open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ruĝbeka tukaneto

La **Ruĝbeka tukaneto** (***Selenidera nattereri***)  estas mezgranda kaj kolora birdo el la familio de la Ramfastedoj kaj ordo de Pegoformaj de Sudameriko, kiu enhavas la tukanojn, tukanetojn, arasariojn, ktp. La scienca nomo omaĝas faman naturaliston Johann Natterer.
## Aspekto
La popola nomo aludas al unu el la plej karakteraj ecoj de la specio, nome la **tre ruĝa beko**, kiu montras helan supran bordon kaj pinton kaj pli malhelajn makulojn en bazo de ambaŭ makzeloj, krom segilforma “dentaro”. Kiel ĉe aliaj membroj de la genro ambaŭ seksoj diferenciĝas laŭ seksa dimorfismo, nome la **masklo estas multe pli nigra** en krono, nuko, gorĝo, brusto kaj dorso, sed tiu laste menciita estas iom bruneca kaj malhelverdeca kun tre klare markita **flava duonkolumo** subnuke. Same estas malhelverdecaj flugiloj kaj vosto, tiu kun brunaj pintoj; ankaŭ estas brunaj la ventro kaj la femuroj. La iriso estas bruna kaj la nuda haŭtaĵo ĉirkaŭokula estas blua; sube la masklo montras tre flavan vizaĝon (“orelon”).

La ino montras similajn ruĝan anusan zonon, bekon kaj okulajn partojn, sed estas multe malpli malhela kaj kontrasta: la subaj partoj estas brunaj  kaj la krono kaj dorso pli helaj kaj sen flavaj markoj. Temas pri specio 33 cm longa kaj el kiuj 6,5 cm estas de la beko.
## Disvastiĝo
La specio troviĝas en nordokcidenta Sudameriko, nome en norda Brazilo, Kolombio, Franca Gujano, Gujano kaj Venezuelo. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj kaj ĝangaloj de sablaj grundoj ĝis 300 m de altitudo.
## Fontoj
* BirdLife International 2004.  Selenidera nattereri.   2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. 27a Julio 2007.
* En la franca pri la specio
Darda lingvaro

La **darda lingvaro** estas subgrupo de la hindarja lingvaro, kiuj kune kun la irana kaj nuristana lingvaro apartenas al la hindirana lingvaro, unuaranga branĉo de la hindeuropa lingvaro.

La pli-malpli 25 dardaj lingvoj estas parolataj fare de proksimume 6 milionoj da homoj en la regiono de la alta montaro Hindukuŝo de Pakistano kaj Afganio, kaj en la barata kaj pakistana partoj de la regiono Kaŝmiro.

La senkonkurence plej granda darda lingvo estas la **kaŝmira lingvo**, kiu havas 4,6 milionojn da parolantoj kaj estas la sola darda lingvo kun literatura tradicio. Kiel la nomo indikas, ĝi parolatas aparte en la regiono Kaŝmiro. Pliaj signifaj dardaj lingvoj en Pakistano estas la **ŝinaa lingvo** kun 500.000 parolantoj en la regiono Gilgit, la **ĥovara lingvo** kun 220.000 parolantoj en la regiono Ĉitral, la **indus-kohistana lingvo** kun same 220.000 parolantoj en la regiono Kohistano kaj la **paŝaja lingvo** kun 110.000 parolantoj en la provinco Kunaro.

La kalaŝa lingvo (endonimo *kalashamon*) estas lingvo kiu apartenas al la hindarja lingvara subgrupo de la darda lingvaro, parolata en la distrikto de Chitral en la provinco de Ĥajber-Paŝtulando en Pakistano, de ĉirkaŭ 5 000 personoj.

## Vidu ankaŭ 
* Hindirana pralingvo

## Eksteraj ligiloj 
* Ernst Kausen: *Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen* ("la klasigo de la hindeŭropa lingvaro", teksto germana en formato DOC)
* John Mock: "dardaj popoloj kaj lingvoj" (teksto angla)
Nuristana lingvaro

La **nuristana lingvaro** estas grupo da lingvoj, kiuj apartenas al la hindirana lingvaro, unuaranga branĉo de la hindeŭropa lingvaro. La lingvaro havas proksimume 30.000 parolantojn en Afganio (plejparte en la provinco Nuristano) kaj en Pakistano. 

La darda lingvaro antaŭe konsideriĝis subgrupo de la nuristana lingvaro, laŭ aktuala lingvistika interkonsento tamen temas pri subgrupo de la hindarjaj lingvoj. Tamen la lingvoj de la nuristana kaj darda lingvaroj troviĝas en geografia proksimeco, kaj ĉiuj nuristanaj lingvoj lingvistike estas pli aŭ malpli forte influitaj de la dardaj lingvoj.

## Unuopaj lingvoj
***Kati** (Baŝgali) 20 mil da homoj, dialektoj Kamviri (aŭ Lamertviri), Mumviri, orienta Kataviri (aŭ Ŝeĥani), okcidenta Kataviri
** *en Afganio (15 mil da homoj): valoj Ramgal, Kulam, Ktivi, Paruk kaj Baŝgal; en Pakistano (5 mil da homoj): valoj Ĉitral kaj Lutkuh*
***Prasun** (1–2 mil da homoj): dialektoj Ŭasi-Ŭeri, Veron, Ŭiron kaj Paruni
** *en Afganio: valo Prasun*
***Aŝkun** (1–7 mil da homoj): dialektoj Aŝuruviri (Kolata), Gramsukraviri kaj Sruviri (Ŭamai)
** *en Afganio: valo Peĉ, nordokcidento de la regiono Asadabad en la provinco Kunaro*
***Ŭaigali** (Kalaŝa-ala aŭ Ŭai-ala, 2 mil da homoj): dialektoj Varĝan-ala, Ĉima-Niŝej-ala
** *en Afganio: sudoriento de la provinco Nuristano, norda parto de la rivero Peĉ en la provinco Kunaro, valoj Ŭaigal kaj Veligal*
***Gambiri** (aŭ Tregami, milo da homoj)
** *en Afganio: valo Tregam*
***Zemiaki** malpli ol milo da homoj (nur dum 1999 identigita kiel aparta nuristana lingvo)
** ''en Afganio: enklavo sude de la rivero Peĉ, tute ĉirkaŭita de dardaj lingvoj

La lingvoj Ŭaigali kaj Gambiri estas aparte proksime parencaj kaj povus formigi kunan subgrupon.

## Vidu ankaŭ 
* la etnografian artikolon pri la nuristananoj, kaj la tekston pri la provinco Nuristano.
* Hindirana pralingvo

Kategorio: Lingvofamilio
Nordatlantika Marfluo

eta|Mapo de la nordatlantika marfluo (angle)
La **Nordatlantika Marfluo** estas potenca marfluo, sekvo de la Golfa Marfluo nordoriente de Atlantiko. Okcidente de Irlando ĝi dividiĝas en du branĉoj: unu el ili (la marfluo de Kanarioj) iras suden, dum la alia sekvas norden paralele al la atlantika marbordo de okcidenta Eŭropo grave influante sur ties temperaturo kaj klimato. Aliaj branĉoj inkludas la marfluon de Irminger kaj la norvegan marfluon.

La Nordatlantika Marfluo estas forblovita de la termohalina cirkulado kaj estas oftege konsiderata kiel parto de la Golfa Marfluo, kiu, blovita siavice de la vento, atingas regionojn multe pli sudajn oriente de la nordamerika marbordo. Ĝi atingas la Arktan Oceanon post trapasi la Atlantikon el okcidente al oriente.

