open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brankiostomo

La **brankiostomo** (*Branchiostoma belcheri*) el la ordo de ĥorduloj kaj familio de brankiostomedoj vivas en Ŝjamen, Ĉingdaŭ, Jantaj kaj alfaj lokoj de Ĉinio. Ĝi, diafana kun longo de 3-6 centimetroj, apartenas al la senkraniuloj. Ĝia karno estas ruĝa, ĝia korpo malpli larĝa ol dika kaj la du ekstremoj de la korpo pintaj. Ĉe la supro de la kapo estas okulpunktoj, malsupre de kiuj estas vestiblo kaj buŝo. Ĉe la ekstera vestiblo moviĝas pluraj antenoj. La fiŝoj kun dorsa, vosta kaj koksa naĝiloj havas haütajn faldojn simetriajn ĉe ambaŭ flankoj de la ventro.

La brankiostomoj vivas en la malprofunda kaj klara maro antaü bordo. Ili, ne naĝemaj, povas naĝi 60 cm. sekunde kaj post 50-sekunda naĝado ili subite haltas. Ĝenerale ili sin kaŝas en sablo, nur kun kapo ekstere. Kun akvofluo manĝaĵoj, ĉefe diversspecaj algoj, enfluas en ilian buŝon. Dum sia tuta vivo la brankiostomoj frajas tri fojojn, kaj la frajado okazas en junio kaj julio. En la tria fojo ili frajas plej multe. La junaj brankiostomoj maturiĝas post unu jaro. Ilia vivo daŭras 3-4 jarojn.

La brankiostomoj estas tipaj ĥorduloj. El la vidpunkto de anatomio kaj rigardate de la embria kresko, ili troviĝas en la periodo transira de la senvertebruloj al la vertebruloj, pro tio ili havas gravan signifon kaj en la biologia instruado kaj studado kaj en la akademia esplorado. Nun la brankiostomoj jam evoluas en la tropikaj kaj subtropikaj zonoj, dum tiuj en Ŝjamen ankoraŭ restas tiaj, kiaj ili estis antaü 500 milionoj da jaroj, tial multaj alilandaj zoologoj veturas tien por ilin esplori.
Ŝjamen de Ĉinio estas koncentra produktejo de brankiostomoj. Antaŭe tie produktiĝis multege da tiaj fiŝoj, kiuj vendiĝis eksteriande, sed ekde la lasta periodo de la 50-aj jaroj, ilia produktokvanto draste malpligrandiĝis. Nun Ĉinio difinis Ŝjamen kiel naturan rezervejon por la brankiostomoj.
eta|maldekstra|180px
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Senvertebruloj
Kategorio:Ĥorduloj
Kategorio:Model-organismoj
Zefiro

**Zefiro** estis dio de la okcidenta vento en la Antikva Grekio.

Kun minusklo estas **zefiro** tre milda agrabla vento responda al la indico 2 de la boforta skalo, pli malforta ol brizeto.eta|Zefiro - dio de la okcidenta ventoPlie **zefiro** estas tre malpeza ŝtofo el **zefirlano** - tre malpeza kaj fajna lano uzata por bebaj trikaĵoj k.s.

Kategorio:Vestoj
Kategorio:Mitologio
Kategorio:Esperanto-movado
Kategorio:Anemoj
Zekino

eta|Venecia zekino el la jaroj 1400–1413
[eta|50 zecchini de la regado de [Paolo Renier (1779–89), antaŭlasta Doĝo de Venecio. Tiu nomado (averaĝe) pezas 192.5 gramojn kaj mezuras 76 milimetrojn.]]
**Zekino**, laŭ la itala *zecchino*, nomita ankaŭ dukato, estis ormonero kun diversaj valoroj, kiun oni uzadis en Respubliko de Venecio kaj poste Mediteraneaj landoj de la 13-a ĝis la 19-a jarcentoj.

La dezajno de la monero restis relative senŝanĝa dum pli ol 500 jaroj, de sia enkonduko en 1284 ĝis la falo de la Venecia Respubliko fare de Napoleono la 12an de majo 1797. Neniu alia monerdezajno iam estis produktita dum tiel longa historia periodo.

Laŭ ĝi estis kreita ornamaĵo en formo de monero, el arĝento aŭ straso, alkudrita al virina vesto. (laŭ PIV)

Kategorio:Vesteroj
Kategorio:Mono
Straso

[eta|Strasa [tiaro]]
**Straso** estas senvalora au vitra imitaĵo de oro, perloj, diamantoj kaj simile. Sinonimo estas **falsbrilaĵo**.

Kategorio:Juveloj
Serge Vohor

Ekde la 28-a de julio 2004-a, **Serge Rialuth VOHOR** estas la ĉefministro de la Respubliko Vanuatuo.

Li naskiĝis en la jaro 1955 kaj aniĝas al la "**U**nion des **p**artis **m**odérés" (Unuiĝo de la centristaj partioj (?)], konservativa partio de francparolantoj. Dum ekrego de la partio **UPM**, en decembro 1991, Vohor fariĝis ministro pri la eksteraj rilatoj en la registaro de Maxime Carlot ĝis 1993. Li estis ĉefministro de decembro 1995 ĝis februaro 1996, poste de septembro 1996 ĝis marto 1998.

La parlamenta balotado en 1998 ne ebligas al la UPM krei koalician registaron, sed Vohor tamen sukcesas partopreni la registaron kiel ministro pri eksteraj rilatoj de 1999 ĝis 2001.
Same okazis koncerne la balotadon parlamentan de 2002, kaj en la registaro de Edward Natapei, li denove zorgas pri la eksteraj rilatoj ĝis 2003.

Post la balotado en 2004, la UMP ne plu havigas al si pli ol 8 deputitaj sidlokoj el la 52 de la Parlamento. Tamen, li sukcesas trovi efikajn aliancojn kun sendependaj deputitoj kaj membroj de aliaj partioj por prezenti registaron kiun li estras, pere de 28 voĉoj kontraŭ 24 por sia kontraŭulo Ham LINI.

(Traduko de la franca teksto de la 27-a de junio 2005.)

VOHOR, Serge
Monoika

**Monoika** aŭ duseksa estas planto, kiu portas sur unu sama plantoindividuo unuseksajn florojn aŭ gametujgrupojn de ambaŭ seksoj, kaj vir- kaj in-seksajn. Ĝi tiel estas malo de dioika.

La fenomeno estas nomebla unuplanteco.

Kategorio:Reproduktado
Kategorio:Plantoj
Kategorio:Vegetala reproduktado
Kategorio:Plantomorfologio
Boforta skalo

La **boforta skalo** estas skalo por taksi la fortecon (rapidecon) de vento laŭ la fenomenoj observeblaj (en la ĉirkaŭaĵo). La kreinto de tiu ĉi maniero estas brita mara oficisto Francis Beaufort (1774-1857), esperantigita kiel *Boforto*.

Dum en Esperanto estas la iom ne-preciza skalo por ventaj niveloj, nome senvento/venteto/vento/ventego, aldone estas la preciza Boforta skalo kun indicoj/terminoj kaj ventaj rapidecoj (sed rimarkindas ke inter diversaj lingvoj estas kelkaj malgrandaj malsamoj). Estas 13 indicoj kaj pluraj vortoj uzitaj kiel terminoj: kalmo/sereno/zefiro/brizo/ŝtormo/tempesto/uragano. Zefiro estas milda agrabla venteto, ĉe la indico 2 de la Boforta skalo. Brizo estas regule okazanta vento, vertikale ascenda kaj kaŭzata de la varmiĝo de la malsupra tersurfaco (indico 3/4-6 de la Boforta skalo). Ŝtormo estas forta perturbo de la atmosfero, ordinare akompanata de pluvego aŭ neĝo, responda al la gradoj 7-10 de la boforta skalo. Tempesto estas ventabunda vetero, pli forta ol ŝtormo, sed malpli forta ol uragano, responda al la boforta indico 11. Uragano estas fortega vento, de grado 12 en la Boforta skalo.

