Koloseo

eta|dekstra|200px|La Koloseo, nokte
La **Koloseo** aŭ **Koliseo**, origina **Flavia Amfiteatro** (; ), estas kolosa elipsa amfiteatro en la urbocentro de Romo, Italio, kies restaĵoj konserviĝis. Konstruita el betono kaj ŝtono, ĝi estas la plej granda amfiteatro de la Romia Imperio, kaj estas konsiderata unu el plej grandaj verkoj de Romia arkitekturo kaj inĝenierarto. Ĝi estas la plej granda amfiteatro en la mondo. La Koloseo estas situanta ĝuste oriente de la Roma Forumo.

Ĝia konstruado estis komencita sub imperiestro Vespasiano ĉirkaŭ 70 (nia erao), pluigita en la 80-aj jaroj fare de lia sukcedanto kaj heredanto Tito, kaj kompletigita per modifoj laŭ ordonoj de ties filo Domiciano (81–96). Tiuj tri imperiestroj estas konataj kiel Flavia dinastio, kaj la amfiteatro estis nomita en Latino laŭ asocio kun ties familinomo *(Flavius)*. Estas hipotezoj, ke la konstruado estis pagita per la konkeraĵo el la milito kontraŭ Jerusalemo. La teatro estis konstruita ĉe la granda palaco de Nerono (latine *Domus Aurea* = ora domo), konstruita post la granda incendio de 64; proksime staris kolosa statuo de Nerono, de kiu eble deriviĝas la nomo.

La teatrejo havis lokon minimume por 45.000 spektantoj kaj estis destinita al cirkaj ludoj (). Laŭ kelkaj fontoj la Koloseo povus enhavi ĉirkaŭkalkule inter 50,000 kaj 80,000 spektantoj, kaj estis uzita por gladiatoraj luktoj kaj publikaj spektakloj kiaj naŭmaĥioj, animalĉasado, ekzekutoj, rekreoj de famaj bataloj, kaj teatroludoj bazitaj sur klasika mitologio.

Laŭ Francisko Azorín **Koloseo** estas *Amfiteatro de Flavio en Romo, antaŭ kiu staris kolosa statuo de Domitiano; ĝi kapablis por 60.000 spektantoj. Granda, kolosa teatro.* Li indikas etimologion el la greka *kolossos* (kolosaĵo) kaj de tie la latina *colosseus*.

La Koloseo estis en uzo ĝis 217, kiam ĝin trafis fulmo, kaŭzanta incendion. En 238 ĝi estis restaŭrita kaj poste, ĝis 524, uzata por diversaj celoj, precipe cirka bestoĉasado (*venatio*), sed ankaŭ por loĝejoj, vendejoj, konstruaĵoj por religia ordeno. En 874 tertremo damaĝis ĝin, kaj oni transformis ĝin al fortikaĵo, ŝtonminejo kaj kristana sanktejo. La marmoro, kiu kovris ĝiajn murojn, estis bruligita por produkti kalkon. Dum renesanco kaj baroko la regantaj familioj de Romo (el kiuj devenis multaj papoj) ĝin uzis kiel fonton de marmoro por la konstruado de la Baziliko de Sankta Petro kaj siaj privataj palacoj. Konata priskribo de tiu praktiko estas la latina vortludo *Quod non fecerunt Barbari, fecerunt Barberini* (kion ne faris la barbaroj, faris la Barberinoj (unu el tiuj familioj)).

Kvankam en la 21a jarcento ĝi estas parte ruinigita pro damaĝo kaŭzita de detruaj tertremoj kaj ŝtonrabistoj, la Koloseo estas ankoraŭ simbolo kaj de la Imperia Romo kaj de la urbo Romo mem. Ĝi estas unu el plej popularaj turismaj allogoj de Romo kaj havas tre klarajn konektojn kun la Romkatolika Eklezio, ĉar ĉiun grandan vendredon la Papo kondukas torĉomarŝon nome *Via crucis* kiu ekas en la areo ĉirkaŭ la Koloseo aŭ en ĝi mem.

