Domiciano

**Domiciano** aŭ **Titus Flavius Domitianus** estis romia imperiestro ekde jaro 81 ĝis 96 p.K. kaj lia regado, kvankam kun relativa paco kaj stabileco, fariĝis englutita kaj de timo kaj de paranojo. Lia morto fare de tiuj, kiuj estis plej proksimaj al li, finis la mallongan dinastion de la Flavianoj, kaj estis tiuj imperiestroj, kiuj sukcedos, almenaŭ dum la sekvaj cent jaroj, kaj kiuj vidos la renaskiĝon de parto de la grandiozeco kaj potenco de la antikva Romo.

## Frua Vivo
Titus Flavius Domitianus, aŭ Domiciano, naskiĝis la 24-an de oktobro 51 p.K. sur Strato de la Granato en la sesa distrikto de Romo, plej juna filo de la estonta imperiestro Vespaziano (64-79 p.K.). Lia patrino, Flavia Domitila la Maljuna (2-69), mortis en lia junaĝo. Male al sia multe pli maljuna frato, Tito, li ne partoprenis en la kortega edukado, kvankam multaj konsideris lin inteligenta. Laŭ historiisto Suetonio, lia "iom degradita juneco" estis pasigita en malriĉeco.

En decembro de la jaro 69 p.K., dum Vespaziano batalis en la orientaj provincoj por certigi la tronon for de la imperiestro Vitelio, Domiciano estis en Romo kun sia onklo Tito Flavio Sabino (8-69). Kiam la fortoj de Vitelio sieĝis Romon kaj ekbruligis la templon, kie Domiciano kaŝis sin, li sukcesis eskapi kun amiko trans la Tiberon al sekureco.
Kiam la fortoj de Flavio eniris la urbon, Domiciano revenis al Romo, fariĝante, kvankam provizore, la reprezentanto de la familio Flavio. Li eĉ estis salutita de romiaj civitanoj kiel "cezaro", tamen, la plej multaj administraj decidoj estis lasitaj al aliaj. Vespaziano revenis al la urbo en oktobro de la jaro 70 p.K. kaj tuj estis salutita kiel la nova imperiestro. Poste, kvankam li ricevis titolojn kaj honorojn, Domiciano neniam serĉis veran respondecon kaj ricevis malmulte da mono de sia patro aŭ poste de sia frato, kaj tio estis malbona preparado por estonta imperiestro.

eta|maldekstre|400px|Sankta Johano antaŭ la imperiestro Domiciano.

eta|maldekstre|400px|Imperiestro Domiciano ordonante la morton de Apero, la pretora prefekto.

[eta|dekstre|400px|Domiciano sur Ĉevalo, el la verko "Dek du Cezaroj surĉevale", ilustraĵo de [:en:Abraham de Bruyn|Abraham de Bruyn(1540-1587)]]

[eta|maldekstre|400px|[:en:Odeon of Domitian|La odeono de Domiciano, antikva Romia konstruaĵo, en la Kampo de Marso, Romo.]]

[eta|dekstre|400px|Templo de Domiciano en [Efezo.]]

## Populara Imperiestro
Lia surtronigo okazis la 14-an de septembro, 81 p.K., kiam Tito mortis pro naturaj kaŭzoj dum li kaj lia frato vojaĝis ekster Romo. Poste, cirkulis onidiroj, ke Domiciano eble partoprenis en la morto de sia frato, eble per venenado. Ankaŭ disvastiĝis klaĉoj, ke la nova imperiestro iam eĉ konspiris por faligi sian fraton kaj preni la tronon por si mem. Ĉu li partoprenis en la morto de Tito ĉu ne, Domiciano ne atendis la morton de sia frato.

