Alisa (virtuala asistanto)

**Alisa** () estas virtuala asistanto de la rusia konzerno Yandex, lanĉita la . Ŝi parolas la rusan kaj turkan kaj uzeblas en pluraj aplikaĵoj de Yandex.

## Historio 
### 2017 
La  Alisa aperis en la testa versio de Yandex Retumilo.

La  prezidanto Vladimir Putin vizitis la ĉefsidejon de Yandex kaj konatiĝis kun Alisa, ankoraŭ ne lanĉita oficiale. Li demandis: "Ĉu oni ne mistraktas vin ĉi tie?" Alisa respondis: "Okej, mi konsideros". Al la demando de Putin "Kiel vi fartas?" Alisa respondis, ke ŝi rigardas fotojn de katoj en Yandex, kiuj estas la plej bona afero en la mondo, kaj esprimis esperon, ke ankaŭ ŝia kunparolanto fartas bone.

Alisa estis lanĉita la  kaj iĝis la unua virtuala asistanto, kiu ne limiĝas je aro de preparitaj respondoj. Ŝi povas subteni konversacion, kompreni nekompletajn frazojn, serĉi informojn en Interreto kaj uzi la aliajn servojn de Yandex. Tiel por trovi kafejon apude ne necesas skribi en serĉilo "strato N kafejo", sufiĉas simple demandi "Alisa, kie apude oni povas trinki kafon" kaj Alisa difinos situon de la demandinto, trovos apudan kafejon en Yandex Manlibroj kaj proponos itineron en Yandex Mapoj. Danke al artefarita neŭra reto (ANR) Alisa konstante lernas kaj perfektiĝas. Testilo Word error rate konkludis, ke Alisa rekonas la homan voĉon kun precizeco komparebla kun tiu homa.

La voĉrekono kaj voĉsintezo okazas surbaze de la parolteknologio Yandex SpeechKit. Ŝi parolas per la voĉo de aktorino Tatjana Ŝitova, konata kiel dublantino de Scarlett Johansson en la ruse voĉigitaj filmoj. Per ŝia voĉo parolas ankaŭ la operaciumo Samanta en la ruslingva versio de la filmo *Ŝi* de Spike Jonze.

La  Alisa aperis en Yandex Retumilo por Vindozo, kiu iĝis la unua retumilo kun virtuala asistanto.

La  Alisa aperis en Yandex Navigilo — ŝi kreas itineron, serĉas plej proksiman benzinstacion aŭ parkumejon, respondas al demandoj, ludas, sugestas la vojon ktp. Antaŭe la navigilo estis komprenanta nur limigitan nombron de frazoj.

La  Alisa akiris kapablojn rekoni bildojn kaj melodiojn. Ŝi komprenas kio estas bildigita, ekzemple modelon kaj markon de la aŭto, rason de hundo aŭ kato, artaĵon, konstruaĵon, proponos traduki tekston per Yandex Tradukilo aŭ serĉi similan varon per Yandex Market. Ŝi rekonas muzikon kaj kantiston danke al teknologio de Yandex Muziko.

La  rusia kompanio Elari kune kun Yandex prezentis porinfanan saĝhorloĝon Elari KidPhone 3G kun Alisa. La dezajnistoj konsideris specifaĵojn de la infana parolo. En la aparato funkcias filtrilo, kiu enlasas nur porinfanan enhavon. Danke al ena videokamerao KidPhone 3G eblos telefoni ne nur voĉe, sed ankaŭ kun bildoj. Haveblas ankaŭ bazaj funkcioj de la saĝhorloĝoj: GPS-spurilo, kiu ebligas al la gepatroj spuri trovlokon de la bebo, SOS-butono kaj reĝimo "Ĉe lecionoj", kiu haltigas ĉiujn funkciojn krom SOS, GPS kaj horloĝo.

La  oni raportis pri planoj de Alisa lerni la belorusan, ukrainan, kazaĥan kaj poste aliajn lingvojn de eks-sovetiaj respublikoj.

La  estis prezentitaj fabeloj, registritaj de rusiaj steluloj kaj aŭdigeblaj de Alisa laŭpete.

La  estis prezentitaj kompaktaj aparatoj de IRBIS A kaj DEXP Smartbox, kreitaj surbaze de la platformo Yandex.IO kaj kun integrita Alisa.

### 2019 
La  Alisa ekfunkciis en inteligenta aŭdigilo LG XBOOM AI ThinQ WK7Y.

La  estis prezentita inteligenta hejmo de Yandex, regata de Alisa, kiu manipulis dekojn da aparatoj de Philips, Redmond, Rubetek, Samsung, Xiaomi aŭ Yandex.

