open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fajrobrulo

**Fajrobrulo** estas danĝera, epidemia, tre rapide disvastiĝanta bakteria malsano de plantoj. Ĝi ekaperis ĉ. 1800 en Usono kaj atingis Eŭropon en 1957, kie ĝi disvastiĝis el Anglio tra la tuta kontinento.

La danĝera infekta tempo estas printempo kaj somero. La florojn de la arboj infektas migraj birdoj, akvogutoj, insektoj (muŝoj, abeloj, vespoj, burdoj).

## La infektanto 
La etbastonforma bakterio *Erwinia amylovora* prosperas plej bone ĉe alta aera humideco kaj la temperaturoj inter 15 kaj 27 gradoj celsiusaj. Plej ofte disvastigas ĝin insektoj.

La bakterio *Erwinia amylovora* estas damaĝanto, kiu kaŭzas la velkon kaj formorton de folioj kaj floroj kaj ofte tiun de branĉetoj, branĉoj, kaj la tuta arbo.

## Simptomoj 
La simptomoj estas: la infektado aperas unufoje ĉe la folioj, iom pli poste ĉe la folioj, kiuj abrupte velkas, koloriĝas al bruno, nigro. La ŝosopintoj kurbiĝas suben, la junaj plantoj formortas dum 2-3 semajnoj. Por klara diagnozo necesas laboratoria ekzameno.

Krom tiuj aperas ĉe la infektitaj lokoj bakteria mukoeksiĝo, tio kaŭzas vintre ensinkon de la arboŝelo. La plej endanĝeraj plantoj estas pom- kaj pirarboj same kiel cidonio kaj kratago.

## Farendaĵoj 
Ĉar la fajrobrulon kaŭzas bakterio, kiu estas ege infektema, oni devas tuj senradikigi kaj forbruli la tuŝitajn plantojn, por ke oni baru la pluinfektiĝon, kaj anonci la malsanon ĉe la loka plantoprotektada instanco.

La malsano signifas por la homo nenian danĝeron.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.feuerbrand.de
* http://www.feuerbrand.ch

Kategorio:Plantaj malsanoj
Strika Tango

**Strika Tango** estas bando de Alejandro Cossavella el Argentino.

## Diskografio 
*Civilizacio (2004)
*# La vivon varmigas la sun'
*# Are
*# Jen
*# Preferindus
*# Nur Melodio
*# Pli libera
*# La Druido
*# Civilizacio
*# Bona Espero
*# Via Vio
*# Homarano
*# Silento Parto 2
*# Silento parto 3
*# Umi
*# Ĉe Montpellier
*# Sonsistemo

## Vidu ankaŭ 
* La Porkoj

Kategorio:Esperantaj muzikaj grupoj
Getlink

**Getlink**, antaŭe **Eŭrotunelo** (*Eurotunnel*, prononcata angle [JUrotanl], france [erotiNEL]) estas societo brita-franca, kiu ekspluatas koncesion pri utiligo de la Manika Tunelo, fervoja tunelo inter Kalezo kaj Folkestone.

Foje tiu nomo estas uzata ankaŭ por tiu tunelo.

La societo estis fondita en 1986 je 55 jaroj (1987–2042).
En 1993 la daŭro estis plilongigita al 65 jaroj, en 1999 al 99 jaroj.
La societo estas akcia kaj komercatas en la borsoj de Bruselo, Londono kaj Parizo.

Eŭrotunelo zorgas pri la personaj trajnoj Eurostar inter Londono, Bruselo kaj Parizo, pri la navedaj trajnoj *le shuttle* (prononco laŭplaĉa) kaj pri la vartrajnoj de la franca fervoja kompanio SNCF kaj de la angla-kimra-skota kompanio EWS inter Francio kaj Anglio.

Pro la altiĝintaj konstru-kostoj de la tunelo la societo havas grandajn ŝuldojn,
kies jaraj interezoj superas duonon de ĝia jara buĝeto.
Ĝiaj akcioj, kiuj en 1987 valoris 35 francajn frankojn (5,83 eŭroj), intertempe (30-a de majo 1989) atingis 13,95 eŭrojn, sed de 1995 malsuperas unu eŭron.

## Vidu ankaŭ 
* Manika Tunelo

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Fervojaj kompanioj
Kategorio:Francaj firmaoj
Kategorio:Britaj firmaoj
Kategorio:Firmaoj
Skolo de Notre Dame

La grupon de komponistoj, kiuj verkis apud
la katedralo de Notre Dame en Parizo
de ĉirkaŭ 1170 ĝis ĉirkaŭ 1250,
oni nomas **Skolo de Notre Dame**.

La solaj komponistoj, kies nomo alvenis al ni,
estas Leonin kaj Pérotin. Ilin
mencias Anonymous IV, anonima angla
muzikteoriisto de la dua parto de la 13-a jarcento,
kiel "la plej bonajn komponistoj de organumo", kiuj
kompilis la kolektaĵon *Magnus Liber*.
Anonymous IV donas ankaŭ valorajn informojn pri la muziko
kaj la principoj de ĝia komponado.
Pérotin estas la unua komponisto de *organumo kvarobla*
— kvarvoĉa polifonio —
almenaŭ la unua tia komponisto, kies muziko transvivis.

Leonin, Pérotin kaj la aliaj anonimaj komponistoj,
kies muziko transvivis, estas reprezentantoj de la epoko
de eŭropa muzikhistorio konata kiel la ars antiqua.
La moteto estis unue disvolvita dum ĉi tiu periodo
el la klozulo, kiu estas unu el la plej oftaj
specoj de komponaĵoj en la *Magnus Liber*.

Kvankam muziko kun notacio transvivis
en abunda kvanto, la interpretado de tiu ĉi muziko,
aparte rilate la ritmon, restas disputata.
Tri muzikteoriistoj priskribas la tiaman praktikon:
Johannes de Garlandia, Franco de Kolonjo, kaj Anonymous IV;
tamen ili ĉiuj skribis pli ol du generaciojn
post kiam la muziko estis verkita,
kaj eble ili trudis la siatempan praktikon,
kiu tiam rapide evoluadis,
al muziko kiu naskiĝis malsame.
En multaj verkoj de la Skolo de Notre Dame
la malsupraj voĉoj kantas longajn notojn
dum la supra(j) voĉo(j)
kantas treege ornamitajn liniojn,
kiuj ofte uzas ripetajn ŝablonojn
el longaj kaj mallongaj notoj
konataj kiel "ritmaj modaloj".

Nuntempaj komponistoj kiel Steve Reich kaj Arvo PÄRT asertas,
ke ili estas influitaj de la muziko de la skolo de Notre Dame.

## Fontoj kaj plia legado 
* Richard H. HOPPIN, *Medieval Music* (Mezepoka muziko). Novjorko, W.W. Norton & Co., 1978. (ISBN 0393090906)
* Harold GLEASON kaj Warren BECKER, Music in the Middle Ages and Renaissance (Music Literature Outlines Series I) (Muziko en la mezepoko kaj renesanco). Bloomington, Indiana. Frangipani Press, 1986. (ISBN 089917034X)
* Artikoloj "Notre Dame School", "Organum", "Leonin", "Pérotin", *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, red. Stanley SADIE. 20 vol. Londono, Macmillan Publishers Ltd., 1980. (ISBN 1561591742)

Kategorio:Mezepoka muziko
Kategorio:Franca muziko
Kategorio:Muzikaj skoloj
Alvino Rey

**Alvino REY**, naskonomo **Alvin MCBURNY** (naskiĝis je la 1-a de julio, 1907, en Oakland, Kalifornio, Usono, mortis je la 2-a de marto, 2004) estis usona ĵaza muzikisto (gitaristo kaj bandoĉefo).

