open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henry Cabot Lodge

**Henry Cabot LODGE**, naskita la 12-an de majo 1850 en Bostono (Masaĉuseco), mortinta la 8-an de novembro 1924, estis usona politikisto, membro de la Respublikana Partio.

Li estis pranepo de senatano George Cabot, sed ne povis heredi ties familian nomon; tial oni donis tiun al li kvazaŭ duan antaŭnomon. Lia samnoma nepo, Henry Cabot Lodge la pli juna, ankaŭ estis politikisto kaj estis senatano por Masaĉuseco.

Li studis en la Universitato Harvard kaj estis la unua studento, kiu tie diplomiĝis pri politika scienco (en 1876).
Li estis federacia deputito de 1887 al 1893 kaj senatano de 1893 ĝis sia morto.
Multajn jarojn li estis estro de la senata komisiono pri eksteraj rilatoj.

En tiu posteno li forte batalis kontraŭ la propono de prezidento Woodrow Wilson, ke Usono membriĝu en Ligo de Nacioj, kiun ĝi mem proponis.
En 1919 Lodge jene argumentis kontraŭ la membreco de Usono:

"Usono estas la plej bona espero de la mondo, sed se vi katenos ĝin en la interesoj kaj disputoj de aliaj nacioj, se vi implikas ĝin en la intrigoj de Eŭropo, vi detruos ĝian potencan bonon kaj eĉ endanĝerigos ĝian ekziston.
Lasu ĝin marŝi libere tra la estontaj jarcentoj, kiel en la pasintaj jaroj.
Forta, grandanima kaj aplomba ĝi noble servis la homaron.
Zorgu, kiel vi traktu vian mirindan heredaĵon – tiun ĉi landon de orda libero.
Ĉar se ni stumblos kaj falos, libero kaj civilizo ĉie ruiniĝos.

Kvankam Lodge diris tiujn ĉi frazojn en lando, kiu du jarojn antaŭe senbezone plilongigis la Unuan Mondmiliton, li sukcesis malhelpi la membriĝon de Usono en Ligo de Nacioj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www2.volstate.edu/socialscience/FinalDocs/WWI-20s/lodgeagainst.htm  
* http://memory.loc.gov/ammem/today/may12.html 
* http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/lodge1.htm  
* http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=L000393 

Kategorio:Usonaj politikistoj
Peter Zlatnar

**Peter ZLATNAR** (naskiĝis 1914 - mortis la 7-an de februaro 1987 en Ljubljana) estis unu el la plej elstaraj jugoslaviaj esperantistoj.

Dum jaroj li estis UEA-fakdelegito. D-ro Zlatnar lernis Esperanton en 1933, kaj poste estris kaj Slovenian E-Ligon kaj (de 1954 ĝis 1960) la tiutempan Jugoslavian Esperanto-Federacion. Li kontribuis redaktajn laborojn al La suda stelo kaj Jugoslavia esperantisto kaj al du libroj: *Jugoslavio kaj ĝiaj popoloj* (1953 kaj *Esperanto kaj lernejo* (1959). Dum pluraj jaroj li estis komitatano de UEA, kaj atingis pionirajn sukcesojn kiel ĝia komisiito en la kampo de lerneja agado.

## Eksteraj ligiloj 
*[Libroj kaj aliaj dokumentoj](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=peter+zlatnar&vid=ONB&fn=search) de kaj pri Peter Zlatnar en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

Kategorio:Jugoslavaj esperantistoj
Kategorio:Slovenaj esperantistoj
Kategorio:Estraranoj de UEA
Sigismondo la 1-a (Pollando)

**Sigismondo la 1-a** de Pollando, **Sigismondo la 2-a** de Litovio, **Sigismondo la Maljuna**, (naskiĝis la 1-an de januaro 1467 kaj mortis la 1-an de aprilo 1548) estis de la 8-a de decembro 1506 ĝis sia morto reĝo de Pollando kaj grandduko de Litovio. Jam antaŭe li estis duko de Silezio.

Lia kromnomo "la maljuna" distingis lin de lia samnoma filo. Sed li vere atingis konsiderindan aĝon de pli 81 jaroj. Lia rekta antaŭulo estis ne lia patro Kazimiro la 4-a, sed lia frato Aleksandro, antaŭ kiu regis en Pollando ilia frato Johano Alberto. (La plej aĝa frato, Ladislao (Vladislao), estis reĝo de Bohemio kaj Hungario.)

Lia dua edzino estis Bona Sforza, filino de Gian Galeazzo Maria Sforza, duko de Milano.

Sigismondo estis la sesa reganto de Pollando kaj la kvara de Litovio el la jogajlida dinastio. Dum lia regado finiĝis milito kontraŭ la Germana Ordeno, kiam en 1525 ties estro Alberto de Brandenburgio konvertiĝis al protestantismo kaj omaĝis al Sigismondo, ricevante kompense la ordenan teritorion kiel feŭdon kaj iĝante duko de Prusio.

## Familio 
Kun sia unua edzino, Barbara Zápolya (1495–1515), filino de la hungara palatino Stefano Zápolya, kiun li edzinigis en 1512, li havis du filinojn:
* Jadviga Jogajlido (1513–1573); edzino de Joaĥimo la 2-a Hektoro, princo-elektisto de Brandenburgio
* Anna (1515–1520)

En 1518 li edziĝis al Bona Sforza. Ili havis ses gefilojn.

* Izabela Jogajlido (1519–1559); edzino de hungara reĝo Johano Zápolya, frato de Barbara, la unua edzino de Sigismondo la 1-a
* Sigismondo la 2-a (1520–1572), la sekva pola reĝo
* Sofia Jogajlido (1522–1575); edzino de Henriko la 2-a de Brunsvigo-Wolfenbüttel
* Anna Jogajlido (1523–1596); edzino de pli posta pola reĝo Stefano Báthory
* Katarina Jogajlido (1526–1583); edzino de sveda reĝo Johano la 3-a
* Alberto Jogajlido (1527-1527)

Krome li havis plurajn .

Dosiero:Zygmunt I Stary (275217).jpg|Sigismondo la Maljuna
Dosiero:Cranach the Younger Sigismund I the Old.jpg|Sigismondo la Maljuna
Dosiero:ZygmuntStary.jpg|Monero kun portreto de Sigismondo la Maljuna

[eta|350ra|maldekstra|*Prusa [Omaĝo*. En la jaro 1525 en Krakovo Albreĥto (Prusio) kiel feŭdo (vasalo) de Pollando omaĝis genuante al pola reĝo Sigismondo kaj pagis tributon]]
[eta|400ra|maldekstra|[Krono de la Regno de Pollando kaj Grandduklando Litovio, 1526]]

Kategorio:Jogajlidoj
Kategorio:Polaj reĝoj
Kategorio:Regantoj de Litovio
Kategorio:Historio de Belorusio
Kategorio:Historio de Litovio
Kategorio:Historio de Pollando
Kategorio:Guberniestroj de Silezio
Kategorio:Sileziaj dukoj
Sakai (apartigilo)

**Sakai** aŭ **Sakaj** povas esti:

*Urbo Sakaj (堺市 [sakai-ŝi]) en Gubernio Osaka en Japanio
*Distrikto Sakai (坂井郡 [sakai-gun]) distrikto en Gubernio Fukui
*Sakai (Fukui) (坂井町 [sakai-ĉō]) urbeto en Distrikto Sakai
*Sakaj (Ibaraki) (境町 [sakai-maĉi]) urbeto en Gubernio Ibaraki
*Sakai (vilaĝo) (坂井村 [sakai-mura])
*Sakaj (Gunma) (境町 [sakai-maĉi]) estinta urbeto en Gubernio Gunma, unue Isesaki
Kampo (fiziko)

Fiziko prenas sian sencon de **kampo** el la matematika branĉo de vektora kalkulo, tie **fizika kampo** estas spaco, en kiu valoro (skalara, vektora, aŭ tensora) atribuiĝas al ĉiu punkto. Fiziko aldonas la koncepton, ke kelkaj kampoj estas apartaj formoj de materio, sistemo kun senlima grado de libereco.

