Kastelo de Chambord

La **kastelo de Chambord** estas franca kastelo situanta sur la komunumo Chambord, en la departemento Loir-et-Cher en la regiono Centro-Valo de Luaro.

Konstruita meze de la plej vasta ĉirkaŭbarita arbara parko en Eŭropo (proksimume  ĉirkaŭata per muro longa je ), ĝi estas la plej vasta el la luarkasteloj. Ĝi profitas je plezurĝardeno kaj ĉasparko klasitaj *historiaj monumentoj*.

Sur tiu loko estis unue feŭda teramaso, poste la malnova kastelo de la grafoj de Blois. La origino de la nuna kastelo datiĝas de la 16-a jarcento kaj de la reĝo de Francio Francisko la 1-a, kiu superzorgis ĝian konstruadon ekde 1519.

La kastelo kaj ties parko ricevis plurajn premiojn : enskribo en la monda heredaĵo de Unesko en 1981 ; klasita ekde 2000 en la natura regiono de Valo de Luaro inter Sully-sur-Loire kaj Chalonnes-sur-Loire kaj en la reto Natura 2000 en 2006. Ĝi estas ankaŭ klasita sur la 1-a listo de historiaj monumentoj en Francio en 1840, estas agnoskita ŝtata organizaĵo kun industria kaj komerca karaktero (EPIC) ekde 2005 kaj estas unu el la membroj de la reto de la eŭropaj reĝaj rezidejoj.

## Geografio 
La kastelo situas en la natura regiono de Sologne, sur kurbo de la rivero Cosson, eta alfluanto al la rivero Beuvron, mem alfluanto al Luaro.

Ĝi situas je  oriente de Blois, je  sudokcidente de Orléans kaj je  sud de Parizo, sur la teritorio de la komunumo Chambord, en la arondismento Blois, la departemento Loir-et-Cher kaj la regiono Centro-Valo de Luaro.

## Historio 
eta|upright=0.5|La blazono de la grafoj de Blois

### Mezepoko 
Chambord estis loko de kastelo ekde la fino de la Frua Mezepoko en la 10-a jarcento. Tiam ĝi temis pri fortika kastelo por la grafoj de Blois. Teobaldo la 6-a kaj ties vidvino tie subskribis ĉartojn fine de la 12-a jarcento kaj komence de la 13-a jarcento.

Kiel ĉiuj posedaĵoj de la grafoj de Blois, la kastelo de Chambord iris de la domo Châtillon, al tiu de la dukoj de Orleano en 1397, antaŭ ol esti alligita al la reĝlando Francio kiam Ludoviko de Orleano fariĝis Ludoviko la 12-a en 1498.

### Moderna epoko 
[eta|maldekstra|upright=0.7|Portreto de [Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a, pentrita en ĉ. 1525]]

#### 16-a jarcento, komenco de konstruado. La ĵuro de Francisko la 1-a 
En 1516, Francisko la 1-a, reĝo de Francio ekde 1515, aŭreolita per sia venko en la batalo de Marignan, decidis la konstruadon de palaco al sia gloro, bordere de la ĉasaĵabunda arbaro de Chambord. La deziro de la reĝo estis starigi novan urbon en Romorantin, kaj en Chambord grandan konstruaĵon laŭ platonisma stilo.

En 1519, malfermiĝis sur la loko de Chambord la laborejo de grandega arkitektura kreaĵo, kiu devis utili ankaŭ kiel ĉasrezidejo, anekse de la kastelo de Blois.

#### 17-a jarcento, la fino de la projekto de Francisko la 1-a 
[eta|Pentraĵo pri la kastelo kaj ties bieno farita en [1722 de Pierre-Denis Martin]]
Ludoviko la 13-a, iris nur dufoje al Chambord. La 1-an fojon en 1614, kiam li estis 13-jara. Poste en 1616, kiam li revenis de Bordeaux kun la nova reĝino Anna de Aŭstrio.

Ekde 1639 la kastelo estis okupita de la frato de la reĝo ekzilita en Blois-io.

Necesis atendi la ekreĝadon de Ludoviko la 14-a por vidi la finon de la projekto de Francisko la 1-a.

#### 18-a jarcento, gravaj gastoj kaj registoj 
La , la reĝo de Hispanio Filipo la 5-a vizitis la kastelon kun la dukoj de Berio kaj de Burgonjo.

