Ekspedicio La Pérouse

[eta|upright=1.5|[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a donanta instrukciojn al La Pérouse.]]

La **ekspedicio La Pérouse** estas scienc-esplora vojaĝo komandata ekde 1785 de Jean-François de La Pérouse, kaj sub impulso de la reĝo de Francio Ludoviko la 16-a, por esplori Pacifikon laŭ James Cook kaj eĉ efektivigi ĉirkaŭnavigadon de la terglobo. La ekspediciaj ŝipoj, *Boussole* kaj *Astrolabe*, grundis en Vanikoro kio finis la ekspedicion en 1788. Postvivantoj provizore ekloĝis surloke antaŭ ol malaperi.

La sorto de la ekspedicio, restinta mistera dum pluraj jaroj, okazigis plurajn serĉajn ekspediciojn. Inter 1791 kaj 1794, la ekspedicio Entrecasteaux estis konfidita al la subadmiralo Antoine Bruny d'Entrecasteaux. En 1825, Dumont de Urville, tiam gregata kapitano, forte kortuŝita per la sorto de tiu ekspedicio, estris novan ĉirkaŭnavigadon, kiu deiris de Toulon la 25-an de aprilo. Necesis atendi ĝis 1826-1827, kiam la komerca kapitano Peter Dillon malkovris restaĵojn de la ŝiprompiĝo en Vanikoro, Santakruzaj insuloj (Salomonoj), norde de Vanuatuo. Pluraj plonĝadoj sur la loko ebligis situigi la ŝipruinaĵojn en la jardeko de 1960, same kiel pluraj kampanjoj de submara arkeologio, kondukataj de la asocio Salomon, inter 1981 kaj 2009.

## Origino 
En 1783, post la traktato de Parizo, Jean-François de La Pérouse estis elektita de la markizo De Castries, ministro pri maro, kaj de Ludoviko la 16-a por regi ekspedicion ĉirkaŭ la mondo por kompletigi la malkovrojn de James Cook en Pacifiko.

La reĝo Ludoviko la 16-a lanĉis unu el la plej grandaj scienc-esploraj ekspedicioj en sia tempo. Li deziris korekti kaj fini la surmapigon de la planedo, starigi novajn komercajn kontorojn, malfermi novajn marvojojn ĉirkaŭ la mondo, pliriĉigi sciencajn konojn kaj kolektojn.

Ĉiuj scienculoj estis invititaj sciigi specojn de esplorado plej taŭgajn por progresigi homajn konojn ; kaj pluraj el ili surŝipiĝis sur la ŝipoj de la Pérouse, kun klara komisio zorgi pri la elektitaj esplorpunktoj (vidi : Robert de Lamanon kaj Jean-André Mongez).

Tiel, dum preskaŭ de tri jaroj, *La Boussole*, ŝipo komandata de La Pérouse, al kiu la ekspedicia komandado estis donita, kaj ''l'Astrolabe* ŝipo komandata de Paul Fleuriot de Langle, trairis la oceanojn de la terglobo (Brazilo, Ĉilio, Paskinsulo, Havajaj Insuloj, Alasko, Kalifornio, Makao, Filipinoj, Japanio, Kamĉatko, Aŭstralio…).

La ekspedicio, konsistanta el 220 homoj, forlasis Breston la  sur du ŝipoj, la *Boussole* kaj la *Astrolabe*, gabaroj, komercaj ŝipoj je 500 toneloj reklasitaj kiel fregatoj por la celo.

## Konsisto 
Multaj scienculoj partoprenis la ekspedicion : unu astronomo, unu kuracisto, tri naturalistoj, unu matematikisto, tri desegnistoj, fizikistoj, unu milita interpretisto, unu horloĝisto, unu meteologo, same kiel pastroj kun scienca eduko. La celoj estis multaj : geografiaj, sciencaj, etnologiaj, ekonomiaj (esploro de ĉaseblecoj de balenoj aŭ dekoilektado de peltoj), sed ankaŭ politikaj kun ebla starigo de francaj bazoj aŭ de koloniaj kunlaboroj kun la hispanaj aliancanoj en Filipinoj. La esplora kampanjo devas konduki ilin sur norda kaj suda Pacifikoj, eĉ sur la bordoj de Fora Oriento kaj Aŭstralio. La rezultoj de la ekspedicio estis konitaj per mesaĝoj en la ŝiphaltejoj kun ligiloj al la eŭropaj landoj.

