Dependeco (medicino)

[eta|Gustav Imlauer: *Ihr zu Füßen*. [Alkoholismo estas unu el plej etendaj dependecoj.]]
[eta|[Heroino estas unu el plej dependigaj substancoj kies konsumo okazigas multajn san- kaj soci-problemojn.]]
La **dependeco** (aŭ **toksikomanio**) en medicino signifas, ke iu ne povas malhavi iun materialon aŭ konduton periode, per kiuj li/ŝi travivas por mallonga tempo kontentigajn travivaĵojn. La plenumo de la travivaĵo kaŭzas ĝojon, kontentiĝon.

Dependeco estas malsano kiu estas karakterizita per sindeviga engaĝiĝo en rekompensado de stimuloj, malgraŭ malbonaj sekvoj. Ĝi povas esti konsiderita kiel malsano aŭ biologia proceso kaŭzanta tiajn kondutojn. La du trajtoj kiuj karakterizas ĉiujn kutimigajn stimulojn estas ke ili plifortikigas (t.e., ili pliigas la verŝajnecon ke persono serĉos ripetan eksponiĝon al ili) kaj interne rekompensantaj (t.e., io perceptis kiel esti pozitiva aŭ dezirinda). δFosB, gena transkripcifaktoro, estas kritika komponento kaj ofta faktoro en la evoluo de praktike ĉiuj formoj de kondutismaj kaj drogaj dependecoj; du jardekoj de esplorado en la rolo de δFosB en dependeco montris ke dependeco ekestas, kaj la rilata sindeviga konduto intensigas aŭ malintensigas, kune kun la genetika troesprimo de δFosB en la D1-speco mezaj dornaj neŭronoj de la nuklearo; pro la kaŭza rilato inter δFosB esprimo kaj dependecoj, ĝi estas utiligita preclinical kiel dependeca biosigno. δFosB esprimo en tiuj neŭronoj rekte kaj pozitive reguligas drogmem-administracion kaj kompensan sentemigon tra pozitiva plifortikigo, malpliigante sentemon al malemo.

Dependeco postulas altan paspagon sur individuoj kaj socio kiel tutaĵo tra la rektaj malutiloj de medikamentoj, rilataj sankostoj, longperspektivaj komplikaĵoj (ekz., pulma kancero kun fumtabako, hepatcirozo kun trinkado de alkoholo, aŭ metamfetaminbuŝo de intravejna metamfetamino), la funkciaj sekvoj de ŝanĝita neŭrala plastikeco en la cerbo, kaj la sekvan perdon de produktiveco. Klasikaj markostampoj de dependeco inkludas difektitan kontrolon de substancoj aŭ konduto, okupitecon kun substanco aŭ konduto, kaj daŭran uzon malgraŭ sekvoj. Kutimoj kaj padronoj asociitaj kun dependeco estas tipe karakterizitaj per tuja kontentigo (mallongperspektiva kompenso), kunligita kun malfruaj malutilaj efikoj (longperspektivaj kostoj).

Ekzemploj de medikamento kaj kondutismaj dependecoj inkludas: alkoholismo, amfetamindependeco, kokaindependeco, nikotindependeco, opiaĵdependeco, manĝdependeco, ludmanio, kaj seksa dependeco. La nura kondutisma dependeco rekonita per la DSM-5 estas ludmanio. La esprimo dependeco estas misuzita ofte por rilati al aliaj sindevigaj kondutoj aŭ malsanoj, precipe dependeco, en novaĵmedioj.

La Monda Organizaĵo pri Sano rigardas la medicinan dependecon kiel malsano, se tiu detruas la sociajn eblecojn de la individuo kaj ofte eĉ ties sanon. Tiuokaze, oni ne parolas pri karaktera aŭ vola malforteco.