## Historio 
[eta|dekstra|240px|Mezaj [ventorapidoj laŭ la loko (la plej grandaj okazas en la blankaj zonoj)]]
La dektriŝtupa subjektiva skalo (kun ŝtupoj numeritaj de 0 ĝis 12) estis kreita de Sir *Francis Beaufort* en la jaro 1806, dum li komandis la ŝipon *Woolwich*. Tial la mezurunuo de la skalo nomiĝas *Beaufort* (Boforto), aŭ mallonge *Bft*. La mezurilo estis la teniĝo de la veloj de lia ŝipo dum la diversaj magnitudoj de la ventoforto (je la ŝtupo 0 ĉiuj veloj estis sur la mastoj, je la 6-a nur la duono de ili, je ŝtupo 12 ĉiuj veloj estis en la ŝipkeloj, k.s. por aliaj ŝtupoj). Antaŭuloj de tiu ideo estis John Smeaton kaj Thomas Rouse, kiu priskribis en 1759 la teniĝon de muelejaloj per la Smeaton-Rouse-skalo. 

En 1835 la Boforta skalo estis agnoskita en Bruselo ĉe la *unua internacia meteologia konferenco*. Pro la deveno de la maro la rapideco estis (tiam) indikata de knotoj.

En 1949, laŭ decido de la *internacia meteologia organizo* aldoniĝis 5 aliaj ŝtupoj al la skalo, ĝis ŝtupo 17. En la jaro 1970 la posteula organizo, la Monda Organizaĵo pri Meteologio reenkondukis la malnovan 12-ŝtupan skalon.

Nuntempe, la 17-ŝtupa skalo estas uzata en meteologiaj prognozoj por maristoj en Ĉinio, inkl. Tajvano sed ne Hongkongo kaj Makaŭ. Maristaj prognozoj en aliaj mondpartoj, kiam ili entute uzas la Bofortan skalon, ne iras pli alten ol 12.

## Referencoj 
Trilingve pri Beaufort

## Vidu ankaŭ 
* Vento
* Ŝtormo
* Uragano

Kategorio:Meteologio
Kategorio:Vento
Fasciato

La **fasciato** (*Trachidermus fasciatus*) el la ordo de skorpenoformaj kaj familio de kotedoj vivas en la proksima maro de Bohaj-golfo ĝis Ŝjamen de Ĉinio, kaj estas la plej famaj tiuj, kiuj vivas en Songĝjang-rivero. Ĝi estas videbla ankaŭ ĉe la marbordoj de Koreio, Japanio kaj la Filipinoj. Ĝi kun longeco de 12-14 cm. havas grizbrunan koloron sur la dorso kaj dorsflanko de la kapo, brunajn makuletojn sur la dorso, kapo kaj naĝiloj kaj du oranĝkolorajn striojn sur ĉiu brankmembranoj. Ĝiaj kapo kaj antaŭa korpo estas plataj. Ĝi ne havas skvamojn sur la korpo kaj vidiĝas sur la haŭto multaj malgrandaj elstaraĵoj aŭ faldoj. Ĝiaj brusto kaj bazo de la postaj naĝiloj estas oranĝflavaj kaj ĝiaj dorsnaĝiloj flavbrunaj.

La fasciato estas migranta fiŝo. Ĝi ne nur povas vivi en saleta akvo, sed ankaŭ en dolĉa akvo. Printempe la fiŝidoj ennaĝas en Jangzi-riveron kontraŭflue. Grasiĝinte, ĝi revenas , vintre laŭ la rivero al maro por fraji. Tage ĝi kaŝas sin en la akvofundo, kaj nokte serĉas nutraĵon. Ĝi manĝas c"efe salikokojn kaj ankaŭ iujn malgrandajn fiŝojn. En januaro la fiŝino frajas. La frajoj algluiĝas al ŝtonetoj. Elfrajiĝinte la fiŝidoj denove eniras en dolĉan akvon.

La fasciato estas unu el la kvar famkonataj fiŝoj en Ĉinio. Ĝi, kiel frandaĵo, ĝuas grandan ŝaton de la loĝantoj en Ĝjangsu. Ĝiaj hepato kaj viando ĉe la kólo estas aparte bongustaj.
Por kontentigi la bezonon de la loĝantoj, oni jam komencis fari artan fekundigon por pliprodukti la fiŝojn.

Kategorio:Kotidedoj
Ruĝbruna rajo

La **ruĝbruna rajo** (*Dasyatis akajei*) estas rajoforma fiŝo el la familio de dasjatedoj, kiu videblas en riveroj kaj lagoj en sudokcidenta Gŭangŝjio de Ĉinio. Ĝi havas platan kaj romboforman korpan, kies larĝeco egalas trionon de ĝia totala longeco. Ĝia vosto plata kaj larĝa en la antaŭa parto kaj maldika en la malantaŭa parto estas 2-2,7-oble longa kiel ĝia korpo, kun venenaj segilformaj dornoj. Ĝi havas buŝeton sur la abdomeno, kun plataj dentetoj. Ĝiaj okuletoj estas iom elstaraj kun paro da akvoeniraj truoj malantaŭ si. La ido estas glata sen skvamoj. La matura fiŝo havas strion da tuberaj dornoj de sia malantaŭa kapo ĝis vostaj dornoj, kaj naĝilojn ĉe la abdomeno. Ĝi estas ruĝbruna.

La supre menciita specio estas unusola dolĉakva elasmobranka fiŝo de Ĉinio. Ĝi pezas 1-1,5 kilogramojn, maksimume 20 kilogramojn. Ĝi ofte sin kaŝas en akvofundo kaj moviĝas malrapide. Sen veziketo kaj pulmoj, ĝi havas 5 branktruojn. Ĝi nutras sin per malgrandaj fiŝoj, salikokoj kaj akvaj vermoj. Interesa estas ĝia kaptado de nutraĵo: Ĝi subite sin levas por ke ĉirkaŭaj fiŝoj kaj salikokoj kolektiĝu sub ĝian korpon Iaŭ la akvofluo, poste ĝi rapide malleviĝas por mortpremi la fiŝojn kaj salikokojn. Ĝi naskas ĉiufoje 7-8 fiŝidojn. Post sia naskiĝo la idoj sin alkroĉas al la brusto de la patrino kaj sendepende vivas nur post kiam ili plenkreskas.

Frue en Song-dinastio de Ĉinio jam estis registro pri produktado de tia fiŝo en Gŭangŝji. En 1962 ĉina anatomo pri fiŝo konstatis, ke dolĉakva kaj mara ruĝbrunaj rajoj apartenas al la sama specio. Sed kial la du "fratoj" vivas aparte? En la lastaj jaroj geologoj solvis la problemon: Pro terkrusta ŝanĝiĝo tiaj fiŝoj vivantaj en la riveroj Mingĝjang kaj Zŭoĝjang de Gŭangŝji ne povis reveni al maro kaj fariĝis nova specio post longa tempo.

Kategorio:Rajoformaj
Zemstvo

[eta|250ra|*Zemstvo vespermanĝe* de [Grigorij Mjasojedov. 1872.]]
**Zemstvo** (= *"landeco"*) estis asembleo en la antaŭrevolucia cara Rusio, elektita el nobeloj, burĝoj kaj kamparanoj en kelkaj rusaj provincoj (laŭ PIV). Temis do pri ekzemplo de loka administracio. Ĝia agado gravis dum la liberalaj reformoj de la caro Aleksandro la 2-a.

Kategorio:Registaro de Rusio
Kategorio:Politika historio de Rusio
Tigrostria rano

alternative=A színezete jól elrejti a természetes élőhelyén|eta|Ĝia kolorigo bone kaŝas ĝin en sia natura vivejo
eta|Deproksime
eta|Naĝanta
eta|Kun malantaŭ striko
La **tigrostria rano** *(Rana tigrina*, poste *Hoplobatrachus tigerinus)* el la ordo de anuroj kaj familio de ranedoj troveblas en Hubej, Hunan, Ĝjangŝji, Anhuj, Ĝjangsu, Ĝeĝjang, Fuĝjan, Gŭangdong, Gŭangŝji, Junnan, Gujĝoŭ, Tajvano de Ĉinio kaj ankaŭ vidiĝas en diversaj landoj de la Hindoĉina Duoninsulo kaj Indonezio.

