open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jaŭar Ŭakak

**Jaŭar Ŭakak** (, ) estis la sepa reĝo de la Inkaa imperio en Peruo, patro de Uirakoĉa Inka.

Li riskis perdi la reĝlandon pro la atako de la Ĉankoj, sed estis savita de la filo.

## Vidu ankaŭ 
Cuzco

Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Kategorio:Mortojaro nekonata
Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Taŭro

**Taŭro** povas esti:

* Nekastrita virbovo
* Bovo de eŭropaj rasoj, nome taŭrenaj
* La konstelacio Taŭro

## Vidu ankaŭ 
* okso
* toreo
Ollantaytambo

eta|250ra|Ollantaytambo
**Ollantaytambo** estis grava administra, religia, agrokultura kaj milita centro de la inkaa imperio. Nuntempe la ruinoj de tiu ĉi grava kaj belega fortreso en la valo de rivero Urubamba altiras turistojn el multaj landoj. Ĝi situas en distanco de tri trajnhoroj de Cuzco, kaj je unu horo kaj duono de Macchu Picchu.

Ollantaytambo estis la lasta fortreso kie la lasta reĝo Manko Inka rezistis kontraŭ la hispanoj. La nomo signifas "ripozejo de generalo Ollantay"

## Vidu ankaŭ 
*Cuzco

## Eksteraj ligiloj 
*  *(blogaĵo pri vojaĝo en 2014)*

Kategorio:Turismo en Peruo
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Peruo
Korikanĉa

**Korikanĉa** estis elstara templo de la suno en Kusko. Ĝi estas parte detruita kaj anstataŭita de la preĝejo de Santo Domingo. Ĝis nun ĝi entenas belegajn, netuŝitajn inkajn templojn (de la steloj, de la luno).

eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Peruo
Kategorio:Religiaj konstruaĵoj en Peruo
Kategorio:Regiono Kusko
Kategorio:Inkaoj
Puka Pukara

**Puka Pukara** ( "ruĝa", '''' "fortreso") estas Inkaa ruino apud Cuzco. La nomo signifas "ruĝa fortreso".

## Galerio 

Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 79.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 80.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 81.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 82.JPG
Puca Pucara, Cuzco, Perú, 2015-07-31, DD 83.JPG
Tambo Machay Décembre 2006.jpg

## Referenco 
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Peruo
Saksajŭaman

**Sacsayhuaman** estas grava kaj belega ruino inkaa apud Cuzco. Ĝi famas pro la perfekteco de siaj grandegaj muroj. Tie okazis pluraj decidaj bataloj inter inkaaj kaj hispanaj armeoj, la plej grava je la jaro 1536.

Dosiero:Saqsayhuaman2.jpg|
Dosiero:IntiRaymi.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://laniel.free.fr/INDEXES/GraphicsIndex/RUINS/SACSAHUAMAN/SACSAHUAMAN.html 
* http://www.hc09.dial.pipex.com/incas/conquest-1536b.html 
* http://philip.greenspun.com/images/200404-ecuador-peru/200405-cusco/sacsayhuaman-rolfi.4.jpg

Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Peruo
Kategorio:Inkaa imperio
Qenqo

**Qenqo** estas malgranda sed interesa ruino de Inkaa imperio apud Kusko (hispane Cuzco). En siaj rokoj estas fositaj multaj tuneloj, kaj ĉizitaj religiaj simboloj.

## vidu ankaŭ 
* Cuzco

Kategorio:Inkaa imperio
Pura matematiko

**Pura matematiko** estas la branĉo de matematiko kiu ne nur provas solvi problemojn el aliaj sciencoj, sed ĉefe provas etendigi la matematikon mem. Ĝi estas la kontraŭparto de aplika matematiko.

## Vidu ankaŭ 
*Fundamenta esplorado

Kategorio:Matematiko
Kategorio:Abstraktado
Kategorio:Matematikaj studfakoj
Pisak

[eta|350px|Pisak en la nuntempo, tiu valo estis dominita dum jarcentoj fare de [ajarmakoj ĝis la invado fare de inkaoj.]]

**Pisak** estas interesa Inkaa-loko ne malproksime de Cuzco, kiu distancas ĉirkaŭ 60&nbsp;km. En la urbeto estas ĉiutage kolora metiista bazaro; sur la montaro estas tri Inkaaj fortikaĵoj kaj belegaj terase aranĝitaj deklivoj.

Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Peruo
Vilkabamba

**Vilkabamba** estis lasta fortreso de la Inkaoj kie la lasta reĝo Manko Inka rezistis kontraŭ la hispanoj ĝis la jaro 1544. Ĝia ekzakta lokalizo ne estas hodiaŭ tute certa, sed oni kredas ke temas pri la loko de Espiritu Pampa, en la amazona ĝangalo. La tereno hodiaŭ apartenas al la ŝtato Peruo.

## Vidu ankaŭ 
* Kusko

Kategorio:Inkaa imperio
Kategorio:Malaperintaj urboj
Aplika matematiko

**Aplika matematiko** estas branĉo de matematiko kiu uzas la matematikajn metodojn por solvi problemojn el aliaj sciencoj, kiel fiziko, kemio, ekonomiko, komputiko kaj statistiko.

Ĝi estas la kontraŭparto de pura matematiko.

## Fakuloj 
* James Cooley
* Richard Courant

## Societoj
* Societo por Industria kaj Aplikata Matematiko

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.siam.org 
* http://www.uca.es/sema  
* http://www.iciam.org 
* http://www.sectormatematica.cl 

Kategorio:Aplika matematiko
Filozofio de matematiko

**Filozofio de matematiko** estas branĉo de filozofio, kiu provas respondi al demandoj kiel "Kial matematiko taŭgas por priskribi la naturon?", "En kiu senco matematikaj entoj ekzistas?" kaj "Kial kaj kiel veras matematikaj propozicioj?".

## Matematika realismo aŭ platonismo 
Matematika realismo asertas, ke matematikaj entoj ekzistas memstare, sendepende de homa menso. Do tio iel similas al la platona teorio pri ideoj, aŭ al la metafizika graveco kiun matematiko ĝuas en pitagora penso.

Famaj adeptoj de realismo: Paŭlo Erdős kaj Kurt Gödel

## Formalismo 
David HILBERT - Rudolf Carnap

## Logikismo 
Logikismo asertas, ke logiko estas la fundamento de matematiko, kaj ke la tuto de matematiko estas necesaj logikaj veroj.

Gottlob Frege fondis la logikismon per sia libro *Die Grundlagen der Arithmetik* (La fundamento de aritmetiko).

## Konstruismo kaj intuiciismo 
## Teorioj pri enkorpigita menso 
Tiuj teorioj asertas, ke matematika penso estas natura disvolviĝo de la homaj konaj kapabloj kaj praktikoj. Ekzemple la koncepto pri nombro venas de la spertoj pri nombrado de distingeblaj aĵoj. Konsekvenco de tio estas, ke matematiko ne estas universala, kaj ne havas veran ekziston krom ties ĉeesto en la homaj cerboj. Ĝi estas konstruaĵo de homoj, ne malkovro.

## Socia konstruismo 
Tiu teorio rigardas matematikon kiel socia elfaraĵo, produktita de kulturo en certa historia kaj socia kunteksto, kaj tiel determinita de la socio, en kiuj ĝi aperas kaj disvolviĝas. Ĝi do grandparte entenas arbitrecon kaŭzitan de ĝiaj homaj kaj hazardaj kondiĉoj.

La ĉefa apoganto de tiu ĉi vidpunkto estis Imre Lakatos. Proksima al li en la filozofio de scienco estis Thomas Kuhn).

## Strukturismo 
Strukturismo estas la teorio, ke matematiko esence estas la studo de strukturoj kaj la pozicioj en strukturoj. Ekzemple, laŭ strukturismo, nombroj ne ekzistas aparte unu de la aliaj, sed estas nur la pozicioj en certaj strukturoj: ekzemple, en la strukturo de naturaj nombroj. Strukturoj estas ecoj de sistemoj, kiuj precizigas la rilaton inter la diversaj objektoj en la sistemo.