La klimata ŝanĝo kaj speciale la tutmonda varmiĝo povas grave kaj malfavore efiki super tiu marfluo.

## Referencoj
* The North Atlantic Current . Elizabeth Rowe, Arthur J. Mariano, Edward H. Ryan, The Cooperative Institute for Marine and Atmospheric Studies.
Investitura konflikto

La **investitura konflikto** - latine *Controversia de investitura*, en la franca, germana kaj aliaj lingvoj nomata "kverelo", en la itala kaj aliaj lingvoj "lukto" - estas konflikto kiu okazis dum la 11-a jarcento inter la imperiestro de la Sankta Romia Imperio, Henriko la 2-a, kaj la tiama papo Gregorio la 7-a. La konflikto daŭris proksimume de 1076 ĝis 1122 kaj temis pri la demando, ĉu la imperiestro aŭ la papo havis la plej altan rajton instali ekleziajn oficulojn, ekzemple pastrojn, episkopojn, abatojn ("investituron", laŭvorte "en-vest-igon"). Tio estis la plej grava konflikto inter nereligia kaj religia potencoj en mezepoka Eŭropo. Tiu ĉi polemiko kaŭzis preskaŭ 50 jarojn da interna militado en Germanio, la triumfon de la grandaj princoj kaj abatoj, kaj la malfortiĝon/malcentriĝon de la Sankta Romia Imperio el kiu Germanio perdis sian rolon kiel potenco ĝis la unuigo en la 19-a jarcento.

## Vidu ankaŭ 
* Henriko la 4-a, imperiestro, kiu en 1077 faris la faman "pento-iron al Canossa" dum la investitura konflikto.
* Konkordato de Worms, en 1122


Kategorio:Historio de Romkatolika Eklezio
Kategorio:Historio de Germanio
Kategorio:Sankta Romia Imperio
Kategorio:Mezepoko
Martti Ahtisaari

eta|maldekstra|230ra|Nobel-pacpremio 2008
**Martti Oiva Kalevi AHTISAARI** (naskiĝis la 23-an de junio 1937, mortis la ) estis prezidanto de Finnlando de 1994 ĝis 2000. Ahtisaari estas la unua per rekta popola baloto elektita prezidanto de Finnlando. Li karieris kiel diplomato de Finnlando kaj en Unuiĝintaj Nacioj, kie li distingiĝis kiel peranto de akordiĝo en diversaj malpacaj konfliktoj.

En oktobro 2008 oni sciigis, ke la Nobel-pacpremio de la jaro estis aljuĝita al Ahtisaari “pro lia grava laboro, en pluraj kontinentoj kaj dum pli ol tri jardekoj, por solvi internaciajn konfliktojn”. Li kontribuis interalie en la proceso kiu fine kondukis al sendependiĝo de Namibio, kiel armilo-kontrolanto en la pacigo de Nord-Irlando, en la ĉesigo de milito en la Aĉea provinco de Indonezio. En 2005 la ĝenerala sekretario de UN nomis lin speciala sendito por la intertraktadoj pri statuso de Kosovo.

En 1995, Universala Esperanto-Asocio aljuĝis al Ahtisaari la Premion Zamenhof, starigitan por honori "personon de internacia reputacio, kiu signife kontribuis al la antaŭenigo de internaciaj komunikado kaj kompreniĝo".

Martti Ahtisaari estis la alta protektanto de la 80-a Universala Kongreso de Esperanto (1995) en Tampere, Finnlando.

En Septembro 2021 oni sciigis, ke Ahtisaari rezignas ĉian publikan agadon pro *Alzheimer*-malsano.

## Fontoj kaj referencoj 
Kategorio:Finnaj politikistoj
Kategorio:Prezidantoj de Finnlando
Kategorio:Nobel-premiitoj pri paco
Kategorio:Kavaliroj de Ordeno de Blanka Aglo
Piemonta lingvo

La **piemonta lingvo** (, ) estas latinida lingvo tradicie konsiderata dialekto de la itala lingvo, kiun parolas proksimume 2 milionoj da homoj en la regiono Piemonto en nordokcidenta Italio. Ekde la jaro 1981 ĝi estas de la Konsilio de Eŭropo oficiale agnoskita kiel malplimulta lingvo kaj troviĝas en la ruĝa listo de endanĝerigitaj lingvoj de Unesko. La lingvo apartenas al la okcidentlatinidaj lingvoj kaj listiĝas inter la gaŭlo-latinidaj lingvoj: fakte ĝi pli similas al la franca aŭ okcitana lingvoj ol al la norma itala lingvo, kiu apartenas al la orientlatinidaj lingvoj. Pralingvo de la piemonta estas la mezepoka vulgara latino, kiu miksiĝis kun lokaj keltaj lingvoinfluoj. Multaj vortoj venis el la arpitana lingvo, el keltaj kaj ĝermanaj lingvoj.

Kiel skriba lingvo la piemonta uziĝas ekde la fino de la 12-a jarcento. Dum la 16-a jarcento evoluis vasta literaturo kun nacilingva karaktero, kiu ampleksis ĉiujn literarajn formojn, poemojn samkiel romanojn, dramojn kaj epopeojn. Ekde la 19-a jarcento ankaŭ ekestis natursciencaj, lingvistikaj kaj literaturkritikaj tekstoj.

Ekzistas aparta vikipedia branĉo en la piemonta lingvo, kaj inter la kleruloj estis la ĵurnalisto Tavo Burat.

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de "Gioventura Piemontèisa", movado por la lingva identeco piemonta (paĝoj piemontlingvaj)

eta|dekstra|Mapo pri la piemonta lingvo

Kategorio:Gaŭlo-itala lingvaro
Kategorio:Piemonto
Italika lingvaro

[eta|
Popoloj sur la itala duoninsulo komence de la [ferepoko (ĉirkaŭ la jaro 800 a.K. )

]]
La **italika** aŭ **italida** lingvaro estas unuaranga branĉo de la hindeŭropa lingvofamilio. Antaŭe oni supozis pli proksiman parencecon kun la kelta lingvaro, sed tio ankoraŭ ne estas science pruvebla.

La italikaj lingvoj en la antikva epoko estis parolataj sur la itala duoninsulo kaj sur la insulo Sicilio, fare de la popoloj de la italika etnaro. Unu el la lingvoj de la grupo, la latina lingvo, tamen – pro iom-post-ioma politika ampleksiĝo de la regno Romio – iĝis pli kaj pli hegemonia kaj fine forpremis ĉiujn aliajn italikajn lingvojn, kiuj senescepte formortis. La latina lingvo havis plurajn posteulajn lingvojn, la latinidajn lingvojn, kiuj sekve konsistigas la modernan branĉon de la italikaj lingvoj. Kiam ekzakte la aliaj italikaj lingvoj formortis, ne kun plena certeco difineblas, certe tamen ankoraŭ dum la antikva epoko, la plej multaj verŝajne antaŭ la naskiĝo de Jesuo, do antaŭ la komenco de la moderna kalendara kalkulo.

Ampleksajn skribajn dokumentojn postlasis nur la latina, oska kaj umbra lingvoj. La aliaj italikaj lingvoj dokumentiĝis nur per malmultaj mallongvaj ŝtonaj enskribaĵoj.