La familio transmigris al Cleveland, Ohio, ĉirkaŭ 1921 kaj REY ricevis banĝon kiel naskotagan donacon. Li lernis ludi banĝon kaj ekis sian muzikan karieron en 1927 kun la bando de Ev Jones. Li alligis la orkestron de Phil Spitalny en 1928.

REY ŝaltis al gitaro. Ĝis 1929, li estis en Nov-Jorko en mezo de la pinto de la latina muzika furoro. Li ŝanĝis sian nomon al REY do ĝi sonos pli latine. Ĝis la mezaj 1930-aj jaroj, REY estis en San-Francisko kaj alligis la bandon de Horace Heidt. REY estiĝis stelulo kun HEIDT. Li ŝaltis al pedala metal-gitaro. Li kunlaboris kun la gitarfabrika kompanio GIBSON por disvolvigi novan sonprenilon. Liaj inventecaj akordaj strukturoj kaj distinga sono gajnis famon por li. REY formis sian propran bandon en 1939.

En 1942, la bando de REY havis grandan sukceson kun *Deep in the Heart of Texas* (Profunde en la Koro de Teksaso). Li evoluigis la bandon kaj dungis multajn tre bonajn muzikistojn inkluzivante Ray Coniff, Neal Hefti, Billy May, Al Cohn, kaj Zoot Sims. Muzika sindikata striko haltis rekordanta en 1943 kaj la bando estis finata. REY lasis muzikon por industrio, revenis al muziko malfrua en la 1940-aj jaroj, kaj ludis kun multaj grupoj ĝis en la 2000-aj jaroj.

REY, Alvino
Palmovino

[eta|Ekzemplo je akiro de palmovino en [Kololi, Gambio. Dekstre oni povas ekkoni 2 pendigitajn botelojn.]]
**Palmovino** signifas fermentitan palmosukon, alkoholan trinkaĵon faritan el diversaj palmoj en la tropikaj landoj. Ĝi aparte popularas en Barato kaj marborda Afriko.

La produktado de palmovino el *Arenga saccharifera* [are*ng*a sakariFEra] okazas el la vira florospadikoj ĉe unua apero de frukto, kiun oni vipas per bastoneto dum tri tagoj kaj poste oni detranĉas de la bazo. La elfluanta sukerriĉa suko (*Toddy* [todi]) gustas kiel freŝa mosto kaj ĝi baldaŭ iomete fermentiĝas, pro naturaj, enaeraj mikroorganismoj. Jam du horojn freŝa suko entenas ĝis 4 % da alkoholo. Per pli longa fermentado, ĝis unu tago, la palmovino akiras malpli dolĉan kaj pli fortan-acidan guston, kia plaĉas al kelkaj trinkantoj. Per eĉ pli daŭra fermentado la vino fariĝas vinagro. Palmovinon oni trinkas sufiĉe baldaŭ post produktado, ĉar ĉi trinkaĵo ne bone stokeblas.

Ĉinoj vivantaj sur hindiaj insuloj faras el tiu palmovino per distilado arakon.

Ankaŭ la florospadikoj de *Cocos nucifera* [kokos nukiFEra] donas agrable gustan sukon, kiu rapide fermentiĝas. Oni povas produkti per distilado 25 galjonojn da arko el 100 galjonoj da palmovino.

La palmo *Cocos butyracea* [kokos butiRAkea] donas same altvaloran vinon; oni dehakas kaj faras kaveton ĉe la loko de floroj, folioj. En la formita kavo kolektiĝas la palmovino dum 18 ĝis 20 tagoj. La lastaj fermentiĝas plej bone, tiel ili estas malpli dolĉaj. Simile donas palmovinon la palmoj *Phoenix sylvestris* [FOJniks silVESTRis], *Elaels gulnecnsis*, *Attalea Cohune* [- koHUne] kaj *Mauritia vinifera* [maŭRItia viniFEra].

Palmo *Mauritia flexuosa* [- fleksuOSa] donas dolĉan, ebriigan palmovinon, nome Guarani, kaj *Raphia vinifera* [RAfia viniFEra] (vinpalmo) donas vinspecon nomata *Bourdon* [burDO].

En Srilanko oni gajnas palmosukon el *Borassus flabelliformis* [borAS:us flabel:iFORmis] per la sama metodo kiel ĉe la kokoso, sed ĝi donas pli da suko.

Ankaŭ la palmo *Caryota urens* [karJOta URens] donas en varmega zono grandegan kvanton da suko.

Oni povas produkti per densigo de palmovino ankaŭ sukeron.

Kategorio:Vino
Neal Hefti

**Neal HEFTI** (naskiĝis je la 29-a de oktobro, 1922 en Hastings en Nebrasko) estas usona ĵaza muzikisto (trumpetisto, komponisto, kaj aranĝisto).

Hefti komencis aranĝi profesie en siaj dekkelkaj jaroj, kiam li verkis aranĝaĵojn por Nat Towles. Li fariĝis konata komponisto kaj aranĝisto ludante trumpeton por Woody Herman. Dum li laboris por Herman, li provizis novajn aranĝaĵojn por "Woodchopper's Ball" kaj "Blowin' Up a Storm" kaj komponis "The Good Earth" kaj "Wild Root." Forlasinte la bandon de Herman en 1946, Hefti koncentriĝis pri aranĝado kaj komponado, kvankam li kelkfoje gvidis siajn proprajn bandojn. Hefti estas speciale konata pro siaj aranĝaĵoj por Count Basie. En la 1960-aj jaroj kaj poste li komponis kaj aranĝis ĉefe por filmoj kaj televido. Lia plej konata kontribuo por tiuj ĉi komunikiloj estas verŝajne la temo de la serio Batman.
Billy May

**William E. MAY**, pli bone konata kiel **Billy MAY** [BILi mej] (naskiĝis la  en Pittsburgh, Pensilvanio; mortis la  en San Juan Capistrano, Kalifornio) estis usona muzikisto kaj komponisto.

Li komencis sian profesian karieron en 1939, kiel trumpetisto en grandaj bandoj kiel tiuj de Charlie Barnet. Sed, li estiĝis plej bone konata kiel talentplena muzik-aranĝisto. Lia aranĝo de la komponaĵo *Cherokee* de Ray Noble estiĝis ega sukceso de la sving-muzika epoko.

May laboris kiel aranĝisto por la bandoj de Glenn Miller kaj Les Brown, poste li estis dungita kiel staba aranĝisto unue por la radia dissenda reto *National Broadcasting Company* (Nacia Dissenda Kompanio), kaj poste por *Capitol Records*. Ĉe *Capitol* lia granda bando de studio akompanis artistojn kiel Frank Sinatra kaj Bing Crosby, produktante multajn sukcesajn sonbendojn.

Kategorio: Usonaj muzikistoj
Kategorio: Usonaj komponistoj
Kategorio: Ĵazo
Tcl

**Tcl** estas la altnivela skripta programlingvo, kreita de *John Ousterhout* en 1988, por esti facile lernebla, sed ankaŭ potenca en lertaj manoj. Oni opinias, ke la lingvo pleje taŭgas por tiuj taskoj kiel rapida prototipado, skriptaj aplikaĵoj, GUI (grafika uzantinterfaco), testado.

## Trajtoj 
La **Tcl** trajtoj inkludas :
* Ĉio estas komando, inkluzivante lingvajn strukturojn.
* Ĉio ĉiam povas esti dinamike redifinita kaj homonimigita.
* Ĉiuj datumoj estas manipulitaj kiel signoĉenoj, eĉ kodo - efektive ekzistas nur unu datumtipo - signoĉeno.
* Treege simplaj sintaksaj reguloj.
* Facila etendeblo (t.e **Tcl**-a kodo facile miksiĝas kun kodo en aliaj lingvoj, ekzemple C, C++, Java).
* Interpreta lingvo, tial kodo povas esti kreita kaj ŝanĝita dinamike
* Platforma sendependeco (Windows, Unix, Mac OS, ktp.).
* Natura proksimeco kun populara *fenestrada* (GUI) interfaco Tk.
* La kodo estas facile subtenebla. **Tcl** skriptoj ofte estas pli kompaktaj kaj legeblaj ol ekvivalentaj alilingvaj programoj.

