Aviceno

**Aviceno** aŭ **Ibn Sīnā** (, , , ; naskiĝis la 16-an de aŭgusto 980 en Afŝana, mortis la 18-an de junio 1037 en Hamadan) estis persa filozofo, kuracisto kaj astronomo.

Krome oni povas konsideri lin ankaŭ matematikisto, fizikisto, kemiisto, poeto, psikologo, teologo, islam-fakulo, Koran-fakulo, soldato kaj politikisto kaj do fakte li estis siatempa saĝulo.
[eta|419x419ra|Monumento pri Ibn Sina (Aviceno) en [Duŝanbo|Duŝambo (Taĝikio).]]
Lia kompleta arablingva nomo estas **أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا** (*Abu-Ali al-Husajn ibn Abd-Allah ibn al-Hassan ibn Ali ibn Sina*). Li ankaŭ estas konata, en la araba, kiel **la Supera Majstro** (**الشيخ الرئيس**, *aŝ-Ŝajĥ ar-Raʾīs*). Lia patro estis el Balĥ kaj lia patrino el lia naskiĝloko.
Li verkis ĉirkaŭ tridek librojn pri diversaj temoj, ĉefe pri filozofio kaj medicino. La plej famaj estas *La libro de la kuracado* kaj *La kanono de medicino*, konata ankaŭ kiel *Kanono de Aviceno*. Liaj disĉiploj nomis lin aŝ-Ŝajĥ ar-Raʾīs, tio estas 'princo de la saĝuloj', la plej granda de la kuracistoj, la Majstro laŭ antonomazio, aŭ la tria Majstro (post Aristotelo kaj Al-Farabi). Li estas unu el la ĉefaj kuracistoj de ĉiuj tempoj.

## Biografio 
### Komenca vivo 
La sola fonto de informoj pri la unua parto de la vivo de Aviceno estas lia membiografio, surpaperigita de lia studento al-Ĝuzĝani. Pro manko de aliaj fontoj maleblas esti certa, ĉu ĝi estas ĝusta aŭ ne. Fakte li utiligas sian aŭtobiografion por avanci sian teorion pri kono (ke eblas al individuo akiri scion kaj kompreni la aristotelajn filozofiajn sciencojn sen instruisto), kaj estis pridubite ĉu la okazado priskribita estis adapto por kongrui pli proksime kun la aristotela modelo; en aliaj vortoj, ĉu Aviceno priskribis sin kiel studado de aĵoj en la "ĝusta" sinsekvo. Tamen pro manko de aliaj fontoj, la raporto de Aviceno esence devas esti prenita ĉe nominala valoro.
alternative=Miniaturo de Aviceno aŭ arabe Ibn Sina.|eta|546x546ra|Miniaturo de **Aviceno** aŭ arabe **Ibn Sina**.
Aviceno naskiĝis ĉ. 980 en Afšana, vilaĝo proksime de Buĥaro (en aktuala Uzbekio), la ĉefurbo de la Samanidoj, persa dinastio en Mezazio kaj Granda Ĥorasano. Lia patrino Setareh, estis de Buĥaro; lia patro, Abdullah, estis respektata ismailana, akademiulo de Balĥo, grava urbo de la Samanida Imperio, en kio hodiaŭ estas Balĥa Provinco, Afganio. La patro estis dum la naskiĝo de sia filo la guberniestro en unu el la biendomoj de la Samanida Nuh ibn Mansur. Li havis sian filon tre singarde edukita ĉe Bukaro. La sendependa penso de Ibn Sina estis servita per speciala inteligenteco kaj memoro, kio permesis al li preterpasi liajn instruistojn en la aĝo de 14. Kiel li diris en sia membiografio, ekzistis nenio, kion li ne lernis kiam li atingis 18.

eta|maldekstre|La plej malnovaj kopioj de la dua volumeno de la verko de Ibn Sina "Kanono de Medicino" el la jaro 1030.
Diversaj teorioj estis proponitaj por rigardi la *madhab* (doktrino) de Aviceno. Mezepoka historiisto ẓahīr al-dīn al-Bayhaqī (m. 1169) konsideris Aviceno'n kiel ano de la Fratoj de Pureco. Aliflanke, Dimitri Gutas kune kun Aiŝa Ĥan kaj Jules J. Janssens protestis ke Aviceno estis sunaista hanafisto. Tamen, Shia faqih Nurullah Shushtari kaj Seyyed Hossein Nasr, aldone al Henry Corbin, asertis ke li estis plej verŝajne adepto de Dekduimamismo. Similaj malkonsentoj ekzistas pri la fono de la familio de Aviceno, dum kelkaj verkistoj konsideris ilin sunaistoj, pli lastatempaj verkistoj opiniis ke ili estis ŝijaistoj. Li lernis hindan aritmetikon de hinda legomvendisto, kaj komencis lerni plie kiel vaganta akademiulo kiu gajnis porvivaĵon kuracante malsanulojn kaj instruante la idojn. Li ankaŭ studis Fikhon (islama jurisprudenco) sub la hanafisma akademiulo Ismail al-Zahid.

