open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andreas Sigismund Marggraf

**Andreas Sigismund MARGGRAF** (naskiĝis la 3-an de marto, 1709 en Berlino, mortis la 7-an de aŭgusto, 1782 en Berlino) estis germana kemiisto.

Andreas Sigismund Marggraf estis asistanto (1735-1738) en la kortega apoteko de sia patro, en Berlino. Li iĝis ano de la Scienca Akademio (1738) kaj reprezentis la kemiajn esplorojn. Li estis gvidanto (1754-1760) de kemia laboratorio de la Germana Scienca Akademio, iĝis direktoro (1760-1782) de la fizika klaso de la Akademio.

Li ellaboris i.a. novajn metodojn por la estigo de fosforo, zinko, salpetro, azota acido. Li okupiĝis i.a. pri esploro de la vinfalsado, anstataŭigo de vera kafo per semoj de hejmaj plantoj. Li pruvis en la jaro 1747, ke kelkaj betoj havas la saman sukeron kiel tiu de la sukerkano. Tiu ĉi malkovro famigis lian nomon mondvaste.

En tiu epoko la sukerenhavo de la betoj estis malmulta, inter 0,5-1,5 % je verda maso (3,5-6 % je seka maso). Tiu ĉi fakto kaj la abundo je kansukero ne instigis la elformadon de la industriaj metodoj, kiuj celintus la ekstrakton de sukero el betoj. La sukerindustrio formiĝis nur post tio, ke Franz Karl Achard scienca posteulo de Marggraf selektis sukerbeton pli riĉan je sukero ol la normala beto, kaj kiam la politiko de Napoleono la 1-a kontraŭ Britio, t. e. la Kontinenta bojkoto malpermesante ĉian komercon kun Brito ĉesigis la provizadon de kansukero, tial la betsukero prezentis ne nur eblan sed nun ne plu tro multekostan surogaton.

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio  

Kategorio:Germanaj kemiistoj
Kategorio:Membroj de la Prusa Akademio de Sciencoj
Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Jono

Kiam atomo aŭ molekulo ricevas aŭ perdas valentan elektronon, ĝi fariĝas **jono**. Tiu procezo nomiĝas **jonigado**. En fiziko, tute jonigita atoma nukleo, tiel kiel alfa-radiado, kutime nomatas **ŝargita partiklo**. Jonigado kutime estas farita per aplikado de alta energio al atomoj, je la formo de elektra tensio aŭ per altenergia radiado, tiel nomata joniga radiado. Jonigita gaso nomitas plasmo.

Negative ŝargitan jonon oni nomas **anjono** (kiu altiriĝas al anodo) kaj pozitive ŝargitan jonon **katjono** (kiu altiriĝas al katodo).

Jonoj estis unue hipotezitaj de Michael Faraday ĉirkaŭ 1830, por priskribi la partojn de molekuloj kiuj veturas aŭ al anodo aŭ al katodo. Tamen, la meĥanismo per kiu tio ĉi okazas ne estis priskribita ĝis 1884 de August Svante Arrhenius en sia doktora disertacio al la Universitato de Upsalo. Lia teorio unue ne akceptiĝis (li ricevis sian diplomon kun minimume sukcesa grado) sed li gajnis la Nobelan Premion pri ĥemio en 1903 pro ĝuste tiu ĉi tezo.

Ĉe sola atomo en vakuo, estas fizikaj konstantoj kunlige kun la procezo de jonigado. La energion bezonatan por forigi elektronojn de atomo oni nomas **joniga energio** aŭ **joniga potencialo**. Tiuj ĉi terminoj uziĝas por priskribi jonigadon de molekuloj kaj solidaĵoj, sed la kvantoj ne estas konstantaj ĉar jonigado povas influiĝi de lokaj ĥemiaj cirkonstancoj, de geometrio, kaj de temperaturo.

Jonigaj energioj malpliiĝas malsupren laŭirante ene de unu grupo de la Perioda tabelo, kaj pliiĝas maldekstre dekstren laŭ periodo. Tiuj ĉi tendencoj estas ĝuste kontraŭ la periodaj tendencoj de la atoma radiuso. Elektronoj en pli malgrandaj atomoj altiriĝas pli forte al la nukleo, do la joniga energio estas pli granda. En pli grandaj atomoj, la elektronoj ne estas tiel forte tenataj, do la postulata energio estas pli malgranda.

La unua joniga energio estas la energio bezonata por forigi unu elektronon, la dua por forigi duan elektronon (jam foriginte la unuan), kaj tiel plu. La sinsekvaj jonigaj energioj estas ĉiam pli granda ol la antaŭa. Pro tio, jonoj tendencas formi laŭ certaj manieroj. Ekzemple natrio troviĝas kiel Na +, sed ne kutime kiel Na2+ pro la granda bezonata joniga energio. Same, magnezio troviĝas kiel Mg2+ sed ne kiel Mg3+, kaj aluminio povas ekzisti kiel Al3+ katjono.

Kategorio:Fizika kemio
Kategorio:Atoma fiziko
Limeso

En la matematiko la **limeso** aŭ **limvaloro** estas kvanto difinita laŭ certa regulo, kiu varias depende de tio, ĉu temas pri *limeso de funkcio* aŭ *limeso de vico*, kaj ĉu temas pri *limeso ĉe punkto* aŭ *limeso ĉe malfinio*.

La intuitiva ideo de ĉiuj tiuj difinoj de limeso estas ke ĝi estas la punkto al kiu iu kvanto alproksimiĝas. Ekzemple la vico (1/n) (do 1, 1/2, 1/3, ...) alproksimiĝas al 0 kiam n "alproksimiĝas" al malfinio.

## Limeso de vico 
La formala difino de limeso de vico estas jena:

 \lim_{n \to \infty} a_n = a \quad \Longleftrightarrow \quad \forall \epsilon>0: \ \exists N\in\mathbb{N}: \ \forall n>N: \quad |a_n-a|

Tio signifas en vortoj: Oni povas atingi ĉian proksimecon al la limeso **a** se oni nur rigardas sufiĉe altajn valorojn de an.
Ankaŭ eblas esprimi tiun difinon tiel: Por tute libere elektita \epsilon > 0 preskaŭ ĉiuj elementoj de la vico a_n, krom finita aro de elementoj de a_n, ne diferencas pli ol \epsilon de **a**. Tiam **a ** estas limeso de la vico.
Konverĝa serio estas serio kiu havas limeson de vico de ĝiaj partaj sumoj.

***Rimarku***: Vico povas havi ne pli ol unu limeson.

## Vidu ankaŭ 
* Banaĥa limigo
* Konverĝo
* Unuflanka limeso
* Aro-teoria limeso
* Infinitezima kalkulo
* Senfinecono
* 0,999...

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.mathematik-wissen.de/grenzwerte_von_funktionen.htm
* http://www.mathematik-wissen.de/grenzwertsaetze.htm
* Limeso ĉe MathWorld
Disaĥarido

[eta|287x287px|Saĥarozo, nome disaĥarido formita el la kondensado de molekulo de [glukozo kaj molekulo de fruktozo.]]
En la biokemio, **disaĥarido** aŭ **disakarido** estas karbonhidrato en sukera formo.

Disaĥarido estas kunligita de du monosaĥaridoj per glikozida ligo. Kiel la monosaĥaridoj, ili estas dolĉaj, akvosolveblaj kaj kristalaj.

Gravaj disaĥaridoj estas saĥarozo, maltozo kaj laktozo.
Monosaĥarido

En biokemio la **monosaĥaridoj** aŭ **monosaĥaridoj** estas karbonhidratoj en la formo de simpla sukero.