La Koloseo, kiel la tuta Historia Centro de Romo, Propraĵoj de Vatikanurbo en Italio kaj la Baziliko Sankta Paŭlo antaŭ la Muroj, estis listita kiel Monda heredaĵo de UNESCO en 1980. En 2007 la komplekso estis inkludita ankaŭ inter la Novaj sep mirindaĵoj de la mondo, sekve de konkurenco organizita de *New Open World Corporation* (NOWC).

La Koloseo aperas ankaŭ en la italaj eŭro-moneroj de 5 centimoj.

## Nomo 
eta|235px|La Koloseo
La origina latina nomo de la Koloseo estis *Amphitheatrum Flavium*, ofte ŝanĝita al *Flavia Amfiteatro*. La konstruaĵo estis konstruita de imperiestroj de la Flavia dinastio, post la regado de Nerono. Tiu nomo estas ankoraŭ uzata moderne, sed ĝenerale la strukturo estas plej bone konata kiel Koloseo. En antikveco, romianoj povis esti referencintaj al Koloseo per la neoficiala nomo *Amphitheatrum Caesareum* (kun *Caesareum* kiel adjekto alude al la titolo *Caesar*), sed tiu nomo povis esti estinta strikte poezia ne ekskluda por la Koloseo; Vespasiano kaj Tito, konstruintoj de la Koloseo, konstruis ankaŭ samnoman amfiteatron en Puteoli (moderna Pozzuoli).

La nomo *Koloseo* delonge estis supozita deriva el la kolosa statuo de Nerono najbara Tio estas ofte mistradukita reference al la Koloseo anstataŭ al la Koloso (kiel ekzemple ĉe la poemo de Byron nome ''Childe Harold's Pilgrimage*). Tamen, kiam la pseŭdo-Bede verkis, la maskulena nomo *coliseus* estis aplikita al la statuo pli ol al tio kio estis ankoraŭ konata kiel Flavia amfiteatro.

La Koloso eventuale falis, eble faligita por reuzi ties bronzon. Ĉirkaŭ la jaro 1000 la nomo "Koloseo" estis stampita por referenci al la amfiteatro. La statuo mem estis tre forgesita kaj nur ties bazo survivis, situanta inter la Koloseo kaj la najbara Templo de Venuso kaj Romo. La loko elektita estis ebena areo sur la fundo de malalta valo inter la montetoj Kaelio, Eskvilino kaj Palatino, tra kiu fluis rojo ene de kanalo. Ĉe la 2a jarcento aK tiu areo estis dense loĝata. Ĝi estis detruita de la Granda Incendio de Romo en 64, post kiu Nerono prenis multe de la areo por aldoni ĝin al sia persona domeno. Li konstruigis la grandecan *Domus Aurea* sur tiu loko, antaŭ kiu li kreis artefaritan lagon ĉirkaŭita de pavilonoj, ĝardenoj kaj portikaroj. La ekzistinta romia akvedukto *Aqua Claudia* estis etendita por havigi akvon al la areo kaj la giganta elbronza Koloso de Nerono estis statigita ĉe la enirejo al la *Domus Aurea*.
upright|eta|maldekstra|Sekcio el la *Lexikon der gesamten Technik* (1904)

Kvankam la Koloso estis konservita, multe de la *Domus Aurea* estis detruita. La lago estis plenigita kaj la tero reuzata por lokigo de la nova Flavia Amfiteatro. Gladiatoraj lernejoj kaj aliaj helpaj konstruaĵoj estis konstruitaj najbare ene de la iama grundo de la *Domus Aurea*. Laŭ rekonstruita surskribaĵo trovita surloke, "la imperiestro Vespasiano mendis tiun novan amfiteatron starigota el la ĝenerala parto de la rabaĵo." Tio estas supozata kiel referencita al la ampleksa kvanto de trezoro kaptita de la romianoj sekve de sia venko en la Unua Juda-Romia Milito en 70 AD. La Koloseo povas esti tiele interpretata kiel granda triumfa monumento konstruita en la Roma tradicio celebri grandajn militvenkojn,

