Sima Qian

**SIMA Qian** (司馬遷 / 司马迁, pinyin Sīmǎ Qiān; Esperante Sima Ĉjan) (naskiĝis ĉirkaŭ -145 - mortis ĉirkaŭ -90) estas konsiderata la patro de ĉina historiografio pro sia ege estimata verko, *Shiji* (史記, "Registroj de la Granda Historiisto"), trarigardo de pli ol du mil jaroj de la historio de Ĉinio. Tiu verko kovras pli ol du miloj da jaroj komence el la eltronigo de la legenda Flava Imperiestro kaj la formigo de la unua ĉina ŝtato ĝis la regado de la suvereno de la epoko de Sima Qian, nome imperiestro Wu Di. Kiel la unua universala historio de la mondo kiel ĝi estis konata de la antikvaj ĉinoj, la "Registroj de la Granda Historiisto" servis kiel modelo por oficiala histori-verkado por postaj ĉinaj dinastioj kaj por la ĝenerala ĉina kultura sfero (Koreio, Vjetnamio, Japanio) ĝis la 20a jarcento.

Li vivis dum la regado de la imperiestro Vudio (-141--87), kiu estis unu el la plej gravaj estroj de Ĉinio. Lia patro, Sima Tan (司馬談 / 司马谈, Sīmǎ Tán) laboris ĉe la kortego kiel astrologo kaj analizisto; tiel li devis enskribi kaj la ĉielajn fenomenojn samkiel iliajn influojn kaj la eventojn homaranajn. La familio de Sima Qian instaliĝis do en Maoling, proksime de la ĉefurbo Chang'an. En la jaro -107, ĵus antaŭ sia morto, Sima Tan petis de sia filo ke tiu ĉi daŭrigu la verkadon de sia impona libro por rakonti la tutan historion de Ĉinio.

Sima Qian sufiĉe multe vojaĝis dum la junaĝo indikante, ke ankaŭ ĉiuj tiuj verkistoj suferis grandajn personajn misfortunojn antaŭ tiuj porĉiamaj monumentaj verkoj atingu sukceson.

## Ekvivo kaj edukado 
Sima Qian naskiĝis en Ksiaĝang en Zuopingĝi (apud la nuntempa Hanĉeng, Ŝenŝjia Provinco) je ĉirkaŭ la jaro 145 a.n.e., kvankam kelkaj fontoj datigas sian naskon ĉirkaŭ la jaro 135 a.n.e. Ĉirkaŭ la jaro 136 a.n.e., lia patro, Sima Tan, ricevis nomumon al la relative malalt-ranga posteno de "granda historiisto" (*tàishǐ* , alternative "granda skribisto" aŭ "granda astrologo"). La ĉefa tasko de granda historiisto estis formuli la jaran kalendaron, identigante kiuj tagoj estas rite bonsortigaj aŭ malbonsortigaj, kaj prezenti ĝin al la imperiestro antaŭ la novjara festo. Li poste iris norden al Huaiyin (nuntempa Huai'an, Ĝjangsuo) por vidi la tombon de la generalo de la Han dinastio nome Han Xin, poste pluis norden al Cjujfu, nome hejmurbo de Konfuceo, kie li studis ritaron kaj aliajn tradiciajn studobjektojn. Kiel Sima Qian mem klarigis en sia *Letero al Ren An*:

### Lastaj jaroj kaj morto 
Post sia liberigo el prizono en la jaroj 97/96 a.n.e., Sima Qian plue servis en la Han kortego kiel *ĵongŝuling* (中書令), kortega arkivista posteno rezervita por eŭnukoj kun konsiderinda statuso kaj kun pli alta pago ol ĉe sia antaŭa posteno de historiisto.