La monosaĥaridoj kiel la disaĥaridoj estas dolĉaj, akvosolveblaj kaj kristalaj.

La monosaĥaridoj estas karakterizitaj per la nombro de la karbonmolekuloj en ilia konsisto (triozo, tetrozo, pentoto, hexozo kaj heptozo) kaj per la aktiva grupo, kiu estas aldehido aŭ ketono. Tiuj klasifikoj kombineblas kiel ekz. aldoheksozo, ketotriozo.

## Kelkaj gravaj ekzemploj 
* triozoj: glicerin-aldehido kaj dihidroksi-acetono
* tetrozoj: eritrozo
* pentozoj: ribozo kaj desoksiribozo
* heksozoj : glukozo, fruktozo, galaktozo
* heptozoj:

## Strukturo 
Ili havas la ĝeneralan formulon – escepte de kelkaj kombinaĵoj kiel desoksi-ribozo-:

(CH2O) n

Dosiero:Alpha-D-Fructofuranose.svg|
Dosiero:Alpha-D-Glucopyranose.svg|
Dosiero:Beta-D-Fructofuranose.svg|
Dosiero:DL-Ribose.svg|

## Vidu ankaŭ 
* Polisaĥarido
Folkestone

**Folkestone** estas marborda urbo en la Shepway distrikto de la angla provinco Kent.

Boatoservo ligas la urbon kun Bulonjo-ĉe-Maro en Francio kaj de 1994 la apuda Channel Tunnel (Manika Tunelo) provizas ligon kun Eŭropo.

Iutempe Folkestone estis alo de la Cinque Port Dover ĝis en 1629 la loĝantoj akiris permeson konstrui havenon.

Je la fino de la 18-a jarcento la urbego riĉiĝis per la kresko de la fiŝkapta kaj ŝipa industrioj kaj meze de la 19-a jarcento Folkestone estis unu el le ĉefaj vizitejoj en suda Anglio.

La urbego suferis seriozan difekton dum ambaŭ mondmilitoj kaj poste ĝi malboniĝis. La pramŝipa komerco plejparte translokiĝis al Dover kaj ĉar alilandaj organizitaj vojaĝoj iĝis pli popularaj Folkestone pli malsukcesis allogi turistojn.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.folkestoneinvicta.co.uk  
* http://www.thisisfolkestone.co.uk  
* http://www.strange-cargo.org.uk  
* http://www.harveygs.kent.sch.uk 

eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Urboj de Kent
Whitby

**Whitby ** estas fiŝboata haveno kaj turista urbo en la provinco North Yorkshire ĉe la nordorienta marbordo de Anglio. Ĝi troviĝas ĉe la estuaro de la rivero Esk kaj pro la marborda kurbo frontas pli norde ol oriente. La nomo de la urbo venas el la dana lingvo kaj signifas "blanka urbo".

La urbo vastiĝas supren sur la krutaj flankoj de la Esk-valo. Sur la okcidenta klifo situas la plejparto de la urbo, sed sur la orienta klifo troviĝas la impona ruino de Whitby Abbey (abatejo) kaj ankaŭ la Preĝejo de Sankta Maria (*St Mary*). Por atingi la orientan klifon oni devas veturi longdistance laŭstrate aŭ surgrimpi la famajn 199 ŝtupojn, aŭskultante al aliaj nombrantaj grimpantoj. Sur la orienta klifo oni vidas la statuon de ŝipestro James Cook, kiu eknavigis el Whitby, kaj arkon de barto honore de la historia balenindustrio.

Stranga vizitindejo ĉe Whitby estas la Drakula Muzeo – grandparto de la romano de Bram Stoker okazis tie, inkluzive de la alveno de Drakulo sur ŝipo albordigita en la haveno. Dum sunsubiro super la apuda Promontoro Kettleness Lucy observis de la preĝeja korto, sed ŝi ne sciis kiom da ŝtupoj ŝi suprengrimpis por alveni tien.

Apud Whitby okazis la katastrofo de la hospitala ŝipo Rohilla je 30-a de oktobro 1914, kiu fundeniĝis sufiĉe proksime de la marbordo. 85 homoj mortis kaj plejparte enteriĝis en la preĝeja korto. Eble Rohilla sinkis, eble ĝi trafis minon, raportoj diferencas.

Kategorio:Urboj de North Yorkshire
Malderivaĵo

Se f estas funkcio kun reela aŭ kompleksa argumento, nomatas kiel **malderivaĵo** ĉiu funkcio g, kies derivaĵo egalas al f, t.e. g′ = f. 

Laŭ la fundamenta teoremo de infinitezima kalkulo, la nedifinita integralo de funkcio f ĉiam estas unu el la malderivaĵoj de f. 

## Vidu ankaŭ 
* Listo de integraloj de racionalaj funkcioj
* Listo de integraloj de malracionalaj funkcioj

Kategorio:Integraloj
Kategorio:Kalkulo
Islama rego

**Islama rego** estas nomigita *Ŝaria*, arabe: ** شريعة**, esperante: Ŝario. Scienco de la Islama rego estas nomigita *Fiqh*, arabe: **&#1601;&#1602;&#1607;**. Islamo estas religio por tio regoj estas tre gravaj. 

Kelkaj regoj kaj kutimoj, kiel estas tre konataj estas:

Malpermesitaj al islamanoj: porko kaj manĝaĵo ne-halal, drinkaĵoj, uzuro (tial aperas islamaj bankoj) kaj, arto realisma de  Dio. En iuj landoj, la vizaĝo de virino devas esti
vualita. Se tio devenas de la Korano aŭ de bizancia praktiko estas pridistutata.

Islamaj viroj estas cirkumciditaj. 

Martireco: se oni mortas pro sia islama fido, oni iros rekte al
paradizo. 

Malsimile al kristanismo, islamo ne havas malfacilan racian teologion. La ĉefa peno por edzigi islamon kun racia filozofio estis falsafismo.
Robert Baden-Powell

**Robert Stephenson Smyth BADEN-POWELL** (elp. []), konata ankaŭ kiel **B-P** kaj **Lordo Baden-Powell** (naskiĝis la  en Londono, mortis la  en Nyeri, Kenjo) estis fondinto de skoltismo, internacia movado por infanoj kaj junuloj. La celoj de skoltismo estas i.a. eduki la junularon aktivaj civitanoj. Lia edzino estis Olave Baden-Powell.

* 1870 BP ricevis edukadon en la lernejo Charterhouse de Londono.
* 1872 La lernejo Charterhouse translokiĝas al Godalming. BP aliĝas al la piedpilka teamo, partoprenas en teatraĵoj kaj ofte forlasas la lernejon por esplori la ĉirkaŭaĵojn. La lernejo ne vere altiras lin kaj li ofte kaŝas sin de siaj profesoroj.

Lia edzino Olave revenis ĝis Anglio en 1942, tamen kiam ŝi mortis (en 1977) ŝiaj cindroj estis senditaj al Kenjo kaj enterigitaj apud ŝia edzo en Nyeri. La kenja registaro deklaris Baden-Powell-tombo nacia monumento.

## Baden-Powell kaj Esperanto 
Pri Esperanto Baden-Powell skribis en sia plej konata verko *Skoltado por knaboj* :

Tiu frazo malaperis el la postaj eldonoj de la verko kiujn li mem ne reviziis.

## Fontoj 
Kategorio:Skoltismo
Léo Ferré

**Léo FERRÉ** (naskiĝis la 24-an de aŭgusto 1916 en Monako, mortis la 14-an de julio 1993 en Italio), estis poeto kaj muzikisto. Ferré miksis lirismon kun slango, amon kun anarkiismo. Li okupis centran lokon en la medio de la franca kanzono kaj konsiderata de iuj, kiel absoluta referenco en ĉi kampo.

