Federacia Letero

eta|300ra|Svisa Federacia Letero
La **Federacia Letero**, datiĝanta je la komenco de aŭgusto 1291, estas la plej konata el pluraj Federaciaj Leteroj kaj estas en la tradicia kaj en la populara historiografio unu el pluraj aŭ eĉ *la fakta* konstituinta akto de la Svisa Konfederacio.

La tiutempa Federacio estis per la lokaj estraroj dividita je la kantonoj Urio, Ŝvico kaj Untervaldo (aŭ Nidvaldo, ĉar la teksto mencias la *suban “Talschaft”*), tiel ili estas la unuaj tri prakantonoj de la posta Svisa Konfederacio. Ĝi estas konservata kaj ekspozita en la Federacia Letera Muzeo en la komunumo Ŝvico. La letero estas pergameno je la formato 320 x 200 mm kaj enhavas 17 latinajn versojn kaj du koneksaj sigeloj.

## La teksto 
**Esperanta Traduko:**

**Latina originalo:**

## Celo 
En la teksto estas menciataj Urio, Ŝvico kaj Nidvaldo, sed ne Obvaldo. Sed la dokumento estas signita kun la sigelo de Untervaldo, kiu validis kaj je Nidvaldo kaj je Obvaldo. Povas esti, ke Obvaldo poste aliĝis al la Federacio. Sed ankaŭ la latina nomo por Nidvaldo estas necerta, kaj ankaŭ la valo de Urseren povas esti la menciita loko. Sigela kompletigo (eble ĉirkaŭ la ejo de la Batalo de Morgarten 1315) ne estus malkutima.

La dokumento ne havas ekzaktan daton. Onidire ĝi estis skribata “komence de aŭgusto” 1291, kio ja ne signifas, ke tiu estis je la 1-a de aŭgusto. La fondiĝa dato estis jam metita kiel oficiala naskiĝtago per la nove renaskiĝinta intereso je la Federacia Letero en la jaro 1891 per la Federacia Konsilio. La 1-a de aŭgusto estas ekde tiam la Svisa nacia tago.

La Federacia Letero estas fundamente jura dokumento, kiu post la morto de la germana reĝo Rudolfo la 1-a (mortis la 15-an de julio 1291) gravigis la juran sekurecon ĝenerale, konfirmis la ekzistintajn rilatojn per la loka nobeleco kaj tiel estu certiginta la landan pacon. Nur du el sep paragrafoj estas grava por la milita helpo, la dominanta parto de la teksto okupiĝas pri la kriminala kaj civila juro. Speciale estas menciita, ke nur viroj propraj povas esti juĝistoj, ke tiel proceso ne okazu ĉe fremda princo.

En la Federacia Letero ne estas menciata la fondiĝo de defenda ligo, ankaŭ ĝi ne estas komprenenda kiel kontraŭstaro kontraŭ la Habsburgoj. La habsburgaj regantoj ne prizorgis pri la lokoj de la malnovaj federaciuloj kaj habsburgaj fortikigejoj ne estas konataj en la ena Svislando — La burgo *Zwing Uri* menciata en Wilhelm Tell de Ŝillero estas legendo. Tamen estas transdonita, ke Rudolfo metis neŝatatajn voktojn en la ĉirkaŭejo de la malnova Federacio, tiel ekzemple Ulrich von Ramschwang en Sankt-Galo. Li estis elpelita tuj post la morto de Rudolfo, kaj la princo-abato Wilhelm von Montfort certigis al siaj civitanoj specialajn rajtojn similforme la 31-an de julio.