eta|La unua paĝo de manuskripto, aŭtorita de Aviceno.|alternative=Kiel adolesko, li estis tre turmentita per la *Metafiziko* de Aristotelo, kiun li ne povis kompreni ĝis li legis la komentojn de al-Farabi pri la verko. Sur sia mortolito, li pentis; li testamentis siajn havaĵojn al la malriĉuloj, restaŭris maljustajn akirojn, liberigis siajn sklavojn, kaj legis la Koranon ĉiun trian tagon ĝis sia morto.

## Lia filozofio 
Eble li estas la plej fama kaj influa islama filozofo en la Okcidento, sed normale li ne estas estimata en la Oriento. Krome li estis unu el la plej famaj kuracistoj de sia tempo.

Pri la temoj fido kaj racio malsimile al sia instruisto al-Farabi aŭ al al-Kindi, Aviceno ne rigardis islamon kiel filozofion por la multaj. Anstataŭe li rekonis, ke la veroj de racio kaj la veroj de la fido ne estas veroj de la sama speco. Mohamedo ne estis populariganto de filozofiaj veroj, ĉar li posedis verojn, kiuj estas *preter* racio. Du jarcentojn poste Tomaso de Akvino diros ĉi tion aŭ ion tre simila en la Okcidento. Sufiismo, mistika speco de islamo, kiu interesis Avicenon, estas simila: per sufiismo, Aviceno vidis, ke mistikismo donis sperton de Dio, kiu estas neatingebla per racio kaj logiko. Tial Aviceno vidis, ke la vojo de la filozofo, de la profeto kaj de la mistikulo ne estis vojoj altaj kaj malaltaj al la identa vero, sed vojoj diversaj al veroj diversaj. Aviceno influis la penson de la Okcidento inter aliaj ĉefe per Ibn-Ruŝd kaj Tomaso de Akvino.

[eta|maldekstre|Irana [poŝtmarko montranta supozitan vizaĝon de Al-Farabi, instruisto de Aviceno.]]
Ibn Sīnā verkis etende en la frua epoko de la islama filozofio, ĉefe pri la fakoj logiko, etiko, kaj metafiziko, inklude traktaĵojn nome *Logiko* kaj *Metafiziko*. Plej el liaj verkoj estis verkitaj en araba lingvo – tiam la lingvo de scienco en Mezoriento – kaj kelkajn en Persa lingvo. De lingva gravo eĉ ĝis nuntempe estas kelkaj libroj kiujn li verkis en preskaŭ pura Persa lingvo (partikulare la ''Danishnamah-yi 'Ala''', nome Filozofio por Ala' ad-Daŭla'). La komentarioj de Ibn Sīnā pri Aristotelo ofte estis kritikaj al la greka filozofo, kio kuraĝigis ardan polemikon en la spirito de *ijtihad*, nome sendependa plenumo de racio.

La novplatonisma skemo de Aviceno pri "emanaĵoj" iĝis fundamenta en la *Kalam* (skolo de teologia diskurso) en la 12a jarcento.

Lia *Libro de kuracado* iĝis disponebla en Eŭropo en parta latina traduko ĉirkaŭ kvindek jarojn post ties kompono, sub la titolo *Sufficientia*, kaj kelkaj aŭtoroj identigis "Latinan Avicenismon" floranta dum iom da tempo, paralele al la pli influa Latina Averoismo, sed subpremita de la Parizaj dekretoj de 1210 kaj 1215.

La psikologia de Aviceno kaj la teorio de sciaro influis super Guillaume d'Auvergne, episkopo de Parizo kaj super Alberto la Granda, kaj tra serio de argumentoj, li identigis ĝin kiel la Dio de Islamo.} La nuntempa historiisto de filozofio Peter Adamson nomigis tiun argumento kiel unu el la plej influaj mezepokaj argumentoj por la ekzisto de Dio, kaj la plej granda kontribuo de Aviceno al la historio de filozofio.