## Preparado 
[eta|upright|Memoriga tabulo en [Brest (Francio)|Brest]]
eta|Ŝipo *Boussole* altmare, laŭ artisto de la 20-a jc.
Ekde marto 1785, La Pérouse proponis ke Paul Monneron, kiu estis elektita kiel ĉefinĝeniero de la ekspedicio, iru al Londono por akiri la lastajn konkludojn pri la kontraŭskorbutaj kuraciloj rekomenditaj de Cook. Lia komisio celis ankaŭ akiri informojn pri interŝanĝaj objektoj uzitaj de Cook. Plie, li povis aĉeti sciencajn ilojn fabrikitaj en Anglio

Fakto pli konata de tiu komisio, Joseph Banks aliris al la *Royal Society* por akiri pruntedonon de klinkompason, kiu apartenis al Cook. Monneron aĉetis ankaŭ la sciencajn instrumentojn de la listo preparita de Fleurieu, petante la plej grandajn anglajn firmaojn, aparte Ramsden. Li eĉ superis la instrukciojn de Fleurieu akirante por ekzemplo novtipan sekstanton.

La vojaĝo de Monneron sendube estas la plej bona ekzemplo de tio kion reprezentis la antaŭiro de Cook, referenco fidele kopiita, sed espereble superpasebla per zorgema preparado.

Siaflanke, la astronomo kaj geografoj de la ekspedicio paŭsis siajn labormetodojn sur tiuj de Cook, fonditaj sur la kuniĝo de du metodoj por komputi longitudon — distance de la luno al la suno kaj preciza kronometro — sekvata de triangulado per teodolito, aŭ per biroj faritaj de la ŝipo, similaj al tiuj kiujn la angla navigisto faris por siaj mapoj de la pacifikaj insuloj. Por la biroj, la metodo rekomendita de Paul Fleuriot de Langle estis ĝusta imito de tiu de Cook. Pri geografio, La Pérouse montris laŭ decida maniero la absolutan ekzaktecon kaj la certecon de la metodoj elprovitaj de Cook. Ekde lia vojaĝo, la solvado de la problemo de longitudoj fariĝis evidenta kaj la mapofarado atingis sciencan precizecon. Ĝenata kiel estis Cook per la konstantaj brumoj sur la nordokcidenta bordo de Ameriko, li ne ĉiam sukcesis desegni kompletan mapon, sed li kontribuis al la forigo de mankoj.

## Al Alasko 
* 1a de aŭgusto 1785, deiro de Brest
* 1-13a de aŭgusto, Madejro

### Tenerifo 
* De la 20 ĝis la 30-a de aŭgusto, la ekspedicio estis en Tenerifo. La astronomo Louis Monge, (1748-1827), plijuna frato de Gaspard Monge, malsana, elŝipiĝis en Tenerifo
* fe.

### Trindado kaj Martim-Vazo 
La 18-an de oktobro, en Trindado kaj Martim-Vazo.

### Insulo Sankta-Katerina 
La 9-an de novembro, la ekspedicio estas en insulo Sankta-Katerina.

### Horna Kabo 
eta|Rencontiĝo kun la loĝantaro de Paskinsulo kaj de ties « monumentoj ».
La ekspedicio preterpasis la Hornan Kabon en januaro 1786.

### Ĉilio 
De la 24-a de februaro ĝis martoduono, la ekspedicio enketis pri la hispana kolonio de Ĉilio en Koncepciono.

### Paskinsulo 
eta|La fregatoj *'Astrolabe* kaj *Boussole* ankritaj antaŭ insulo Maui.
Ĝi haltis en Paskinsulo la 10-an de aprilo.
Por La Pérouse la malkovro de la mondo estis ankaŭ malkovro de la homoj

### Havajo 
La 28an kaj 29an de majo, la ekspedicio estis en Mowee (nun Maui) en la insularo Sandviĉo (nun Havajo)

### Alasko 
[eta|La rompiĝo de du ŝalupoj piede de monto Sankta-Eliaso en [Alasko en 1786 kostis la vivon de 21 personoj.]]

La ekspedicio atingis Alaskon, kie La Pérouse albordiĝis ĉe monto Sankta-Eliaso fine de junio 1786 kaj esploris la ĉirkaŭaĵon. Li tiel vizitis la indianojn Tlingitoj.