## Substanca dependeco
thumb|maldekstre|Linioj da kokaino preparitaj por nazkonsumado.
La **substanca dependeco** (SD, aŭ **toksikomanio**) estas la konstanta konsumo de drogoj (inklude alkoholo) spite al la fakto ke la esencaj damaĝoj kaj la kontraŭaj konsekvencoj derivitaj de ties konsumo.​ La misordojn pro konsumo de substancoj (SD) oni konsideras grava mensa malsano kiu gamas laŭ la aĝo je kiu ekaperas la simptomoj en individuo, laŭ la tempo dum kiu ĝi ekzistas kaj la tipo de substanco kiun oni konsumas.​ Ne estas ofta ke tiuj kiuj suferas SD suferas ankaŭ aliajn misordojn de mensa sano. La misordoj pro konsumo de substancoj estas karakterizataj per serio de mensaj/emociaj, fizikaj kaj kondutaj problemoj kiel la kronika kulpeco; la malkapablo por redukti aŭ ĉesi konsumi la substancon aŭ substancojn spite al ripetitaj klopodoj; la ŝoforado de vehikloj estante ebria; kaj la fiziologiaj simptomoj de drogmanko.​

En la Diagnoza kaj Statistika Manlibro de Mensaj Malordoj (5a eldono, 2013), konata ankaŭ kiel DSM-5, la diagnozoj DSM-IV de droga misuzado kaj de droga dependeco fuziiĝis en la kategorio de misordoj pro konsumo de substancoj. La graveco de la misordoj pro konsumo de substancoj povas varii amplekse; en la diagnozo DSM-5 de misordo pro konsumo de substancoj, la graveco de la misordo pro konsumo de substancoj fare de persono estas kvalifikita kiel malgrava, modera aŭ grava laŭ la nombro de kiom de la 11 diagnozaj kriterioj plenumiĝas. La Klasifiko Internacia de Malsanoj, 11a revizio (CIE-11) dividas la misordoj pro konsumo de substancoj en du kategorioj: (1) malprofita modelo de konsumo de substancoj; kaj (2) dependenco de substancoj.​

En 2017, oni ĉirkaŭkalkulis, ke en la tuta mondo 271 milionoj da personoj (nome 5,5 % de plenkreskuloj) estis konsumintaj unu aŭ pliajn eksterleĝajn drogojn.​ De tiuj, 35 milionoj suferis misordojn pro konsumo de substancoj.​ En 2017, la misordoj pro konsumo de eksterleĝaj substancoj okazigis rekte 585 000 mortojn.​ La konsumo de alkoholo okazigis aliajn 3 milionojn de mortoj en 2016. Manĝodependeco povas troviĝi en tiuj kiuj suferas manĝodisordojn, kvankam ne ĉiuj personoj kiuj suferas manĝodisordojn havas manĝodependecon kaj ne ĉiuj kiuj suferas manĝodependecon ricevas diagnozitajn manĝodisordojn. Persono kiu havas fortan emon al ĉokolado estas ofte referencata kiel ĉokoholulo, termino konstruita sur la modelo de alkoholulo. Riskofaktoroj por disvolvi manĝodependecon estas tromanĝado kaj impulsiĝemeco.

La Skalo Barratt pri Impulsiĝeco, specife nomata skalo BIS-11, kaj la subskaloj UPPS-P pri Impulsiva Konduto de Negativa Urĝo kaj Manko de Persisteco estis rilatitaj al manĝodependeco. En tiu tipo de oftaj kazoj, la termino "dependeco" estas uzata ankaŭ por priskribi ripetan kompulsion en kiu individuo haltigas la partopreno en specifa aktiveco, spite la fakton ke estas malprofitaj konsekvencoj el tio, ĉu por la propraj individuaj sano, mensa stato aŭ la socia vivo. Tiukadre povas esti biologiaj kaj psikologiaj faktoroj kiuj kontribuas al tiuj dependecoj.​

## Kelkaj dependecoj 
[eta|upright|[Sigmund Freud, kies doktoro asistis lian memmortigon pro buŝa kancero kaŭzita de fumado]]
Plej konataj sandamaĝaj dependecoj estas:
* fumado (nikotin-dependeco)
* konsumado de drogoj, (dependeco je kanabo, heroino ks.)
* alkoholismo (dependeco je alkoholaĵoj)

aliaj dependecoj, kiuj povas esti damaĝaj je la individuo aŭ je la socio:
* seks-dependeco
* dependeco je konsumado de certaj varoj (ĉokolado, kafo, dolĉaĵoj) kaj manĝado ĝenerale
* ludo-dependeco (vet-dependeco)
* labor-dependeco
* ret-dependeco (dependeco al la uzo de la Interreto, aparte sociaj retoj, retludoj aŭ ekz. eĉ Vikipedio, poŝtelefonoj)
* aĉetemo, eĉ aĉetomanio, ĉefe en vendejo post vendejo, kaj foje nur rigardante montrofenestrojn neaĉetante