### Teologio 
Aviceno estis kredanta islamano kaj serĉis kongruigi la racian filozofion kun la islama teologio. Lia celo estis pruvi la ekziston de Dio kaj de lia kreado de la mondo science kaj tra la racio kaj la logiko. La konceptoj de Aviceno pri la islama teologio (kaj filozofio) estis enorme influaj, formante parton de la kerno de la studobjektaro ĉe la islamaj religiaj lernejoj ĝis la 19a jarcento. Aviceno verkis multnombrajn mallongajn verkojn pritraktantajn la islaman teologion, inkluzive traktaĵojn pri la profetoj (kiujn li konsideris "inspiritaj filozofoj"), kaj ankaŭ pri diversaj sciencaj kaj filozofiaj interpretaĵoj de la Korano, kaj pri kiel la korana kosmologio korespondas al lia filozofia sistemo. Ĝenerale tiuj traktaĵoj ligis liajn filozofiajn verkojn al la islamaj religiaj ideoj; por ekzemplo, la korpa postvivo.

Troveblas aludoj en liaj pli longaj verkoj en kiuj Aviceno konsideris filozofion kiel la nura senta vojo por distingi realajn profetaĵojn kaj iluzion. Li ne diris tion pli klare pro la politikaj implikaĵoj de tia teorio, se profetaĵo estus pridemandita, kaj ankaŭ ĉar li okupiĝis ĉefe pri pli mallongaj verkoj, kiuj koncentriĝis je klarigo de liaj teorioj pri filozofio kaj teologio, sen devojiĝi al konsidero de epistomologiaj aferoj, kiuj povus esti konsiderataj nur de aliaj filozofoj.

Postaj interpretoj de la filozofio de Aviceno disiĝis en tri diversaj skoloj; tiuj (kiel al-Tusi) kiu pluis aplikante lian filozofion kiel sistemon por interpreti pli postajn politikajn okazaĵojn kaj sciencan progreson; tiuj (kiel al-Razi) kiuj traktis la teologiajn verkojn de Aviceno aparte de liaj pli larĝaj filozofiaj esploroj; kaj tiuj (kiel Algazelo) kiuj selektive uzis partojn de lia filozofio por subteni siajn proprajn klopodojn por akiri pli grandajn spiritajn rigardojn tra vario de mistikaj rimedoj. Estis la teologia interpreto de tiuj kiaj al-Razi kio eventuale dominis en la madrasoj.

Aviceno parkeris la Koranon je aĝo de dek, kaj kiel plenkreskulo, li verkis kvin traktaĵojn komentante la suraojn el la Korano. Unu el tiuj tekstoj estis la *Pruvo de Profetoj*, en kiu li komentas kelkajn koranajn versojn kun alta estimo. Aviceno argumentas ke islamaj profetoj estu konsideritaj pli altaj ol filozofoj.

## Verkoj kaj teorioj 
eta|Interna vido de la Avicena Maŭzoleo, desegnita de lairana arkitekto Hooshang Seyhoun en 1945–1950.
* Aviceno aŭtoris kvin-voluman enciklopedion pri medicino: nome *Kanono de Medicino* (Al-Qanun fi't-Tibb). Ĝi estis uzata kiel normiga medicina lernolibro en la islama mondo kaj Eŭropo ĝis la 18a jarcento. La Kanono ankoraŭ ludas gravan rolon en la Unani medicino.
* La *Libro de kuracado* (en araba: کتاب الشفاء Kitāb al-Šifāʾ, Latine: *Sufficientia*) estas scienca kaj filozofia enciklopedio. Spite ties titolo, ĝi ne temas pri medicino. Ĝi intencas "kuraci" nescion de la animo. Tiu libro estas la ĉefa verko de Ibn Sina pri scienco kaj filozofio. En ĝi li pritraktas tersciencojn kiel geologio kaj la formado de la montoj.
** En la sekcio Al-Burhan (Pri pruvaro) de la *Libro de kuracado*, Aviceno esploras la filozofion de scienco kaj priskribas fruan sciencan metodon de esplorado. Li esploras la verkon *Posta Analizo* de Aristotelo kaj ege diverĝas de la greka filozofo je kelkaj punktoj.
** En fiziko kaj mekaniko, Ibn Sīnā, ankaŭ en la *Libro de kuracado*, disvolvis teorion de movo, en kiu li faris distingon inter la klino (tendenco al movo) kaj la forto de pafaĵo, kaj koncludis ke la movo estis rezulto de klino (*majl*) transferita al la pafaĵo fare de la ĵetanto, kaj tiu pafa movo en vakuo ne ĉesus. Li vidis klinon kiel permanenta forto kies efiko estas nuligita pere de eksteraj fortoj kiaj la aera rezisto. La teorio de movo prezentita de Aviceno estis probable influita de la saĝulo de la 6a jarcento el Aleksandrio nome Johano Filopono. La teorio de Aviceno estas malpli prilaborita varianto de la teorio de impeto disvolvigita de Buridano en la 14a jarcento. Ne estas klare se Buridano estis influita de Aviceno, aŭ rekte de Filopono.
* La kontribuo de Aviceno en klasika psikologio estas ĉefe en la partoj *Kitab al-nafs* de la *Libro de kuracado* kaj en *Kitab al-najat* (La libro de liberigo). Tiuj estis konataj en Latino laŭ la titolo *De Anima* ("pri animo"). Notinde, Aviceno disvolvigas tion kio estis nomata la "fluganta homo", nome argumento en la Psikologio de la kuracado I.1.7 kiel defendo de la argumento ke la animo estas sed kvanta etendo, kiu havas afinecon kun la argumento de Descartes *cogito* (aŭ tion kion la fenomenologio difinas kiel formo de "epoĥe").
* Pri astronomio kaj astrologio Aviceno verkis traktaĵon pri astrologio titole *Resāla fī ebṭāl aḥkām al-nojūm*, en kiu li citis erojn de la Korano por studi la povon de astrologio por anonci la futuron. Li kredis ke ĉiu planedo havas ian influon sur la tero, sed argumentis kontraŭ ke la astrologoj povas determini la precizajn efikojn.
* En kemio Ibn Sīnā uzis distiladon por produkti esencajn oleojn kiel roza esenco, formante la fondon de tio kio poste iĝos aromoterapio.