Ĝiaj dorso kaj korpoflankoj estas flavverdaj kun iom da bruna koloro kaj neregulaj malhelaj strioj. Sur la dorso troviĝas multaj haŭtaj eĝetoj maksimume 10-14 en diversaj longoj, kiuj ne regule viciĝas. Ĝia haŭto estas maldelikata kun veruketoj inter la eĝetoj. Ĝia abdomeno estas blanka. La virbesto estas longa je 7&nbsp;cm. kaj la bestino je pli ol 10&nbsp;cm.

La tigrostria rano vivas en sovaĝejoj ĉe monteta piedo, aŭ en lageto] kaj akvokampoj. Ĝi nutras sin per diversaj insektoj, lumbrikoj, kaj ankaŭ ranetoj kaj ranidoj. Ĝi serĉas manĝaĵon nokte kaj tage sin kaŝas en terkavo profunda ĉ. 30&nbsp;cm. apud rizejo.

La virbesto havas paron da eksteraj voĉsakoj, laŭta kvako sonas kiel bojado de hundo. La tigrostria rano de Fuĝjan demetas frajojn maje kutime en rizejo aŭ lageto. La diametro de la frajo estas ĉ. 1,8&nbsp;mm. La plejparto de la elfrajiĝintaj idoj vivas surfunde de rizejo kaj lageto.

La tigrostria rano estas unu el la manĝeblaj ranoj ŝatataj de la ĉina popolo. Ĝia viando delikata povas kompari sin kun tiu de la koko, tial oni nomas ĝin rizeja koko.

Ĝi kaptas insektojn kiel sian nutraĵon. Ĉiutage ĝi manĝas multajn fiinsektojn, kiaj falenoj, tortrikoj, lokustoj ktp. Laŭ statistiko unu rano meznombre formanĝas pli ol 70 fiinsektojn ĉiutage.

Kategorio:Anuroj
Dario la 2-a

**Dario la 2-a** regis la Persan imperion de jaro 423 a.K. ĝis 404 a.K.. Li estis de Aĥemenida dinastio.

**Dario la 2-a **, nomita origine *Oko* kaj ofte per la kromnomo *Noto* (eble el la latina *nothus*, "suda vento", aŭ *noto*, "nodeto", "tumoro", en la senco de "parvenuo", "bastardo"), estis reĝo de Persio praktike post Artakserkso la 1-a.

Artakserkso, mortis malmulte post la 24a de decembro de 424 a.K., kaj sekvis lia filo Kserkso la 2-a. Post monato kaj duono Kserkso estis mortigita de sia frato Sogdiano. Ilia bastarda frato, Oko, satrapo de Hirkanio, ribeliĝis kontraŭ Sogdiano helpe de la eŭnuko Artoksaro, Arbario, la komandanto de la kavalerio, kaj Arsames, satrapo de Egipto. Post mallonga lukto, Oko mortigis Sogdianon, kaj poste venkis super la klopodo perfidi fare de sia frato Arsites.

Oko adoptis la nomon de **Dario**. Nur en pli postaj tekstoj (de la historiisto Paŭzano) li ricevas la nomon de *Noto* ("la suda vento" aŭ "la parvenuo"; "la bastardo"). Nek Kserkso la 2-a nek Sogdiano estas registritaj en la multnombraj babilonaj tabuletoj de Nippur, en kiuj la reĝado de **Dario la 2-a** sekvas tuje tiun de Artakserkso la 1-a.

De la reĝado de Dario oni scias malmulte, nur ke li estis tre dependa el la edzino Parisatido. En la unuaj jaroj de lia reĝado, li devis alfrunti la ribelon de la satrapo Pisutnes kaj la konspiro de la eŭnuko Artoksaro. Ribelo de la medoj en la jaro 409 a.K. estas menciita de Ksenofono. En la tekstoj de Ktesio oni registras kelkajn insurekciojn de la haremo, en kiuj li gajnis parton de sia malbona reputacio.

Li ne intervenis en grekaj aferoj, eĉ ne kiam la atenanoj apogis en 413 a.K. la ribelan Amorĥon en Karia, eĉ ne kiam la atena povo estis rompita la saman jaron ĉe Sirakuzo.

Li ordonis al siaj satrapoj de Malgrand-Azio, Tisafernes kaj Farnabazo, prokrastrigi la sendon de impostoj de la grekaj popoloj, kaj tiele ekmiliti kontraŭ Ateno, por tiu celo li aliancanis kun Esparta. En 408 a.K. li sendis sian filon Ciro la Juna al Malgrand-Azio, por daŭrigi la militon pli akre. En 404 a.K. Dario la 2-a mortiĝis, post reĝado de dek naŭ jaroj kaj sekvis lin Artaĥŝaŝt la 2-a.

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.
Kategorio:Aĥemenidoj
Leda martestudo

La **leda martestudo** (*Dermochelys coriacea*), **liuta martestudo** aŭ **dermoĥelio**, el la ordo de la testuduloj kaj la nura travivanto el la familio de la dermoĥeliedoj, estas la plej granda el la ankoraŭ vivantaj testudoj kaj la kvar plej peza moderna reptilo post tri krokodiluloj.

## Taksonomio
*Dermochelys coriacea* estas la nura specio en la genro *Dermochelys*.

Domenico Agostino Vandelli unue nomis la specion en 1761 kiel *Testudo coriacea* (*leda testudo*) post vidi beston kaptita en Ostia kaj donacita al la universitato de Padua de la papo Klemento la 13-a. En 1816, la franca zoologo Henri Marie Ducrotay de Blainville elpensis la terminon *Dermochelys* kaj la leda martestudo estis reklasita kiel *Dermochelys coriacea*. En 1843, la zoologo Leopold Fitzinger metis la genron en ĝian propran familion, *Dermochelyidae*.

## Distribuo
La leda martestudo vivas en Pacifiko, Hinda Oceano kaj Atlantiko. Ĝi estas 200–300&nbsp;cm longa kaj pezas centojn da kilogramoj. Ĝia dorso estas bistra kun helflavaj makuloj kaj ĝia brusto estas hela. Ĝia dorso surhavas molan ledecan haŭton kun sep vertikalaj eĝoj. Ĝia ventra kiraso ne tute ostiĝas kaj surhavas kvin eĝojn. Ĝiaj kvar membroj aspektas kiel padeloj. La antaŭaj inembroj estas fortikaj, longaj kaj plataj sen ungoj, dum la malantaŭaj mallongaj. Ĝi havas mallongan voston.

La leda martestudo vivas en tropikaj, kaj subtropikaj maroj. Ĝi naĝas tre rapide, sed sur la tero ĝi rampas tre malrapide, maksimume nur po 270 metrojn hore. Ĝia vivo tamen povas daŭri centojn da jaroj. Ĝi fekundiĝas inter majo kaj julio. Tiam ĝi naĝas de malprofunda maro al marbordo. La testudino fosas kavon sur plaĝo per siaj fortikaj antaŭaj membroj por demeti ovojn. Ĝi demetas po 90-150 ovojn foje. La idoj eloviĝas post dumonata natura kovado kaj venas al maro unuj post aliaj. La leda martestudo nutras sin ĉefe per moluskoj, salikokoj, kraboj kaj fiŝoj kaj ankaŭ algoj kaj aliaj markreskaĵoj.