## Ekzemploj 
### Saluton, mondo! 
 puts "Saluton mondo!"

aŭ

 puts {Saluton mondo!}

## Eksteraj ligiloj 
* "Tcl Developer Site" - detale pri Tcl/Tk

Kategorio:Programlingvoj
Ĥan Junis

**Ĥan Junis**  () estas post Gaza-urbo la dua plej granda urbo en Gazaa Sektoro. La urbo situas ĉ. 4 km oriente de la Mediteraneo kaj 8 km norde de egiptia limo.
* **Koordinatoj:** 
* **Loĝantaro:**  (2005)
Antaŭ la urbo troviĝas granda rifuĝejo, en kiu la israelaj trupoj ofte revenĝas la palestinajn teroratakojn.

Ĥan Junis estas ĝemelita kun la franca urbo Évry .

## Vidu ankaŭ 
* Palestinio
* Israelo
* Palestina Aŭtonomia Teritorio

Kategorio:Urboj de Palestino
Kategorio:Gaza sektoro
Jambo

**Jambo** estas verspiedo uzata en poezio. Ĝi konsistas el du silaboj, el kiuj la unua estas mallonga aŭ senakcenta, kaj la dua longa aŭ akcenta.

La kvinjambo estas forta mezurilo en la angla kaj germana poezio.

Ĥorjambo estas verspiedo, konsistanta el du mallongaj aŭ senakcentaj silaboj metitaj inter du longaj aŭ akcentaj silaboj. Jamboj ankaŭ uzitis por primoki aŭ eĉ fifamigi homojn, ekz. de Hiponakso.

## Ekzemplo 
Ekz-e “Ho, mia kor'” de Zamenhof efike uzas kvinjamban ritmon (plus eblan versofinan kromsilabon ĉe "inaj" rimoj) por redoni la kor-batadon de la aŭtoro:

    Ho, **mi**a '''kor',** ne **ba**tu **mal**tran**kvi**le,
    El **mi**a **brus**to **nun** ne **sal**tu **for'''

ktp.

## Fontoj 
jambo 

Kategorio:Metrikaj piedoj
Arako

[eta|dekstre|180px|Botelo de [Sirio|siria arako]]
**Arako** (el la araba **Al Rak** = ŝvito aŭ suko) estas brando kun agrabla gusto, simila al la rumo. Oni faras ĝin laŭ regionoj el diversaj materialoj. Plej ofte sur la tropikoj ĝi estas gajnita el la dolĉa palma suko, fermentita (per sukero) rizo, sukerkana melaso, kiuj estas kultivitaj en Barato (Goa), Srilanko kaj sud-orienta Azio. Kelkfoje oni almiksas ekstraktaĵojn de daktiloj kaj milio kaj semoj de anizo antaŭ la fina brandigo.

La irana versio de arako (komune nomata *Arak Saggi*) ne entenas anizon, kaj ĝenerale produktita de vinberoj.

La plej konata arako estas la Batavia-arako el Javo. La originala arako havas 50-65 % da alkoholo.

Kategorio:Alkoholaĵoj
Kategorio:Arabaj vortoj
Kategorio:Araba kuirarto
Kategorio:Israela kuirarto
Kategorio:Libana kuirarto
Kategorio:Mezorienta kuirarto
Kategorio:Herbaj likvoroj
Kosmoveturilo

[eta|dekstre|180px|[Ariane 5 de la Eŭropa Kosma Agentejo.]]**Kosmoveturilo** estas ĉiu artefarita ĉielkorpo, kiun la homo lanĉis aŭ veturigis en la kosmon.

Al tiu apartenas:
* **nehomportaj kosmoveturiloj**
** artefaritaj satelitoj
** kosmosondiloj
***homportaj kosmoveturiloj**
** kosmopramoj
** kosmostacioj

Ili povas esti homregataj, aŭ robotigitaj, teledirektitaj sen homoj.

Por lanĉi kosmoveturilon oni uzas lanĉoveturilon.

## Vidu ankaŭ 
* Kosmoesploro
* Kosmofluga inĝenierarto
* NASA
Nacia parko Cevenoj

eta|Nacia parko Cevenoj
La **Nacia Parko Cevenoj**, kreita la 2an de septembro 1970, lokiĝas en la sudorienta parto de Centra Montaro en Francio. La Centra zono okupas 91279-hektaran areon en departementoj Lozère kaj Gard kaj la ĉirkaŭa atingas 229726 hektarojn. Ĝi etendiĝas de Monto Aigoual (Egual') sude ĝis Monto Lozère (Lozer') norde kaj enhavas vastan kalkŝtonan altebenaĵon Méjean « Causse de Méjean » (meĵa'), kaj plurajn famajn altajn valojn : « Vallée française », « Vallée longue », ktp.
La cevena klimato suferas tri malsamajn influojn : kontinenta, mediteranea kaj oceana.

## Pejzaĝoj kaj medioj 
Tiu parko estas la sola mezmonta en Francio. Tial tie ĉiam vivis homoj, kiuj influis la pejzaĝojn kaj kreis apartajn kaj diversajn vivkondiĉojn por plantoj kaj bestoj. Skulptita de generacioj de bredistoj kaj kultivistoj, ĝiaj pejzaĝoj spegulas homan laboron multjarcentan. Pludaŭrigi kamparajn laborojn ebligas konservi tiajn pejzaĝojn, kaj mediojn kun ilia tiea vivantularo. Tiu estas unu el la parkmisioj.

## Arbaroj 
La parko plie estas la plej granda arbara parko el la metropola Francio. Ege kontrastaj estas la arbaroj : oni povas trovi meditereneecajn kverkarojn el anzinoj (*Quercus ilex*) sur la suda malalta montoflanko, kaj mezmontajn kverkarojn el blankaj kverkoj (*Quercus humilis*) kaj montajn arbarojn el fagoj kaj abioj (*Fagus sylvatica* kaj *Abies alba*) sur alia flanko aŭ pli alte.

## Flaŭro 
En **Cevenoj** oni povas nombri 2650 speciojn de plantoj, inter kiuj 35 estas protektataj. La flaŭro estas riĉa pro la diversaj influoj kaj la vojkruciĝo de kvar flaŭraj kampoj: mediteranea, mezeŭropea, antlantika kaj iom alpa. 21 specioj estas endemiaj pro la aparta lokiĝo kaj la izoleteco de tiu regiono.

## Faŭno 
La parko **Cevenoj** riĉas je 2410 bestospecioj.
La parka protektado ebligis naturan medirekoloniadon de multaj bestoj : Reĝa aglo, Lutro, Nigra pego, Tengmalm-strigo, Kadavrogrifo, Ridanta rano... En ĝi oni eĉ sukcese reenkondukis plurajn aliajn speciojn : Ansergrifo, Monaĥvulturo, Urogalo, Cervo, Kapreolo, Muflono, Kastoro. La parko havigis areon sur altebenaĵo Méjean por la protekto de kurioza besto, Ĉevalo de Przewalski. Tiu ĉevalo mongoldevena, neniam malsovaĝigita, iam vivis en la tuta Eŭropo kaj en la centraziaj ebenaĵoj. Ĝi preskaŭ tute malaperis, kaj en Cevenoj kelkaj readaptiĝas al sovaĝa vivo.