## Simptomoj 
La dependa persono plej ofta neas sian dependecon.

Simptomoj de la dependeco
* perdo de kontrolo je konsumo de la dependa objekto
* detira simptomo
* altiĝo de la tolera sojlo je la konsumita varo
* neglekto de aliaj interesoj

## Traktado 
# malebligo de la dependaĵo
# psiĥologia traktado
# traktado kun parencoj, pli frue dependaj personoj

## Vidu ankaŭ 
* Aĉetomanio
* Abstina sindromo
* Droga dependeco
* Ludopatio

## Notoj 
## Bibliografio 
### En la germana 
* Walter Altmannsberger: Kognitiv-verhaltenstherapeutische Rückfallprävention bei Alkoholabhängigkeit. Ein Trainingsmanual. Hogrefe Verlag, Göttingen 2004, ISBN 3-8017-1678-3, S. 17–19.
* Ingrid Arenz-Greiving: Die vergessenen Kinder. Kinder von Suchtkranken. Blaukreuz, Wuppertal 1998, ISBN 3-89175-053-6.
* Wolfgang Beiglböck, Senta Feselmayer: F10 – Psychische und Verhaltensstörungen durch psychotrope Substanzen – Störungen durch Alkohol. In: W. Beiglböck, S. Feselmayer, E. Hohemann (Hrsg.): Handbuch der klinisch-psychologischen Behandlung. 2. Aufl., Springer-Verlag, Wien 2006, ISBN 3-211-23602-3.
* Detlef Buch: Innovative ambulante Alkoholismustherapie. Das Modell einer qualifizierten ambulanten Entgiftung (= Schriftenreihe Socialia, Band 24). Kovač, Hamburg 1998, ISBN 3-86064-678-8.
* Detlef Buch: Alkoholikerhilfe in der DDR. Eine sozialpädagogische Betrachtung (= Schriftenreihe Sozialpädagogik in Forschung und Praxis, Band 5). Kovač, Hamburg 2002, ISBN 3-8300-0707-8.
* B. Croissant, K. Mann: Qualifizierter Entzug – Die stationäre Entzugsbehandlung von Alkoholabhängigen und ihre ambulante Fortführung. In: Klinikarzt. 2003; 32, S. 306–312, doi:10.1055/s-2003-42383
* Griffith Edwards (Eld.): Alkoholkonsum und Gemeinwohl – Strategien zur Reduzierung des schädlichen Gebrauchs in der Bevölkerung. F. Enke Verlag, Stuttgart 1997, ISBN 3-432-26651-0.
* Carola Flurschütz: Prognosefaktoren, Langzeitverlauf und Komorbidität alkoholabhängiger Frauen und Männer – Zehn-Jahres-Katamnesen. (PDF; 492 kB) Diss. Universität Tübingen 2007
* Ursula Havemann-Reinecke, Siegfried Weyerer, Heribert Fleischmann (Eld.): Alkohol und Medikamente, Missbrauch und Abhängigkeit im Alter. Lambertus, Freiburg i. Br. 1998.

### En la angla 
* Pelchat ML (Marto 2009). "Food Addiction in Humans". *The Journal of Nutrition*. 139 (3): 620–622. doi:10.3945/jn.108.097816. PMID 19176747.
* Gordon HW (Aprilo 2016). "Laterality of Brain Activation for Risk Factors of Addiction". *Current Drug Abuse Reviews*. 9 (1): 1–18. doi:10.2174/1874473709666151217121309. PMC 4811731. PMID 26674074.
* Szalavitz M (2016). Unbroken Brain. St. Martin's Press. ISBN 978-1-250-05582-8.

* 
* 

Kategorio:Psikaj malsanoj
Kategorio:Klinika psikologio
Kategorio:Psikiatrio

Kategorio:Sindromoj en psikiatrio
Kategorio:Drogoj kaj sano