Monumento de Libereco (Rigo)

La **Monumento de Libereco** (latve *Brīvības piemineklis*) estas memormonumento lokita en Rigo, la ĉefurbo de Latvio. Ĝi omaĝas la militistojn, kiuj forpasis okaze de la latva milito de sendependeco (1918-1920). La monumenton oni kutime rigardas kiel gravan simbolon de la libereco, sendependeco kaj suvereneco de la Latva Respubliko. Inaŭgurita la 18-an de novembro 1935, tiu 42 metrojn alta monumento konsistas el granito, travertino kaj kupro. Ĝi estas ofte uzata kiel oportuna kunvenigpunkto por publikaj okazaĵoj kaj oficialaj ceremonioj, kaj ĝia statuo baldaŭ ornamos la estontan latvan 2-eŭran moneron.

La skulptaĵoj kaj bareliefoj de la Monumento de Libereco, dispartigitaj laŭ dektri grupoj, bildigas la kulturon kaj la historion de Latvio. La kerno de la monumento konsistas el kvarangulaj brikoj, kiuj altamasiĝas direkte al la pinto kaj progrese mallarĝiĝas. Centre staras travertina kolono kun pinte de ĝi la kupra statuo de Libereco, kiu fiere levas kaj elmontras tri origitajn steletojn. La ideo konstrui tian monumenton unue aperis komence de la 1920-aj jaroj, kiam la ĉefministro de Latvio Zigfrīds Anna Meierovics ordonis, ke oni ellaboru regularon por konkurso rilate al la desegnado de "memorkolono". Post pluraj konkuradoj, la monumento estis finfine konstruita komence de la 1930-aj jaroj laŭ la projekto "*Brilu kiel stelo!*" de la latva skulptisto Kārlis Zāle. La konstruado estis entute financita de privataj donacoj.

Dum la Dua mondmilito, Latvio estis aneksita de Sovetunio: la rusoj unue konsideris detrui la Monumenton de Libereco, sed poste rezignis la ideon. Oni kelkfoje atribuas la savon de la konstruaĵo al la soveta skulptisto Vera Muĥina, eble ĉar ŝi tre altestimis ĝin laŭ arta vidpunkto. La sovetoj uzadis propagandon por falsi la simbolan signifon de la monumento, kaj por igi ĝin pli konforman al soveta ideologio. Ĝi tamen restis por la latva popolo simbolo de nacia sendependeco: la 14-an de junio 1987 kunveniĝis tien proksimume kvin mil homoj por memorfesti la viktimojn de Sovetunio kaj ĉirkaŭmeti florojn. Tiu kunveniĝo signis la komencon de nacia movado por sendependiĝo, kaj nur tri jarojn poste sendependiĝis Latvio.

## Priskribo 
eta|300px|maldekstra|Skemo de la Monumento de Libereco (vidita supre): 1 - Libereco, 2 - Latvio, 3 - Lāčplēsis, 4 - Katenrompantoj, 5 - Vaidelotis, 6 - Por Patrujo kaj Libereco, 7 - 1905, 8 - La Batalo kontraŭ la Bermontianoj sur la Fera Ponto, 9 - Gardistoj de la Patrujo, 10 - Laboro, 11 - Scienculoj, 12 - Familio, 13 - Latvaj fusilistoj, 14 - Latvoj: la Kantistoj

La skulptaĵoj kaj bareliefoj de la Monumento de Libereco estas dividitaj laŭ dektri grupoj: ili ĉefe bildigas latvan kulturon kaj historion. La tuta monumento estis konstruita ĉirkaŭ framo el ŝtalbetono, kaj estis malnovtempe kunligita per ŝtalaj kaj bronzaj kabloj aŭ per mortero. La kanalo estas 3,2-kilometrojn longa kaj estas ĉirkaŭita de parko duone de sia kurso. La teramasoj, kiuj rezultis el la detruado de la fortikaĵoj, estis arigitaj ene de la parko, kaj hodiaŭ formas artefaritan monteton kun akvofaloj norde de la monumento

En la parko kaj sude de la monumento situas la Nacia Operejo, kun ĝia florĝardeno kaj fronta fontano. Ĉe la okcidenta parto de la placo, apud la malnova kvartalo, estas malgranda kafejo kaj la horloĝo Laima. La horloĝo estis instalita en 1924, kaj en 1936 ĝi subtenis reklamon pri dolĉaĵoj por la latva brando "Laima", el kiu ĝi akiris sian nomon. La horloĝo estas populara kunvenigpunkto.

