Saharo

**Saharo** (, signifante 'la Granda Dezerto') estas la trie plej granda dezerto en la mondo post Arkto kaj Antarkto kaj la plej granda subtropika varma dezerto en la mondo. Ĝi ampleksas plej parton de norda Afriko ekde la Atlantika marbordo sude de la marbordoj de Mediteraneo ĝis Ruĝa Maro. Sude ĝi limiĝas kun Sahelo, zono de duoarida tropika savanaro kiu komponas la nordan regionon de centra kaj okcidenta Subsahara Afriko. Saharo etendas tra 10 ŝtatoj (Egiptio, Libio, Alĝerio, Tunizio, Maroko, Maŭritanio, Niĝero, Ĉado, Malio kaj Sudano). Kun surfaco de pli ol 9 milionoj km² ĝi okupas preskaŭ la saman areon kiel Ĉinio aŭ Usono.

Kelkaj el la sablaj dunoj povas atingi ĝis 180 m de alto.

## Nomo 
La nomo *Saharo* venas de la araba traduko *Sahhra* صحراء de la tuarega vorto *tenere*, kiu signifas *dezerto* aŭ *sablo*. Alia teorio devenigas ĝin de *al-sahhra* aŭ *es-ssah-ra*, signifanta *flav-ruĝa*. Resume oni povas diri, ke la nomo devenas el la pluralo de la araba vorto por dezerto (صحارى *ṣaḥārā* sˤɑħɑːrɑː).

La romianoj nomis la landon sudan de Kartago *Terra deserta* (forlasita lando), kaj dum la eŭropa mezepoko ĝi simple nomiĝis "granda dezerto". Nur ekde la 19-a jarcento oni plejofte uzas la nomon "Saharo". La araba nomo estas *Bahr bela ma* (maro senakva).

## Superrigardo 
260ra|eta|maldekstre|Oazo en Saharo en Libio.
[eta|thumbtime=1:26|Kiel sahara polvo nutras la amazonan arbaron - video de la jubtuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo. |318x318px]]
Saharo estis origine okupita fare de la Berberoj kies nomo por la regiono estis "Tinariwen", kies signifo faras referencon al la fakto ke ili diferencigis inter la malsamaj ekoregionoj de la dezerto- (t.e. sablomaro, oazoj, kserarbustaroj ktp.). La limoj de Saharo estas Atlantiko okcidente, Atlas-montoj kaj Mediteranea Maro norde, Ruĝa Maro oriente, kaj Sudano kaj la valo de Niĝero sude. Saharo estas dividita en la jenajn partojn: Okcidenta Saharo, la centra montaro Ahaggar, la Tibesti Montoj, Air-montoj (regiono de dezertaj montoj kaj altaj altebenaĵoj), la dezerto Tinirio kaj la Libia Dezerto (la plej arida regiono). La plej alta pinto en Saharo estas Emi Koussi (3,415 metroj (11,204&nbsp;ft)) en la Tibesti Montoj en norda Ĉado.

Saharo estas la plej granda dezerto sur la afrika kontinento. La suda limo de Saharo estas markita fare de grupo de duonarida savano nomita la Sahelo; sude de Sahelo kuŝas Suda Sudano kaj la Kongo-Baseno. La plej granda parto de Saharo konsistas el ŝtona hamado; sablomaro aŭ *ergo* (grandaj areoj kovritaj per sablodunoj) formas nur negravan parton.

Homoj vivis sur la rando de la dezerto ekde antaŭ miloj da jaroj ekde la lasta glaciepoko. Saharo tiam estis multe pli malseka loko ol ĝi hodiaŭ estas. Pli ol 30,000 petroglifoj de riverbestoj kiel ekzemple krokodiloj plurestas, kun la duono troviĝintaj en la Tasilin-Aĝer en sudorienta Alĝerio. Ankaŭ fosilioj de dinosaŭroj, inkluzive de *Afrovenator*, *Jobaria* kaj *Ouranosaurus* estis trovitaj tie. La moderna Saharo, tamen, estas ne abunda en vegetaĵaro, krom en Nila Valo, ĉe kelkaj oazoj, kaj en la nordaj altebenaĵoj, kie mediteraneaj plantoj kiel ekzemple la olivarbo estas trovitaj kreskante nature. La regiono estis tia ekde proksimume 1600 a.K., post kiam ŝanĝoj en la akso de la Tero pliigis temperaturojn kaj malkreskintan precipitaĵon.

Homoj de Saharo estas de diversaj originoj. Inter ili la Berberoj inkluzive de la Tuaregoj, diversaj arabigitaj grupoj de berberoj kiaj ekzemple la Hasanija-parolantaj Saharanoj, kies populacioj inkludas la tribo de Sanhaĝaoj kies nomo estas resto de la prahistoria Zenaga lingvo. Aliaj gravaj homgrupoj estas la Tubuoj, Nubianoj, Zaghavaoj, Kanuroj, Haŭsoj, Sonrajoj, kaj Fulboj (france: Peul; fulbe: Fulɓe).