## Vidu ankaŭ 
* Nacia parko

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo de la parko 
* Les Cévennes 

Cevenoj
Strobilo

eta|Strobilino de *Pinus coulteri*
[eta|Virstrobiloj de [nigra pino.]]
**Strobilo** (aŭ (pin)**konuso** el la latina *conus*) estas aro de reproduktigaj organoj ĉe la nudsemplantoj, ĉiam unuseksa. Ĝi ne estas floraro ĉar la nudsemplantoj ne havas florojn. La skvamoj kovrigas unu la aliajn, ekde la bazo ĝis la pinto. Baze ĉiu skvamo, staras reproduktigajn organojn, tio estas la ovoloj ĉe la inseksaj. La inaj strobiloj estas multe pli grandaj, ties skvamoj kaj akso estas ligniĝintaj en matura stato, protektante la estontajn semojn. La viraj estas malgrandaj kaj daŭras malmulte da tempo.

## Seksaj aranĝoj 
Ĉe plejparto el specioj, la uloj havas ambaŭ seksaj strobiloj, sed maniere eviti memfekundiĝo: la virstrobiloj kaj strobilinoj kreskas sur malsamaj branĉoj. La viraj kreskas sur subaj branĉoj, dum la inaj estas sur la supraj branĉoj. Tiu aranĝo permesas krucan fekundiĝon, ĉar la poleno plej certe ne altiĝos supren, al la inaj. La fekundiĝo tiel okazas normale kun alia arbo.

Ĉe kelkaj specioj, la plantoj havas aŭ virajn aŭ inajn strobilojn.

## Reproduktado 
Post fekundiĝo, la strobilinoj staras surarbe dum almenaŭ tri jaroj, dum la semoj plenkreskiĝas. La maljunaj ne estas plu nutriĝi per la planto, kaj la sekiĝo malfermigas la skvamojn, liberante la semojn. La semoj estas havas ofte flugiloj, kaj la dissendo estas perventa.

## Malsamaj specoj 
La inaj strobiloj sidas diverse sur la branĉoj de la diversaj pingloarboj. Ĉe la abio staras ili rekte, ĉe la piceo ili pendas, ĉe la nigra pino staras horizontale ĉe la branĉoj.

Kelkaj strobiloj, kiel tiu de abio, disfalas dum la maturiĝo, tiel oni ne povas trovi tutan strobilon sur la grundo. Ĉe aliaj pingloarboj, la strobiloj defalas kompletaj de la arbo, tiel ĉe la piceo kaj pino. Antaŭ la defalo, tiuj strobiloj malfermiĝas sur la arbo kaj la flugilhavaj semoj falas el inter la skvamoj.

La skvamoj de la subfamilio „Pinoidae” larĝiĝas alpinte; la skvamoj de la subfamilio „Abietoideae” mallarĝiĝas alpinte.

[eta|Strobilo de [taksuso, similante al bero.]]
## Aliformaj strobiloj 
Ĉe junipero, la strobiloj estas karnaj, kaj similas al beroj. Ĉe taksuso, estas nur unu skvamo po strobilo, kun unu ovolo. La skvamo iĝas karna, milda, kolora, kiel bero, kaj protektas la solan semon. Oni nomas ĝin arilo. Ĝi estas manĝata per birdoj, kaj poste la semo falas grunden.

## Falsaj strobiloj 
La alno havas ŝajnan strobilon, kiuj fakte estas ina amento. Tiun floraron havas ankaŭ velviĉio.
[eta|maldekstra|Inaj [amentoj similante al strobilo.]]

## Rilatoj al Esperanto 
La *kongresa bulteno* de la 70-a Universala Kongreso de Esperanto de la 3-a ĝis la 10-a de aŭgusto 1985 en Aŭgsburgo, Germanio, titoliĝis *La Strobilo*, laŭ la tradicia simbolo de la urbo, videbla en ties blazono.

## Vidu ankaŭ
* Strobilus

Kategorio:Plantomorfologio
Baldueno la 1-a (Belgio)

eta|250px|Baldueno kun sia edzino Fabiola en 1969.
**Baldueno**, plennome **Baldueno Leopoldo Alberto Karlo Akselo Mario Gustavo**, nederlande *Boudewijn* , france *Baudouin*  (naskiĝis la 7-an de septembro 1930 en kastelo Stuyvenberg ĉe Bruselo; mortis la 31-an de julio 1993 en Motril, Hispanio).
Li estis de 1951 ĝis sia morto reĝo de la belgoj.

Baldueno estis filo de reĝo Leopoldo la 3-a kaj ties edzino Astrid de Belgio, naskita princino de Svedio. Kvankam li havis pli aĝan fratinon, li estis unua kandidato por la sukcedo de sia patro, pro la salfranka leĝo, kiu difinis sukcedon tra viroj.
De 1991 tiu leĝo ne plu validas en Belgio.

Kiam Baldueno estis apenaŭ kvarjara, lia patro reĝiĝis, kaj Baldueno ricevis la titolon de "Duko de Brabanto", rezervita al onta reĝo. Kiam li estis kvinjara, li perdis sian patrinon per aŭtomobila akcidento.

Komence de la Dua mondmilito lia patro sekurigis siajn infanojn en Francio kaj poste en Hispanio, mem restante en Belgio imite de la rolo sia patro dum la Unua mondmilito.
Post la kapitulaco de Belgio li revenigis siajn infanojn.

La peto de Leopoldo, ke Hitler redonu al li la reĝecon, estis malbone akceptita de la belga popolo. Fine de la milito la reĝa familio iris al Aŭstrio kaj post militfino libervole restis en Svislando, ĝis la popolo estis preta, denove akcepti sian reĝon.

Por klarigi la "reĝan demandon" okazis referendumo, kiun la reĝo gajnis precipe danke al subteno en Flandrio.
Pro rezisto de valonaj laboristoj kontraŭ la "unua kunlaborinto kun la malamiko" okazis manifestacioj kaj ribeletoj.

Tiutempe princo Baldueno studis en Ĝenevo kaj vojaĝis en Usono.
Post ribeloj Leopoldo la 3-a devis retiriĝi.
La 11-an de aŭgusto 1950 princo Baldueno ĵuris la reĝan ĵuron, sed ne povis ekregi, ĉar li havis malpli ol 21 jarojn; lia onklo Karolo, grafo de Flandrio, iĝis regento.
La 16-an de julio 1951 Leopoldo subskribis sian abdikon kaj du tagojn poste transdonis sian povon al Baldueno.

En 1960 Baldueno edziĝis kun la hispanino Fabiola de Mora y Aragón.
Ilia geedzeco restis sen infanoj, kvankam la reĝino plurfoje estis graveda.

Dum la regado de Baldueno okazis severaj disputoj inter flandroj kaj valonoj, kiuj kondukis al la federaciigo de Belgio en 1989.
Oni tiam diris, ke la sola vera belgo estas la reĝo; krom li ekzistas nur valonoj kaj flandroj (kaj germanoj kaj enmigrintoj).

En 1990 Baldueno pro religiaj kialoj rifuzis aprobi leĝon pri malstriktigo de la malpermeso de abortigoj.
Por tamen ebligi la ekvalidon de la leĝo la belga registaro la 4-an de aprilo deklaris la reĝon nekapabla regi kaj laŭ la konstitucio transprenis liajn funkciojn. Tiel ĝi povis aprobi la leĝon. La postan tagon ĝi deklaris la reĝon denove reg-kapabla.
[eta|Statuo de Baldueno en [Aalst.]]
Posteulo de Baldueno estas lia frato Alberto la 2-a.

Kategorio:Belgaj reĝoj
Kategorio:Saksio-Koburgo kaj Gotao
Blade: Trinity

***Blade: Trinity*** [blejd-triniti] estas horora (vampira) kinofilmo de 2004, reĝisorita de David S. Goyer. Ĝi estas lia film-reĝisora debuto kaj la tria filmo en la Blade-trilogio, sekvanta al *Blade* kaj *Blade II*, kaj ĝi baziĝas je la komiksa karaktero Blade de Marvel Comics. La titolo aludas la triunuon formiĝintan inter Blade, Hannibal King kaj Abigail Whistler en la filmo. 