Kelkaj tekstoj de Ferré estis jam tradukitaj al esperanto. La kantisto Morice Benin kiu jam registris KD-on en esperanto ("''In-spir'*") en 2005 planis registri alian KD-on kun kanzonoj de Ferré laŭ la franclingva KD kiu jam aperis *"Benin chante Ferré"'' (Benin kantas Ferré), kvankam tiu plano pro la baldaŭa morto de Morice Benin ne plu realiĝis.

## Eksteraj ligiloj 
Ĉio franclingve
* Léo Ferré  "oficiala" hejmpaĝo
* , persona hejmpaĝo
* Biografio 
* Paroloj de 81 kanzonoj
* Vox clamans 
* Les Copains d’la neuille 

Kategorio:Francaj anarkiistoj
Kategorio:Franclingvaj kantistoj
Kategorio:Rifuzintoj la Honoran Legion
Saĥarozo

**Saĥarozo** aŭ **sakarozo** estas la kemia nomo de la **tabla sukero**. La saĥarozo estas disaĥarido; ĉiu molekulo konsistas el du "simplaj" sukeroj (el unu glukozo kaj unu fruktozo), nomataj monosaĥaridoj.

## Konstruo 
[eta|280ra|[Saĥarozo: glukozo (maldekstre) kaj fruktozo (dekstre) gravaj molekuloj en la korpo.]]
Saĥarozo estas disaĥarido konstruata el unu molekulo de glukozo ligita per α(1-2)-glikozida ligo al unu molekulo de fruktozo.

## Produktado 
La saĥarozo estas ĝenerale ekstraktata, purigita, kristaligita el sukerkano aŭ sukerbeto. Plia sukera (sed komerce negrava) fonto estas la sorgo kaj sukeracero. (pli detale ĉe sukero)

## Uzado 
La pura saĥarozo estas la plej ĝenerala dolĉigaĵo en la moderna, industriiĝinta mondo. La homo kaj la plimulto de la mamuloj volonte akceptas la nutraĵojn dolĉigitajn per saĥarozo. La prilaboritaj kaj ĝuaj nutraĵoj ofte enhavas saĥarozon.

## Sanecaj efikoj 
La saĥarozo havas tre malfavorajn efikon je la sano. La plej ĝenerala estas la denta kario, ĉe kiu la acido produktata de bakterioj kaŭzas difektiĝon de la emajlo. La saĥarozo havas grandan energienhavon, kiu povas kaŭzi dikiĝon. La homoj suferantaj je diabeto devas ĉiam kontroli sian sukerkonsumadon.

## Sukera anstataŭaĵo 
Pro la malsanigaj efikoj de la sukero estis ellaboritaj sukeraj anstataŭaĵoj, kvankam ili ŝajnas ne tiel vaste uzeblaj kiel sukero kaj ili havas aliajn malbonajn efikojn je la sano.

Dosiero:Scan of ordinary sugar crystals.jpg|Sukeraj kristaloj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Sucrose  Spaca vido de la molekulo
* http://www.chem.qmul.ac.uk/iupac/2carb/app.html Angla sukera nomenklaturo

Kategorio:Disakaridoj
Kategorio:Sukeroj
Kategorio:Glikozidoj
Alfred Edmund Brehm

**Alfred Edmund BREHM**  (naskiĝis la 2-an de februaro, 1829, mortis la 11-an de novembro, 1884) estis germana zoologo kaj verkisto.

## Vivo 
Alfred Edmund Brehm pasigis sian junaĝon en la vilaĝeto Renthendorf, Turingio. Lia patro, la pastro Christian Ludwig Brehm, per publikaĵoj kaj preparitaj birdoj estis unu el la plej famaj ornitologoj siatempaj en Germanio. Pli ol 9000 mortintaj, konservitaj birdoj en la domo de la familio montris grandan parton de la Eŭropa birdaro. La esploroj de la patro frue vekis la intereson de la junulo pri zoologio, tamen li decidis fariĝi arkitekto.

En printempo 1844 Alfred Brehm komencis lernadon ĉe konstruisto en Altenburg. Ĝis septembro 1846 li lernis la metion de mazonisto, krome li vizitis lernejon pri arto kaj metio. Fine de la sama jaro li ekstudis arkitekturon en Dresdeno. Mallonge poste lia vivo radikale ŝanĝiĝis: La konata ornitologo Johann Wilhelm von Müller serĉis akompananton por ekskurso al Afriko.

Kiel sekretario kaj helpanto de la barono von Müller li en 1847 komencis kvin-jaran vojaĝon tra Egiptio, Sudano kaj Sinajo. Reveninte, li en 1853 ekstudis natursciencojn en Jena, en 1855 li doktoriĝis. Kun sia frato Reinhold Brehm li ekde 1856 pasigis du jarojn en Hispanio. Poste li ekloĝis en Lepsiko kaj dediĉis sin ĉefe al la verkado. En la jaro 1860 li partoprenis ekspedicion al Norvegio kaj Laponio.

En majo 1861 Brehm edziĝis al sia kuzino Mathilde Reiz. Kvin idoj naskiĝis al la paro. Lia vojaĝemo tamen ne ligis lin longan tempon al la hejmo. En 1862 li akceptis inviton de la duko Ernesto la 2-a de Saksio-Koburgo-Gotao, akompani lin al Etiopio. Poste li plurfoje vojaĝis al Skandinavio kaj Siberio.

Liaj fakartikoloj kaj vojaĝraportoj trovis grandan atenton inter la klera burĝaro. La eldonisto Herrmann Julius Meyer mendis de li ampleksan verkon pri la vivo de bestoj. La rezulto *Brehms Tierleben* (unue ses, en pli malfrua eldono dek volumoj) famigis lin tutmonde, kaj ĝis nun la verko estas bone konata, kvankam la moderna scienco superis multon el ĝi.

La vivo de Alfred Edmund Brehm pleniĝis je verkado, esploraj kaj prelegvojaĝoj. Krome li en 1862 akceptis la proponon, fariĝi direktoro de la bestĝardeno de Hamburgo. Tiun ĉi postenon li okupis ĝis 1867. Poste li transloĝiĝis al Berlino, kie li fondis pompan akvarion.

Kiam li - 55-jarojn aĝa - en rapida sinsekvo perdis tri familianojn (patrino, edzino, filino) kaj mem grave malsaniĝis, li retiriĝis al sia naskiĝloko, kie li en 1884 mortis.

## Listo de verkoj 
* *Illustrirtes Thierleben* (1864-1869, poste sub la titolo *Brehms Tierleben*)
* *Reiseskizzen aus Nordost-Afrika* (1853)
* *Leben der Vögel* (1861)
* *Ergebnisse einer Reise nach Habesch* (1863)
* *Die Thiere des Waldes* (1866-67)
* *Gefangene Vögel. Ein Hand- und Lehrbuch für Liebhaber einheimischer und fremdländischer Käfigvögel* (1872-76)

## Vidu ankaŭ 
* Brehm-memorigloko (Renthendorf)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.brehm-gedenkstaette.com
* http://projekt.gutenberg.de/autoren/brehm.htm  
* http://ambre.jaune.free.fr/A_E_Brehm.jpg
* http://seclin.tourisme2.free.fr/BREHM

Kategorio:Germanaj biologoj
Kategorio:Germanaj verkistoj
Bridget Fonda

**Bridget FONDA** (naskiĝis la 27-an de januaro, 1964) estas usona aktorino.

Ŝi estas la nepino de Henry Fonda, la filino de Peter Fonda kaj la nevino de Jane Fonda.

