open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Genaro

[eta|[Kromosomoj de homo kun X kaj Y kromosomoj.]]
**Genaro** aŭ **genomo** en biologio estas la kompleta aro de la genoj de iu organismo. La vorto **genaro** ankaŭ povas signifi la tutan sinsekvon de kromosomaj informoj de la organismo.

Ĉiu ĉelo enhavas en sia genaro (DNA) ĉiun bezonatan instrukcion por kresko kaj por multflanka vivproceso. Preskaŭ ĉiuj organismoj pli kompleksaj ol virusoj portas genarojn ekster kromosomoj; ekzemple, bakterioj portas plasmidojn kaj eŭkariotoj havas genojn en siaj mitokondrioj (kaj kloroplastoj en plantoj).

Virusoj povas havi liniajn unu-komponaĵ-genarojn (Parvoviridae),
cirklajn unu-komponaĵ-genarojn (*Microviridae, Inoviridae, Circoviridae, kelkaj Geminiviridae*),
cirklajn du-komponaĵ-genarojn (kelkaj *Geminiviridae*),
cirklajn plur-komponaĵ- (>3) genarojn (Nanovirusoj), unu-komponaĵ-genarojn kun pluraj ORF-oj (ORF= malfermitaj leg-kadroj) (*Filo-, Paramyxo-, Rhabdoviridae*)
du-komponaĵ-ambaŭsencaj-genarojn (Arenavirusoj),
tri-komponaĵ, foje ambaŭsencaj genarojn (Bunyaviridae, Tenuiviruso (4)),
ses- ĝis ok-komponaĵ-genarojn (Orthomyxoviridae), inter aliajn.

En 1988, James Watson iĝis estro de la "Human Genome Project" (Homa Genara Projekto) ĉe *National Institutes of Health* (Nacia Saninstituto, Usono).

reta artikolo en Eo

## Grandeco de genaro 
La longeco de genaro de iu specio povas enhavi inter 3,569 (la plej mallonga genaro, apartenanta al la bakteriofago MS2, viruso) kaj 670,000,000,000 (la plej longa, apartenanta al *Polychaos dubium*, ameboido) bazoparoj. Fakte, komplekseco de vivestaĵo ne dependas de longeco de genaro.

La homa genaro fariĝas de 3,200,000,000 bazoparoj, kaj la vertebrula plej longa genaro apartenas al *Protopterus aethiopicus* (fiŝo, kies genaro inkluzivas 130,000,000,000 bazoparojn)

## Vidu ankaŭ 
* Biokomputiko
* Genetika malsano
* Homgenoma Projekto

Kategorio:Genetiko
Giuseppe Peano

**Giuseppe PEANO** (naskiĝis la 27-an de aŭgusto 1858 ĉe Cuneo; mortis la 20-an de aprilo 1932 en Torino) estis itala matematikisto. Li estis unu el la kreantoj de simbola logiko kaj kreinto de Latino sine Flexione pli malfrue nomita **Interlingua**.

Peano naskiĝis en la bieno Tetto Galant for 5km de Cuneo, Italio, kie laboris liaj gepatroj. Li iris al lernejo de la vilaĝo Spinetta kaj poste en Cuneo. Ĉar onklo lia estis pastro en Torino, li iris tien por studi en la Ginnasio Cavour ekde 1873 kaj poste en la Universitato 1876.

Li fariĝis docento de infinitezima kalkulo en la universitato de Turino en 1884 kaj profesoro en 1890. Li ankaŭ havis la titolon profesoro de Accademia Militare de Torino, de 1886 ĝis 1901. Li estis internacie konata matematikisto, unu el plej gravaj en lia tempo.

Peano estis konata ankaŭ kiel la kreinto de planlingvo Latino sen fleksio, poste nomata *Interlingua* (ne konfuzu kun Interlingvao). Lia lingvo estis unu el la unuaj projektoj de naturalismaj planlingvoj. Peano kompilis vortaron de Interlingua en 1915 kaj li estis prezidanto de Academia pro Interlingua (la iama Kadem Volapüka). Malgraŭ ke li havis sian propran projekton, li laboris por la ideo mem de internacia lingvo kaj neniam kontraŭ aliaj projektoj.

eta|maldekstra|180px|La kurbo de Peano

## Vidu ankaŭ 
* Edward Stamm
* kontinua funkcio
* rektosegmento
* surĵeto
* fermita aro
* matematika logiko
* aroteorio
* 9987 Peano

## Eksteraj ligiloj 
* http://home.att.net/~clairnorman/Peano2002.pdf 
* http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Peano.html  
* http://lĝserver.uniba.it/lei/rassegna/000806.htm 

Kategorio:Italaj matematikistoj
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Lingvokreintoj
Kategorio:Universitato de Torino
Jangono

eta| Suda portalo de Ŝvedagona pagodo
eta|maldekstra|250px|Foiro en Jangono
eta|maldekstra|250px|Sidata Budho en pagodo Ngahtatgji
eta|maldekstra|250px|Pagodo Sule
eta|maldekstra|250px|Ĝenerala hospitalo en Jangono
**Ranguno** (aŭ **Jangono**) estas la plej granda urbo de Birmo (Mjanmao) kaj ĝia ĉefurbo ĝis novembro 2006 kiam la militista reĝimo translokiĝis internen de la lando kaj anstataŭe difinis Pyinmana Naypyidaw kiel ĉefurbon.

**Jangono** estas alia formo de *Ranguno*. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La urbo situas apud rivero Jangono, ĉ. 30&nbsp;km de la marbordo (golfo de Martaban). 

La vorto Jangono devenas de la birmaj vortoj *jan* kaj *kun* kiuj signifas "urbo sen malamikoj".

Kompare kun aliaj gravaj urboj de la sudorienta Azio, Ranguno ne estas tre disvolvigita, kvankam konstruado prosperas, ĉefe pro la influo de privata investado, ĉefe de Singapuro kaj Ĉinio. Centre de la urbo kaj en ĉirkaŭaĵo oni rekonstruis multajn altajn konstruaĵojn kaj komercajn centrojn (konataj kiel *taik*). Ranguno posedas la plej grandan nombron de koloniaj konstruaĵoj kiel la registaraj oficejoj, la Alta Kortumo, la Urbodomo aŭ la Ĝenerala Malsanulejo, ĉiuj renovigotaj. Periferiaj kvartaloj kiel Thaketa aŭ la "novaj urboj" (*mjo-thit*) estas malriĉaj areoj kun markita ĉirkaŭa eco.

## Kulturo 
La propra lingvo de Ranguno estas la birma. La plej aĝaj kaj plej edukitaj loĝantoj parolas ankaŭ la anglan.

En la urbo troviĝas la universitato plej antikva de Birmo: la Universitato de Ranguno. Aligita komence al la Universitato de Kalkato, ĝi en 1920 sendependiĝis kiel Altlernejo. Du el la Institucioj pri Medicino en la lando troviĝas en Ranguno.

### Kulturejoj 
* Shŭedagono: religia konstruaro kie elstaras la **pagodo Shŭedagono**
* Pagodo Sule: ok-angula kaj kun ora kupolo.
* Katedralo de Sankta Maria: katolika katedralo konstruita en 1895.
* Pagodo Ĉaŭĥtatgji: en kies interno troviĝas giganta statuo de Budho.
* Pagodo Ngahtatgji: situa en la interno de la monaĥejo Ashay Taŭja Kjaŭngo enhavas alian enorman statuon de Budho konata kiel la *Budho de la kvin etaĝoj*.
* Pagodo Botahtaŭngo: rekonstruita entute fine de la Dua Mondmilito.

## Ekonomio 
La urbo estas la ekonomia centro de Birmo. La plej-parto de la importo kaj eksporto pasas tra Ranguno, ĉefe laŭ la rivero Jangono, kiu kuniĝas kun la rivero Iravadio, la ĉefa de la lando.