La konstruaĵo estis remodelita plue fare de la pli juna filo de Vespasiano, nome la nove nomumita imperiestro Domiciano, kiu konstruigis la *hypogeum*, nome serion de subgrundaj tuneloj uzitaj por loĝejo de kaj animaloj kaj sklavoj. Li aldonis ankaŭ galerion supre de la Koloseo por pligrandigi ties lokenhaveblon.

En 217, la Koloseo estis ege damaĝita de grava incendio (kaŭzita ŝajne de fulmo, laŭ Diono Kasio) kiu detruis la lignajn suprajn nivelojn de la amfiteatra interno. Ĝi ne estis tute reparata ĝis ĉirkaŭ 240 kaj ĝi suferis pluajn riparadojn en 250 aŭ 252 kaj denove en 320. Surskribaĵo registras la restaŭradon de variaj partoj de la Koloseo sub regado de Teodozio la 2-a kaj de Valentiniano la 3-a (regis en 425–455), eble por ripari damaĝon kaŭzitan de grava tertremo okazinta en 443; plia verko sekvis en 484 kaj 508. La areno pluestis uzata por luktado eĉ ĝis la 6a jarcento, kun gladiatoriaj luktoj menciitaj ĝis ĉirkaŭ 435. Animalĉasado pluis ĝis almenaŭ 523, kiam Anicio Maksimo celebris sian ekkonsuliĝon per kelka *venatio*, pro kio li estis kritikita de la reĝo Teodoriko la Granda pro ties alta kosto. En 1671 la kardinalo Altieri rajtigis ties uzadon por toreo; publika protesto kaŭzis, ke la ideo estu abandonita.
eta|180px|maldekstra|Aliancaj trupoj trarigardas gvidlibron ekster la Koloseo post liberigo en 1944

En 1749, la papo Benedikto la 14-a disvastigis la konsideron, ke la Koloseo estis sankta loko kie la fruepokaj kristanoj iĝis martiroj. Li malpermesis la uzadon de la Koloso kiel ŝtonminejo kaj konsekris la konstruaĵon al la Pasiono de Kristo kaj instaligis Krucvojon, deklarante ĝin sanktigita pro la sango de la kristanaj martiroj kiuj pereis tie (*vidu Kristanoj kaj la Koloseo*). Tamen ne estas historia pruvaro por subteni la postulon de Benedikto, kaj ankaŭ ne estas eĉ pruvaro de antaŭ la 16a jarcento kiu sugestas ke tio vere okazis; la *Catholic Encyclopedia* konkludas, ke ne estas historia grundo por tiu supozo.
[eta|*Interno de la Koloseo, Romo* (1832) de [Thomas Cole, montranta la Krucvojon ĉirkaŭ la areno kaj la etendiĝinta vegetaĵaro]]

Pli postaj papoj iniciatis diversan stabiligon kaj restarigprojektojn, forigante la ampleksan vegetaĵaron kiu superkreskis la strukturon kaj minacis difekti ĝin plu. La fasado estis plifortikigita per triangulaj brikkojnoj en 1807 kaj 1827, kaj la interno estis riparita en 1831, 1846 kaj en la 1930-aj jaroj. La arena substrukturo estis parte elfosita en 1810-1814 kaj 1874 kaj estis plene eksponita dum la regado de Benito Mussolini en la 1930-aj jaroj. aŭ se jurisdikcio abolicias la mortopunon. Plej lastatempe, la Koloseo estis prilumita en orkoloro kiam mortpuno estis aboliciita en la usona ŝtato de Nov-Meksiko en aprilo 2009.