## Esperanto 
Oni uzas en la filmo ŝildojn en Esperanto en la policejo. Eblas vidi Esperantajn skribojn, sur la konstruaĵoj, pordoj, afiŝoj kaj E-flagojn.  

Oni ankaŭ aŭdas esperanton kiam Abraham Whistler aĉetas ĵurnalon. Li kaj la vendisto interŝanĝas kelkajn vortojn esperantajn. En jen alia epizodo oni montras homon, kiu rigardas filmon Incubus, kie ĉiuj herooj parolas en Esperanto. 

## Aktoroj 
* Wesley Snipes – Blade
* Kris Kristofferson – Abraham Whistler
* Ryan Reynolds – Hannibal King
* Jessica Biel – Abigail Whistler

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Listo de filmoj

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala paĝo

Kategorio:Filmoj aperintaj en 2004
Kategorio:Hororaj filmoj
Kategorio:Trileraj filmoj
Kategorio:Usonaj agfilmoj
Kategorio:Esperanto en filmoj
Laktodento

**Laktodentoj** (dentes lactes) nomiĝas la dentoj de la infanoj (kaj la unuaj dentoj de la mamuloj), la procezo nomiĝas dentumiĝo. Ili aperas kaj plene evoluas ĉe homo ĝenerale inter la 6-a kaj la 24-a monato (malofte il aperas pli frue kaj eĉ ĝis la 30-a monato). La laktodentoj nombras en unu dentovica duono: du incizivoj, unu kojnodento kaj du mueldentoj (Tiel la tuta dentaro nombras 5x4=20 dentojn).

La plej ĝenerala elkova tempo de la laktodentoj estas:

* suba incizivo (medialis): 6. monato
* supra incizivo (medialis): 7. monato
* supra incizivo (lateralis): 8. monato
* suba incizivo (lateralis): 9. monato
* suba unua mueldento: 12. monato
* supra unua mueldento: 15. monato
* suba kaj supra kojnodento: 16. monato
* dua mueldento: 20-24. monato

La laktodentoj ŝanĝiĝas en la 6-a jaro al la restantaj dentoj (dentes permanentes), tiel dum la tuta vivo evoluas duspeca tipo, kion oni nomas dufoje kreskanta dentaro (diphyodont).

La apero de laktodentoj kaj restantaj dentoj karakterizas aĝon de la homo.

## Vidu ankaŭ 
* Dentoformulo
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Dento
Horace Heidt

**Horace HEIDT** (naskiĝis la , en Alameda, Kalifornio, Usono, mortis la ) estis muzikisto kaj terhavaĵisto.

Dum la 1920-aj jaroj, Heidt gvidis bandon en vodevilo. Lia bando ludis ĉe la **Lago Teatro** en Oakland, Kalifornio el 1929 al 1930. Post sukcesa engaĝaĵo ĉe la **Palaca Teatro** en Nov-Jorko, la bando rondvojaĝis Eŭropon. Tiam, ĝi diserigis.

En 1932, Heidt formis novan bandon kaj prenis ĝin al la **Ora Pordo Teatro** en San-Francisko. Ĝis 1936 li estis laboranta en Ĉikago, Ilinojo, kaj havis lian propran radioprogramon, **Horace Heidt for Alemite**. Ĉe tiu tempo, ni komencis emfazi la King Fratinoj, Alvino Rey, kaj la sono de la **Trioblaj Langantaj Trumpetistoj**. En 1937 la bando enhavis 16 kantistojn kaj 14 muzikistojn!

Dum la jaroj, multaj tre bonaj muzikistoj ludis en la bando: Frankie Carle, Irving Fazola, Warren Covington, Pete Fountain, Al Hirt, Dick Contino, kaj Ralph Edwards, kiu estiĝis televida stelo, inter aliaj.

Heidt transportis la bandon al Nov-Jorko kaj ĝi estiĝis la domobando de la Biltmore Hotelo por ok jaroj. Ĝi faris multajn rondvojaĝojn de militaj bazoj dum la Dua mondmilito inter 1943 kaj 1944. En 1945, Heidt diserigis la bandon kaj estiĝis terhavaĝisto en Kalifornio. En 1956, li disvolvigas 10 akrean luksan komunumon en la San-Fernando valo de Kalifornio kun 180 domanoj kaj golfa kurejo kun 18-truoj.

Heidt
Penalo

eta|dekstra|300px|Penalo fare de Bonaventure Kalou.
En team-ludaj sportoj la neologisma termino **penalo** estas malavantaĝo kontraŭ unu teamo kiel puno pro grava kulpo. Ĝi plej ofte konsistas en la okazo efektivigi certan ludmanovron sen la kutimaj malhelpoj fare de la alia teamo, aŭ en daŭra aŭ tempa forsendo de ludanto.

* En futbalo penalo konsistas en ŝoto el distanco de 11 metroj (12 jardoj) al la kontraŭa golejo, defendata nur de la golulo. (futbalslange: dekunumetraĵo)  Alia penalo estas forpelo de ludanto (per montro de ruĝa karto), kiun lia teamo ne rajtas anstataŭigi.
* En manpilkado penalo estas algoleja ĵeto el distanco de 9 aŭ 7 metroj.
* En glacihokeo penalo estas
** kelkminuta forpelo de ludanto, aŭ
** libera atako de unu ludanto kontraŭ nur la golulo de la kontraŭa teamo.
* En korbopilkado penalo por persona faŭlo estas libera ĵeto al la korbo. Penalo por du "teknikaj faŭloj" (malsporteco) estas forpelo.

## Vidu ankaŭ 
* Filmo El portero (La golulo)

Kategorio:Sporto
Kategorio:Futbalo
Kategorio:Manpilkado
Kategorio:Glacihokeo
Frankie Carle

**Francis Nunzio Carlone** bone konata kiel **Frankie CARLE** (naskiĝis la 25-a de marto, 1903, en Providence, Rod-Insulo, Usono, mortis la 7-a de marto, 2001, en Mesa, Arizono) estis ĵaza muzikisto (pianisto kaj bandĉefo).

**La Sorĉisto de la Klavaro**, Frankie Carle estis unu de la plej popularaj pianistoj de la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj. Komencanta en 1916, li ludis kun multaj ĉefofluaj dancaj bandoj. Li estiĝis emfazata ludisto por kaj asociano en la bando de Horace Heidt, forlasanta en 1944 formi lian propran bandon. Lia filino, Marjorie Hughes estis la ĉefkantisto kun la bando. Pluraj sonbendoj vendis pli ol milionaj kopioj en la malfruaj 1940-aj kaj fruaj 1950-aj. Unu de ili estis *Sunrise Serenade* (Sunleviĝa Serenado), lia temkanto.

En 1955, li diserigas la bandon kaj poste nur ludis ke solisto.
Irving Fazola

**Irving Henry Prestopnik** bone konata kiel **Irving "Faz" FAZOLA** (naskiĝis la 10-a de decembro, 1912, en Nova Orleano, Luiziano, Usona, mortis la 29-a de marto, 1949) estis ĵaza muzikisto (klarnetisto).

En liaj fruaj jaroj Fazola ludis klarneton kun pluaj notindaj Novaj Orleanaj bazataj bandĉefoj, inkluzivanta Louis Prima kaj Joseph Bonano (Sharkey Bonano). Li estis klasike trejnata do li povas ludi en la grandaj bandoj de la swinga epoko. En la 1930-aj jaroj lia batalanta karaktero prenis sin al numeraj bandoj, inkluzivanta Horace Heidt, Ben Pollack, Glenn Miller, Jimmy McPartland, Claude Thornhill, kaj Muggsy Spanier. La bando kun kio li havis la plej granda sukceso estis tiu de Bob Crosby.

Lia fajra, maltemperata karaktero gvidis lin en pluajn perfortajn batalojn kaj li estis ankaŭ peza drinkisto kaj virinanto. Spite de lia neregula privata vivo, Fazola estis distingata kaj poluranta ludisto. Kun diferenca karaktero li povis farata la grandan tempon kiel emfazata artisto.