Gravaj grandurboj situantaj en Saharo estas Nuakŝoto, la ĉefurbo de Maŭritanio; Tamanrasset, Uargla, Béchar, Hassi Messaoud, Ghardaïa, kaj El Oued en Alĝerio; Timbuktuo en Malio; Agadez en Niĝerio; Gat en Libio; kaj Faya-Largeau en Ĉado.

## Geografio 
[eta|210ra|Sablodezerto ("erg") en [Maroko]]
[eta|210ra|Sablodezerto (*erg*) en [Libio|libia Saharo]]
[eta|maldekstre|La ĉefaj [biomoj en Afriko.]]
Saharo kovras grandajn partojn de Alĝerio, Ĉado, Egiptio, Libio, Malio, Maŭritanio, Maroko, Niĝero, Okcidenta Saharo, Sudano kaj Tunizio. Ĝi kovras 9 milionojn da kvadrataj kilometroj, nome ĝis 31% de Afriko, do preskaŭ unu triono. Se enkalkuli ĉiujn areojn kun averaĝa jara precipitaĵo de malpli ol 250&nbsp;mm, Saharo estus 11 milionoj da kvadrataj kilometroj. Ĝi estas unu el la tri distingeblaj fiziografiaj provincoj de la fiziografia dividado de Afriko. Saharo estas tiom granda kaj brila ke teorie ĝi povus esti detektita el aliaj steloj kiel surfaca trajto de la Tero, jam kun preskaŭ la nuntempa teknologio.

Saharo estas ĉefe rokecaj hamadoj (ŝtonaj altebenaĵoj); "erg" (sablomaroj – grandaj areoj kovritaj per sablaj dunoj, kiel ekzemple la Granda Sablomaro) formas nur minoran parton, sed multaj el la sablodunoj estas ĉirkaŭ 180 m altaj. Vento aŭ rara pluvofalo formas la dezertajn trajtojn: sablodunoj, dunejoj, sablomaroj, ŝtonaj altebenaĵoj, gruzaj ebenaĵoj (*reg*), sekaj valoj (*ŭadi*), sekaj lagoj (*ŭed*), kaj salebenaĵoj (*ŝatt* aŭ *ŝott*). Maloftaj terformoj estas ekzemple tiuj de la cirkla strukturo Riŝat en Maŭritanio.

Kelkaj tre rompitaj montoj, multaj vulkanaj, staras el la dezerto, kiel tiuj de Aïr-montaro, Ahaggar, Sahara Atlaso, Tibesti, Adrar des Ifoghas, kaj Itbaj. La plej alta montopinto en Saharo estas Emi Kusi, nome ŝildovulkano en la montaro Tibesti de norda Ĉado.

Centra Saharo estas troe arida, kun tre disa vegetaĵaro. La nordaj kaj sudaj ekstremoj de la dezerto, kune kun la altaj teroj, havas areojn de disa herbejo kaj dezerta arbustaro, kaj arboj kaj pli altaj arbustoj en ŭadioj, en kiuj humideco kolektiĝas. En la centra, hiperarida regiono, estas multaj subdividoj de la granda dezerto: nome Tanezrufto, Ténéré, la Libia Dezerto, la Orienta Dezerto, la Nubia dezerto kaj aliaj. Tiuj tre aridaj areoj ofte ne ricevas pluvon dum jaroj.

Norde, Saharo atingas la bordojn de la Mediteranea Maro en Egiptio kaj en partoj de Libio, sed en Cirenaiko kaj Magrebo, Saharo bordas ĉe ekoregionoj de Mediteraneaj arbaroj, duonarbaroj kaj arbustaroj de Nordafriko, ĉiuj el kiuj havas mediteranenan klimaton karakterizitan per varmaj someroj kaj malvarmaj kaj pluvaj vintroj. Laŭ la botanikaj kriterioj de Frank White kaj de la geografo Robert Capot-Rey, la norda limo de Saharo korespondas al la norda limo de la kultivado de la daktilopalmo kaj al la suda limo de la teritorio de esparto, nome herbo tipa de la Mediteraneklimata parto de Magrebo kaj Iberio. La norda limo korespondas ankaŭ al la 100&nbsp;mm izohjeto de jara precipitaĵo.

Sude, Saharo estas limigita de Sahelo, bendo de seka tropika savano kun somera pluvsezono kiu etendiĝas tra tuta Afriko el oriento okcidenten. La suda limo de Saharo estas indikita botanike per la suda limo de *Cornulaca monacantha* (sekeg-tolera membro de la Amarantacoj), aŭ norda limo de *Cenchrus biflorus*, herbo tipa de Sahelo..