## Servoj 
* Universitato de Jangono

## Partneraj urboj 
Inter la partneraj urboj de  estas:
* 20px Jangĝoŭ (ĉine 扬州市 / 揚州市), Ĉinio

## Vidu ankaŭ 
* Nacia Biblioteko de Mjanmaro

Kategorio:Urboj de Birmo
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Iamaj ĉefurboj
Hoegaarden

eta|maldekstra|

**Hoegaarden** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio, en la nederlandlingva provinco Flandra Brabanto kiu ĉirkaŭas la Bruselan Ĉefurban Regionon. Komence de  la municipo havis  loĝantojn. Ĝi apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Loveno.

La loknomo estas ankaŭ konata pro la bierfarejo kun ties biero 'Hoegaarden'.

Ekde 1977 la municipoj Meldert kaj Outgaarden apartenas al Hoegaarden, la ĉefa municipo.

## Bierfarejoj 
Hoegaarden estas konata kiel biera komunumo. Iam tie ekzistis pluraj dekoj da bierfarejoj. Ekde 1966 restis nur unu, la bierfarejo *De Kluis,* fondita de Pierre Celis. Tiu ĉi farejo interalie faras la bierojn *Hoegaards witbier, De Verboden Vrucht, Hoegaarden Grand Cru, Julius* kaj *Das*. La bierfarejo estis en la 80-aj jaroj aĉetita de la tutmonda grupo Interbrew (poste InBev). Je la 30-a de novembro 2005 InBev sciigis, ke ĉiuj bierfaraj aktivecoj en Hoegaarden estos translokitaj al Jupille. Ne nur tio ĉi signifas ke homoj perdis sian laboron, sed ankaŭ perdiĝas tiel ĉi la lasta bierfarejo en Hoegaarden.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo  (nederlande)
Kraainem

''''* (nederlande, proksimuma prononco , france , proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio, en la nederlandlingva provinco Flandra Brabanto kiu ĉirkaŭas la Bruselan Ĉefurban Regionon. Komence de  la municipo havis  loĝantojn. Ĝi apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento'') Halle-Vilvoorde.

Kraainem estas unu el la 5 municipoj de la brusela periferio kiu apartenas al Flandra Brabanto, malgraŭ tio ke la plimulto de la loĝantoj estas franclingvanoj. Tial la loĝantoj ĝuas ioman rajton pri la elekto de la lingvo uzenda en siaj kontaktoj kun la administracio.

La municipestrino en 2015 estis Veronique Caprasse.

La municipo estas ĝemela de Cyanika (Ruando) kaj Saint-Trojan-les-Bains (Francio).

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande, france)
UD-M

**UD-M** estas matrica printilo fare de la firmao **Lenpoligrafmaŝ** (ruse *Ленполиграфмаш*). La printilo estas destinata por uzo en komplikaj kondiĉoj, ekz. balancado kaj vibrado. **UD-M** printas 120 signojn dum minuto sur volvita papero aŭ folioj A4 per 9-stifta printomatrico. La printilo estas regata de operaciumoj DOS kaj Vindozo, kaj subtenas laboron kun ĉifritaj datenoj, garditaj per speciala LPT –*ŝlosilo*.

## Eksteraj ligiloj 
* www.lenpoligraphmash.spb.ru 

Kategorio:Komputila aparataro
VLIW

**VLIW** - (mallongigo de angla *Very Long Instruction Word* - tre longa komanda vorto) estas procesora arkitekturo (ankaŭ konata kiel EPIC). La arkitekturo estas uzata en procesoroj Crusoe kaj Efficeon fare de firmao Transmeta, Itanium kaj Itanium 2 fare de Intel, E2K (Elbrus) fare de MCST. La **VLIW**-procesoroj uzas tre longan komandan vorton, en kiu estas pakitaj kelkaj sendependaj programoj. Ekz. en Crusoe ĉiu vorto, nomata *molekulo*, konsistas el kvar *atom*-komandoj plenumataj dum unu takto.

Kategorio:Procesora arkitekturo
Kategorio:Mallongigoj
Gruo (maŝino)

eta|dekstra|200ra|turgruo en Le Kremlin-Bicêtre apud Parizo
eta|dekstra|200ra|kantilevra gruo levanta boaton
**Gruo** (iam erare nomata "argano") estas levmaŝino, kiu levas ŝarĝojn per ŝnuro pendanta de alte muntita instalaĵo. Gruo povas stari sur grundo aŭ veturilo (kamiono, traktoro aŭ ŝipo). Gruo povas esti instalita sur reloj, tiel ankaŭ surgrunda levmaŝino estas movebla en sia labor-areo.

Gruisto estas laboristo, kiu funkciigas la gruon.

Ekzistas du bazaj tipoj: kantilevra gruo kaj ponta gruo.

* Kantilevra gruo konsistas el masto kaj brako oblikva aŭ horizontala. Ĉe la fino de la brako ordinare troviĝas pulio, sur kiu kuras la leva ŝnurego. La masto de kantilevra gruo ordinare estas turnebla, almenaŭ en sia supra parto. Ekzistas malgrandaj gruoj munteblaj sur kamionoj, por (mal)ŝarĝi tiujn.

* Ponta (aŭ rulponta) gruo havas du mastojn, kiujn ligas ponto. Laŭlonge de la ponto ordinare moviĝas ĉareto, kiu portas aŭ pulion aŭ vinĉon. La mastoj ofte ne estas fiksitaj, sed mem kuras sur relparo (orta al la ponto). Ponta gruo ofte funkcias en fervoja var-stacidomo. Pontogruo aŭ Pordegogruo estas tipo de levgruo, kiu estas poziciigita sur ŝarĝoplatformo kaj povas moviĝi laŭ du reloj. Sur sia supra parto, la ponto, la ĉaro vojaĝas tien kaj reen perpendikulare al la ĉefa direkto de moviĝo. 

Turgruo estas levmaŝino uzata en konstruado de domoj.

Laŭ Francisko Azorín **gruo** estas *Aparato kun longa, turnebla masto je kies alta ekstremo pendas pulioj k. ĉenoj, por levi grandajn pezojn.* Li indikas etimologion el latina *grus* (gruo (birdo)), kaj li aldonas terminojn *fiksa gruo*, *rulanta gruo*, *flosanta gruo*.

Kiam gruo estas starigita sur konstruejo, la gruo estas tiu, kiu levas sin mem. Uzante hidraŭlikan krikon, la levanta unuo estas levita, kaj ŝtala sekcio estas enigita en la rezultan interspacon. La ŝtala sekcio estas levita kaj enigita per la gruo mem. La malkonstruo (malstarigo) de la gruo simile okazas, ĵus en renversa ordo de operacioj.

## Vidu ankaŭ 
* Argano

775ra
775ra
775ra

## Referencoj 
Kategorio:Konstruaĵa inĝenierado
Kategorio:Transporto
Katastrofo (apartigilo)

**Katastrofo** povas esti
*akcidentego
*en teatraĵo la malnodiĝo de dramo, per kiu solviĝas la intrigo
*en matematiko (teorio de katastrofoj) grandega ŝanĝo en dinamika sistemo, kaŭzita de preskaŭ neglektebla influo.

Ambaŭ signifoj devenas el la helena vorto "καταστροφή", kunmetita el la prefikso "katá" (malsupren) kaj la verbo "τρεφειν" (turni).

## Vidu ankaŭ 
* Katastrofismo
Katastrofo

**Katastrofo** estas akcidento kun tre gravaj malutiloj, eble kun multaj vunditoj aŭ mortigitoj.

Intence (krime) kaŭzatajn eventojn oni kutime ne nomas katastrofoj.

## Specoj de katastrofoj 
Oni distingas inter **naturaj katastrofoj** (kaŭzitaj de naturfortoj) kaj **teknikaj katastrofoj** (kaŭzitaj de malfunkcio de homo kreaĵo). Ankaŭ en naturaj katastrofoj povas efiki homa influo.