Kategorio:Usonaj ĵazklarnetistoj
Ante Marinović

**Ante MARINOVIĆ** (naskiĝis 1895 - mortis la 27-an de septembro 1976 en Janjina) estis jugoslava esperantisto.

Li lernis Esperanton en 1922 kaj du jarojn pli poste fondis en sia loĝloko Esperanto-societon.  Ankaŭ lia filo Miče, mortpafita de italaj faŝistoj en 1943, estis esperantisto. Marinović estis dum multaj jaroj delegito de UEA.

## Fonto
*Revuo Esperanto, decembro 1976, p. 210 (nekrologo)

MARINOVIĆ, Ante
M
M
Ĉipso

eta|Frititaj terpomflokoj
**Ĉipso** aŭ **terpomfloko** estas tre maldika fritita tranĉaĵo de terpomo, plej ofte salita aŭ spicita. Ili estas ofte manĝataj kiel intermanĝeto aŭ kiel aldonaĵo por biero.

## Historio 
Laŭ legendo, ĉipsoj estis inventitaj hazarde en Novjorko en 1853, kiel ŝerco de kuiristo, kies kliento plendis pri tro dikaj kaj ne sufiĉe frititaj pecoj de terpomo en sia plado. La sekvan tagon la kuiristo, George Crum, faris ĉipsojn por la klientoj de la restoracio. La gustumintoj tre ŝatis la novan pladon, tiel aperis kaj poste populariĝis ĉipsoj. Tamen, la plej malnovaj konataj receptoj estis publikitaj kelkdek jarojn antaŭe.

## Produktado 
Ekzistas du manieroj produkti ĉipsojn:
* tranĉante la verajn terpomojn kun posta fritado de la pecetoj;
* formado de la pecetoj el terpoma faruno ("restarigitaj" pecetoj de terpomo).
Tiu lasta metodo ebligas belajn samformajn pecetojn.

## Statistiko 
* averaĝa rusiano manĝas ĉ. duonkilogramon da ĉipsoj jare;
* averaĝa loĝanto de Eŭropa Unio — 1–5&nbsp;kg/jare;
* averaĝa usonano: 10&nbsp;kg/jare.

En 2021 la sumo de vendoj en la ĉipsa industrio tra la mondo estis taksata je 32,2 miliardoj da usonaj dolaroj.

## Referencoj 
Kategorio:Terpomaĵoj
Kosa lingvo

La **kosa lingvo** () estas bantua lingvo kun ĉirkaŭ 7 milionoj da parolantoj en Sud-Afriko. Ekde 1994 ĝi estas unu el la 11 oficialaj lingvoj de Sud-Afriko.

Oni taksas, ke ĉirkaŭ 15 % de la kosa vortaro devenas de kojsanaj lingvoj. Ankaŭ siajn klaksonojn la kosa pruntis de kojsanaj lingvoj. La vorto *Xhosa* [ᵏǁʰɔsa] komenciĝas per klako.

La kosa lingvo estas aglutina lingvo.

Nelson Mandela estas fama denaska parolanto de la kosa.

Inter internaciaj kulturaj verkoj en la kosa lingvo elstaras interalie la sudafrika filmo Karmen de Khayelitsha el 2005, kiu tiulingve prezentis adapton de la opero Carmen de Georges Bizet kaj kiu en la Berlina Internacia Film-Festivalo Berlinale de tiu jaro gajnis la kino-premion Ora Urso.

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj de Sud-Afriko
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Pete Fountain

eta|Pete Fountain 2006
**Pete FOUNTAIN** [pit FAŬNtin] (naskiĝis la  en Nov-Orleano, Luiziano) estas usona muzikisto kaj klarnisto.

Fountain naskiĝis en Nov-Orleano kaj komencis sian karieron ludante klarneton. Lin peze influis ĵazoklarinetisto Irving Fazola. Frue, li ludis kun la bandoj de Monk HAZEL kaj Al Hirt. Fountain fondis The Basin Street Six en 1950 kun lia amiko, trumpetisto George Girard. Post 4 jaroj, la bando disrompis, kaj Fountain aniĝis al la Lawrence Welk-a bando. Li ludis multajn solojn sur la nacia televida programo] de Welk, *The Lawrence Welk Show*. Fountain revenis al Nov-Orleano, ludis kun The Dukes of Dixieland, poste komencis gvidi bandon sub sia propra nomo. Li estis proprietulo de klubo en la Franca Kvartalo en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj. Post tio li akiris ''Pete Fountain's Jazz Club* (la Ĵazo-Klubo de Pete Fountain) ĉe la hotelo *Riverside Hilton* en Nov-Orleano, kie li ludas kelkfoje, kiam li ne rondvojaĝas.

La klarneta ludado de Fountain estas notinda pro ĝia dolĉa flua tono. Li rekordis pli ol 100 longeludajn diskojn kaj KD-ojn sub sia propra nomo, iujn en la diksilanda stilo, multajn aliajn kun nur malgranda konekto al iu ajn stilo de ĵazo.

Fountain estas fondinto kaj estas la plej eminenta membro de *The Half Fast Marching Club* (La Duona Rapida Marŝanta Klubo). *"Half Fast"* estas angla vortludo, kun la signifo *"Half-Assed"'', slango por freneza, stulta, ktp. Tiu grupo estas unu de la plej famaj marŝantaj bandoj (konataj kiel "Krewes" [kruz] aŭ ekipoj) kiuj marŝas en la parado en Nov-Orleano dum la Mardi Gras festo.

Fountain, Pete
Blekinge

**Blekinge** (; esperante: **Blekingo**) estas historia provinco () en la pleja sudo de Svedio. Ĝi troviĝas en la landoparto () aŭ ĉefregiono Götaland, oriente de la same suda provinco Skanio (Skåne), kaj estas parto de la regiono Skåneland. La provinco havas 150 000 loĝantojn kaj areon de 2 941 km².

Blekinge dum pluraj jarcentoj apartenis al Danio (ĝis 1658). Ĝia dialekto (difinebla kiel sud-sveda aŭ orient-dana, laŭplaĉe) respegulas kaj la antaŭan danecon, kaj la nunan svedecon.

Fama verkisto el Blekinge estas Harry Martinson.

dekstra|200px

## Municipoj 
* Karlshamn
* Karlskrona
* Olofström
* Ronneby
* Sölvesborg


Kategorio:Historiaj provincoj de Svedio
Kategorio:Geografio de Svedio
Kategorio:Historio de Svedio
Witold Majewski

Pola esperantisto

**Witold MAJEWSKI** (naskiĝis 1908 - mortis la 13-an de septembro 1976 en Varsovio, Pollando) estis pola esperantisto.

Kiel multjara aktivulo en la pola Esperanto-movado li aparte okupiĝis pri Esperantaj ekspozicioj. Inter la taskoj, kiujn li plenumis dum multaj jaroj, estis ankaŭ la prizorgado de la tombo de d-ro Zamenhof kaj de florbedo antaŭ la iama domo de Zamenhof en Dzika 9 (nun Zamenhofa 9). Li estis membro kaj fakdelegito de UEA.

MAJEWSKI, Witold
MAJEWSKI, Witold
MAJEWSKI, Witold
Rosario Sgroi

Itala esperantisto

**Rosario SGROI** (naskiĝis 1913 - mortis la 23-an de decembro 1975 en Katanio, Italio) estis tre konata aktivulo de la itala Esperanto-movado.

Li lernis Esperanton jam en 1927 kaj i.a. fondis la unuan E-grupon en Sicilio. Al la loka grupo li postlasis tre riĉan bibliotekon, tiel, ke Katanio nun havas la plej grandan E-bibliotekon en la suda Italio.