### Pra-historio 
Dum la tuta longo de la (skribita) historio, Saharo estis tre arida. Sed, ke oni konsideras ke ĝi fariĝis tia inter mil kaj tri mil jaroj antaŭ la invento de la skribo . Fakte, pruvoj el diversaj sciencofakoj malkaŝas, ke en la lastaj centoj da miloj da jaroj, Saharo suferis serion da ekstremaj klimatŝanĝaj cikloj inter dezerto kaj multe pli humida klimata zono . La fino de la nuna dezertiĝoprocezo verŝajne okazis ĉirkaŭ la jaro 4200 a.K . Antaŭ la dezertiĝa procezo estis longa periodo de musonaj pluvoj kaj antaŭ ĝi estis humida kaj komforta klimato kaj tero de multaj lagoj. Estas sciencaj supozoj ke antaŭ ĉirkaŭ 250 milionoj da jaroj la Tetisa Maro kovris Saharan Dezerton kaj nur antaŭ ĉirkaŭ 7 milionoj da jaroj ĉi tiu areo fariĝis dezerto . Studo publikigita en 2019 taksas, ke antaŭ 50 ĝis 100 milionoj da jaroj la nuna dezero estis parte kovrita de maro kiu aparte enhavis grandajn marbestojn.

Kelkaj el la periodaj ŝanĝoj ŝuldiĝas al la malrapida periodeco de ŝanĝado de la inklinangulo de la rotacia akso de la Tero rilate al la orto de ĝia orbita ebeno. Ĉi tiu angulo iomete varias, en 41 000-jaraj cikloj inter 22 gradoj kaj 24,5 . Kiam la angulo moderiĝas, la diferencoj inter la sezonoj moderiĝas, ĉie en la mondo kaj kiam ĝi ekstremas ili ankaŭ estas ekstremaj. Alia kialo de cikla klimata ŝanĝo en Saharo estas glaciepokoj kaj mondvarmiĝo. Montriĝas, ke periodoj de tutmonda glaĉera formado estas periodoj de dezertiĝo en Saharo kaj periodoj de degelo estas periodoj de dezertretiriĝo. Satelitobservaĵoj montris malkreskon en dezertmarĝenoj en la lastaj jardekoj 

La sahara pumpa teorio estas teorio, kiu klarigas la evoluon de bestoj kaj vegetaĵaro, sude de Saharo, en la mediteraneo kaj Okcidenta Azio, helpe de la media atestaĵo ke Saharo travivis cikloj, unue kiel komforta habitato kaj poste kiel areo sub la efikoj de dezertiĝoprocezo, kiu elpuŝis la vivestaĵojn . Ĉi tiu teorio ankaŭ plifortigas la lingvistikan hipotezon, ke la prapatroj de etnaj parolantoj de ĉiuj ŝemidaj lingvoj, t.n. praŝemidaj parolantoj, estis parolantoj de afrikazia lingvaro, el la sahara regiono, kiuj inundis la fekundan duonlunon kaj la Arabian duoninsulon en grandaj ondoj de migrado .

[eta|Sahara rokarto en [Fezano.]]
Homoj vivis sur la bordoj de la dezerto antaŭ jarmiloj, Saharo estis tiam multe pli malseka loko ol nuntempe. Ĉirkaŭ 30 000 petroglifoj de riveraj animaloj kiel krokodiloj kiel de la genroj *Afrovenator*, *Jobaria* kaj *Ouranosaurus*, estis trovitaj tie. La nuntempa Saharo tamen ne estas abunda en vegetaĵaro, escepte ĉe la Nila Valo, en kelkaj malmultaj oazoj, kaj en la nordaj altaj teroj, en kiuj mediteraneaj plantoj kiel olivarboj kreskiĝas. Delonge oni kredis, ke la regiono estis tia ekde ĉirkaŭ la jaro 1600 a.n.e., post ŝanĝoj en la inklinangulo de la rotacia akso de la Tero pliigis temperaturojn kaj malpliigis precipitadon, kio kondukis al subita dezertiĝo de Nordafriko antaŭ ĉirkaŭ 5 400 jaroj. La loko estas konata kiel la plej granda kaj plej frua tombo de homoj de la Ŝtonepoko en Sahara dezerto. Kifianoj estis lertaj ĉasistoj. Ostoj de multaj grandaj savanaj animaloj kiuj estis malkovritaj en la sama areo sugestas, ke ili vivis en la bordoj de lago ekzistanta dum la Holocena Malseka Fazo, nome periodo kiam Saharo estis verda kaj malseka. Ne ekzistas restaĵoj de Kifianoj post antaŭ 8 000 jaroj, ĉar tiam Saharo trairis sekan periodon dum la sekvaj jarmiloj. Post tiu epoko, la Teneria kulturo koloniigis la areon.

## Bildaro 

Dosiero:Sahara Desert in Jalu, Libya.jpeg|Saharo (Libio)
Dosiero:Sahara.jpg

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Tra-sahara komerco
* Sahar-dezerta ekoregiono
* Nilo
* Nilo-sahara lingvaro
* Sahelo
* Arabia duoninsulo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.touregypt.net/ebph5.htm
* Trans-Saharaj itineroj
* Satelita bildo de Saharo (Google) 
* Saharo (bildoj, figuroj, pentraĵoj, similaĵoj) de Alĝeria UN-Misio 
* http://www.sahara-esperanto.ueuo.com


Kategorio:Arabaj vortoj