Ekzistas diversaj versioj de strukturismo, kiuj dependas de tio, kiel oni komprenas la terminon *strukturo*. Oni povas precipe distingi inter antaŭ-objekta kaj en-objekta strukturismo: Laŭ la antaŭ-objekta strukturismo, strukturoj ekzistas sendepende de tio, ĉu iu sistemo havas la koncernan strukturon, dum laŭ la en-objekta strukturismo, strukturo povas ekzisti nur se ekzistas iu sistemo, kiu havas tian strukturon. En-objekta strukturisto do devas havi iun teorion pri apartaj sistemoj, kiuj povas esti la bazoj por la matematikaj strukturoj.

## Vidu ankaŭ 
* Analiza filozofio
* Ludwig Wittgenstein
* Filozofio de scienco
* Fundamenta teoremo de aritmetiko

## Eksteraj ligiloj 
* La kultura signifo de la matematiko  - eseo de Christer Kiselman

Kategorio:Filozofio
Kategorio:Matematiko
Pesilo

La vorto **Pesilo** havas plurajn signifojn:
***Pesilo** ĝenerale estas ilo por pesi - por mezuri pezon aŭ mason de io.
***Pesilo (konstelacio)** (latine *Libra*) estas konstelacio de la zodiako de tera ĉielo.
Kasiopeo

La nomo **Kasiopeo** havas plurajn signifojn. Bonvolu elekti el la jenaj:

*Kasiopeo estas konstelacio de la norda hemisfero.
*Kasiopeo estas reĝino laŭ greka mitologio.
*Kasiopeo (trajno)
La Gazeto

***La Gazeto*** estis mondkultura revuo, kies celo estis porti al esperantlingvanoj kiel eble plej fidindajn informojn malpropagandajn pri ĉiuj fundamentaj aspektoj de civilizacioj, civilizoj kaj kulturoj estantaj kaj estintaj, kiuj iel gravas al la Esperanta mondkoncepto.

## Enhavo 
*La Gazeto* enhavis kutimajn rubrikojn:
* „Vortoj de la redaktoro“ – kie Zilah traktas temon aktualan
* „Mondkulturo“ – ampleksaj artikoloj pri homoj aparte konatindaj, memoraĵoj pri forpasintuloj, historiaj studoj ktp
* „Nia kulturo“ – recenzoj kaj studoj pri famaj libroj en Esperanto, listoj de novaj Esperanto-libroj aperintaj, anoncoj pri venontaj Esperanto-eventoj ktp
* „El viaj leteroj“ – leterkesto
* „Ludoj“ – Liter-enigmo sudoko-forma, incipito-ludo

## Historio 
La unua aperinta jarkolekto estis tiu de 1985. La reta eldono finiĝis per la jarkolekto de 2009 (lastas la revua numero 143): en Aprilo de tiu jaro mortis la redakciano Kurisu Kei, en novembro la gvida redaktorino Madeleine de Zilah.

Post ŝia forpaso, la vidvo Eugene de Zilah deklaris sian volon daŭrigi, kun siaj filo kaj bofilino, la paperan eldonadon de *La Gazeto*, „memore de la patrino“. En somero 2016 daŭre ekzistis la revuo, kun la 185-a numero en julio 2016. La aperritmo estas 6-foje jare, en januaro, februaro, aprilo, Majo, julio kaj novembro.

Lasta numero aperis en decembro 2019, pro definitiva ĉeso. 

## Eksteraj ligiloj 
* 
*  oficiala retejo *lagazeto.com* 
*  La gazeto  en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Verner von Heidenstam

**C. G. Verner von HEIDENSTAM** (naskiĝis la  - mortis la ) estis Sveda poeto, germandevena. Li gajnis la Premio Nobel de Literaturo en la jaro 1916 "rekone al sia graveco kiel reprezentanto de nova epoko en arto". Heidenstem iĝis simbolo de sveda nacia romantikismo kaj defendis ĝin en polemikoj kun anoj de la naturalismo de Strindberg. Ekde 1912 li aniĝis en la Sveda Akademio.

Li estis filo de oficiro. Dezirante fariĝi pentristo, li studis pentroarton en Romo kaj Parizo, sed pro sanmotivoj li devis ĉesigi la studadon. Tamen li ofte vojaĝis kaj siajn travivaĵojn literature prilaboris. Romane li revivigis la historian vivon de vikingoj.

## Verkoj 
* **Vallfart och vandringsår** (Jaroj da pilgrimado kaj vagado, 1888)
* **Hans Alienus** (1892)
* **Dikter** (Poemoj, 1895)
* **Karolinerna** (Karolinanoj, 1897-1898)
* **Heliga Birgittas pilgrimsfärd** (Pilgrimo de sankta Brigita, 1901, historia romano)
* **Ett folk** (La popolo, 1902)
* **Folkungaträdet** (Arbo de Folkungoj, 1905-1907, historia romano pri vikingoj)
* **Nya dikter** (Novaj poemoj, 1915)
* **Sista dikter** (Lastaj poemoj, 1942)

## Rete legebla esperante 
* Ĉe la limŝtono
* *Somera lumo* http://esperanto.nu/prismo/sz37.html 

Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Svedlingvaj poetoj
Kategorio:Svedaj nobeloj
Kategorio:Membroj de la Sveda Akademio
Kategorio:Svedaj poetoj
Virgo

**Virgo** povas esti:
* konstelacio astronomia kaj astrologia
* mallonga formo de Virgeco
* **Virgo (konstelacio)** (aŭ **Virgulino**), latine **Virgo** estas konstelacio de tera ĉielo de la zodiako, inter Leono kaj Pesilo.

La konstelacio estas ankaŭ nomata **Virgulino**. Tiu ĉi (Sankta Virgulino) estas ankaŭ nomo donata al Sankta Maria.
Andromedo (konstelacio)

**Andromedo** estas unu inter la 88 konstelacioj de la tera ĉiela mapo.

Ĝi enhavas la Andromedan Galaksion (M 31), la trian plej proksiman galaksion al nia propra (Lakta vojo), post la Magelanaj Nuboj.

## Steloj 
[eta|maldekstra|180ra|[M31]]
Andromedo konsistas el kvar steloj, kiuj preskaŭ situas sur rekta linio. La plej brila, *α Andromedae*, nomiĝas ankaŭ Alferaco aŭ Siraho; ĝi havas magnitudon de 2,1 kaj situas ĉe la okcidenta ekstremo de la linio, lime al la konstelacio Pegazo. Iam ĝi estis atribuata al tiu konstelacio kiel *δ Pegasi* aŭ "ŝultro de la ĉevalo". Direkte al oriento sekvas la steloj δ, β (*Miraĥ*) kaj γ (*Almaĥ*), kiu en teleskopo aperas kiel pluropa stelo.

Ĉe la ne tre brila stelo υ (ipsilono) oni konstatis tri planedojn, kiuj havas masojn de 4,61, 2,11 kaj 0,71 jupiteraj masoj. Iom norde de β troviĝas stelo μ, kaj transe de ĝi, proksimume je la duobla distanco al β, troviĝas la Andromeda galaksio. Por ĝin vidi sen iloj necesas tre favoraj kondiĉoj.

## Mitologio 
[maldekstra|180ra|eta|*Perseo savas Andromedon* ([Pierre Mignard, 1679)]]
Laŭ la helena mitologio Kasiopeo estis tre bela virino. Ŝi edziniĝis kun Cefeo kaj tiel fariĝis la reĝino de la antikva Etiopujo. Iam ŝi fanfaronis pri sia beleco.

Ŝi certigis, ke ŝi estis pli bela ol la Nereidinoj. Ĉi tiuj estis la kvindek filinoj de la maljuna Nereo, kiu zorgis pri la pereintaj maristoj. La Nereidinoj akompanadis la dion de la maro, Posejdono. Kompreneble tia temereco malplaĉis al li. Li dronigis Etiopujon kaj sendis maran monstron por mortigi ĝiajn loĝantojn. Cefeo petis helpon de orakolo, ke li parolu en la nomo de la dioj. La orakolo konsilis al li oferi sian filinon Andromedo al la monstro. Pro tio, ŝi estis katenigita al rifo en la maro. Sed tute neatendite, alflugis Perseo.