Li rapide revenis al Romo kaj la Pretora tendaro por esti proklamita imperiestro. Mistero, tamen, ĉirkaŭis la lastajn minutojn antaŭ la morto de Tito. Ekzistas iu malkonsento pri la signifo de la lastaj vortoj de Tito: "Mi faris nur unu eraron." Suetonio skribis, ke li "rigardis la ĉielon kaj amare bedaŭris, ke la vivo estis malĝuste prenita de li, ĉar unu sola peko kuŝis sur lia konscienco."

Li aldonis, “... ĉi tiu enigma rimarko estis interpretata kiel aludo al incesto kun la edzino de Domiciano, Domicia Longina (52-130), ŝi mem solene neis la akuzon.” Suetonio ne kredis, ke tio estis la kazo, ĉar se ŝi havus amaferon, ŝi fanfaronus pri ĝi. Kelkaj, tiuj ne tro ŝatantaj la novan imperiestron, havis pli negativan vidpunkton pri ĉi tiuj vortoj: Tito celis diri, ke li devus esti mortiginta Domicianon kiam li havis la ŝancon.

Frue en sia regado, Domiciano pruviĝis esti kapabla administranto kaj ne preterlasis la bonfarton de la popolo. Antaŭ ol la Flavianoj ekregis, granda parto de Romo bezonis esti rekonstruita, plejparte pro incendio, kadukiĝo kaj la malsukceso de la antaŭaj imperiestroj. Li restaŭris la ruinaĵojn de multaj publikaj konstruaĵoj, inkluzive de la Kapitolo, kiu estis bruligita en 80 p.K., konstruis novan templon al Jupitero la Gardanto, novan stadionon kaj koncertejon por muzikistoj kaj poetoj.

Por si mem, ĉar li ne ŝatis la malnovan imperiestran palacon, li konstruis novan Flavian Palacon sur Palatina Monto por oficialaj funkcioj, kaj sude li konstruis la Domus Augustanan, kie li okazigis multajn bankedojn kaj ricevojn. Malgraŭ sia propra manko de moralaj valoroj, li provis levi la normojn de publika moraleco malpermesante viran kastradon, admonante senatanojn, kiuj praktikis samseksemon, kaj cenzurante la Virgajn Vestalojn pro, inter aliaj maldiskretaĵoj, incesto - unu el ili eĉ estis entombigita vivanta (ŝia amanto ankaŭ estis ekzekutita).

Inter tiuj kiuj ĉirkaŭis lin, almenaŭ komence de lia regado, li estis rigardata kiel malavara, posedanta memregadon, konsiderema al ĉiuj siaj amikoj, kaj konscienca dum aplikado de justeco.

Domiciano ankaŭ ŝatis ludojn, precipe ĉarajn vetkurojn, eĉ aldonante du novajn grupojn - Ora kaj Purpura. Fakte, li amis publikajn amuzojn de ĉia speco, precipe tiujn implikantajn virinojn kaj dŭarfojn.

Estis ankaŭ ĉasado de sovaĝaj bestoj kaj gladiatoraj konkursoj sub la torĉlumo kaj estis konkursoj ĝismorte inter infanterio kaj kavalerio. La kelo de la Koloseo (konstruita de lia patro) estis inundita kaj uzita por marbatalo. Li eĉ fondis festivalon de muziko, rajdarto kaj gimnastiko, kiu devus okazi ĉiujn kvin jarojn.

Tamen, kvankam kaj Domiciano kaj la publiko ĝuis ĉi tiujn amuzojn, ilia kosto forte damaĝis liajn kaj la financojn de la imperio.

Kvankam li ne estis militisto (male al Vespaziano kaj Tito), li konsideris sin militisto kaj konstante sendis mesaĝojn al la generaloj sur la batalkampo kun konsiloj kaj rekomendoj. Havante neniun personan sperton mem kaj esperante postuli iom da kredindeco ĉe la armeo, li komencis venkan kampanjon al Ĝermanio por batali kontraŭ la Ĥatoj en 83 p.K. Poste, li aljuĝis al si la titolon de "Germanicus" (ĝermano) pro sia "sukceso". En 85 p.K. la Dakoj transiris la Danubon kaj invadis la nordan limon, mortigante romian komandanton.