La reĝo Ludoviko la 15-a, gastigis tie sian bopatron Stanislao la 1-a (Stanislas Leszczynski), reĝo de Pollando ekzilitan, inter 1725 kaj 1733.

[eta|Gravuraĵo montranta la sudan fasadon de la kastelo farita de [Georges Louis Le Rouge en 1749]]
La kastelo restis sengasta dum 12 jaroj, poste la , Ludoviko la 15-a donacis ĝin al Maŭrico, marŝalo de Saksio, kiu fariĝis ĝia dumviva guberniestro, kun  pundoj da enspezoj. Li tie loĝis ekde 1748 kaj tie mortis la .

### Nuntempa epoko 
[eta|Gravuraĵo montranta la nordan fasadon de la kastelo en ĉ. [1860]]

#### 19-a jarcento, privata loĝejo 
Sub la Unua Imperio, la imperiestro Napoleono la 1-a decidis krei en la kastelo domon por la filinoj de titoluloj de la Honora Legio, en 1805, sed tiu decido neniam plenumiĝis.

En 1821, la bieno de Chambord estis akitita per nacia subskripcio, por esti donita al la juna Henriko de Artois, duko de Bordeaux, naskiĝinta la antaŭan jaron, sep monatojn post le murdo de lia patro, la duko de Berio.

#### 20-a jarcento, la nacia bieno de Chambord 
eta|500px|La norda fasado de la kastelo de Chambord
En 1981, la bieno estis klasita kiel monda heredaĵo de Unesko.

## Arkitekturo 
eta|maldekstra|Plano montranta la originan projekton de la kastelo, sen posta aldono de la aloj kaj de la ĉirkaŭkonstruaĵo. La origina konstruaĵo staras ĉirkaŭ la centra duhelica ŝtuparo, punkto de centra simetrio. Ĉiu nivelo konsistas el kvar samaj loĝejoj, tiel, se oni turnas la konstruaĵon je 90°, ĝi aspektus senŝanĝa. Loĝejo por gastigi senjoron, ties familion kaj ties servantoj, estis konstruita per renkontiĝo de cirklo kun kvadrato. Fine, la tuta kastelo (estonta ĉefturo) enskribiĝas en ortograma formo kun la centra ŝtuparo kiel unuo.
eta|Vido al la tegmentoj kaj kamentuboj. Vi rimarkos la aksan nesimetrion de la fasado de la ĉefturo.
eta|Vido al la tegmento de Chambord
eta|Duhelica ŝtuparo
eta|maldekstra|Hipotezo de restarigo de la origina projekto : apliko de la rotacia plano sur la loko de la nuna ĉefturo, kun aldono de la trioblaj pordoj priskribitaj de la ambasadoro de Portugalio en ĉ. 1541 kaj forigo de malfrua luko.
[eta|maldekstra|Plano de la kastelo publikigita en la [s:Vortaro de la franca arkitekturo de la 11-a ĝis la 16-a jarcento|*Vortaro de la franca arkitekturo de la 11-a ĝis la 16-a jarcento* de Eugène Viollet-le-Duc (1856)]]
eta|La duhelica ŝtuparo de Chambord (vido malsupren el la centro de la ŝtuparoj)
Elpensita laŭ la mezepoka modelo de la fortikaj kasteloj kun ties ĉirkaŭbaraĵo kaj ties dikaj angulaj turoj, ĝi vere inspiriĝis de la gotika stilo (ornamado de la altaj partoj, kiuj impetas al ĉielo kun la kamenoj kaj la ŝtuparaj turetoj), sed ĝi montras tre apartan vizaĝon, kiu estigas ĝin unu el la ĉefaj arkitekturaj artaĵoj de la Renesanco :  da fasado, 426&nbsp;ĉambroj, 77&nbsp;ŝtuparoj, 282&nbsp;kamenoj kaj 800&nbsp;skulptitaj kapiteloj.