Pro la ruinita stato de la interno, estas nepraktike uzi la Koloseon por aranĝi grandajn okazaĵojn; nur kelkaj centoj da spektantoj povas esti gastigitaj en provizora sidigado. Tamen, multe pli grandaj koncertoj estis okazigitaj tuj ekstere, utiligante la Koloseon kiel fonon. Prezentistoj kiuj ludis ĉe la Koloseo en la lastaj jaroj estis Ray Charles (majo 2002), Paul McCartney (majo 2003), Elton John (septembro 2005), kaj Billy Joel (julio 2006).
eta|La Koloseo hodiaŭ kiel fono al aktivega metropolo

## Fizika priskribo 
### Ekstero 
eta|Origina fasado de la Koloseo
Male al pli fruaj grekaj teatroj kiuj estis konstruitaj sur montoflankoj, la Koloseo estas totale liberstaranta strukturo. Ĝi derivas sian bazan eksteran kaj internan arkitekturon de tiu de du romiaj teatroj dorsegluitaj. Ĝi estas elipsforma laŭ plano kaj estas 189 metrojn (615&nbsp;ft/640 romiaj piedoj) longa, kaj 156 metrojn (510&nbsp;ft/528 romiaj piedoj) larĝa, kun bazfaco de 6 akreoj (24,000 m²). La alteco de la ekstera muro estas 48 metroj (157&nbsp;ft/165 romiaj piedoj). La perimetro origine mezuris 545 metrojn (1,788&nbsp;ft/1,835 romiaj piedoj). La centra areno estas ovalo 87&nbsp;m (287&nbsp;ft) longa kaj 55&nbsp;m (180&nbsp;ft) larĝa, ĉirkaŭita de muro 5&nbsp;m (15&nbsp;ft) alta, super kiu leviĝis partoj de sidlokaro.

La ekstera muro estis ĉirkaŭkalkulita kiel pli ol 100,000 kubajn metrojn (3,531,467 kubaj piedoj) de travertina ŝtono kiuj estis metitaj sen mortero tenite kune per 300 tunoj da ferkrampoj. Ĉiu el la arkoj en la duaetaĝa kaj triaetaĝa arkadoj enkadrigis statuojn, verŝajne honorante diojn kaj aliajn figurojn de Klasika mitologio.

Du cent kaj kvardek apogokonzoloj estas poziciigitaj ĉirkaŭ la pinto de la subtegmento. Ili origine apogis retireblan markezon, konatan kiel la *velarium*, kiu protektis spektantojn el la suno kaj la pluvo. Tio konsistis el kanvas-kovrita, reteca strukturo farita da ŝnuroj, kun truo en la centro.

[eta|Enirejo *LII* de la Koloseo, kun siaj [Romiaj ciferoj ankoraŭ videblaj]]
La enorma homamaskapacito de la Koloseo faris esenca ke la ejo povus esti plenigita aŭ evakuita rapide. Ĝiaj arkitektoj adoptis solvojn tre similaj al tiuj uzitaj en modernaj stadionoj por trakti la saman problemon. La amfiteatro estis ĉirkaŭita per okdek enirejoj ĉe grundnivelo, 76 el kiuj estis uzitaj fare de ordinaraj spektantoj.

### Areno kaj hipogeo 
[eta|La Kolosea areno, montrante la *[hypogeum''.]]
La areno mem estis 83 metroj por 48 metroj (272&nbsp;ft je 157&nbsp;ft/280 de 163 romiaj piedoj).

## Notoj 
### Bibliografio 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Colosseo (metroo de Romo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo  angle
* The colosseum Neoficiala informa retejo
* sekcio de la Koloseo
* La flaŭro de la Koloseo 
* Virtuala vido de la Koloseo
* LacusCurtius entry on the Colosseum
* Fotoj de la Koloseo 
* Vidoj de la Flavia Amfiteatro (Koliseo)

Kategorio:Romiaj konstruaĵoj en Romo
Kategorio:Amfiteatroj