Kvar jarojn poste, la romia armeo gajnis alian decidan venkon ĉe Tapae. Tamen, Domiciano estis devigita kontraŭvole konkludi armisticon kun reĝo Decebalo (87-106). En 92 p.K., la Sarmatoj transiris la Danubon kaj atakis la romian limon, milito kiu daŭris ĝis post la morto de la imperiestro. Malgraŭ la rezultoj de liaj militaj atingoj, li gajnis la respekton de la armeo kiam li fariĝis la unua imperiestro ekde Aŭgusto kiu donis al ili salajraltigon.

## La Paranoja Imperiestro
En sia verko "La Dek Du Cezaroj", Suetonio asertis, ke Domiciano ne estis malbona dekomence. Tamen, avideco kaj timo pri esti murdita igis lin kruela. Historiisto Kasio Diono en sia Romia Historio diris, ke la imperiestro estis kaj aŭdaca kaj kolerema. Li estis perfida kaj ankaŭ tre sekretema, sentante neniun amon por iu ajn (krom virinoj). Li estis ekstreme vanta kaj tre malsekura pri sia kalviĝo. Dum lia regado progresis kaj la premoj de regado pliiĝis, lia paranojo lin superregis. Por pagi pri siaj malŝparemoj, li plifortigis la judan imposton starigitan de lia patro kaj konfiskis la riĉaĵojn de senatanoj kaj riĉaj romianoj.

Lia paranojo eĉ etendiĝis al lia edzino, Domicia Logina. Li akuzis ŝin pri adulto (kelkaj raportoj asertas, ke ŝi meritis ĝin) kaj planis mortigi ŝin, ofta praktiko por la tempo. Domicia estis antaŭe edziniĝinta al senatano, Elio Lamia (45-96), sed li estis konvinkita divorci ŝin por ke ŝi povu edziniĝi al Domiciano. Domiciano provizore forlasis sian edzinon por vivi kun sia nevino Julia Flavia, filino de Tito el lia dua geedzeco, ĝis li estis konvinkita de aliaj reveni al sia edzino.

La imperiestro vidis sin kiel absolutan reganton kaj fieris pri esti nomata mastro kaj dio: "dominus et deus". Li eĉ renomis du el la monatoj laŭ si mem - Germanicus (septembro) kaj Domicianous (oktobro). La Senato estis preskaŭ tute senigita je sia potenco kaj lia paranojo kondukis al la ekzekuto kaj de senatanoj kaj de imperiaj oficiroj pro la plej bagatelaj ofendoj. Pro ĵaluzo, li ekzekutis Salution Lukulon, guberniestron de Britanio, ĉar li nomis novan tipon de lanco laŭ si mem, kaj li revokis Agrikolan, venkan generalon en Britanio, ĉar li fariĝis tro populara.

En sia libro Pri Britanio kaj Germanio, Tacito rakontis la malfortan rilaton inter Agrikola kaj Domiciano. La venkoj de la generalo en Britanio metis la imperiestron en malfirman pozicion, ĉar li estis ŝirita inter fiero pri romia venko (kaj konservado de la amikaĵoj antaŭ la publiko) kaj ĵaluzo pro sia propra malsukceso kiel komandanto. “Agrikola estis akceptita de Domiciano kun rideto sur la vizaĝo, kiu tiel ofte maskis sekretan maltrankvilon.

Li estis amare konscia pri la ridindeco, kiu sekviĝis al sia ŝajniga triumfo super Germanio….”. Reveninte al Romo, al la generalo oni proponis la guberniestrecon de Sirio, sed li rifuzis. Lia morto en la juna aĝo de kvindek kvar jaroj, denove, metis Domicianon en malfacilan situacion. “Domiciano faris decan montradon de vera malĝojo; li estis liberigita de la bezono malami, kaj li ĉiam povis kaŝi kontenton laŭ pli konvinka maniero ol timon.”