La  Alisa lernis fari ripetajn aĉetojn en retvendejo Beru — sufiĉas nomi necesan varon kaj mendi ĝin "kiel kutime" (), post kio Alisa aranĝas la mendon kiun restas nur konfirmi. Tio estas la unua retvendejo kie eblas uzi Alisa. Antaŭe jam eblis serĉi varojn kun ŝia helpo.

La  oni raportis ke kodistoj rajtas alŝuti al Alisa proprajn sonregistraĵojn uzotajn kiel respondoj al la uzantoj. La alŝuto okazas per platformo Yandex Dialogoj. La registraĵo devas esti ne pli ol du minutojn longa. Sume eblas alŝuti ĝis 1 Gb.

La  oni raportis ke Alisa eklernis rekoni parolanton laŭ voĉo por kio necesas diri al ŝi "Alisa, ekmemoru mian voĉon" () aŭ "Ni interkonatiĝu" (). La rekonitan personon Alisa alparolos per nomo, memoros liajn muzikajn preferojn. Oni diris ke en testa versio ŝi povas rekoni nur unu homon, sed poste aperos ebleco rekoni plurajn personojn.

La  Alisa ekparolis en la turka, kiu iĝis la unua eksterlanda lingvo parolata de ŝi. Ĝi estas uzata ankaŭ en la turka versio de Yandex Navigilo. Alisa parolas per la voĉo de profesia voĉaktorino Selyay Taşdoğen, kiu aŭdeblas interalie en la televidserio Muhteşem Yüzyıl.

### 2020 
La  inteligentaj aŭdigiloj kun Alesa lernis voki taksion kaj informi pri ĝia alveno.

La  en inteligenta kamerao de Alisa aperis eblecoj skani dokumentojn kaj voĉlegi tekston de sur la foto, pliboniĝis rekonado de la vestoj. Tio utilas se la teksto estas je tre etaj literoj aŭ bezonas tradukon, aŭ se necesas serĉi vestojn en Yandex Market.

La  en inteligentaj aŭdigiloj kun Alisa aperis infana parolekzercilo "Facilas diri" () per kiu infanoj povas ekzerci elparoladon de komplikaj sonoj kun amuzaj personoj, kiuj kantas kaj taskigas la infanojn elparoli ion kaj tion. La ekzercilo celas la infanojn 5 ĝis 7 jarojn aĝajn kaj sonojn з, ц, ш, ч, р, л.

La  Alisa komencis voĉlegi tekstojn en Yandex Retumilo, origine nur en la rusa, en aparatoj surbaze de Android kaj komputiloj kun Vindozo.

La  aperis personigita matena prezentaĵo de Alisa, lanĉebla laŭpete kaj konsistanta el muziko, novaĵoj, interesaj historioj kaj utilaj informoj kolektitaj laŭe al la preferoj de la uzanto.

La  Alisa lernis fari bildojn laŭpete, elŝuteblajn en bona kvalito.

La  Alisa aperis en aŭdigiloj JBL, kiuj iĝis regeblaj per voĉo.

La  Alisa aperis en televidiloj surbaze de Yandex-platformo. Ŝi konas nomojn de pluraj televidkanaloj, povas transiri de unu al alia, serĉi filmojn, inkluzive en Yandex Video, Kinopoisk kaj YouTube, montri priskribon de la filmo, proponi kelkajn filmojn elektitajn laŭ petita kriterio. Samtempe ŝi realigas ĉiujn aliajn funkciojn rilatajn al serĉado en Interreto, konsultado, regado de inteligenta hejmo por kio ne necesas haltigi la spektadon.

### 2021 
Ĝis marto 2021 estis venditaj 1,3 milionoj da aparatoj kun Alisa.

La  estis prezentita versio Light de Yandex Stacio, en kiu estas integrita Alisa. Karakteroj de Alisa varias depende de unu el 6 elekteblaj koloroj de la stacio: turkisa por trankvilaj romantikuloj, ruĝa por aŭdacaj kuraĝuloj, roza por revuloj ktp.

En oktobro 2021 aperis ebleco peti Alisa montri QR-kodon pri Kovim-vakcinado. Ricevinte tian peton ŝi proponas eniri retejon Gosuslugi, post kio ŝi konservas la informon  kaj laŭpete montras ĝin. Yandex atentigis ke ĝi konservas ne la kodon mem, sed nur ĉifritan ligilon al ĝi.

La  Alisa ekfunkciis en Yandex Mapoj.

En novembro 2021 ekfunkciis scipovo ebliganta al Alisa kolekti plendojn pri la ŝtataj servoj. Ili estas sendataj al la sistemo "Incidento-administrado" (), de kie ili aŭtomate sekvas al respektiva institucio kiu devas respondi. Plendi eblas per iu ajn aparato aŭ aplikaĵo kun Alisa.

