Triktrako

**Triktrako** (ankaŭ **Bakgamono**) (angle *Backgammon*, france *Tric trac*, turke *Tavla*, pole *Tryktrak*) estas populara tabulludo por du ludantoj, unu el la plej malnovaj. Ekzistas pluraj variantoj de ĝi, sed ĉiuj bazas sur la samaj principoj.

Kvankam ĝi estas parte hazarda ludo, en kiu la rezulto dependas de ĵetkuboj, tre grava estas strategio: elekto de bona movo, efika blokado, reago al movoj de la kontraŭulo kaj probablokalkulo.

## La nomo 
La nomo *triktrako* devenas de la franca ludo *trictrac*, *tricque-trac*, *trique-trac* aŭ *triquetrac*. La nomo estas onomatopeo kiu redonas la sonon de "senĉesa movado de diskoj, kiu aspektas simila al trik-trak", "ĵetkuboj, ĵetkubujoj kaj diskoj" aŭ "bruoj farataj dum ĉasado por forpeli ĉasbestojn".

Gravas rimarki, ke la originala franca *trictrac* havas alian regularon ol la moderna ludo prezentata ĉi tie,, kiu kutime nomiĝas *backgammon* en aliaj lingvoj.

Netute klarigita estas deveno de tiu dua (kaj pli internacia) nomo, *backgammon* por la similaspekta moderna ludo. Laŭ la plej kredindaj klarigoj ĝi venas el la meza angla lingvo kaj signifas "la ludo malantaŭen" (el la vortoj *baec* - malantaŭ kaj *gamen* - ludo). Tio klarigas ĝian esencon: aŭ retroiradon hejmen, aŭ senĉesan komencadon de veturo ekde la sama punkto. Aliaj klarigoj diras i.a. pri la kimra signifo "malgranda batalo".

En Esperanto la formo *triktrako* pli ofte ol *bakgamono* aperas en vortaroj kiel PIV; esperanta Bildvortaro; kvar anglaj-Esperantaj vortaroj de Wells, Butler, Benson, McLinen; ktp. Tamen ŝajnas temi pri laika konfuzo inter la originala malnova ludo *trictrac* kaj la similaspekta moderna ludo *backgammon*, do argumenteble laŭ la 15a regulo, *bakgamono* estus pli taŭga internacia nomo en Esperanto. Inter la multaj alilingvaj artikoloj en la franca artikolo "Backgammon" pri ĉi tiu ludo, 25 aliaj lingvoj uzas radikon baze de *Backgammon* sed nur 5 lingvoj uzas radikon baze de *trictrac* inter ili kaj Esperanto kaj Ido, kaj alia, la pola artikolo Tryktrak, mencias ke en realo pli da poloj efektive uzas la nomon "Backgammon".

## La reguloj 
eta|250ra|Komenca situo de la diskoj. La sagoj montras direkton, al kiu iras la ruĝaj kaj la nigraj peonoj.
Modernan triktrakan tabulon kovras 24 longaj trianguloj (kies koloroj alternas), en kvar grupoj kun po ses. Kutime la trianguloj estas numeritaj de 1 ĝis 24. Centre vertikale la tabulon dividas baro.

Ambaŭ ludantoj komencas la ludon kun 15 diskoj je sia propra koloro (kutime nigra kaj ruĝa, eventuale aliaj malsamaj koloroj). Tipe, ili ambaŭ havas propran paron de ĵetkuboj kaj ĵetkubujon. Ankaŭ, ofte estas uzata "duobliga kubo", kiu estas kubo kun la edroj 2, 4, 8, 16, 32, kaj 64.

La diskoj de la ludantoj iras laŭ malsamaj direktoj, kaj la celo de la ludo estas forigi ĉiujn proprajn diskojn el la tabulo antaŭ ol la kontraŭulo forigos la siajn.

### Starigo kaj komenco 
La 15 diskoj estas metataj sur la tabulon laŭ la skemo (la bildo dekstre). La trianguloj de 1 ĝis 6 estas la hejmo de la nigra ludanto, kiun ĉiuj liaj diskoj devas atingi por komenci forlasadon de la tabulo. La trianguloj de 19 ĝis 24 estas la hejmo de la ruĝa ludanto. Ambaŭ ludantoj ĵetas unu kubon, kaj la ludanto kun la pli granda numero havos la unuan vicon. Tiu ludanto uzas la rezulton de tiuj ĵetkuboj dum la unua vico.

La plej frua ilia praulo estas ludo trovita en reĝaj tomboj en Ur en Mezopotamio el 3-a jarmilo a.K..

Pluraj historiistoj opinias, ke unu el la prauloj de triktrako estas ankaŭ la ludo de faraonoj, seneto. Ĝia tabulo estas tre simila al tiu en la ludo de dekdu linioj (vidu sube). En sia verko *"Fedro"* platono priskribis ĝin kaj aliajn ludojn, kiuj venis el Egiptujo. Probable seneto populariĝis ekster Egiptujo danke al komercaj rilatoj, pri ĝia uzado de grekaj soldatoj ĉe Trojo raportis Homero. Tamen, malgraŭ multaj pentraĵoj en faraonaj tomboj, oni neniam trovis la regularon de seneto kaj ĝia ligo kun moderna triktrako ne estas tutcerta.

