Submarŝipo

[eta|altdekstre=1.35|Submarŝipo de tipo Ŝarko de [Rusio.]]
**Submarŝipo** estas ŝipo, kiu estis konstruita por submara veturo, nome akvoveturilo kapabla je sendependa funkciado subakve. Ĝi diferencas el submarŝipeto, kiu havas pli limigitan kapablon subakvan. La termino plej ofte aludas al granda, anhava, aŭtonoma veturilo. Ĝi estis ankaŭ foje uzata historie aŭ parolmaniere por aludi al demalproksime funkciantaj vehikloj kaj al robotoj, same kiel al mez-grandaj aŭ pli malgrandaj veturiloj, kiaj la minisubmarŝipo kaj la submaraŭto. La nomo *submarŝipo* evoluis kiel mallongigita formo de *submara ŝipo* aŭ *submara boato*. Pro tialoj de mara tradicio, submarŝipoj estas ofte referencata kiel simple "boatoj" pli ol kiel "ŝipoj", konsiderinte ties malgrandon.

## Historio 
eta
La deziro de la homoj por pli longa restado subakve, ol por kiom sufiĉas la propra spiro, estas sampraa kiel la deziro pri flugado. Pro tio la homoj jam okupiĝis pri tio en la antikveco. La plej konata kaj disvastiĝinta "instrumento" estis la *ŝnorkelo* (spirtubo), tra kiu la subakviĝintoj akiris freŝan aeron.

### Ĝis la 18-a jarcento 
* 1405: Konrad Kyeser planas mergoveston en sia verko *Bellifortis*
* 1515: Leonardo da Vinci skizas sur desegnotabulo unupersonan submarŝipeton.
* 1604: Magnus Pegel priskribas unuafoje la bazajn pensojn kaj antaŭkondiĉojn pri konstruo de mergoŝipo.
* 1620: la nederlanda malkovristo Cornelis Jacobszoon Drebbel konstruas la unuan manovreblan subakvan veturilon, el ligno kaj ledo.
* 1691: la franca fizikisto Denis Papin - profesoro ĉe Philipps-Universitato de Marburg, konstruas mergoboaton, kiu disfalas ĉe testo en 1692.
* 1772: en Germanio estas testata – en Steinhuda Maro – unuafoje subakva veturilo, nomita steinhuda ezoko, post ties formo. Oni povis mergi per la ligna konstruaĵo ĉirkaŭ 12 minutojn.
* 1776: eta|300ra|mergoŝipo de Buŝnella usona David Bushnell konstruas en 1776 la "Turtle"-on ("mara testudo"), el fero kaj kverka ligno. Ĝi estas taksata kiel la unua vera submarŝipo, ĉar ĝi uzis por movoj du ŝraŭbojn movitajn per mana kranko (la antaŭuloj uzis velojn aŭ remilojn por sin movi sur la akvosurfaco.
* 1799: la mineja majstro Joseph von Baader priskribas konstruon de dupersona submarŝipo.

### 19-a jarcento 
La usona Robert Fulton planas en 1801 submarŝipon "Nautilus". Ĝi posedas manan krankan peladon tra ŝraŭbo, vovaĵo estas la remiloj por la flanka kaj profunda direktado same kiel la premaera sistemo por prizorgo de la tripersonanan teamon kun spiraero. La "Nautilus" ekscitas eĉ Napoleonon, sed ĝi pruviĝas por milita uzo tro malrapida.

La 2-an de oktobro de 1864, Narcís Monturiol enakvigas *Ictineo II* la unuan submarŝipon kun maŝina pelado. La ŝipo konsistas el ligno – firmigita per kupra kadro – koj tute kovrita per ĉirkaŭ 2&nbsp;mm dikaj kupraj lamenoj. Ĝin pelis motoro, alborante per magnezia peroksido, zinko kaj kalia klorato.

Oni konstruis dum la Usona Enlanda Milito, en 1864 kelkajn manpleitajn submarŝipojn, ekz. C.S.S. H. L. Hunley. La 17-an de februaro de 1864 sinkas la malamika ŝipo U.S.S Housatonic kaj ĝi tiel iĝas la unua submarŝipo sur la Tero, kiun sinkigis alia ŝipo. Ĉe la batalo mortis eĉ la 9-persona anaro. Oni trovis la 4-an de majo de 1995 la restaĵojn de C.S.S. Hunley, kiuj poste konservis.

