open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Itala vakera filmo

**Itala vakera filmo** (ankaŭ nomata "spageto-vesterno") estas itala subĝenro de la vakera filmo, parte kun komediaj elementoj. Ĝi ekestis en la 1960-aj jaroj kaj pluevoluigis, parte kritike interpretis la usonajn vakerajn filmojn.

La italaj vakeraj filmoj estis registritaj en diversaj eŭropaj lokoj, ekzemple en Almería (Hispanio) kaj Abruzoj (Italio).

Italaj vakeraj filmoj kutime utiligis la registran teknikon Techniscope.

## Aktoroj rolintaj en italaj vakeraj filmoj 
* Terence Hill
* Bud Spencer
* Clint Eastwood
* Franco Nero

## Famaj filmoj 
* *Il buono, il brutto, il cattivo*
* *Per un pugno di dollari*
* ''C'era una volta il West*
* *Per qualche dollaro in più''

## Vidu ankaŭ 
* Vakera filmo
* Dezerto de Tabernas

## Bildaro 

Dosiero:Genova-Poncho.jpg|Ponĉo, unu el la simboloj de italaj vakeraj filmoj
Vajro

Fakvorto de heraldiko, **vajro** estas pelto, prezentanta helmetformajn bildojn jen el arĝento, jen el lazuro, alterne arigitaj en *horizontalaj linioj* (bildo 1). En normala grandeco, la ŝildon kovras kvar linioj. Vajro bildigas la peltoj de siberia sciuro - (*Sciurus vulgaris varius*), kun blanka ventro, kaj blu-griza dorso.

dekstraeta|bildo 7

Ekzistas multaj variantoj :

* *Palisa vajro* : senvertikala alterno, la helmetoj konsistigas samkolorajn vertikalajn vicojn (palisojn) (bildo 2) ;
* *Malvajro* : vairo kies paraj linioj estas renversitaj (bildo 7)
* *Kontraŭvajro* : palisa vajro kies paraj linioj estas renversitaj (la helmetoj kuniĝas per bazoj kaj pintoj. bildo 3) ;
::Noto: En PIV2002 *Kontraŭvajro* estas erare difinita kiel *palisa*.

* *Vajreto* : malgrandaj helmetoj kiuj ebligas ĉeesto de ses linioj sur la ŝildo;
* *Vajrego* : dikaj helmetoj (malpli ol kvar linioj - tre malofta) ;

Kaj ekzistas multaj aliaj:

La bazaj formoj postulas ke la helmetoj el lazuro havas pinton ĉe la supro. Oni duobligas la nombroj de la variantoj nur renversante ilin
* *Renversita vajro*: la helmetoj el lazuro havas pinton ĉe la malsupro (bildo 4)

Se oni uzas alian koloron ol arĝento kaj lazuro, ne plu temas pri vajro sed pri "vajrumita" (kun la respondaj variantoj: kontraŭvajrumita, trabe vajrumita, vajretumita...) el  kaj :
* *Vajrumita el gorĝo kaj oro* (bildo 5)
* *Kontraŭvajrumita el sinoplo kaj arĝento* (bildo 6)

La uzado de helmetoj kiel desegn-motivo estas relative moderna. Antaŭe uziĝis ondaj formoj, foje T-formoj. Tio ŝajne dependas nur de modo aŭ kutimo, kaj ne modifas la identigan valoron de la blazono.

Kategorio:Heraldiko
Vakameo

[eta|dekstra|Boligita vakameo, kutima manĝaĵo en [Japanio]]
**Vakameo** (*Undaria pinnatifida*; japane: *wakame*, koree: *miyeok*) estas specio de undario, brunalgo uzata en homa nutrado, precipe en Japanio kaj Koreio.

Al vakameo oni atribuas bonefikajn ecojn pri hararo, ungoj kaj haŭto. Ĝi helpas la forigon de grasoj kaj helpas ĉe problemoj de alta sangopremo kaj de la koro; ĝi helpas forigi venenojn el la hepato kaj purigi la korpon de skorioj kaj pezaj metaloj.

Ĝi apartenas al la algoj kun plej alta enhavo de jodo, magnezio kaj fero. Guste ĝi bone kombiniĝas kun radikaj legomoj kaj taŭgas por supoj.

Ĝi ofte estas manĝata kiel salato kaj en misosupo.

## Referencoj 
Kategorio:Brunalgoj
Kategorio:Japana kuirarto
Kategorio:Nutrado
Undario

**Undario** (fake latine *Undaria* el la botanika familio alariacoj, fake latine *Alariaceae*) estas genro de maraj brunalgoj. La ĝenro kovras 3-4 speciojn, kiuj ĉiuj kreskas el la marbordoj de Japanio. La plej konata el kiuj specioj estas vakameo, kiu en Japanio estas aparte uzata por homa nutrado.

## Referencoj 
Kategorio:Brunalgoj
Vakario

eta|Ilustraĵo de vakario
**Vakario** (*Vaccaria* el kariofilacoj) estas genro parenca al saponario, de nur unu specio (*Vaccaria hispanica*) el Eŭropo, norda Afriko, kaj okcidenta kaj centra Azio, unujara herbo kun rozaj floroj en maldensa infloresko aspektanta kiel dikotoma cumo; trudherbo ofta en grenkampoj, malaperema pro vastskala uzo de herbicidoj.

(PIV)

Kategorio:Kariofilacoj
Kambizo la 2-a (Persio)

**Kambizo la 2-a** (perse *Kambujiya* (کمبوجیه)) (-521 a.K.) regis la Persan imperion ekde ĉirkaŭ la jaro -530. Li estis la pli aĝa filo de Ciro la 2-a (Persio) kaj estis de la Aĥemenida dinastio. Lia precipa edzino estis la fratino Atosa, kiu post la morto de Kambizo la 2-a ankoraŭ edziniĝis al Smerdio, la pli juna frato de Kambrizo, kaj fine al Dario la 1-a, al kiu ŝi naskis Kserkso la 1-an.

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Naskiĝintoj antaŭ Kristo
Kategorio:Mortintoj en la 6-a jarcento a.K.
Kategorio:Aĥemenidoj
Vajco

**Vajco** estas mekanismo, fiksita ĝenerale ĉe stablo de seruristo, lignaĵisto k.a. por firme teni inter du pinĉantaj makzeloj, kiujn oni premas pere de blokanta sistemo, la prilaborotan pecon. (laŭ PIV)

Vajco konsistas ĝenerale el tri partoj: unu fiksa parto (ĝenerale ligita aŭ ligebla al la labortablo), unu moviĝa parto, kaj unu prem-sistemo.

Tiun ilon oni nomas foje **ŝraŭbpremilo**, pro la fakto ke ĝi utiligas ŝraŭbsistemon por realigi la premon. Tio ne estas konsilinda pro du kialoj:
* Kelkaj vajcoj ne uzas ŝraŭbon sed ekscentrikon ekzemple
* Aliaj iloj realigas premon per ŝraŭbo, kiel ekzemple juntopremiloj.

400ra

* A : (Ŝraŭb-)vinkta vajco.
** 1 : **Prem-stango**.
** 2 : **Kapo de la prem-ŝraŭbo**.
** 3 : **Moviĝa parto**, kun la **moviĝa makzelo** (komplete translacie gvidata sur 4) kaj la **ŝraŭbingo** de la premsistemo.
** 4 : **Fiksa parto**, kun la **bazo**, la f**iksa makzelo**, kaj la **lagrobuteo** de la premŝraŭbo.
** 5 : **Liga parto**, por ligi al la stablo (en ĉi modelo: per **vinkto** kun premŝraŭbo : kompleta nurtempa ligado)
* B : **Vajco** por **bor-/frez-maŝino**
* C : **Man-vajco** (sen liga parto al labortablo, por uzado en la mano)

Kategorio:Materialprilaboraj iloj
Gvineo (apartigilo)

**Gvineo** povas signifi

* Gvineo, regiono de Afriko
* Gvineo, lando en Afriko (antaŭe *Franca Gvineo*)
* Gvineo Bisaŭa, lando en Afriko (antaŭe *Portugala Gvineo*)
* Ekvatora Gvineo, lando en Afriko (antaŭe *Hispana Gvineo*)
* Nov-Gvineo, insulo en la Pacifiko.
* Papuo-Nov-Gvineo, lando en la orienta parto de Nov-Gvineo.
* Golfo de Gvineo, parto de la Atlantiko, apud Afriko.