Al fizikaj kampoj apartenas: elektraj, elektromagnetaj kaj gravitaj kampoj, nuklea kaj onda (kvanta) kampoj, konformaj al diversaj partikloj (ekz. elektrona-pozitrona kampo).

La fontoj de la fizikaj kampoj estas partikloj: por elektromagneta kampo tio estas ŝargitaj partikloj. Fizika kampo, kreita de la partikloj, transportas ĉiajn interagojn inter konformaj partikloj kun certa rapido. En kvantuma teorio, interago estas kaŭzita pro la ŝanĝo de karakterizaj kvantoj inter partikloj. 

Ĉefkonceptoj de fizika kampo:
* Forto
* Gravito
* Elektro
* Magnetismo
* Nuklea forto
* Inercio 

Kampo estas grava nocio ankaŭ en moderna Algebro.
----
## Vidu ankaŭ 
**[S]:** Vikiarbo > Universo > Kampo kaj Energio
**[M]:** Radiado ~ Lumo ~ Energio

Kategorio:Fiziko
Dandapani Jayakanthan

**Dandapani JAYAKANTHAN** [dandapani ĝajakantan], ankaŭ literumata *Jayakantan* kaj *Jeyakantan* (naskiĝis la 24-an de aprilo 1934 en Kaddalor, Tamilnado, Barato) estas plurfaceta verkisto — ne nur romanisto kaj novelisto (pro kiuj oni konsideras lin inter la plej bonaj verkistoj aktualaj), sed ankaŭ eseisto, ĵurnalisto, reĝisoro, kaj kritikisto en la tamila lingvo. Rimarkindas, ke li havis nur 5 jarojn da formala, lerneja edukado.

Forkurante de sia hejmo, la 12-jara Jayakanthan iris al hejmo de onklo, de kiu li unue lernis pri la komunismo. Poste, alvenante al Ĉenajo (urbo tiam konata kiel Madraso), li eklaboris en la presejo de *Ĝanaŝakti*, la revuo de la Barata Komunista partio, kaj vendis la revuon surstrate dum vesperoj.

Li ekverkadis en la fruaj 1950-aj jaroj, kaj rapide iĝis unu el la plej konataj verkistoj tamilaj. Kvankam li konservis ideologie maldekstran vidpunkton pro la longa rilato kun la politika maldekstro, li rifuzis resti membro de la partio, kaj iris pli centren politike al la partio Congress (kaŭngres).

Krom ĉ. 40 romanoj, li ankaŭ verkis multajn novelojn, duvoluman aŭtobiografion kaj ankaŭ tamiligis biografion de Gandhi verkitan en la franca de Romain Rolland.

Pro siaj verkoj, kiuj „pliriĉigis la altajn tradiciojn de la tamila literaturo“ kaj sia „profunda kaj sentema kompreno de la kompleksa homa naturo“ li gajnis la premion Gjanpith de 2002, kiu estas la plej prestiĝa beletra premio de la barata registaro.

## Eksteraj ligiloj 
* anglalingva superrigardo de la vivo kaj verkaro de Jayakanthan
* anglalingva biografieto kun utilaj ligoj pluesplorindaj
* noveloj de Jayakanthan (en la tamila)

Kategorio:Barataj verkistoj
Kategorio:Barataj reĝisoroj
Kategorio:Tamilaj verkistoj
Kategorio:Gjanpith-laŭreatoj
Rektumo

**Rektumo** (latine: *rectum intestinum*) estas la lasta, rekta parto de la dika intesto ĉe la vertebruloj, etendiĝanta de la sigmoida kojlo ĝis la anuso.

Rektuma ekzameno estas enpenetra medicina ekzameno de la rektumo farita de kuracisto aŭ alia medicina laborantarano. 

## Vidu ankaŭ 
* digesta sistemo 
* kojlorektuma kancero
* Kojlorektuma kirurgio

Kategorio:Digesta sistemo
Estetiko

[270|eta|dekstra|Kovrilpaĝo de *Aesthetica* (1750) de [Alexander Gottlieb Baumgarten.]]
La **estetiko** (, signifas *sensaĵo* aŭ *perceptaĵo*) estas la parto de la filozofio, kiu prizorgas la esencon kaj la percepton de la belo. Ĝi studas la pritaksadon kaj la estetikajn emociojn, plie la diversajn formojn de la arto.

La **estetiko** estas do teorio pri belo; du ĉefaj aspektoj povas esti aparte rimarkataj:
* la estetiko estas teorio, kiu volas esti normiga scienco, apud logiko kaj moralo (depende de la ĉefaj homaj valoroj: la vero, la bono, la belo). Ĝi estas do teorio de distinga tipo de valorjuĝadoj, kiu eldiras la ĝeneralajn normojn de la belo;
* la estetiko estas ankaŭ metafiziko de la belo, kiu strebas malkaŝi la originan fonton de tutaj senseblaj belaĵoj: speguligo de la inteligenteblo en la materio (Platono), manifestado de la ideo (Hegelo), natura belo kaj arbitra belo, ktp.

Laŭ Francisko Azorín **estetiko** estas *Scienco pri la belo en la arto, en la vivo.* Kaj li indikas etimologion el greka *aisthetikos* siavice el *aesthetos* (veraĵo), kaj de tie la latina *aesthetice*.

## Filozofio de arto 
Unu el la esencaj funkcioj de arto estas ligi nin al ni mem, al kiu ni estas en praktiko, kaj al kiu ni povas esti. Ĝi trompas, versatila kaj escepta por esprimi la komunan kaj universalan. Arto memorigas nin pri ni mem, tiklas jukas kaj elvokas subpremitajn aŭ neaktivajn partojn, puŝas kaj inspiras por esti.

## Vidu ankaŭ 
* Arto
* Belo

## Bidaro 
## Notoj
Olt (rivero)

eta|dekstra|250px
**Olt** (latine **Alutus**) estas rivero en Rumanio. Ĝi fontas en la Orientaj Karpatoj, trarompas la Sudajn Karpatojn kaj fluas en Danubon ekster la Karpat-baseno. Ĝia longo estas almenaŭ 615 km, laŭ kelkaj pli, depende de mezurado.
Ĝi trafluas la jenajn distriktojn: Harghita, Covasna, Braşov, Sibiu, Vâlcea kaj Olt. Ĝia trafluejo tra la Sudaj Karpatoj ĉe Turnu Roşu (ruĝa turo) estas grava trafikvojo inter la centra kaj la suda Rumanio (Eŭropa Vojo 81). Ĝia dekliveco tie servas por produkti elektron.
Flankaj riveroj: Râul Negru, Cibin, Lotru, Topolog, Olteţ.

Ĝia nomo devenas el la latina lingvo kaj signifas "argila". Por la germanlingva loĝantaro ĝi nomiĝas "Alt".

Laŭ la hungara poeto Ady (adi) Olt simbolas Rumanion. En sia poemo li diras: Havas Danubo kaj Olt komunan voĉon. Laŭ transilvanianoj, frato de Olt estas Mureş, ja ili fontas preskaŭ en la sama loko.

Ekzistas en suda Rumanio ankaŭ distrikto kun la sama nomo.

Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Riveroj en Rumanio
Kategorio:Transilvanio
Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Akvokolekta areo de Danubo
Kategorio:Alfluantoj de Danubo
Shirley Bassey

eta|Shirley Bassey ĉe Glastonbury Festival 2007
**Shirley BASSEY**, naskita la 8-an de januaro 1937, estas kimra kantistino.

En 2000 ŝi estis nobeligita de la reĝino de Anglio.