Dum multaj jaroj li estis membro de UEA, lastatempe ankaŭ de Societo Zamenhof.
Al Hirt

eta|dekstra|Al Hirt
**Alois Maxwell HIRT**, bone konata kiel "Jumbo" aŭ **Al HIRT** (naskiĝis la 7-an de novembro 1922, en Nov-Orleano, Luiziano, Usono, mortis la 27-an de aprilo 1999), estis muzikisto (trumpetisto kaj bandestro).

Kiel infano, li ludis en la Plijunula Policia Bando kun la infanoj de Alcide Nunez. Ĝis la aĝo de 16 Hirt estis ludanta profesie, ofte kun lia amiko Pete Fountain.

En 1940 Hirt aliris Cincination, Ohio por studi ĉe la Cincinatia Konservatorio de Muziko kun D-ro Frank Simon (antaŭe solisto kun la orkestro de John Philip Sousa). Post periodo en la Usona Armeo dum la Dua mondmilito, HIRT ludis kun diversaj swingaj grandaj bandoj, inkluzivanta Tommy Dorsey, Jimmy Dorsey, Benny Goodman, kaj Ina Rae Hutton. En 1950 li estiĝis la unua trumpeto kaj solisto kun Horace Heidt. Poste, Hirt revenis al Nova Orleano, laboronte kun diversaj diksilandaj bandoj kaj gvidonte siajn proprajn bandojn.

Jarojn malantaŭe, li diris "Mi ne estis ĵaza trumpeto kaj neniom estis ĵazo trumpeto". Spite al tio, li faris pluajn sondiskajn registraĵojn kie li demonstris kapablecon ludi en tiu stilo dum la 1950-aj jaroj, notinde kun bandĉefo Monk HAZEL. Li faris plurajn aliajn sondiskojn sub la loka etikedo Southland Records. La virtuoza lerteco kaj bona tono sur lia instrumento baldaŭ allogis la atenton de naciaj diskfirmaoj. HIRT havis 22 malsamajn diskalbumojn sur la *Billboard* Popaj ĉartoj en la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj. La albumoj *Honey In The Horn* kaj *Cotton Candy* estis ambaŭ en la plialtaj 10 plej vendaĵoj por 1964, la sama jaro ke HIRT havis plejaltan frapan solulon kaj lian sondisko *Java*, melodio de Allen Toussaint.

La sondisko de Hirt de la *Flight of the Bumblebee* de Nikolaj Rimskij-Korsakov estis uzata kiel la temkanto por la televida serio de la 1960-oj, *The Green Hornet* (La Verda Krabro), kaj denove gajnis publikan atenton en 2003 kiam ĝi estis uzata en la filmo *Kill Bill*.

HIRT fondis klubon sur Bourbon Street en la Franca kvartalo de Nov-Orleano en 1962, kiun li estris ĝis 1983.

En 1987 HIRT ludis solan version de *Ave Maria* por la vizito de Papo Johano Paŭlo la 2-a al Nov-Orleano.

HIRT mortis en Nov-Orleano de hepata fiasko. Liaj restaĵoj estis entombigantaj en Metairie Cemetery.

Kategorio:Usonaj muzikistoj
Kategorio:Usonaj trumpetistoj
Listo de maltaj esperantistoj

Jen listo de esperantistoj el Malto:

* Arcangelo Agius
* Augusto Levanzin
* Carmel Mallia
* Dun Karm (pseŭdonimo de Carmelo Psaila)
* Gustavo Busuttil
* Nazarena Caruana


Maltaj
Nazarena Caruana

**Nazarena CARUANA** (naskiĝis 1935 - mortis la 22-an de septembro 1976 en Malto) estis unu el la kunfondintoj de la Malta Esperanto-Societo.

Li estis tre aktiva tradukanto de beletraĵoj en la maltan lingvon pere de Esperanto kiel ponto-lingvo. Temas fakte ĉefe pri eseoj, kiuj traktas naciajn literaturojn aŭ unuopajn verkistojn.

CARUANA, Nazarena
CARUANA, Nazarena
C
Pio la 3-a

dekstra|200px
**Pio la 3-a** estis naskita la 29-an de majo 1439 en Sieno kiel *Francesco TODESCHINI PICCOLOMINI* kaj mortis la 18-an de oktobro 1503 en Romo,
kie li 26 tagojn antaŭe estis elektita kiel papo.

Pro la mallongeco de lia papado (nur 10 tagoj post lia kronado je la 8-a de oktobro) estis suspekto pri murda komploto.

Kategorio:Papoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1439
Kategorio:Mortintoj en 1503
Julio la 2-a

Kardinalo **Giuliano della Rovere** ( ,  ; naskiĝis la 5-an de decembro 1443, mortis la 21-an de februaro 1513) iĝis papo de la romkatolika eklezio en 1503. Li provis fari el papeco grandan . Konata kiel bonega ŝtatisto kaj artpatrono, li montris malmultan intereson gvidi la eklezion spirite. Li estis nevo de Siksto la 4-a.

Li estis elektita kiel papo per 37 voĉdonoj en 38 kiam li sukcesis akiri la subtenon de Cesare Borgia kaj estis unuanime elektita la nova papo. Kun tipa cinikismo laŭ la periodo, kiam li estis elektita al ofico, li donis ordonon malpermesantan aĉeti serviston de la Papo por mono.

Sekurigante la subtenon de la aristokrataj familioj de Romo, li memorigis la vastiĝon de la papa ŝtato en Italio. Por bremsi la disvastiĝon de Venecio li establis en 1508 la Ligon de Cambrai, ankaŭ konata kiel la *Sankta Ligo*, kun Ludoviko la 12-a, reĝo de Francio, imperiestro Maksimiliano, kaj Fernando la 2-a reĝo de Aragono. Kvankam la trupoj de Ludoviko la 12-a venkis tiujn de Venecio ĉe la Batalo de Agnadello (14-an de majo 1509), Julio la 2-a baldaŭ rimarkis, ke la francoj havas siajn proprajn planojn por Italio. En 1510 li retiriĝis de la Ligo de Cambrai kaj faris aliancon kun Venecio, sed ĉi tiu alianco estis plurfoje venkita de la francoj.

Por teni ilin for de itala grundo, Julio la 2-a faris aliancon kun Hispanio. Al ĉi tiu alianco de la Sankta Ligo, aliĝis ankaŭ Maksimiliano la 1-a kaj la reĝo Henriko la 8-a de Anglio. Samtempe li ankaŭ kunvokis la Kvinan Lateranan koncilion. La alianco atingis sian celon, kaj la francoj estis forpelitaj de Italio en 1512, post kiam svisaj trupoj, kiuj aliĝis al la Sankta Ligo, invadis Milanon kaj nomumis Massimiliano Sforza Duko de Milano. Tamen Italio restis sub la kontrolo de fremdaj fortoj dum longa tempo.

Julio la 2-a havis fortan altiron al arto. Li metis la bazŝtonon por la Baziliko de Sankta Petro, kaj estis la patrono kaj persona amiko de artistoj kiel Bramante, Rafaelo kaj Mikelanĝelo, de kiu li komisiis la freskojn de la plafono de la Siksta Kapelo.

La naturo de lia sekulara regado kaj la multaj indulgencoj, kiujn li vendis por financi la konstruadon de la Baziliko Sankta Petro, furiozigis Erasmon de Roterdamo kaj Martenon Lutero, subfosante la moralan statuson de la eklezio, tiel nerekte estante unu el la faktoroj por la Reformacio.

## Vidu ankaŭ 
* Portreto de la papo Julio la 2-a (Rafaelo)
* La italaj militoj 

Kategorio:Papoj
Kategorio:Episkopoj de Bolonjo
Tetiso (pramaro)

250ra|dekstra
[eta|Kiel estiĝis la alpoj? Video de la jutuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo pri la malapero de la Tetisomaro.]]
La **Tetismaro** aŭ **Tetiso** estis oceano en la geologia erao de mezozoiko. La nomo venas el la helena mitologio, kie Tetiso estas la fratino kaj edzino de la titano Okeano.