Dosiero:Château de Chambord - escalier hors-œuvre.jpg|Helica ŝtuparo
Dosiero:Escalier Chambord 2.JPG|Ekstera ŝtuparo
Dosiero:Château de Chambord 15.jpg
Dosiero:Tour Sud - Château de Chambord.jpg|Suda turo
Dosiero:Château de Chambord 13.jpg

## Parko kaj arbaro 
eta|upright=0.7|La parko de la kastelo malfone, antaŭ la arbaro fone
La parko de Chambord estis parto de la reĝa projekto de Francisko la 1-a. Li estis komencita malpli ol kvin jaroj post la komenco de la kastelo, por konsistigi arboplenan ĉirkaŭbarejon por ĉasadoi kaj ĉasaĵkonservado, kiel en plej multaj grandaj kasteloj de la 15a-16a jc. Ĝi estas tute originala, pro sia nekutima vasteco, ĝi estas la plej granda parko ĉirkaŭbarita per muro en Francio, kaj pro la centra pozicio de la kastelo mee de la bieno.

La nacia bieno de Chambord kovras nun , el kiuj  estas malfermitaj al la publiko, kio estigas ĝin la plej granda *ĉirkaŭbarita arbara parko* en Eŭropo.

### Faŭno 
Observejoj situantaj laŭlonge de la ĉefa vojo ebligas observadon al la faŭno.

La ruĝa cervo kaj la apro estas la emblemaj bestoj de la arbaro de Chambord, en kiu estas ankaŭ korsikaj muflonoj enkondukitaj en la ĉirkaŭbarujo el muflonoj de Korsiko, de la Ĝardeno de la Plantoj de Parizo, de Zoologia parko de Parizo kaj de la eksa Ĉeĥoslovakio.

El la faŭna rezervujo de la arbaro de Chambord, cervoj kaj muflonoj.

La federacia kanceliero de Germanio, Helmut Kohl, kaj la prezidanto de la Franca Respubliko, François Mitterrand, tie diskutis la  en la kastelo de Chambord, pri harmoniigo de la eŭropa pozicio pri armado.

Princo Karlo kaj ties edzino Lady Diana vizitis la kastelon la  okaze de oficiala vizito.

## Ekonomio 
Turismo : vizitoj de la kastelo, de la parko kaj de la arbaro.

## Administrado 
eta|Emblemo de la nacia bieno de Chambord
La tuta vilaĝo apartenas al la franca ŝtato. De 2006, flugo super la kastelo de Chambord estas malpermesita je alteco malpli ol  (kompare al la marnivelo), kaj en radiuso de  proksimume.

## Kulturo 
Sur la 2-a etaĝo de la kastelo situas la muzeo pri ĉasado kaj naturo ekde 1971.

## Notoj kaj referencoj 
* Chatenet, 2001 (voir bibliographie) :

* La heredaĵo de la bieno en la datumbazo Mérimée de la franca ministerio pri kulturo :

* Artikoloj en la ĉiutaga gazeto Le Monde :

* Bryant, 2007 (vidi bibliografio) :

* Bouchet, 1980 (vidi bibliografio) :

## Bibliografio 
### Verkoj 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* .
* 

### Artikoloj 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Listo de kasteloj de regiono Centro-Valo de Luaro
* Listo de rezidejoj de la francaj ŝtatestroj
* Palaco de Sans-Pareil, « kopio Tudor » (1538-1562) de la kastelo de Chambord
* Murtapiŝo de la ĉasoj de la reĝo Francisko

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Arkeologia programo de Chambord
* Publika raporto de la Revizora Kortumo pri la nacia bieno de Chambord (2010) 
* 3D modelado de la kastelo de Chambord, de la parko kaj de la interno en la interretejo «Blender Swap». La modelado estas videbla per la programo Blender.
* Teksto de la nokta spektaklo de Chambord (1977/1989) 1-a parto de "Reveno en Chambord" ; teksto parolata de Jean Piat

Kategorio:Chambord
Chambord
Chambord
Chambord
Kategorio:Renesancaj konstruaĵoj en Francio
Kategorio:Civila arkitekturo de la 16-a jarcento
Kategorio:Historiaj monumentoj de Loir-et-Cher
Kategorio:Historiaj monumentoj klasitaj en 1840
Kategorio:Kulturaj heredaĵoj de la 16-a jarcento
Kategorio:Ĉasado
Kategorio:Sologne
Kategorio:Lokoj Natura 2000 en Loir-et-Cher
Kategorio:Ŝtataj organizaĵoj kun industria kaj komerca karaktero de la ministerio pri kulturo (Francio)
Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1540-1549
Kategorio:Aperis en 1547