Ŝi estis Artisto por Paco de Unesko.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.songsofshirleybassey.co.uk  
* http://www.famouswelsh.com/cgibin/getmoreinf.cgi?pers_id=319  
* http://www.imdb.com/name/nm0060259 
* https://web.archive.org/web/19991127135821/http://www.geocities.com/Hollywood/Boulevard/8612/shirley.html

BASSEY, Shirley
Kategorio:Unesko
Francisco Pi y Margall

**Francisco** (aŭ **Francesc**, laŭ la kataluna nomo) **Pi i Margall** (naskiĝis en 1824 en Barcelono, mortis en 1901 en Madrido) estis hispana politikisto, prezidento de la Unua Hispana Respubliko.

Pi estis unu el la unuaj defendantoj de la ideoj federalistaj en la hispana regno. Li ankaŭ defendis tezojn demokratajn kaj respublikistajn, kun certa proksimeco al la socialismo, pro kio li devis diversfoje ekziliĝi.

Post la sentronigo de la reĝino Izabela la 2-a de Hispanio en 1868 (*La Glora Revolucio*), li fariĝis deputito. Li defendis kiel formon de regado la respublikon, kiu fine alvenis en 1873. Dum pluraj monatoj li estis prezidento de la Unua Hispana Respubliko.

La ekstremigo de la federalista ideo, kiu kondukis al la memproklamado de diversaj *kantonoj*, parte senkreditigis liajn ideojn, kaj li devis rezigni.

Post la reveno de la monarkio en 1874 li parte retiriĝis. Poste li fondis propran gazeton, *La Nova Reĝimo* (kastilie *El nuevo régimen*), kaj post kelkaj jaroj denove fariĝis deputito, en radikala listo.

En 1898 li publikigis artikolon en sia gazeto, defendante novan lingvon, kiu antaŭ nelonge estis alveninta al Hispanio, nome Esperanton. Diversaj pioniroj de la esperanta movado en Hispanio kaj precipe en Katalunio, inter kiuj Frederic Pujulà i Vallès, iel rilatis al la ideoj de Pi i Margall.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.mundofree.com/nor/natm/curiosidades/spain/personajes/F_Pi_Margall.htm 
* https://web.archive.org/web/20010515102014/http://www.geocities.com/CapitolHill/Lobby/8579/pi.html 
* http://www.bartleby.com/65/pi/PiyMarga.html  
* http://saavedrafajardo.um.es/WEB/archivos/respublica/hispana/DOC0004-JVB.pdf  

Dosiero:Francisco Pi y Margall.jpg|
Dosiero:Recuerdos y Bellezas de España.png|

Dosiero:Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg|

PI I MARGALL, Francisco
P
P
Kategorio:Barcelonaj esperantistoj
Kategorio:Hispanaj respublikanoj
Unua Hispana Respubliko

La **Unua Hispana Respubliko** estis etapo de la hispana historio kiu daŭris nur iom pli ol unu jaron, inter 1873 kaj 1874.

Ĝi komencis per la abdiko de reĝo Amadeo de Savojo, en Februaro 1873, post tre mallonga regado. La monarkia solvo estis malkreditigita tiam en la okuloj de la radikaluloj kaj demokratoj kiuj estis forpelintaj la burbonan reĝinon Izabela la 2-a.

La respublikanoj estis tamen dividitaj rilate la formon de la reĝimo, inter la federalistoj kaj la unuigemaj. La lukto inter ambaŭ branĉoj kondukis al la rapida sinsekvo de regantoj kaj eĉ de la prezidentoj. Insurekcioj en diversaj lokoj, pluraj el ili fare de la plej ekstremaj el la federalistoj (la fenomeno estis konita kiel *kantonalismo*), ankaŭ kontribuis al la malstabileco.

Dum tiu tempo ĝi havis kvar prezidentojn:
* Estanislao Figueras (februaro -junio 1873).
* Francisco Pi y Margall (junio-julio 1873). Pi y Margall estis la ĉefa ideologo de la federalistoj, kaj estas konata en esperantaj medioj ĉar lia estis unu el la unuaj propagandantoj al Esperanto en ĝenerala medio.
* Nicolás Salmerón (julio-septembro 1873). Li demisiis por ne esti devigata subskribi mortpunon.
* Emilio Castelar (septembro 1873 - januaro 1874). Li estas unu el la ĉefaj retorikuloj de la hispana politiko.

Krome, la Respubliko estis kontraŭbatalita de la monarkistoj, siavice dividitaj inter partianoj de la tradicia reĝimo (karlistoj) kaj pli moderaj sekvantoj de la filo de la eksa reĝino, Alfonso. Dum pluraj monatoj en 1874 regis generalo Francisco Serrano, kun apogo de la monarkistoj. Fine, tiuj ĉi trovis la necesan apogon en la armeo, kaj sukcesis triumfigi puĉon kiu revenigis novan reĝon Alfonso al la povo fine de 1874.

## Vidu ankaŭ 
* Hispana Respubliko
* Dua Hispana Respubliko

Kategorio:Historio de Hispanio
Hispana Respubliko, Unua
Kategorio:Respublikismo
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1873
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1874
Kategorio:19-a jarcento en Hispanio
1 E0 m

Por bildigi la grandecon de unu metro, tiu ĉi paĝo estas listo de iuj aĵoj longaj de inter 1&nbsp;metro&nbsp;(**m**) kaj 1&nbsp;dekametro&nbsp;(**dam**) (100—101&nbsp;m).
----
eta|dekstra|320px|Homoj.

Unu metro egalas al (proksimume) 39 coloj, (proksimume) 3,28 futoj (laŭ la Imperia sistemo), 100 centimetroj, aŭ 1.000 milimetroj.

Vidu ĉi tie pri signifoj de *deka-*, *centi-*, *mili-*.

* Distancoj pli mallongaj ol 1 m
* 1 metro estas:
** flanko de kvadrato, kies areo estas 1 m².
** streko de kubo, kiu havas surfacan areon 6 m² kaj volumenon 1 m³.
** radiuso de cirklo, kies areo estas proksimume 3,14 m².
** radiuso de sfero, kiu havas surfacan areon de proksimume 12,56 m² kaj volumenon de 4,19 m³.
* 1 m -- ondolongo de la plej alta VHF-a radiofonia frekvenco, 300 MHz.
* 1,435 m -- norma fervoja larĝo de trako.
* 1,75 m -- meza alto de homa viro.
* 2,5 m -- longo de DaimlerChrysler-a aŭto "Smart" .
* 2,77 - 3,44 m -- ondolongo de la FM-aj dissendo-frekvencoj 108 - 87 MHz
* 3,048 m -- alto de la korbo en korbopilko.
* 3,054 m -- longo de malnovstila Mini (aŭto).
* 3,63 m -- rekorda flugillongo de vivantaj birdoj (albatroso, *Diomedea exulans*).
* 3,66 m -- longo de novstila MINI (aŭto).
* 4,80 - 5,50 m -- alto de ĝirafo
* 7,5 m -- proksimuma longo de la homa intesto.
* 10 m -- ondolongo de la plej malalta VHF-a radiofonia frekvenco, 30 MHz.
* 10 m egalas al 1 dekametro (1 dam).

* Distancoj pli longaj ol 1 dam

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Graduso

eta|angula mezurilo, kiu dividas la cirklon en 400 gradusoj
La **graduso** (mallongigo: gr) ankaŭ nomita **gono** (simbolo: gon, el la greka *gônia* = "angulo") estas angula mezurunuo egala al π / 200 radiano, al centono de orto, aŭ al 0,9 grado. Alimaniere priskribi estas ke la divido de la cirklo en 400 gradusoj, tiel ke en ĉiu rekta angulo estas 100 anguloj de gradusoj.

La graduso estas la konsekvenco el la invento de la metro, ĉar la metro estas la 40.000.000-ono de la ter-ĉirkaŭo, kiam oni onigas tiun ĉirkaŭon per 400 gr, 1&nbsp;km egalas al 1/100 da graduso.