### 1900 – 1930 (Unua Mondmilito) 
Per enmeto de Hunley en 1864 komenciĝas kreskanta interesiĝo je uzo de submarŝipoj por militaj celoj. En la sekvaj jardekoj, la evoluon forte apogila la armeo. (legu submarŝipa milito).

* 1902: Germanio finfine konstruas kaj testas prototipon de 200-tuna eksperimenta submarŝipo (Forelle). Pliaj tri ekzempleroj oni vendas al Rusio.
* 1904: komisio por konstrui militcelajn submarŝipojn en Germanio.
* 1906: enakvigo de la unua germana militara submarŝipo (U 1, nun troviĝanta en Germana Muzeo en München.
* sinkigo de *Lusitania* la 7-an de majo de 1915 dum la Unua Mondmilito.

### 1930 - 1945 (Dua Mondmilito) 
Ĉar la Traktato de Versajlo malpermesis al Germanio evolui ankaŭ la surakvan armeon, la germanoj atendis relative efikan, malmultekostan forton per submarŝipoj. Ili volis malhelpi la liveron de krudmaterialoj al Britio.

La komencan avantaĝon de la germanaj fortoj evitis la aliancanoj per tio, ke

* La komercaj ŝipoj veturis en konvojoj, kelkfoje eĉ 100 ŝipoj, kiujn protektis militaraj korvetoj kaj aliaj defendaj ŝipoj.
* Aviadiloj kontrolis la koridorojn.
* Esploro, apliko de radaro kaj sonaro.
* Akvobombo (ankaŭ Hedgehog)
* Malĉifrigo de kodoj (Enigma)

La aliancanoj de la Dua Mondmilito iom post iom atingis la sukcesojn sur la maro kaj la germanaj fortoj el ofensivo ŝanĝis al defensivo.

### Post 1945 
Aperas la nuklee pelitaj submarŝipoj, kiuj certigis longan subakvan restadon (unuafoje: Usono 1954 kun USS Nautilus vom Stapel.
eta|Batiskafo *Trieste* pendanta de gruo
* 1954: USS Nautilus (SSN-571) estis la unua funkcianta atomenergia submarŝipo en la mondo. *Nautilus* estis rajtigita en 1951 kaj marlanĉita en 1954.
* 1958: USS Nautilus (SSN-571) estis la unua submarŝipo kiu kompletigis submerĝitan transiron de la Norda Poluso la 3an de Aŭgusto 1958.
* 1960: esplora submarŝipo Trieste atingas plej profundan punkton de la tero (10.916 m).
* 1963: USS Thresher disfalas dum mergoprovo je 6 partoj.
* 1968: eksplodo sur ferdeko de soveta submarŝipo *K-129* (mortas 98 homoj). Tio estas samtempe la antaŭludo por Jennifer-projekto, sekreta esploro de CIA, elakvigi la sovetan submarŝipon el profundo de 5000 m.
* 1968: malaperas la atompelita USS Scorpion proksime al Azoroj (verŝajna kaŭzo: antaŭtempa eksplodo de torpedo).
* 2000 sinkas la rusa submarŝipo Kursk (K-141) laŭ oficiala raporto pro eksplodo de torpedoj (mortis 118 homoj).
* 2004: enakvigo de U31, moderna submarŝipo kun hibridpelo (elektro kaj brulaĵcelo).

La plej grandaj submarŝipoj estas nun tiuj de Projekto 941 Ŝarko, prototipo de soveta submarŝipo el la filmo "Ĉasado je la Ruĝa Oktobro".

## Milituzado 
### Unua Mondmilito 
[eta|maldekstra|La germana submarŝipo SMU U-9, kiu vrakigis tri britajn [Krozoŝipo (armea)|krozoŝipojn en malpli ol unu horo en septembro 1914.]]

Militaj submarŝipoj por la unua fojo faris gravan efikon en la Unua Mondmilito. Fortoj kiel la U-boatoj de Germanio partoprenis en la Unua Batalo de Atlantiko, kaj vrakigis ŝipon RMS Lusitania, kiu surfundiĝis rezulte de senlima submara marmilito, kion ofte oni citas inter tialoj por la eniro de Usono en la milito.