## Vidu ankaŭ
* Gineo
Toreisto

[eta|Saluto de la toreisto José Tomás en [Almería (aǔgusto 2008).]]
**Toreisto** estas la nomo de la homo, kiu partoprenas al spektaklo de toreo, tio estas, lukto kontraŭ taŭro en publika areno.

La plej famaj venas el Hispanio aŭ Hispanameriko, sed kurioze la nomo **toreadoro**, kvankam oficiala en Esperanto kaj kutima en aliaj lingvoj, mem ne venas el la hispana lingvo, kie oni uzas la vorton *torero*.

Principe oni povas uzi la vorton **taŭristo** por ĉiuj homoj partoprenantaj en la spektaklo, kaj **matadoro** por tiu ludanta la plej gravan rolon en la hispana *corrida*. Tamen, ankaŭ la unuan vorton oni uzas ĝenerale nur por tiu ĉi lasta signifo. Komence, La antaŭa ŝtupo de kariero por esti taŭristo estas tiu de *novillero*, kiu batalas kontraŭ pli junaj taŭridoj.

## Famaj toreistoj 
* El Cordobés
* Cúchares
* Curro Romero
* Luis Miguel Dominguín
* El Espartero
* Frascuelo
* Joselito
* Manolete
* João Moura
* Paquirri
* Pepe-Hillo
* Tragabuches

## Vidu ankaŭ
* *Sango kaj sablo*

Kategorio:Profesioj
Kategorio:Hispanio
Lulilo

eta|dekstra|Lulilo
**Lulilo** estas kutime ligna balancliteto servanta por dormigi infanon. Ĝi konsistas el lito adaptita al la longeco de la infano. La liton oni povas balanci, kaj ankaŭ la moviĝoj de la bebo balancetos la liton.

## Historio 
Luliloj estas konataj el diversaj kulturoj. Oni supozas, ke la emo de multaj beboj esti lulataj venas, ke homoj dum jarcentoj kaj jarmiloj portis siajn bebojn preskaŭ ĉiam ĉe la korpo, eĉ dumlabore. La movoj signalas al la bebo, ke ĝi ne estas sola.

Pro la alta nombro de beboj, kiuj mortis dum la unuaj monatoj, luliloj ofte estis ornamitaj de protektaj simboloj kiel pentagramoj kaj IHS-simboloj. Tiuj protektu bebojn kontraŭ la malbono, kiel ekzemple sorĉistinoj.

## Fotogalerio 

Dosiero:Karl XIIs vagga (ur Svenska Familj-Journalen 1879).png|Lulilo de la sveda reĝo Karolo la 12-a
Dosiero:Cradle pentagram.jpg|Lulilo kun pentagramo (ĉ. 1770)
Dosiero:Wieg.jpg|Lulilo
Image:A Hindoo Cradle.jpg|Hinda lulilo (1820)

eta|dekstra

La Bauhaus-disĉiplo Peter Keler kreis en 1922 modernan lulilon kun rondaj ŝtaltubojhttp://www.tribu-design.com/collections/photos/keler1.jpg .

Ekde la mezo de la 20-a jarcento oni konsideris lulilojn eksmodaj, sed nun ili denove estas tre ŝatataj.

## Figure 
Figure oni uzas la terminon "lulilo" por indiki la devenregiono de la moderna homo en Afriko, aŭ ankaŭ la supozitan devenon de la civilizo en Mez-Oriento kiel *"lulilo de la homaro"*.

## Vidu ankaŭ 
* Lulilo de Henriko la 5-a
* Beboŝultrotuko
* Hamako
* Ludkradejo

## Eksteraj ligiloj 
* Moderna lulilo de Keler 

Kategorio:Beboj
Kategorio:Mebloj
Hamako

eta|Reta hamako
[eta|Hamako sur la [fregato Grand Turk]]
[eta|Hamakoj por la ŝipanaro de greka [krozoŝipo *Georgios Averof*]]
[eta|Hamakoj sur la nederlanda [Ramo (militilo)|ramŝipo de Buffel (la Bubalo)]]
[eta|Du nederlandaj mararmeanoj en hamakoj sur [Zr.Ms. Buffel (1868)|de Buffel (la Bubalo)]]
**Hamako**, aŭ pendlito, estas ŝnura reto aŭ tolaĵo, kiun oni pendigas horizontale per ĝiaj du ekstremaĵoj inter du objektoj, plejparte inter du arboj, kiu servas por kuŝi aŭ balanci sin. Hamako povas esti por unu aŭ du personoj. Nuntempe hamakoj ekzistas ĉie en la mondo, ili servas kiel kuŝejo, ne nur eksterdome.

Laŭ Francisko Azorín **hamako** estas *Ŝnura reto aŭ tolaĵo pendigebla de siaj du ekstremoj por formi kuŝejon.* Li indikas etimologion el karika lingvo (eble erare por kariba) *hamak* (arbo, kies kortiko fadeniĝas).

## Etimologio 
La vorto devenas de la indiĝenoj de Haitio, kiuj nomis siajn dormoretojn *hamáka*.

## Historio 
Hamakojn konis jam la sudamerikaj indianoj, kiuj teksis ĝin el diversaj materialoj. Laŭ ornamoj kaj uzitaj materialoj oni ekkonis, al kiu tribo dormanto apartenis. La hamako ebligis protekton kontraŭ multaj insektoj kaj aliaj bestoj dum la nokto.

Maristoj konis ĝin de indiĝenoj kaj adoptis ĝin en 16-a jarcento. Ĝis hodiaŭ sur batalŝipoj ofte dormis en hamakoj pendigitaj sub la plafono kiuj dum la tago estis forprenitaj, lasante liberan lokon. La hamakoj iom moderigis la movojn de la ŝipo. En Francio oni forprenis ilin de batalŝipoj nur en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj. En Brazilo, komercaj ŝipoj kiuj naviĝas sur riveroj de Amazonio ankoraŭ uzas hamakojn.

En Brazilo estas tre ofte uzi hamakon anstataŭ litojn. Ĝis 1980-aj jaroj en Maranhão popularaj hoteloj oferas nur hamakojn al gastoj.

En Nederlando marameanoj dormis ĝis la 1970-aj jaroj sur la Buffel en hamakoj.

## Hamako-tipoj 
Kutime ekzistas tri tipoj de hamakoj: tolaj hamakoj, retaj hamakoj kaj hamakoj kun disstariga bastono. Tolaj hamakoj troveblas ĉefe en Nordameriko kaj Sudameriko. La reta hamako devenas el Meksiko, sed oni produktas ĝin ankaŭ en Azio. Tolaj hamakoj kun disstariga bastono troviĝas ĉefe en Nordameriko.

## Vidu ankaŭ 
* Beboŝultrotuko
* Kuŝejo
* Zr.Ms. Buffel (1868)

## Notoj 
Kategorio:Arboj
Kategorio:Retoj
Kategorio:Ŝiperoj
Mamertinoj

La **Mamertinoj** (latine *Mamertines*) estis italaj solduloj (dungosoldatoj) portitaj al Sicilio de Agatokleo, tirano de Sirakuzo. Kiam Agatokleo mortis (en la jaro 289 a.K.) la plimulto el lia armeo reiris hejmen, sed kelkaj restis, sen salajro, kaj komencis prirabi la landon. Ili kaptis la urbon Messana (nun Mesino), kiu regis la sicilian flankon de la markolo inter la insulo kaj Italio, elĵetis la malmultajn ankoraŭ vivantajn urbanojn, kaj komencis aliformigi la antaŭe prosperan urbon en piratan bazon. Ilia dominado de nordorienta Sicilio daŭris proksimume 20 jarojn.