## Avicenismaj skoloj 
[dekstre|eta|La filozofio de [Aŭgusteno de Hipono ege kongruis kun tiu de Aviceno.]]

**Avicenismo** estas skolo de Islama filozofio kiu estis establita de Aviceno]. Laŭ Henry Corbin kaj Seyyed Hossein Nasr, estas du tipoj de Avicenismo: nome Islama aŭ Irana Avicenismo, kaj Latina Avicenismo. Laŭ Nasr, la Latina Avicenismo estis bazita sur la komencaj filozofiaj verkoj de Aviceno. Tiu skolo sekvis la vojon de la peripatetisma skolo de filozofio kaj klopodis priskribi la strukturojn de realo per racia sistemo de pensado. En la 12a jarcento, ĝi iĝis influa en Eŭropo, partikulare en Oksfordo kaj Parizo, kaj tuŝis kelkajn elstarajn filozofojn kiaj Tomaso de Akvino, Roger Bacon kaj Duns Skoto. Kvankam la Latina Avicenismo estis malforta kompare kun la Latina Averroismo, laŭ Étienne Gilson estis "Aviceneca Aŭgustenismo". Aliflanke, Islama Avicenismo estas bazita sur liaj postaj verkoj kio estas konata kiel "La orienta filozofio" (حکمت المشرقیین). Tiele, filozofio en la orienta Islama civilizo iĝis pli proksima al la gnozo kaj klopodis havigi rigardon de spirita universo. Tiu alproksimigo pavimis la vojon al la Irana skolo de Iluminismo (حکمت الاشراق) fare de Sohraŭardi. Tiele oni povus konsideriu tri diferencajn skolojn de Avicenismo. Li parolis pri Avicenismo Aŭgustena, Latina Avicenismo kaj Irana Avicenismo. Ŝajne antaŭ Henry Corbin, kelkaj orientalistoj havis iom de tiu rigardo al Avicenismo.

## En popola kulturo 
La vira nomo "Sina" (literumita ankaŭ kiel "Seena", kio pli proksime respegulas la iranan prononcmanieron) estas komuna nomo en Iran. Tiu populareco estas ŝuldo rekte al la granda respekto por Aviceno, ĉar li estis la nura historia figuro kiu portis tiun nomon.

En la historia romano de Louis L'Amour de 1985 nome *The Walking Drum*, Kerbouchard studas la verkon de Aviceno nome *La Kanono de Medicino*.

En sia libro *The Physician* (la doktoro, 1988) Noah Gordon rakontas la historion de juna angla kuracstudento kiu veturas ŝajnigante sin juda el Anglio al Persio kaj lernas el Aviceno, la granda kuracisto tiutempe. La romano estis adaptita al kino en 2013. La rolo de Aviceno estis ludita de Ben Kingsley en la filmo *Der Medicus*.

Kvankam li ne estis kristano, vitralo en la katedralo de Milano bildigas lin.

Urbo Bobigny, Francio, havas hospitalon nomitan "Hôpital Avicenne". Tie troviĝas tram-haltejo ''''.

## Literaturo
* Peter Adamson, History of Philosophy Without Any Gaps, 2013
*
*
*
*

## Vidu ankaŭ 
Ibn Ruŝd (lat. Averroes)

## Eksteraj ligiloj 
*  Aviceno kaj la Arab-Islama medicino
*  Abu Ali al-Husain ibn Abdallah ibn Sina (Aviceno) 

## Referencoj 
*


Kategorio:Islamaj filozofoj
Kategorio:Persaj filozofoj
Kategorio:Persaj kuracistoj
Kategorio:Persaj astronomoj
Kategorio:Alkemiistoj
Kategorio:Persoj
Kategorio:Isfahano