Li ĵus senkapigis la Meduzon en norda lando. La Meduzo estis monstro, kiu havis serpentojn anstataŭ harojn. La kapon de la monstro Perso portis en sia sako. Rajdante la flugilhavan Pegazon hejmen, li ekvidis etulon sola sur rifo. Li malsupreniris kaj vidis belulinon, alkroĉigitan. Subite, li sentis sin enamiĝi en ŝin. Rapide, Perseo surmetis sian kaskon, kiu nevidebligis lin, metis al la piedoj la flugilhavajn sandalojn kaj per sia serpo, mortigis la beston. Kune la geamantoj forflugis ĝis la insulo de Serifo, unu el la Cikladoj en la Egea Maro. Tie vivis Danao, la patrino de Perseo.

Nuntempe la konstelacio de Andromedo brilas en la nokta ĉielo, ne malproksime de Perseo, Pegazo, Kasiopeo, ĉiuj aktoroj de la legendo. Keto, la marmonstro, fariĝis la konstelacio de la Baleno, iom pli sube.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.allthesky.com/constellations/andromeda 
* http://www.nightskyinfo.com/constellations/andromeda


Kategorio:Konstelacioj
Virgo (konstelacio)

**Virgo** aŭ **Virgulino** (latine **Virgo**) estas konstelacio de la tera ĉielo. Ĝi situas en la zodiako inter la Leono kaj la Pesilo.

Ĝi estas unu el la plej grandaj konstelacioj de la ĉielo.

## Steloj 
La plej videbla stelo en Virgo estas Spiko (Spica) (α Vir), unu el la plej facile videblaj steloj en la ĉielo, daŭrigante la vojon el Granda Ursino al stelo Arkturo en la Bovisto.

Aliaj steloj estas β Vir (Zavijah), γ Vir (Porrima), δ Vir (Auva) kaj ε Vir (Vindemiatrix).

## Mitologio 
[maldekstra|180ra|eta|La forrabo de [Persefono, Simone Pignoni, ĉ. 1650]]
Laŭ la helena mitologio Demeter tenere amis sian filinon Persefono. Sed iun tagon, la junulino malaperis. Demeter serĉis ŝin tra la tuta Olimpo dum naŭ tagoj. La dekan tagon, ŝi renkontis Helioson . Li rakontis al ŝi tion, kion li vidis: Hadeso forrabis Persefonon por ke ŝi fariĝu lia edzino en la Infero.

Demeter decidis venĝi ŝin. Ŝi foriris el Olimpo kaj venis en la homan mondon. Ŝi alivestis sin kiel maljuna virino. La reĝo Keleo, en Eleŭzisio, apud Ateno, dungis ŝin por varti siajn infanojn. Dumtempe, la plantoj ne plu kreskis. La homoj malsatis, kaj plendis al la dioj pro tiu katastrofo. Zeŭso petis Hadeson, ke li bonvolu redoni Persefonon. Sed la problemo estis, ke ŝi manĝis kelkajn semojn de granato en la mondo de la mortintoj. Pro tio ŝi ne plu povis reveni en la mondon de la vivantoj. Tamen Zeŭso konsentis, ke dum naŭ monatoj, ŝi vivu en la mondo de la vivantoj kaj dum tri monatoj en la Inferoj.

Tuj, kiam Demeter revidis sian filinon, floroj kaj plantoj elkreskis el la grundo, en nova printempo.
Tiel oni komprenas la ritmon de la sezonoj. Kiam Persefono reiras en la Inferojn, Demeter funebras, kaj vintro aperas.

En la nokta ĉielo brilas Demeter. Kiel konstelacio, ŝi nomiĝas Virgo. Ŝi situas sub la Bovisto kaj la Berenica Hararo, proksime al la Korvo. Ŝi portas garbon de tritiko en sia brako.

## Astronomio 
Laŭ Okcidenta astrologio, Virgo estas zodiaka signo por naskitoj inter la 23-a de aŭgusto kaj la 22-a de septembro. Fakte, la Suno troviĝas en ĉi tiu konstelacio inter la 16-a de septembro kaj la 30-a de oktobro.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 

Kategorio:Konstelacioj
Kategorio:Zodiako
Oriono (konstelacio)

**Oriono** estas unu inter la konstelacioj de tera ĉiela mapo. La nomo devenas de la grekmitologia heroo Oriono.

## Balteo de Oriono 
[eta|180ra|maldekstra|La konstelacio Oriono, reprezentita sur *Uranometria* de [Johann Bayer (1603). Videblas la stelaro Eridano, fama ĉar ĝi entenas la stelon plej proksiman al la tero.]]
Aparte bone rekoneblaj sur la ĉielo estas la tri steloj rektvicigitaj nomitaj "la balteo de Oriono". Ĝi inkluzivas la stelojn Betelĝuzo kaj Riĝelo. Oni nomas popole en Brazilo Balteon de Oriono "As Três Marias" (La Tri Marioj), laŭ kristana mondkoncepto.

## Mitologio 
maldekstra|180ra|eta|Blinda Oriono serĉas Helioson
Laŭ la helena mitologio Oriono estis fama ĉasisto en Beotio kaj tre bela viro. Li estis la filo de Posejdono kaj Eŭrjalo. Tiel alta li estis, ke lia kapo elstaris el la ondoj, kiam li promenis en la maro.

Iun tagon sur la insulo Ĥio, li enamiĝis en la filinon de la reĝo Oenopio, Meropo. Sed, nur kondiĉe, ke li mortigu ĉiujn sovaĝajn bestojn sur la insulo, al li estu permesate edziĝi kun ŝi. Kvankam li plenumis sian taskon, la reĝo rifuzis doni sian filinon. Malkuraĝigite Oriono drinkis tro da vino kaj ebriiĝis tiom, ke li eniris la ĉambron de Meropo kaj provis perforti ŝin. Oenopio krevigis al li la okulojn kaj ĵetis lin sur la strandon.

Laŭ la oraklo se li iros orienten kaj direktos siajn okulojn al la subiranta Helioso, li retrovos la vidadon. Oriono eniris boaton kaj remis, gvidate per la martelo de iu Ciklopo. En Lemnos, Hefesto pruntedonis al li la forĝiston Cedalion. Sidante sur liaj ŝultroj Cedalio gvidis lin trans terojn kaj marojn ĝis la pordo de la oriento. Tie li enamiĝis en la fratinon de Helioso, Eoso. Li rigardis Helioson kaj denove kapablis vidi.

Nun li volis venĝi kontraŭ Oenopio. Unue li iris al Ĥio sed ne trovis lin. Poste, li serĉis en Kreto, sed vane. Tamen tie li renkontis Artemiso-n, kiu ŝatis ĉasi same, kiel li. Li enamiĝis en ŝin. Ŝi proponis ĉasi kun li kaj petis, ke li forgesu sian venĝadon.

Sed Apolo, kiu estis frato de Artemiso, estis ĉagrenita pro tiu amo. Li petis al la patrino Tero, ke iu skorpio postkuru lin. Oriono atakis la skorpion unue per sagoj, poste per sia glavo kaj fine plonĝis en la maron kaj naĝis al Deloso esperante, ke Eoso protektos lin tie.

Tiam Apolo alvokis Artemison. Li kredigis ŝin, ke tiu vidata kapo fore sur la maro estis tiu de kruela homo. Artemiso tuj prenis sagon kaj trafis la kapon. Ŝi naĝis ĝis la mortinto kaj tuj komprenis sian eraron. Ŝi plorpetis Asklepion, ke li revivigu lin. Sed Zeŭso definitive mortigis Oriono.

Tiam Artemiso metis la bildon de Oriono inter la steloj sed je la kontraŭa parto de la skorpio. Tiel ili neniam renkontiĝas. Kiam Oriono leviĝas oriente, Skorpio subiras okcidente.