## Bildaro
## Referencoj
Kategorio:Testuduloj
Kategorio:Martestudoj
Steindachnera trionikso

La **steindachnera trionikso** (*Palea steindachneri*) el la ordo de testuduloj kaj familio de trioniksedoj troviĝas en Gŭangdong, Gŭangŝji, Junnan kaj Gujĝoŭ de Ĉinio. Ĝi kun longeco de 40-50 cm havas longan rostron kun naztruoj sur ties pinto, malgrandajn okulojn kun rondaj pupiloj kaj po unu grandan verukon ambaŭflanke de sia kolobazo. Ĝia korpo estas kovrita de mola haŭto sen kornecaj platoj. En la antaŭa rando de ĝia dorshaŭto estas vico da dikaj verukoj. Ĝia dorso estas olivverda aŭ brungriza kun nigraj makuloj kaj ventro helflava. Ĝi povas enŝovi siajn kapon kaj longan kolon en la karapacon. Ĝi posedas platajn membrojn, kiuj havas po kvin fingrojn kun tri ungoj. Membrano bone kreskanta interligas la fingrojn. La virbesto havas pli platan korpon kaj pli longan voston, kies fina parto vidiĝas el la karapaco, kaj estas tute male por la ina.
La besto vivas en riveroj, lagoj, basenoj kaj pli grandaj monttorentoj de la suda parto de Ĉinio. Ĝi povas rapide eniĝi en ŝlimon ĉe akvofundo. Tage ĝi ŝatas sin sunumi surakve kaj nokte aktivadas surborde. Ĝi rapide naĝas kaj nutras sin per fiŝoj, salikokoj, kobitidoj, helikoj `kaj lumbrikoj, kaj ankaŭ akvaj herboj. Jen la lokanoj priskribas ĝian vivkutimon tiel: "Ĝi surbordiĝas dum printempa akvoŝveliĝo, kuŝas en la ombro de arbo dum varmega somero, sin kaŝas en ŝtonkaverno dum malvarmeta aŭtuno kaj ehiras en profundan lagon dum frosta vintro." Ĝi demetas ovojn inter majo kaj aŭgusto. Tiam ĝi kutime surteriĝas en nokto kaj fosas kavon ĉ. 10 cm. profundan per la malantaŭaj membroj en ŝirmita kaj sunplena loko sur plaĝo. Ĝi ĉiufoje ellasas kelke aŭ dekojn da ovoj laktoblankaj kaj preskaŭ rondaj kun diametro de 2-3 cm., larĝeco de 2 cin. kaj pezeco de 10 gramoj. Post natura kovado de ĉ. du monatoj la idoj eloviĝas kaj rampas en akvon. Vintre de novembro ĝis la venonta marto la besto restas en aroj surfunde sen manĝi kaj moviĝi ĝis la alveno de varmeta printempo.

Kategorio:Testuduloj
Akva varano

La **akva varano** (*Varanus salvator*) el la ordo de skvamuloj kaj familio de varanedoj troviĝas en Junnan, Gŭangŝji kaj Gŭangdong de Ĉinio, kaj ankaŭ en la Hindoĉina Duoninsulo, Bangladeŝo, Srilanko, la Filipinoj kaj Sumatro, Javo, Kalimantan kaj Sulaveso de Indonezio.

Tiu orientalisa specio havas grandan korpon, dikajn membrojn, longajn kapon kaj rostron, maldikan langon kun forko en la antaŭa parto, voston longan kaj ne facile rompiĝeman. Ĝi longas ĉ. 3 metrojn.

La akva varano estas la dua granda el la lacertoj en la mondo. Ĝi vivas ĉe riveroj kaj ties bordoj en montaroj, humidaj arbaroj aŭ riverbuŝoj kaj lagetoj. Ĝi kapablas naĝi kaj arbogrimpi. Ĝi nutras sin per fiŝoj, salikokoj, birdetoj kaj iliaj ovoj, kaj ankaŭ aliaj reptilioj, musoj kaj insektoj. Foje ĝi eĉ rampas en vilaĝon por ŝteli nutraĵon.

Ĝi surtere moviĝas tre facile, sed ne rapide. Ĝia longa vosto estas flanke platforma. Kiam ĝi estas atakata, ĝi frapas la atakanton per la vosto kaj samtempe gratas per la ungoj kaj mordas per la buŝo. La varano estas tre forta. Ĝi povas facile faligi plenkreskan viron per unu vostfrapo.

Iu ĉeĥo faris eksperimenton: li alligis varanon korpe longan 80&nbsp;cm. al ĉareto, en kiu oni metis infanon kun pezeco de 16 kilogramoj, la varano fortiris la ĉareton senpene. Poste, kiam alia homo kun pezeco de 60 kilogramoj eksidis sur la ĉareton, ĝi ankaŭ povis movi ĝin kun peno. La varano preferas kuŝi en varmeta akvo, foje kelkajn horojn semove. Kolerita aŭ ekscitita, ĝi eligas sonojn "ĉi, ĉi, ĉi", sed ĝi neniam la unua atakas. La varano estas facile dresebla.

## Taksonomio 
* *V. s. savanto* - oftas en Srilanko.
* *V. s. andamanensis* - oftas en la Andamanaj Insuloj.
* *V. s. bivittatus* - oftas en Javo, Balio, Lombok, kaj aliaj insuloj en Indonezio.
* *V. s. komaini* - plejparte ofta en Tajlando.
* *V. s. macromaculatus* - ofta en Tajlando, Singapuro, Sumatro, Borneo kaj proksimaj insuletoj.
* *V. s. ziegleri* - oftas nur sur la insulo Obi.

La subspecio *V. s. cumingi*, *V. s. marmoratus* kaj *V. s. nuchalis* estas klasifikitaj kiel sendependaj specioj.

## Vidu ankaŭ 
* Hindoĉinaj mangrovoj

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Varanedoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kvarunga testudo

La **kvarunga testudo** (*Testudo horsfieldii*) el la ordo de testuduloj kaj familio de testudedoj troviĝas en Ŝinĝango de Ĉinio kaj ankaŭ videblas en Kaŭkazo, nordorienta Irano, Afganio kaj nordokcidenta Hindio. Ĝia karapaco longas ĉ.. 25&nbsp;cm., ĝiaj kvar membroj estas en formo de cilindro kaj ĝiaj antaŭaj membroj havas po kvar ungojn, inter kiuj ne estas membrano.
La kvarungaj testudoj vivas en fekundaj stepoj aŭ dezertaj regionoj. Ili manĝas junajn herbojn, kaj iam ankaŭ ŝelon de arbustoj. Somere en varmega kaj seka dezerto ili akiras bezonatan akvon nur el manĝaĵoj. Dum marto kaj aprilo ili sufiĉe viglas kaj serĉas nutraĵon de sunleviĝo ĝis sunsubiro. Tiam ili ĉiutage kapablas rampi pli ol 2 000 metrojn. Ili rapide grasiĝas pro abundo da nutraĵoj. Ne longe poste ili faras sekskuniĝon. Ili havas malhelbrunan koloron dum gravedeco. Tuj post la sezono de fekundiĝo la getestudoj disiĝas. De marto ĝis majo la testuduno demetas ovojn en lumriĉa loko sen kreskaĵoj. Ĝi faras foson kun profundo de ĉ. 10–12&nbsp;cm. per la postaj membroj. Ĝi demetas en ĝin unuafoje 2-5 ovojn, post keikaj tagoj ankoraŭ 2-3. Iuj eĉ demetas ovojn triafoje. La ovo havas diametron de ĉ. 5&nbsp;cm. La idoj eloviĝas post natura kovado de 65-82 tagoj. La kvarunga testudo kreskas malrapide kaj vivas longe. Ĝi maturiĝas en la aĝo de 10 jaroj. Tiam ĝia karapaco longas 9–10&nbsp;cm. Kiam ĝi aĝas 20 jarojn, la karapaco longas 15&nbsp;cm. kaj kiam ĝi aĝas 50 jarojn, la karapaco longas 20&nbsp;cm. Ĉiujare ĝi aktivadas kelkajn monatojn. Kiam regas trosekeco kaj frosteco, ĝi sin kaŝas en memfarita truo longa 2 metrojn kun larĝa fino. Ĝi dormas en ĝi ĝis la vetero pliboniĝas. Multaj rabobestoj kaj rabobirdoj kaptas ilin por manĝi, precipe junaj testudoj estas pli facile atakeblaj pro sia mola karapaco.