Mamertines signifas "Marsidoj" — *Mamers* estis la oska dio de militado, ekvivalenta al la roma dio Marso.

Kategorio:3-a jarcento a.K.
Kategorio:Romio
Sponsoro

eta|Sponsorado de aŭtofabrika entrepreno en rajdaj sportoj.
**Sponsoro** estas homo, entrepreno, institucio k.s., kiu finance subtenas sportajn aŭ kulturajn aktivaĵojn, por fari al si reklamon.

Ofte sponsorado okazas en formo de vestaĵoj aŭ alia ekipaĵo je kiu aperas la nomo de la sponsoranto. Alia formo de sponsorado estas kolektado de mono por "la bona faro". Ekzemple multaj partoprenantoj de la ĉiujara londona maratono pagigas sin de sponsoroj.

## Vidu ankaŭ 
* mecenato, mecenoj, subvencio.

Kategorio:Merkatiko
Kategorio:Donacoj
Kategorio:Reklamo
Mecenaso

**Mecenaso**, latine **Gaius Cilnius MAECENAS** (naskiĝis inter 74 kaj 64 antaŭ Kristo - mortis 8 antaŭ Kristo) estis riĉa kaj klera romia aristokrato de etruska origino. Li estis proksima amiko de Oktaviano Aŭgusto, kiu konfidadis al li gravajn diplomatajn taskojn.

Mecenaso famiĝis ĉefe kiel favoranto de kulturo. Li mem estis literature aktiva. Li kolektis ĉirkaŭ si grupon da poetoj kaj prizorgis iliajn vivrimedojn, por ke ili povu trankvile verki. Eniro en la grupon de Mecenaso devoligis la poeton subteni la politikon de Aŭgusto. Al la grupo apartenis Vergilio, Horacio kaj Propercio.

El lia nomo estis derivitaj vortoj mecenoj kaj mecenato por subtenantoj de kulturo.

Dosiero:Hackert, Villa des Maecenas und Wasserfälle in Tivoli, 1783.jpg|
Dosiero:Maecenas auditorium.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.artelio.org/souche.php3?id_mot=227  

Kategorio:Romiaj poetoj
Kategorio:Filantropoj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en 8
Mecenato

[eta|**[Mecenaso** Statuo de **Gaius Cilnius MAECENAS**]]
[eta|[Lorenzo de Mediĉo|Lorenzo de Medici. Skulptaĵo de Andrea del Verroccio]]
**Mecenato** aŭ Patrono estas kapitalisto, kiu dediĉas iujn el siaj rimedoj al subtenado de arto aŭ scienco sen ricevi personan favoron aŭ eĉ rektan konsideron.

La nomo "**Mecenaso**" devenas de la nomo de Gaius Kilnius Mecenas, riĉa romano de etruska deveno, amiko de Aŭgusto, protektanto de Horacio kaj Vergilio.

Danke al ĉi tiuj kaj aliaj samstilaj faroj, la nomo de Mecenas fariĝis eponimo, t.e. simbolanta riĉulon kiu sponsoras la helpobezonajn artistojn kaj la artojn ĝenerale.

La mecenateco estis tipa de la renesanca societo. Sed laŭlonge de la historio estis grandaj mecenasoj. Unu el la plej famaj estas Lorenzo de Mediĉo, kiuj malavare subtenis renesancajn artistojn, kaj malgrandajn mecenasoj, kiuj kontentiĝis pri invitado de artistoj, verkistoj aŭ poetoj por manĝi kun ili por ŝpari siajn vivkostojn. La artistoj invititaj al la manĝo foje servis al la gastigantoj kiel temo de intereso por la aliaj gastoj. Tiel Cosimo la II de' Medici, Grandduko de Toskanio, estis rekonita kiel la patrono de Galileo Galilei.

## Moderna sponsorado 
En la moderna epoko, la translokigo de rimedoj de artemaj kapitalistoj al bezonataj artistoj ĝenerale fariĝis pli sistema, kaj ĝi trairas komitatojn, kiuj donas kreivajn premiojn aŭ porvivajn stipendiojn, laŭ plenumado de iuj kriterioj. Do tiel nuntempe la subteno de artoj kaj sciencoj havas formon de sponsorado.

La moderna ŝtato ankaŭ instigas tian filantropion per provizado de impostaj avantaĝoj al tiuj, kiuj okupiĝas pri ĝi. La malavareco de la mecenasoj foje estas rekompensita per la pozitiva reputacio konstruita por ili kaj ilia daŭra memoro en la verkoj de iliaj protektatoj.

## En Esperanto 
Multaj homoj apogis finance la Esperanto-movadon de la komenco kaj en postaj tempoj. Jam en la Enciklopedio de Esperanto (1935) estis artikolo pri Esperanto-mecenatoj (oni tie uzis la formon *mecenoj*, sed la nuntempaj vortaroj preferas la Zamenhofan *mecenato*).

## Vidu ankaŭ 
* Esperanto-mecenatoj
* Mecenatismo
* Filantropo
* Filantropio
* Sponsorado

## Piednotoj 
Kategorio:Artoj
Kategorio:Literaturaj Premioj
Vajŝjo

[eta|dekstra|400ra|[Islamano|Islamanaj vajŝjo kaj vajŝjino.]]

**Vajŝjo** estas ano de la tria varno de antikva Hindio, al kiu apartenis la komercistoj kaj terkulturistoj. Vajŝjoj nomiĝas, same kiel bramanoj kaj kŝatrijoj, *dufoje naskitaj* (*dvija*)

La prakasto formiĝis el la socie malsupra parto de la arjoj, kiuj ĉirkaŭ −1500 komencis enmigri en Baraton.

## Etimologio 
La vorto devenas de la sanskrita vorto वैश्य, (vire *vaiśya*, ine *vaiśyā*).

## Tradiciaj roloj 
En hinduismaj tekstoj, vajŝjoj havas la tradician rolon de terkulturado kaj bredado, sed post la jaroj ili fariĝis terposedantoj, komercistoj kaj monpruntistoj, fariĝante la malalta klaso kiu responsis pri la subtenado de la pli altaj klasoj. Barataj komercistoj estas atribuitaj la vastan disvastigon de barata kulturo al foraj regionoj kiel Sudorienta Azio.

Historie, vajŝjoj havis rolojn kiuj ne rilatis al ili tradicia rolo kiel paŝtistoj kaj komercistoj. Laŭ la historiisto Ram Sharan Sharma, la Gupta imperio estis vajŝja dinastio.

## Nuntempaj komunumoj 
La komunumoj de vajŝjoj nuntempe konsistas el pluraj ĝatioj, inkluzivante la subkastojn *agrahari* kaj *agrawal*.

## Vidu ankaŭ 
* Varno

## Referencoj 
### Bibliografio 
#
#
#
#
#
#
#

### Eksteraj ligiloj 
* Barata Federacio de vajŝjoj 
* Internacia Federacio de vajŝjoj

Kategorio:Hinduismo
Kategorio:Terminaro de Budhismo
Kategorio:Barato
Kategorio:Varno
Kategorio:Vajŝjoj
Akamatsu Ken

**AKAMATSU Ken** (Hepburn) (赤松 健, [akamacu ken], 5-a de julio 1968 - ) estas mangaverkisto, naskiĝis en Nagojo kaj pasigis infanajn jarojn en Tokio kaj la prefektujo Kumamoto, konate kiel venanto el la prefektujo Kanagaŭa kie li pasigis iom tempon.
Plejparto de lia verko inkludas etĉion, ofte verkas mangaojn kioj vira ĉefrolulo ĉirkaŭita de amaso de knabinoj.

Li diplomiĝis en la Kaijo-meza kaj alta lernejo. Li missukcesis konkurson por einiĝi la Tokian Universitaton, kaj anstataŭe eniĝis en fakultato pri literaturo de Chuo-Universitato(supoze kaj fakte tio atingis ideon por Love Hina). En la universitato, li apartenis al studrondoj pri animeo, mangao kaj kino. Rezulte, li iĝis fama kiel ilustristo en Komike (mallongigo de Comic Market, kongreso ĉiuduonjare okazas en Japanio), li uzis plumnomon "MIZUNO Awa" (水野 亜和).