Inter -200 kaj -100 aperis nova *tabula*-ludo kiu havas ecojn de seneto, nome *ludus duodecim scriptorum* ("ludo de dekdu linioj" aŭ "ludo de dekdu signoj"). Ĝia tabulo konsistis el 36 kampoj en 3 vicoj, ofte dekoritaj per proverboj kaj citaĵoj. Ĝi kaj *tabula* mem estas la plej probablaj prauloj de triktrako.

En Persio estis kreita 24-kampa versio de la ludo - *nard* aŭ *nardŝir*. La plej fruaj informoj pri ĝi troviĝas en babilona talmudo. En la 8-a jarcento oni provis sensukcese malpermesi la ludon en islamaj landoj pro koranaj principoj.

*Tabula* estis ofte menciata de gravuloj. Skribis pri ĝi la imperiestro Klaŭdio. Ĝi estis ludata de Julio Cezaro, Aŭgusto Cezaro, Nerono kaj Diokleciano. Ĝi populariĝis en Eŭropo en mezepoko, menciis ĝin *La libro de ludoj* de Alfonso la 10-a en la 13-a jarcento. Ĝiajn kvalitojn laŭdis Lutero.

Dum postaj jarcentoj ĝi populariĝis kaj inter altklasuloj (en siaj kolektoj havis la ludtabulojn Romanovidoj, Hohencolernoj kaj aliaj reĝoj), kaj inter ĉiuj aliaj homoj. Ĝi ekestis ludata sub pluraj nomoj kaj laŭ pluraj regular-variantoj, ekz. en Germanio ĝi populariĝis ĉirkaŭ la jaro 1700 sub la nomo *puff*.

En 1743, Edmond Hoyle verkis mallongan regulareton priskribantan la ludon.

Dum kiam en la regiono de Mediteraneo triktrako estis daŭre ludata, en okcidenta Eŭropo komence de la 20-a jarcento oni preskaŭ tute forgesis pri ĝi. Nur post la 2-a mondmilito ĝi regajnis sian popularecon, precipe danke al ĉiujaraj, grandaj turniroj de triktrako en Lasvegaso en Usono. Tie estis aldonita la duobliga kubo.

## Programaro 
eta|GNU Backgammon
Ludi triktrakon per komputilo ebligas multaj komputilaj programoj kaj retpaĝoj. La unua interreta servo, kiu ekzistas ĝis nun kaj per kiu eblas ludi triktrakon kun aliaj uzantoj, estas *First Internet Backgammon Server* kreita en julio 1992.

Krom multaj fermitaj programoj kiel ekz. Snowie kaj eXtreme Gammon, ekzistas ankaŭ libera GNU Backgammon. Triktrako-programoj ofertas ne nur la eblon ludi, sed ankaŭ enhavas ilojn por analizi la ludon kaj detale kompari unuopajn movojn.

## Triktrako en kulturo 
En la 17-a jarcento triktrako atingis pinton de sia populareco. Ĝi fariĝis fama distraĵo kaj de nobeloj, kaj de kamparanoj, ĉefe en la okcidenta Eŭropo. Tial multaj pentristoj desegnis triktrako-ludantojn en palacoj, parkoj kaj tavernoj. Inter ili estis Jan Steen, Dirck Hals, Frederick William Fairholt, Johann Wilhelm Hoffnas, Louis Le Nain, Judith Leyster, Léonard Defrance kaj aliaj.

Triktrako aperis ankaŭ en filmoj kaj en televido. Foje la ludo estis distraĵo sen influo al la rakontata historio, foje ĝi estis esenca:
* en la filmo "Octopussy" (*Polpo*) James Bond ludas triktrakon en hotelo. Li uzas falsajn ĵetkubojn de sia kontraŭulo, plurfoje ĵetas duoblajn sesojn kaj gajnas.
* en la televidserio "Lost" John Locke rakontas pri mistera historio de la ludo kaj komparas ĝin al mistereco de la insulo. Luktado de du kontraŭuloj estas komparita al du flankoj de homa personeco.

La nomo de la ludo troviĝas ankaŭ en titoloj de pluraj filmoj, inter alie mallonga *Backgammon* (1998), *Emotional Backgammon* (2003) kaj du samtitolaj *Backgammon* (usona-meksika kaj dana, ambaŭ de la jaro 2014).

Dosiero:Pieter de Hooch 022.jpg|*Triktrak-ludantoj.* Pieter de Hooch, ĉ. 1652-1654
Dosiero:Trictrac lenain.jpg|*Ludantoj de triktrako.* Louis le Nain
Dosiero:Gentlemen Smoking and Playing Backgammon in a Tavern, Dirck Hals 1627.png|*Sinjoroj fumas kaj ludas triktrakon interne.* Dirck Hals, 1627
Dosiero:Jan Steen 015.jpg|*En taverno.* Jan Steen, 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Tutmonda Triktrako-Asocio
*  GNU Backgammon - libera triktraka programo
*  paĝo pri "Bakgamono" ĉe Ludanto.org

Kategorio:Tabulludoj