Kategorio:Testudoj
Zelkovo

**Zelkovo** (*Zelkova*) estas genro de monoikaj arboj kaj trunkarbustoj parencaj al ulmo el ulmacoj. 

En Kreto kaj Azio estas konataj 6 specioj, kultivataj por ornamo kaj ankaŭ por ligno, uzataj por konstruado de domoj, ŝipoj kaj vagonoj.

;Specioj
**Zelkova abelicea* - Kreta zelkovo
**Zelkova carpinifolia* - Kaŭkaza zelkovo
**Zelkova serrata* - Japana zelkovo
**Zelkova sicula* - Sicilia zelkovo
**Zelkova sinica* - Ĉina zelkovo
**Zelkova schneideriana* - Ŝnejdera zelkovo

Kategorio:Arboj
Kategorio:Ulmacoj
Martestudoj

**Martestudoj** (Superfamilio *Chelonioidea*) estas testuduloj trovataj en ĉiuj oceanoj de la mondo krom la Arkta Oceano. Estas sep ankoraŭ vivantaj martestudaj specioj: flatback, kelonio, akcipitrobeka martestudo, atlantika bastarda testudo, leddorsa martestudo, kareto kaj olivverda bastarda testudo. Pasintece oni klasis la orient-pacifikan grupon de la kelonioj kiel aparta specio (nigra martestudo), sed genetikaj atestaĵoj montris ke laŭ evoluhistorio ĝi ne estas diferenca de la kelonio.

Ĉiuj krom la leddorsa martestudo estas en la familio keloniedoj; la leddorsa martestudo apartenas al la familio Dermochelyidae kaj estas ĝia sola membro. Oni trovas la barilrifan testudon nur ĉe la norda marbordo de Aŭstralio.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kélonia

## Eksteraj ligiloj 
* SWOT - The State of the World's Sea Turtles - la plej ĝisdataj informoj pri nombroj de martestudoj tutmonde
* Sciencistoj de Oceana postspuras martestudojn en la Mediteraneo kaj Atlantiko penante informiĝi pri iliaj vivkutimoj en la maro
* *Conserving Turtles on a Global Scale*
* Subakva videofilmo  pri martestudoj en la Ruĝa Maro
* Konservado de martestudoj 


Kategorio:Maraj reptilioj
Jacob Friedrich Reimmann

**Jacob Friedrich REIMMANN** (naskiĝis la 22-an de januaro, 1668 en Gröningen, mortis la 1-an de februaro 1743 en Hildesheim) estis germana luterana teologo, pedagogo, historiisto kaj filozofo. Li estas rigardata kiel fondinto de la moderna germana literaturscienco kaj genealogio. Pro lia nekredeble produktema, sistema kaj multflanka verkado pri diversaj filologiaj temoj li jam dumvive famiĝis.

Hodiaŭ specialistoj envicigas Reimmann-on al la elstaraj pensantoj de la germana kaj eŭropa racionalismo.

## Eksteraj ligiloj (en la germana) 
* Detala biografio kaj verkaro 
* [Jacob Friedrich Reimmann](http://mdz.bib-bvb.de/digbib/lexika/adb/images/adb027/@ebt-link?target=idmatch(entityref,adb0270718)) en la Allgemeine Deutsche Biographie (ADB)
* Jacob Friedrich Reimmann en la biografia-bibliografia eklezia leksikono (BBKL)
* [Jacob Friedrich Reimmann](http://mdz.bib-bvb.de/digbib/lexika/zedler/images/ze31/@ebt-link;nh=1;cs=default;ts=default;pt=1369963;lang=de?collection=images;book=ze31;target=IDMATCH(entityref,ze310133);;__next_hit__=1370095;) en la baroka enciklopedio de Zedler

Kategorio:Germanaj teologoj
Kategorio:Germanaj pedagogoj
Zenano

*Tiu ĉi artikolo estas pri la hindidoma zenano. Ankaŭ ekzistas artikolo pri la **vesta zenano***.
----

**Zenano** estas parto de la hindia domo, en kiu la virinoj de altaj klasoj estis apartigitaj.

## Eksteraj ligiloj 
[* Glosaro de barata arkitekturo  (anglalingve)]

## Piednotoj 
Kategorio:Mogola arkitekturo
Kurtvosta pito

La **Kurtvosta pito** aŭ **hindia pito** () estas unutipa birdospecio el la familio de pitedoj. Ĝi troviĝas en suda Azio.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *brachyura* venas el la antikva greka *βραχύς* (*brakus* = mallonga) kaj *οὐρά* (*oŭpa* = vosto), ĉar Karolo Lineo kiu priskribis tiun specion en 1766 rimarkis tiun anatomian trajton. Tamen, la vosto de tiu specio ne estas pli mallonga ol tiu de aliaj pitoj.

## Disvastiĝo kaj habitato
La hindia pito troviĝas en nordeosta Pakistano (Margalla Montetoj) kaj en la antaŭmontoj de Himalajo de uesta Himaĉal-Pradeŝo (Dharmsala, Kangra) eosten ĝis centra Nepalo kaj eble Sikimo, kaj suden ĝis centra kaj uesta Barato (de suda Okcidenta Bengalio ĝis Guĝaratio kaj Mumbajo). Ĝi vintras suden al suda Barato (suden de Goao) kaj Srilanko.

Ĝi vivas en foliarbaj kaj ĉiamverdaj arbaroj kun densa subkreskaĵaro en malaltaj teroj kaj antaŭmontetoj, same kiel en arbustaroj kaj bambuejoj. Ĝi ankaŭ troviĝas en sekaj herbaj riveraj bordoj.

[maldekstra|eta||240ra|Plenkreskulo en [Ghazipur]]
## Aspekto 
Ĝi havas rigide mallongan voston kun longeco de 18 - 19 centimetroj. Ĝi estas bela birdo kun plumaro blua, nigra, ruĝa, bruna, verda, ĉamkolora kaj blanka. Ĝiaj brile bluaj plumoj sur la ŝultroj estas tre okulfrapaj, tial oni nomas ĝin ankaŭ bluflugila pito. Dum flugado la blankaj makuloj sur la flugiloj montriĝas klare. Ambaŭ seksoj havas la saman koloron.

## Konduto 
La hindia pito vivas solece kaj emas sin kaŝi. Ĝi ofte aktivadas unuope en densaj arbetaroj kaj herbaroj. Ĝi estas sprita kaj sagaca. Ĝi saltas, kun kuntirita kolo kaj kurbigita dorso, sinsekve kelkfoje, ĉiufoje pli ol unu metron. Sidante, ĝi de tempo al tempo etendas sian kolon por rigardi ĉirkaŭen. Dum ekscitiĝo ĝi hirtigas plumojn kaj tremigas siajn flugilojn en palpebruma daŭro. Kiam ĝi atakas, ĝi bekas kun flugiloj supren levitaj kaj kolo etendita. Kaj kiam ĝi estas surprizita, ĝi fuĝas en herbaron kun klinita kapo. Ĝi manĝas ĉefe lumbrikojn, helikojn, araneojn kaj aliajn animalojn. Ĝi flugas en rekta linio, sed ne alte nek longe. Ĝi ofte flugas tuj super la tero, aŭ flugas kun saltado. Ĝia fluga rapideco estas 40 kilometroj hore. Ĝia krio havas tri silabojn. Dum sezono de fekundiĝo ĝia krio similas al tiu de la kato.

## Generado 
La hindia pito kutime konstruas surtere aŭ sur branĉoj neston el branĉetoj, radikoj, folioj kaj musko. La birdino zorgas pri konstruado de nesto, kovado kaj nutrado de idoj. Ĝi kovas ĉiufoje 4 - 6 ovojn grizajn kun purpure brunaj makuloj. Kiam la birdino estas surprizita, ĝi havas la kutimon ŝirmi la enirejon de la nesto per maldikaj branĉoj.