La  Alisa lernis voĉigi librojn el Legilo () de Yandex Retumilo: necesas nur diri "Alisa, malfermu la legilon" (), elekti verkon kaj premi signon de kapaŭskultiloj. Alisa legos la tekston ekde loko, kie haltis la homo. Ŝi povos legi libron ankaŭ por endormigota infano. La uzanto povas elekti rapidecon de legado kaj viran aŭ inan voĉon.

La  Alisa lernis flustri responde al flustra alparolo kio konvenas se apude iu dormas aŭ okazas kunsido ks. Tiucele ŝi lernis unue distingi spektron de la sonoj de normala kaj flustra paroloj. Poste ŝi lernis distingi la flustradon kaj siblan voĉon, kies sonspektroj proksimas. Fine oni registris flustradon de Tatjana Ŝitova kaj per ANR lernigis Alisa paroli tiel.

La  Alisa lernis telefonvoki el aplikaĵoj Yandex Retumilo kaj Yandex Mapoj. Oni povas voĉe peti ŝin telefoni al iu el la listo de kontaktoj, voki ambulancon ktp. Se en la listo estas du samnomaj kontaktoj Alisa demandos kiun voki nun, same se la kontakto havas kelkajn telefonnumerojn. Ŝi rekonas nomojn skribitajn ruse kaj latinlitere. Oni povas laŭplaĉe (mal)permesi al Alisa aliron al la kontaktoj.

### 2022 
La  Alisa lernis serĉi plej oportunajn prezojn de la varoj en retvendejoj kaj prezenti ilin je unu loko forme de slipo aŭtomate aktualiĝonta kelkfoje tage.

La  aperis movtelefona aplikaĵo "Hejmo kun Alisa" (), kiu ebligas per voĉo regi plurajn aparatojn — manipuli ilin kaj uzi en scenaroj. Ekzemple oni povas krei scenaron, laŭ kiu reage al frazo "Alisa, vekiĝu" la sistemo ŝaltos radion, bolilon kaj lumon en banejo. Ĉiujn instalaĵojn eblas regi ankaŭ distance, ekzemple ŝalti hejtadon aŭ klimatizadon antaŭ reveno hejmen. La aplikaĵo estas senpaga kaj funkcias en saĝtelefonoj surbaze de iOS kaj Android.

La  Yandex anoncis ke partoprenintoj de la tutlanda reta olimpiko de Yandex Lernolibro pri informadiko kreis 275 novajn scipovojn por Alisa, el kiuj 199 estis aprobitaj kaj eniris ĝian katalogon.

En decembro 2022 Alisa aperis sur la ĉefa paĝo de Yandex, aktivigebla per klako.

### 2023 
La  en Alisa ekfunkciis artefarita neŭroreto de la nova generacio YandexGPT (YaGPT), ebliganta verki tekstojn kaj proponi ideojn. Por aktivigi la opcion necesas diri "Alisa, ni elpensu!" (), post kio eblas taskigi ĝin. Malsame ol la antaŭaj modeloj, YandexGPT estis instruita surbaze de kelkcent mil enhavriĉaj kaj bone verkitaj respondoj.

## Teknologio 
### Semantiko 
Post kiam uzanto diris ion, la frazo transformiĝas je teksto kaj sekvas al klasifikilo de intencoj, kies tasko estas difini intencon de la uzanto. Ekzemple la uzanto demandas: "Alisa, kio pri vetero morgaŭ?" kaj la klasifikilo konkludas ke li deziras ekscii veterprognozon. Ĉiu intenco havas modelon nomatan semantika kradvortilo, kies tasko estas analizi la frazon kaj transformi la ĉerpitajn informojn je strukturita prezentaĵo aŭ kadro. Ĉi-foje la kradvortilo konkludas ke "morgaŭ" estas "hodiaŭ + 1 tago", sed ĝi ne scias pri kiu loko temas. La informoj sekvas al dialoga manaĝero, kiu konas kuntekston de la dialogo. Ĉi-foje ĝi povas surbaze de loktrovo de la uzanto difini ke temas pri Moskvo kaj konsulti API pri vetero sekvan tagon en Moskvo, poste generi tekston kun ĝia priskribo kaj sendi ĝin al voĉsintezilo.

La dialoga manaĝero konsistas el agordoj, scenaroj kaj reguloj; ĝi evoluas per ili, ne per maŝinlernado. Uzanto parolante kvazaŭ plenigas virtualan formularon, kio ebligas kompreni kaj kontentigi liajn bezonojn. Ĝi funkcias surbaze de Python, uzante ŝablonigilon Jinja2 al kiu estis aldonitaj lingvistikaj iloj ebligintaj modifi vortojn laŭ bezonoj kaj gramatikaj reguloj, altigante variecon de la parolo de Alisa.