Je la komenco de la milito, Germanio havis nur du dek submarŝipojn disponeblaj por batalo, kvankam tio inkludis ŝipojn de dizel-motoraj *SM U-19*, kiuj havis sufiĉan teritorion de 8 000 km kaj rapidon de 15 km/h kiu ebligis ilin funkcii tra la tuta brita marbordo. Kontraste, la brita Reĝa Ŝiparmeo havis totalon de 74 submarŝipoj, kvankam de relativa efikeco. En Aŭgusto 1914, ŝiparo de dek U-boatoj eliris el sia bazo en Heligoland por ataki militŝipojn de la Reĝa Ŝiparmeo en la Norda Maro en la unua submarŝipa milito de la historio.

La kapablo de U-boatoj funkcii kiel praktikaj militmaŝinoj dependis el novaj taktikoj, iliaj nombroj, kaj submarŝipaj teknologioj kiel kombino de dizel–elektra energia sistemo disvolvigita en la antaŭaj jaroj. Pli submergeblaj ol veraj submarŝipoj, U-boatoj funkciis ĉefe sur la marsurfaco uzante regulajn motorojn, submergiĝante okaze por ataki uzante pilenergion. Ili estis iom triangulaj kruc-sekcie, kun speciala kilo por kontroli la iradon surface, kaj speciala pruo. Dum la Unua Mondmilito pli ol 5 000 ŝipoj de Aliancanoj estis vrakigitaj de U-boatoj.

Britoj reagis al la germanaj disvolvigoj en submarŝipa teknologio per la kreado de K-klasaj submarŝipoj. Tamen, tiuj submarŝipoj estis klare danĝeraj por funkcii pro kelkaj desegnomankoj kaj malbona manovrebleco.

### Dua Mondmilito 
[eta|La submarŝipo I-400 de la [Imperijapana Ŝiparmeo, la plej granda submarŝipa tipo de la Dua Mondmilito.]]
[eta|Germana modelo de U-47 de 1938 de [Günther Prien, dizelalektra ĉasisto de tipo 7a.]]

Dum la Dua Mondmilito, Germanio uzis submarŝipojn atingantajn detruegajn efikojn en la Batalo de Atlantiko, en kiu ĝi sukcesis tranĉi la livervojojn de Britio sinkigante pliajn komercŝipojn ol Britio povis anstataŭi. Tiuj komercŝipoj estis ludantaj ŝlosilajn rolojn por liveri al la brita loĝantaro manĝaĵojn, al la industrio krudmaterialojn, kaj al armitaj fortoj brulaĵojn kaj armilojn. Kvankam la U-boatoj estis eldatigitaj en la intermilitaj jaroj, la ĉefa novigo estis plibonigo de komunikado, per cifrado uzante la cifrilon Enigma. Tio ebligis amas-atakajn marmilitajn taktikojn (*Rudeltaktik*, ofte konate kiel "Wolfpack"), sed ĝi estis ankaŭ la dekadenco de la U-boatoj, jam ne tiom utilaj. Fine de la milito, preskaŭ 3 000 ŝipoj de Aliancanoj (175 militŝipoj, 2 825 komercŝipanoj) estis sinkigitaj de U-boatoj. Kvankam ili estis sukcesaj en la komenco de la milito, la germanaj U-boatoj suferis fortajn atakojn, kaj la boataro perdis 793 U-boatojn kaj ĉirkaŭ 28 000 submarŝipanojn el 41 000, perdindico de preskaŭ 70%.

La Imperijapana Ŝiparmeo funkciigis la plej varian ŝiparon de submarŝipoj el ĉiuj ŝiparoj, kiel *Kaiten* homportaj torpedoj, etaj submarŝipoj de tipo A Ko-hjoteki kaj Kairju, submarŝipoj de mezgrandaj teritorioj, submarŝipoj por liverado kaj submarŝipoj de grandaj teritorioj. Ili havis ankaŭ submarŝipojn kun la plej grandaj submaraj rapidoj dum la Dua Mondmilito (I-201) kaj submarŝipojn kiuj povis porti plurajn aviadilojn (I-400). Ili estis ekipitaj ankaŭ per unu el la plej modernaj torpedoj de la konflikto, la oksigen-funkciigitaj Tipo 95. Tamen, spite sian teknikan progreson, Japanio elektis uzi siajn submarŝipojn por kontraŭŝipara milito, kaj sekve ili estis relative malsukcesaj, ĉar militŝipoj estis rapidaj, manovreblaj kaj bone defenditaj kompare kun la komercŝipoj.