## Postaj imputoj 
Jam en la 19-a jarcento, speciale ĉe la 600-jara jubileo 1891, oni donis al la Letero tiun atenton, kiun ĝi nun ankaŭ havas. Antaŭe estis konsiderita kiel fondiĝa dokumento de la Sviso ofte la Federacia Letero de Brunnen, kiu estis farita la 9-an de decembro 1315 post la Batalo de Morgarten. La Rütlischwur, kiu ne rilatas kun skribita letero, datiĝas — kiel Tschudi transdonis — la 8-an de novembro 1307. Klare estas menciata en la Federacia Letero de 1291 pli frua interkonsento, kies teksto ne estas konservata kaj kiu eble ĝenerale ne ekzistis kiel dokumento. Tiel oni ne povas redukti la fondiĝon al unu okazaĵo (la kreiĝo de la Federacia Letero), sed oni devas konsideri ĝin kiel longan historian procezon. La Svisa Konfederacio formiĝis ĝis la fino de la 15-a jarcento el kohera, sed neniam ĉiujn lokojn komune ĉirkaŭiganta plektaĵo el ligoj.

La kritikema historiografio atentigis ekde 1966, ke la Federacia Letero estu certe imitaĵo el la 14-a jarcento aŭ el la tempo ĉirkaŭ 1400, kiel ili estis kutimaj en la mezepoko: Je tiu tempo, kiam manprenoj estis multe pli gravaj, dokumentoj nur estis kreitaj ĉe supra bezono, tial estis antaŭdatumo memkomprenebla. Klare tamen estas, ke la aĝo de la Federacia Letero estis difinita je tempo inter 1252 kaj 1312 per la radiokarbona datado. Tiu signifas, ke la uzata pergameno aĝas tiel. La Federacia Letero devas esti konsiderita en la kunteksto kun sennombraj aliaj pacaj traktatoj de la tiama tempo, kiu evoluis al malnova ordo de la Svisa Ĵurkomunumo. Post kelkaj malordegoj en la Napoleona tempo ĉesis la Svisa Ĵurkomunumo jam kun la fondiĝo de la Federacio en 1848.

## Diversaĵoj 
En la somero 2006 ekskurseto al la ekspozicio *Sister Republics* en la muzeo por konstitucia historio, la National Constitution Center en Filadelfio (Usono), malkvietigis kelkajn dekstrajn grupojn. Tri SVP-naciokonsilioj volis aĉeti la identecigantan leteron, nur por eviti la pruntedonon.  La kontono malakceptis la propozicion senordan; speciale la aĉetebleco de la dokumento ne konformus al sia senco.

## Literaturo 
* Roger Sablonier: *Gründungszeit ohne Eidgenossen. Politik und Gesellschaft in der Innerschweiz um 1300.* hier + jetzt Editejo por kulturo kaj historio, Badeno 2008, ISBN 978-3-03919-085-0.
* Roger Sablonier: *Der Bundesbrief von 1291. Eine Fälschung? Perspektiven einer ungewohnten Diskussion.* en: Josef Wiget (eldonisto): *Die Entstehung der Schweiz. Vom Bundesbrief 1291 zur nationalen Geschichtskultur des 20. Jahrhunderts*. Historischer Verein des Kantons Schwyz, Schwyz 1999, ISBN 3-9520447-7-6, paĝoj 127–146.
* Pascal Ladner: *Urkundenkritische Bemerkungen zum Bundesbrief von 1291.* en: Josef Wiget (eldonisto): *Die Entstehung der Schweiz. Vom Bundesbrief 1291 zur nationalen Geschichtskultur des 20. Jahrhunderts*. Historischer Verein des Kantons Schwyz, Schwyz 1999, ISBN 3-9520447-7-6, paĝoj 103–119.
* Willy Woelfli, Georges Bonani: *Datierung des Bundesbriefes mit Hilfe der Radiokarbonmethode.* en: *Mitteilungen des Historischen Vereins des Kantons Schwyz* 84, 1992, paĝoj 27–31.
* Anton Castell: *Die Bundesbriefe zu Schwyz.* Verlagsanstalt Benziger, Einsiedeln 1936.

## Referencoj 
Kategorio:1291