## Vidu ankaŭ 
* Gir-Arbaro

## Referencoj 
Kategorio:Pitedoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Orientalisa faŭno
Relikva mevo

La **Relikva mevo** (*Ichthyaetus relictus*) estas birdo el la ordo de ĥaradrioformaj kaj familio de laredoj. Oni kredis ĝin orienta raso de la Nigrakapa mevo ĝis 1971 kaj estis tradicie iam metita en la genron *Larus*. La nomo devenas el ties iama statuso kiel relikva specio.

Ĝi estas malofte videbla en Ĵŭoŝuj-rivero norde de Gansu-provinco de Ĉinio. Oni povas observi ĝin ankaŭ ĉe iuj lagoj de Kazaĥlando kaj ĉe tiuj de la orienta parto de la Mongola Popola Respubliko. 

Tiu palearktisa birdo aspekte tre similas al la brunkapa mevo. Tial dum longa tempo oni rigardis ĝin kiel varion de la brunkapa mevo aŭ kiel hibridon de ia fiŝmevo kaj brunkapa mevo. En la lastaj jaroj kelkaj zoologoj asertis, ke la relikva mevo estas nova specio. Ĝi diferencas de brunkapa mevo per tio, ke ĝi havas malhelbrunan kapon, klarajn okulmakulojn, dikan bekon kaj pli longajn tarsojn. Ĉu ĝi estas nova specio aŭ ne, ĝis nun ankoraŭ ne establiĝis iu absolute fidinda opinio. 

Malmultas materialo pri relikva mevo. Kiam oni unuafoje trovis la birdojn, ili estis konstruantaj neston sur insulo 65 metrojn super la marnivelo kune kun alispecaj mevoj. En 1965 estis trovitaj ĉirkaŭ cent paroj da relikvaj mevoj en Zuduoli-lago. En 1968-1972 oni trovis 120 parojn da tiaj mevoj en Alakol-lago.

## Vidu ankaŭ
*Emin-vala stepo

## Referencoj 
Kategorio:Ĥaradrioformaj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Azio
Zendo

**Zendo** estas miskompreniga nomigo de lingvo, kiu povas celi aŭ la

* avestan lingvon, lingvo apartenanta al la irana familio kaj najbara de la sanskrito - en ĝi estis verkita la Avesto, kolekto de la sanktaj libroj de la malnova irana religio, aŭ la
* *pazendan lingvon*, variaĵon de la mezpersa lingvo, kiu uziĝis por la komentoj (*"zend"*) pri la Avesto.

La misa nomigo verŝajne baziĝas sur verko skribita de la dana lingvisto Rasmus Christian Rask: "Pri la aĝo kaj la vereco de la Zenda lingvo (Bombajo, 1826). En tiu libro la termino celas la lingvon uzatan en la zaratuŝtrismaj tekstoj esplorataj de la lingvisto - inter tiuj tekstoj estas kaj teksteroj en la avesta kaj en la pazenda lingvoj.

Kategorio:Lingvoj de Irano
Kelonio

La **kelonio** (ankaŭ: **ĥelonio**) aŭ **granda verda martestudo** (*Chelonia mydas*) el la ordo de testuduloj kaj familio de keloniedoj sin trovas en la ĉina marbordo, precipe en insuletoj de la Sudĉina Maro. Ĝi vivas ankaŭ en Suda Pacifiko kaj Hinda Oceano . La kelonio similas aspekte al la surteraj testudoj, sed ĝi estas multe pli granda ol ili, kun longeco de 100–130&nbsp;cm kaj pezeco de pli ol 100 kilogramoj. Ĝi havas olivan aŭ brunan kornecan platon sur la dorso kaj la blankflavan sur la abdomeno, kun strioj ambaŭflanke. Ĝi ne kapablas enŝovi siajn kolon kaj kvar membrojn, kiuj en formo de naĝilo havas po unu ungon en siaj internaj flankoj. La ungoj de la antaŭaj membroj de la virtestudo estas longaj kaj kurbaj kaj ĝia vosto longa. La kelonio havas po unu akvoplenan foliklon ambaŭflanke de la kloako, kiu povas helpi al ĝi ne nur spiri, sed ankaŭ humidigi teron por faciligi la kavofosadon, kiam la keloniino demetas ovojn. La kelonio spiras per la pulmoj, kaj la spiraero trairas la buŝon kaj nazon.

La kelonioj vivas en tropikaj kaj subtropikaj inaroj kaj aktivadas sub la akvosurfaco ĉe marbordo laŭ migranta linio. Ili nutras sin per fiŝoj, moluskoj, krustuloj kaj maralgoj. Ili estas mildaj kaj malofte aktivadas en aroj. Ĉiujare de aprilo ĝis oktobro ili naĝas aro post aro al maroj tuj ĉe la bordo kaj pariĝas en akvosurfaco ĉe rifoj. Dum pariĝo la virkelonio rampas sur la dorson de la ina kaj kroĉas sin per la ungoj de siaj antaŭaj membroj al la kiraso de la lasta. La pariĝo daŭras 3-4 horojn. La keloniino fosas kavon nokte aŭ matene sur strando. Unue ĝi fosas kavon grandan kiel ĝia korpo. Poste ĝi, kuŝante en la kavo, fosas per la malantaŭaj membroj alian kavon, kiu havas diametron de ĉirkaŭ 20&nbsp;cm. kaj profundon de ĉirkaŭ 50&nbsp;cm, por demeti ovojn. Post tio, ĝi kovras la ovojn per sablo dika je 10&nbsp;cm per siaj malantaŭaj membroj. Kiam ĝi elrampas el la kavo, ĝi ebenigas ĝin per la antaŭaj membroj. Fine ĝi laca revenas al la maro. Ĝi demetas ĉiufoje 100-150 ovojn blankajn kaj rondajn, kun diametro de 4&nbsp;cm. La idoj eloviĝas post sunluma kovado de 50-80 tagoj, elŝovas sin el la sablotavolo kaj rampas al la maro.

eta|*Chelonia mydas*

## Referencoj 
Kategorio:Testuduloj
Kategorio:Martestudoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Reptilioj de Azio
Kategorio:Faŭno de Gujano
Kategorio:Faŭno de Pakistano
Kategorio:Faŭno de Barato
Kategorio:Faŭno de Sudorienta Azio
Kategorio:Faŭno de Bangladeŝo
Kategorio:Faŭno de Birmo
Kategorio:Faŭno de Vjetnamio
Kategorio:Faŭno de Kamboĝo
Kategorio:Faŭno de Tajlando
Kategorio:Faŭno de Malajzio
Kategorio:Faŭno de Indonezio
Kategorio:Faŭno de Usono
Verdkrura tringo

**Verdkrura tringo** () el la ordo de ĥaradrioformaj birdoj kaj familio de skolopedoj estas malofta vaganta birdo.

## Disvastiĝo 
Ĝi vidiĝas en Ŝanhajo, Fuĝjano, Tajvano, la marbordo de Gŭangdongo kaj Hajnan-insulo en Ĉinio, kaj loĝas ankaŭ en orienta kaj sudorienta Azio. Vintre ili translokiĝas al la suda parto de la Hindoĉina Duoninsulo.

## Aspekto 
maldekstra|eta|200ra|Bildo de 1883 pri *Tringa guttifer*.
Ĝia supra korpo estas griza kun nigraj strioj, ĝiaj malsupraj korpo, dorso kaj talio blankaj, ĝiaj brusto kaj supra parto de la korpoflankoj havas sur si nigrajn makuletojn kaj beko kaj kruroj estas verdaj. Ĝi, tre malgranda, havas voston nur ĉirkaŭ 17 cm. longan. Membrano ligas la internan kaj eksteran piedfingrojn ĉe ilia bazo kun la meza piedfingro, kaj du centraj vostoplumoj estas grizblankaj.

La birdoj ordinare unuope aŭ familie vivas en malprofundajoj, marĉejoj, lagetoj kaj deltoj.