La submarŝipa forto estis la plej efektiva kontraŭŝipa armilo en la usona armilaro. Submarŝipoj, kvankam nur ĉirkaŭ 2 procento el la Usona Ŝiparmeo, detruis ĉirkaŭ 30 procenton de la Japana Ŝiparmeo, inter kiuj 8 aviadilŝipoj, 1 batalŝipo kaj 11 krozŝipoj. Usonaj submarŝipoj detruis ankaŭ ĉirkaŭ 60 procenton de la japana komercŝiparo, kripligante la japanan kapablon liveradi al siaj militfortoj kaj industrian militklopodon. Aliancaj submarŝipoj en la Pacifika Milito detruis pli da japanaj ŝipoj ol ĉiuj aliaj armiloj kombinitaj. Tion konsiderinde helpis la malsukceso de la Imperijapana Ŝiparmeo havigi taŭgan protektajn fortojn por la komercŝiparo de la lando.

Dum la Dua Mondmilito, 314 submarŝipoj servis en la Usona Ŝiparmeo, el kiuj ĉirkaŭ 260 estis deplojitaj en Pacifiko. Kiam Japanio atakis Havajon en decembro 1941, 111 ŝipoj estis funkciantaj; 203 submarŝipoj el la klasoj Gato, Balao kaj Tench estis funkciantaj dum la milito. Dum la milito, 52 usonaj submarŝipoj perdiĝis pro ĉiuj tialoj, kaj 48 rekte pro batalo. Usonaj submarŝipoj sinkigis 1 560 malamikajn ŝipojn,

La Submarŝipan Servon de la Reĝa Ŝiparmeo oni uzis ĉefe en la klasika blokado de la Akso. Ties ĉefaj operaciaj areoj estis ĉe Norvegio, en la Mediteraneo (kontraŭ la livervojoj de la Akso al Norda Afriko), kaj en Malproksima Oriento. En tiu milito, britaj submarŝipoj sinkigis 2 milionojn da tunoj de malamikaj ŝipoj kaj 57 gravajn militŝipojn, inter kiuj 35 submarŝipoj. Inter tiuj estas la nura dokumentita ekzemplo de submarŝipo sinkiganta alian submarŝipon dum ambaŭ estis submergitaj. Tio okazis kiam la HMS Venturer en la 9a de Februaro 1945 frontis la GS U-864; la ŝipanoj de *Venturer* permane kalkulis sukcesan pafsolvon kontraŭ tri-dimensia manovra celo uzante teknikojn kiuj iĝis la bazo de modernaj torpedkomputaj celsistemoj. Sep dek kvar britaj submarŝipoj perdiĝis, el kiuj plej granda parto, kvar dek du, en Mediteraneo.

### Malvarma Milito 
eta|maldekstre|HMAS Rankin SSG 78, Collins submarŝipo je periskopa profundo.
La unua lanĉo de krozmisiloj (SSM-N-8 Regulus) el submarŝipo okazis en Julio 1953, el la ferdeko de Tunny SSG-282, ŝiparboato el la Dua Mondmilito modifita por porti la misilon kun nuklea militkapo. *Tunny* kaj ĝia frata boato, Barbero SSG-317, estis la usona unua nukleaj forpelpatrolaj submarŝipoj. En la 1950-aj jaroj, nuklea energio parte anstataŭis dizel–elektran peladon. Oni disvolvigis ankaŭ ekipadon por elpreni oksigenon el marakvo. Tiuj du plinovigoj havigis al submarŝipoj la kapablon resti submergitaj dum semajnoj aŭ eĉ monatoj. Plej grandaj partoj de armeaj submarŝipoj konstruitaj ekde tiu tempo en Usono, Sovetunio/Rusia Federacio, Britio kaj Francio havis energion el nukleaj reaktoroj.

eta|dekstre|170ra|Charlotte SSN-766, submarŝipo de klaso Los Angeles navigas kun submarŝipoj el partneraj landoj dum operacpruvoj RIMPAC, 2014.
En 1959–1960, la unuajn misilportajn submarŝipojn metis serve kaj Usono (*George Washington*) kaj Sovetunio (*Golf*) kiel parto de la fortimiga atombomba strategio de la Malvarma Milito.