La *Letero al Ren An* estis verkita de Sima Qian responde al Ren An pri la engaĝiĝo de tiu en la ribelo de la Kronprinco Liu Ju en la jaro 91 a.n.e. Tiu estas la lasta registro de Sima Qian en liatempaj dokumentoj. La letero estas respondo al perdita letero de Ren An al Sima Qian, eble petanta al Sima Qian interveni liafavore ĉar Ren An estis minacita je ekzekuto pro akuzoj esti oportunema kaj montranta ambiguan fidelon al la imperiestro dum la ribelo. En sia respondo, Sima Qian asertis, ke li estis mutilita homo sen influo en la kortego. Kelkaj postaj historiistoj postulis, ke Sima Qian mem estis implikita en la ribelo kiel rezulto de lia amikeco kun Ren An kaj estis ekzekutita kiel parto de la purigo de la apogantoj de la kronprinco en la kortego; tamen, la plej frua atestita registro de tiu rakonto datiĝas el la 4-a jarcento. Krome, oni indikis ankaŭ ke Sima Qian estus estinta malpreta havigi esencan helpon al Ren An, pro la severaj konsekvencoj kiujn li estis suferinta subtenante la Generalon Li Ling, same kiel pro la malsukceso de Ren An apogi lin dum la afero de Li Ling. Kvankam estas multaj teorioj pri la preciza dato same kiel pri la vera naturo kaj celo de la *Letero al Ren An*, unu ofta interpretaĵo sugestas, ke la letero, almenaŭ parte, senvorte esprimis malakcepton ludi aktivan rolon en la sekurigo de redukto en la puno por Ren An.

## Registroj de la Granda Historiisto 
eta|maldekstre|230ra|Presita ekzemplero de la *Registroj de la Granda Historiisto* ĉe eldonejo Ĵonghua (1982).

La ***Registroj de la Granda Historiisto*** (), nune kutime konata kiel ***Shǐjì*** (, "La registroj de la skribisto"), estas monumenta historio de antikva Ĉinio kaj de la mondo finigita ĉirkaŭ la jaro 94 a.K. fare de la funkciulo de la Dinastio Han nome Sima Qian post esti komencita de lia patro, Sima Tan, Granda Astrologo de la imperia kortego. La verko kovras la mondon kiel ĝi estis tiam konata por la ĉinoj kaj dum periodo de ĉirkaŭ 2500 jaroj el la epoko de la legenda Flava Imperiestro al la regado de la imperiestro Wu Di de Han en la epoko de la propra aŭtoro.

La *Registroj* estis konsiderataj “fundamenta teksto en Ĉina civilizacio”, ĉar ĝi markis la modelojn por la postaj 24 dinastioj de la historio de Ĉinio.

### Influoj kaj influitaj verkoj 
Sima estis ege multe influita de la verko atribuita al Konfuceo nome *Analoj de Printempo kaj Aŭtuno*, kiu supraĵe estas resuma kronologio el la okazaĵoj de la regnoj de la dek du dukoj de Lu el 722 ĝis 484 a.n.e. Multaj ĉinaj fakuloj ankoraŭ rigardas kiel Konfuceo ordigis sian kronologion kiel la ideala ekzemplo kiel historio estu verkita, speciale rilate al tio kion li decidis inkludi kaj ekskludi; kaj al lia vortelekto indikante moralajn juĝojn.

### Plinovigoj kaj unikaj trajtoj 
[300ra|eta|La pli komprenema traktado de la nordaj "barbaraj" popoloj fare de Sima estis unu el plinovigaj trajtoj de la verko de ĉina historiisto. Jen teritorio de la [ŝiungnuoj (verde) (ĉirkaŭ 250 antaŭ nia erao).]]
Spite siajn tre grandajn ŝuldojn el la konfucea tradicio, Sima estis plinovigisto laŭ kvar manieroj. Dekomence, la laboro de Sima temas pri la historio de la konata mondo. Ĝistiamaj ĉinaj historiistoj estis fokusinta al nur unu dinastio kaj/aŭ regiono. En siaj komentoj pri la Ŝiungnuoj, Sima retenis sin el la tiamaj postuloj pri la morala supereco de Han super la "nordaj barbaruloj" kio estis la normigaj retorikaj tropoj de ĉinaj historiistoj en tiu periodo. Tiukadre, Sima en sia ĉapitro pri la Ŝiungnuoj kondamnas tiujn konsilistojn kiuj persekutas la "taŭgecon de la momento", kiuj konsilas la imperiestron fari politikojn kiel la konkeroj de aliaj nacioj kiuj havigu mallongan momenton de glorio, sed damaĝu la ŝtaton per enormaj financaj kaj ofte homaj kostoj por la akiro de la konkerita lando. Sima engaĝiĝis en nerekta kritiko al la konsilistoj de la imperiestro Vu kiuj estis instiganta lin sekvi politikon de agreso al la Ŝiungnuoj kaj konkeri ilian teron, politikon kontraŭ kiu Sima ŝajne opoziciis.

