Tito (imperiestro)

La romia imperiestro **Titus Flavius Vespasianus** naskiĝis la 30-an de decembro de la jaro 39 p.K. kaj mortis la 13-an de septembro de 81. Li estis la unua filo de Vespasiano kaj estris la imperion nur de la jaroj 79 ĝis 81. Lia reputacio estis pli bona ol tiu de lia frato Domiciano. Dum sia estreco okazis la fama erupcio de la vulkano Vezuvio kaj la sekva falo de prospero en la urboj kaj ripozejoj ĉirkaŭ Napolo: Herculaneum kaj Pompeii.

La Triumfa Arko de Tito je la enirejo de la Roma Forumo estas por la memoro de sia triumfo super la Unua Juda-Romia Milito de la jaroj 66-70 kaj la sieĝo de Jerusalemo en 70. Dum tiu ĉi restado en Jerusalemo, li enamiĝis al Berenica el Kilikio (Beletre, tiu amo estis temo de multaj verkoj, interalie tragedio far Jean Racine *Bérénice*, kiu iĝis en 1999 filmo de Jean-Daniel Verhaeghe kun Gérard Depardieu kaj Carole Bouquet.) Per la konkerita oro de la detruo de Jerusalemo la flavia dinastio financis la finadon de imponaj konstruaĵoj en Romo - inter alie per la havigita mono li finis la Koloseon.
## Komenĉigo
 **Tito Flavio Cezaro Vespaziano Aŭgusto** **Titus Flavius Caesar Vespasianus Augustus** estis

eta|maldekstre|400px|La Romia imperiestro Tito kaj la konkero de Jerusalemo.

[eta|maldekstre|300px|La Triumfo de Tito, de Sir [Lawrence Alma-Tadema (1885). La bildo sugestas amaferon inter Tito kaj la edzino de Domiciano, Domicia Longina.]]

[eta|dekstre|300px|Ikonografia bildo de Tito [Vespaziano, patro de la Imperiestro Tito.]]

[eta|dekstre|400px|[Vespaziano savita de sia filo Tito en Bretonio, jaro 60.]]

[eta|maldekstre|400px|[:en:Simon bar Giora|Simon bar Ĝjora en la triumfo de Tito trenita ĝis la morto.]]

[eta|dekstre|400px|Statuo de Tito rajdante, Vulkano Vezuvio erupcianta maldekstre en la fono, el 'Romiaj Imperiestroj sur Ĉevalo', presaĵo, [:en:Adriaen Collaert|Adriaen Collaert (1560-1618), laŭ Jan van der Straet (1523-1605).]]

Tito estis romia imperiestro de 79 ĝis 81 p.K. La 24-an de junio, 79 p.K., Tito Flavio Vespaziano sukcedis sian patron Vespazianon (reĝinte 69-79 p.K.) kiel imperiestro de la Romia Imperio. Antaŭ sia ascendo al la trono, multaj konsideris lin "...nepopulara kaj venene abomenata", tamen post fariĝi imperiestro, "li fariĝis objekto de universala amo kaj adorado". Historiistoj konsideras la subitan ŝanĝon en la personeco de la nova imperiestro vera mistero.

## Frua Vivo
Tito naskiĝis en "malgranda, malluma dormoĉambro de slumo proksime al la sep-etaĝa loĝejo" en Romo la 30-an de decembro, 39 p.K., dum la regado de imperiestro Kaligulo (37-41 p.K.). Historiisto Suetonio en lia verko "La Dek Du Cezaroj" priskribis la plenkreskan Titon kiel gracian kaj dignan, same kiel muskolan kaj belan. Li aldonis "...la beleco kaj talento, kiuj distingis lin kiel infanon, fariĝis eĉ pli rimarkindaj." Lia familio ne atingis gravan eminentecon en politiko ĝis la regado de imperiestro Klaŭdio (41-54 p.K.), kiam Vespaziano servis elstare en la invado de Britio.

Ĉi tiu turno de eventoj permesis al Tito ricevi la avantaĝojn de kortega edukado. Li lernis pri verkado de poezioj kaj en la greka kaj en la latina, komponis grekajn tragediojn kaj ludis la harpon. Li ankaŭ profitis de proksima amikeco kun la filo de Klaŭdio, Britaniko, kaj ĉeestis la morton de la juna heredanto per venenigo - morto aranĝita de la intrigema edzino de Klaŭdio, Agripina (15-59).