## Vivmaniero 
Ili lertas en kurado kaj flugado. Kiam ili flugas, ili ne tre rapide, sed forte svingas siajn flugilojn. Ili ofte staras sur marhorda roko, atendante malfluson. Post malfluso ĝi serĉas nutraĵon per la beko en la marfundajo. Ili ofte saltas por pli profunden enigi sian bekon en ŝlimon, helpe de sia korpopezo. La birdoj krias sonore, kaj la kriado ne sonoras dum la flugado.

## Nutrado 
Iliaj nutraĵoj konsistas el insektoj, moluskoj, krustuloj, anelidoj kaj aliaj.

## Reproduktado 
Ili fekundiĝas en orienta Siberio kaj konstruas neston el herbaj tigoj kaj folioj en seka loko inter herboj ĉe marĉoj kaj riveroj. La birdino demetas 3-5 makulhavajn ovojn, kiujn kovas la gebirdoj alterne, sed ĉefe la birdino. Ĉe la alveno de homoj aŭ bestegoj ili tuj sin levas en la aeron kaj ronde flugas super la nesto, senĉese eligante kriojn. La kovado daŭras 23-25 tagojn.

La verdkrura tringo estas malofta kaj utila birdo, kiun oni devas protekti.

## Bildoj

Nordmann's Greenshank - Jason Thompson.jpg
Spotted Greenshank.jpg

Kategorio:Ĥaradrioformaj
Kategorio:Skolopedoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Tringoj
Asama makako

La **ursmakako** aŭ **asama makako** (*Macaca assamensis*) el la ordo de primatoj kaj familio de cerkopitekedoj vivas en Junano kaj Gŭangŝio de Ĉinio kaj ankaŭ en Birmo, Vjetnamio, Barato, Nepalo, Butano  kaj Sikimo.

## Priskribo 
Ĝi similas al la resuso, sed estas pli forta ol la lasta kaj malpli granda ol la stumpovosta makako. Ĝi havas dikan kaj longan muzelon, mallongan voston, harvorticon sur la verto kaj malhelbrunan hararon. Ĝi longas 56-65 centimetrojn, pezas pli ol dek kilogramojn, kaj ĝia vosto longas 23-25 centimetrojn.

## Vivejo kaj kutimaro 
Tiuj orientalisaj kaj palearktisaj makakoj loĝas en densaj arbaroj sur montoj je 700-2 000 metroj super la marnivelo. Ili aktivadas en aro el kelkaj eĉ dekoj kun unu fortika plenaĝa virsimio kiel sia gvidanto. Nokte ili dormas kaj tage serĉas nutraĵojn. Ili manĝas sovaĝajn fruktojn, foliojn, burĝonojn, maldikajn branĉojn kaj florojn, kiujn ili iom maĉas kaj tuj konservas en vanga saketo por remaĉi kaj engluti en libera tempo. Frumatene ili estas plej viglaj. La makako havas vivkutimojn similajn al tiuj de la resuso, sed ĝi estas malpli lerta kaj pli sovaĝa ol la lasta. Ĝi estas facilmova tiel surtere kiel surarbe. Ordinare ĝi iras per la kvar membroj, sed ĝi povas iri ankaŭ per siaj postaj kruroj. Krom vegetaĵoj, ili manĝas ankaŭ insektojn kaj birdovojn. Iafoje ili eĉ amase malsupreniras montojn por ŝteli fruktojn kaj legomojn. Renkontinte malamikojn, ili tuj surgrimpas sur arbojn aŭ sin kaŝas en herbaro. Ili povas pariĝi la tutan jaron. Post kiam la ursmakakino gravedas ses monatojn, ĝi naskas unu idon ĉiufoje. La patrino tre amas sian idon, kiun ŝi ĉiam portas sur sia brusto. Kiam ŝi sin movas per la kvar membroj, la ido do firme ĉirkaŭprenas ŝin je la brusto.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
*Gŭiĝoŭ-altebenaĵaj foliaj kaj miksaj arbaroj
*Mizoramaj, manipuraj kaj kaĉinaj pluvarbaroj

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Nepalo
Kategorio:Mamuloj de Vjetnamio
Kategorio:Mamuloj de Birmo
Kategorio:Mamuloj de Ĉinio
Kategorio:Mamuloj de Butano
Kategorio:Mamuloj de Bangladeŝo
Kategorio:Mamuloj de Barato
Kategorio:Mamuloj de Laoso
Kategorio:Mamuloj de Tajlando
Kategorio:Cerkopitekedoj
Kategorio:Preskaŭ Minacataj specioj
Kategorio:Primatoj de Azio
Stumpovosta makako

La **stumpovosta makako** (*Macaca arctoides*) el la ordo de primatoj kaj familio de cerkopitekedoj vivas en la suda kaj sudokcidenta partoj de Ĉinio kaj ankaŭ en Hindio kaj la Hindoĉina Duoninsulo.

## Priskribo
Ĝi estas pli fortika kaj pli granda ol la resuso kaj ursmakako. Ĝi havas hararon malhelbrunan. Malsaman aspekton havas la stumpovostaj makakoj vivantaj en malsamaj lokoj. Ekzemple la makakoj, vivantaj en la suda parto de Gŭangŝji, havas nigran hararon maldensan kaj longan, sed tiuj en la norda parto de ĝi portas sur si malhelgrizan hararon pli mallongan kaj pli densan, tial ĝi nomiĝas ankaŭ malhelgriza makako. Ĝia vosto estas stumpa kun longeco de ses aŭ sep centimetroj. La plenkreska virmakako pezas 20 kilogramojn.

## Vivejo kaj vivmaniero
Tiuj orientalisaj makakoj vivas sur rokoplenaj montoj kun arboj en la tropika kaj subtropika zonoj. Ili ŝatas aktivadi en aro el dekoj. Nokte iii dormas kaj tage iras serĉi nutraĵojn. Iliaj manĝaĵoj estas diversspecaj. Krom sovaĝaj fruktoj, folioj, burĝonoj kaj maldikaj branĉetoj, ili manĝas ankaŭ insektojn. Kelkfoje ili eĉ amase ŝtelas de kamparanoj fruktojn, legomojn kaj faras grandan damaĝon al grenplantoj. Akirinte nutraĵon, ili antaŭ ĉio iom maĉas ĝin kaj tuj poste metas ĝin en sian vangan saketon ĝis ĝi estas plenplena. La konservaĵojn ili remaĉas kaj englutas én libera tempo, tiamaniere ili povas mallongigi la tempon en serĉado de manĝaĵoj kaj ankaŭ malmultigi ŝancojn renkontiĝi kun siaj malamikoj. La stumpovostaj makakoj ŝatas agi surtere. Se le troviĝas abundaj nutraĵoj, ili do fiksloĝas tie. Sed kiam mankas al ili nutraĵoj, ili do translokiĝas aliloken, kie troviĝas manĝaĵoj pli abundaj. Ili povas generi en la tuta jaro. Post kiam la makakino gravedas ses monatojn, ĝi naskas ĉiufoje unu idon, kiu pezas 450 gramojn kaj kies vizaĝo kaj korpo estas laktoblankaj. La koloro sur ilia vizaĝo ŝanĝiĝaŝ kun la aĝo. Kiam ili estas plenaĝaj, ilia vizaĝo fariĝas ruĝa, kaj kiam ili maljuniĝas, ilia vizaĝo fariĝas purpurnigra.

## Vidu ankaŭ
*Meghalajaj subtropikaj arbaroj
*Mizoramaj, manipuraj kaj kaĉinaj pluvarbaroj

Kategorio:Ĉinio
Kategorio:Cerkopitekedoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Maniso

eta|Pangolin borneo
La **maniso** (*Manis*) el la ordo de manisuloj kaj familio de manisedoj troviĝas en suda Azio kaj Meza Afriko. Ĝiaj dorso, vosto kaj eksteraj flankoj de la kvar membroj estas kovritaj de kornecaj skvamoj. Ĝia longa kapo estas konusforma kaj la membroj mallongaj. Ĝia maldika korpo longas 40–60&nbsp;cm. kun plata kaj larĝa vosto longa je 27-40 centimetroj kaj lango etendiĝanta 25&nbsp;cm.