Sima ankaŭ kreis novan stilon uzante pliajn fontojn kiel intervjuoj al atestantoj, vizito al lokoj kie historia okazaĵoj estis okazintaj, kaj ekzamenado de dokumentoj el diversaj regionoj kaj/aŭ tempoj. La fako de traktaĵoj, la fakoj pri biografioj kaj la fako de analoj rilatas al la Qin dinastio (kiel iama dinastio, estis pli da libero por verki pri Qol pri la reganta Han dinastio) kiuj formas ĝis 40% de la *Ŝiji* starigis plej parton de intereso el historiistoj kaj estas la nuraj partoj de *Ŝiji* kiuj estis tradukitaj ekzemple en anglan. Sima havigas longan dialogon inter Ĵonghang kaj delegito sendita de la imperiestro Wen de Ĉinio dum kiu tiu lasta misfamigas la Ŝiungnuojn kiel "sovaĝuloj" kies kutimoj estas barbaraj, dum Ĵonghang defendas la kutimojn de Ŝiungnuoj ĉu kiel justigitaj kaj/aŭ kiel morale egalaj al la ĉinaj kutimoj, kaj foje eĉ morale superaj ĉar Ĵonghang skizas kontraston inter la sangelverŝaj sukcedaj luktoj en Ĉinio kie familianoj mortigas unu la aliajn por estis imperiestro kontraŭ la pli ordigita sukcedmaniero de la reĝoj de Ŝiungnuoj. La usona historiistino Tamara Chin verkis, ke kvankam Ĵonghang ja ekzistis, la dialogo estas simple "literatura rimedo" por ke Sima asertu aferojn kiujn li alimaniere ne povus aserti. La favora bildo de la perfidulo Ĵonghang kiu venis al la Ŝiungnuoj kiel plej bona el la imperiestraj fidelaj delegitoj en etnografia argumento pri kio estas la morale supera nacio aperas kiel la maniero kiel Sima atakas la tutan ĉinan kortegan sistemon, en kiu la imperiestro preferis la mensogojn diritajn de liaj laŭdemegaj konsilistoj super la vero dirita de liaj honestaj konsilistoj, kiel esence korupta kaj perversia. Tiu aspekto estas plifortigita per la fakto ke Sima montras Ĵonghang parolanta la lingvon de idealigita konfuceisma funkciulo dum la lingvo de la delegito de la imperiestro estas mallaŭdita kiel "nur pepado kaj babilado". Aliloke en *Ŝiji* Sima portretis la Ŝiungnuojn malpli favore, kaj tial la debato estis preskaŭ certe pli la maniero de Sima kritiki la ĉinan kortegan sistemon kaj malpli aŭtenta laŭdo al la Ŝiungnuoj.

Sima estis ofte kritikita pro "historiigo" de mitoj kaj legendoj, ĉar li atribuis datojn al mitaj kaj legendaj figuroj el la antikva historio de Ĉinio kune kun tio kio ŝajnas supozeble precizaj genealogioj de gravaj familioj laŭlonge de kelkaj jarmiloj (inkludante sian propran familion, por kiu li markas descendon de la Sima familio el legendaj imperiestroj en fora pasinteco). Dum postaj jarcentoj, *Ŝiji* estis konsiderita kiel la plej granda historia libro verkita en Azio.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Chin, Tamara (Decembro 2010). "Defamiliarizing the Foreigner: Sima Qian's Ethnography and Han-Xiongnu Marriage Diplomacy". Harvard Journal of Asiatic Studies. 70 (2): 311–354. doi:10.1353/jas.2010.0004. JSTOR 40930904. S2CID 153189373.
* de Crespigny, Rafe (2007). A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD). Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-15605-0.
* Hughes-Warrington, Marnie (2000). Fifty Key Thinkers on History. London: Routledge.
* Knechtges, David R. (2014). "Sima Qian 司馬遷". In Knechtges, David R.; Chang, Tai-ping (eld.). Ancient and Early Medieval Chinese Literature: A Reference Guide, Part Two. Leiden: Brill. pp.&nbsp;959–965. ISBN 978-90-04-19240-9.
* Watson, Burton (1958). Ssu-ma Ch'ien: Grand Historian of China. New York: Columbia University Press.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Significance of *Shiji* on literature
* Sima Qian: China's 'grand historian', artikolo de Carrie Gracie en BBC News Magazine, 7a de oktobro 2012

Kategorio:Ĉinaj historiistoj
Kategorio:Ĉinaj verkistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 2-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 1-a jarcento a.K.