Barĝo kaj du ŝalupoj transportantaj 21 homojn malaperis en la fortaj fluoj de la golfo nomumita « Haveno de la francoj » de La Pérouse (nun golfo Litujo). Joseph de Raxi de Flassan regis la kanoton de Astrolabe.

### Kalifornio 
Poste, ĝi haltis en Monterey meze de septembro 1786 en Kalifornio, kie li priskribis la franciskanajn misiojn kaj skribis kritikajn notojn pri la konduto rilate indianojn.

### Marianoj 
La 14-an de decembro 1786, la ekspedicio haltis en Marianoj.

## Japanio kaj Rusio 
### Makao 
eta|La haveno de Makao en 1787, en la tempo de la paso de la ekspedicio La Pérouse.
Poste, li denove trairis Pacifikon, haltante en la portugala kolonio de Makao de la 3-a de januaro ĝis la 5-a de februaro, kie li vendis pletojn aĉetitajn en Alasko, dispartigante la profiton inter si kaj sia ŝipanaro. La naturalisto kaj kronikisto de la ekspedicio, Jean-Nicolas Dufresne (1747-1812), forlasis la ekspedicion en Makao la 1-an de februaro 1787, por rekonduki al Francio la loglibron de la memoraĵoj de la unua parto de la ekspedicio La Pérouse.

### Manilo 
Post halto en Manilo tiam sub hispana influo, riparoj estis farataj de la fino de februaro ĝis la mezo de aprilo. La Pérouse forlasis Filipinojn la 10-an de aprilo, por iri ĉe la bordoj de Tartario kaj de la insuloj de Japanio. Tiu parto de la globo estis konata nur per tradicioj kolektitaj de misiistoj. La Pérouse estis la unua kiu forigis la dubojn naskitan per tiuj konfuzaj priskriboj.

### Formozo (nuna Tajvano), Koreio 
eta|Mapo de La Pérouse de Manilo al Siberio.
Li direktiĝis al la nordorientaj bordoj de Azio. La 6-a de majo, li estis ĉe la bordoj de Tajvano; la 19-an de majo, ĉe la bordoj de Koreio. Poste la 21-an de majo, li malkovris la insulon Ie (Jeju-Do), priskribita nur unufoje antaŭe de eŭropano, Hendrik Hamel, kiu tie ŝiprompiĝis en 1653. Li vizitis la orientan bordon de la korea duoninsulo, kaj pluiris norden laŭ la bordoj de Tartario.

### Tartario, Japanio 
eta|Vido de la ĉirkaŭaĵoj de Petropavlosk, okaze de la halto en Kamtĉatko.
La 25-an de junio, la ekspedicio estis en Terney en Tartario. Estante, la 24-an de julio, je 51° 1/2 de latitudo, la marprofundeco subite malkreskis, kion devigis ilin halti. La Pérouse serĉis sensukcese pasejon kie liaj fregatoj povus eniri sen danĝero. Li trairis plurfoje la kanalon, irante alternative de oriento okcidenten, kaj konvinkiĝis ke la altaj fundoj, kiuj haltigis lin baris la tutan pasejon. La vento el sudo, kiu komencis blovi kun sufiĉa forto, kaj kiu pelis lin al tiuj danĝeroj, igis lian pozicion pereiga. Bonŝance bela golfo, kiun li malkovris en la bordo de Tartario, ofertis al li sekuran rifuĝejon ; kaj la fregatoj tie sin ŝirmis. Tiu golfo estis nomita golfo de Castries funde de la markolo de Tartario.

Kanotoj esploris la lokojn kie la fregatoj ne sukcesis pasi. Neniu pasejo estis trovita ; eĉ ne eblis antaŭiri ĝis la enfluejo de la rivero Amuro, kiu estis proksima.

La 15-an de aŭgusto, ĉe la markolo La Pérouse (inter Japanio kaj Saĥaleno), la loĝantoj de Hokajdo montris al li mapon, sed li ne trovis la markolon kaj direktiĝis norden al la duoninsulo Kamĉatko, kiun li atingis en septembro 1787. La Pérouse, post kontrolo de la la malkovroj de la holandanoj, trairis la kurilajn insulojn, inter la insulo de la Kompanio, tiel nomita de De Vries, kaj la insulon Murikan ; la markolo ricevis la nomon kanalo de Boussole.