La roloj de Bridget Fonda estas ege diversaj: ŝi agas kaj en komedioj kaj en agadoriĉaj krimfilmoj.

Ŝi edziniĝis en 2003 al filma produktisto Danny Elfman kaj ili havas komunan filon (nask. 2005).

## Listo de filmoj 
* *Aria* (1987)
* *Scandal* (1989)
* *Doc Hollywood* (1991)
* *Single White Female* (1992)
* *Singles* (1992)
* *Point of No Return* (1993)
* *Camilla* (1994)
* *Jackie Brown* (1997)
* *A Simple Plan* (1998)
* *Lake Placid* (1999)
* *Kiss of the Dragon* (1999)
* *The Whole Shebang* (2001)

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Naskiĝintoj la 27-an de januaro
Apsido (arkitekturo)

dekstra|250px
dekstra|250px
**Apsido**  aŭ **absido**) estas duonronda funda parto de kristana preĝejo, formanta ekstremon de la navo kaj enhavanta la korusejon kaj altaron. Laŭ Francisko Azorín ĝi estas malantaŭa, duonronda parto de templo; la termino *absido* devenas el greka *apsis* (rado, volbo) kaj el la sekva latina *absis, absidis*.

En la plej vastaj preĝejoj, kiel ekzemple katedraloj, ĉirkaŭ ĝi troviĝas ĉirkaŭkoridoro, kaj al tiu malfermiĝantaj apsidaj preĝejetoj.

## Vidu ankaŭ 
* apsido (en astronomio)
* romaniko
* gotiko
* renesanco
* baroko
* kirko
* ĥorejo
* navo
* transepto

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.etymonline.com/index.php?l=c&p=9 
* http://www.pitt.edu/AFShome/m/e/medart/public/html/menuglossary  

Kategorio:Arkitekturaj eroj
Kategorio:Arkeologio
Eugène Pottier

**Eugène POTTIER** [eŭĵen potie] (naskiĝis la  en Parizo, mortis la  en Parizo) estis franca poeto kaj revoluciulo. Li estis la aŭtoro de la teksto de *La Internacio*.

Eugène Pottier estis surŝtofa desegnisto. Li partoprenis la Revolucion de 1848, la batalojn dum la pariza sieĝo en 1870 kaj la Parizan komunumon de 1871 kies elektito li estis. Pottier partoprenis la batalojn de la Sanga Semajno kaj ekziliĝis al Anglio. Li estis mortkondamnita kaj ekziliĝis al Usono de kie Pottier revenis post la amnestio de 1880.  Li plu publikigadis poemojn, sed restis malmulte konata kaj malriĉa kaj mortis en mizero. Kelkaj monatoj antaŭ Pottier mortis, liaj amikoj publikigis liajn *Revoluciaj Kantoj*.

Pottier famiĝis en 1888, kiam Pierre De Geyter en Lille komponis muzikon por unu el la *Revoluciaj Kantoj*: *La Internacio*.

Pottier estas entombigita en la tombejo Père Lachaise en Parizo.

## Eksteraj ligiloj 
* Afiŝo de la Pariza Komunumo subskribita, inter aliaj, de Eugène Pottier. Tradukita al Esperanto.

Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Francaj poetoj
Kategorio:Francaj socialistoj
Kategorio:Homoj de la Pariza komunumo
Pierre De Geyter

**Pierre DE GEYTER**, esperante **Petro Degejtero** (naskiĝis la 8-an de oktobro 1848 en Gento, mortis la 26-an de septembro 1932) estis belga komunisto, komponisto kaj lignoprilaboristo, kiu komponis la melodion de la socialista himno La Internacio.

Petro Degejtero naskiĝis en Flandrio en mizera laborista familio; en la jaro 1855 ili jam estis transloĝiĝintaj sepfoje, konjekteble por fuĝi pruntedonintojn. Kiel multe da belgoj (precipe el Flandrio) dum la epoko 1850-1920, ili migris en nordan Francion (vidu en Laboristaj migradoj, artikolon Belga migrado al nord-Francio), al la tiam prospera industria triurbaro Lillo, Rubezo, Turkonjo, 50 kilometrojn sude de Gento.

Same kiel multaj tiuepoke, li laboris de infanaĝo en fabriko, kaj ne povis iri lernejen. Sed li sekvis vesperkursojn, interalie pri muziko, kaj kiam li aliĝis al la Franca Socialista Partio (*Parti Socialiste Français*) li kreis muzikan grupon kun amikoj. Ili muzikis en laboristaj kvartaloj dum strikoj kaj balotkampanjoj. Tial dum la somero de 1888 li estis petita komponi muzikon por la himno de la loka filio de Lillo de la socialista partio, kaj tiu ĉi estis la teksto de Eŭgeno Potiero. Ties unua publika prezento okazis la 16-an de junio 1888 en *estaminet* (tradicia trinkejo de Lillo) en la strato *rue de la Vignette*. Rapide la himno furoriĝis.

Sed al Degejtero tio kaŭzis problemojn. Li estis maldungita, enskribita de sia labordonanto sur la "nigra listo" de la nedungendaj. Eĉ lia aŭtoreco de tiu mondskale plej konata melodio ne estis agnoskita antaŭ 1922. En la jaro 1927 li estis invitita kiel honorgasto de la sovetia registaro al la oficiala solenado por la dekjariĝo de la Oktobra revolucio en Moskvo.

Petro Degejtero estas entombigita en la tombejo de San-Denizo apud Parizo.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Pierre de Geyter (Tramtransporto en Parizo)

## Eksteraj ligiloj 
* mp3 http://www.hymn.ru/internationale/index-en.html 

Kategorio:Belgaj komponistoj
La Teramikoj

**La Teramikoj** aŭ **Amikoj de la Tero** (, ) prezentas sin kiel hom- kaj naturprotekta asocio demokrateca kaj solidarema.

## Premioj Pinokjo 
La Teramikoj el Francio organizas ĉiujare la disdonadon de la premioj Pinokjo pri daŭripovo. Ilia celo estas publikigi la negativajn influojn de agadoj de francaj entreprenoj kontraŭajn al la koncepto de daŭripovo.

## Landaj asocioj 
*Ekzistas asocioj en diversaj landoj tra la mondo, ekzemple en Belgio, Francio aŭ Kroatio.*
* *Zelena akcija* de Zagrebo, Kroatio

## Vidu ankaŭ 
* Teramikoj Internacie

## Eksteraj ligiloj 
* Friends of the Earth (La Teramikoj)
* Friends of the Earth Europe (La Teramikoj – Eŭropo)
* Friends of the Earth International (La Teramikoj – Internacia)
* Bund: Friends of the Earth Germany ("Bund": La Teramikoj – Germanio)
* Friends of the Earth Australia (La Teramikoj – Aŭstralio)
* Naturvernforbundet: Norwegian Society for the Conservation of Nature ("Naturvernforbundet": Norvega Societo pri Naturkonservado)
* Hnutí DUHA: Friends of the Earth Czech Republic (Hnutí DUHA: La Teramikoj – Ĉeĥio)
* Les Amis de la Terre France (La Teramikoj – Francio)
* Les Amis de la Terre Belgique (La Teramikoj – Belgio)
* AmiEs de la Terre de Québec (La Teramikoj – Kebekio)
* Maan Ystävät: Friends of the Earth Finland (La Teramikoj – Finnlando)
----

Kategorio:Ne-registaraj organizaĵoj
CorpWatch

**Corpwatch** (= ni prikontrolu la firmaojn) estas NRO, kun sidejo en  San Francisco, Kalifornio, Usono.

## Eksteraj ligiloj 
*http://www.corpwatch.org/home/PHH.jsp 
*http://www.corpwatchindia.org/

Kategorio:Kalifornio
Kategorio:Ne-registaraj organizaĵoj
Kategorio:Tutmondiĝo
Pogranda prezo

Ekonomiko > Mono > Prezo > Pogranda prezo
----

**Pogranda prezo** estas prezo, je kiu varoj estas aĉetataj en grandaj kvantoj de entreprenoj, perantentreprenoj kaj aliaj komercaj firmaoj. Kiel kontrasto al pograndaj prezoj estas podetalaj prezoj. En internacia komerco komercaj operacioj estas realizataj je eksportaj pograndaj prezoj, kiu kutime estas pli malaltaj, ol interlandaj pograndaj prezoj.