## Eksteraj ligiloj 
* Belaj fotoj de la balteo de Oriono


Kategorio:Konstelacioj
France Gall

**France Gall**, veranome: Isabelle Gall (naskiĝis la 9-an de oktobro 1947 en Parizo, mortis la 7-an de januaro 2018 en Neuilly-sur-Seine) estis franca kantistino.

## Biografio 
Ŝi devenis el muzikula familio. Ŝia avo partoprenis la fondadon de la "Petits Chanteurs à la Croix de Bois" (Junaj Kantistoj kun Ligna Kruco). Ŝia patro verkis kanzontekstojn por Charles Aznavour kaj Édith Piaf.

Ŝi komencis sian karieron en 1963, kunhelpe de sia patro, kun leĝeraj kanzonoj, kiuj en la tiama modo, miksis francajn parolojn kaj angl-usonajn ritmojn. Dum tiuj jaroj ŝi renkontis la jam faman Serge Gainsbourg, kiu verkis por ŝi petolemajn tekstojn. En jaro 1965 ŝi gajnis la Eŭrovido-Kantokonkurson, kio akirigis al ŝi veran furoron. Tiam ŝi aperis, kiel en la kanzono *Poupée de cire, poupée de son* kiel nura pupo, diska pupo el sonoj.

Sian veran plenecon ŝi atingis nur post kiam ŝi renkontis, en jaro 1974, la kanzoniston Michel Berger (ankaŭ kantisto mem). Por ŝi tio estis samtempe amafero (ili geedziĝis en 1976, en 1978 naskiĝis filino *Pauline*, kaj en 1981 filo‚ *Raphaël*) kaj artista plenumiĝo, ĉar la sentema, poeta, talenta kanzonverkisto scipovis elfari por ŝi plej belajn kanzonojn trafe kongruaj al ŝi kaj ŝia aparta, unika, infaneca sed intensa voĉo kaj mikso de "freŝeco" kaj intima profundeco. La unua inter tiuj majstroverkoj estis en 1974 *Ma Déclaration* (mia amdeklaro).

Krom tiu ŝiaj plej famaj kanzonoj estis:
* *Comment lui dire?* (Kiel diri al li ?) - 1974
* *Viens je t’enmène* (venu! Mi kunirigas cin kun mi!) - 1978
* *Musique!* (muzik’!) - 1977
* *Si, maman, si* (se, panjo, se) - 1977
* *Il jouait du piano debout* (li ludis pianon starante)
* *Bébé comme la vie* (bebo kiel vivo)
* *Résiste!* (Vi Rezistu !) - 1981
* *Tout pour la musique* (ĉio por muziko)
* *Un peu de silence du coté du cœur* (ia silento en regiono de l’koro)
* *Amor tambien* (amo ankaŭ) – 1981
* *Papillon de nuit* (noktopapilio) – 1987
* *Evidemment* (kompreneble) – 1987

La kanzonoj:
* *Comment lui dire?* (Kiel diri al li?) -1975 kaj
* *Musique!* (muzik’!) - 1977 estas esperantigitaj de Roland Platteau.

Pasinte la unuan periodon de senpezaj leĝeraj tekstoj por gufuja konsumo, ŝiaj kanzonoj unue plenaj de emocio, homa sento sed ankaŭ de feliĉo kaj amo, fariĝis iom post iom pli malserenaj.
eta|maldekstra|France Gall (1965)
eta|meza|France Gall (1967)
## Eksteraj ligiloj 
* Originaj francaj tekstoj de ŝiaj kanzonoj 
* A Tribute to Gainsbourg, France Gall interprète 

## Rete legeblaj en Esperanto 
* Kiel diri al li?
* Muzik’!

Kategorio:Franclingvaj kantistoj
Kategorio:Eŭrovido-Kantokonkurso 1965
Berenica Hararo (konstelacio)

**Berenica Hararo** estas unu inter la konstelacioj de tera ĉiela mapo.

Unu inter la galaksioj trovantaj en tiu stelaro, NGC 4565, estas fama ĉar tre bone prezentanta formon de la galaksioj viditaj deflanke.

## Ĉefaj steloj 
La Berenica Hararo ne enhavas rimarkinde helajn stelojn.
* , havante videblan magnitudon 4,23, estas la plej hela stelo en la konstelacio; ĝia absoluta magnitudo estas nur iom pli granda ol tiu de la Suno, kio ebligas tujan komprenon pri kiom malgrandiozus la Suno vidate je distanco de 27 lumjaroj.
*  havas videblan magnitudon 4,35, kaj distancas 47 lumjarojn de la sunsistemo. Laŭ la tradicia bildigo de la konstelacio, ĝi simbolas la gemon en la krono de Berenico.
*  estas oranĝkolora giganta stelo havanta magnitudon 4,35, malproksima 170 lumjarojn.

## Aliaj objektoj 
La Berenica Hararo abundas je malproksimaj galaksioj (ĉirkaŭ 200 milionoj da lumjaroj). Inter ili la galaksio M99 ofte bildatas en astronomiaj libroj, ĉar ĝi tre imprese kaj tipe montras la formon de spirala galaksio.

Alia galaksio, M64, distanca 17 milionojn da lumjaroj, estas bone konata de astronomoj, ĉefe de malprofesiuloj.

## Mitologio 
La mito de ĉi tiu konstelacio venas el historia persono, la reĝino Berenico la 2-a de Egiptio. Laŭ la legendo, ŝi votis oferi sian longan, belegan hararon se ŝia edzo revenos sekure de batalo. Li revenis, kaj ŝi tondigis la hararon kaj metis ĝin en la templon de Afrodita. Sekvantatage ili malaperintis. Por pacigi la koleregajn gereĝojn, la ĉefsacerdoto diris ke la ofero tiam plaĉis al la diino ke ŝi enĉieligis la hararon kiel konstelacion, indikante kosmoregionon kiu antaŭe konsideriĝis vosto de Leono. Tiu afero estis atribuita al Konon de Samos.

[eta|maldekstra|250ra|Galaksio [M64]]


Kategorio:Konstelacioj
Eridano (konstelacio)

**Eridano** estas unu inter la 88 konstelacioj de tera ĉiela mapo. Ĝi estas granda sud-hemisfera stelfiguro kaj enhavas la stelon Epsilono Eridana, kiu estas unu de la plej proksimaj steloj al la sunsistemo.


Kategorio:Konstelacioj
Cigno (konstelacio)

**Cigno** estas unu inter la konstelacioj de la tera ĉiela mapo. Ĝi bone videblas dum aŭgusto kaj estas inter la plej bone rekoneblaj.

La alfa stelo  nomiĝas Deneb el la araba lingvo, kaj signifas *"vosto"*. Ĝi estas la plej brila stelo en Cigno kaj la 19a plej brila stelo en la nokta ĉielo, kun averaĝa ŝajna magnitudo de +1.25.

## Mitologio 
Laŭ la helena mitologio Orfeo ludadis liron dum sia tuta vivo. Li partoprenis la ekspedicion de la Argonaŭtoj por preni la Oran Ŝaffelon. Danke al sia muziko, li haltigis rokojn, kiuj minacis frakasi la ŝipon. Li kuraĝigis la ramistojn, li ensorĉis la serpenton, kiu prigardis la Oran Ŝafelon, li venkis la Sirenojn.

Li amegis Eŭridikon. Kiam ŝi mortis, li malsupreniris en la inferon por serĉi ŝin. Bedaŭrinde, li retrorigardis dum sia suprenvojaĝo, kaj ŝi mortis duan fojon.

Nuntempe Orfeo flugas en la nokta ĉielo, ĉar li fariĝis la konstelacio de la Cigno. Kompreneble la Liro muzikas apud li.

## Referencoj 

Kategorio:Konstelacioj
Cindra merkredo

eta|dekstra|Cindrokruco sur la frunto de kredanto.
**Cindromerkredo**, **Cindra merkredo** aŭ **Merkredo de la cindroj** estas la unua tago de la fastsezono de Karesmo por la plej multaj okcidentaj kristanaj eklezioj. Ĝi estas la kvardeksesa tago antaŭ Pasko, la plej granda festo de la Kristana jaro, (la kvardeka, se oni ne nombras la dimanĉojn (ĉar ĉiu dimanĉo estas festotago de la reviviĝo de Kristo, kaj do ne povas esti tago de fasto). Ĝi do ĉiam devas esti Merkredo.