### Rusio 
Poste li haltis en Kamtĉatko, kaj ripozis ĉe la rusoj. De la 6-a ĝis la 29-a de septembro, la ekspedicio haltis en Sankta-Petro kaj Sankta-Paŭlo (Avaĉo, Petropavlovsk) en Kamĉatko. Li ricevis instrukciojn de Parizo de la vickonsulo de Francio en Kronŝtadt, fari raporton pri la koloniado en Aŭstralio.

Barthélemy de Lesseps, onklo de la konstruisto de la Sueza kanalo, interpretisto de la rusa, forlasis la ekspedicion por konduki per grunda vojo, tra Siberio, la studojn, desegnaĵojn kaj jam kolektitajn specimenojn. Fine de unujara vojaĝo, li revenis en Francio kaj raportis al la reĝo.

## Pacifiko 
eta|La morto de Fleurieu kaj de dek unu el liaj homoj sur la plaĝoj de Manoua en 1788. (Gravuraĵo de N. Ozanne, 1797)

### Samoo 
Reirante, li haltis en Samoo, en la mezo de decembro en Maouna (nun golfo de Tutuila). Ĝuste antaŭ deiro, samoanoj atakis liajn homojn kaj mortigis dek du el ili, el kiuj la dua komandanto de la ekspedicio, Fleuriot de Langle, komandanto de *Astrolabe*.

### Tongo, Norfolkinsulo 
Li estis fine de decembro, sur la insulo de la amikoj, poste la 17-an de januaro sur Norfolkinsulo.

### Aŭstralio 
eta|lasta letero de La Pérouse, skribita en Botany Bay.
Li navigis poste al Botany Bay, kiun li atingis la 26-an de januaro 1788, ĝuste kiam la kapitano Arthur Phillip transigis la kolonion al Port Jackson (Sydney). La britoj afable akceptis lin, sed ne povis provianti lin, ĉar ili ne plu havis.

Li donis siajn loglibrojn kaj leterojn por livero al Eŭropo kaj akiris lignon kaj freŝan akvon. Li reiris meze de marto.

600px|eta|center|Vojo irita de la ekspedicio La Pérouse ĝis Botany Bay.

### Vanikoro 
eta|Vanikoro vidata de la ekspedicio Entrecasteaux (1793)

Li deankriĝis por Nov-Kaledonio (okcidenta bordo), santakruzaj insuloj, Salomonoj, Ludovik-Insularo kaj la okcidentaj kaj sudaj bordoj de Aŭstralio. Poste li malaperis kun siaj ŝipoj kaj homoj.

## Notoj kaj referencoj 
### Notoj 
### Referencoj 
## Aneksaĵoj 
### Fontoj kaj bibliografio 
* Jean-François de Lapérouse, *Voyage autour du monde sur l'Astrolabe et la Boussole*,eld. "La Découverte", 1991, poche 2005
* 
* Jean-Baptiste Barthélémy de Lesseps, *Le voyage de Lapérouse'', eld. "Pôles d'images", 2005
* Jules Dumont de Urville, ''Voyages de découvertes sur l'Astrolabe*, J.Tastu, 1832-34
* John Dunmore, *La Pérouse, Explorateur du Pacifique*, Payot, 1986
* Fleuriot de Langle, *La tragique expédition de Lapérouse kaj Langle*, Librairie Hachette, Parizo 1954
*  Robert J. King, « William Bolts and the Austrian Origins of the Lapérouse Expedition », en *Terrae Incognitae*, vol.40, 2008, .
* Jules Verne, *Lapérouse*, Magellan & Cie, 2008
* Peter Dillon, *À la recherche de Lapérouse'', eld. "Pôles de'images", 1985
* Anne Pons, *Lapérouse*, Gallimard Folio Bibliografio n° 73, 2010
* Jean-Christophe Galipaud kaj Valérie Jauneau, ''Au-delà d'un naufrage - Les survivants de l’expédition Lapérouse'', Aktoj Sud/Errances, 2012

### Eksteraj ligiloj 
* Interretejo geneanet samlap (membroj de la ekspedicio)
* Interretejo de la asocio Lapérouse Albi-Francio
* Omaĝo al Fleuriot de Langle dua komandanto de la ekspedicio
* Virtuala ekspedicio de la vojaĝo de La Pérouse farita de la nacia muzeo pri ŝiparo 


Kategorio:1785
Kategorio:1785 en Francio