La manisoj unuope aŭ duope vivas sur montetoj aŭ ebenaĵoj. Ili lertas en fosado, loĝas en subtera truo, kies diametro havas 20–30&nbsp;cm. kaj kiu kliniĝas suben kaj horizontale kondukas al la nesto. Ilia nesto rondforma kaj kun perimetro de ĉ. 2 metroj estas 3-4 metrojn profunda. Dum ripozo en ĝi ili ŝtopas la elirejon de la truo per tero. Ili dormas tage en sia nesto kaj nokte elnestiĝas por serĉi kiel manĝaĵojn formikojn, termitojn kaj insektajn larvojn.

Antaŭ ol manĝi ilin, la manisoj unue detruas la termitan neston per fortaj ungoj de siaj antaŭaj piedoj, kaj poste etendas sian longan muzelon en la neston kaj per sia mukoplena lango lekas la termitojn. Kiam ili renkontas danĝeron kaj ne havas tempon por eskapi, ili sin kuntiras kaj starigas la akrajn kornecajn skvamojn por sin defendi. Ili sin kuntiras tiel forte, ke preskaŭ neniu sukcesas ilin malvolvi. Laŭdire, kelkiam ili malvolvas siajn kornecajn skvamojn en termita nesto. Kiam termitoj rampas sur la skvamojn, ili do volvas siajn skvamojn kaj malvolvas ilin en akvo, por ke la termitoj flosu sur akvo. Tiamaniere ili ne nur povas manĝi la termitojn, sed ankaŭ purigi per ili siajn skvamojn. La manisoj seksumas aprile kaj maje kaj naskas idojn decembre kaj januare. Ĉiufoje ili naskas unu aŭ du idojn.

Specioj:
* longvosta maniso
* kurtvosta maniso
* Temminck-maniso

Dosiero:Schuppentier-drawing.jpg|
Dosiero:Manis temmincki ugglan.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://letopis.kulichki.net/2001/image2001/pangolin.jpg 
* http://www.chinabiodiversity.com/search/bigpic.shtm?cspcode=011090002  
* http://www.faunistik.net/BSWT/MAMMALIA/PHOLIDOTA/pholidota_01.html 
* http://www.saudeanimal.com.br/pangolin.htm  

Kategorio:Manisuloj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Orientalisa faŭno
Griza baleno

La **griza baleno** (*Eschrichtius robustus*) el la ordo de cetacoj kaj familio de grizbalenedoj havas du specojn, kiuj troviĝas en la orienta kaj okcidenta Pacifiko. Ĉe la okcidenta Pacifiko ili vivas en la akvoj de Oĥotska Maro ĝis la sudo de la Korea Duoninsulo, ĉe la orienta Pacifiko iliaj spuroj troviĝas en la maroj inter la Beringa Maro, Kalifornio kaj la okcidenta Meksiko. Forme ili similas kaj al la nigraj balenoj kaj al la balenopteroj. La supra makzelo ne estas tiel mallarĝa kaj longa kiel tiu de la nigra baleno, nek tiel plata kaj larĝa kiel tiu de la balenoptero. Sen dorsa naĝilo ili havas 7-15 ĝibajn elstaraĵojn ĉe la vosta dorso. Kun brusta naĝilo ĉ. 2 metrojn longa la matura griza baleno pezas 24-37 tunojn. La tuta korpo, 10-15 metrojn longa, estas nigra aŭ malhelgriza kun blankaj makuloj.

En la Norda Ameriko la grizaj balenoj plejparte migras suden preter San Diego inter la fino de decembro kaj la komenco de februaro, kaj plie, 95% el ili migras je 3–5&nbsp;km. for de la marbordo. En marto ili komencas reveni norden. Nur malmultaj el ili la tutan someron restas ĉe la marbordoj de Oregon kaj Kalifornio. En Azio ili migras de Oĥotska-maro al la Japana Maro kaj daŭre laŭ la orienta marbordo de Koreio al la Sudĉina Maro, parto de ili migras tra Cuŝima-Markolo al la Flava Maro. Ili migras norden aprile kaj maje. Ili manĝas ĉefe grandajn planktonojn, precipe salikokojn, moluskojn kaj fiŝetojn. Dum migrado ili ĝenerale moviĝas unuope aŭ 2-3-ope, ĉiuhore 4-5 marmejlojn, maksimume 78 marmejlojn. Ili povas helpi unu alian. Kiam iu el ili vundiĝas, malsaniĝas aŭ akuŝas; la aliaj do levas ĝin al akva surfaco por ke ĝi facile spiru. La grizaj balenoj estas la unusola speco el sia familio, kiu produktas idojn ĉe malprofunda maro. Ili naskas januare kaj februare post 11-12-monata gravedeco. La novnaskito longas 4-5 metrojn kaj pezas 1,5 tunojn.
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Cetacoj
Brunkapa mevo

La **brunkapa mevo** (*Chroicocephalus brunnicephalus*) el la ordo de ĥaradrioformaj birdoj kaj familio de laredoj reproduktiĝas en okcidenta Ŝinĝango, Ĉinghaj kaj Tibeto kaj travintras en Junano kaj eĉ pli sudaj lokoj en Ĉinio. Ĝi videblas ankaŭ en aliaj landoj de Azio.

## Aspekto 
alternative=Brown-hooded Gull.jpg|maldekstre|eta|*Chroicocephalus brunnicephalus*
La birdo estas mezgranda (41 ĝis 45 cm), kun griza supra korpo kaj blanka malsupra korpo, bruna kapo kaj ruĝaj beko kaj piedoj. La gebirdoj estas samkoloraj, vintre malaperas bruna koloro sur la kapo, nur ĉirkaŭ la okuloj vidiĝas iom da malhelbrunaj plumoj.

## Kutimoj 
La brunkapaj mevoj vivas en lagoj kaj riveroj sur altebenaĵoj. En marto ili translokiĝas al reproduktejoj. Ili aktivadas 3-5-ope kaj serĉas fiŝetojn en malprofunda akvo, sed ili ne kapablas plonĝi. En aprilo ili flugas en aroj al insulo kaj tie okupas lokon por konstrui neston.

Ili faras neston ĝenerale sur malkompakta aŭ sabloza terpeco unue en la mezo de insulo, kaj poste ĉe ĝia bordo. Ili pariĝas en nesto aŭ ties ĉirkaŭaĵo. Ili demetas ovojn de aprilo ĝis junio. En ĉiu nesto estas 1-6 ovalaj ovoj en koloroj helverda, helbruna, helgriza aŭ okra, kaj surhavantaj tebrunajn makulojn kaj striojn. Ordinare la gebirdoj alterne ekkovas tuj post kiam la birdino ellasas la unuan ovon. Kiam unu el ili kovas ovojn, la alia staras apud la nesto aŭ serĉas nutraĵon ekstere. Reveninte, la nutraĵserĉanta birdo malleviĝas ĉe la neston kaj ekkaresas la kovantan birdon per la beko, balancas la kapon kaj poste ili interŝanĝas la lokon. 

La kovado daŭras 22-24 tagojn. La novnaskitoj kovritaj de lanugo estas helbrunaj, laktflavaj, grizblankaj, okraj kaj punktohavaj de nigraj makuletoj, kun karnoruĝa beko kaj malhelruĝaj tarsoj kaj ungoj. Dum unu semajno post sia naskiĝo, la idoj moviĝas sub la flugiloj de la gepatroj, poste ili jam povas paŝi ĉirkaŭ la nesto. La gepatroj nutras siajn idojn per akvaj puloj kaj fiŝetoj. Post ĉirkaŭ kvar semajnoj iliaj plumoj bone elkreskas, sed ili ankoraŭ bezonas nutradon de siaj gepatroj. En la mezo de oktobro ili translokiĝas al la sudo.

Kategorio:Laredoj
Kategorio:Birdoj de Azio