Ĝi nomiĝis *Cindromerkredo* ĉar laŭ la liturgia tradicio por tiu tago, la sacerdoto metas cindrojn sur la kapon de la kredantoj, kaj diras al ili: "Konvertiĝu kaj kredu al la evangelio" aŭ "Memoru ke vi estas cindro, kaj cindro vi redevenos". Tiamaniere la sezono de Karesmo komencas kun rememoriĝo de nia morto--bonega kialo por la fasto kaj preĝado de Karesmo, kiuj estas por la kredantoj preparoj por la morto, ĉar ili celas remeti la kredanton en la bonan vojon kun Dio.

La origino de la ceremonio kaj celebrado kunligas la memoron al penitenca disciplino de la unuaj kristanaj jarcentoj kiam en tiu tago la publikaj pekintoj nun petantaj la repacigon kun Dio kaj la eklezia komunumo ricevis cindrojn sur la kapo kaj komencis eĉ ekstere konduti laŭ pentofara penitenco, por fine ricevis la repacigon dum la Sankta Semajno.

La surŝutado de la kapo per cindroj ripetas similajn gestojn priskribitajn en la edifaj popolecaj rakontadoj kiel en Jona kaj Judito de la Malvova Testamento.

En kelkaj landoj kaj epokoj ekzistis ceremonioj rilate la cindrojn de la bruligitaj mortintoj, kiel ekzemple en Barato; en aliaj malpurigi la hararon aŭ la haŭton per cindro estas simbolo de ĉagreno aŭ religia doloro. La okcidentaj (t. e. latinaj) katolikoj celebras ankoraŭ la *cindromerkredon*, kiam pastro markas per cindro krucon sur la frunto de kredantoj, kiel simbolo de memoro, ke oni mortos kaj oni iĝos cindro. Tio okazas la unuan tagon de Karesmo, post karnavaloj, por marki la komencon de dolora epoko de memorigo de la morto de Kristo.

En fama romano *Cent jaroj da soleco* de la kolombia romanisto kaj Nobel-premiito Gabriel García Márquez oni markas tiun cindromerkredon 13 samnomajn fratojn per nelavota cindro kaj tiuj malaperontaj krucoj markos la gefratojn al la malamikoj, kiuj per tio scios kiuj ili estas kaj mortigos ilin.
Budao

**Budao** povas esti:

* esperantigo de Buda, hungara urbo, nun parto de Budapeŝto
* alia esperantigo de Budho

## Vidu ankaŭ 
* Buda (apartigilo)
* Budo estas malgranda, simpla konstruaĵo
Tanzania Esperanto-Asocio

[eta|dekstra|250ra|La situo de [Tanzanio en la kontinento Afriko.]]
La **Tanzania Esperanto-Asocio** (**TEA**) estis la landa Esperanto-asocio en la orientafrika ŝtato Tanzanio. La asocio fondiĝis en 1992 kaj havis sian sidejon en la iama ĉefurbo Daresalamo. Kunordiganto de la asocio laŭ la stato de aprilo 2010 estis *Matabaro Minani*. Unua asocia prezidanto post la fondiĝo inter la jaroj 1992 kaj 1996 estis Mramba Simba.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de tanzaniaj esperantistoj

## Eksteraj ligiloj 
* bazaj informoj pri la asocio en la retejo de UEA
* La historio de TEA estas nur parte dokumentita. Detala raporto pri ĝia ekesto kaj kresko inter 1981 kaj 2000, verkita de ĝia "mentoro" *Nino Vessella*, troviĝas en la retpaĝo "Tanzania agado" 
* Heidi Goes: universitata papero "La Esperanto-movado en Afriko kun speciala atento pri Tanzanio kaj Togolando", Gent/Leiden 1999 (en formato PDF)


Kategorio:Tanzaniaj Esperanto-asocioj
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1992
Kategorio:1992 en Tanzanio
Karesmo

[eta|250px| *La batalo inter karnavalo kaj karesmo* (1559) — [Pieter Bruegel la pliaĝa|Pieter Bruegel (1564-1638) — Kunsthistorisches Museum, Vieno]]

**Karesmo** estas fasto de la kristana jaro, komencante post karnavalo ĉe la Merkredo de la cindroj kaj finante ĉe Pasko. Ĝi do daŭras la kvardek tagojn antaŭ Pasko, nenombrante la dimanĉojn (ĉar ĉiu dimanĉo estas festo de la reviviĝo de Kristo, kaj do ne povas esti fastotago). La dimanĉoj de Karesmo do ne estas nombrigataj kiel tagoj de la kvardektaga fasto, ili tamen estas tagoj en la sezono de Karesmo.

Ĝi memorigas pri samtempa fastado de Jesuo en dezerto antaŭ ekprediki.

Iuj kristanoj kredas ke tiu sezono preparas la Kristanojn por la Pasko, per la fasto kaj la preĝo, por ke ĉiuj povu festi Paskon en bona rilato kun Dio. Sed aliaj kristanoj kredas la jenan biblian skribaĵon, kiu implikas ke per la Pasko mem (t.e. la morto kaj reviviĝo de Kristo), kaj ne per fastado/preĝado, oni povas havi bonan rilaton kun Dio:

"ni, estante malamikoj, estas repacigitaj kun Dio per la morto de Lia Filo" *(de Romanoj 5)*

La liturgia koloro por Karesmo estas la purpuro.

En kristanaj landoj, la vorto "karesmo" estas foje ankaŭ uzata de la islamanoj por signi sian fastomonaton Ramadano.

## Karesmo en Panamo
La plimulto de la panama popolo estas katolika. Post la karnavalo, la katolika eklezio festas karesmon, kiu estas kvardek-taga periodo de spirita preparo por la Sankta Semajno. En Panamo, karesmo estas bona tempo por vendistoj de fiŝoj kaj aliaj mar-viandoj, ĉar ĉiu vendrede, laŭ tutmonda katolika tradicio, multaj preferas ne manĝi bovan viandon, kiu kutime estas la plej ofte manĝata viando en Panamo. (La oficiala malpermeso eklezia nuliĝis antaŭlonge.)

La Katolika Eklezio petas al la kredantoj, ke ili faru personan oferon je ĉiu vendredo dum la karesmo. La nuntempa Eklezio ofte klarigas, ke tiu ofero ne nepre devas esti la manĝado de fiŝo (kiu certe estas bon-gusta kaj sana viando) aŭ eĉ la ne-manĝado de bova viando: la ofero povas esti alia afero laŭ ĉiu persono.

Sed la tradicio plu daŭras kaj la vendreda manĝado de bova viando dum karesmo plu estas anstataŭata de la manĝado de fiŝo.

## Vidu ankaŭ 
* Asketismo
* Cindra merkredo
* Sankta ĵaŭdo
* Sankta vendredo
* Sankta sabato
* Sankta semajno
Skarabo

**Skarabo** (*Scarabaeus*) aŭ **sterkoskarabo** formale estas genro el familio de skarabedoj, karakterizata per lamenformaj kornoj kaj metanta la ovojn en sterkoglobetojn. Tia besto estas koprofago, ĉar ĝi nutriĝas nur per stala sterko aŭ similaĵoj. Sterkoskaraboj estas skaraboj kiuj manĝas fekaĵojn.

Neformale oni uzas la nomon **skarabo** por ĉiuj koleopteroj; tial, por kontrasto, oni ofte uzas la terminon "sterko-skarabo" por emfazi, ke temas pri la malvasta senco, kiun priskribas tiu ĉi artikolo.

Skarabo estis grava religia simbolo en la Antikva Egiptio. Skarabo puŝante sian pilkon memorigas la vojon de la Suno tra la ĉielo. La skarabido, kiu naskiĝas el la pilko kiu nutris ĝin dum la gravedeco estis komparata al la naskiĝo de la Suno ĉiumatene sur la horizonto. La skarabo estas gravegaĵo: ĝi entenas la sunan dion renaskiĝantan ĉiumatene je tagiĝo, ĝi estas simbolo de renaskiĝo por mortintoj kaj protekta emblemo por vivantoj  .

