Volapuko kaj Esperanto

Per **Volapuko kaj Esperanto** oni koncize nomas demandon de interlingvistiko kaj Esperantologio, nome kiujn eblajn influojn la planlingvo Volapuko (*Volapük*) de Johann Martin Schleyer de 1879 havis sur la planlingvo Esperanto de L. L. Zamenhof de 1887. Oni povas distingi diversajn (eblajn) influojn de Volapuko sur Esperanto sur la kampoj de vortprovizo, sufiksoj, gramatiko kaj verbsistemo.

## Deklaroj de Zamenhof pri Volapuko 
Zamenhof plurloke substrekis, ke Esperanto estis de li evoluigita tute sendepende de Volapuko. Lia unua projekto de pra-Esperanto aperis en 1878, unu jaron antaŭ Volapuko, sekve, Volapuko ne influis bazan ideon aŭ bazan gramatikon de Esperanto, sed, Zamenhof certe konis la projekton post 1879, li eĉ estis abonanto de volapuka revuo “Volapük: Gased al pakam Volapüka”. Zamenhof diris

Eble Zamenhof konis la projekton tre malfrue, ĉar Volapuk-movado atingis Rusan Imperion nur en 1885-1886 . Antaŭ tio, al li eblis koni la lingvon per gazetaro kaj Zamenhof mem deklaris:

kaj:

Laŭ multaj volapukistoj, Esperanto “ŝtelis” de Volapuko la ideon de facileco de gramatiko. Zamenhof simple skribas, ke estus nesaĝe konstrui artan lingvon enŝovante en ĝin komplikan gramatikon; aldone, la gramatiko de Esperanto estas sendube ege pli facila ol la Volapuka.

## Influo al vortprovizo 
Iu influo de Volapuko estas en la versio de pra-Esperanto de 1881. Tiu influo montriĝas per tendenco sisteme unusilabigi la fundamentan vortaron laŭ absolute arbitraj kriterioj. Jen ekzemple kelkaj tipaj ŝanĝoj influataj de la volapüka spirito:

|-
! nuna Esperanto !! dialekto de 1881
|-
| trankvila || kvila
|-
| amiko || miko
|-
| sinagogo || engo
|-
| infano || fano
|-
| facila || fala
|-
| eleganta ||luga
|-
| demandi || mandi
|-
| aromo || romo
|-
| kolekti || keli
|-
| ekstrema || trema
|-
| respondi || pondi
|}
Gaston Waringhien konkludas:

Tre rapide Zamenhof rezignis pri tiuj arbitraj mallongigoj de radikoj. Tamen en sia projekto de 1887 li konservis kelkajn el ili, kiam laŭ li ili alportis lingvan profiton: pro tio oni diras “spirito” kaj “sprito”, ekzemple. Li ne agnoskis la influon de Volapuko, sed de hebrea lingvo:

### Influo al elekto de fontolingvoj 
Bernard Golden notas ke alia influo de Volapuko al Esperanto estas la elekto de fontolingvoj: pra-esperanto havis pli latinan karakteron ol la Esperanto de 1887, kaj la elekto de ĝermandevenaj radikoj en Esperanto plej kredeble estis influita de la pli ĝermandevena vortprovizo de Volapuko.

### Influo al 15-a regulo 
La 15-a regulo de la Fundamenta Gramatiko de Esperanto estas la sola aŭ almenaŭ la plej grava enir-pordo por novaj „vortoj“ en la Internacian Lingvon.

Diras Bernhard Pabst: 

Zamenhof diris:

Sed eble tio ne garantias, ke vere la regulo estas en la lingvo nur pro influo de Volapuko.

## Influo al sufiksoj 
Ekzistas en Volapuko regulo, kiu volas, ke la sufiksoj komenciĝu per vokalo kaj finiĝu per konsonanto. Ŝajnas al kelkaj homoj, ke Zamenhof inspiriĝis de Volapuko, kiam li forĝis siajn sufiksojn: ankaŭ en Esperanto ili komenciĝas per vokalo kaj finiĝas per konsonanto. La granda diferenco troviĝas en tio, ke en Volapuko ili estas plejparte arbitre forĝitaj, dum en esperanto ili ofte inspiriĝas de sufiksoj aŭ vortetoj, kiuj ekzistas en la naciaj lingvoj. Plia influo de Volapuko al Esperanto estas la bezono de sufikso por la landnomoj (-uj- kaj -i-).