Post la mangao AI ga Tomaranai, Akamatsu laste finis faman verkon Love Hina. La serio aperis en Shonen Magazine kiu estis vendotaj 6 milionoj da kopioj en Japanio. Akamatsu aldonis elementojn de siaj spertoj en la rakonton.

Li uzas "bankosistemo"n kio estas rezervaĵoj de bildoj(fonoj, pejzaĝoj). Li elprenas rezervitajn bildojn el la banko, algluas en desegnaĵon por mallongigi la tempon por desegni. Nun li laboris por freŝa mangaa serio Magister Negi Magi, li uzas komputilaj grafikoj por fonoj.

## Verkoj 
* AI ga Tomaranai
* Love Hina
* Magister Negi Magi

Kategorio:Verkistoj de mangao
Kategorio:Japanaj artistoj
Kategorio:Japanaj verkistoj
Dale Carnegie

**Dale CARNEGIE** (naskiĝis la , mortis la ) estis usona verkisto.

Li naskiĝis en Missouri en Usono. Klerecon li akiris en la Warrensberg State Teatchers College. Unue li laboris kiel vendisto, poste li provis fariĝi aktoro, li forvojaĝis ĝis New York, kie li komencis instrui kursojn de interkomunikado por plenkreskuloj en YMCA. En la jaro 1912 naskiĝis mondfama Dale Carnegie Course.

Li estas aŭtoro de kelkaj furorlibroj, ekz. „Kiel akiri geamikojn kaj influi homojn“ kaj „Kiel seniĝi de zorgoj kaj komenci vivi“. Estis eldonite pli ol 50 milionoj da ekzempleroj de libroj de Dale Carnegie en 38 lingvoj.

Dale Carnegie estis siatempe signifa lektoro kaj serĉata konsilanto de mondaj gvidpersonecoj. Li verkis ĵurnalartikolojn kaj li havis sian propran radiodisaŭdigan programon.

Dale Carnegie fondis kompanion, kiu havas hodiaŭ centrojn en pli ol 70 landoj kaj laboras por ĝi ĉirkaŭ tri mil instruistoj.

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 24-an de novembro
Kategorio:Mortintoj la 1-an de novembro
Wittenberg

:*Ne konfuzu Wittenberg = Vitenbergo kun Württemberg = Virtembergo*

**Wittenberg**, esperanto **Vitenbergo**, estas urbo de la germana federacia lando Saksio-Anhalto. Ĝi situas apud la rivero Elbo, kaj estas la administra centro de samnoma distrikto Wittenberg. Fine de  la urba komunumo havis  loĝantojn.
eta|maldekstra|Merkata placo

## Historio 
Wittenberg estis grava urbo de la iama duklando Saksio-Wittenberg (ĝis 1356) kaj poste de la elektoprinclando Saksio (ĝis 1806).

La 31-an de oktobro 1517 Marteno Lutero alnajlis sian Naŭdek kvin Tezojn al la pordego de la centra preĝejo de Wittenberg, lia protesto kontraŭ la korupteco en la katolika eklezio.

En 1918 fonditis en Wittenberg la Lutersocieto. En 1996 UNESKO registris la lokojn de Lutera agado en Eisleben kaj Wittenberg en la listo de Monda Heredaĵo.

eta|kastela kirko

## Eduksistemo 
La Universitato de Wittenberg, ankaŭ nomata *Alma Mater Leucorea*, ricevis imperian aprobon de la reĝo Maksimiliano la 1-a la 6-an de julio 1502 kaj malfermis siajn pordojn la 18-an de oktobro 1502, instigita de Frederiko la 3-a, princo-elektisto de Saksio, nomata "Frederiko la Saĝa".

Sub la influo de Filipo Melanktono, kaj fundamentita de Marteno Lutero, la universitato fariĝis centro de la Protestanta Reformacio, kiu eĉ enkorporigis la domon de Lutero, en Wittenberg, konata kiel "Lutherhaus", kiel parton de la universitata kampo.

La Universitato Marteno Lutero de Wittenberg-Halle - germane *Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg* estas kune en la urboj Wittenberg kaj Halle (Saale) de la federacia lando Saksio-Anhalto. Ĝi estis fondita en 1817, per kunigo de la universitato Wittenberg de la 18-a de oktobro 1502 kaj la universitato Halle de la 1-a de julio 1694.

## Famuloj rilataj al Wittenberg 
* Hans Wagner, filatelisto
* Joachim Mörlin, teologoj
* Lucas Cranach la Juna, artisto kaj politikisto
* Márton Chladni, teologo
* Mihály Rotarides (literaturisto)
* Norbert Gladis, dezajnisto
* Samuel Selfisch, urbestro
* Siegfried Körber, artisto kaj profesoro

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
eta|maldekstra|200ra|*Judensau* (porkino de Judoj)


Kategorio:Urboj de Saksio-Anhalto
Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Saksio-Anhalto
Cirkulera letero al ĉiuj Esperantistoj

**Cirkulera letero al ĉiuj Esperantistoj** estas dokumento de L. L. Zamenhof, skribita el Varsovio en la 18-a de januaro 1908 alvokante ĉiujn Esperantistojn por ke ili restu fidelaj al Esperanto kaj ne akceptu la proponojn de Delegacio por alpreno de la lingvo internacia. Samedate, Boirac skribis al la Konstanta Komitato, ke konsente kun Zamenhof kaj plimulto de la Lingva-Komitatanoj al Esperantistoj ne eblas fleksiĝi sub postuloj de la Delegacio.

## Eksteraj ligiloj 
* Vikifontaro https://eo.wikisource.org/wiki/Originala_Verkaro/V/32

* https://www.bitoteko.it/download/files/original/e9bc296eb1ea7e2d7409807e080eadb9.pdf

Kategorio:Esperanto-movado
Kategorio:Ido
Solono

**Solono**, greke Σόλων, (ĉ. 640 — ĉirkaŭ 560 a.K.), estis Atena leĝfaranto kaj poeto. El nobela familio, li dediĉiĝis al komerco kaj multe vojaĝis. Estas multaj legendoj pri lia vivo. Kiam li fariĝis arkonto, li faris leĝon malpermesante la sklavecon pro debetoj. Ŝanĝis la leĝojn de Drakono kaj faris la unuajn skribajn leĝojn de Ateno.

Li malpermesis la eksporton de naturaj produktoj kaj ordonis ke ĉiuj lernis profesion, por ke atenanoj ne bezonus pagi fremdajn metiistojn. Reformis la socian strukturon, bazante la registaron laŭ riĉeco kaj ne plu laŭ nobleco.

## Lia Reformoj 
En oficiĝinte li komencis serion da multaj reformoj. En la interno, li faris profundajn ŝanĝojn, kiuj inkluzivis transiri al nova rega sistemo bazita sur kapitalo anstataŭ atribuo - Timokratio. En ĉi tiu metodo, la loĝantaro dividiĝis en kvar klasojn, laŭ posedaĵa taksado, kiu estis taksita laŭ greno, oleo aŭ vino. Oni enkondukis laŭgradan imposton inter la klasoj, kaj gradan kapablon porti la potencan, dum la membroj de la supera klaso havis la kapablon esti elektitaj por ĉiuj postenoj.

Forigo de sklaveco por ĉiuj loĝantoj de la poliso, rezigno de ŝuldoj kaj malpermeso de pruntoj kontraŭ korpaj ŝuldoj, por ke la sklaveco ne revenu. Enjuro li starigis egalecon antaŭ la leĝo. Populara kortumo (heliaia) por apelacioj, kiu operaciis la juĝsistemon de ĵurianoj. Eblo de triaj procesoj - reprezentado de klera persono kaj kontraŭ agoj, kiuj povus damaĝi la ŝtaton, kaj la rajton apelacii al la tribunaloj kontraŭ la agoj de oficialuloj.