**Plago** estas tutlanda longedaŭra katastrofo, kies kaŭzon oni atribuis al Dio, punante pekajn homojn; pli ĝenerale plago estas granda longedaŭra katastrofo.

### Naturaj katastrofoj 
* Inundoj
* Tertremoj
* Ventegoj (uraganoj, tornadoj ktp.)
* Meteoritoj
* Epidemioj

### Teknikaj katastrofoj 
* Incendioj, eksplodoj
* Subfalo de domoj, pontoj, turoj ktp.
* Rompiĝo de akvobaraĵo
* Kolizio de trajnoj, aviadiloj aŭ ŝipoj
* Dereliĝo de trajno
* Kraŝo (surtera frakasiĝo) de aviadilo
* Eskapo de radiaĵo el atomcentralo

### Referencoj 
## Famaj katastrofoj de la historio 
### Naturaj katastrofoj 
* erupcio de vulkano Tomboro (1815)
* erupcio kaj eksplodo de Krakataŭo (26-a de aŭgusto 1883)
* Evento de Tungusko (30-a de junio 1908)

### Teknikaj katastrofoj 
* eksplodo de Texas City en 1947
* aviadil-kolizio en Tenerifo, 27-a de aprilo 1977
* atomcentralo de Ĉernobilo (26-a de aprilo 1986)

Dosiero:Wildfire.jpg|
Dosiero:Hailstorm.jpg|
Dosiero:Hurricane Ivan ISS.jpg|
Dosiero:Cow_killed_by_Lake_Nyos_gasses.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Akcidento
* Damaĝa organismo
* *Mercy Corps*
* Oficejo de Unuiĝintaj Nacioj por Redukto de Katastrofoj
* Pandemio
System-on-chip

**System-on-chip** estas nomo de procesora arkitekturo. Laŭ la arkitekturo procesoro enhavas krom kalkula kerno multajn aldonajn blokojn kaj kontrolilojn. Ekz. kontroliloj de ĉefmemoro DDR, vigiga kontrolilo, sonkontrolilo, busoj PCI, IDE ktp.

## Procesoroj uzataj arkitekturon **system-on-chip** 
* Crusoe
* MediaGX

Kategorio:Procesora arkitekturo
Evento de Tungusko

eta|Arboj faligitaj kaj bruligitaj de la eksplodo, majo 1929

eta|Loko de la evento
 
eta|Tunguskaj marĉoj, ĉirkaŭ la areo kie falis la kometo.

La **Evento de Tungusko** estas katastrofo okazinta la 30-an de junio 1908 en Siberio, proksime de rivero Ŝtona Tungusko. Ĝiaj naturo kaj kaŭzoj estas neklarigitaj, sed plej verŝajne temas pri kometo. Tion pruvis en 2009 esplora teamo de la Universitato Cornell, surbaze de analogo de atmosfera efiko de gasellasoj de kosmopramo. Unu tagon post lanĉo de kosmopramo kaj post la katastrofo aperis brilaj, perlamot-koloraj t.n. lumantaj nuboj en distanco de kelkmiloj da kilometroj (super Grand-Britio, en 5000 km), sur la nokta ĉielo. Tiuj naturaj estaĵoj estiĝas per glaciaĵeroj, en ekstremaj altoj (97 km, mezosfero) kaj malvarmo (-117 Co).

Laŭ Vilhelm G. Fast la surcentro de la katastrofo, kiu okazis en alto inter 5 kaj 14 kilometroj, estis ĉe 60° 53'09" N / 101° 53' 40" E. Registraĵoj sismaj kaj barometraj indikas, ke la evento okazis je 0.14 UT (loka tempo: 7.14).

Supozeble tiutempe neniuj homoj estis tiuloke. Atestantoj observis el distanco de plurdek kilometroj kaj raportis pri unu aŭ pluraj eksplodoj kaj lumbrilo. La plej proksima setlejo estis *Vanavara*, distanca je 65 km; tie pordoj kaj fenestroj estis dispremitaj. Vojaĝantoj en la Trasiberia Fervojo, pasanta en distanco de 500 km, raportis pri fajrobrilo kaj bruo.

Nur en 1927 okazis ekspedicio al la katastrofejo, sub gvido de Leonid A. Kulik. Ĝi raportis, ke arboj estis faligitaj en cirklo de 30-km-a radiuso. Oni supozis falon de meteorito kaj fosis por trovi ĝiajn restaĵojn, sed trovis nenion.

Laŭ taksoj la forto de la eksplodo ekvivalentis al almenaŭ 10 megatunoj da TNT, eble pli.

Pro la neklareco de la kaŭzo oni proponis sufiĉe ekzotikajn teoriojn, ekzemple pri nigra truo aŭ pri sekrete konstruita atombombo.

## Vidu ankaŭ 
* lago Ĉeko

## Eksteraj ligiloj 
* A.E.Zlobin, Tungusko PDC-2007
* Tungusko 1908 
* Astrobiology, V.4, N.3, 2004, 391-399
* Подкаменная Тунгуска, 1908 год. "Тунгусский метеорит". "Климат, лёд, вода, ландшафты" 

Kategorio:Akcidentoj en Rusio
Kategorio:Eksplodoj en Rusio
Kategorio:Incendioj en Rusio
Kategorio:1908 en la Rusia Imperio
Kategorio:Holoceno
Kategorio:Historio de Krasnojarska regiono
Kategorio:Katastrofoj en 1900-1909
Wireless Intel SpeedStep

**Wireless Intel SpeedStep** - energiŝpara teknologio far firmao Intel. La teknologio estas uzata en procesoroj Intel, ekz XScale PXA 270. **Wireless Intel SpeedStep** por ŝpari energion ŝanĝas frekvencon en larĝaj limoj - de 104 MHz ĝis 624 MHz (depende de kvalito de procesoro).
* *IDLE Mode* - atendostato, unua nivelo de ŝparo, uzanto paŭzas;
* *Deep IDLE Mode* - profunda atendostato; monitoro, klavaro ks (*human interace devices*) malaktiviĝas;
* *Standby Mode* - haltostato, plej ekonomia energiuzo bezonata por funkcio de procesoro;
* *Sleep Mode* - dormostato, plej ekonomia energiuzo bezonata por funkcio de elementoj de ĉefĉiparo (*GPIOs);
* *Deep Sleep Mode'' - profunda dormostato, pleja energiŝparo de la tuta sistemo.

Kategorio:Procesoroj
Kategorio:Intel
TNT

150ra|dekstra|eta|Strukturformulo de TNT
**TNT** (aŭ **trinitrotolueno**) estas helflava, solida, organika nitrogena kemiaĵo. Ĝi estas uzata ĉefe kiel eksplodaĵo, en minejoj kaj armiloj.

TNT estis produktita unuafoje fare de Julius Wilbrand (1863), la grand-kvanta produktado komenciĝis en 1891 en Germanio. Ĝi estis unuafoje uzata en la rusa-japana milito en 1905.

Ĝia konsistformulo estas C6H2CH3(NO2)3.

Oni produktas ĝin per plurŝtupa nitrizido de la tolueno. La TNT degela je  kaj ne eksplodas sub , tiel ĝi estas degelebla en vapor-varmigitaj ujoj kaj estas verŝebla en aliajn ujojn. Ĝi estas sensensema je tremetoj, tiel ĝi ne eksplodas sen eksplodmeĉo.

TNT-ekvivalento estas ne-norma unuo por mezuri la fortecon de eksplodo.