Dum la Malvarma Milito, kaj Usono kaj Sovetunio eltenis grandajn submarŝiparojn kiuj engaĝiĝis en kat-musaj ludoj. Sovetunio perdis almenaŭ kvar submarŝipojn dum tiu periodo: sovetunia submarŝipo K-129 perdiĝis en 1968 (parton el kiuj CIA retrovis el oceana grundo per ŝipo desegnita de Howard Hughes nome *Glomar Explorer*), sovetunia submarŝipo K-8 en 1970, sovetunia submarŝipo K-219 en 1986, kaj sovetunia submarŝipo Komsomolets en 1989 (kiu tenis profundan rekordon inter militsubmarŝipoj — 1 000 m). Multaj aliaj sovetuniaj submarŝipoj, kiel K-19 (la unua sovetunia nuklea submarŝipo, kaj la unua sovetunia submarŝipo kiu atingis la Nordan Poluson) estis akre damaĝitaj pro fajro aŭ radiado. Usono perdis du nukleajn submarŝipojn dum tiu tempo: Thresher SSN-593 pro ekipa malsukceso dum testomergo je ĝia operacolimo, kaj Scorpion SSN-589 pro nekonataj tialoj.

Dum la interveno de Barato en la Bangladeŝa Liberig-Milito, la pakistana submarŝipo PNS Hangor sinkigis la baratan fregaton INS Ĥukri. Tiu estis la unua sinkigo fare de submarŝipo ekde la Dua Mondmilito. Dum la sama milito, la submarŝipo PNS Ghazi, de klaso *Tench* - pruntita al Pakistano el Usono, estis sinkigita de la Barata Ŝiparmeo. Ĝi estis la unua submarŝipa batalperdo ekde la Dua Mondmilito.

En 1982 dum la Falklanda Milito, la krozŝipo de Argentino ARA General Belgrano estis sinkigita de la brita submarŝipo HMS Conqueror, la unua sinkigo fare de nukle-energia submarŝipo en milito. Kelkajn semajnojn poste, la 16an de Junio, dum la Libana milito, nenomita Gal-klasa israela submarŝipo torpedis kaj sinkigis la libanan marbordoŝipon *Transit*, kiu estis portanta 56 palestinajn rifuĝintojn al Cipro, supozeble en la kredo ke la ŝipo estis eliginta kontraŭ-israelajn milicanojn. La ŝipo estis frapitaj de du torpedoj, sukcesis surgrundigi sed finfine sinkis. Estis 25 mortoj, inklude la ŝipkapitano. La Israela Ŝiparmeo komunikis la aferon en Novembro 2018. La unua turisma submarŝipo estis Auguste Piccard (PX-8), kiu ekfunkciis en 1964 ĉe la Svisa Ekspozicio de 1964. Ĉirkaŭ 1997 estis 45 turismaj submarŝipoj funkciantaj tra la tuta mondo. Submarŝipoj kun profundecgamo de 120–150 m estas funkciantaj en kelkaj areoj tutmonde, tipe kun pintaj profundecoj de ĉirkaŭ 30 ĝis 37 m, kun portokapacito de 50 ĝis 100 pasaĝeroj.

En tipa operacio surfaca ŝipo portas pasaĝerojn al ĉeborda operaciareo kaj transigas ilin al la submarŝipo. La submarŝipo tiam vizitas subakvajn interesejojn kiaj naturaj aŭ artefaritaj rifostrukturojn. Por reveni surfacen sekure sen danĝero de kolizio la loko de la submarŝipon oni markas per aerliverado kaj la movon al la surfaco oni kunordigas pere de observanto en apoga ŝipo.

Pli ĵusa disvolvigo estas la deplojo de la nomitaj "drogotrafikaj submarŝipoj" fare de sudamerikaj drogotrafikantoj por eviti juran detektadon. Kvankam ili foje deplojas verajn submarŝipojn, plej el ili estas mempelataj duon-submergeblaj, en kiuj parto de la ŝipo restas surface ĉiam. Septembre 2011, kolombiaj aŭtoritatoj kaptis 16-metran longan submergeblon kiu povus elteni ŝipanaron de kvin personoj kaj kosti ĉirkaŭ 2 milionojn d usonaj dolaroj. La ŝipon oni registris kiel apartenanta al ribeluloj de FARC kaj havis kapaciton por porti almenaŭ 7 tunojn de drogo.