Solono ankaŭ promulgis multajn novajn leĝojn pri internaj problemoj, inkluzive de donado de jura pozicio al bordeloj. Li faris kelkajn ŝanĝojn al la atena konstitucio: nuligante la konstitucion de lia antaŭulo Drakono, kiu estis ekstreme rigida, trudante mortopunon al preskaŭ ĉiu delikto, kaj realigante malpli severajn leĝojn, kiuj antaŭeniris pli demokratiajn elementojn en la oligarkio de lia generacio.

En ekstere de la poliso, Solon faris ŝanĝojn ĉefe en la ekonomio, tiel malpermesante la eksportadon de produktoj en kiuj Ateno estis same malriĉa kiel tritiko, sed instigis al la eksportado de produktoj kiel vino kaj oliv-oleo, en kiuj Ateno estis riĉa.

Por la registaro, Solon establis la Popolan Konsilion - La Bula (βουλή), kiu nombris 400 homojn el la tuta loĝantaro. Li ankaŭ ŝanĝis la metodon elekti la arkontojn al nova miksita elektosistemo, per ostracismo**,** kiu kunigas kaj la volon de la homoj - per voĉdonado, kaj la "volon de la dioj" - per la altrudo de ŝanco. Sekvante la paŝojn de Drakono, Solon publikigis la leĝojn antaŭ ĉiuj en agoro.

La ĉefa graveco de ĉi tiuj rimedoj estas la determino de bazaj kaj neatakeblaj homaj rajtoj en la poliso, kune kun la plifortigo de la meza klaso kaj la malfortiĝo de la nobelaro, ŝanĝoj pioniraj kaj signifa paŝo sur la vojo al demokratio.

## Vidu ankaŭ 
* Atena demokratio

Kategorio:Helenaj poetoj
Kategorio:Antikvaj juristoj
Raboto

La **Raboto** *(nederlandlingve: het Rabot)* estas monumento en la flandra urbo Gento.

maldekstre|eta|jen en esperantista foto -
maldekstre|eta|jen en pli suna tago
Ĝi iam estis plifortigita kluzo je la rivereto Lieve. Konstruita en la jaroj 1489-1491, la Raboto rememorigas al la sukcesa rezisto de la Gentanoj dum la sieĝo fare de la armeo de Maksimiliano de Aŭstrio en 1489.

Ĝis la fino de la 18a jarcento oni ĉi tie petis vojimposton por ŝipoj kiuj enveturis la urbon. En 1872 la Lieve estis plenigita ekster la urbo kaj oni plialtigis la stratan nivelon por konstrui la stacidomon Raboto. La milita konstruaĵo tiel perdis sian funkcion. Nuntempe estas la fina punkto de la turismaj boatoj de la Genta urbocentro.

## Vidu ankaŭ 
* Kanalo de Gento al Terneuzen

Kategorio:Gento (urbo)
Smerdio (Persio)

**Smerdio** (perse **Bardiyā**, بردیا [bærdijɑ], malnovperse Bŗdiya) laŭdire regis la Persan imperion en julio ĝis septembro 522 a.K.. Li estis la pli juna filo de Kiro la 2-a kaj estis de la aĥemenida dinastio. Bardiyā estis la pli juna frato de la antaŭa reganto Kambizo la 2-a (Persio) kaj prenis la regecon (kaj la edzinon Atosa), kiam Kambrizo mortis en julio de tiu jaro. Kvankam li estis escepte forta kaj granda viro, li estis mortigita ankoraŭ samjare kaj la sekva reganto iĝis Dario la 1-a, signifa armea konsilisto de Kambizo la 2-a, lia bofrato kaj nepo de Arsames. Ĉiuj rakontoj pri la cirkonstancoj de la jaro 522 estas inter si iom konfuzaj, dubindaj, kaj ŝajnas ke poste Dario la 1-a iom redaktis la historian "veron", aparte fiksigis sian propran membildigon en la Behistun-surskribo. Tial ĉi tie ne ripetiĝas la parte kontraŭdiraj rakontoj, kiujn pli detale traktas interalie la teksto pri Dario la 1-a. Aparte restas dubo, ĉu eble Kambrizo mem mortigis sian junan fraton pli frue en 522, antaŭ ol forigi al milito en Egiptio, kaj la reganto de julio ĝis septembro 522 nomata Smerdio verdire estis la pastro Gaumata. 

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Mortintoj en la 6-a jarcento a.K.
Kategorio:Naskiĝintoj antaŭ Kristo
Arsamo (Persio)

**Arsamo** regis Persan imperion. Post tio, Kiro la 2-a regis la imperio, kvankam Arsames ankoraŭ vivis. Fakte Arsames vivis vidi sian nepon iĝi Dario la 1-a de Persio.

Kategorio:Persa imperio
Jean Marais

**Jean MARAIS** (naskiĝis la , mortis la ) estis franca aktoro, verkisto kaj pentristo.

Li naskiĝis en Cherbourg, Francio, kie li elkreskis sen patro. Li ellernis al fotografia metio en ateliero de Laurent en Parizo. Krom tio li studis belarton en konservatorio.

En la jaro 1936 li komencis viziti aktorajn kursojn de Charles Dullin kaj li estis statisto en lia teatro Ateliero. En la jaroj 1933 – 1936 li kunlaboris kun filma reĝisoro Marcel L’Herbier.

Decida rompo de lia vivo kaj ankaŭ de lia arta kariero estis renkontiĝo en la jaro 1937 kun Jean Cocteau, kun kiu li tre intime interamikiĝis. Cocteau verkis por li ĉefrolojn (Reĝo Oidipo, Teruraj gepatroj, Kavaliroj de ronda tablo) kaj en siaj poetaj filmoj, al kiuj li verkis scenarion aŭ li reĝisoris mem ilin. Intertempe li sukcesis kiel tipo de romantika heroo, precipe en staturoj de noblaj kaj kuraĝaj amantoj en vico da kostumaj filmoj (ekz. Ruy Blas, Ĝibulo, Kapitano, Kapitano Fracasse, Grafo Monte Ĥristo, Fera masko).

Dank‘ al sia sporta korpstato li ne lasis sin en akciaj scenoj anstataŭigi de kaskaderoj. En la 60-aj jaroj de la lasta jarcento li vidigis sian komedian talenton en tri filmoj pri Fantomaso.

En la 50-aj jaroj li revenis al teatro kiel ano de *Comédie Française* kaj poste (ĝis 1997) li partoprenis ankaŭ en aliaj parizaj scenejoj, kie li prezentiĝis en klasika repertuaro.

Krom aktoreco li dediĉis sin ekde la junaĝo aktive al belarto (pentrado, pli malfrue ceramiko kaj skulptado) kaj al literatura agado. Li verkis rememorigajn librojn *Mes quatre vérités* (1957, Miaj kvar veroj), Okazintaĵojn de mia vivo kaj Fabelojn.

Li estas aŭtoro de unu baleto. En la jaro 1996 li estis ordonita de ordeno Honora Legio (''Légion d'Honneur*).

## Filmoj
* *Le notti bianche*, 1957
* *Le Capitaine Fracasse*, 1961
* *Le Masque de fer*, 1962
* *La porteuse de pain*, 1963
* *Stealing Beauty'', 1996

MARAIS, Jean
MARAIS, Jean
MARAIS, Jean
Kategorio:Naskiĝintoj la 11-an de decembro
Kategorio:Mortintoj la 8-an de novembro
Colonia Dignidad

**Colonia Dignidad** ("Kolonio Digneco"), nun konata kiel **Villa Baviera**, "Bavaria Vilaĝo"), estas germana kolonio fortikaĵeca en la izolita regiono de Maule en suda Ĉilio, proksime de la vilaĝo Parral. Ĝin fondis grupo de enmigrintoj sub gvidado de Paul Schäfer en 1961. La kompleta nomo de la kolonio estis **La Sociedad Benefactora y Educacional Dignidad**.