## Vidu ankaŭ 
* Pikrata acido


Kategorio:Biomalkomponado
Kategorio:Imunotoksinoj
Crusoe

eta|Procesoro Crusoe 5800
**Crusoe** - familio de procesoroj far firmao Transmeta. Unuaj procesoroj el la familio estis anoncitaj 19 januaro de 2000 j. Ĉiuj procesoroj havas VLIW-arkitekturon. Sed grava diferenco de aliaj *VLIW*-procesoroj estas uzo de Code Morphing Software. La lasta permesas  x86 Instruction Translation, kaj uzi programaron. Tio signifas, ke elekton de programoj por paralela plenumo faras ne mem procesoro, sed speciala kompililo. Alivorte, transformado de kodo de programo okazas ne dum ĝia plenumo, sed pli frue, dum kompilado. Rezulte, procesoro estas multe pli simpla kaj pli malgranda, kaj pli energiŝpara. *Code Morphing* estas realigita program-aparate, kio signifas, ke **Crusoe** estas malapartiga unuo de *feraj* kaj programaj teknologioj. Tavolo de *Code Morphing* estas nevidebla por operaciumo kaj aliaj programoj kaj programa parto estas konservata en speciala ROM-memoro. Post elektroŝalto la programa parto de *Code Morphing* estas lanĉita unua, antaŭ BIOS kaj operaciumo. Dank'al la teknologioj procesoroj **Crusoe** povas emuli praktike ajnan procesoron (ekz Java-procesoron). La trajton uzis firmao AMD, kiu kun **Transmeta** projektis emulilon de 64-bita procesoro Hammer (arkitekturo AMD64). Ĉiuj procesoroj estas projektitaj laŭ principo system-on-chip. La procesoroj estas destinataj por tekokomputiloj kaj aliaj komputilaj sistemoj por kiuj plej gravas ŝpareco de energio. En 2001 j firmaoj RLX Technologies, Rebel, FiberCycle Networks kaj Amphus prezentis energiŝparajn servilojn surbaze de procesoroj Crusoe.

## Crusoe-procesoroj 
La procesorojn produktas firmaoj IBM kaj TSMC
* **TM3120** - frekvenco 333 - 400 MHz, staplo L1 estas 96 KB, areo de kristalo 77 mm2, tensio de kerno 1,5 V. En la kernon estas integritaj kontrolilo de buso PCI kaj kontrolilo de ĉefmemorbuso SDRM. La procesoro estas produktata de firmao IBM (en urbo Vermonto) laŭ teknologio 0,22 mkm.
* **TM5400** - frekvenco 500 - 700 MHz, staplo L1 128 KB, staplo L2 256 KB, areo de kristalo estas 73 mm2, tensio de kerno 1,1 - 1,65 V depende de reĝimo de laboro, regata de LongRun. En la kernon estas integritaj kontroliloj de buso PCI, ĉefmemorbusoj SDRAM kaj DDR RAM. La procesoro estas produktata de firmao IBM (en urbo Vermonto) laŭ teknologio 0,18 mkm.
* **TM5500**
* **TM5600** - laŭ 0,13 mkm teknologio.
* **TM5800** - frekvenco pli ol 1 GHz, 1,3 V, varmoproduktado 6 W, la procesoro havas integritan ĉifrilon de normoj DES, DES-X, Triple-DES, AES kaj specialan staplon por ĉifritaj datenoj.
* **TM6000** - frekvenco 1 GHz, fabrikata laŭ teknologio 0,13 mkm,

Kategorio:Transmeta-procesoroj
Ejnar Hansen

**Ejnar HANSEN** (naskiĝis 1907 - mortis la 26-an de aprilo 1992) estis membro de Societo Zamenhof ekde ties fondiĝo, aktivulo de Kopenhaga Esperanto-klubo de 1946, LKK-ano de du kopenhagaj UK-oj (1956 kaj 1975).

Kategorio: Danaj esperantistoj
Ivica Lešković

**Ivica LEŠKOVIĆ** estis juna esperantisto kroata, kiu malaperis 24-jara fine de aŭgusto 1991 dum militbataloj en la urbeto Hrvatska Kostajnica.

Li estis identigita en amastombo kaj enterigita en Zagrebo la 27-an de septembro. 

Lia sorto inspiris unu el la rakontoj de **Kroata milita noktlibro** de Spomenka Štimec.

Kategorio:Kroataj esperantistoj
Kategorio:Malaperintaj personoj
Josip Vranić

**Josip VRANIĆ** (naskiĝis 1970 - mortis la 24-an de septembro 1991 defendante sian urbon kiel ano de la Kroata Gvardio) estis studento pri ekonomiko, esperantisto dum 10 jaroj kaj agema membro de Esperanto-societoj en Split (Kroatio).

Kategorio:Kroataj esperantistoj
Kakuo Masao

**KAKUO Masao** (naskiĝis en 1906; mortis la 29-an de novembro 1991) estis japana esperantisto kaj UEA-delegito pri instruado en Takaoka (Japanio).

Kategorio:Japanaj esperantistoj
K
K
Ekhard Mahovsky

**Ekhard MAHOVSKY** (naskiĝis 1921 - mortis la 3-an de marto 1992 en Vieno) estis instruisto, ĵurnalisto kaj esperantisto.

Li publikigis literaturajn kritikojn kaj historiajn librojn. Li estis la estro de Aŭstria Socialista Ligo Esperantista kaj membro de la Loka Asista Komitato por la UK en Vieno.
MAHOVSKY, Ekhard
M
M
Listo de togolandaj esperantistoj

Jen **listo de esperantistoj de Togolando:**

*Gaston Hoessélo Eboe (1955-1998)
*Gbeglo Koffi (1957-)
*Erhardt Kofi Paku (1891-1992)
*Kokou Sagbadjelou (1965-)
*Tonnerre Adjéoda Tengue (1960-1988)
*Apélété Agbolo (??)

Togolandaj esperantistoj
Esperantistoj
Erhardt Kofi Paku

**Erhardt Kofi PAKU** (naskiĝis en 1891; mortis la 4-an de aprilo 1992) estis togolanda esperantisto kaj pastoro en Kpalime (Togolando).

Lerninta la lingvon en 1953, li estis la plej maljuna esperantisto en Togolando.

Paku, Erhardt Kofi
Louis Johannes Wulfers

**Louis Johannes WULFERS** (1909 - mortis la 17-an de junio 1992) estis UEA-fakdelegito pri katolikismo kaj delegito en Nimego (Nederlando), dumviva membro de UEA.

Li estis unu el la ĉefaj agantoj en Nimego, kiu havas viglan Esperanto-movadon.

Wulfers
Kategorio:Katolikismo
W
W
Albertino dos Santos Matias

**Albertino dos Santos MATIAS** (naskiĝis en 1910; mortis en 1992 en Lisbono) estis portugala esperantisto kaj iama ambasadoro de Portugalio en Brazilo, Sudafriko kaj Grekio. Li estis ĉie ankaŭ *ambasadoro de Esperanto.* 

Li funkciis en 1977-1985 kiel prezidanto de Portugala Esperanto-Asocio.

Matias, Albertino dos Santos
Matias, Albertino dos Santos
Matias, Albertino dos Santos
Albumo

La vorto **Albumo** havas plurajn signifojn:
***Albumo** estas bindaĵo en formo de libro, por konservi notojn, fotografaĵojn, desegnojn (fotoalbumo, alglualbumo, poŝtmark-albumo).
*En muziko **albumo** estas la kolektaĵo de muzikaĵoj (kantoj) sur unu sondisko (muzikalbumo).
## Vidu ankaŭ 
* Ora disko
Emmett Till

eta
**Emmett Till** estis usona 14-jara junulo, kiun murdis Roy Bryant kaj lia duonfrato J.W. Millam pro rasismaj kialoj en aŭgusto de 1955.

Till vojaĝis el Ĉikago al Money, Mississippi por viziti la parencojn. La nigruloj estis traktitaj tiutempe en la sudaj ŝtatoj de Usono pli-malpli kiel sklavoj kaj ili devis sin konduti humile por eviti la subpremojn de la blankuloj. En la nordaj ŝtatoj, la nigruloj povis libere vojaĝi kaj elpaŝi pli konscie.