Dum la 1930-aj jaroj, oni unue planis krei elipsforman placon ĉirkaŭ la piedo de la monumento: laŭ la projekto, tiu placo estus ĉirkaŭita de granita, 1,6-metron alta muro, kun benkoj ene de la areo kaj heĝo da tujoj ekster ĝi. Sed tiu koncepto tiam ne plenumiĝis. La ideo estis rekonsiderita en la 1980-aj jaroj, sed estis denove reĵetita.

## Konstruado 
La ideo konstrui monumenton por memorfesti la mortintajn soldatojn de la latva milito de sendependeco unue aperis en la fruaj 1920-aj jaroj. La 27-an de julio 1922 ordonis la ĉefministro de Latvio Zigfrīds Anna Meierovics, ke oni ellaboru regularon por konkurso rilate al la desegnado de "memorkolono". La gajnanto de la konkurso estis projekto, kiu proponis 27 metrojn altan kolonon, kun skulptaĵoj pri la oficialaj simboloj de Latvio kaj bareliefoj bildigante Krišjānis Barons kaj Atis Kronvalds. Sed ĝi estis finfine reĵetita pro la protestado de 57 artistoj. Neregula prizorgado de la monumento kaj maloportunaj renovigoj ankaŭ kontribuis al la difektado de la Monumento de Libereco. Por preventi pliajn damaĝojn, kelkaj el la kabloj estis anstataŭitaj de poliuretano, kaj oni surmetis akvoforpelantojn sur la fasadoj dum la renovigo de 2001. Estis tiam taksita, ke ĝenerala revizio de la monumento estis farenda almenaŭ ĉiudujare.

La monumento estis renovigita dufoje dum la soveta periodo: unue en 1962, kaj due en 1980 kaj 1981. Konforme al la antaŭe ekzistanta kutimo, ĉiuj renovigoj kaj prizorgadoj post la sendependiĝo de Latvio restis parte financitaj de privataj donacoj. La Monumento de Libereco spertis gravan renovigon inter 1998 kaj 2001. La monumento oficiale re-malfermiĝis la 24-an de julio 2001. La ŝtuparo, la kolono kaj la interno de la monumento estis renovigitaj, dum la ŝtonoj estis purigitaj kaj denove enmasonigitaj. Kvankam la renovigantoj tiam asertis, ke la monumento kapablus travivi unu jarcenton sen alia grava renovigo, oni malkovris post kelkaj jaroj, ke la origo de la steletoj estis difektitaj pro la teknikoj uzitaj dum la renovigo. La steletoj estis denove renovigitaj en 2006, sed tion oni faris tiel haste, ke la kvalito de la laboro laŭdire montriĝas dubinda.

## Honorgardistaro 
eta|dekstra|200px|La honorgardistaro, piede de la Monumento de Libereco.

Honorgardistaro konstante restis ĉe la monumento ekde ĝia malkaŝo (en 1935) ĝis 1940, kiam Sovetunio aneksis Latvion. Depost septembro 2004, la gardoj cetere plenumas patrolon je ĉiu duonhoro dum sia servo: ili ekmarŝas el la bazo de la monumento, dufoje laŭiras ĉiujn flankojn kaj tiam revenas al sia originala pozicio. Laŭ regularo, la gardoj plie devas esti almenaŭ 1.82 metron altaj kaj bonsanaj pro tio, ke ili devas stari tute senmove dum unu duonhoro.