Lia paranojo igis lin preni ekstremajn rimedojn, kiel ekzemple dungi informantojn. Kiel rimedo por akiri informojn pri eblaj intrigoj aŭ ribelantoj, li ordonis al pridemandistoj detranĉi la manojn (aŭ brulvundi la genitalojn) de kaptitoj. Li ornamis la galerion, kie li faris siajn ĉiutagajn promenojn, per polurita lunŝtono, por ke ĝi reflektu ĉion malantaŭ li.

Li ekzekutigis la edzon de alia nevino, Tito Flavio Klemento, pro la akuzo de ateismo, ĉar li simpatiis kun la malfacilaĵoj de la romaj judoj. Tamen, komplotoj kontraŭ la imperiestro ja ekzistis. En septembro de 87 p.K., pluraj senatanoj estis implikitaj en komploto kaj ekzekutitaj, kaj ribelo de Lucio Antonio Saturnino, guberniestro de Supra Ĝermanio, en 89 p.K. estis subpremita.

## Morto
La fina komploto kontraŭ lia vivo tamen bonsukcesis - komploto kiu eĉ sugestis la aprobon de Domicia mem (ŝi restis timanta pri sia vivo). Laŭ Suetonio kaj aliaj, grupo da konspirantoj (ili estis aŭdintaj, ke iliaj nomoj estis el la "listo") diskutis ĉu ili devus asasini la imperiestron en lia bano aŭ dum vespermanĝo. Stefano, membro de la imperia stabo de Domiciano (estis akuzita pri fraŭdo kaj timis pri sia vivo) alproksimiĝis al la konspirantoj, ofertante siajn servojn.

Dum pluraj tagoj li ŝajnigis brakvundon kaj portis protektan bandaĝon; tamen, la bandaĝo kaŝis ponardon. Alproksimiĝante al Partenio, la ĉambristo de Domiciano, li diris, ke li havas liston de eblaj konspirantoj, kaj kiam Stefano alproksimiĝis al la imperiestro, li eltiris la ponardon kaj ponardis la sensuspektan Domicianon en la ingveno.

La du viroj luktis kun Domiciano, kiu etendis la manon por preni la tranĉilon, kiun li tenis sub sia kuseno, sed Partenio jam estis foriginta la klingon. Tiam aliaj konspirantoj rapidis en la ĉambron kaj hakis la imperiestron ĝismorte. Li estis nur kvardek-kvar-jaraĝa. Liajn cindrojn prenis lia maljuna flegistino Filio kaj enterigis en la Templo de la Flavianoj.

Aŭdinte pri lia morto, la Romia Senato estis superfeliĉa. Suetonio skribis: "La Senatanoj, aliflanke, estis ravitaj kaj hastis por denunci Domicianon en la Ĉambro per amaraj kaj insultaj krioj. Tiam, serĉante ŝtupetarojn, ili frakasigis liajn bildojn kaj la votoŝildojn gravuritajn kun lia bildo...."

Tuj, Marko Kosejo Nerva estis aklamita kiel la nova imperiestro - provizora solvo ĝis iu pli bona povus esti trovita. En la sekvaj monatoj, la urbo festis la morton de la maljuna imperiestro per transdono de liaj statuoj kaj ceremoniaj arkoj, tamen, la Pretora Gvardio ne prenis la murdon malserioze kaj fine multaj el la konspirantoj renkontus siajn proprajn mortojn.

## Vidu ankaŭ 
* *Damnatio memoriae*
* Koloseo
* Flavia dinastio
* Casperius Aelianus
## Referencoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 51
Kategorio:Mortintoj en 96
Kategorio:Naskiĝintoj la 22-an de oktobro
Kategorio:Mortintoj la 18-an de septembro
Kategorio:Atencitoj