Pro tio, oni malbone komprenas ke oni ankoraŭ uzas la gradon en la aviadila kaj marveturada medioj kie la mezurunuoj estas la mar-mejlo (naŭta mejlo = 1854 metroj) kaj la deksesonaj unuoj.

La avantaĝo de ĉi tiu unuo estas la facileco kalkuli simplajn kalkulojn. Tiel, ekzemple, se mi turniĝis laŭ angulo de 117 gradoj, dekstrume ek de la nordo, oni povas facile kompreni, ke mia vizaĝo turniĝas laŭ angulo de 17 gradoj sub la oriento. Ĉi tiu divido de la cirklo originis de Francio, kaj estas parto de la metra sistemo. Tamen ĉi tiu divido ne estis universale akceptita, kaj praktikas nur en iuj specialaj branĉoj kiel mezuroj, aŭ artilerio kaj en iuj lokoj, precipe en lokoj, kiuj estis sub franca kontrolo. En la 80-aj kaj 90-aj jaroj plej multaj sciencaj poŝkomputiloj inkluzivis eblon por kalkuloj en gradusoj. Pli postaj modeloj ne inkluzivis ĉi tiun opcion kaj permesas kalkulojn nur en gradoj da radianoj.

## Nomo en Esperanto 
Laŭ iuj, "graduso" en Esperanto ne nur estas mezurunuo por anguloj, sed ankaŭ por temperaturo, intenseco de tertremoj, vento-intenseco, kaj tiel plu. Laŭ la *Plena Ilustrita Vortaro* kaj PIV2, tamen, graduso estas nur mezurunuo por anguloj, egala al centono de orto. Ĉar orto egalas al 90 gradoj, unu graduso egalas al 0,9 gradoj.

En la rusa grado nomiĝas "" [GRAdus], kaj graduso nomiĝas "" [grad].

## Vidu ankaŭ 
* Radiano
* Steradiano
* Grado

## Eksteraj ligiloj 
* http://mathforum.org/library/drmath/view/55451.html

Kategorio:Mezurunuoj de angulo
Karono (luno)

**Karono** (aŭ **Ĥarono**) estas la plej granda luno de Plutono. Ĝi havas diametron de 1,214 kilometroj, kaj estas 19,640 kilometroj for de Plutono.

Malkovrita de usona astronomo James W. Christy en 1978, ĝi havas unu seponon de la maso de Plutono kaj ĝia surfaco similas esti formata el glacia akvo sen apero de metano.

## Vidu ankaŭ 
* Plutono
* New Horizons - la unua kaj ununura kosmosondilo, kiu deproksime esploris Karonon

## Referencoj 
Kategorio:Lunoj de Plutono
Momant-magnituda skalo

La **momant-magnituda skalo** estas mezurskalo por la forteco de tertremoj.
Ĝin enkondukis en 1979 la sciencistoj Tom Hanks kaj Hiroo Kanamori.

La valoroj de la skalo estas proporciaj al la logaritmo de la tertrema momanto.
La proporcieco estis elektita tiel, ke en la intervalo inter 4 kaj 8 la valoroj estas tre similaj al la skalo de Richter.
Sub valoro 3,5 la momant-magnituda skalo ne estas tre taŭga.
Kontraŭe ĝi pli bone ol la skalo de Richter distingas inter tre fortaj tertremoj kun valoroj de pli ol 8.

La originala artikolo de Hanks kaj Kanamori pri la skalo aperis en la revuo *Geophysical Research*, numero 84, p. 2348-2350.
Ĝia titolo estis "*a moment magnitude scale*" (momant-magnituda skalo).

## Vidu ankaŭ 
* magnitudo (tertremo)
* Geofiziko

Kategorio:Geofiziko
Neĝleopardo

La **neĝleopardo** aŭ **uncio** (*Panthera uncia*) estas feliso el la ordo de karnomanĝuloj kaj familio de felisedoj kun hararo kremkolore helflava ĝis preskaŭ blanka kun leĝera helflavgriza nuanco; la grizbruna ĝis griznigra desegno similas al tiu de leopardo. Ĝi estas forte endanĝerigita specio pro retiriĝo de la arbaroj kaj malmultiĝo de la predeblaj bestoj.

## Disvastiĝo 
Tiu palearktisa leopardo troviĝas en Tibeto, Ŝinĝango, Ĉinghajo, Gansuo, Ningŝjao kaj la Interna Mongolio de Ĉinio, kaj ankaŭ en iama Sovetunio, Kirgizio, Mongolio, Afganio, Nepalo kaj Kaŝmiro.

## Priskribo 
Ĝi estas tutkorpe grizblanka, kun nigraj makuloj kaj ringaj strioj. La nigraj makuloj sur la kapo estas malgrandaj kaj densaj. Sur la vosto kreskas molaj kaj longaj haroj. Ĝiaj haroj estas multe pli longaj ol tiuj de la leopardo. La dorsaj haroj estas 5 centimetrojn longaj kaj la ventraj haroj estas ankoraŭ pli longaj. Ĝia korpo longas 1,2-1,5 metrojn.

## Vivmaniero 
Somere la neĝleopardoj aktivadas sur montoj 3 000-6 000 metrojn super la marnivelo kaj vintre en lokoj 1 800-3 000 metrojn super la marnivelo. Ili havas fiksajn nestojn en rokkavernoj aŭ rokfendoj. En unu sama nesto ili loĝas kelkajn jarojn. Ili agas ne ĉiam sur altaj neĝmontoj, sed iras supren aŭ malsupren de la montoj kun translokiĝo de la ĉasaĵoj. La neĝleopardo manĝas ĉefe sovaĝan kapron, bluan ŝafon, cervon, hamstron, grundsciuron kaj leporon. Por kapti ĉasaĵon, ĝi unue alproksimiĝas malrapide al la lasta, kaj tuj poste faras subitan atakon al ĝi aŭ atendas ĝin malantaŭ roko. La neĝleopardo aktivadas en nokto, tre viglas en vespero kaj mateno.

En tago ĝi malofte eliras. Ĝia nesto troviĝas en izola loko nealirebla, tial oni tre malfacile vidas ĝin. La neĝleopardo estas furioza kaj sagaca kun facilmovaj kruroj. La neĝleopardino naskas ĉiufoje 2-4 idojn kaj ĝia gravedeco daüras 93-110 tagojn. La felo de neĝleopardo estas tre valora pro sia bela, densa kaj mola hararo.

## Minacoj 
Nun la nombro de la sovaĝaj neĝleopardoj estas tre malgranda, tial ĝi jam estis difinita de la Internacia Ligo por Protekti la Naturon kaj Naturan Riĉfonton kiel unu el la protektataj bestoj. En la mondo nur dekkelkaj zoologiaj ĝardenoj bredas neĝleopardon. La specio estas listigata en la Internacia Unio por la Konservo de Naturo kun la statuso **endangerigita**.
## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Alpa stepo de Karakorumo kaj okcidenta Tibeta Altebenaĵo
* Emin-vala stepo
* Mongolaj-manĉuraj herbejoj
* Nacia Parko Gangotri
* Nordokcident-himalajaj alpaj arbustaroj kaj herbejoj

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Felisedoj
Kategorio:Faŭno de Azio
Kategorio:Faŭno de Himalajo
Kategorio:Faŭno de Siberio
Kategorio:Mamuloj de Azio
Kategorio:Endanĝeritaj specioj
Kategorio:Naciaj simboloj de Afganio
Kategorio:Naciaj simboloj de Kirgizio
Kategorio:Palearktisa faŭno
Astronomia unuo

eta|La griza linio estas unu astronomia unuo
**Astronomia unuo**, mallonge **AU**, **au** aŭ **ua**, estas astronomia mezur-unuo por distancoj ene de stelaj aŭ stelaj-planedaj sistemoj.
Ĝi proksimume egalas al la meza distanco inter Suno kaj Tero, pli precize al la duono de la granda akso de la tera orbito, kaj longas  ± 30 metrojn.
Tio estas ĉirkaŭ 500 lumsekundoj aŭ iom pli ol 8 lum-minutoj.