La Tetismaro estis, samkiel ĝia antaŭulo, la Paleo-Tetiso, profundoceano oriente de la superkontinento Pangeo. Ĝi etendiĝis inter la nordorienta parto de Pangeo, la formiĝonta Azio, kaj la sudorienta parto de Pangeo (orienta Gondvano) proksimume komencanta en la hodiaŭa Mezeŭropo kaj atingante ĝis oriente de la nuna Novgvineo. Al tiu ĉi oceano laŭlonge de la kontinento apartenis vastaj malprofundaj marĝenmaroj, precipe en la regiono de Eŭropo. Ekde la disrompiĝo de Pangeo en Laŭrazio kaj Gondvano dum la Juraso (antaŭ ĉirkaŭ 200 – 150 milionoj da jaroj) la Tetismaro etendiĝis en la direkto al Eŭropo, kaj kie antaŭe situis malprofundakvaj zonoj aŭ eĉ kontinento, nun ekestis profundmara pelvo – la Paratetiso. Tiu marĝenmaro etendiĝis inter Italio kaj Mezeŭropo, samkiel inter Balkano kaj Rusio. Ĉi tie nun ekestis sedimenttavoloj plurajn mil metrojn dikaj, kiuj poste dum la ekesto de la Alpoj, de la Balkano kaj de la Karpatoj denove aperis. Dum la epoko de Kreto la Tetismaro denove malfermiĝis inter la restoj de Gondvano – Afriko kaj Hindio –, kiuj kontraŭ la senco de la horloĝa montrilo drivis nordorienten, kaj Eŭrazio, kiu drivis laŭ la senco de la horloĝa montrilo suden kaj sudokcidenten.

Kiel sekvoceanoj de la frua Paratetiso ekestis dum la Paleogeno sude de Italio la Mediteraneo, en Centra Eŭropo la Panonia Maro, la Nigra Maro, la Kaspio kaj Aralo. Sude de Hindio la Hindia Oceano ekestis kiel posteulo de la Tetiso.

Ĉar kaj tiu parto de Pangeo, kiu hodiaŭ estas Afriko kaj ankaŭ tiu, kiu hodiaŭ estas Eŭropo, situis evidente pli sude ol Afriko kaj Eŭropo hodiaŭ, en la regiono de Tetiso regis plejparte tropika, en la eŭropa regiono almenaŭ subtropika klimato kun koralrifoj kaj varieco da aliaj marbestoj.

Kaŭze de la ĉirkaŭfermiĝo de Tetiso per landmasoj kaj do per kontinentrandoj, en la tetisaj sedimentoj troviĝas multnombraj fosilioj.

Krome, ĉar Tetiso ekzistis de la fino de Permo ĝis la fino de Kreto, en ĝiaj sedimentoj oni povas evidentkompreni la komencon de la evoluo de novaj vivoformoj post la amasa formortado fine de Permo. Ankaŭ la formortado konstatebla fine de la Kreto (inter aliaj de la dinosaŭroj, sed ankaŭ der maraj bestogrupoj) en la sedimento de Tetiso estas bone dokumentita.

Kategorio:Geologio
Kategorio:Terhistorio
Kategorio:Praoceanoj
Kambio

eta
**Kambio** estas valorpapero, ŝuldatesto, sindevigo pagi monsumon al iu. Kvankam kambioj ofte rilatas al iu komerco, ne ekzistas formala ligo. Do eĉ se la komerca interago ne estas jure valida aŭ alikaze ne efektiviĝas, tio ne tuŝas la validecon de la kambio.

## Procedo 
Persono A, nomata **tratanto**, ekzemple vendanto de varo, skribas kambion kaj subskribas ĝin indikante, ke li ordonas pagon.

Persono B, nomata **tratato**, ekzemple aĉetanto de varo, ankaŭ subskribas ĝin indikante, ke li devigas sin pagi, kaj redonas ĝin al A. Tio estas la **akcepto**. Kiel pagejo kutime estas indikata la banko de B, kiu deprenas la monon de lia konto.

A donas la kambion al persono C, ekzemple liveranto al A. Tiel C ricevas pagon, kvankam ne A rekte pagas, sed B. Tio kutime funkcias jene:

C donas la kambion al sia banko por enkasigo. Tiu prezentas ĝin al la banko de B.
eta

Se ne ekzistas tratato, sed la skribanto mem promesas pagi, temas pri **bilo**. Kontraste al tio kambio laŭ la supre priskribita formo nomiĝas **trato**.

Ambaŭ tipojn de kambio oni povas pludoni per ĝiro (distinge de kont-al-konta ĝiro ankaŭ nomata endoso aŭ surdorsigo).

## Funkcioj 
**Paga funkcio**: Kambio ebligas kontan pagon. Pro la priskribita triangula situacio ĝi efektivigas du pagojn, tiel ke eĉ en kazo de kontanta pago la tratanto liberigas sin de bezono de kontanta mono.

**Kredita funkcio**: Kutime kambio estas pagenda je certa dato (alternative ĝi povas esti pagenda *"ĉe vido"*, t.e. kiam ajn ĝi estas prezentata; tiam mankas kredita funkcio). Ĝis tiu dato la prenanto donas krediton al la tratato. Li povas ankaŭ pli frue ricevi la monon per diskonto. Tiam la rolon de kreditoro transprenas la banko.

## Jura situacio 
Por bone funkciigi kambiojn ankaŭ internacie oni grandparte normigis kambian juron.

Ekzemple tio rilatas al la nepraj elementoj:
* Ĝi devas esti nomata kambio en la lingvo de la cetera teksto kaj ene de tiu teksto (ofte en la formo "Pagu kontraŭ ĉi tiu kambio la sumon de ...").
* senkondiĉa ordono pagi certan monsumon
* en kazo de trato la nomo de la tratato
* loko, kie oni pagu (principe ankaŭ la daton, sed kaze de manko oni interpretas tion kiel ĉevidan kambion)
* nomo de la profitanto, kiu ricevos la kambion
* dato kaj loko, kiam / kie ĝi estas skribita
* subskribo de la skribinto

Kvankam la skribinto en laŭplana situacio ne mem pagas (krom ĉe bilo), li nepre garantias la pagon. Ankaŭ ĉiu ĝiranto garantias, se ne eksplicite estas skribita sur la kambion neado de garantio. Tiel kambio povas esti valora ankaŭ, se ĝi parte havas falsigitajn subskribojn aŭ eĉ nomojn de neekzistantaj personoj.

Pro la memstara kaj senkondiĉa sindevigo estas relative facile ricevi la monon, se entute la tratato aŭ iu el la garantiantoj estas pagokapabla. Krome la enkasigo per ŝtataj instancoj estas faciligita per la rimedo de kambia protesto, tiel ke ne necesas procesi ĉe tribunalo.

## Vidu ankaŭ 
* Obligacio
* Kreditkarto
* Ĉeko
* Avalo

Kategorio:Ekonomiko
Kategorio:Komerca juro
Kategorio:Librotenado
Kategorio:Valorpaperoj
Waldenburg

**Waldenburg** havas diversajn signifojn:

* **Waldenburg (Saksio)** estas komunumo en distrikto Chemnitzer Land en Saksio en Germanio.
* **Waldenburg (Württemberg)** estas komunumo en distrikto Hohenlohe en Baden-Virtembergo en Germanio.
* **Waldenburg BL** estas komunumo en Kantono Bazelo Kampara en Svisio.
** **Waldenburg (stacidomo) estas fervoja stacio en Waldenburg BL.
* **Waldenburg (distrikto)** estas distrikto en Kantono Bazelo Kampara en Svisio.
* Waldenburg (Silezio) estas la germana nomo de **Wałbrzych'''