Orverda sonorilrano

La **Orverda sonorilrano** (*Litoria aurea*), kun aliaj similaj nomoj, estas surgrunde vivanta arba rano el orienta Aŭstralio. Ĝi povas atingi longecon de 11 centimetroj, do ĝi estas unu el la plej grandaj ranoj de Aŭstralio.

Pluraj populacioj, kiel tiu en la regiono de Sidnejo, loĝas en ofte ĝenataj lokoj, kiel golfejoj, neuzataj industriaj lokoj kaj rubejoj. Iam ĝi estis el la plej multnombraj specioj de rano en sudorienta Aŭstralio, tamen sia populacio malgrandiĝis pro perdo kaj malbonigo de loĝejo, poluado, enkondukaj specioj, parazitoj kaj malsanigoj kiel kitridiomikotoj (*Batrachochytrium dendrobatidis*).

## Taksonomio 
La nomo "Orverda sonorilrano" (fakte ĉi ties angla versio: *Green and Golden Bell Frog*) estis unue uzata de Harold Cogger en lia libro en 1975 nomata *Reptilioj kaj amfibioj de Aŭstralio*. Antaŭ tio, la rano nomiĝis "Ora rano" kaj "Ora arba rano". La aspekto kaj konduto de la verda ora sonorila rano tre similas tiujn de ranedoj; tial ĝi originale havis klasifikon de la genro *Rana*. Ĝi havas angulan nazon, longajn gambojn, preskaŭ kompletan piedfingran retaĵon, timpanon grandan kaj videblan, kaj la tuta korpa formo similas tiun de la *Rana* specio. Kiel pluraj ranoj el la genro *Rana*, verdaj oraj sonorilaj ranoj vivas plejparte en akvo, kaj iras grunden nur dum pluvado. Ĝi ne plu estas en la genro pro anatomiaj malsamoj kun la familio *Ranidae*. La strukturo de la ostoj kaj kartilago de la verda ora sonorila rano estas proksima al tiu de la specioj en la familio *Hylidae*; do ĝi estis reklasifikata.

La Orverda sonorilrano estis unue science priskribita per la duvorta nomo *Rana aurea* de René-Primevère Lesson en 1827. Post tio, ĝi reklasifikiĝis 20 fojojn. Ĝi estis nomata *Litoria aurea* en 1844 de Albert C. L. G. Günther, kaj post 9 ŝanĝoj, ĝi estis renomata *Litoria aurea*. La vorto *aurea* estas el la latina vorto *aureus* kaj signifas 'ora'.
Tiu specio nun estas en la aro de *Litoria aurea*, kiuj estas tre similaj ranoj en la genro *Litoria*. La aro troviĝas tra Aŭstralio: tri specioj troviĝas en sud-orienta Aŭstralio, unu en norda Aŭstralio, kaj du en sud-okcidenta Aŭstralio. La specioj en la aro *Litoria aurea* estas ĉi tiu (Verda kaj ora sonorila rano, *Litoria aurea*), *Litoria raniformis*, *Lioria castanea*, *Litoria dahlii*, *Litoria cyclohyncha* kaj *Litoria moorei*. En iuj lokoj troviĝas ankaŭ *L. raniforms* aŭ *L. castanea* kaj la Verda ora sonorila rano. Pro tio kaj pro la aspekta similo inter la specioj, estas foje malfacila distingi ilin.

## Troviĝo 
La Verda kaj ora sonorila rano estas indiĝena specio de sud-orienta Aŭstralio. Antaŭ ol la malkresko de ĝia populacio, ĝi troviĝis el Brunswick Heads en la norda Novsudkimrio ĝis East Gippsland, en Viktorio, kaj okcidente ĝis Bathurst, Tumut kaj la Australian Capital Territory.

Nuntempe ĝi troviĝas de Byron Bay, en la norda Novsudkimrio, ĝis East Gippsland en Viktorio. La populacioj troviĝas plejparte laŭ la marbordo. En Novsudkimrio, kaj la regiono en kiu la rano troviĝas kaj la populacio malgrandiĝis ekde la 1960-aj jaroj. Krome, oni ne rakontas pri io simila en Viktorio. En Novsudkimrio, la verda kaj ora sonorila rano ne plu troviĝas en altaj regionoj (pli altaj ol 250 metroj), escepte de unu populacio en Captains Flat. Esploro pri populacioj laŭ la marbordo de Novsudkrimio montris ke la populacioj estis etaj, ofte kun malpli ol 20 plenkreskuloj. Sed estas ses konataj populacioj kun pli ol 300 ranoj: du en la urba regiono de Sidnejo, du en Shoalhaven kaj du en la mez-norda marbordo de Novsudkrimio. Oni proksimume kalkulas ke la loko kie troviĝas la verda ora sonorila rano malgrandiĝis de ĉirkaŭ 90%.