Kategorio:Ekonomiko
Tertremoscienco

**Tertremoscienco**, **seismologio** aŭ **sismologio** , estas la scienco de tertremoj kaj la movo de ondoj tra la tero. La fako ankaŭ inkluzivas la studadon de variaĵoj kiel martremoj, kaŭzoj kiel vulkanoj kaj tektoniko, kaj sekvoj kiel cunamoj.

## Priskribo 
Tertremoj (kaj aliaj teraj moviĝoj) produktas malsamajn specojn de tertremaj ondoj. Tiuj ondoj trairas rokon, kaj provizas efikan metodon por "vidi" okazojn kaj strukturojn profunde en la tero.

Unu el la plej fruaj eltrovaĵoj estis ke la centro de la tero estas likva. Premaj ondoj trairas la kernon, dum transversaj ondoj (ondoj kiuj balanciĝas flank-al-flanke), bezonantaj rigidan materialon, ne povas.

La proceso de mapado de subsupraĵa strukturo estas fako nomata sismografio. Tertremaj ondoj produktataj per eksplodoj uziĝas por mapi salajn duonsferojn kaj aliajn petrolfontajn rokojn, faŭltojn (rompiĝojn en profunda roko), rokajn specojn, kaj longe enterigitajn meteorajn kraterojn. Ekzemple, oni deduktis ke Chicxulub, la meteoro kiu supozeble kunkaŭzis la formortiĝon de la dinosaŭroj, lokiĝas en Centra Ameriko per analizado de elĵetaĵoj en la Kretaca limo, kaj poste fizike pruvis ke ĝi ekzistas per tertremaj mapoj de petrola esplorado.

Per tertrema tomografio kun tertremaj ondoj, la interno de la tero mapiĝis kun resolucio de kelkaj centoj da kilometroj. Tiu procezo ebligas ke sciencistoj identigu konvektajn ĉelojn, magmajn plumojn kaj aliajn grandajn elstaraĵojn en la intera tero.

En seismologio, la seismografo estas scienca instrumento, kiu respondas kaj registras movojn de la grundo kaj la tempon, kiam tiaj movoj okazis.

## Famaj fakuloj 
* Inge Lehmann

## Fotaro 

Dosiero:EastHanSeismograph.JPG|
Dosiero:SketchFaultRupture.png|
Dosiero:Gshap north europe.jpg|
Dosiero:Prem.png|

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Faŭlto
* Geofiziko
* Plata tektoniko
* Skalo de Richter
* Terscienco
* Tertrem-imuna konstruado
* Tertremregistrilo
* Tertrema tomografio

## Eksteraj ligiloj 
*  Sismologio en Albanujo.
Aŭkcio

[eta|dekstra|300px|Aŭkcio de [tinuso en Tsukiji.]]
**Aŭkcio** estas publika vendado, kiu estas organizata laŭ aŭkciaj reguloj.

Dum aŭkcio partoprenantoj ofertas siajn prezojn por anoncataj varoj. Varo estas aĉetata de tiu, kiu ofertas plej altan aŭkcian prezon.

## Vara klasifiko kaj aŭkcia katalogo 
Varoj estas klasifikataj laŭ samaj indicoj al *lotoj*. *Lotoj* povas esti ankaŭ klasifikitaj al pli grandaj partoj -- *ĉenoj*. Ĉiuj informoj pri la varoj, vendataj en aŭkcio, estas publikataj en aŭkcia katalogo, en kiu oni povas trovi *lotojn* kaj *ĉenoj* kun atribuitaj nombroj. Tiuj nombrojn estas anoncataj de aŭkciisto, kiu gvidas aŭkcion.

La sistemo de aŭkcio estas grava por la plej valoraj kaj multekostaj vendeblaj artaĵoj kaj ĉefe de moderna kaj nuntempa artoj.

## Esperantujo 
Kadre de Universala Kongreso de Esperanto ĉiujare okazas aŭkcio de maloftaj kaj unikaj esperantaĵoj. 

Ĝi fariĝis unu el la spektakloj de la kongresa semajno – kaj ankaŭ maniero kolekti monon por utila celo, nome la Volontula Fondaĵo de UEA. Oni proponos librojn k.a. objektojn por la aŭkcio donacitajn de la Libroservo de UEA kaj de individuaj esperantistoj. Inter ili estas ĉefe libroj, eĉ tre raraj eroj el la fruaj jaroj, kaj diversaj esperantaĵoj.

Aŭkcio okazis ankaŭ en 2020, kadre de Virtuala Kongreso de Esperanto.

## Vidu ankaŭ 
* Christie's
* Sotheby’s
* aprezisto

Kategorio:Mono
Kategorio:Komerco
Kategorio:Financoj
Kategorio:Moderna arto
Glukozo

**Glukozo** (aŭ **glikozo**) estas simpla monosaĥarida sukero, unu el la plej gravaj karbonhidratoj, kaj estas uzata en la plantoj kaj bestoj kiel energifonto. La glukozo estas unu el la ĉefaj produktoj de la fotosintezo kaj bazmaterialo por la spirado. Ĝia natura formo (D-glukozo) estas nomata (ĉefe en la nutroindustrio) dekstrozo.

eta|maldekstre|Glukozo

Glukozo (kun kruda formulo **C6H12O6**) estas heksozo – monosaĥarido, konsistanta el ses karbonatomoj. Glukozo estas aldehido (ĝi enhavas -CHO grupon). Kvin karbonatomoj kaj unu hidrogenatomo formas la t.n. "piranozan ringon", la plej stabilan formon de la seskarbonaj aldozoj. Ĉiu karbonatomo de la ringo estas ligita al hidroksilo kaj hidrogeno, escepte de la kvina karbonatomo, kiu ligiĝas al la sesa karbonatomo, kiu esterringe formas la CH2OH grupon. La ringa strukturo restas en ekvilibro kun la neringa formo, kiu havas 0,0026% ĉe pH 7.

La glukozo havas du enantiomerojn (spegulizomerojn) nome -- D-glukozon kaj L-glukozon, sed en la naturo troviĝas nur la D-izomero. La ringa strukturo povas formi du tipojn: α (alfa) glukozo kaj β (beta) glukozo. Ili diferenciĝas en la oriento de la karboksila grupo ligita al karbonatomo de la ringa strukturo. La alfa-formo havas la hidroksilan grupon *sub* la hidrogeno (kiam la molekulo estas tradicie desegnita kiel la desegnaĵo supre), ĉe la beta-formo la hidroksila grupo lokiĝas *super* la hidrogeno.

La du formoj de la glukozo transformiĝas en akva solvaĵo ĉiam al proporcio 36:64 kiel α:β formoj . Tiu ĉi proceso nomiĝas *mutarotaciado*.

La glukozo estas oksidita dum la spirado en enzim-katalizigataj reakcioj al karbon-dioksido kaj akvo, donante energion en la formo de ATP (adenozina trifosfato).