Laŭ la lingvoscienca difino la termino "italika lingvaro" neniel ampleksas ĉiujn lingvojn kaj dialektojn, kiuj dum la antikva epoko estis parolataj en Italio, sed nur du grupojn de ties hindeŭropaj lingvoj, kiuj disdividiĝis laŭ multaj subgrupoj kaj dialektoj. La enordigo de la plej multaj, plejparte apenaŭ dokumentitaj lingvoj, malklaras. Certas nur la enordigo de la pli grandaj lingvoj, kiuj estis decidaj por la nomado de la subgrupoj: la proksima proksimeco de la latina kun la faliska lingvo, kaj de la oska kun la umbra lingvo, kaŭzis la kreon de la du ĉefaj subbranĉoj de la italikaj lingvoj.

La mesapia lingvo en Apulio estis ilira dialekto, la praveneta lingvo verŝajne konsistigis propran branĉon de la hindeŭropa lingvaro, kaj la leponta lingvo estis kontinenta kelta lingvo.

Krome sur la teritorio de la antikva Italio ankoraŭ ekzistis iuj nehindeŭropaj lingvoj kiel la etruska aŭ la raetia lingvoj.

La moderna branĉo de la italikaj lingvoj estas la latinidaj lingvoj, kiuj kreskis el la latina kaj ties posta formo, la vulgara latino = do "popola latino": Ili estas amplekse disvastiĝintaj en Italio, Francio, Hispanio, Portugalio, Rumanio, Moldavio, partoj de Belgio kaj Svislando kaj en suda kaj centra Ameriko.

## Divido 
* **Latin-faliska lingvaro**
** latina lingvo
*** latinida lingvaro
** Faliska lingvo
* **Oska-umbra lingvaro**
interalie la...
** oska lingvo
** umbra lingvo
** sud-picena lingvo
** volska lingvo
* neklara aparteno al subgrupo:
** elima lingvo
** sikela lingvo

## Vidu ankaŭ 
* Latinida lingvaro
* Orientlatinida lingvaro
* Okcidentlatinida lingvaro
* Listo de lingvoj
Hemistiko

Estas **hemistiko** la duono aŭ fragmento de verso kiu mezuriĝas en metriko kiel se ĝi estus entera verso kaj tiu duono estas separita de la alia duono per paŭzo en la modulado aŭ cezuro.

En la kastillingva metriko posedas hemistikojn la versoj de pli da dekunu silaboj, kiel la dekdusilaba verso (dividita de cezuro en du hemistikoj de ses silaboj), la aleksandro (en du hemistikoj de sep silaboj) ktp. La versoj tre ampleksaj povas havi eĉ tri aŭ pliaj hemistikojn.

## Vidu ankaŭ 
*Metriko

Kategorio:Metriko
Kategorio:Poezio
Cezuro

En metriko, la **cezuro** () estas spaco ene de verso, kiu separas ĝin en du partoj nomitaj hemistikoj, kies uzado ne necesigas la uzadon de interpunkcio.

## Priskribo 
La fino de hemistiko estas konsiderata kiel la fino de verso, kaj pro tio, laŭ la regulo de la fina akcento, oni subtrahos unu metrikan silabon se la fina vorto estas proparoksitona, restos same se estas paroksitona, kaj oni aldonos unu metrikan silabon se tiu estas oksitona. 

Simbole, la cezuro estas markita per la duobla vertikalo ‖ (Unikode U+2016).

Povas ekzisti interna rimo inter apudaj versoj, laŭ la sama regularo de la rimo ĝenerale konsiderata.

## Ekzemploj 
La klasikaj metroj heksametro kaj pentametro havas cezuron inter la du hemistikoj. Ekzemple, en latino, la unua verso de *Eneado* far Vergilio en heksametro:
:
:“Armojn mi kantas kaj viron, ‖ unua el bordoj Trojanaj”
(Esperanta traduko el la traduko de Henri Vallienne en 1906)
Simile, en la antikva greka lingvo, la unua verso de la heksametra *Iliado* atribuita al Homero:
:
:“Kantu, diino, koleron ‖ de la Peleido Aĥilo,”
(Esperanta traduko el la traduko de Antoni Kofman en 1895)

Male, en la Esperanta epopeo *Poemo de Utnoa*, verkita en dekkvinsilaboj, cezuroj mankas, almenaŭ ĉe regula silabnumero.
:Homoj kaj bestoj en ŝlimfundo fordrone pereis.
:Ĉiela Muzo, rakontu nun pri l’ veraj eventoj

## Referencoj 
Kategorio:Metriko
Kategorio:Literaturo
Kategorio:Poezio
Suda Italio

**Suda Italio** ( ) estas la ekonomie malpli evoluiĝinta suda parto de Italio.

## Geografia disvastiĝo 
Suda Italio precipe konsistas el la nuntempaj italaj regionoj, kiuj antaŭ la unuiĝo de Italio dum la jaro 1861 apartenis al la Reĝlando de la du Sicilioj: Temas pri la regionoj Abruzo, Moliso, Kampanio, Basilikato, Apulio, Kalabrio kaj Sicilio. Krome ankaŭ la historie de la Savoja dinastio regita insulo Sardinio apartenas al la regionego "Mezzogiorno".

## Etimologio 
La itala termino, kiu konsistas el la vorteroj *mezzo*  "mezo" kaj *giorno*  "tago", estas la tiulingva vorto por "tagmezo". Laŭ la stato de la suno, kiu tagmeze sur la norda hemisfero de la tero troviĝas en la sudo, la vorto ĝenerale signifas la sudan direkton. Ene de Italio la vorto laŭ sia plej ofta uzo iĝis sinonimo por la sudo de la lando. Samsence ankaŭ la franca vorto "le midi" (tagmezo) en Francio uziĝas por la sudo de tiu lando.

## Ekonomia dualismo 
En multaj landoj ekzistas ekonomiaj diferencoj inter unuopaj landopartoj, kaj en pluraj landoj norde de la Mediteranea Maro (inter alie en Hispanio) la nordo estas pli riĉa kaj la somere pli varmega kaj tial pli seka sudo pli malriĉa. Nur en Italio tamen la diferenco inter la industriiĝinta kaj ekonomie prospera nordo kaj agrikultura, malpli evoluiĝinta kaj ekonomie malprospera sudo estas tiom dualisme drasta.

## Turismo 
Ĉi tiu parto de Italio simple allogas feri-serĉantojn kun la belega Amalfi-Marbordo kun ĝiaj etaj buntaj urboj de Portofino kaj Sorrento kaj perfektaj bluaĵoj de la maro. Ĉarma Kampanjo kun la ĉefurbo en Napolo, la naskiĝloko de picoj kaj grandiozaj maskeradoj, kaj la antikvaj ŝtonaj muroj de legenda Matera ankaŭ meritas vizitadon en la sudo.
Unu pli elstara parto de la suda parto de Italio estas la sunbrunigitaj mediteraneaj insuloj de Sicilio kaj Sardio. La plej alta vulkano en Eŭropo, la hejmurbo de Ar Archimedes, la antikva Valo de Temploj, kaj la ĉarmaj stratoj de la sicilia ĉefurbo Palermo estas la ĉefaj kialoj, kial vojaĝantoj iras al la sensacia insulo Sicilio. Sardio siavice povas plaĉi al ĉiuj per siaj elstaraj strandoj, blankaj veloj de elegantaj jakoj kaj grandiozaj montaj pejzaĝoj.