La filmo *Microkosmos* montras scenon, en kiu skarabo rulas sian bovfekan globeton. Oni haltigis ĝin per pikilo antaŭ la globeto, kaj la skarabo provas kaj poste eltrovas manieron elturniĝi kaj pluiri. La plej eksterordinara afero tamen **ne** videblas en la filmo: Por filmi tiun scenon, oni devis refari plurfoje la okazon: kaj la skarabo jam travivinte la saman situacion, ĉiufoje elturniĝis pli kaj pli rapide! Tio montras, ke akiro de sperto kaj profito eblas ĉe la insektoj.

## Bildogalerio 

Dosiero:Scarabaeus ambiguus Boheman, 1857 (2964358216).jpg|*Scarabaeus ambiguus*
Dosiero:Scarabaeus catenatus Gerstaecker, 1871 (3029787698) (2).jpg|*Scarabaeus catenatus*
Dosiero:Scarabaeus jalof Castelnau, 1840 (3304536832) (2).jpg|*Scarabaeus jalof*
Dosiero:Scarabaeus nitidicollis Lansberge, 1882 (3456710016).jpg|*Scarabaeus nitidicollis*
Dosiero:Scarabaeus satyrus (Boheman, 1860) (3847992837) (2).jpg|*Scarabaeus satyrus*
Dosiero:Dungbeetle.jpg|Skarabo rulanta fekaĵan pilkon per siaj malantaŭaj kruroj
Dosiero:Egypt.KV6.04.jpg|Skarabo pentrita sur muro de tombo en la Valo de la reĝoj
Dosiero:Scarab550bc.jpg|Skaraba amuleto el steatito tajlita ĉirkaŭ 550 a.K.

## Referencoj 

Kategorio:Skarabedoj
Kategorio:Manĝokutimoj
Kategorio:Egiptaj simboloj
Daresalamo

[eta|maldekstra|[Katedralo Sankta Jozefo (Daresalamo)|Preĝejo en Daresalamo]]
eta|maldekstra|Panoramo el la oceano al Daresalamo
eta|maldekstra|Malriĉa urboparto en Daresalamo
**Daresalamo** (: **دار السلام**;  **Dar-es-Salaam**; slange: **Bongo**) estas la plej granda urbo, la ekonomika centro, universitata urbo kaj la iama ĉefurbo de Tanzanio. En 2003 ĝi havis 2,5 milionojn da loĝantoj, kaj tiu nombro duoblis malpli 20 jarojn poste. Ĝi estas havenurbo apud la Hinda Oceano. Ĝia nomo signifas "ejo de paco" en la araba lingvo.

## Geografio 
Daresalamo troviĝas sur ebenaĵo laŭ la Hinda Oceano.

## Historio 
Antaŭ la koloniado la urbo estis impona havenurbo. La unua eŭropano estis tie Albert Roscher el Hamburg en 1859, pli frue portugaloj priskribis la urbon. Antaŭ la germana erao la urbo estis grava centro de arabaj sklavokomercistoj. La germanoj establis stacion en 1887, baldaŭe fervojo estis konstruita. Daresalamo iĝis ĉefurbo de la germana kolonio. Dum la 1-a mondmilito la britoj okupis la tutan kolonion. En 1961 la urbo iĝis ĉefurbo de sendependa lando Tanganjikio, poste ĝi estis la ĉefurbo de Tanzanio ĝis 1973, kiam Dodomao iĝis la nova ĉefurbo.

## Vidindaĵoj 
* Katedralo Sankta Jozefo, romkatolika
* botanika ĝardeno
* Msasani Village: fiŝkaptista vilaĝo, 5 mejlojn norde de Daresalamo.
* Bagamoyo: iama sklavkomerca centro, 75 km-ojn norde de Daresalamo. Katolika misio.
* The National Museum: Nacia Muzeo situanta en Botanika Ĝardeno.
* The University of Dar es Salaam: Universitato de Daresalamo, 13 km-ojn for de la urbo.
* The Mnazi-Mmoja Park: Parko situanta apud Jamhuri/Uhuru Stratoj.
* Kariakoo Market: Bazaro de Kariakoo.
* The village Museum: Vilaĝa Muzeo, 10 km-ojn de la urbo.
* Oyster Bay: Strando, 6 km-ojn de la urba centro.

## Klimato 
Daresalamo havas tropikan klimaton, ja ekvatoro estas proksime. Jare pluvas po 1100 mm. La temperaturo estas konstante ĉirkaŭ .

## Trafiko 
maldekstra|eta|Dar Rapid Transit busoj
Daresalamo havas internacian flughavenon. La urbo estas nodo de fervojoj kaj vojoj. Ankaŭ la haveno havas grandan trafikon.

Vojaĝado al urbaj kaj antaŭurbaj partoj de la urbo estas disponigita de la pasaĝerfervojo de Daresalamo.

Stacidomo  estas unu el la finstacioj de la TAZARA linio al Zambio.

Estas konstruata normalŝpura fervojo de Tanzanio ("SGR"), kiu jam ligas Daresalamon tra Morogoro al Dodomao per elektraj trajnoj.

## Servoj 
* Malferma Universitato de Tanzanio
* Universitato de Daresalamo

## Ĝemelurboj 
*  Hamburg, Germanio
*  Samsun, Turkio
*  Jivu (aŭ Yiwu), Ĉinio

## Vidu ankaŭ 
* Saba Saba (Tanzanio)

600ra|Dar es Salaam (elaere)


Kategorio:Urboj de Tanzanio
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Iamaj ĉefurboj
Kategorio:Marhavenaj urboj
Orlo

**Orlo** estas refaldita sekcio de ŝtofo laŭ tranĉita rando de la ŝtofo, kiun oni kudras per fadeno. Ĝi protektas la randon kontraŭ disfibrado kaj beligas ĝin.
eta|Duobla orlo

Laŭ Francisko Azorín **orlo** estas *Ornamo farita ĉirkaŭ margeno de karto, ŝildo, tuko, k. c.* Li indikas etimologion el la latina *orla, orula*, el *ora* (bordo). Kaj li aldonas la terminon *orli*, por ornami per orlo.

## Vidu ankaŭ 
* Kunkudro

## Notoj 
Kategorio:Konstruado
Kategorio:Arkitekturo
Kategorio:Arto
Kategorio:Kudrado
Togo

eta|240ra|Togo
**Togo** (latine *toga*) estas vira vesto de la antikvaj Romanoj, portata super la tuniko, konsistanta el vasta lana tuko, kiun oni drapire volvis ĉirkaŭ la korpo, lasante libere la dekstran brakon.

Ĝi longis 5 metrojn kaj larĝis 3 metrojn. La koloro estis ordinare blanka, sed dum funebro oni portis malhelan. La eminentaj oficistoj havis purpur-orlan togon. La togo de la sieĝinta militestro dum la triumfo estis tute purpurkolora, brodita kun oraj palmofolioj. La konkurantoj por iu oficejo pretigis sian togon al bela blanko (*Togati candida*, el tio originas la vorto *candidatus*-kandidato).

Kategorio:Romio
Kategorio:Tradiciaj vestoj
Maniko

[eta|Mallonga maniko de [T-ĉemizo]]
**Maniko** estas parto de la vesto, kovranta la brakon.

## Esprimoj 
* Kurtmanika (duonmanika) ĉemizo, 
* senmanika vesto
* raglana maniko

## Rilataj signifoj 
* Maniko estas tubforma tolaĵo ĉe aerodromoj, montrante la direkton kaj forton de la vento.

Kategorio:Vesteroj
Spermaceto

Organika kemio > estero

Spermaceto estas oleosimila maso troviĝanta en la kapo de makrocefalo. Ĝi rigidiĝas post la malvarmiĝo. Ĉefa substanco estas la palmitat-acida cetil-estero (C15H31-COOC16H33 el cetilalkoholo CH3(CH2)14CH2OH) + palmitata acido CH3(CH2)14COOH (saturita grasacido) kaj nesaturitaj molekuloj.