La kolonio kreskis ĝis 300 enloĝantoj, germanoj kaj ĉilianoj, kaj kovris 137 km². La ĉefa aktiveco estis agrikulturo, sed ankaŭ funkciis lernejo, senpaga malsanulejo, restoracio ktp. 

## Akuzoj pri misuzo
Certaj kontraŭantoj de la kolonio ĝin portretis kiel kulto, gvidata diktatore de Paul Schäfer. Ili pretendas ke enloĝantoj ne rajtas forlasis la kolonion kaj ke ili estis strikte malmiksitaj laŭ sekso. Televido kaj telefono estis malpermesataj, same kiel seksumado. Severa disciplino kaj formo de batado kaj torturado estis komunaj -- Schäfer deklamis ke tio estis spirite pliriĉiga.

### Infana seksa misuzo
Paul Schäfer, iama medicinisto de la Luftwaffe (germana aerarmeo), fondis Colonia Dignidad kaj ĝin estris. Li forlasis Germanion en 1961 post kiam oni lin akuzis pri seksa misuzo de du knaboj. En majo 1997 li fuĝis el Ĉilio, ĉar tiu ŝtato lin akuzis pri perforto de 26 infanoj en la kolonio. En marto 2005 li arestiĝis en Argentino kaj deportiĝis al Ĉilio. 

Dudek du aliaj membroj de Colonia Dignidad estis kulpigitaj helpi en la perfortadoj, inkluzive de d-ro Harmut Hopp, la vic-prezidento.

La 26-an de aŭgusto 2005 la ĉiliaj aŭtoritatoj invadis la enklavon. La komunumo nun estas gvidata de advokato komisiita de la ŝtato.

Kategorio:Vilaĝoj
Kategorio:Ĉilio
Kategorio:Kolonioj
Kongresa Biblioteko de Usono

eta|Biblioteko de Kongreso, Konstruaĵo Jefferson
La **Kongresa Biblioteko** () estas la neoficiala nacia biblioteko de Usono. Havante pli ol 128 milionojn da eroj ĝi estas la dua plej granda bibliodeko de la mondo, superata sole de la Brita Biblioteko. Ĝiaj kolektoj enhavas pli ol 28 milionojn da katalogitaj libroj kaj aliaj presaĵoj en 470 lingvoj, pli ol 50 milionojn da manuskriptoj, la kolekton plej grandan de libroj raraj en Nordameriko, inkluzivantan la biblion de Gutenberg, kaj la kolekton plej grandan en la mondo de materialoj leĝaj, filmoj, kartoj kaj surbendigaĵoj sonaj.

## Historio 
eta|dekstra|300px|Legejo de la Kongresa Biblioteko
La Kongresa Biblioteko estis fondita la 24-an de aprilo 1800, per akto de kongreso subskribita de Prezidanto John Adams. La biblioteka origine lokiĝis en la Usona Kapitolo ĝis aŭgusto 1814, kiam britaj soldatoj invadantaj ekbruligis la Kapitolon, detruante la enhavojn de la malgranda biblioteko.

Por anstataŭigi la detruitan bibliotekon, eksprezidanto Thomas Jefferson donacis sian propran libraron. Jefferson estis dum 50 jaroj kolektinta librojn, kaj lian aron oni konsideris kiel unu de la plej fajnaj en Usono. Jefferson esperis uzi la monon, kiun li gajnontis per vendi la librojn, por elpagi siajn ŝuldojn egajn. Li opiniis ke la kongreso ne aĉetos la librojn, ĉar ili estis pri multaj temoj (filozofio, scienco, literaturo, k.t.p.), kiujn oni ne konsideris parto de biblioteko leĝdona. Januaron 1815, Kongreso akceptis la oferton de Jefferson, pagante al li $23.950. La ideo de Jefferson estis, ke ĉiuj temoj gravas al la Usona Kongreso.

## Kongresaj Bibliotekistoj 
eta|Konstruo de la biblioteko 1888-1894.
La estro de la Kongresa Biblioteko nomiĝas la Kongresa Bibliotekisto. La listo de eksaj Kongresaj Bibliotekistoj enhavas plurajn konatajn homojn.
* John James Beckley (1802–1807)
* Patrick Magruder (1807–1815)
* George Watterston (1815–1829)
* John Silva Meehan (1829–1861)
* John Gould Stephenson (1861–1864)
* Ainsworth Rand Spofford (1864–1897)
* John Russell Young (1897–1899)
* Herbert Putnam (1899–1939)
* Archibald Macleish (1939–1944)
* Luther H. Evans (1945–1953)
* Lawrence Quincy Mumford (1954–1974)
* Daniel J. Boorstin (1975–1987)
* James H. Billington (1987–2016)
* Clara Hayden (2016-)

## Vidu ankaŭ 
* Klasifiko de la Kongresa Biblioteko
* Monda Retbiblioteko


Kategorio:Bibliotekoj en Usono
Usono
Kategorio:Konstruaĵoj en Vaŝingtono
Benaroya Hall

eta|dekstra|Halo Benaroya, la hejmo de la Seatla Simfonia Orkestro

**Benaroya Hall** estas muzika prezentejo en Seattle, Vaŝingtonio. Ĝi estas la hejmo de la Seatla Simfonia Orkestro. Ĝin konstrui kostis ĉ. 120 milionoj da USD, kaj la halo malfermiĝis en septembro, 1998. Ĝi estas rimarkinda pro la teĥnologie apogata akustiko, luksaj akutraĵoj, kaj elstare centra situo, okupante plenan blokon en la mezo de la Seatla urbcentro (trans unu strato troviĝas la centra poŝtejo; alidirekte trans la strato sidas la Seatla Artmuzeo). La halo entenas du koncertajn aŭlojn. En la enirvestiblo troviĝas granda ekspozicio de vitraj artaĵoj verkitaj de la mondfama artisto Dale Chihuly.

En 2004, la bando Pearl Jam eldonigis albumon *Live at Benaroya Hall*.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala TTTejo  (en la angla)
* http://www.seattlesymphony.org/benaroya/about/gift.aspx 
* http://www.ticketmaster.com/venue/123179 

Kategorio:Koncertejoj
Kategorio:Konstruaĵoj en Seatlo
Ros' Haruo

'''ROS' Haruo** (naskita je la 29-a de marto, 1954, do nun -jara; jure : **Leland Bryant Ross''') estas usona esperantisto. Lia esperanta nomo baziĝas sur lia japana nomo, Rosu Haruo (呂須•春男); li adaptis ĝin en Esperanton pro la fina -o.

__TOC__

## Vivhistorio 
Li naskiĝis en Seatlo, kaj escepte de unu jaro en Tokio (1967.07-1968.06) kaj du jaroj en Novhaveno (Konetikuto) (1972.09-1974.05) li loĝas la tutan vivon ĝis nun en la aglomeraĵo Seatla. Liaj gepatroj (John Lister Ross, baptista pastro, kaj Janet Jacobsen Ross) mortis en trafika akcidento en aŭgusto 1968, post kio Haruo kaj liaj tri pli junaj gefratoj loĝis ĉe geonkloj en antaŭurbo Kirklando, kie li finis la mezlernejajn jarojn kaj (en 1970) aŭtodidakte lernis Esperanton. Li kontribuas en Vikipedio kiel vikipediisto Haruo.

## Nuna priskribo 
Li loĝas kaj estas delegito de UEA en Seatlo. Li servis fakdelegite pri pluraj fakoj, i.a. Alkoholuloj Anonimaj, baptismo, himnologio, kaj suŝio. Li estas baptista laiko, tradukas kaj de tempo al tempo eĉ verkas originale.

Kategorio:Usonaj esperantistoj
Kategorio:Usonaj vikimedianoj
Alkoholuloj Anonimaj

eta|dekstra|230px|Signo de AA
**Alkoholuloj Anonimaj** (**AA**), aŭ **Sennomaj Alkoholuloj**, estas kunularo, neformala asocio, de homoj kiuj trovinte en si emon pri trodrinkado, trovis sin senfortaj kontraŭ sia drinkado, ne povante ne drinki, sed kiuj kune en AA trovis rimedojn por vivadi libere de alkoholo.