## Referencoj 
Kategorio:Geografio de Italio
Kategorio:Regionoj en Eŭropo
Biŝnuprija manipura lingvo

La **Biŝnuprija manipura lingvo** – biŝnuprije *Biŝnuprija Manipuri* (ইমার ঠার / বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী, *imāra ţhāra/ bişnupriya mônipuri*) aŭ mallonge *Biŝnuprija* - estas lingvo el la hindarja lingvaro. Ĝi parolatas fare de 120.000 homoj. Du trionoj el ili vivas en Barato, ĉefe en la pleja sudo de la ŝtato Asamo (distriktoj *Kaĉhar, Hailakandi* kaj *Karjmganj*) kaj en la limaj regionoj de la federaciaj ŝtatoj Manipuro kaj Tripuro. La resta triono vivas en la nordoriento de la lando Bangladeŝo. La biŝnuprija skribiĝas per la karaktroj de la bengala lingvo plus iuj aldonaj karaktroj de la asama lingvo.

La unuaj skribaj dokumentoj en la lingvo fontas el la 18-a jarcento. Inter la denaskaj parolantoj la lingvo ankaŭ nomatas *Imar Thar* – "lingvo de mia patrino". Laŭ gramatiko kaj fonetiko ĝi estas influita de la tibeto-birma manipura lingvo.

Ekzistas aparta vikipedia branĉo en la biŝnuprija lingvo.

## Referenco 
## Eksteraj ligiloj 
* anglalingva konciza enkonduko al la lingvo
* detaloj, same anglalingvaj, pri la biŝnuprija
* paĝo pri literaturo en la biŝnuprija lingvo

Kategorio:Hindarja lingvaro
Labradora Maro

300px|eta|Situo de la maro Labradoro (inkludas la akvojn de la markolo Davis)
300px|eta|Mapo de la maro de l Labrador
La **Labradora Maro** (, ) estas akvoparto de la Norda Atlantiko kaj situas inter la kanada duoninsulo de Labradoro kaj Gronlando. Ĝi estas ĉirkaŭita de kontinentaj teroj en ĉiuj bordoj kaj ĝia profundeco estas ĉirkaŭ 3 km. Ĝiaj akvoj konektas norde kun tiuj de la Bafina Golfo, tra la Davisa Markolo.

## Limoj 
La geografiaj limoj de tiu maro estas la jenaj
:* norde, la suda limo de la Davisa Markolo —la paralelo 60ºN, inter Gronlando kaj Labradoro.
:* oriente, linio inter kabo St. Francis (Novlando, ) kaj kabo Farewell (Gronlando).
:* okcidente, orienta marbordo de Novlando kaj Labradoro kaj la nordorienta limo de la Golfo Sankt-Laŭrenco —linio ekde la kabo Bauld (norda punkto de la insulo Kirpon, ) al orienta pinto de insulo Belle kaj al Northeast Ledge (). De tie, linio kuniganta tiun punkton kun la orienta pinto de la kabo St. Charles (en Labradoro, 52º13'N)—.

Kategorio:Atlantiko
Kategorio:Geografio de Kanado
Hindarja lingvaro

La **hindarja lingvaro** estas grupo da lingvoj, kiuj apartenas al la hindirana lingvaro, unuaranga branĉo de la hindeŭropa lingvaro.

## Priskribo 
La lingvaro havas proksimume miliardon da parolantoj en Barato, Pakistano, Bangladeŝo, Afganio, Nepalo, Srilanko kaj Eŭropo (cigana lingvo).

La darda lingvaro antaŭe konsideriĝis subgrupo de la nuristana lingvaro, laŭ aktuala lingvistika interkonsento tamen temas pri subgrupo de la hindarjaj lingvoj.
[eta|maldekstre|*Rigveda* manuskripto en [Nagario, komenco de la 19a jarcento.]]
La lingvoj de la lingvofamilio havas historion de preskaŭ kvarmil jaroj. Inter la malnovhindarjaj lingvoj ekde la 2-a jarmilo a.K. elstaras la lingvo Sanskrito kaj ĝia pli malnova praformo, la veda lingvo, en kiu estas skribitaj la sanktaj hinduismaj tekstoj Vedoj. Ĉirkaŭ la jaro 600 antaŭ Kristo ekestis la mezhindarjaj lingvoj, kiujn oni grupigas per la nomo Prakrito. La transiro de la mez- al la novmezhindarjaj lingvoj okazis inter la jaroj 900 kaj 1100 post Kristo.

## Modernaj lingvoj 
Inter la modernaj unuopaj lingvoj de la hindarja lingvaro menciindas interalie la
* asama,
* bengala,
* biŝnuprija
* guĝarata,
* hindia lingvo kaj urduo, nome la Hindustana lingvo, la
* marata, halbia, odia
* nepalia, tarua, dotalia
* panĝaba,
* cigana (romaa),
* saraika,
* sinda kaj
* sinhala
lingvoj, kaj el la darda lingvaro interalie la
* kalaŝa,
* kaŝmira kaj
* ŝinaa
lingvoj.

[eta|130px|[hinduismo|hinduisma mantro en la skribsistemo Nagario]]

## Skribsistemoj 
Pluraj lingvoj, interalie Sanskrito, la hindia, marata kaj nepala lingvoj, uzas la skribsistemo Nagario. Alia grupo da lingvoj, nome la bengala, asama, havas bengalan skribsistemon, kaj la panĝaba, guĝarata, orija kaj sinhala lingvoj poe havas tute unikan skribsistemon.

[eta|maldekstra|poemo en [Urduo de la 18-jarcenta poeto *Mirza Ghalib*]]
Urduo, la lingvo de la barataj islamanoj, samkiel la aliaj en Pakistano uzataj hindarjaj lingvoj, nome la sinda, panĝaba kaj kaŝmira, skribiĝas per la persa-araba skribsistemo, kiu estas versio de la araba alfabeto pliampleksita je aldonaj diakritaj signoj.

## Aliaj projektoj 
## Vidu ankaŭ 
* Apabhransa
* Hindirana pralingvo
* la etnografian artikolon pri la popoloj de la hindarja grupo,
* kaj la tekston pri la deveno de la vortero -arja.

Kategorio:Lingvofamilio
Filharmonio

**Filharmonio** (greke: „Amo de harmonio (de muziko)“) estas ekde la 19-a jarcento ofta nomo por koncertasocioj.

Kun la ekfloro de la burĝa muzikentreprenado ĉirkaŭ ekde la komenco de la 19-a jarcento ekestis la bezono emancipiĝi de la ĝis tiam dominaj kortegaj organizoformoj de orkestroj. En multaj urboj de Eŭropo formiĝis „filharmoniaj asocioj“ kiel subtenantoj, kiuj okazigis „filharmoniajn koncertojn“. Multloke el ĉi tiuj koncertserioj ekestis fiksaj orkestroj.

De la vorto *filharmono* do deduktiĝas la nocioj *filharmoniisto* resp. *filharmonia orkestro*, kiuj ofte sinonimas simfoniorkestrojn. Foje orkestroj ankaŭ rekte portas la nocion *filharmonio* en sia nomo; ekz. la *Dresdner Philharmonie* en 1870 fondita aŭ la *Jenaer Philharmonie*.

Metafore *filharmonio* krome estas koncertodomo, kiu servas kiel koncertejo por orkestromuziko, ekz. la *Berliner Philharmonie*, en 1963 konstruita de Hans Scharoun, aŭ la *Kölner Philharmonie*, en 1986 inaŭgurita.

Kategorio:Klasika muziko
!Filharmonio
Veliki Luĉki

eta|dekstra|180ra|Transkarpata provinco en Ukrainio
eta|dekstra|180ra|Distrikto de Mukaĉeve en Transkarpatio
**Veliki Luĉki** (, ) estas tre granda vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Mukaĉeve.