Grava motivo por la uzo de tiu unuo estis, ke en tempoj, kiam ĝia valoro ne estis precize konata, ĝi ebligis tre precize indiki la sun-distancojn de aliaj planedoj, kalkuleblaj per la tria leĝo de Keplero.

Dum la 28-a ĝenerala asembleo de la Internacia Astronomia Unio (fino de aŭgusto 2012 en Pekino), la astronomia unuo estis difinita kiel ekzakte valoranta  metroj.

## Vidu ankaŭ 
* Lumjaro
* Parseko

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* La astronomia unuo, nova difino 
* La Kosmo kaj ni – paĝoj 34- 37
* http://www.astro.iag.usp.br 
* http://ssd.jpl.nasa.gov/iau-comm4/iausgnsrpt.ps  

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Kategorio:Astronomiaj mezurunuoj
Albertville

**Albertville** estas francia urbo en la departemento Savojo en nordaj Alpoj. Ĝi kuŝas je la alteco de 345 metroj inter la montaroj Bauges nordokcidente, Beaufortain nordoriente kaj *Grand-Arc* sude. La rivero *Arly* trafluas la urbon kaj elirante el ĝi, ĵetiĝas en Isère.

Inter la 8-a de februaro kaj la 23-a de februaro 1992 ĉi tie okazis la Vintra Olimpiko 1992.

La urbo havas partnerajn ligilojn kun la urbo Winnenden en la sudokcidenta Germanio, kie interalie ekzistas mezlernejo nomata *Albertville*. Krome ekzistas ankaŭ loĝloko *Albertville* en Alabamo, Usono.

## Esperanto-movado 
En Albertville kreiĝis Esperanto-asocio en 2004 *Albertville Esperanto*, kaj en la valo Tarentezo ekzistas jam delonge alia asocio *Tarenteza Esperanto*.
* retejo de la asocioj Albertville Esperanto kaj Tarenteza Esperanto 

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Savoie
* Albertville (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala urba retejo
* turisma retejo 


Kategorio:Komunumoj de Savoie
Kategorio:Vintrosportejoj en Francio
Kategorio:Etapaj urboj de Tour de France
Kategorio:Vintrolimpikaj urboj
Krio

**Krio** povas signigi:
* **Krio** estas laŭta kaj ofte akra voĉa sono kiun povas per buŝo eligi ("krii") homoj kaj kelkaj aliaj bestoj. Krio povas enhavi vortojn (ekzemple batalkrio) aŭ nur interjekcian sonaĵon; vidu kriado
* **Nehijaŭo**, propralingve plurale **Nehijaŭak**, kutime konataj kiel **Krioj**, estas anoj de plej granda denaska etno en Kanado.
* **Kriooj** estas kutime kaj malplejmultule (10%) denaska parolanto aŭ praulano de la **Krioa lingvo**, aŭ **sieraleona kreola lingvo**, ĉefa lingvo (90%) de Sieraleono, kiun ankaŭ parolas la akuoj en Gambio,
* **Kriooj** ([//id.wikipedia.org/wiki/Suku_Krio indonezie], [//en.wikipedia.org/wiki/Krio_Dayak_people angle]), aŭ eble **Keheroj** estas anoj de etno de la Dajakoj, kiu parolas la **Keheran lingvon** ([//id.wikipedia.org/wiki/Bahasa_Kereho indonezie], [//en.wikipedia.org/wiki/Krio_Dayak_language angle]).
Gotlanda lingvo

[eta|280px|En la supra mapo pri la lingvodisdivido ĉirkaŭ la [Norda Maro dum la jaro 900, la ruĝa kaj oranĝa koloroj estas la okcidenta kaj orienta varioj de la norena lingvo, violkoloras la gotlanda lingvo, flavas la anglosaksa en Britio, kaj inter la verdaj areoj estas la restaj varioj de la ĝermana lingvo, kun multe da saksa kaj marborde iom la frisa lingvoj en hodiaŭa norda Germanio kaj Nederlando. Krome bluas la krimee gota lingvo]]
La **gotlanda lingvo** (svede *gutamål* aŭ *gutniska*) estas la origina lingvo de la provinco Gotlando, nun en Svedio (antaŭe en Danio, antaŭ tio pli-malpli memstara); ĝi influis la gotlandan dialekton de la sveda lingvo (svede *gotländska*). Ĝi apartenas al la nordĝermana lingvaro, kun ioma parenceco al la orientĝermana lingvaro.

En la mezepoko, du tekstoj estis verkitaj en la gotlanda lingvo: Gotlanda leĝo kaj Gotlanda sagao; de la lasta ekzistas esperanta traduko farita de Gunnar Gällmo (Al-fab-et-o 2005).

Nuntempe la lingvo estas parolata de malmultaj homoj, precipe en la suda parto de la ĉefinsulo kaj en la dua insulo de la provinco Gotlando, Fårö, kiu havas tre apartan dialekton.

La flegadon de la nuna gotlanda lingvo prizorgas Gutamålsgillet, kun dulingva retpaĝo (gotlande kaj svede) ĉe .

Ĝis hodiaŭ, oni verkadas beletron (kaj poezion kaj prozon) en la gotlanda lingvo. La plej fama gotlandlingva poeto de la 20-a jarcento estis Gustaf Larsson (1893-1985), kies gotlandlingvaj poemoj (li verkis ankaŭ svede) aperis en *Gutniska dikter*, unua eldono 1961.
_NOTOC_
## Lingvaj ekzemploj 
### Mezepoka lingvo 
El Gotlanda sagao:

: Gutland hitti fyrsti maþr þan sum þieluar hit. þa war gutland so eluist at þet daghum sanc Oc natum war uppj. En þann maþr quam fyrsti eldi a land Oc siþan sanc þet aldri.

(Gotlandon trovis unue viro, kiu nomiĝis Thjelvar.
Tiam Gotlando estis tiel sorĉita, ke ĝi tage sinkis
kaj nokte estis supre. Sed tiu viro unue portis fajron
al la lando, kaj poste ĝi neniam sinkis.)

### Nuna lingvo 
El popolkanto:

: Haile garden har ja säupe upp
: u så hä lille kuddustumpu.
: Av henne har ja int mair igen
: än bärre hånni u rumpu.

(La tutan bienon mi fordrinkis
kaj la bovineton.
De ŝi, mi ne plu havas pli
ol la kornojn kaj voston.)

### Patro Nia 
Tradukita en 1742 de Jacob Toftén:

: Oe Fadur, Du sum jäst i himmelij,
: kume dit reike näste uss;
: warde dein wilo sum i himmelij, så ukså pa jordene.
: De dagliga braud gif us i dag,
: uk fyrilat uss ora skulda,
: sum wörr fyrilatum daim, sum uss skulduga järo.
: Uk laid aij uss in i fristelse,
: men heldur freia uss fra deij aumba.
: Fyr reike jär ditt, uk makti, uk herlighaiti, ifra nu, uk i aiwiga teida.
: Amen.
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.gotland.info/om_gotland/las_mer/gutamal.htm
* http://home.swipnet.se/gutniska
* http://gutnisku.imess.net/indexe.htm 

Kategorio:Nordĝermana lingvaro
Kategorio:Gotlando
S. Colum Gilfillan

**Seabury Colum GILFILLAN** ( – 1987 en Pasadena, Kalifornio, Usono) estis usona esperantisto kaj longdaŭra membro de UEA. Li ankaŭ estis sociologo, kiu priskribis inventojn kiel evoluan procezon.

## Verkoj 
* 1935a, Inventing the Ship. A Study of the Inventions Made in her History between Floating Log and Rotorship, Follett, Chicago (IL).
* 1935b, The Sociology of Invention. An Essay in the Social Causes, Ways, and Effects of Technic Invention especially as Demonstrated Historicly Authors Inventing the Ship, Follett, Chicago (IL); reprinted Massachusetts Institute of Technology (Mit) Press, Cambridge (MA), 1970.