## Historia signifo 
[eta|maldekstra|325px|La Monumento de Libereco anstataŭis statuon de la [Caro|rusa imperiestro Petro la Granda.]]
Post la fino de la Dua mondmilito, ekzistis planoj koncerne la detruadon de la monumento: restas tamen malmultaj dokumentoj atestante pri tio por la historiistoj, kiuj do precipe turnas sin al parolaj atestadoj. Laŭ sia filo, ŝi ja ĉeestis kunvenigon, dum kiu la destino de la monumento estis priparolita, kaj opiniis, ke la monumento estis arte altvalora. Ŝi plie laŭdire timis, ke ĝia detruado eble vundus la plej sanktegajn sentojn de la latva popolo. La misinterpretado de la monumento iom post iom malgrandiĝis kaj oni ekzemple diris en 1988, iasence pli akurate, ke ĝi estis konstruita por "*celebri la liberigon el la sklava aŭtokratio de la caro kaj de la germanaj baronoj*": tia aserto tamen preteratentis, ke la bolŝevika ruĝa armeo kaj la ruĝaj latvaj fusilistoj ankaŭ estis malamikoj dum la latva milito de sendependeco. Kiel respondo, Sovetunio iniciatis biciklan kuradon ĉe la monumento samtempe kiel la planita ceremonio. Helsinko-86 poste organizis novan florceremonion la 23-an de aŭgusto 1987, por rememorigi la 48-an datrevenon de la embarasa pakto Molotov-Ribbentrop inter Sovetunio kaj Nazia Germanio: akvoŝprucado estis tiam uzita por dispeli la homamason. La movado por latva sendependiĝo tamen plugrandiĝis kaj sukcese, plurfoje kunvenigis pli ol 500 000 partoprenantoj (tio estas unu kvarono de la latva loĝantaro). Tri jarojn poste, la 4-an de majo 1990, la nova sendependeco de Latvio estis proklamita.

Depost la re-sendependiĝo de Latvio, la monumento fariĝis grava kunvenigpunkto rilate al tre variaj okazaĵoj. Unu el ili, la 16-a de marto, kaŭzis tensan debaton, ĉar tiu memortago celas celebri la latvan legion de la Waffen-SS, kiu batalis kontraŭ Sovetunio dum la Dua mondmilito. En 1998, pri tiu okazaĵo tre atenteme interesiĝis eksterlandaj masmedioj, kaj la sekvan jaron kondamnis Rusio tiun memortagon kiel glorigon de naziismo. La afero rapide aliformiĝis en konflikton inter dekstraj kaj maldekstraj politikistoj kaj montriĝis tiel akra, ke ĝi minacis nacian stabilecon.

La latva registaro provis variajn rimedojn por mildigi la krizon kaj denove kontroli la situacion: en 2006, la registaro malpermesis la okazaĵojn planitajn de pluraj ekstremdekstraj organizaĵoj, kaj plie ĉirkaŭkradis la monumenton, oficiale pro renovigo (laŭ la urba konsilio de Rigo). La registaro estis do kritikita de la latva gazetaro pro tio, ke ĝi ŝajne ne kapablis garantii samtempe kaj publikan sekurecon kaj politikan liberecon. La ceremonioj plie okazis spite al la malpermeso. La 23-an de novembro 2006 estis deklarita ne laŭkonstitucia la leĝo, kiu imponis oficialan aprobon por ĉiuj publikaj kunveniĝoj. Dum la sekva kunveniĝo uzadis la registaro multajn policistojn por gardi la ĉirkaŭaĵon de la monumento, kaj la okazaĵo restis sufiĉe kvieta.

## Notoj 
## Bibliografio 
* Māra Caune (2002). *Brīvības piemineklis: tautas celts un aprūpēts.. Brīvības pieminekļa atjaunošanas fonds*, Rigo. ISBN 9984-19-253-9

## Vidu ankaŭ 
* **Listo de monumentoj rilate al libereco**

## Eksteraj ligiloj 
* **(ru)** Monumento de Libereco
* **(lv)** Latvijas brīvības dižākajam simbolam - jau 60
* Fotogalerio
* Virtuala vizito de Rigo
* Arkivo de aktualaĵoj, inkluzive de la inaŭguro de 1935 
* **(lv)** "Mirdzi kā zvaigzne" (1999), filmo petante donacojn por la renovigo de la monumento

Kategorio:Rigo
Kategorio:Statuegoj
Kategorio:Monumentoj en Latvio
Kategorio:Naciaj simboloj de Latvio
Kategorio:1935 en Latvio
Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1935