La glukozo kaj fruktozo formas la gravan disaĥaridon: la saĥarozon. La amelo, celulozo kaj glikogeno estas glukozaj polimeroj (polisaĥaridoj).

La vorto **glukozo** oficialiĝis en 8OA; la pli malnova formo **glikozo** en 1OA.

Dosiero:Glucose Fisher to Haworth.gif|
Dosiero:DL-Glucose.svg|
Dosiero:Alpha-D-Glucopyranose.svg|

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Glikolizo
* Glukozometro

## Eksteraj ligiloj 
* http://wiki.cotch.net/index.php/Glucose  
* http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Glucose  
* http://www.biochemj.org/bj/360/0265/bj3600265.htm 
* http://en.wikipedia.org/wiki/glucose
Amelo

eta
**Amelo** (aŭ **amelfaruno** aŭ **fekulo**) estas organika kombinaĵo, polisaĥarido, priskribebla per la kemia formulo (C6H10O5)n. Ĝi estas grava polimera karbonhidrato de la plantoj, kiu deponas, kolektas la superfluan energion tiuforme. Troviĝas ĉefe, grandkvante en la grajnoj de legumenacoj kaj poacoj kaj la tuberoj de terpomoj.

La ĉeesto de amelo pruveblas per jodo, kiam aperas malhele blua koloriĝo. La amelo havas helikoforman konstruon, en kiu la jodo troviĝas en la interna parto de la helico.

Dum amelo estas unu el la ĉefaj kaloriaj resursoj por homoj kaj bestoj, ĝi estas ankaŭ uzata por rigidigi tolaĵojn aŭ densigi bakaĵojn kaj saŭcojn.

## Vidu ankaŭ 
* Maizamelo
* Maiza siropo

## Bibliografio 
* Kawamura, Sin'itirô, 1963, Studoj pri ameloj de legumenoj, Kawamura, Mikityô, Faculty of Agriculture, Kagawa University, 49 p.

## Eksteraj ligiloj 
* http://164.195.100.11/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=/netahtml/srchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=2,000.WKU.&OS=PN/2,000&RS=PN/2,000 
* http://www.cojeco.cz
* En la angla vikipedio: :en:starch
* http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D9%86%D8%B4%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%87  

Kategorio:Polisaĥaridoj
Kategorio:Nutrado
Kategorio:Botaniko
Hadriano

**Hadriano** (latine: **Publius Aelius Hadrianus Afer**; naskiĝis la 24-an de januaro 76 en Italiko aŭ Romo, mortis la 10-an de julio 138) estis romia imperiestro ekde 117 ĝis 138. eta|Busto de Hadriano

## Biografio 
Li estis zorga administranto de la imperio, multe konstruigis, interalie la faman Muron de Hadriano, kaj daŭre vojaĝadis tra la imperio por prizorgi ĝin. Li ankaŭ provis fortikigi la imperian povon, kaj pro tio akiris malbonajn rilatojn kun la Senato. Li estis
Ŝatanto de la helena kulturo, li provis refortigi la grekan religion, malhelpante la orientajn kultojn. Lia amo por la (vira) junulo el Bitinio, *Antinoo*, kaj lia ĉagreno kiam tiu mortis, instigis lin farigi statuojn de li, el kiuj kelkaj plurestis ĝis ni. Li verkis poemojn, inter ili sia onta surtomba surskribo :

Animula uagula blandula
Hospes comesque corporis
Quæ nunc abibis in loca
Pallidula rigida nudula
Nec ut soles dabis iocos
(Animeto svagaĵeto, blankaĵeto
Gasto kaj kunulo de mia korpo
Kiu baldaŭ foriros en lokojn
Palajn rigidajn kaj nudaj
Tie vi ne kiel kutime spritos)

Same kiel Trajano li ne havis infanon, kaj adoptis la de li elektitan posteulon *Aurelius Antoninus*, plej konata de ni kiel Antonino Pia.

Beletre, la franca beletristino Marguerite Yourcenar, imagis la memorlibron, kiun li povus esti skribinta, kaj verkis la ''Mémoires d'Hadrien''.

## Bildaro 

Dosiero:Hadrian.jpg|
Dosiero:Mauzoleum Hadriana.jpg| 

## Vidu ankaŭ 
* Arko de Hadriano
* Biblioteko de Hadriano
* Kastelo de Sankta Anĝelo en Romo, la antikva maŭzoleo de Hadriano

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.roman-emperors.org/hadrian.htm 
* http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Historia_Augusta/Aelius*.html 
* http://lx.home.dpx.nl/mb/subAdoptN.html#Hadrianus  
* http://www.adam-carr.net/antinousindex.html  

Kategorio:Naskiĝintoj en 76
Kategorio:Mortintoj en 138
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Romia Grekio
Bruno Vogelmann

**Bruno VOGELMANN** ([FOgelman]; naskiĝis la  en Heilbronn; mortis la 8-an de julio 2002) estis germana komercisto kaj esperantisto kaj Esperanto-vortaristo.

Vogelmann esperantistiĝis en 1926 kaj estis honora membro de Universala Esperanto-Asocio (UEA), kunaŭtoro de Internacia Komerca Ekonomika Vortaro kaj aŭtoro de La Nova Realismo (tradukita el Esperanto en 25 naciajn lingvojn). Li ankaŭ estis laŭreato de premioj Deguĉi (1992) kaj FAME (1993).

De 1963 li estis estrarano de Germana Esperanto-Asocio.

Vogelmann estis profesoro de la Teknika sektoro de AIS, San-Marino. Li kontribuis al diversaj Esperanto-periodaĵoj kiel Heroldo de Esperanto, El Popola Ĉinio, Monato k.a.

## Literaturo 
* **2002**: Vogelmann, Familio. Bruno Vogelmann - 30.07.1909 - 08.07.2002. Nekrologo en Esperanto Aktuell (GEA) 21-a jaro, 2002, n-ro 5, p.&nbsp;8

## Eksteraj ligiloj 
* [Libroj kaj aliaj dokumentoj](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=Bruno+vogelmann&vid=ONB&fn=search) de kaj pri Bruno Vogelmann en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 
* Artikoloj  de kaj pri Bruno Vogelmann en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA)

Kategorio:AIS
Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:FAME-premiitoj
Kategorio:Premio Deguĉi
Kategorio:Esperanto-vortaristoj
Listo de romiaj imperiestroj

Jen **listo de Romiaj imperiestroj**:

## Juli-Klaŭdia dinastio 
## Jaro de la kvar imperiestroj 
## Flavia dinastio 
## Antonina dinastio 
## Jaro de la kvin imperiestroj 
## Severa dinastio 
## Krizo de la Tria Jarcento 
## Tetrarkio 
## Konstantina dinastio 
## Valentiniana dinastio 
## Teodoza dinastio 
## Lastaj okcidentaj imperiestroj 
## Vidu ankaŭ 
* Romio, Romia imperio
* Okcident-Romia Imperio 
* Bizanca imperio, Orient-Romia Imperio – Listo de imperiestroj
* Sankta Romia Imperio – Listo de imperiestroj
* Romia religio

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.roman-emperors.org/impindex.htm 
* http://www.roman-emperors.org 
* http://www.ctts.org.tw/course/ChronologyofChristianity001.htm  
* http://www.i-claudius.com/emperors/emperors01.html  

Kategorio:Romia Imperio

*Romiaj
Romia imperio
Reĝoj, romiaj
Antonino Pia

**Antonino Pia**, latine: **Titus Aurelius Fulvius Boionius Arrius Antoninus Pius** (naskiĝis jare 86, mortis jare 161) estis romia imperiestro ekde 138 ĝis 161.