## Bazaj informoj 
* 
* Areo: 8 &nbsp;km²
* Alto super marnivelo: 110 m
* Loĝantaro: 9020
* Poŝtkodo: 89625
* Telefonprefikso: 3131
* Aŭtokodo: AO

## Situo 
Veliki Luĉki situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Ĉop-Mukaĉeve. La lasta troviĝas 10 km-ojn.

## Historio 
Ĝis la 19-a jarcento la apudaĵo estis granda marĉo. Post la mezepoko la regiono foje apartenis al Habsburga Imperio, foje al Transilvanio. Ĝis 1920 Nagylucska apartenis al Hungara reĝlando, al Bereg, al distrikto de Munkács, poste al Ĉeĥoslovakio. Nagylucska rehungariĝis inter 1938-1945, ĉar la unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Ekde 1945 Veliki Luĉki apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

Kategorio:Vilaĝoj de Transkarpatio
Kostrina

eta|dekstra|180px|Transkarpata provinco en Ukrainio
eta|dekstra|180px|Distrikto de Velikij Bereznij en Transkarpatio
eta|dekstra|300px|Preĝejo de Kostrino

**Kostrino,** ukraine **Кострино,** hungare **Csontos** (ĉontoŝ) slovake **Kostřiňa** estas vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Mukaĉeve. Ĝis 1899 la oficiala hungara nomo estis **Kosztrina**.

## Bazaj informoj 
* 
* Areo: 50 &nbsp;km²
* Alto super marnivelo: 289 m
* Loĝantaro: 1100
* Poŝtkodo: 89022
* Telefonprefikso: 3135
* Aŭtokodo: AO

## Situo 
Kostrino situas en valo, laŭ Uĵ, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Ĉop-Lviv. Uĵhorodo troviĝas 60 km-ojn.

## Historio 
Post la mezepoko la regiono foje apartenis al Habsburga Imperio, foje al Transilvanio. En 1910 loĝis en Csontos 1205 da homoj, (rutenoj en majoritato, hungaroj en minoritato). Ĝis 1920 Csontos apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Nagyberezna, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon **Karpata Ukrainio**. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Kostrino/Csontos. Ekde 1945 Kostrino apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

## Vidindaĵo 
* greko-katolika ligna preĝejo de 1703

Kategorio:Vilaĝoj de Transkarpatio
Absoluta muziko

**Absoluta muziko** (lat. *absolutus*, "sendepende, malligita") estas muziko, kiu libere de nemuzikaj influoj kaj modeloj (kiel poezio, pentrarto, skulptarto, danco, naturo, tekniko) nur sekvas sian propran idealon kiel arto. La ideo de la absoluto en la muziko deiris ĉefe de la sonatoj kaj simfonioj de la malfrua 18-a kaj 19-a jarcentoj. 

Absoluta muziko estas instrumenta muziko, kiu ne estas programmuziko. Reprezentantoj de  absoluta muziko estas ekzemple Johannes Brahms, Robert Schumann kaj Anton Bruckner.

La nocio devenas de Richard Wagner, kiu uzis ĝin en negativa senco de historia misevoluo kaj kontraŭis ĝin al sia ideo de muzikdramo: „Absoluta muziko“ estus apartigita de la ceteraj artoj kaj de la vivo. Per la *9a- simfonio* Ludwig van Beethoven atingus la kulminon de ĉi tiu evoluo kaj jam subigus ĝin per la aldono de ĥoro kaj teksto. La muzika dramo de Wagner do estus la logika konsekvenco. Muziko ne fariĝu „celo“, sed restu „ilo“ (*Opero kaj Dramo*).

La muzikkritikisto Eduard Hanslick levis en sia traktaĵo *Vom musikalisch Schönen* (Pri la muzike bela, 1854) la „puran“ instrumentmuzikon al idealo. Persone li preferis la operon kaj la simplan muzikon, tamen lia malamikeco kontraŭ Wagner pelis lin en ĉi tiun rolon.

## Literaturo kaj fontoj
*Carl Dahlhaus: *Die Idee der absoluten Musik.* 3. Auflage. Bärenreiter, Kassel 1994, ISBN 3-7618-0821-6.

Kategorio:Muzika teorio
Soloo

**Soloo** aŭ **solo** (latine *solo*: "sola") estas elemento de muzikaĵo, je kiu soloisto - instrumentisto aŭ kantisto - ludas sian instrumenton (respektive kantas) sole aŭ akustike elstare en la malfono, akompanate de aliaj instrumentoj.

En la ĵazo solooj havas centran gravecon kaj eblas ankaŭ por akompanaj instrumentoj kiel drumo kaj baso. Soloon en ĵazo oni plejparte improvizas, en la rokmuziko nur malofte. Famaj rokmuzikaj gitarsolooj aŭdeblas ekz. de la rokbando *Led Zeppelin* en *Stairway to Heaven* aŭ de la grupo ''Guns N' Roses* en *November Rain*.

En la klasika orkestro la soloo malas la tutecon, precipe ja ĉe la arĉinstrumentoj, kiuj aliakaze ludas engrupe la saman voĉon. En la baroka granda konĉerto la muzika formo baziĝas sur la alternado de tutecaj kaj soloaj pasaĝoj. Je tio la soloon koncertas ne unuopa instrumento, sed grupo da instrumentoj, kiuj ĉiu por si mem propran voĉon.

## Vidu ankaŭ 
* soloisto
* Konĉerto
* *Lied''

## Notoj 
Kategorio:Muzikaj formoj
Viŝka

eta|dekstra|180ra|Transkarpata provinco en Ukrainio
eta|dekstra|180ra|Distrikto de Velikij Bereznij en Transkarpatio
eta|dekstra|300ra|Preĝejo de Viŝka

**Viŝka,** ukraine **Вишка,** ruse **Вишкова** (viŝkova), hungare **Viharos,** slovake **Viška** estas malgranda vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Velikij Bereznij. La hungaroj uzis ankaŭ **Viska**, sed tiu formo apenaŭ faris diferencon de alia komunumo *Visk*.

## Bazaj informoj 
* Areo: &nbsp;km²
* Alto super marnivelo: 600 m
* Loĝantaro: 890
* Poŝtkodo: 89023
* Telefonprefikso: 3135
* Aŭtokodo: AO

## Situo 
Viŝka situas inter montoj, Uĵhorodo troviĝas 65 km-ojn.

## Historio 
Post la mezepoko la regiono foje apartenis al Habsburga Imperio, foje al Transilvanio. En 1910 loĝis en Viharos 897 da homoj, plejparte rutenoj. Ĝis 1920 Viharos apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Nagyberezna, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon **Karpata Ukrainio**. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Viŝka/Viska. Ekde 1945 Viskova apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

## Vidindaĵoj 
* greko-katolika ligna preĝejo omaĝe al Sankta Mikaelo el la 18-a jarcento

Kategorio:Vilaĝoj de Transkarpatio
Konstitucio de Kosovo

[eta|upright|La [blazono de Kosovo estas protektita de la 6-a artikolo de la konstitucio.]]
La **konstitucio de la respubliko Kosovo** estas la baza leĝaro de la ŝtato Kosovo. Ĝi validiĝis la 15-an de junio 2008, post deklaro de sendependeco de la ŝtato la 17-an de februaro 2008. Suvereneco de Kosovo ne estas internacie ĉie agnoskata.

