vidinta antaŭ la apero de la permanentaj armeoj. Ĝi certe havis profundan efikon sur la socio kaj la ŝtato. Esence, ĝi estis simple adapto de la armeo al epoko, kiam grandaj posedaĵoj dominis la tutan ekonomian vivon, kaj ĝia konsekvenco estis doni al la terposedanta aristokrataro kaj militan kaj . La antikva armeo de liberaj homoj ne malaperis, sed ĝi fariĝis nur rezerva forto, uzata malpli kaj malpli ofte.

## Kreado de la Karolinga genlinio
Post la morto de reĝo Teodoriko la 4-a (737), Karolo, fortigita de sia grandega potenco, decidis ne elekti posteulon, ĉar la rolo de la merovidaj monarkoj fariĝis tute sensignifa. Li tiel efike prenis la potencon super la franka regno kaj regis kontraŭleĝe ĝis sia morto.

Li mortis la 15-an aŭ 22-an de oktobro 741, ĉe Quierzy. Lia potenco tiam estis dividita inter liaj du filoj:

* Karlomano ricevis Aŭstrazion, Alemanion kaj Turingion;
* Pepino la Malalta ricevis Neŭstrion, Burgonjon kaj Provencon.

Kvankam li neniam ricevis la titolon de reĝo, li tamen havis pli da potenco ol la frankaj regantoj de la tempo, ĉar la merovida dinastio jam estis en malkresko. Lia regado markas la komencon de la karolida linio, konfirmita per la kronado de Pepino la Malalta la 28-an de julio 754.

## Tombo
Al Karolo estis donita la privilegio esti entombigita post sia morto, en 741, en la reĝa baziliko de Sankta Denizo, en impona marmora sarkofago norde de la ĉefaltaro de la abateja preĝejo. La ligiloj inter la karolida dinastio kaj la abatejo jam ekzistis en la tempo de Karolo Martelo. Karolo konfidis la edukadon de siaj du filoj al la monaĥoj de Sankta Denizo kaj elektis la Preĝejon de Sankta
Denizo kiel sian tombon. Ĝia preciza loko estas nekonata.

En la 13-a jarcento, la supozeblaj restaĵoj de Karolo kaj lia filo Pepino la Malalta estis reen portitaj al la transirejo de la nova transepto por ricevi la kuŝantajn statuojn, kiuj ankoraŭ ekzistas hodiaŭ. Inter la translokigo de la reĝaj cindroj, ordonita de Ludoviko la 9-a kaj efektivigita en du fazoj dum 1264, kaj la inaŭguro de la novaj tomboj, en 1267, tri jaroj pasis, permesante la komisiadon kaj kreadon de la funebraj monumentoj.

Ĉi tiuj kuŝantaj statuoj ne estis realismaj. La kuŝantaj statuoj estis konceptitaj kiel plenlongaj figuroj malgraŭ ilia horizontala pozicio. La kuŝanta figuro de Karolo Martelo prezentas lin kvazaŭ li estus reĝo, kun krono kaj sceptro.

## Edziĝoj kaj Infanoj
Karolo Martelo unue edziĝis al Rotruda (690-725), verŝajne Robertianina, kiu naskis:
* Karlomanon (705/710 - 17-a de aŭgusto, 754), urbestron de la Palaco de Aŭstrazio ekde 741 ĝis 747, antaŭ ol retiriĝi al la monaĥejo de Monto Kasino;
* Pepino la Malalta (ĉ. 715 – 768), Urbestro de la Palaco de Burgonjo, Neŭstrio (en 741), kaj Aŭstrazio (en 747), Reĝo de la Frankoj ekde 751 ĝis 768;

* Hiltruda (715-754), edziniĝis en 741 al Odilo, Duko de Bavario. 

* Verŝajne Landradan de Aŭstrazio (715-741);

* Aŭda de Francio, edziniĝis al Teodoriko, Grafo de Autun, kaj patrino de Vilhelmo de Ĵelono (750-815).

Li poste edziĝis al Chrotais (710-755), verŝajne kuzino de sia antaŭa edzino, kvankam ne estas klare ĉu ŝi estis lia ĉefa edzino, kiu mortis baldaŭ poste, aŭ dua edzino. Chrotais naskis al li nur unu filon:

* Bernardo (725-787), abato kaj grafo en la Preĝejo de Saint-Quentin.

Li poste edziĝis al Sŭanahilda (705-741), en 725, el la bavara domo de Agilolfinges, kiu naskis:

* Grifon (726–753), grafo de Le Mans.

Aliaj ekstergeedzaj filoj estas atribuitaj al li, naskitaj de nekonataj konkubinoj:

* Hieronimo (722-782), abato de Saint-Quentin;

* Remiĝo (m. 771), episkopo de Rouen.

## Posteuloj
Ekde la dua duono de la 20-a jarcento pluen, Karolo Martelo fariĝis figuro ofte alvokita de la dekstra kaj ekstreme dekstra franca identeco.

## Referencoj 
Kategorio:Majordomoj
Kategorio:Frankoj
Kategorio:Karolidoj
Kategorio:Entombigitoj en baziliko de Saint-Denis