### Sufiksoj -UJ- kaj -I- 
En Lingvo kaj Vivo Waringhien  kaj Andrée Gacond, oni malfacile komprenas la zamenhofan uzon de la sufikso uj, se oni forgesas rigardi al la lingvo Volapuko. En tiu lingvo la landnomoj finiĝas per *än*. Belgio estas *Beljän *; Portugalio, *Bodugän* ; Danio, *Dän* ; Germanio, *Deutän* ; Alzaco, *Elsasän* : Francio, *Flentän* ; Grekio, *Glikän* ; Svislando *Jveizän*. Tiu sufikso *än* estas mallongigo de la radiko *län*, kiu korespondas al nia vorto *lando* (la sufiksoj komenciĝu per vokalo kaj finiĝu per konsonanto, do la sufikso por la landnomoj ne povis esti län). Fakte en Volapuko oni dirus por tiuj landnomoj *Belgland*, *Portugalland*, *Danland*, *Germanland*, *Alzacland*, *Francland*, *Grekland*, *Svisland*, se oni volus fari komparon kun niaj propraj radikoj. Laŭ la aŭtoroj, Zamenhof, kiu serĉis por la tiam forĝata lingvo rimedojn, kiuj reguligas la vortfaradon, ne povis ne rimarki tiun sufikson *än*. Ni scias, danke al klarigoj ĉerpitaj ĉe Gaston Waringhien

### Influo al korelativoj 
Gaston Waringhien  esploris la influon de Volapuko al Zamenhof. Al li estas evidente, ke Volapuko influis Esperanton, eble plej klare, kiam temas pri la karakterizaj vokaloj en la konjugacio de la verboj.

En Volapuko prezenco estas montrata per vokalo *a* (kutime ĝi falas); imperfekto per *ä*, preterito per *e*, pasinta preterito (perfekto) per *i*; futuro per *o*, preterita futuro per *u* ktp. Nu, oni rimarkas, ke almenaŭ kelkaj tempindikaj vokaloj de Volapuko (prezenco en *a*, unu el la preteritoj en *i*, la futuro en *o*) ne retroviĝas en pra-Esperanto 1881-1882, sed retroviĝas en Esperanto 1887 (imperfekta formo en *-e* –proksima al la litero *-ä* de la sama tempindiko en Volapuko– eble ekzistis en kelkaj fazoj de Esperanto, sed estis tiam malaperinta).

Oni ne povas scii, ĉu la volapuka tempindika vokalsistemo vere influis la elekton de tiuj samvaloraj vokaloj ankaŭ en Esperanto de 1887: fakte oni povus atingi la samon surbaze de logika utiligo de la sinsekvo de la kvin vokaloj *a*, *e*, *i*, *o*, *u* (prezenco, imperfekto, preterito, futuro, imperativo), sed tio ne klarigas la kombinadon de precize tiuj vokaloj kun precize tia temposinsekvo (kial ne preterito, imperfekto, prezenco, imperativo, futuro, aŭ la malo?); oni povas ankaŭ imagi, ke vokalsinsekvoj de aliaj lingvosistemoj estus povintaj influi tiun elekton.

|-
! tenso !! Volapuko !! Esperanto de 1881 !! Nuna Esperanto
|-
| prezenco || [-a] || -é -enta -ita || a (-as -ata -anta)
|-
| imperfekto || -ä || -á || -ad
|-
| preterito || -e || -u -aga -assa || rowspan="2" | i (-is -ita -inta)
|-
| perfekto || -i
|-
| futuro || -o || -uj || rowspan="2" | o (-os -ota -onta)
|-
| preterita futuro || -u
|-
| kondicionalo || -la, -öv || -as || -us
|-
|imperativo || -öd || -ó || -u
|-
| infinitivo || -ön || -i || -i
|}

## Vidu ankaŭ 
* Esperanta etimologio
* Esperanto kaj Volapük (traktaĵo de L.L. Zamenhof)
* Korelativo

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Pliaj fontoj  pri la influo de Volapuko sur Esperanto en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA) (serĉu je “volap” en “ĉiuj kampoj”)

Kategorio:Volapuko
Kategorio:Historio de Esperanto
Kategorio:Interlingvistiko
Kategorio:Lingvokomparoj