Kategorio:Usonaj esperantistoj
Kategorio:Esperantistaj sociologoj
Cornelia Friis

**Cornelia FRIIS** (naskiĝis en 1904 en Nederlando kiel *Cornelia Margareta Lignian*, mortis la 30-an de januaro 1987 en Danio) estis nederlanda-dana esperantistino. En 1930 ŝi edziniĝis al la dana esperantisto Lorenz Friis en granda festo de Amsterdamo. La esperantlingva gazetaro amplekse raportis pri la internacia movada geedziĝo, kaj la Enciklopedio de Esperanto de 1934 menciis ĝin. La paro pasigis sian komunan vivon en Danio.

Kun sia edzo ŝi dum pli ol 40 jaroj organizis la internaciajn Esperanto-kursojn en Helsingør, kaj ili en Aabyhøj kune kreis la Danan Esperanto-Eldonejon, «Dansk Esperanto-Forlag». Ekde la ekesto en 1938 ŝi administris la eldonejon, nun ampleksantan centon da titoloj, kaj daŭre havis tiun funkcion dum 41 jaroj, ĝis la paro en 1979 fermis la entreprenon.

## Fontoj 
Kategorio:Nederlandaj esperantistoj
Kategorio:Danaj esperantistoj
Raymond Fiquet

**Raymond FIQUET** (naskiĝis 1904 - mortis la 3-an de junio 1987) estis delonga aktivulo kaj iama prezidanto de la Esperanto-Klubo de Nico.

Li iniciatis kaj eldonis La nica literatura revuo (1955-1962), kiu sub la redakto de Gaston Waringhien fariĝis unu el la plej gravaj kulturaj revuoj en Esperanto.
Karakalo

**Karakalo** (naskiĝis la , mortis la ) estis imperiestro de Romio en la jaroj 211–217.

Lia nomo estis **Marcus Aurelius Antoninus**, sed li prenis kromnomon Karakalo (*Caracalla*), kiu rilatas al la kapuĉaj tunikoj, per kiuj sin vestis liaj samlandanoj.
[eta|maldekstre|400px|La imperiestro Karakalo, asasinita fare de [:de:
Iulius Martialis|Julio Marcialo, el Storia d'Italia de Tancredi Scarpelli.]]
## Vivo 
La plej aĝa filo de la imperiestro Septimo Severo deklaritis fare de la patro en 196 *Cezaro* kaj en 198 *Aŭgusto*. Post la morto patra li ekregis en 217 kune kun la frato Publius Septimius Geta. Lin li baldaŭ murdigis en la brakoj de la patrino Julia Domna ĉar li ne volis de iu bremsiĝi en decidado. Samtempe multaj el ties ŝatantaro (laŭdire ĝis 20 miloj), inter kiuj troviĝis kaj la elstara juristo Aemilius Papinianus, devis morti laŭ ordono karakala. Pro financaj kialoj ĉefe, li en 212 solene al ĉiuj liberaj imperianoj cedis la romian ŝtatanecon per *Constitutio Antoniana*; sekve ĉiuj devis pagi impostojn.

Estante militavida same kiel la patro li bazis tutan potencon sian je la armeo pliriĉigante kaj privilegiulante la soldataron. En 213 li ekmilitis en multaj provincoj post kiam li estis transdoninta la regadopovon al la patrino; ĉe la Rejno, post la venko de la Alemanoj, li refunkciigis la Neckar-landlimlinion; li militis ĉe Danubo (ekz. kontraŭ la Ĥatoj) antaŭ ol iri en 214 eosten por imiti en ridinda maniero la geniecon de Aleksandro la Granda. Sed kiam en printempo 217 li planis denove kampanji kontraŭ la Partoj li mortigitis laŭ instigo de la ĉefo de la pretoria gvardio, Makrino.

Inter la konstruaĵoj realigitaj en Romo plej gravas memkompreneble la Banejoj de Karakalo apud la Capena-pordego; ili nombriĝas inter la plej gravaj ruinoj antikvaj. Belega ankaŭ la Severo-arko de sur la Roma Forumo estas. Inter la konserviĝintaj bildoj de li plej bonas eble busto en Napolo.

## Fonto 
*Meyers Großes Konversations-Lexikon*, volumo 3. Leipzig 1905, p. 754 (tie ĉi interrete)

## Bildoj 

Dosiero:Caracalla bust.jpg|Busto de Karakalo en la Luvro
Dosiero:CaracallaSest.jpg|Portreto de Karakalo sur sesterco
Dosiero:Caracalla Louvre.jpg|Busto en la Luvro
Dosiero:Sestertius-Caracalla-Circus Maximus-RIC 0500a.jpg|Monero de Karakalo. Sur la dorsflanko, la Circus Maximus, kun la obelisko kaj la *spinae*, restaŭritaj de la imperiestro

## Eksteraj ligiloj 
* Etbiografio 
* Angla traduko de lia biografio el *Historia Augusta*

Kategorio:Romiaj imperiestroj
Takamaru Sasaki

Japana esperantisto

**TAKAMARU Sasaki** (naskiĝis 1898- mortis la 28-an de decembro 1986 en Tokio, preskaŭ 89jara.) estis konata japana dramverkisto, reĝisoro kaj aktoro.

Li kunfondis en 1921 pioniran revuon de maldekstremaj literaturistoj kaj donis al ĝi la Esperantan subtitolon La Semanto. Krome, li tradukis japanen el Esperanto kaj la franca. Aŭtobiografioj aperis en la japana (1959) kaj en Esperanto (*Mia kaŝita vivo, Mallonga aŭtobiografio de iu neortodoksa esperanlisto*, 1978). La nekrologoj, kiuj aperis en la japana gazetaro, menciis ankaŭ lian aktivadon en la Esperanto-movado, kiu fakte daŭris dum sep jardekoj.
Karono

**Karono** aŭ **Ĥarono** povas esti:

* Karono (mitologio): en greka mitologio la pramisto sur la rivero Aĥerono en Hadeso.
* Karono (luno): luno de Plutono.

## Vidu ankaŭ 
* Carona
Tessenderlo

**Tessenderlo** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. Tessenderlo situas en la provinco Limburgo, en la okcidento de la nederlandlingva Flandra Regiono - loke aldone ankaŭ parolatas variaĵoj de la proksime parenca limburga dialektaro. La municipo apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Haselto.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo *(nederlande)*
Brita monarkio

La **brita monarkio** estas la konstitucia monarkio de la Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Norda Irlando, en Esperanto kutime mallongigata Britio. Nuntempa monarkino estas ekde la 6-a de februaro 1952 la reĝino Elizabeto la 2-a. Ŝi kaj ŝiaj proksimaj familianoj havas diversajn oficialajn, ceremoniajn kaj reprezentajn funkciojn. La reĝino teorie havas la rajtojn de konstitucia monarko, sed laŭ plurjarcenta tradicio ne praktikas tiujn rajtojn memstare, sed ekskluzive laŭ la direktigoj de la parlamento kaj registaro de Britio. Krom esti la reprezenta ŝtatestro de Britio, la brita monarko principe estas posedanto de la kronposedaĵoj Manksinsulo kaj Manikinsuloj (kiuj formale ne estas parto de la ŝtato Britio), kaj krome la formala ŝtatestro de pluraj pliaj suverenaj ŝtatoj kunligitaj en la Komunumo de Nacioj - postsekvo de brita imperio kiam tiu imperio estis disfaliĝinta post la Dua Mondmilito.

La kronado de la reĝoj de Britio estas transiga rito, religia en esenco, en kiu la nova monarko (reĝo aŭ reĝino) de Unuiĝinta Reĝlando kaj de la komunuma reĝlando estas oficiale kronita kaj vestita en reĝaj roboj. 