## Biografio 
Lia regado estis la apogeo de paco potenco kaj prospero de la Roma imperio. Li eĉ ne vizitadis sian imperion malsame al Hadriano. Li iniciatis paŝojn, kiujn oni nun nomus "sociaj" kaj "humanismaj progresaĵoj":
ktp

Li sendis ambasadoraron en la imperion de Ĉinio en jaro ??? , kiam la ĉinaj historiistoj parolas pri li sub la nomo *An-tun*.

Lia edzino estis Faŭstina la Maljuna, pri ŝi li diradis, ke li preferis estis kun ŝi piede sur kampara vojo ol sen ŝi en sia palaco.

Li ordonis la konstruon de la Muro de Antonino en Skotlando, kies restaĵo ankoraŭ ekzistas.

## Sukcedoj 
## Bildaro 

Dosiero:Antoninus Pius (bust).jpg|
Dosiero:Temple of Antoninus and Faustina (Roma).jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Itinero de Antonino
* 169

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.roman-emperors.org/tonypis.htm
* http://en.wikipedia.org/upload/6/6f/Antoninuspius.jpg
* http://www.roman-emperors.org/tonypis.htm
* http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Antoninus_Pius*.html

Kategorio:Naskiĝintoj en 86
Kategorio:Mortintoj en 161
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Honoraj membroj de UEA

Kiel **Honoraj Membroj de UEA** estas elektataj esperantistoj kiuj faris gravajn servojn al la tutmonda Esperanto-movado. La novajn Honorajn Membrojn elektas la Komitato de UEA.

## Listo de la Honoraj Membroj kaj elektojaroj 
## Vidu ankaŭ 
* Prezidantoj de UEA
* Honora Patrona Komitato de UEA

## Eksteraj ligiloj 
* listo de honoraj membroj de UEA kadre de pli vasta
* suma listo de honoraj oficoj de UEA sur la asocia retejo

## Fontoj 
!
Honoraj membroj
Heliogabalo

eta|Ora monero de Heliogabalo. Unuflanke la figuro de Aŭgusto kun lia nomo kaj titoloj kaj aliflanke la ŝtono de la suna dio sur ĉaro kaj la surskribo "Sanct Deo Soli Elagabal".
eta|Monero monfarita de Julia Suimias, la patrino de Heliogabalo, portanta sian figuron kun sia nomo kaj titolo "Augusta" kaj sur la alia flanko la figuro de la roma diino Jonah
eta|Heliogabalo-monero de la urbo Tiro. Sur la dorsa flanko de la monero estas paro da virbovoj kaj la surskribo LEG III GAL por marki la subtenon de la Tria Legio Galica je Heliogabalo
eta|Adreso de Karkala ĉe la Rivero Al-Kalab honore al la pavimo de la vojo fare de la Tria Legio Galica. La nomo de la Legio estis forigita de la adreso pro sia subteno al Heiogabalo
eta|Monero kun la bildo de Julia Paula unuflanke kun la surskribo IVLIA PA-VLA AVG (Julia Paula Augusta). Aliflanke la templo de El Algebal kun la nigra ŝtono ĉirkaŭ la zodiako de la Sidona monero
eta|Monero kun la bildo de Julia Aquila Severa la vestala virgulino, kiu estis la dua kaj kvara edzino de Heliogabalo kun la bildoteksto IVLIA AQVILIA SEVERA AVG (Julia Aquila Sabra Augusta)
eta|La Nigra Konusa Meteorito, en la Templo de Heliogabalo en la urbo Homs
eta|"Heliogabalo veturas ĉaron tiritan de 16 blankaj ĉevaloj kaj sur la scenejo ornamita per gemoj kuŝas la nigra ŝtono" (pentraĵo de 1902 por la libro "La Angoro")
**Heliogabalo** (latine: plennome **Caesar Marcus Aurelius Antonius Augustus**; originale Varius Avitus Bassianus, alia nomformo: Heliogabalus, eventuale ankaŭ Elagabalus, vidu sube) naskiĝis en 204; mortis en 222) estis romia imperiestro ekde 218 ĝis 222. Li famis pro sia stranga -kritikata- vivstilo.

Lia patrino estis Iulia Soaemias, kies prauloj estis heredaj ĉefpastroj de la Suna dio, en la praa Sirio, en la urbo Emesa. Tie oni adoris la dion kiel Elah-Gabal (de tie la nomo Elagabalus, la formo *Heliogabalus* estis grekigita formo, en la greka *helios* signifas "suno").

La imperiestro Karakalo (*Caracalla*, regis 211–217) estis vere kuzo de Bassianus, sed post murdo de la imperiestro, la patrino kaj avino de Bassianus asertis, ke Bassianus estas filo de *Caracalla* ekster geedzeco. Ĉar ili akiris apogon de la proksime deĵorantaj taĉmentoj, la romia senato akceptis en 218 p.K. la 14-jaran Bassianus imperiestro.

Li provis enkonduki adoron de  (Suno Venkinta) kiel universala Dio de la Roma Imperio. Tio daŭrus ĝis la konvertiĝo de imperiestro Konstantino kaj establado de kristanismo kiel la oficiala religio de la romia imperio en 380.

La veran potencon posedis lia avino Iulia Moesa, kiu konvinkis lin jam en 221, ke li adoptu la kapablan kuzon Alexander Severus kiel filon kaj heredonton. Kiam Heliogabalus volis ŝanĝi sian pli fruan decidon kaj volis forigi Aleksandron, la gardistaro ribelis kaj murdis la imperiestron kaj ties patrinon.

Kategorio:Naskiĝintoj en 204
Kategorio:Mortintoj en 222
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Aleksandrio

**Aleksandrio** (, kaj ) estas urbo kaj ĉefa marhaveno en Egiptio ĉe la Mediteranea Maro. Ĝi nomiĝis laŭ Aleksandro la Granda, kiu fondis la urbon en -332, kaj estis hejmo de Eŭklido. Ĝi rapide fariĝis unu de la plej grandaj urboj de la Helenisma civilizo, kaj estis la sidejo de la Ptolemea dinastio. Dum pli ol mil jaroj post sia fondo, ĝi estis ĉefurbo de la lando, kaj restis ĝis hodiaŭ unu el la plej grandaj kaj gravaj urboj de Egiptio. Nun ĝi estas la dua plej granda urbo de la lando.
[eta|maldekstre|Kolono de [Pompeo]]

## Geografio 
Aleksandrio situas laŭ la Mediteraneo. Dosouk troviĝas 72, Ŝebin el-Komo 168, ĉefurbo Kairo 182, Damiato 184, Port Saido 229, Mersa Matruh 251, Asuano 844  kilometrojn (aere) https://www.distancefromto.net/.

## Iamaj monumentoj 
Dum praa tempo, Aleksandrio koniĝis pro sia lumturo (unu el la sep mirindaĵoj de la antikva mondo) kaj sia biblioteko (la plej granda en la mondo) kun la "templo de la muzoj", nun nomata Muzeo de Aleksandrio, kvankam ne temas pri io komparebla al moderna muzeo, pli kiel antikva universitato. Notindas ankaŭ la templo Serapeum.
eta|Satelita foto de la urbo
eta|Aleksandrio
[eta|[Tramtransporto en Aleksandrio|Tramo en Aleksandrio]]

## Servoj en la nuntempa urbo 
* Bibliotheca Alexandrina
* Universitato de Aleksandrio

## Trafiko 
Aleksandrio havas signifan havenon laŭ la maro kaj flughavenon. Estas ligoj fervoje kaj voje. Enurbe metroo trafikas ekde 2020.