Bryant volis venĝi primiran fajfon, kiun eligis Till ekvidante edzinon de Bryant. La krimagantoj - post deporto el la onkla domo - batis la junulon per pistola tenilo je la vizaĝo tiel longe, ke post trovo de la kadavro oni suspektis pafon el fusilo en la vizaĝon. Bryant pafis en la kapon de Till.
La junulo travivis la teruraĵojn, tial la agantoj ligis dornodraton kun pezaĵo ĉirkaŭ lian kolon kaj sinkis sian korpon en la riveron de *Tallahatchie*. La mortinton trovis fiŝistoj tri tagojn poste.

Bryant kaj Millam estis arestitaj kaj konfesis la krimagon. La okazanta juĝproceso okazis antaŭ blanka juĝisto kaj blanka juĝistaro kaj estis mallonga kaj por la aŭskultantaro tre amuza afero. Post 5 traktaj tagoj, la juĝistaro malkondamnis la agintojn, kiuj povis rikanante forlasi la juĝejon kiel liberaj homoj.

Ĉar revizio ne eblis, la agintoj povis eĉ fanfaroni pri siaj agoj, sen timi plendon al juĝo. La juĝo ekis grandajn protestojn inter la nigruloj de la sudaj ŝtatoj.

Ĉar la krimago okazis tri monatojn antaŭ la afero de Rosa Parks, kiu rifuzis sidi en la malantaŭo de la buso, tiuj protestoj validas kiel komenco de la usona civitjura movado.

En 2005 oni volas eltombigi la restaĵojn de la junulo kaj denove analizi la aferon.

## Vidu ankaŭ 
* Pafado de Trayvon Martin
* Rosa Parks
* Martin Luther King
* Afrik-usonanoj

Kategorio:Afrik-usonanoj
Kategorio:Rasismo
TNT (hungara muzikgrupo)

**TNT** estas hungara muzikgrupo, kiu fondiĝis somere de 1994. Ili unuafoje prezentiĝis sur la elekta disko „Napszúrás” (elp. pansu’ra’ŝ ~ sunfrapo ) somere de 1996. La disko enhavis  elektitajn kantojn de diversaj grupoj kaj inter ili la unuan kanton de TNT: „Bakancsdal” (elp. bakanĉdal ~soldatboteta kanto ).

La veran trarompon signifis la debuta albumo „Bomba” (e-e Bombo), el kiu kelkaj kantoj iĝis ŝlagero. Decembre de 1997, la grupo povis transpreni la – post 25 000 venditaj ekzempleroj – oran diskon. Oktobre de 1998 aperis la dua albumo kun titolo „Bumm, Bumm”.

La unua viva diskoprezenta koncerto okazis la 22-an de majo en Budapeŝto, en SOTE (Medicina Universitato), kie la grupo transprenis la duan ordiskon. En 2000, la grupo ricevis la premion Ora Ĝirafo de MAHASZ en la kategorio „La danco-albumo de la jaro”. Dumtempe la dua albumo iĝis platina disko. 

Maje de 2000 aperis – kaj kiu same iĝis platena disko – la tria albumo „Három” (elp. ha’rom = tri). 

Komence de decembro de 2001, TNT prezentis alistilan, akustikan koncertan diskon kun titolo „Másképpen” (~Alifoje), kiu forproksimiĝis de la pop-danca stilo  kaj donuis frandaĵon por la fiduloj kaj la muzika mondo. La albumo superis ĉiun ĝistiaman sukceson kaj iĝis duobla platena disko. 

La grupo malfondiĝis en 2005 http://www.origo.hu/szorakozas/zene/20050329feloszlik.html.

*Dobrády Ákos (simple Ákos elp. A’koŝ)
*Zuber Krisztián

Kategorio:Hungaraj muzikaj grupoj
Geesthacht

**Geesthacht**  estas la plej granda urbo de la distrikto Duklando Lauenburg en Ŝlesvigo-Holstinio. Ĝi situas ĉe la sudorienta urborando de Hamburgo borde de la rivero Elbo; la distanco ĝis la centro de Hamburgo estas proksimume 30 kilometroj. Fine de  la urbo havis  loĝantojn.

Ĝemelurboj de Geesthacht estas:
*  Hoogezand-Sappemeer (Nederlando), ekde 1966
*  Plaisir (Francio), ekde 1975
*  Kuldiga (Latvio), ekde 1991
*  Oldham (Britio), ekde 1966

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* fota rondiro tra Geesthacht 

eta|maldekstra|300px|Centra policejo
eta|maldekstra|300px|Kirko de Sankta Savanto

Kategorio:Distrikto Duklando Lauenburg
Kategorio:Urboj de Ŝlesvigo-Holstinio
Vasil Peevski

**Vasil PEEVSKI** (naskiĝis en septembro 1905  Loveĉ, Bulgario  - mortis la 9-an de julio  1992) estis bulgara esperantisto, elstara geodeziisto, eminentulo pri scienca aplikado de Esperanto, membro de la Honora Patrona Komitato de UEA.
 
Vasil Peevski naskiĝis en septembro 1905 en la bulgara urbo Loveĉ. Dum sia unua gimnazia klaso en Pleven li ekkonis Esperanton, kaj baldaŭ li aktiviĝis kiel kursgvidanto kaj sekretario de la loka asocio. Studinte geodezion en la Teknika Altlernejo de Vieno, li ekoficis en 1929 en la ŝtata Geografia Instituto. Ekde la fondiĝo de la unua Teknika Altlernejo en Bulgario en 1942, li gvidis ties katedron de geodezio seninterrompe ĝis 1974. Li estis ankaŭ rektoro kaj profesoro de la Sofia Politeknika Universitato, rektoro de la Supera Konstruinĝeniera Instituto kaj estro de fako ĉe la edukministerio. 

Lia internacia renomo pro aŭtoreco de cento da sciencaj verkoj kaj lernolibroj estis agnoskita per dumviva honora membreco en pluraj sciencaj asocioj, kaj kronita de honora prezidanteco en la Internacia Federacio de Geodeziistoj. Kiel konata aganto en internaciaj sciencaj rondoj, li atingis kun Boĵidar Popoviĉ, ke la Monda Federacio de la Sciencaj Laboristoj eldonis sian revuon Scienca Mondo ekde 1976 ankaŭ en Esperanta varianto, sub lia redakto. De 1974 li funkciis kiel vicprezidanto de la Internacia Scienca Asocio Esperanta. Dum la UK-oj de Sofio (1963), Ateno (1976) kaj Varna (1978) li estis rektoro de la Internacia Somera Universitato.

Peevski, Vasil
Peevski, Vasil
Peevski, Vasil
Jokohama Minato-Miraj 21

[eta|300px|dekstra|De maldekstre, *Nisseki Yokohama Building* kaj sube de si velŝipo *[Nipponmaru*, la plej alta estas *Yokohama Landmark Tower* (kaŝas bankon de Jokohamo), meze Konstruaĵo de Mitsubishi Peza Industrio, dekstre ''Queen's Square Yokohama* A, B, C-a domo (novembro 2002)]]

**Jokohama Minato-Miraj 21** (横浜みなとみらい21 [jokohama minato mirai niĝū iĉi]) estas granda urba evoluigo en Jokohamo.
Distrikto Minato-Miraj situas en Kvartalo Niŝi-ku kaj Kvartalo Naka-ku, kaj frontas maron. Ĝi havas 1,86 km² inklude 0,67 km² da artefarita insulo.

La nomo "Minato-Miraj 21" signifas "Haveno-Estonteco — 21(-a jarcento)".

La plej alta nubskrapulo en Japanio *Yokohama Landmark Tower*, la aĉetadocentro *Queen's Square Yokohama*, konferencejo *Pacifico Yokohama* kiu estis kongresejo de 92-a UK 2007 kaj aliaj reprezentas la distrikton.