La temperaturo de fandopunkto estas 50 Co.

Nuntempe uzatas en dermatologio. 

Kategorio:Cetacoj
Fezo

eta|Tommy Cooper kun fezo
**Fezo** estas ĉapo el ruĝa aŭ blanka drapo (lano) kun pendanta (blua aŭ nigra) kvasto en la arabaj landoj kaj en Orient-Azio. La nomo venas de la urbonomo Fez de Maroko.
En malnovaj tempoj oni ĉirkaŭvolvis ĝin per turbano.
En la Otomana imperio la surhavo de fezo estis deviga, sed en 1925 Mustafa Kemal Atatürk malpermesis tion en Turkio .

## Vidu ankaŭ 
* Songkok

Kategorio:Kapvestoj
Kvasto

eta|160px|
eta|maldekstra|140px|
**Kvasto** estas aro de pendantaj mallongaj fadenoj en formo de tufo aŭ peniko fine de ŝnuro. Kvastoj celas ornami vestojn aŭ meblojn, kusenojn aŭ kurtenojn. Supre ili kutime limiĝas de arte plektita nodo.

Ĉe bestoj oni ankaŭ nomas la haran finon de vosto "kvasto". La samo validas por la vostofinoj de fantaziaj bestoj kaj mitologiaj kreaĵoj kiel ekzemple drakoj aŭ diabloj.

## Vidu ankaŭ 
* Cicito

Kategorio:Vesteroj
Kitono

[eta|upright|Statuo de juna [Antikva Makedonio|makedonano kun kitono kaj mantelo el la 3-a jc. a.K.]]
**Kitono** aŭ **ĥitono** (malnovgreke  *chiton*) estas helena tuniko (subvesto) ligita per agrafo. Ĝi estis portata de liberuloj tiel, ke ĝi tuŝis ambaŭ ŝultron, ĉe la sklavoj la dekstra ŝultro restis nekovrita.

Laŭ la greka verkisto Palaifato, la
amazonoj estis viroj kiuj surhavis kitonon tiel, kiel trakiaj virinoj.

eta|upright=2|maldekstra|Principo de dorika kitono.

## Notoj 
Kategorio:Grekio
Kategorio:Tradiciaj vestoj
Efodo

eta|dekstra
**Efodo** () estas hebrea pastra vesto, priskribita en la Malnova testamento, Eliro, Dua Libro de Moseo, 28-a ĉapitro, versetoj 31-35:
:31 Kaj faru la tunikon de la efodo tutan el blua teksaјo. 32 La aperturo por la kapo estu en ĝia mezo; ĉirkaŭ la aperturo estu teksita bordero, kiel ĉe aperturo de ŝildo, por ke ĝi ne disŝiriĵu. 33 Sur ĝia malsupra rando faru granatojn el blua, purpura, kaj ruĝa teksaјo, ĉirkaŭe sur ĝia malsupra rando, kaj inter ili ĉirkaŭe orajn tintilojn. 34 Ora tintilo kaj granato estu ĉirkaŭe sur la malsupra rando de la tuniko. 35 Ĝi estu sur Aaron dum lia servado; por ke oni aŭdu sonon de li, kiam li eniros en la sanktejon antaŭ la Eternulon kaj kiam li eliros, kaj por ke li ne mortu.

Kategorio:Biblio
Kategorio:Judaj religiaj vestoj
Kategorio:Pastreco en judismo
Agrafo

**Agrafo** havas diversajn signifojn, inter ili:
* agrafo, simpla metalhoketo aŭ simila ornamaĵo, kiu eniĝante en ringeton (agrafingon) kunfiksas du partojn de la vesto aŭ tuko
* agrafo, simila ilo, kiu tenas fermitaj kovrilpaĝojn de libro, koliero, ktp. 
* agrafo, metalpeco fiksita per speciala ilo por kunigi plurajn paperfoliojn aŭ randojn de vundo
* supersigno de la vjetnama lingvo, simila al senpunkta demandosigno
Bisino

[eta|Molusko (genro *[Mytilus*), ligata al rokaĵo per bisinoj]]
[eta|Ilustraĵo de bisino de *[Dreissena polymorpha*, dolĉakva zebra molusko]]
**Bisino** (devenanta el la greka *bussos* por linaĵo) estas antikva tolo, nomata ankaŭ marsilko, ĉar ĝi konsistas el fibroj sekreciitaj de pieda glando de plumoŝeloj (duvalvuloj) (precipe Pinna nobilis). Unu speco estis uzata por la mumioj.

## Bibliografio 
* Adamo Fabbroni, *Del Bombice e del Bisso degli antichi*, Stamperia del Costantini, Perugia, 1783
* Pietro Lazzarini, *Bisso e porpora: il b. Angelo Orsucci, domenicano lucchese (martire nel Giappone)*, Società Editrice Internazionale, Torino, 1950
* Daniel McKinley, *Pinna and her silken beard: a foray into historical misappropriations*, in: *Ars Textrina – A Juernal of Textiles and Costume*, Volume 29, Giugno 1998, Charles Babbage Research Centre for the Editorial Board, Winnipeg, 1998
* Evangelina Campi, *La seta del mare: il bisso: storia, cultura, prospettive*, Scorpione Editrice, Taranto, 2004, ISBN 978-8880991380
* Felicitas Maeder, Ambros Hänggi, Dominik Wunderlin, *Bisso marino. Fili d’oro dal fondo del mare – Muschelseide. Goldene Fäden vom Meeresgrund*, Catalogo della Mostra (Basel, 19 marzo-27 giugno 2004), 5 Continents Editions, Milano, 2004, ISBN 978-8874391141
* Susanna Lavazza, *Dal buio alla luce, il bisso marino e Chiara Vigo*, Cartabianca Publishing, Trevignano Romano, 2012, ISBN 978-8888805016
* Susanna Lavazza, ''Chiara Vigo - L'ultimo Maestro di bisso*, Carlo Delfino editore, Sassari, 2014, ISBN 978-8871387857
* Rossana Cingolani, *Chiara Vigo, l'ultimo Maestro di Bisso Marino*, Carlo Delfino editore, Sassari, 2014, ISBN 66000008880100000000
* Eduardo Delehaye, *Il bisso una fibra misteriosa fra storia e letteratura'', Carlo Delfino editore, Sassari, 2016, ISBN

## Vidu ankaŭ 
* Sardio

Kategorio:Anatomio
Kategorio:Malakologio
Ponĉo

eta|200px|dekstra|Ponĉo
eta|200px|dekstra|

Ponĉo (el la keĉua *Punchu* aŭ el la mapuĉa *Pontro*) estas lana kovrilo meze kun fendo por trapasi la kapon, uzata en Sud-Ameriko kiel mantelo.

Kategorio:Vestoj
Kategorio:Tradiciaj vestoj
Burnuso

eta|Burnuso fronte.
eta|Burnuso dorse.
**Burnuso** ( برنوس) estas longa berbera mantelo kun kapuĉo. Ĝi estis tradicie pretigita el lano.

Kategorio:Tradiciaj vestoj
Kategorio:Arabaj vestoj
Turbano

[eta|[Gandhi kun turbano]]
**Turbano** (el la persa: *dulband*, tra la turka: *tülbent*) estas kaptuko de orientaj popoloj, konsistanta el tukstrio plurfoje volvita ĉirkaŭ la kapo.

La sika turbano kuntenas la longan hararon.

La ŝarifa turbano estas verda, tiu de sajidoj nigra. Ankaŭ multaj ne-ŝarifaj kaj ne-sajidaj islamanoj portas turbanon. Transdonita diraĵo estas: "*Portu turbanon kaj tiel distingiĝu de la popoloj, kiuj estis antaŭ v*i" . La korano tamen ne speciale rekomendas la turbanon, kvankam iuj konkludas el ĝi, ke anĝeloj portas turbanojn.