La rano vivas en kelkaj partoj de Sidnejo, kiel la olimpia parko. Oni ĝin trovis tie antaŭ ol la olimpiaj tenisaj ludkampoj estis konstruataj, do post la konstruado oni atentadas la populaciojn. La verda kaj ora sonorila rano fariĝis neoficiala maskoto de la regiono Homebush Bay.

La verda kaj ora sonorila rano troviĝas sur du insuloj apud la orienta marbordo de Aŭstralio: Insuloj Broughton kaj Insulo Bowen. Oni alportis ĝin al Novzelando (ĝi nun ĉeestas abunde), Nov-Kaledonio kaj Nova Hebrido.

## Priskribo 
eta|dekstra|230px|Verda kaj ora sonorila rano kun malhela koloraĵo.
La verda kaj ora sonorila rano estas granda, korpulenta rano. Plenkreskuloj estas inter 4.5&nbsp;cm kaj 11&nbsp;cm longa (kutime inter 6&nbsp;cm kaj 8&nbsp;cm). kiu enhavas 17 *"aurein"*-ajn peptidojn. Dek tri el ili estas antibiotikaj kaj kontraŭ-kanceraj, kiu helpas al ili mortigi mikroorganismojn.

La rano troviĝas ofte en marbordaj malsekejoj kaj arbaroj, sed populacioj ankaŭ estis trovitaj ĉe antaŭaj industriaj lokoj. Estas malfacile diri kion bezonas ilia loĝloko, ĉar ili troviĝas en tre diversaj lokoj krom rapide fluantaj riveretoj. Plej tipe, oni trovas ilin en nedaŭraj nesalakvaj lagetoj kiuj estas trankvila, malprofunda, subsuna, nepoluita, kaj sen atakemaj fiŝoj. La rano preferas akvaj lokoj kiuj subtenas plantojn kiel kanoj kaj skirpoj por sunbani, kaj vintraj loĝlokoj kiuj havas protektejoj por la reproduktadloko. Herbplenaj lokoj estas ofte proksimaj, kaj havigas terajn manĝaĵojn.

La reproduktado de tiu rano dependas je la saleco kaj temperaturo de la akvo. Saleco influas la kreskado kaj aliformiĝo de la ranetoj, kaj reproduktado normale nur okazas en lagetoj kies temperature estas 20°C (68°F) aŭ pli alta. La ranetoj povas toleri saleco je po 6 partoj mile sen videblaj efikoj, dum saleco pli granda ol po 8 partoj mile malrapidigas kreskadon kaj povas kaŭzi morton. Aliflanke, saleco je po 1-2 partoj mile povas helpi la ranon ĉar ĝi mortigas mortigaĵojn kiel la fungon chytrid.

La manĝemaj plenkreskuloj havas tre diversan dieton, manĝante insektojn kaj aliajn ranojn, eĉ de la sama specio. La ranetoj manĝas mortaĵojn, algojn, kaj bakteriojn. Ili estas manĝata de vadbirdoj kaj serpentoj, kaj ankaŭ de testudoj, angiloj, fiŝoj kaj diversaj senvertebruloj.

### Reproduktado 
La verda kaj ora sonorila rano seksumas dum la varmaj monatoj de oktobro ĝis marto. Dum tiu sezono, viroj vokadas flosante, kun profunda grumblo kiu oni priskribas kiel kvar-partan "kraŭk, kraŭk, krok, krok" — kiel motorciklon ŝanĝante dentradojn. Averaĝe 5000 ovoj estas kreitaj.

## Piednotoj 
## Eksteraj ligiloj 
### anglalingvaj 
* DEH Species Profiles - Litoria aurea
* Frogs Australia Network 
* Frogs of Australia
* Frog and Tadpole Study Group 

Kategorio:Amfibioj