## Vidu ankaŭ 
* Listo de britaj reĝoj (fakte listo de britaj gereĝoj)
* Krondependaĵoj de la brita monarkio
Eduard Kokojti

eta|300px|dekstra|Eduard KOKOJTI dum bruligo de narkotaĵoj, arestitaj en Cĥinvalo. 2004
**Eduard KOKOJTI** (osete ), prezidento de parte agnoskita ŝtato Respubliko Sud-Osetio. Li strebas reunigi Nordan kaj Sudan Osetion kadre de Rusia Federacio.

Kokojti naskiĝis 31-an de oktobro 1964 en Cĥinval. Ankoraŭ en mezlernejo li serioze okupiĝis pri sporto kaj iĝis en 1980 ĉampiono de Kartvelio pri liberstila lukto. En 1983-1985 li militservis, poste studis en la loka pedagogia instituto kaj ricevis diplomon de instruisto pri gimnastiko.

Post instituto dum kelkaj jaroj laboris en strukturo de komunista partio (KPSU), en Komsomolo — ĝia junulara fako.

Dum la kartvel-oseta kontraŭstaro (1990—1991) estris negrandan grupon de defendantoj de Osetio kadre de pli granda grupo de Gri Koĉijev.

En 1990—1993 li estis deputito de Sud-Osetia Parlamento. Ekde 1997 laboris kiel reprezentanto de Sud-Osetio en Rusio kaj samtempe kiel helpanto de la deputito-komunisto Anatolij Ĉeĥojev, kiu reprezentis Nordan Osetion en rusia Dumao (parlamento).

Rezulte de la elektoj, okazintaj laŭ du rondoj novembre-decembre 2001, li iĝis prezidento de Sud-Osetio (53% de la voĉoj en la dua rondo de elektoj).

Kokojti ofte aperas en Moskvo kaj multe aktivas tie por ebligi eniron de la memproklamita ŝtato, kiun li estras, en konsiston de Rusio. La sud-osetiaj juristoj insistas, ke tian juran rajton la malgranda respubliko havas, dum la internaciaj organizoj nur parte agnoskas la rajton de Sud-Osetio je memdecido.

Relative juna politikisto, Kokojti ĝuas konstantan popularecon inter la junularo de la du osetaj respublikoj (Sud-Osetio kaj Nord-Osetio).

La  en Sud-Osetio ekfunkciis nova pli potenca televida centro, kiu ebligas por loĝantoj de la montara regiono spekti elsendojn de la loka kaj de kelkaj rusiaj kanaloj. Dum la inaŭguro de la nova centro prezidento Eduard Kokojti esprimis esperon, ke videblo de la sud-osetiaj elsendoj en la najbaraj kartvelaj regionoj helpos la du popolojn atingi interkomprenon. Li ankaŭ promesis, ke baldaŭ ekfunkcios detruita dum la milito ŝtata radiostacio en Cĥinvalo.

Dum la sestaga milito en aŭgusto 2008 Kokojti estris trupojn de Sud-Osetio. Dum la milito, laŭ informo de sud-osetiaj oficialuloj, kartvelaj militistoj mortigis ĉ. 2 mil personojn, ĉ. 30 mil fuĝis. Multaj konstruaĵoj en Cĥinvalo estas detruitaj.

Pro enmiksiĝo de rusiaj trupoj, rezulte de la milito en 2008 Sud-Osetio konservis sian faktan memstarecon kaj havigis al si kontrolon pri la teritorioj de la iama Sud-Osetia Aŭtonoma Provinco, kiun ekde la 1990-aj jaroj regis la centra tbilisa potenco (ĉ. 20% de la tuta teritorio).

La 14-an de aŭgusto 2008 Kokojti subskribis nome de Sud-Osetio la principaron por repaciĝo, proponitan de la franca prezidento Nicolas Sarkozy.

## Familio 
Edziĝinta, li havas tri filojn.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Intervjuo por Strana.ru (aŭgusto 2004) (ru)
* E. KOKOJTI en radiostacio "Eĥo Moskvi" (januaro 2005)  (ru)

Kategorio:Prezidantoj de Sud-Osetio
Grace Kirkwood

**Grace KIRKWOOD**  (mortis la 18-an de aprilo 1987) estis UEA-fakdelegito pri ornitologio en Coffs Harbour, Aŭstralio. 

En 1977 aperis ŝia traduko de Trezorinsulo de R.L. Stevenson, kiu en tri jaroj atingis duan eldonon. 

## Ŝiaj tradukoj al Esperanto
* Stevenson, Robert Louis: *Trezorinsulo*'  (1977)
* Webb, Mary: *Malbeno kara* (1994)
* Webb, Mary: *Veneno kara* (1995)

Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Kategorio:Mortintoj en 1987
Kategorio:Aŭstraliaj esperantistoj
Horst Fischer

**Horst FISCHER** (naskiĝis en 1931; mortis la  en Rastatt) estis germana esperantisto, delegito de UEA, estrarano de BAVELO kaj aktiva movada organizanto ĝis sia malsaniĝo. Komence de junio 1987, du semajnojn antaŭ lia morto, en Rastatt okazis la 65-a Germana Esperanto-Kongreso, kies organizadon li preparis kaj ĝis la neatendita malsaniĝo gvidis. Multajn postajn jarojn la kongreso en Germana Esperanto-Asocio restis modela referenco de aparte taŭga renkontiĝo.

El liaj infanoj, aparte la filino Simone Fischer-Sorg aktiviĝis en la Esperanto-movado.

## Referencoj 

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Indriedoj

**Indriedoj** estas familio de primatoj kiu enhavas la specion *Indri Indri* (malagase; ***Babakoto***) kaj parencajn speciojn.

## Indriedoj (*Indriidae*) 
* Avaha genro
** *Avahi laniger*
* Sifaka genro aŭ Propitekoj (*Propithecus*)
** Diadema propiteko, *Propithecus diadema*
** *Propithecus verreauxi*
* Indria genro
** *Indri indri (malagase: **babakoto**)*

## Referencoj 
Kategorio:Primatoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kategorio:Lemuroj
Kategorio:Familioj de mamuloj
Fingrobesto

**Fingrobesto** (*Daubentonia madagascarensis*) (ankaŭ konata kiel **ajajo** aŭ **daŭbentonio**) estas sola specio de familio daŭbentoniedoj de primatoj.
Ekzistis ankaŭ dua specio de la familio, sed ĝi formortis. La esperanta nomo venas el la plilongiĝinta mezfingro. La nomo ajajo venas el la malagasa nomo de la besto (Haj-Haj, Ahaj kaj Ajaj).

## Disvastiĝo
Ĝi vivas en Madagaskaro, en nordokcidenta kaj orienta parto de la insulo.

## Aspekto 
La fingrobesto estas la plej granda nokte-aktiva primato, la kapo-vosta longo estas ĉ. 36 ĝis 44&nbsp;cm. Ĝi havas longan voston de 50 ĝis 60&nbsp;cm kun longa hararo. La felto estas nigra kun blanka subfelto, la vizaĝo estas blanka. La okuloj estas grandaj kaj lumante gelbaj. La  oreloj estas same grandaj kaj certigas bonan aŭdon, kio tre graavs en la mallumo. La vizaĝo portas du ĝis tri kilogramojn.

## Vivkutimo 
La fingrobesto aktivas nokte kaj vagadas longvoje. Dumtage ĝi dormas en nesto inter la arboj. Ĝi ĉefe vivas sur la arboj, sed kelkfoje vagas surtere, kvarpiede.

Ĝi kondutas certagrade en sia biotopo kiel pego. Ĝia longa mezfingro specializiĝis por trovi kaj kapti la nutraĵon. Ĝi frapas per tiu la arbon kaj analizas la resonojn. Se ĝi ekatentas pri insektaj larvoj subŝele, deŝiras ĝi per la dentoj la ŝelon kaj eltiras per la longaj mezfingroj la larvojn el la larvokaŝejo. Ĝi do manĝas ankaŭ nuksojn, nektarojn, fruktojn, sukerkanon kaj fungojn. Nur la kokosnukso restas problemo por ĝi.