Fakte, Tito trinkis el la sama taso kiel Britaniko, kaj mem malsaniĝis. Suetonio skribis: "Tito, kiu kuŝis ĉe la sama tablo, laŭdire malplenigis la glason pro simpatio kaj estis danĝere malsana dum iom da tempo." Tito poste konstruus plurajn statuojn memore al sia infantempa amiko.

Post kompletigo de sia edukado, la juna Tito servis kiel milita tribuno en kaj Bretonio kaj Ĝermanio de 61 ĝis 63 p.K. Li evoluigis naturan talenton "por la arto de milito kaj paco, manipulis armilojn kaj rajdis ĉevalon tiel bone kiel iu ajn vivanta homo." Li provizore forlasis la militistaron, servante kiel advokato en la tribunaloj "nur ĉar li ĝuis pledi kazojn, ne ĉar li intencis fari karieron el tio." Tiutempe li edziĝis kun sia unua edzino (la filino de iama komandanto de la Gvardio), Arrecina Tertulla (40-64), kiu mortis baldaŭ poste.

Lia sekva geedzeco kun Marcia Furnilla (33-76), geedzeco kiu naskis filinon, finiĝis per eksgeedziĝo (pro politikaj kialoj) kiam ŝia familio kontraŭstaris Neronon post la Pisona Konspiro de 65 p.K. Kvankam li prenis amantinon, reĝinon Berenica (28-79) de la judea reĝa familio, li neniam plu edziĝis. Kiam la romia loĝantaro ne varme salutis la reĝinon, Vespaziano sendis ŝin hejmen.

## Armea Kariero
La reveno de Tito al la militistaro alportis lian nomumon kiel komandanto de la Dekkvina Legio, servante sub sia patro en la Juda Milito (66-73 p.K.). Post la morto de imperiestro Galbo (69 p.K.), li laboris por ekregigi sian patron. Kiam Vespaziano fariĝis imperiestro la 1-an de julio 69 p.K., post la morto de imperiestro Vitelio, Tito alprenis la kontrolon de la romiaj fortoj en Judeo.

Kasio Diono skribis en sia Romia Historio: "Tito, kiu estis asignita por la milito kontraŭ la judoj, provis konkeri ilin per certaj deklaroj kaj promesoj, sed, ĉar ili ne cedis, li tiam komencis militi kontraŭ ili."

Kvankam li eble estis ekstreme populara ĉe la armeo, la juda popolo, precipe tiuj en Jerusalemo, ne sentis multan aprezon por la nova romia komandanto. Sub lia gvidado, la militistaro murdis tutajn komunumojn. Li ordonis la konkeron de la sankta urbo Jerusalemo, kiu estis sieĝita dum du jaroj, lasante la loĝantojn preskaŭ malsatantajn. Miloj da fuĝintoj estis krucumitaj, kaj iliaj korpoj estis lasitaj en plena vido de tiuj, kiuj restis malantaŭ la muroj.

En septembro de 70 p.K., la trupoj de Tito fine eniris Jerusalemon, buĉante ĝiajn civitanojn kaj ekbruligante multajn lokojn. Post la konkero de la urbo, ĉiuj muroj de la urbo - escepte de unu muro - estis detruitaj. Tio memorigis al ĉiuj, ke neniu muro povus defendi kontraŭ la romia armeo. La sola parto de la restanta muro fariĝis la plej sankta loko en la tuta Judeo - la Muro de lamentadoj.

## Heredanto
En junio 71 p.K. Tito revenis al Romo kaj tuj estis agnoskita kiel la heredanto de sia patro. Kiel asistanto de sia patro, li diktis leterojn, redaktis ediktojn, kaj eĉ faris paroladojn al la romia Senato. Multfoje li funkciis kiel konsulo kaj estis nomita komandanto de la Pretora Gvardio fare de sia patro, ĉar post la morto de Galbo fare de la Gvardio, Vespaziano rekonis la bezonon nomumi iun al la posteno, kiun li povis fidi.

Tito uzis la postenon por forigi ĉiun personon, kiu kontraŭstaris lian patron, eĉ falsante dokumentojn kaj leterojn (li estis konata pro sia kapablo kopii ies manskribon). Li eĉ invitis unu viron, Aulus Caecina (40-79), al vespermanĝo, nur por ke li estu ponardita dum li estis survoje, ĉar tio estis konsiderata afero de "politika neceso".