[240px|eta|Hotelo *[InterContinental The Grand Yokohama'' kaj aliaj]]

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.minatomirai21.com/

Minato-Miraj 21
Licencplato

eta|
**Licencplato** aŭ **numerplato** estas parto de la licenco de veturilo. Ĝi enhavas en iu specifa lando unike eldonitan kombinon de literoj kaj/aŭ ciferoj (la aŭtokodon), per kiu oni povas tracei la posedanton de la veturilo. La alfikso de licencplato sur aŭto preskaŭ ĉie en la mondo estas deviga. Plej ofte ili devas esti antaŭe kaj malantaŭe, ĉe motorcikloj kaj remorkoj (postveturiloj) nur malantaŭe. En pluraj subŝtatoj de Usono ĝenerale sufiĉas malantaŭa ŝildo. En iuj lokoj, ekzemple en kelkaj subŝtatoj de Usono, eblas mem elekti la kombinon de literoj kaj/aŭ ciferoj relative libere, tiel ke eblas atentigi pri si aŭ pri socia temo per la plato: ekzemplo estas la dekstre bildigita usona licencplato de esperantisto el la 1990-aj jaroj kun vorto "Saluton".

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Regiona aŭtokodo

Kategorio:Veturiloj
Kahelforno

eta|200px| baza kahelforno
eta|200px
**Kahelforno** (aŭ kahela forno) estas tiu forno, kiu estas kovrita per kaheloj. Tiu kahelo servas por rezervi la varmon kaj helpas elradii ĝin egale en la ĉirkaŭon.

## Historio 
Jam en la 14-a jarcento ekzistis malfermaj kahelaj kamenoj. Ekde tiu tempo la metio tre pluevoluis kaj la kahela forno disvastiĝis kiel varmofonto en la norda orientaj Alpoj, Bodenlaga ĉirkaŭo kaj preter la Danubo tra Budapeŝto al oriento. La kahelajn fornojn uzis komence nur la riĉuloj, nobeloj, patricioj. La kahelforno signifas tradician hejtadon per ligno aŭ karbo, sed lastatempe aperis ankaŭ la hejtado per enkonstruita gasa hejtilo. En la forno certigas la longtempan varmon la ŝamotoj.

La elradiita energio varmigas ne la aeron, sed la objektojn en la hejtejo, kio tre gravas por la alergiuloj. Malavantaĝo estas, ke la forno varmigas la objektojn ne egale, estiĝas temperatura diferenco en la hejtita loko.

## Tipoj 
Oni distingas du tipojn de la kahela forno: baza kaj varmaera kahelforno. La baza kahelforno estas kovrita de la bazo per ceramikaĵoj, tiel estiĝas ceramika kovrilo, kiu servas por rezervi kaj egale transdoni la varmon al la ĉirkaŭo. La aervarma kahelforno hejtas senprobleme multajn lokojn, etaĝojn per varmaeraj kanaloj. Ekzistas ankaŭ kombinitaj fornoj, kiuj kombinas la avantaĝojn de la du baztipoj.

Oni devas mencii, ke la tradicia kahelforno prenas la oksigenon el la ĉambra (hejtita) aero, tiel oni ĉiam traaerumas la ĉambron post fermo de la forno. Forgesita aerumado povas kaŭzi kapdoloron pro la alta enteno de karbona monooksido aŭ ĉe problemoj en la hejtado (ŝtopiĝo de la fumvojo en la kamentubo) eĉ morton. La modernaj fornoj provas eviti tion per alkonduko de ekstera aero.

Ekzistas ankaŭ fornoj, kiuj ne estas kovritaj ekstere per kaĥeloj, sed ili estas simple masonitaj el briko ekstere (**brika forno**).

## Eksteraj ligiloj 
* www.kachelofenwelt.de: germana oficiala paĝo de AdK
* www.furnologia.de: germana paĝo pri historia kaĥelforna esplorado

Kategorio:Iloj
Margarete von Waldowski

**Margarete von WALDOWSKI** (1889; mortis 102-jara la 14-an de junio  1992) estis germana esperantistino. 

Kune kun sia edzo Walter (1891-1980) ŝi simbolis la kontinuecon de la E-vivo en Berlino trans epokoj kaj limoj. Iĝinte esperantistoj en 1919, ili kunzorgis la prosperon de la Berlina E-movado dum la 20-aj jaroj kaj restis fidelaj al ĝi dum la nazia malpermeso. 

Post la mondmilito ŝi redaktoris Berlina informilo ekde 1949 kaj kunfondis unu el la plej fruaj lokaj grupoj en GDR (1965). Translokiĝinte al okcidenta Berlino, la geedzoj kontribuis al la evoluo de Esperanto ambaŭflanke de la Berlina muro.

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto en Berlino
Kategorio:Germanaj centjaruloj
Predrag Dakoviĉ

**Predrag DAKOVIĈ** (1948- pereis milite la 8-an de septembro 1992) estis esperantisto el Zagrebo. 

Li aktivis ekde 1966 en Studenta E-Klubo, instruis kaj aktoris. Li tradukis el kaj al Esperanto, i. a. por *Kroatia Poezio* (1983).

Kategorio:Kroataj esperantistoj
Waseda Yutaka

**WASEDA Yutaka** (ŭaseda jutaka] (mortis aprile 1992 en Nagoya) estis japana esperantisto.

Estis lia merito ke Plena Vortaro de Esperanto plurfoje aperis en Japanio. Li heredigis sian bone prizorgitan bibliotekon al loka universitato.

Kategorio:Japanaj esperantistoj
Kategorio:Mortintoj en 1992
Deng Yingchao

eta|dekstra|Deng Yingchao kaj Zhou Enlai (1954)
**DENG Yingchao** (naskiĝis en 1904; mortis la 11-an de julio 1992) estis vidvino de la iama ĉina ĉefministro Zhou Enlai. En sia junaĝo ŝi lernis Esperanton.

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Ezequias R. Alves

**Ezequias R. ALVES** (naskiĝis en 1925, mortis en 1992) estis brazila esperantisto kaj UEA-fakdelegito en Rio Largo, kie li estis urbestro, dum jardekoj. Estas eta malsanulejo kun lia nomo en Rio Largo.

ALVES, Ezequias R.
Linkebeek

**Linkebeek** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio, en la nederlandlingva provinco Flandra Brabanto kiu ĉirkaŭas la Bruselan Ĉefurban Regionon. Komence de  la municipo havis  loĝantojn. Ĝi apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Halle-Vilvoorde.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande, france)
Zoja Miĥajlovna Zamenhof

**Zoja Miĥajlovna Zamenhof** (naskiĝis la 2-an de junio 1924, mortis la 19-an de oktobro 1992 en Moskvo) estis filino de Miĥajl Zamenhof kaj ties edzino Jelizaveta Miĥajlovna.

Ŝi estis doktoro pri juro, aŭtoro de fakaj libroj. Dum la jaroj de la sovetia renaskiĝo de la esperanto-movado en 1958-1959 ŝi partoprenis Esperanto-kurson de Nikolaj Rytjkov kaj aktivis en la movado.

Post kiam Boris Kolker retrovis ŝin meze de la 1980-aj jaroj, ŝi denove aktiviĝis en Esperanto-vivo, interalie membris en la moskva E-klubo „Scio“, klubo de sciencistoj-esperantistoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Pri geparencoj de L.L.ZAMENHOF en Rusio, NikSt, 21.05.95

Kategorio:Esperantistoj
Ora disko

**Ora disko** aŭ **ordisko** estas uzata esprimo, premio en la muzika vivo, kiun oni aplikas por la venditaj sondiskoj (KD), se ili superas iun determinitan nombron.

Oni enkondukis ankaŭ la esprimojn kiel **arĝenta, platena, diamanta disko** kaj tion oni uzas ankaŭ por la venditaj DVD-oj, videoj.

La nombro de la venditaj diskoj por akiri oran diskon dependas de grandeco de landa loĝantaro.