## Vidu ankaŭ
* Flavaj Turbanoj

* Kaptuko

## Referencoj 
Kategorio:Kapvestoj
Maŝo

180px|eta|Trikmaŝoj
**Maŝo** nomiĝas ĉiu el la nodoj de trikaĵo aŭ kroĉetaĵo. Se oni ripetas tiajn nodojn, oni parolas pri maŝaro.

Maŝo povas ankaŭ esti:

* Bukleto formita per interplektiĝo de la fadenoj en trikita teksaĵo aŭ en reto nodo, banto.
* Malplena spaceto inter la plektitaj fadenoj de teksaĵo aŭ reto. Laŭ Francisko Azorín **maŝo** estas *Spaco inter la kunplektitaj fadenoj de reto, de teksaĵo.* Li indikas etimologion el la latina *macula* (maŝo).
* Buklo, laŭvole streĉebla aŭ malstreĉebla, formita per ŝnuro kaj povanta servi por ĉirkaŭkapti, ĉirkaŭlavi, premsufoki kc.

Maŝkuto estas tipo de armaĵo konsistanta el malgrandaj metalaj ringoj ligitaj kune laŭ modelo por formi maŝon. Ĝi estis ĝenerale en ofta milita uzado inter la 3a jarcento a.n.e. kaj la 14a jarcento d.n.e.

## Vidu ankaŭ 
* Trikado
* Trikmaŝino
* Kroĉetado
* Lano
* Lazo

## Notoj 
Kategorio:Fabrikado
Kategorio:Ŝatokupoj
Kategorio:Teksaĵindustrio
Talio (korpa parto)

eta|Super la umbiliko, la talio estas videbla
**Talio** estas parto de la homa korpo inter la brusto kaj la koksoj. Ĝi estas la plej mallarĝa parto de la trunko, ĝi ekzistas kaj ĉe insektoj (inter torako kaj abdomeno) kaj ĉe la plej multaj vertebruloj (inter la brusto kaj koksoj).

Ĉe homoj la talio estas plej ofte la loko, kien oni metas la zonon. Ĉe virinoj la talio troviĝas ĉirkaŭ 2 aŭ 3 cm super la umbiliko, ĉe viroj la situo povas varii kaj la talio troviĝas aŭ super aŭ malsuper la umbiliko. Virinoj kutime havas pli mallarĝan talion ol viroj.
Ĉe trodikiĝintaj homoj la difino "malplej larĝa loko de la trunko" ne validas.

Sane plej bonan talio-kokso-rilaton oni konsideras ĉe viroj malpli ol 1,0, ĉe virinoj 0,85.

Por atingi mallarĝajn taliojn (talio-kokso-rilato je 0,7 aŭ malpli) virinoj dum la 18-a kaj 19-a jarcentoj uzis korsetojn, korsaĵojn, ktp. kiuj foje okazigis spirproblemojn kaj svenon.

Kategorio:Anatomio
Basko

**Basko** estas ornamenta pendanta parto de striktaj vestoj, kiu libere pendas sub la talio. Oni povas trovi baskojn en ambaŭ vira kaj virinaj vestoj. Ekzemploj, oni povas trovi baskojn ĉe smokingo aŭ formala longa robo.

Kategorio:Vestoj
Laĉo

[eta|150px|dekstra|Dukolora ŝu-laĉo, kruce laĉita, finiĝanta per [banto]]

**Laĉo** estas ŝnureto el kotono, silko, ledo ktp., kiun oni trapasigas tra specialaj truetoj por streĉi kaj kunligi la du partojn de la vestoj, korseto, ŝuoj.

Laĉoj krome havas ornaman funkcion, aparte en korsetoj de virina tradicia vesto. La la vasta uzado de laĉoŝuoj, ŝuo fiksita per laĉo, finiĝis kun la inventado de la lapfermilo.

Laŭ Francisko Azorín **laĉo** estas *Kunplektita rubando aŭ ŝnuro el kotono, ledo. silko, k. c.* Sed li aldonas la signifon en arkitekturo, nome *Arabesko, kies centra motivo estas poligoneto; tre uzata ĉe la araba k. la mudeĥara arto*, kun tipoj: elkvarpinta, elsespinta kaj eldekpinta. Li indikas etimologion el la latina *laqueus* (laĉo), el *lacio*.

## Historio 
[eta|maldekstra|200px|Ŝuo de la [Ötzi|glaĉera mumio]]

Ne estas sciata, kiam la laĉoj inventiĝis.

Supozeble ili estis konataj kaj uzataj jam en la ŝtonepoko, sed pro la delikateco de la materialo, ni nur tre rare vidos arkeologian laĉon.

Tamen: la glaĉera homo Ötzi, vivinta antaŭ 5000 jaroj, jam portis ŝuojn, bindigitaj per ledaj laĉoj.

## Vidu ankaŭ 
* Ŝunodo

## Notoj 
Kategorio:Vesteroj
Mosko

**Mosko** estas tre odora substanco, uzata por fabriki parfumojn.
Ĝi estas sekreciata de diversaj bestoj, precipe de la moskulo (*Moschus*): Oni trovas tiun multekostan substancon en ventra glando de moskuloj, kaj pro tio tiu besto estas ĉasata kaj minacata je formorto.

Freŝa mosko aspektas kiel bruna oleo, kiu iĝas rompebla sekiĝinte.

La plej ŝatata mosko estas tiu konservata en la glando, tielnomata "mosko en veziko". en la XIXa jarcento, la plej famaj moskoj venis el Nankino, Junano, Bengalio kaj Rusio

**Mosko el aliaj bestoj **

la Ondatro, la Muska Anaso, la Krocidurino, la Muska Aromio (insekto el la koleopteroj), la Muskaj Testudoj (tri specioj), kaj la Aligatoro ankaŭ havas muskajn glandojn.

## Etimologio 
La nomo *mosko* originas el la greka μόσχος [mosĥos]el la persa mušk, (kun ebla influo de la Sanskrito muṣká, kiu signifas *testiko*.)

## Vidu ankaŭ 
* Ambro
* Moska ovibovo
* Moska anaso
* Orient-himalajaj subalpaj koniferaroj
* Kastoreo

Kategorio:Parfumoj
Kitelo

[eta|Kartludantaj kamparanoj, de kiuj du portas bluajn kitelojn, [Paul Cézanne (1890-1892)]]
**Kitelo** estas vasta manikhava vira vesto el vulgara ŝtofo, kovrante de la ŝultro ĝis la genuoj (flegista, buĉista, vendista ktp. kitelo)

## Vidu ankaŭ 
*Froko
*Trudkitelo

Kategorio:Vestoj
Posteulo

**Posteulo** estas tiu, kiu venas poste en la tempo (kiel reĝo, heredanto). La mala vorto estas "*antaŭulo*" (ne "antaŭeulo").

## Lingva noto 
Ne miksu la vorton "*posteulo*" kun la vorto "*postulo*", kiu deriviĝas el la vorto "*postuli*".

## Vidu ankaŭ 
* Dinastio
* Etno
* Familio
* Genealogio
* Generacio
* Gento
* Ido
* Parenceco
* Praulo

Kategorio:Genealogio
Kapoto

**Kapoto** povas signifi:
* **Kapoto** estas granda, dika kapuĉhava mantelo.

* **Kapoto** aŭ **motoreja kovrilo** estas tiu metala parto de la aŭtomobilo (karoserio), kiu kovras la motorspacon desupre.

Kategorio:Vestoj
Kategorio:Aŭtomobiloj
Ambro

dekstra|250px
**Ambro** estas vakseca substanco, odorante analoge al mosko, venanta de eligaĵo el la intesto de makrocefaloj. Ĝi estas unu el ingrediencoj uzitaj por la elfaro de parfumoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.rsmas.miami.edu/support/lib/seas/seasQA/QAs/a/ambergris.html  
* http://www.naturalhistorymag.com/editors_pick/1933_05-06_pick.html  
* http://forum.zonehk.net/archiver/?tid-18374.html  
* http://www.netstrider.com/documents/ambergris 

Kategorio:Cetaca anatomio
Kategorio:Parfumoj