## Strukturo 
La konstitucio de Kosovo strukturiĝas per 14 ĉapitroj:
* 1-a Bazaj difinoj
* 2-a Elementaj bazaj rajtoj kaj liberoj
* 3-a Rajtoj de la komunumoj kaj de ties anoj
* 4-a La kunsido de la respubliko Kosovo
* 5-a La prezidanto de la respubliko Kosovo
* 6-a La registaro de la respubliko Kosovo
* 7-a Jura sistemo
* 8-a Konstitucia tribunalo
* 9-a Ekonomiaj rilatoj
* 10-a Loka registaro kaj teritoria organizaĵo
* 11-a Sekcio pri sekureco
* 12-a Sendependaj institucioj
* 13-a Finaj difinoj
* 14-a Transiraj difinoj

## Bazaj difinoj 
La unua artikolo de la konstitucio difinas Kosovon kiel respublikon, kaj ankaŭ kiel sendependan, suverenan, demokratan kaj disigeblan ŝtaton.

### Lingvoj 
Oficialaj administraciaj lingvoj de Kosovo estas la albana kaj la serba lingvoj. 
La turka, la bosna kaj la cigana estas akceptitaj je loka nivelo kiel administraciaj lingvoj.

## Eksteraj ligioj 
* anglalingva vesio de la konstitucio 

## Referencoj 
Kategorio:Kosovo
Kosovo
Ĵdenijevo

eta|dekstra|180ra|Transkarpata provinco en Ukrainio
eta|dekstra|180ra|Distrikto de Velikij Bereznij en Transkarpatio
**Ĵdenijevo** (, , ) estas urbotipa loĝloko en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Volovec.

## Bazaj informoj 
* 
* Areo: 
* Alto super marnivelo: 
* Loĝantaro: 1120
* Poŝtkodo: 89120
* Telefonprefikso: 3136
* Aŭtokodo: AO

## Situo 
Ĵdenijevo situas inter montoj, laŭ traira flankovojo. Volovec troviĝas 25, ĉefvojo kaj fervojo 15 km-ojn.

## Historio 
Post la mezepoko la regiono foje apartenis al Habsburga Imperio, foje al Transilvanio. Ĝis 1920 Szarvasháza apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Volóc, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Ĵdenijevo/Szarvasháza. Ekde 1945 Ĵdenijevo apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

Kategorio:Urbotipaj loĝlokoj de Transkarpatio
Novoselicja (Pereĉin)

eta|dekstra|180px|Transkarpata provinco en Ukrainio
eta|dekstra|160px|Distrikto Pereĉin en Transkarpatio

**Novoselicja,** ukraine **Новоселиця,** hungare **Újkemence** estas malgranda vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Pereĉin.

## Bazaj informoj 
* 
* Areo: 23 &nbsp;km²
* Alto super marnivelo: m
* Loĝantaro: 490
* Poŝtkodo: 89211
* Telefonprefikso:
* Aŭtokodo: AO

## Situo 
Novoselicja situas inter montoj, laŭ rojo, ĉefvojo preteriras. Uĵhorodo troviĝas 35 km-ojn.

## Historio 
Oni fondis la vilaĝon en 1566 en formo. Post la mezepoko la regiono foje apartenis al Habsburga Imperio, foje al Transilvanio. Ĝis 1920 Újkemence apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Perecseny, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon **Karpata Ukrainio**. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Novoselicja/Újkemence. Ekde 1945 Novoselicja apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

## Vidindaĵoj 
* la tuta ĉirkaŭaĵo, montoj, valoj

Kategorio:Vilaĝoj de Transkarpatio
Wägitalersee

**Wägitalersee** estas baraĵlago en Kantono Ŝvico en centra Svislando. Por ĝia konstruo devis esti dronigita la vilaĝo Innerthal, kiu estis rekonstruita pli alte je la lagobordo. La lago atingeblas per strato ek de Siebenen kaj tra la montpasejo Sattelegg de Einsiedeln.

## Al- kaj elfluantoj 
La ĉefaj alfluanto de la lago estas la riveretoj Aberenbach kaj Schlierenbach kaj tuta aro de montarriveretoj. La elfluanto estas la rivero Wägitaler Aa, kiu fluas tra la valo Wägital kaj alfluas okcidente de Lachen al la Lago de Zuriko.

## Baraĵo 
La baraĵo *Schräh* estis konstruita en la jaro 1924. Ĝi havas altecon de 111,6 m. La longeco de la baraĵkrono estas 150 m. La larĝeco de la krono estas 4 m. Post ĝia konstruo la muro estis dum mallonga tempo la plej alta valbaraĵo de la mondo.

## Elektrocentralo 
La elektrocentralo, kiu utiligas la akvoenergion de la baraĵlago situas en la vilaĝo Siebnen ĉe la eliro de la valo Wägital. La centralon funkciigas la firmao AG Kraftwerk Wägital.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de lagoj en Svislando

## Eksteraj ligiloj 
* Elektrocentraloentrepreno: NOK Wägital / AG Kraftwerk Wägital
* Hejmpaĝo pri fiŝkaptado kaj boatluado sur la lago Wägitalersee

Wägitalersee
Wägitalersee
Wägitalersee
Wägitalersee
Uĵok

eta|dekstra|180ra|Transkarpata provinco en Ukrainio
eta|dekstra|180ra|Distrikto de Velikij Bereznij en Transkarpatio
eta|300ra|dekstra|Panoramo de Uĵok
eta|300ra|dekstra|Ortodox bojkó fatemplom Uzsokon

**Uĵok,** ukraine **Ужок,** hungare **Uzsok** (uĵok) estas malgranda vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Velikij Bereznij.

## Bazaj informoj 
* 
* Areo: 23 &nbsp;km²
* Alto super marnivelo: 567 m
* Loĝantaro: 770
* Poŝtkodo: 89031
* Telefonprefikso: 3135
* Aŭtokodo: AO

## Situo 
Uĵok situas en kaldrono, ĉe fonto de Uĵ, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Ĉop-Lviv. Velikij Bereznij troviĝas 45 km-ojn. Ĝis 1919 Uzsok estis limotrapasejo de Hungara reĝlando. La nomo kunfandiĝis kun la montpasejo. La loko estas ankaŭ akvodislimo de Karpatoj.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1582, tiam pro pesto la vilaĝosenhomiĝis. En 1914 tie okazis grandaj bataloj inter Rusio kaj Habsburga Imperio. Ĝis 1920 Uzsok apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Nagyberezna, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Uĵok/Uzsok. Ekde 1945 Uĵok apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.

## Vidindaĵoj 
* ortodoksa ligna preĝejo de 1745
* apuda montaro

## Vidu ankaŭ 
* Uĵoka montpasejo

Kategorio:Vilaĝoj de Transkarpatio
Tonpentrado

**Tonpentrado** estas muzika priskribo de naturaj aperaĵoj baziĝanta sur imitado aŭ sinestezio, kiuj povas esti kaj de akustika kaj de optika naturo. Oftaj objektoj de tonpentrado estas natureventoj (fulmotondro, eĥo, plaŭdanta akvo), bestaj krioj (birdkantoj, hundobojado) kaj impresoj de la kampara vivo (ĉaso- aŭ alpokornoj, popoldancoj). Jam dum la mezepoko tonpentrado validis kiel rimedo de la *imitatio naturae*. 

Ĉar la aristotela naturimitado validis ekde la novepoko kiel gvidilo por ĉiuj artoj, muziko kaj poezio povis renkontiĝi laŭ ĉi tiu intenco, sen dependi unu de la alia: Antonio Vivaldi aldonis al sia fama *La kvar sezonoj* post ĝia komponado la ĉirilatajn sonetojn.