File:PX-8 Mésoscaphe - Swiss Submarine (15722856966).jpg|Modelo de Mésoscaphe *Auguste Piccard*
File:AtlantisSubInterior3497.JPG|Interno de turisma submarŝipo *Atlantis* dum subakvigo
File:AtlantisVIISubmarineClip3494.jpg|Turisma submarŝipo *Atlantis*

## En arto 
[eta|210ra|Kapitano Nemo vidas gigantan [loligon en sia submarŝipo.]]
Grava apero de submarŝipo en fikcio okazis kiam ankoraŭ estis unuaj klopodoj pri la nova invento, nome publikigo de romano Dudek mil leŭgoj sub la maro () klasika sciencfikcia libro verkita de la franca verkisto Jules Verne kaj publikigita en 1870. La nomo estas rilatanta al la distanco kiun la submarŝipo vojaĝas en la rakonto. Tri aventuruloj kiuj serĉas marmonstron trafas veran monstron kiu rezultas esti submarŝipo *Naŭtilo* – desegnita, konstruita, kaj komandata de mistera Kapitano Nemo, kiu enŝipigas Aronnax-on, Conseil-on, kaj Land-on kiel siaj kaptitoj, sed permesas, ke ili libere disponu de la ŝipo. Sekvas daŭra submara aventuro – 20.000 leŭgoj sub la maroj – dum kio *Naŭtilo* esploras preskaŭ la tuton de la monda oceano kaj la suban marfundon.

Laŭ tiu sciencfikcia verko oni faris filmon. *20,000 Leagues Under the Sea* ("Dudek mil leŭgoj sub la maroj") estas usona aventura filmo de realviva agado de 1954 produktita de Walt Disney, adaptita el la fama samnoma romano de Jules Verne de 1870. Reĝisorita de Richard Fleischer, en ĝi stelulas Kirk Douglas, James Mason, Paul Lukas, kaj Peter Lorre. Ĝi estis ankaŭ la unua longa filmo de Disney kiu estis distribuita de Buena Vista Distribution. Ĝi estis ankaŭ konsiderata frua pioniro de la ĝenro Vaporpunko.

La germana filmo "Submarŝipo" (Das Boot) estas dediĉita al unu el patroladoj de la nazia submarŝipo U-96 en la Atlantiko en 1941. Ĝi estas konsiderata la plej bona germana filmo.

*Lifeboat* estas usona prisurvivada filmo de 1944 reĝisorita de Alfred Hitchcock el historio de John Steinbeck. La agado okazas tute sur savboato lanĉita el pasaĝerŝipo torpedita kaj vrakita de nazigermania U-boato. Kvankam tiam tre polemikiga pro tio kion multaj interpretis kiel simpatia priskribo de la germana kapitano de la U-boato, *Lifeboat* estas nuntempe konsiderata pli favore kaj estis listigita de kelkaj nuntempaj kritikistoj kiel unu el la plej subtaksitaj filmoj de Hitchcock.

## Bibliografio 
;Ĝenerala historio
* *Histoire des sous-marins: des origines à nos jours* de Jean-Marie Mathey kaj Alexandre Sheldon-Duplaix. (Boulogne-Billancourt: ETAI, 2002).
* 
;Kulturo
* Redford, Duncan. *The Submarine: A Cultural History From the Great War to Nuclear Combat* (I.B. Tauris, 2010) 322 pages; focus on British naval and civilian understandings of submarine warfare, including novels and film.
;Submarŝipoj antaŭ 1914
* 
**1900/Rus-Japana Milito 1904–1905**
* 
* 
* 
* 
* 
;Dua Mondmilito
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Malvarma Milito
* *Hide and seek: the untold story of Cold War espionage at sea*, de Peter Huchthausen kaj Alexandre Sheldon-Duplaix. (Hoboken, NJ: J. Wiley & Sons, 2008, ISBN 978-0-471-78530-9).
* 

## Eksteraj ligiloj 
* La Nova Ondo de Submarŝipa Tekniko
* Role of the Modern Submarine 
* Submariners Association – UK Submariners site and Boat Database
* 
* The Invention of the Submarine 
* U.S. submarine photo archive 
* U.S. World War II Submarine Veterans History Project
* German Submarines of WWII, uboat.net
* Record breaking Japanese Submarines
* List of Naval Submarines on naval-technology.com 
* *The Fleet Type Submarine Online*  US Navy submarine training manuals, 1944–1946.
* The Home Front: Manitowoc County in World War II: Video footage of submarine launches into Lake Michigan during World War II.
* American Society of Safety Engineers. Journal of Professional Safety. *Submarine Accidents: A 60-Year Statistical Assessment*. C. Tingle. Sept. 2009. pp.&nbsp;31–39. Kompleta artikolo ; aŭ senbilda
* Historic film footage showing submarines in WWI at europeanfilmgateway.eu
*  *(pri ŝubmarŝipo-muzeo D-2 en Sankt-Peterburgo, Rusio)*

## Referencoj