## Konataj loĝantoj 
* Ahmad Nazif
* Demis Roussos
* Naser
* Georges Moustaki
* Constantin Cavafy
* Omar Sharif
* Rudolf Hess

## Eminentuloj de antikva Aleksandrio 
* Arkimedo
* Aristarko el Samotrako
* Dionizio de Trakio
* Eratosteno
* Eŭklido
* Galeno de Pergamono
* Hipatia
* Kalimako
* Kleopatra
* Ptolemeo
* Teono de Aleksandrio

## Patriarkoj 
* Sankta Marko la evangeliisto
* Atanazio
* Cirilo de Aleksandrio
## Aleksandrio en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venonta ĉiĉerono estas Akenatono kiu montras interesaĵojn el Afriko dekomence el Egiptio, kaj kompreneble unu el ĉefaj rimarkindaĵoj (kaj unuaj) estas Aleksandrio:

eta|maldekstra|400px|San Stefano, Aleksandrio

## Vidu ankaŭ 
* Aleksandrio (Helenismaj urboj)
* Tramtransporto en Aleksandrio
* Bohajra lingvo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Turisma gvidilo de *Wikivoyage* (angle)
* Oficiala retejo (angle, france, egipt-arabe)
* Greka komunumo de Aleksandrio (greke)


Kategorio:Urboj de Egiptio
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Antikvaj urboj
Kategorio:Iamaj ĉefurboj
Kategorio:Urboj membraj de la Internacia asocio de franclingvaj urbestroj
Kaligulo

**Kaligulo**, latine: **Gaius Caesar Germanicus**, naskiĝis la 31-an de aŭgusto 12, mortis la 24-an de januaro 41, estis romia imperiestro el la Juli-Klaŭdia dinastio ekde 37 ĝis 41.

Li ŝajne iĝis freneza, ekzemple li nomis sian ĉevalon konsulo, li diris "mi volus, ke la tuta romia popolo havu unu kapon, ke mi povus strangoli ĝin tute en unu fojo". Li finfine estis murdita.

## Vivo 
eta|maldekstre
Estante la filo de Nero Claudius Germanicus kaj Vipsania Agrippina li venis kiel eta knabo en Germanio ĉe la Rejnon. Tie moknomis lin la soldatoj, pro la malalteco korpa, *caliga*, do *soldatboteto*. La minacantan kruelecon de Lucio Aelio Sejano, prefekto de la pretora gvardio, li povis eviti per kontinua kaĵolado kaj flatado. Imperiestro Tiberio finfine proklamis lin posteulo imperiestra nerespektante la naturan sekvon heredan. Post la morto de Tiberio li ovaciitis fare de la Romianoj; la tronon asekurigis al Kaligulo ankaŭ la murdisto Macro.

## Politiko 
Plurajn regulojn de la antaŭulo pezantajn sur la homoj Kaligulo malenkondukis kaj forigis. Sed jam post ok monatoj da reganteco senteblis lia grava mensa malsaniĝo kaj li ŝanĝiĝis komplete. Li pensis ke ĉio ajn estas permesita al si. Sekvis diboĉaĉoj, ŝantaĝoj kaj senfinaj kruelaĵoj. Plaĉis al li esti venerata kiel dio tretaĉi sur ĉion sanktan.

Liaj militiroj, planite kun granda pompo, restis nesukcesaj: en 39 kontraŭ la Ĥatoj; en 40 kontraŭ Britannia. Dume li estis en Liono en vintro 39/40 kaj etan tempon eĉ en Britio. Post diversaj nesukcesaj konspiroj (kies planintojn li kruelege punis) li murditis dum privata venĝo de la pretorgvardia tribunuso Kasio Ĥereo.
eta|maldekstre|*kaliga*.

## Literatura akcepto 
Beletre, lian personon la franca verkisto Albert Camus interpretis kiel viro ne freneza sed afekciita de la absurdeco de homa kondiĉo (KALIGULO: "Estas unu vero tutsimpla, tutklara, iom plumpa, sed malfacila por ĝin trovi, kaj peza por ĝin porti." HELIKON: "Kaj kiu estas tiu vero, Kajus ?" KALIGULO (flankenforturnante la kapon, neŭtratone.) "Homoj mortas, kaj ne feliĉas..") kaj kiu volas igi la aliajn homojn vivi "en la vero" la vero de indiferenta arbitra, maljusta, kaprica, naturo, vero de absurda kaj kruela destino, kaj tial kondutas kaprice kaj kruele por "instrui" la homojn.

## Vidu ankaŭ 
* Malcolm McDowell ludis la rolon en filmo "Kaligulo".

## Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 3. Leipzig 1905, p. 702, kio legeblas tie ĉi interrete.

Kategorio:Romiaj diktatoroj
Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en 12
Kategorio:Mortintoj en 41
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Atencitoj
Klaŭdio

**Klaŭdio**, latine: **Tiberius Claudius Nero Caesar Drusus**, originale: **Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus**, naskiĝis la 1-an de aŭgusto -10 en Lugdunum, nuna Liono, mortis la 13-an de oktobro 54; estis romia imperiestro el la Juli-Klaŭdia dinastio ekde 41 ĝis 54.

## Biografio 
Klaŭdio per milita forto disbatis la kvereladojn inter Judoj kaj aliaj loĝantoj de Aleksandrio kaj li donis plurajn privilegiojn al la tieaj Judoj por preventi pliajn problemojn. Li taskigis al Agripo regi por Romo Judeon kaj Samarion; post lia morto, en 44 p.Kr., la lando denove fariĝis Romia provinco.

En multaj regionoj Klaŭdio tre lerte sciis fari pacon (pere de konkero, kutime: Maŭretanio fariĝis provinco en 42 p.Kr.) aŭ li regigis nome de Romo talentajn personojn: ekzemple Mitridaton en Armenio.
Li ankaŭ konstruigis la havenojn de Ostio.

Politike li estis malforta kaj fine estis venenita de sia edzino por sekurigi la povon al Nerono, sed li estis unu inter la plej bonaj kaj saĝaj mastrumantoj de la Romia imperio. Ĉar li ne havis bonan rilaton al la senato, li apogis sin je ege faksciaj liberigitoj, kiuj oficis kvazaŭ ministroj por li: Narcizo (*ab epistulis*), Palado (*a rationibus*), Kalisto (*a libellis*), Polibio (*a studiis*) ktp.

Post lia morto, lia antaŭa ministro la filozofo Seneko verkis satiron pri li: ''La Apokolokintozo de l' Dia klaŭdio* (aperis ĉe VoKo en Esperanto).

## En Esperanto 
* Louis Couperus, *La naŭmaĥio* en Pri vagabondoj kaj friponoj, pri damoj kaj kavaliroj. Gladiatoroj partoprenas en naŭmaĥio, estrita de geimperiestroj Klaŭdio kaj Agripina.
* *Apokolokintozo de la Dia Klaŭdio, La / Apocolocyntosis Divi Clavdii.'' Seneko. El la latina trad. G. Berveling. Chapecó: Fonto, 2016 (2-a eld). 65p. 21&nbsp;cm. Dulingva: E, latina. Senbrida satiro pri la romia imperiestro Klaŭdio.

## Vidu ankaŭ 
* Mesalino

## Bildaro 
[eta|maldekstre|400px|La Proklamado de Klaŭdio kiel Imperiestro de [Lawrence Alma-Tadema.]]

Dosiero:Rome.Porta Maggiore.jpg|La "Porta Maggiore" en Romo
Dosiero:Claudian-letters.jpg|La klaŭdiaj literoj

## Referencoj 
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en 54