Post kiam la naturimitado tamen ne plu estis sendisputa tasko de muziko, do ekde la fino de la 18-a jarcento, la sinteno pri la tonpentrado ŝanĝiĝis. La t.n. *esprimo* ricevis pli altan rangon, kiel ekz. vortigis **Johann Georg Sulzer** en sia *Allgemeine Theorie der schönen Künste* (Ĝenerala teorio de la belaj artoj, 1771). Ekz. ne plu estis defio, imiti birdokanton frapante similan, sed male esprimi la proprajn sentojn je la aŭskultado de la birdo. Beethoven do notis pri sia *6-a simfonio*, ke ĝi estas "pli esprimo de la percepto ol pentrado". 

Tiel la muziko de la 19-a jarcento disfalis en popularan, en kiu persistis la pli malnova malvasta ligo kun la tonpentrado, kiel ofte en la opero aŭ la salonmuziko, kaj "seriozan", en kiu la tonpentrado ankoraŭ nur malofte estis utiligata. La unua universitara muziksciencisto Eduard Hanslick dementis per sia difino de muziko kiel "sone movataj formoj" ĉiun internan interligon kun tonpentrado. 

Je la stililo de la tonpentrado ekstermuzika okazantaĵo estas integrata, dum kiam ĉe programmuziko la ekstermuzika estas kunliverata kiel klarigo de la muziko.

En la Konkreta Muziko de la 20-a jarcento la distanco de "pura" muziko al la ĉiutaga okazantaĵo estas denove dissolvita per tio, ke bruetojn oni rigardas kiel muzikaj eventoj.

*Vd. ankaŭ:* Onomatopeo

Kategorio:Muzikaj formoj
Tobiasz Kaźmierski

**Tobiasz KAŹMIERSKI** (naskiĝis la  en Poznano) estas pola esperantisto. Li studis sociologion en la Universitato Adam Mickiewicz en Poznań kaj spertiĝis ankaŭ pri merkatado kaj vendado. Li interalie estis respondeculo pri la vespera programo de la 61-a IJK en Zakopane en 2005. En 2003 li fondis kun kelkaj amikoj la junularan klubon E-SENCO, kiu en 2007 transformiĝis en kultur-socian asocion kun Kaźmierski kiel unu el la vicprezidantoj. Li partoprenis ankaŭ en la reaktivigo de Pola Esperanto-Junularo, kies vicprezidanto li estis, kaj en la Ekonomia Forumo de Centra kaj Orienta Eŭropo en la pola urbo Krynica en 2007 kaj 2008, kie li helpis prizorgi informstandon pri Esperanto. Li dum multaj jaroj kunorganizis la Esperanto-aranĝon Arkones; en 2018 li gvidis la organizadon.

## Kongresa asistanto ĉe UEA 
En la  Tobias Kaźmierski fariĝis asistanto de la Konstanta Kongresa Sekretario de UEA. Tobiasz finis sian laboron ĉe UEA en aŭgusto 2017 .

## Referencoj 
Kategorio:Polaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Pollando
Supra Rejno

[eta|satelita bildo pri la valo de la Supra Rejno, rekstre supre la [Rejnlanda Ardeza Montaro, dekstre sube la Bodenlago]]
Per la nomo **Supra Rejno** (germane kaj alemane *Oberrhein*, ) signatas 350 kilometrojn longa parto de la rivero Rejno inter la urboj Bazelo kaj Bingen. Najbaraj regionoj de la Supra Rejno estas aparte Alzaco kaj la federaciaj landoj Baden-Virtembergo, Rejnlando-Palatinato kaj Hesio de sudokcidenta Germanio, proksime de la urbo Bazelo ankaŭ dum malgranda parto la ŝtato Svislando.

## Geologio 
[eta|maldekstra|150ra|mapo de la rivero [Rejno, la Supra Rejno verde markita]]
[eta|[sunsubiro ĉe la Rejno proksime de la urbo Mannheim]]
Antaŭ proksimume 35 milionoj da jaroj inter la nuntempaj urboj Bazelo kaj Frankfurto-ĉe-Majno ekestis 300 kilometrojn longa kaj 50 kilometrojn larĝa tektona fendo, la suprarejna malaltebenaĵo. Kaŭzoj estis tensioj en la terkrusto kaj termantelo, sekve de kio la tera surfaco malaltiĝis en tiu regiono. Per sedimentoj la valo parte denove pleniĝis. Rande ekestis pluraj mezaltaj montaroj, Nigra Arbaro kaj Odenvaldo en la oriento, Vogezoj kaj Palatinata Arbaro en la okcidento. Pro la tersurfaca malaltiĝo malaltiĝis ankaŭ la praa rivero Rejno; ĝis la erao terciaro la rivero de la nuntempa urbo Bazelo plufluis rekte okcidenten en la valojn de la riveroj Saône kaj Rodano (Rhône).

Ekde tiam la karakteriza kurbiĝo de la Rejno ĉe Bazelo de okcidenta al norda fludirekto markiga la limon inter la unua parto de la rivero, kiu nomiĝas Alta Rejno (germane *Hochrhein*), kaj la Supra Rejno. La du plej gravaj alfluoj de la Supra Rejno venas de oriento: la rivero Neckar enfluas la Rejnon proksime de Mannheim, la rivero Majno enfluas vidalvide de Majenco. Ĉe la nuntempa urbo Bingen, kie la rivero Nahe enfluas la Rejnon, finiĝas la regiono Supra Rejno kaj komenciĝas la pli norda parto *Meza Rejno* (germane *Mittelrhein*).

## Eksteraj ligiloj 
* regiona ligo suda Supra Rejno
* regiona ligo suda Supra Rejno
* laborgrupo historiografio en la regiono Supra Rejno
* german-franc-svisa konferenco pri la regiono Supra Rejno

Kategorio:Rejno
Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Riveroj en Francio
Kategorio:Riveroj en Germanio
Kategorio:Riveroj en Svislando
Tempobanko

**Tempobanko** aŭ malofte **tempa banko** estas sistemo por interŝanĝi servojn por tempo. Anstataŭ uzi monon kiel mezurilon, oni uzas tempon, ekzemple horojn. Estas servo por interŝanĝi servon por servo aŭ por komplezoj. Ĝi stimulas kaj la sociajn rilatojn kaj la samecon inter ekonomiaj klasoj. Oni proponas ĉi tian ekonomion por solvi diversajn problemojn ekzistantajn en la merkata ekonomio, kiel komplementon aŭ eĉ alternativan merkaton. Nuntempe ĉi tiujn projektojn instigas la informa teknologio

Oni povas imagi ke homoj, ne bezonantaj tempon, jes bezonas tempon, kaj ili pretas peti monon. Ĉi-maniere, simile al la mona financa sistemo, ekzistas donado (ĉi-okaze de tempo).

## Historio 
Unu el la pioniroj eksperimenti pri la tempobanko estis la usonano anarkiisto Josiah Warren, kaj la fama Cincinnati Time Store (Tempo Vendejo de Cincinnati). Tiu projekto inspiris multajn anarkiistojn, ĉefe francojn kaj usonanojn.

## Teorio 
La "tempomonon" oni kreas per ambaŭflanka kredito: Ĉiu transakcio estas registrita kiel kredito kaj ŝuldo sur la konto de la partoprenantoj. En sistemo de tempobanko, aŭ tempomono, la tempo de ĉiuj gepartoprenantoj samvaloras, ne konsiderante ĉu de fakulo aŭ de komencanto. La tempomono rekonas kaj instigas reciprokan servon por la komunumo, rezistas inflacion sen monopolo, kaj havas ĉiam sufiĉan oferton, kiu ebligas komercon kaj kunlaboradon inter la gepartoprenantoj. Ofte, oni konsideras la tempobankojn kiel ilon por revivigi la komunumon.