La fingrobesto vivas sola.

## Generado
La fingrobestoj vivas pare nur por generado kaj edukado de la idoj. La femaloj naskas ĉiun duan-trian jaron idon, plej ofte en oktobro aŭ novembro.

En kaptiteco ili povas vivi 25 jarojn.

## Fingrobesto kaj la homo 
La malagaŝoj vidas fingrobeston kiel bonan omenon, parte kiel malbona spirito. Ĉiukaze, oni atribuas magiajn kapablojn je la fingrobesto.

La malpliiĝo de la naturaj vivmedioj pelas ĝin ofte al plantejoj, kie ĝi manĝas ties fruktojn. La trafitaj bienistoj vidas tion kiel damaĝon.

Oni mortigas kaj ĉasas la fingrobeston – spite al malpermeso – pro protekto de la plantejoj kaj pro la atribuita magia efiko. La malamikoj de la fingrobestoj donas facilan celon, ĉar ĝi estas tre fidema.

Pro la supre menciitaj, ĝi estas minacata besto je formorto. Por savi ĝin, oni bredas ĝin multloke kaj establis en Madagaskaro multajn protektajn areojn.

## Sistematiko
La fingrobesto apartenas al subordo de malseknazaj simiuloj, kaj al *Lemurformaj*' (Lemuriformes).

La fingrobesto estis unuafoje priskribita en 1788 erare kiel ronĝulo, ĉar ĝi havas simile daŭre kreskantajn incizivojn. Ĝi estis nomata tiam *Sciurus madagascariensis*.

## Formortinta parenco
Ekzistis ankaŭ dua specio en la genro *Daubentonia*, nome *D. robusta*. Restintaj fosilioj estis trovitaj en suda Madagaskaro. *D. robusta* estis je triono pli granda ol la hodiaŭa fingrobesto kaj formortis antaŭ ĉ. 1000 jaroj.

Dosiero:aye-aye.png
dosiero:Aye aye 0941.jpg

Kategorio:Strepsirinoj
Kategorio:Faŭno de Madagaskaro
Kategorio:Lemuroj
André Ribot

**André RIBOT** (naskiĝis 1917 - mortis la 10-an de aprilo 1987 en Marmande, Francio) estis UEA-delegito, dumviva membro de UEA, prizorgis la entreprenon Esperantaj Francaj Eldonoj, danke al kiu aperis tiaj klasikaĵoj kiaj *Fundamento de Esperanto* (1963), *Hamleto* kaj *Marta* de Zamenhof, *Sen Eliro* de Sartre en la traduko de Roger Bernard, kaj *Dictionnaire Français-Esperanto* de Roger Léger kaj André Albault (1961). Li ankaŭ tradukis en Esperanton.

## Verkoj 
* Ribot, André 1955 : ''L'Esperánto au service du Christ*.  
* *Mokindaj preciozulinoj, La*, Molière, IEI, Hago, 1958, tradukis A. Ribot.
* Ribot, André 1960 : *Précis Grammatical d'Espéranto'', Editions Françaises d' Espéranto, Marmande, 60 p.
* Ribot, André 1960 : *Ni Parolu en Esperanto*, 2-a eldono, Editions Françaises d' Espéranto, Marmande, 159 p.
*Ribot, André 1961. * Grezljono invltas vin — Grésillon vous invite*. Editions Françaises d' Espéranto, Marmande.
* Bernard, Roger & Ribot, André 1971: *Falsaj Amikoj en Esperanto*, Esperantaj Francaj Eldonoj, Marmande, 40 p.
### Recenzoj
Pri ''* Grezljono invltas vin — Grésillon vous invite*

----
Pri ''L'Esperánto au service du Christ''

## Tradukoj
*Jean Bacquer. La Kunprinclando Andoro, lasta feŭda ŝtato. Eld. Esperantaj Francaj Eldonoj, 1965(?)

## Referencoj 
RIBOT, André
R
R
Lorisedoj

eta|Ilustraĵo de diverseco de specioj en la familio
**Lorisedoj** estas familio de primatoj kiu enhavas la lorisojn, la galagojn, kaj parencajn speciojn.

Ili estas konsiderataj frata grupo de Galagedoj.

## Lorisedoj (*Lorisidae*) 
### Lorisa subfamilio (*Lorisinae*) 
* Lorisa genro
** *Loris tardigradus*
* Nikticeba genro
** *Nycticebus coucang*
** *Nycticebus pygmaeus*
* Arktoceba genro
** *Arctocebus calabarensis*
* Perodiktika genro
** *Perodicticus potto*

### Galaga subfamilio (*Galaginae*) 
* Galaga genro
** *Galago crassicaudatus*
** *Galago senegalensis*
** *Galago zanzibaricus*
** *Galago alleni*
** *Galago demidovi*
* Eŭotika genro
** *Euoticus elegantulus*
** *Euoticus inustus*

## Notoj 
Kategorio:Strepsirinoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kategorio:Familioj de mamuloj
1 E1 m

Por bildigi la grandecon de dek metroj, tiu ĉi paĝo estas listo de iuj aĵoj longaj de inter 1&nbsp;dekametro&nbsp;(**dam**) kaj 1&nbsp;hektometro&nbsp;(**hm**) (101—102&nbsp;m).
----
eta|dekstra|320px|Kriketa ludkampo (centra hela parto de la bildo)
* Distancoj pli mallongaj ol 10 m
* 10 m egalas al:
** 1 dekametro (vidu ĉi tie pri signifoj de *deka-*, *hekto*, *centi-*, *mili-*)
** 1.000 centimetroj
** 10.000 milimetroj
** 32,8 futoj
** 10,94 jardoj
** flanko de kvadrato kies areo estas 100 m²
* 10 m -- ondolongo de la plej alta mallongonda radiofonia frekvenco, 30 MHz.
* 18,44 m -- distanco inter la ĵeta plato kaj la hejma plato sur bazpilka kampo
* 20 m -- longo de kriketa ludokampo
* 23 m -- alto de la obelisko en la *Place de la Concorde*, Parizo, Francio
* 25 m -- ondolongo de la 12 MHz-aj mallongondaj dissendo-frekvencoj
* 27,43 m -- distanco inter bazoj sur bazpilka kampo
* 30 m -- longo de blua baleno, la plej granda besto ĉiame vivanta sur la Tero
* 31 m -- ondolongo de la 9.7 MHz-aj mallongondaj dissendo-frekvencoj
* 40 m -- meza profundo sub la marfundo de la tunelo sub la Manika Markolo
* 49 m -- largo de usona piedpilka kampo (53 1/3 jardoj)
* 49 m -- ondolongo de la 6.1 MHz-aj mallongondaj dissendo-frekvencoj
* 55 m -- alto de la oblikva turo de Pizo (Italio)
* 60 m -- Piramido de Ĝoser, Egiptio
* 70 m -- largo de piedpilka kampo
* 70 m -- longo de la Tapiŝo de Bayeux, Francio
* 91,44 m -- longo de usona piedpilka kampo (100 jardoj, inter la golo-linioj)
* 100 m -- ondolongo de la plej malalta mallongonda radiofonia frekvenco, 3 MHz
* Distancoj pli longaj ol 100m

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Jo Hoekstra-Sieders

**Jo HOEKSTRA-SIEDERS** (naskiĝis 1921 - mortis aŭguste 1987 en Groet, Nederlando) estis dumviva membro de UEA.
HOEKSTRA-SIEDERS, Jo
H
H
Petar Levar

**Petar LEVAR** (naskiĝis 1907 - mortis la 24-an de junio 1987 en Kalinovec) estis jugoslava esperantisto, interalie fakdelegito pri mondfederismo, landa reprezentanto de Tutmonda Esperantista Vegetarana Asocio (TEVA) kaj Cseh-metoda instruisto, kiu gvidis plurajn bazlernejajn kursojn.

Levar, Petar
Levar, Petar
Levar, Petar