La originala premio de 'ora rekordo' estis prezentita, kalkulita ĉe la diskoeldonaj firmaoj por al atingita 1.000.000 vendoekzempleroj. La unu rekordo okazis ĉe RCA kaj premiiĝis Glenn Miller en februaro de 1942, solenante vendojn de 1.200.000 el *Chattanooga Choo Choo*. Alia ekzemplo estas ora rekordo de Elvis Presley en 1956 per 1.000.000 vendoj de la disketo *Hound Dog*.

Oni kelkfoje ŝanĝis la nombron de la necese vendendaj diskoj.

## Hungario 
Historie

fonto 

## Vidu ankaŭ 
* Albumo

Kategorio:Muzika industrio
Alice Maier

**Alice MAIER** (1889- mortis 103-jara la 28-an de oktobro 1992 sur Insulo Saltspring, Kanado) estis kanada esperantistino. 

En 1911 ŝi estis unu el la junaj entuziasmuloj, kiuj jungis sin antaŭ la kaleŝon de Zamenhof dum la UK en Antverpeno, kaj ŝi ĉeestis ankaŭ la jubilean kongreson en Varsovio.

Kategorio:Kanadaj esperantistoj
Forno

eta|200ra|Pico-Forno
[eta|Forno pentrita de [Jean-François Millet (1854).]]
**Forno** estas masonita fajrujo por regata produkto de varmo por hejti ĉambron (kahelforno), baki panon (bakforno), fandi metalojn (altforno), kuiri potojn (brulforno), kalkoŝtonojn, brikojn, aŭ por aliaj industriaj celoj. Ĝi jam ankaŭ signifas la elektrajn kaj gasajn fajrujojn por kuiri manĝaĵojn (bakforno aŭ suba parto de stovo).

En ĝi oni pli frue forbruligis lignon kaj fosiliajn brulaĵojn kiel gason aŭ karbon, sed nuntempe oni jam uzas ĝin per kurento aŭ gaso, ĉar tiuj ebligas la pli bonan regon de la temperaturo.

Laŭ Francisko Azorín **Forno** estas *Masonita aŭ metala fajrujo por kuiri, baki, fandi, hejti.* Li indikas etimologion el latina *fornax, furnus* (forno), kaj li aldonas teknikajn terminojn kiaj **fornego**, por alta forno; krematora formo, fandforno.

## Vidu ankaŭ 
* Altforno
* Fajrejo
* Kuirforno
* Kameno
* Mikroonda forno
* Panbakejo
* Stovo
* Sunforno eluzas la energion de sunlumo, por varmigi helpe de speguloj

## Proverbo 
Ekzistas 3 proverboj pri forno en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 

## Bildaro 

Dosiero:Brotofen.JPG|Panoforno en franca bieno
Dosiero:ClayOven.JPG|Tradicia Maroka forno argila
Dosiero:PompeiiOven.JPG|Forno el Pompejo
Dosiero:MW on fire.jpg|Mikroonda bakujo

## Referencoj 
Kategorio:Industrioj
Kategorio:Varmotekniko
Kategorio:Hejmo
Parola historio

La nocio **parola historio** ampleksas ĉiujn tradiciojn, precipe rakontojn kaj legendojn, kiuj estas transdonataj de generacio al generacio. Ĝi ofte estas antaŭulo kaj fonto de skribe dokumentita registrita historio. Ekzistis kaj ekzistas socioj (respektive etnoj) kaj sociaj tavoloj, en kiuj la parole transdonita estas la sola formo de historio.

Pluraj metodoj celas certigi la longatempan konservadon de parola historio. Farante ekzemple rakonton parto de ritualo, oni atingas ke kun la ritualo ankaŭ la rakonto estas regule ripetata. 

Rimo kaj metriko plifaciligas la parkerigon kaj memoron de tekstoj.

## Komparu kun 
tradicio ~ historio ~ legendo ~ sagao ~
epopeo ~ eposo   ~ fabelo ~ popolkanto ~ poemo

## Vidu ankaŭ
* Parola tradicio

Kategorio:Folkloro
Kategorio:Historio
Duklando

**Duklando** aŭ **dukujo** estas teritorio, feŭdo, aŭ bieno regata de duko aŭ dukino. Historie, kelkaj dukujoj en Eŭropo estis suverenaj, kiel estas nuntempe Luksemburgo, dum aliaj (speciale en Francio kaj Britio) estis subordigitaj distriktoj de reĝlando.
Tabelo

**Tabelo** estas metoda aranĝo kaj ordigo de nomoj, nombroj aŭ signoj tiamaniere, ke oni povas ĉirkaŭpreni la tuton per unu rigardo.

Tabelo estas malsimpla datumo kies komponantoj (kutime samtipaj) estas atingeblaj per unu aŭ pluraj indicoj (plej ofte, entjeraj numeroj). La unudimensian tabelon oni nomas vektoro, pri dudimensia (aŭ pli ol du) tabelo oni povas prezenti matricon.

## Ekzemplo pri tabelo 
**Kiel fari tabelojn en la vikipedio?**

## Tabelvortoj en Esperanto 
En Esperanto, ĉiuj el la 45 regule konstruitaj vortoj, kiujn oni povas aranĝi en tabelon, demonstras tian regulecon, kaj esprimas per seriojn da pronomoj kaj adverboj: oni povas diri, ke ĉiu *tabelvorto* konsistas el antaŭparto kaj postparto, sed oni tamen ne rigardu la tabelvortojn nur kiel kunmetitajn vortojn. La tabeleroj de kaŭzo estas *ial, kial, tial, nenial, ĉial*.

Vidu ankaŭ Tabelvortoj de fraŭlino.

## Vidu ankaŭ 
* skemo
* paradigmo
* perioda tabelo
* vertabelo

Kategorio:Modeligo de datumoj
Kategorio:Datuma regado
Kategorio:Listoj
Kategorio:Komputiko
Idealo (filozofio)

En filozofio **idealo** estas io enkorpiganta perfektecon, ekzemplodona modelo aŭ celimago de la homa strebado. Idealoj estas pensoskizoj de estonta realo. Ili dependas de la historiaj cirkonstancoj. Ĉiu epoko kreas proprajn idealojn.

## Vidu ankaŭ 
* Ideo
* Ideala objekto
* Utopio

Kategorio:Filozofio
Zoutleeuw

**Zoutleeuw** (nederlande, proksimuma prononco , france *Léau*, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio, kiu en la jaro 1107 ricevis la honortitolon "urbo". Ĝi situas en la nederlandlingva provinco Flandra Brabanto kiu ĉirkaŭas la Bruselan Ĉefurban Regionon. Komence de  la municipo havis  loĝantojn. Zoutleeuw apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Loveno.

Ekde 1977 la municipoj Budingen, Dormaal, Halle-Booienhoven kaj Helen-Bos apartenas al Zoutleeuw, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande, kun turista informo en la angla, la franca kaj la germana)

Kategorio:Urboj de Flandra Brabanto
Kategorio:Urboj de Belgio
Kuldīga

eta|maldekstra|300px|Domo en Kuldiga
**Kuldīga** (antaŭe en la germana: **Goldingen**) estas urbo en la okcidento de Latvio kun 11 768 loĝantoj (2016). Por la unua fojo menciita en 1242 kaj en 1368 aniĝo de Hansa Ligo. De 1596 ĝis 1616 ĝi estis la ĉefurbo de la duklando Kuronio kaj Zemgalio.

La plej grava vidindaĵo en Kuldīga estas la Ventad rumbas, 240 metrojn larĝa natura akvofalo, eble la plej larĝa en Eŭropo.

## Referencoj 
Kategorio:Urboj de Latvio
Kategorio:Hansourboj
William Ramsay

**William RAMSAY** (naskiĝis la 2-an de oktobro, 1852, mortis la 23-an de julio, 1916) estis skota kemiisto.150ra|eta|maldekstra

Kiel filo de oficisto li naskiĝis en Glasgovo, Skotlando. Ekde 1870 li studis kemion en Tübingen, Germanio. En 1872 li doktoriĝis kaj revenis al Glasgovo.