## Funkciado 
La tempomono estas la nova monero, kiu solvas malpligrandigon de publika elspezo, sed sen ŝtata ekonomia agado. Tute male, ek al la ekonomia libero.

Tiu ĉi rimedo estas sufiĉe fleksebla en malgrandaj komunumoj (religiaj, vilaĝaj, urbaj aŭ rasaj, ekzemple). Ankaŭ la  tribunalo por neplenaĝuloj sukcesis uzi ĝin.

## La esperanta tempobanko 
Per propra leĝo la Esperanta Civito iniciatis en 2011 la esperantan tempobankon. Ĝin administris retejo, kiu ekfunkciis la 8-a de marto 2013, honore al la virinoj, ĉar senatanino Perla Martinelli proponis la koncernan leĝon. La oficiala nomo de la esperanta tempobanko estas *Pasvorta Reto*. 

## Vidu ankaŭ 
* Kunlaboreca ekonomio
* Loka Interŝanĝa Sistemo

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Socio
Cachoeiro de Itapemirim

**Cachoeiro de Itapemirim** /kaŝoejro de itapemi'rim/, esperante **Kaŝoejro de Itapemirim**, estas urbo en subŝtato de Espirito-Santo, Brazilo. Estas la dua plej granda urbo en Espirito-Santo. Ĝi enhavas preskaŭ 200,000 loĝantojn. Situas sude de la ŝtato ĉe la rivero Itapemirim.

Kategorio:Municipoj de Espirito-Santo
Esperanto-Societo Sudharco

**Esperanto-Societo Sudharco** (Südharz) estis fondita en aŭtuno 1976 en la urbeto Herzberg am Harz. Dum pli ol 30 jaroj ekzistas en Herzberg multaj interkulturaj agadoj kun gastoj el pli ol 50 landoj.

En julio 2006 la urbo Herzberg am Harz fariĝis oficiala Esperanto-urbo kaj Esperanto-Societo Sudharco funkcias kiel konstanta kooperativa partnero por multaj internaciaj aktivecoj.

## Estraro 
La  okazis la jarĉefkunveno de Esperanto-Societo Sudharco kun novelektoj por oficdaŭro de tri jaroj.

La longjaran prezidanton, Peter Zilvar, oni reelektis kiel unuan prezidanton. Vicprezidanto nun estas Harald Mantz el la najbara urbo Osterode. Dua vicprezidanto fariĝis Zsófia Kóródy, loĝanto en la Esperanto-urbo.

Pluaj estraranoj estas Marika Frense el Heiligenstadt, Ursula Zilvar (kasistino) kaj Matthias Reimann. Reelektitaj kasrevizoroj estas Helga Vogelsang, anstataŭanto Rosa Mantz.

Estroj de Germana Esperanto-Centro/Interkultura Centro Herzberg, komisiitoj por la grandprojekto "Esperanto-urbo" - estas Peter Zilvar kaj Zsófia Kóródy.

## Vidu ankaŭ 
* Interkultura Centro Herzberg

## Eksteraj ligiloj 
* Multlingva retpaĝo de Herzberg am Harz - la Esperanto-urbo
* Retpaĝo de Interkultura Centro Herzberg 
* Retpaĝo de urbo Herzberg am Harz

Kategorio:Herzberg am Harz
Kategorio:Interkultura Centro Herzberg
Kategorio:Germanaj Esperanto-asocioj
Kastelo (Espirito-Santo)

**Castelo** /kastelo/, esperante **Kastelo**, estas urbo en brazila subŝtato Espirito-Santo.

Loĝas ĉirkaŭ 35 mil homoj en tiu municipo, plej parto devena el italaj enmigrintoj. Estas du riveroj kiuj trapasas la urbon nome Rivero Caxixe kaj Rivero Castelo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Espirito-Santo

## Eksteraj ligiloj 
*  Oficiala paĝo
*  Asocio de Municipoj de Espirito-Santo 

Kategorio:Municipoj de Espirito-Santo
Kamemberto

[eta|dekstra|250px|Kamemberto de [Normandio (el kruda bovinlakto)]]
**Kamemberto** () estas franca blanka ŝimofromaĝo, farita el bovina lakto.

De origino el Normandio. La fromaĝo tradicie estas farata el kruda, t.e. nesteriligita, bovina lakto. La plejmulto de la Kamembertoj tamen estas el pasteŭrizita lakto. La maturiĝa periodo daŭras proksimume tri semajnojn.

La pezo de kamemberto estas proks. 250 g, la diko 3&nbsp;cm kaj la diametro de 10 ĝis 11&nbsp;cm.

La nomo Kamemberto (france: Camembert), kiel uzata por la fromaĝo, ne plu havas rilaton kun la regiono el kiu ĝi devenas. Tiaj blankŝimaj fromaĝoj estas farataj eĉ en Nov-Zelando. La AOC nur estas la **Kamemberto de Normandio** (*Camembert de Normandie*).

Kamemberto estas farata el lakto acidigita per bakterioj el la familio de laktobacilaloj, kaj al la gusto aparte kontribuas enterokokoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Camembert (Orne)

## Eksteraj ligiloj 
* Joseph Knirim, Marie Harel kaj la "Camembert de Normandie" fromaĝo
* Bildoj de Kamemberto 

Kategorio:Fromaĝoj
Arve

**Arve** estas rivero, kiu fontas en la masivo de Blanka Monto. Ĝi precipe fluas tra la franca departemento Haute-Savoie kaj alfluas Rodanon meze de Ĝenevo, proksimume unu kilometron post la rodana elfluo el Lago Lemano. Dum siaj 107&nbsp;km, ĝi trairas la landlimon inter Francio kaj Svislando. En ĉi-lasta, ĝi fluas nur 9 kilometrojn.

## Urboj laŭlonge de Arve 
* en Haute-Savoie, (Francio)
** Chamonix
** Sallanches
** Cluses
** Bonneville
** Annemasse
* en kantono Ĝenevo, (Svislando)
** Thônex
** Carouge
** Ĝenevo

## Trafluo 
Pro ĝia montara deveno, la trafluo de Arve estas malstabila. Somere, pro la neĝa kaj glacieja fandiĝo, la monata media alfluo superas 120 m³/s, sed vintre ĝi estas sub 50 m³/s.
eta|maldekstre|300px|Arve, dekstre, kuniĝas kun Rodano en Ĝenevo.

Kategorio:Riveroj en Francio
Kategorio:Riveroj en Svislando
Kategorio:Alfluantoj de Rodano
Kategorio:Haute-Savoie
Kategorio:Kantono Ĝenevo
Kategorio:Riveroj de la Alpoj
Vught

**Vught** estas municipo en Nederlando, provinco Nord-Brabanto. Laŭ la stato de  en la municipo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun . Al Vught apartenas la iom okcidente situanta, pitoreska kamparana vilaĝo Cromvoirt.

La municipo situas je la rivero Dommel, ĉirkaŭ 3,5 km sude la la provinca ĉefurbo 's-Hertogenbosch. De 1943 ĝis 1945 en Vught ekzistis koncentrejo.

## Ĝemela urbo 
*  Oranienburg en Germanio

## Topografio 
eta|maldekstra|275ra|Topografia mapo de Vught (decembro 2015)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Vught

Kategorio:Vilaĝoj de Nederlando
Kategorio:Loĝlokoj en Norda Brabanto
Kategorio:Municipoj de Nord-Brabanto