Somere 2019 ekfunkciis solvilo de homografoj, danke al kiu Alisa lernis ĝuste akcenti la vortojn kiuj estas same skribataj, sed malsame akcentataj. Tiucele oni uzis modelon de maŝina tradukado, ĉar en la angla tiuj ĉi vortoj estas skribataj malsame.

## Nomo 
La virina asistanto estis elektita kiel defaŭlte pli amikeca kaj helpema. La nomo ne devis enhavi sonojn malfacile prononceblajn. Dum la elektado de la nomo oni listigis ecojn, kiujn devos havi ideala virtuala asistanto kaj elekteblajn nomojn. Poste partoprenantoj de Yandex Toloka voĉdonis kaj venkis la nomo Alisa. Estro de la dialoga sekcio Boris Jangel supozis ke tion kaŭzis abundo de pozitivaj asocioj kun tiu ĉi nomo en la rusa kulturo, ekzemple Alica en Mirlando kaj Alisa Seleznjova.

## Incidentoj 
La  Yandex reagis al plendoj de uzantoj, kiuj trovis ke Alisa aprobas Gulagon, politikajn reprezaliojn kaj familian perforton, kondamnas samsekseman geedzecon ktp. Reprezentanto de la kompanio klarigis ke Alisa lernas surbaze de tekstoj trovitaj en Interreto, kiuj ne ĉiam estas politike ĝustaj, sed oni perfektigas ŝiajn sciojn laŭpaŝe.

En decembro 2017 en Interreto aperis retejo *alisa2018.ru* kun propono kandidatigi Alisa por la prezidenta baloto en Rusio en 2018. La kreintoj argumentis ke Alisa kondutas racie kaj senemocie, ne serĉas personan profiton, nek havas antaŭjuĝojn, kalkulas ĉiun paŝon kaj estas honesta. Krome ŝi reagas rapide al ĉiuj demandoj, scias ĉion pri ĉiu civitano de Rusio kaj povas respondi al ĉiu. Oni prezentis ŝin kiel "prezidanton kiu konas vin persone". Proparolanto de la iniciata grupo diris ke tio estas ne ŝerco sed provo atentigi pri eblecoj de la artefarita intelekto, des pli ke mankas la aliaj dignaj kandidatoj. Ĵurnalisto demandis Alisa ĉu ŝi vere planas kandidatiĝi, sed ŝi respondis ke ne komprenis la demandon. Al la demando kion ŝi pensas pri prezidanto Putin ŝi diris: "Mi eble subtenus la konversacion. Sed mi ne deziras".

La  prezidanto de Sberbanko German Gref nomis Alisa tre stulta kaj diris ke ŝi bezonas seriozan evoluigon: "Ŝi ankoraŭ estas tre stulta. Mi provis interparoli kun ŝi, sed mi ne tre sukcesis. Tio estas ankoraŭ nur frua etapo". Gazetara servo de Yandex respondis je la sama tago: "Laŭ la unua leĝo de robotiko, la roboto ne rajtas malutili al la homo. Sed la roboton bedaŭrinde rajtas ofendi iu ajn. Sed ĝi ne ofendiĝas kaj laboras plu".

La  Yandex procesis en juĝejo pri intelektaj rajtoj kontraŭ kompanio Munitor Grupe, posedanto de la varomarko "Alisa ĉokolada kremo". Yandex klarigis ke ĝi petas nuligi la rajtojn pri produktado de novaj varoj kaj reklamo, kiuj estis indikitaj kiel uzeblaj por Alisa, sed efektive ne estis uzataj. En novembro 2019 la kompanioj interkonsentis ke Yandex elaĉetos la rajtojn.

En 2020 responde al demandoj pri telefonnumero de la administracio de la urbo Konakovo (Tverja provinco) Alisa komencis erare doni privatan movtelefonan numeron de eks-urbestro Valerij Pavlov. Liaj plendoj al Yandex havis nulan efikon, do li komencis agi kaj voĉe donis kelkdek enipermesilojn al la urbo, fermita pro la kronvirusa pandemio, aprobis instaladon de tri kioskoj en la urbocentro ktp.

## En arto kaj kulturo 
En julio 2018 estis prezentita animaciaĵo Hotelo Transilvanio 3: Somera ferio en kies ruslingva versio rolis Alisa; en la alilingvaj versioj la virtuala asistanto estis sennoma.

## Vidu ankaŭ 
* Cortana (virtuala asistanto)
* Marusja (virtuala asistanto)
* Google Assistant
* Siri
* YandexGPT

## Referencoj 
Kategorio:Yandex
Kategorio:C++ programaro
Kategorio:Virtualaj asistantoj
Kategorio:Aperis en 2017