En la jaro 1880 li fariĝis profesoro en la Universitato de Bristol, de 1887 ĝis 1913 (kiam li retiriĝis) li okupis saman postenon en Londono. Dum siaj lastaj vivojaroj li intense priesploris la radiumon kaj malsaniĝis je kancero. Li mortis en High Wycombe, Buckinghamshire.

Lia plej granda merito estas la malkovro de la noblaj gasoj: argono, kriptono, neono kaj ksenono kaj ties klasifiko laŭ la perioda tabelo de la elementoj. Pro tio li en la jaro 1904 gajnis la Nobel-premion de Kemio, en la sama jaro li iĝis honora membro de Hungara Scienca Akademio. Li ricevis la Medalon Davy de la Reĝa Societo de Londono en 1895.

Li apartenis al la patrona komitato de la Internacia Scienca Asocio Esperanta (ISAE), kies prezidanto estis generalo Hippolyte Sébert. Pri Esperanto li diris:

''La ĥemio, kiu havas kiel sian kampon de aktiveco la universon, devas posedi universalan lingvon. Se oni pensas al la laboro, kiu nun estas farata por la scienco en Rusujo kaj en Japanujo, kiel ankaŭ al la laboro, kiu realiĝos kiam la forta kaj viva inteligento de ĉinoj dediĉos sin al tiu ĉi branĉo de homa aktiveco, oni vidas la neceson utiligi Esperanton por komunikadi kun tiuj ĉi popoloj, se oni volas eviti studadon de komplikitaj lingvoj, kaj tute aparte de la lingvo ĉina kun ĝiaj 30.000 signoj, el kiuj ĉiuj reprezentas unu ideon." (En: Ivo Lapenna. "La Internacia Lingvo". Londono: CED, 1954. P. 39)

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio anglalingva 

## Notoj 
Kategorio:Skotaj kemiistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio
Kategorio:Universitato de Glasgovo
Carolafelsen (Saksa Svislando)

**Carolafelsen** [prononcu: karolafelzn] estas kun alteco de 458 metroj la plej alta roko en la formacio Affensteine de Elba Grejsmontaro. Ĝi situas proksime al la migrovojo Schrammsteine-Großer Winterberg. La rokosupro estas sendanĝere alirebla por migrantoj kaj ofertas rimarkindan panoraman vidon interalie al la rokoformacio Torsteine, en la direkto al la elvidejo *"Schrammsteinaussicht"* (Schrammsteine) kaj al Falkenstein. De Carolafelsen bone rigardeblas la tre disŝirita rokopejzaĝo ĉirkaŭe. La roko mem montras diversajn etaskalajn formojn de erozio.

## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj desur la roko en retejo pri migropadoj de Saksa Svislando
* privata foto 

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Hemofilio

**Hemofilio** estas nomo de pluraj heredeblaj genetikaj malsanoj kiuj malhelpas la korp-kapablon superregi sangadon. Genetikaj deficitoj (aŭ tre malofte aŭtoimmun-malsano) estas kaŭzo de malgranda koaguliĝ-faktor-aktiveco kiu perturbas la sang-koaguliĝon; kiam sangvazo rompiĝas, koagulo ne formiĝos kaj la vazo daŭre sangos dum longa tempo. La sangado povas esti ekstera, ĉu la haŭto rompiĝas de raspiĝo, tondo aŭ eksfoliado, aŭ interna en la muskoloj, artikoj aŭ vakuaj organoj.

## Formoj 
* Hemofilio A - faktoro VIII deficito, "klasika hemofilio" (X-ligita)
* Hemofilio B - faktoro IX deficito, "Christmas malsano" (X-ligita)
* Hemofilio C - faktoro XI deficito (judoj Ashkenazi, aŭtosoma recesiva)

La ankaŭ relatita malsano de von Willebrand (vWD) estas multe pli milda ol ĉi tri specoj hemofilio; nur malsano de von Willebrand tipo 3 alproksimiĝas laŭ seriozeco-grado de la cititaj hemofilioj. vWD atribueblas al mutacioj en la koaguliĝproteino faktoro de von Willebrand. Ĉi tiu estas la plej kutima koaguliĝ-malsano.

La plej konata tipo de hemofilio estas malsano hereda karakteriĝita per la malbona koaguliĝo de la sango kaj la sekva emo al nenormalaj hemoragioj. La manko de faktoro koaguliganta en la sangoplasmo estas ĝia kaŭzo. Tiu malsano estas nur trovata en viroj, sed ĝin heredas patrinoj kiuj ne suferas malsanon, sed heredigas ĝin al siaj filoj. La malsanon oni traktas per medikamentoj injektataj al individuoj por faciligi la koaguliĝon de la sango.
eta|maldekstra|180ra|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wfh.org 
* http://www.xueyou.org 
* http://www.hemophilia.org.tw 
* http://www.hemofilia.com 

Kategorio:Genetikaj malsanoj
Kategorio:Hematologio
Pfaffenstein

**Pfaffenstein** estas la plej interesa el la kvar tablomontoj de la maldekstraelba parto de Saksa Svislando. Ĝi estas grava el la vidpunktoj kaj de la prahistorio kaj de la grimpado. La tablomonto estas 600 metrojn longa kaj 300 metrojn larĝa. Sur la plata supro estis trovitaj spuroj de ŝtonepoka setlejo el la tempo ĉirkaŭ -1000 , ĉe ĝia piedo ringoforma defendodigo el la bronzepoko. La plej fama kaj impona vidindaĵo estas *"Barbarine"*, tre svelta rokokolono (43 metrojn alta), kiu estas kvazaŭ simbolo de Elba Grejsmontaro. Por ne endanĝerigi ĝian stabilecon, ekde 1975 estas malpermesite surgrimpi ĝin.

Saksio en la jaro 1992 aĉetis la - ĝis tiam privatan - areon de Pfaffenstein (la prezo estis 2,9 milionoj da germanaj markoj) kaj transdonis ĝin al la Asocio por protekto de Saksa Svislando (*Schutzgemeinschaft Sächsische Schweiz*). La panoramturo, kiu estis konstruita 1904, ree viziteblas ekde 1995. Ekde pasko ĝis oktobro la migrantojn invitas ĝardena restoracio.

## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj en retejo pri migropadoj en Saksa Svislando
* Schutzgemeinschaft Sächsische Schweiz

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Habiroj

**Habiroj** aŭ **Hapiroj** estis la nomo de popolo indikita de multaj sumeriaj, egiptaj, akadaj, hititoj, mitanaj, kaj ugaritaj fontoj (de ĉ. -2000 ĝis ĉ. -1200). Ili vivis en la nordoriento de Mezopotamio kaj Fruktdona Kreskanto de la limoj de Egipto en Kanaano ĝis la moderna teritorio de Irano. Laŭ la epoko, tiuj habiroj estas varie priskribitaj kiel nomadoj, preskaŭ-nomadoj, ribelaj, ekzilitoj, pagsoldatoj, servoj, sklavoj, migraj laboristoj, ktp.

La nomojn "habirojn" kaj "hapirojn" oni nomis en la akadaj kojnoskribaj tekstoj. La nomo respondas al egipta ***`PR.W***, konvencie prononcata **Apiru** (W estas la sufikso de pluralo). En registroj de Mezopotamio, ili estis identigitaj per la sumera
logogramo ***SA.GAZ***, de nekonata prononco.

Kiam la unuaj registroj de l' habiroj estis trovitaj en leteroj de Kanaano al egipta faraono, homoj rapide volis identifiki ilin al la *`BRY* (&#1506;&#1489;&#1512;) de l' Biblio, t.e. la "Hebreoj", kaj ili pensis ke oni trovis konfirmon de l' invado de Kanaano de la hebreoj gviditaj de Joŝuo. Sede, malgraŭ multaj analizoj, tiu hipotezo estas disputata.

Kategorio:Historio