AA fondiĝis en la jaro 1935 en la Usona ŝtato Ohio, kiam novjorka akciisto (Bill Wilson), kelkajn monatojn sobra sed en stato de streĉa tentateco, renkontis sobriĝeman ohian kuraciston, d-ro Robert Smith. Ilia sukceso reciproke sin sobrigi, kaj la eltrovo de tio, ke la rezulto estas ripetebla, baldaŭ portis la novan societon trans landajn kaj lingvajn barojn, tiel ke nun troviĝas milionoj da AAanoj en pli ol cent landoj.

La nomo de AA estas derivita de la unua libro, Alkoholuloj Anonimaj, neformale nomita "La Granda Libro", titolita en la angla, "Alcoholics Anonymous".

Oni adoptis la 12-paŝan programon de Alkoholuloj Anonimaj al diversaj aliaj malsanoj, kiel toksomanio kaj tromanĝado. La dua plej granda 12-paŝa programo, Narkotuloj Anonimaj, temas pri tuta abstino de ĉiuj mensoŝanĝaj substancoj.

## Vidu ankaŭ 
* Sekulara Organizaĵaro por Sobreco
* SMART Recovery

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo . (anglalingva; elekteblas franca kaj hispana fakoj)
* Dokumenta filmo pri rusiaj anonimaj alkoholuloj (en E-o) 
* Malnova, ne oficiala paĝo pri AA en Esperanto

Kategorio:Alkoholaĵoj
Kategorio:12-paŝaj programoj
Zalmay Khalilzad

D-ro **Zalmay Khalilzad** estas la plej altranga paŝtuo kaj muslimo en la registaro de George W. Bush, usona prezidento. Li estis komisiita de George W. Bush por ambasadoro en Afganujo, post kolapso de la Talibano. Li pli poste estis sendita al la okupita Irako, kie li estis la ambasadoro ekde la 24-a de septembro, 2003 ĝis 2006. Li nun estas nomumita - en januaro de 2007 - al nova ambasadoro de Usono ĉe UN.

Li alvenis en Usono en kadro de lerneja ŝanĝa programo, kie li akiris bonegan akademian karieron. Li akiris diplomojn en la bejruta Usona Universitato kaj en la Universitato de Ĉikago, poste li instruis en la Kolumbia Universitato en Novjorko.

Dum la Reagan-registaro li okupiĝis en la eksterafera ministerio pri la iraka-irana milito kaj pri la kontraŭsoveta rezisto en la okupita Afganio. Li havis la vidpunkton, ke Usono devas apogi la iranajn ajatolaĥojn kaj la mohamedanajn afganajn organizojn, inkluzive la talibanojn. Li organizis ĉe la pensfabriko RAND Corporation la orientazian esplorinstituton, li partoprenis ankaŭ en la afgana programo de Nebraska-a Universitato, financita de CIA- kaj Pentagon. Tiam la usonanoj ankoraŭ aktive kunlaboris kun Usama bin Laden, ĉefo de la al-Kaida terororganizo.

Khalilzad laboris dum George H. Bush en la Pentagono, li apartenis en la dua duono de la 1990-aj jaroj al la novkonzervativoj, apogantaj la perfortan renverson de la Sadama reĝimo. Ekde 2003 kiel ambasadoro en Kabulo, li helpis tekstigi la novan afganan konstitucion, kiu deklaris la landon islama respubliko kaj malpermesas kreon de kontraŭislamaj leĝoj. Li en la nova komisiejo, en Bagdado, similan "kompromisan" konstitucion altrudis al la laikaj politikaj fortoj.

Ĝi estas nomumita - en januaro de 2007 - al nova ambasadoro de Usono ĉe UN.

En oktobro 2021, CNN raportis, ke Zalmay Khalilzad, la ĉefa sendito de Usono por Afganujo, forlasos sian postenon en Afganujo, post la fino de la retiro de usonaj trupoj en Afganujo.

Kategorio:Usonanoj
Kategorio:Usonaj politikistoj
Turning Torso

dekstra|eta|200ra|Turning Torso, Antaŭ ĝia inaŭguro
**Turning Torso** (Turniĝanta Torso) estas 190 metrojn alta konstruaĵo kun 54 etaĝoj, inaŭgurita la 27-an de aŭgusto 2005 en Malmö, Svedio post kvarjara konstruado.

Ĝi estas la plej alta loĝebla konstruaĵo en Svedio kaj la dua en Eŭropo, projektita de hispana arkitekto Santiago Calatrava por la sveda entrepreno HSB. Ĝiaj ĉefaj konstrumaterialoj estas ŝtalo, vitro kaj betono.

En tiu nuboskrapulo oni povas trovi oficejojn (sur 4.000 kvadrataj metroj) kaj 147 luksajn loĝejojn. El la pli altaj etaĝoj oni facile povas vidi la najbaran urbon, Kopenhagon.

## Vidu ankaŭ 
* Ŝanhaja turo

## Eksteraj ligiloj 
* Turning Torso 
* bildoj de Turning Torso

Kategorio:Konstruaĵoj en Svedio
Kategorio:Nubskrapuloj en Eŭropo
Kategorio:Nubskrapuloj inter 150 kaj 199 m
Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 2005
Ray Nagin

eta|200ra|Ray Nagin (dekstre) kun George W. Bush
**Clarence Ray Nagin** (naskiĝis la 11-an de junio 1956 en Orleans Parish (Louisiana)) estas la urbestro de New Orleans (Louisiana). Li estis elektita en majo de 2002, sekvinte Marc Morial.

Nagin estis membro de la Respublikana Partio, sed transiris al la Demokratia Partio por kandidatiĝi pri la urbestreco.

Li en 2004 aŭguris 50.000 mortantojn pro la uragano Ivan. Tiam la uragano preteriris la urbon. En 2005 li aŭguris 40.000 mortintojn pro la uragano Katrina. Li ordonis pro tio la evakuadon de la urbo, la 28-an de aŭgusto de 2005, ĉifoje li pravis, ĉar tiel mortis nur kelkcentoj. (La urbo New Orleans situas sub la marnivelo.)

Nagin akiris diplomon en Tuskegee University (1978) kaj M.B.A.-gradon de Tulane University en 1994. Li havas 3 infanojn.

Kategorio:Usonanoj
József Natonek

**Natonek József** (jen hungare], prononco , jozefo, jide respektive ) estis ortodoksa izraelito en Hungario, pracionista pensanto. Li naskiĝis en 1813, en Kömlőd de departemento Komárom. Li studis en Zagrebo, Komárom, en la ĉeĥa Nikolsburg (hodiaŭ: Mikulov) kaj en Peŝto, pli poste li iĝis rabeno en Jászberény. Li devis forlasi la urbon en 1860 (en la jaro, kiam naskiĝis Theodor Herzl, kiam li parolis en la sinagogo kontraŭ la emancipado de la judoj kaj por la setliĝo en Palestino. La parolo okazis kverelon, diskuton en la juda komunumo kaj malplaĉis al la loka policanoj. Tiel li translokiĝis al Székesfehérvár, kie li skizis siajn "renversajn" pensojn.

Natonek – kiel pli poste eĉ Herzl mem - ekprovis konvinki la turkan sultanon pri permeso de la amasa juda enmigrado al Palestino. Li veturis al Konstantinapolo – per apoga letero de la viena ambasadoro de la Osmana Imperio, kie li multajn traktojn efektivigis, sed li ne povis renkonti la sultanon, ĉar tion malebligis neatendita evento – la ribelo de la kretaj grekoj.

Tiam li ekis germanlingvan cionisman monatan gazeton, *Das Einige Israelt* (La Unueca Izraelo), kiu apogis la palestinan setliĝon kaj la hebrean lingvokultivadon.

Moses Hess (1812-1875) kaj Jehuda Alkalai (1798-1878) apogis lin per mono. 

Patro de Herzl estis abonanto de la gazeto la Unueca Izraelo, tiel oni supozas la elradiadon de la Natonek-a pensado eĉ je Herzl.