Multaj en Romo rigardis lin kiel kaj senkora kaj kruela. "Agoj de ĉi tiu speco ... igis Titon tiel profunde malŝatata tiutempe, ke eble neniu pli nebonvena postulanto al la supera potenco iam ajn gajnis ĝin." Suetonio aldonis: "Eĉ estis profetita tute malkaŝe, ke li montriĝis dua Nerono."

## Imperiestro
La 24-an de junio, 79 p.K., Tito sukcedis sian patron kiel imperiestro kaj surprizis preskaŭ ĉiujn, kaj lia integreco fariĝus legenda. Kasio Diono provis klarigi lian subitan ŝanĝon de karaktero: "Ĉi tio eble estis ĉar li vere spertis ŝanĝon, efektive, por homoj uzi potencon kiel asistantoj al alia estas tre malsama afero ol ekzerci sendependan aŭtoritaton mem."

Male al multaj el siaj antaŭuloj, kiuj fidis je informoj de informantoj por subpremi konspirojn kaj intrigojn, Tito malŝatis ilin, kaj igis ilin vipi, bati kaj eĉ vendi kiel sklavojn. Lia frato Domiciano, tamen, renovigus la praktikon.

Kvankam lia regado estis mallonga, li estis konsiderata "nature bonkora" kaj kvankam ŝparema, li sukcesis fini plurajn komunumajn projektojn, ekzemple, kompletigi la Flavian Amfiteatron komencitan de lia patro kaj konstruis novajn imperiajn banejojn. Bedaŭrinde, tragedio trioble trafis lian regadon baldaŭ post ekpotenciĝo. Unue, Vezuvio de Kampanio erupciis kaj ekstermis la najbarajn urbojn Pompejo kaj Herkulano en aŭgusto de 79 p.K.

Tuj, Tito turneis la detruitajn areojn, certigante, ke helpo estu provizita. Tamen, dum li forestis por rigardi la detruon en Pompejo, incendio ekis en Romo, kiu daŭris tri tagojn kaj tri noktojn, detruante areon de la Kapitolo ĝis la Panteono. Li poste diris pri la incendio: "Ĉi tio ruinigis min." Pri la incendio, Kasio Diono neis ajnan eblan homan kaŭzon, dirante, ke ĝi estis de "dia origino". Kvankam granda parto de la rekonstruado okazis sub Domiciano, Tito prizorgis la konstruadon de la nova Templo de Jupitero Optimo Maksimo.

Li eĉ senigis sian propran hejmon de ornamaĵoj kaj distribuis ilin inter la difektitaj temploj kaj publikaj konstruaĵoj. La lasta katastrofo, kiu trafis lian regadon, estis severa pesto. Suetonio skribis: "Tito provis kontroli la peston per ĉiuj imageblaj rimedoj, homaj same kiel diaj - havigante ĉiajn sinoferojn kaj kuracilojn."

En la somero de 81 p.K. li forlasis Romon kun sia frato al la Sabinaj Montoj, kie lia familio havis vilaon. Tie li subite malsaniĝis pri febro, eble malario - iuj suspektas, ke Domiciano venenis lin. Lia frato rekomendis glacibanon, metante lin en neĝkovritan keston. Domiciano tiam forlasis sian fraton, rapidante reen al Romo, kie li sidis atendante por postuli la tronon.

La 13-an de septembro, 81 p.K., Tito mortis kaj liaj finaj vortoj estis "Mi faris nur unu eraron." Neniu certas pri ĝia signifo - ĉu li bedaŭris, ke li dormis kun la edzino de sia frato (ŝi neis tion), aŭ kiel iuj kredas, ĉu li ne mortigis sian fraton kiam li havis la ŝancon. Mortinte kun la aĝo de 42, servinte du jarojn, du monatojn kaj dudek tagojn kiel imperiestro, Tito poste estis diigita.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Koloseo
* Flavia dinastio
* La clemenza di Tito - opero far Mozart

Arch of Titus (Roma).jpg|
Colosseo 2020.jpg|

Kategorio:Naskiĝintoj en 39
Kategorio:Mortintoj en 81
Kategorio:Romiaj imperiestroj