Pri li aperis (hungarlingva) bibliografio en 1946, en Tel-Avivo, kiun verkis edzo de Natonek-nepino, nome la religia instruisto *Frenkel Bernát*.
Santiago Calatrava

**Santiago CALATRAVA VALLS** (28-an de julio de 1951) estas hispana arkitekto kaj inĝeniero.

250ra|eta|maldekstre|Scienca Muzeo (Valencio, Hispanio)
[eta|250ra|maldekstre|[Aŭskultantejo de Tenerife (Tenerifo, Hispanio)]]
Calatrava naskiĝis en kvartalo Benimamet de Valencio. Lia familio komercis eksterlande, kaj tial li konis aliajn landojn tre june. Li lernis pentrarton kaj arkitekturon en Valencio kaj inĝenierarton en Zuriko dum kvar jaroj.
250ra|eta|maldekstre|Ponto del' Alamillo (Seviljo, Hispanio)
En la jaro 1983 li faris sian unuan gravan projekton, la Fervojan Stacidomon de , en Zuriko kie li loĝis. En 1989 li malfermis sian duan laborlokon en Parizo.

Plurfoje premiita, kelkaj liaj elstaraj laboroj estas:

* Scienca Muzeo (Valencio, Hispanio)
* Muzikscenejo de Tenerife (Tenerifo, Hispanio).
* Fervoja Stacidomo (Lieĝo, Belgio)
* Eŭropa Ponto (Orléans, Francio)
* Fervoja Stacidomo de la Flughaveno (ĉe Flughaveno Liono Saint-Exupéry en Liono, Francio)
* Stacidomo Lisboa-Oriente (Lisbono, Portugalio)
* Arta Muzeo (Milvokio, Viskonsino, Usono)
* Ponto 9 de Oktobro (Valencio)
* Flughaveno de Sondica (Bilbao, Hispanio)
* Ponto "del Alamillo" (Sevilo, Hispanio)
* Konstruaĵo BCE (Toronto, Kanado)
* L´Hemisferic (Valencio)
* Kongresa Palaco en Oviedo, Hispanio
* Turning Torso (Malmö, Svedio - inaŭgurita la 27-an de aŭgusto de 2005)
* Vinkeloj Ysios (Laguardia, en la regiono de la alava Rioĥo en Vaskolando, Hispanio)
* Puente de la Konstitucio en Venecio (inaŭgurita en 2008 kun granda polemiko)
* Ponto en Jerusalemo.
* Sporta Komplekso en Ateno, Grekio
* Ponto Katehaki en Ateno

Inter la konstruataj aŭ proponitaj novaj verkoj de Calatrava troviĝas la Chicago Spire, nubskrapulo en Ĉikago, haltigita de aŭtuno 2008, la Nova stacidomo de la World Trade Center de Novjorko, aŭ la Ponto de la Paco en Calgary, Kanado.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝo de Santiago Calatrava

[eta|maldekstra|200ra|[Urbo de la artoj kaj sciencoj|Urbo de la Artoj kaj la Sciencoj en Valencio]]

Kategorio:Valencianoj
Kategorio:Hispanaj arkitektoj
Kategorio:Hispanaj inĝenieroj
Golejo

[eta|dekstra|180px|[Ŝoto al golejo, filmo desegnita de Filipo Micaroni Lalli en la stilo de 8-jara infano]]
La **golejo** en la sporto servas ĝenerale la orientiĝon de la sportantoj: ili celas entrafi la golejon per pilko.

La **golo** estas la rezulto de sporta ludo, atingata per ĵeto de pilko al en la golejo.

Ĉe la ludkampaj sportospecioj, ĝi konsistas el du fostoj, translato kaj goleja reto. Ekz.: futbala golejo, glacihokea golejo, manpilka golejo.
[eta|maldekstra|190px|[Ŝoto al golejo gardita de golulo]]

## Vidu ankaŭ 
* Golulo
* Golreĝo
* Ora golo

Kategorio:Sporto
Kategorio:Futbalo
Kömlőd

**Kömlőd** [komlOd] estas vilaĝo en Hungario en regiono Meza Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en Distrikto Oroszlány.
eta|maldekstre|Aerfoto pri Kömlőd
eta|Romia tomboŝtono en Kömlőd

## Bazaj informoj 
* Areo: 23 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 1150
* Poŝtkodo: 2853
* Telefonprefikso: 34

## Situo 
La vilaĝo situas sur piedo de montaro Vértes, laŭ traira flankovojo. Troviĝas Oroszlány 9&nbsp;km-ojn, Tatabánya 15&nbsp;km-ojn for. Ĝi estas alveturebla sur aŭtoŝoseo *M1* tra Tata sudokcidente, 11,9&nbsp;km al direkto de vilaĝo Dad.

## Historio 
En la vilaĝa limo troviĝas huna gardoholmo, kio pruvas la loĝatecon de la loko. La unuaj arkitekturaj trovitaĵoj venas el la epoko de la avaroj. La unua skriba mencio venas el 1439. La nomo venas verŝajne el la hungara *komló* (lupolo). En la mezepoko ĝi apartenis al la fortikaĵo de Gesztes, alifoje al nobela posedaĵo, kaj en 1543 ĝi pereis pro la dua turka militiro.

En la vilaĝo setlis Pázmándy Gergely post la forpelo de la turkoj el Hungario. En 1722 loĝis tie jam sep nobelaj familioj. Ili estis religie reformatoj.

Famaj naskitoj de la vilaĝo:
* Károly Obernyik, dramoverkisto
* Ádám Pálóczi Horváth, poeto
* József Natonek
* Dénes Pázmándy (1781–1854)
* Dénes Pázmándy (1816)
* Dénes Pázmándy (1848–1936)
Tie laboris, vivis:
* Miklós Konkoly-Thege, astronomo
* Mór Perczel, generalo, famulo de la hungara liberecbatalo de 1848-49

## Vidindaĵoj 
* kalvinana baroka preĝejo de 1784, la turo estas 29 metrojn alta

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo, situo 

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Dad

**Dad** estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Meza Transdanubio**, en departemento Komárom-Esztergom, en subregiono de Oroszlány.
eta|300ra|Saluta tabulo en Dad

## Bazaj informoj 
* Areo: 24 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 1000
* Poŝtkodo: 2854
* Telefonprefikso: 34

## Situo 
La vilaĝo troviĝas sur la suda parto de la komitato Komárom-Esztergom. Por atingi la vilaĝon per aŭto, oni uzu la aŭtoŝoseon M1 kaj poste la vojon n-ro 1 ĝis Tatabánya, de tie sude al Oroszlány, poste okcidenten post Bokod je 2,8 km. Per fervojo oni trovas la komunumon en linio Tatabánya – Pápa. La vilaĝo situas en monto Vértes, laŭ flankovojoj. Troviĝas Budapest 80, Tatabánya 18, Oroszlány 10, Kömlőd 5 km-ojn.

Situo de Dad 

## Historio 
La loko estas loĝata jam ekde la kuprepoko. La estiĝo de la vilaĝo estis ĉirkaŭ je la tempo de la reĝoj de familio Árpád. Unua skriba mencio okazis en 1230 en formo *Dod*, kiam ĝi apartenis al familio Csát. En la 15-a jarcento ĝi estis posedaĵo de familio Rozgonyi kaj apartenis al fortikaĵo Gesztes. La turkoj detruis la vilaĝon en 1529, kiu reviviĝis nur post 1640. Tiam vivis tie reformitaj hungaroj. En 1683 eterne finiĝis regado de la turkoj.

La vilaĝo famas pro tio, ke la 9-an de julio en 1953, tie falis 260 milimetroj da precipitaĵo ene de 24 horoj. Tiu estas rekordo ĝis nun en Hungario.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo de 1784, la turo estas 24 m-ojn alta
* kalvinana preĝejo de 1748
* paroĥo konstruita de Jakobo Fellner
* baroka ŝtonoponto de 1773
* impona olda tilio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario