Vezuvio

eta|Satelita bildo de Vezuvio, en kiu videblas la konuso ĉirkaŭita de la restaĵoj de la praa monto Somma
[eta|maldekstre|180ra|Situo de Vezuvio inter la [Apeninoj|Montoj Apeninoj kaj la Tirena Maro (nordo estas oblikva)]]
**Monto Vezuvio** (itale, *Monte Vesuvio*, elp.:*MONte veZUvjo*) estas vulkano situanta oriente de Napolo, Italio, kiu desupere observanta la golfon de Napolo. Unu el la tri plej aktivaj vulkanoj en Italio, kaj unu el la plej perfortaj sur la tero, ĝi estas 1.281 metrojn alta. La regiono ĉirkaŭ ĝi estas nacia parko (1996).

La erupcio de Vezuvo en 79 p.K. detruis la romiajn urbojn Pompejo kaj Herkulano. Ĝi estis la unua dokumentita eksplodo en la historio. De tiam Vezuvio erupciis multajn fojojn kaj estas konsiderata unu el la plej danĝeraj vulkanoj en la mondo pro la alta loĝdenso ĉirkaŭ ĝi. En kazo de eksplodo, ĉirkaŭ tri milionoj da homoj estas en danĝero.

## Geologio 
Inter la Apeninoj kaj la bordo de la Tirena Maro estas sinsekvo de vulkanoj, plejparte ne plu aktivaj. Ĉirkaŭ Napolo estas Insulo Ischia (lasta erupcio en 1301), Flegreaj Kampoj (lasta erupcio en 1538) kaj Vezuvio, kiuj estigas la "kampanan vulkanan arkon". Pli sude, la sinsekvo plu daŭras sub la maro (krom monto Vulture) kaj ekreaperas ekster la akvo kun la insula vulkano Strombolo.

Vezuvio estas plurtavola vulkano karakterizita per kruta pinto kaj perfortaj erupcioj. La monto havas longan historion - la plej malnova roko provita el ĝi aĝas ĉirkaŭ tricent mil jarojn kaj probable estis parto de pli frua praa vulkano nomata Monto Somma.

La restaĵoj de Somma, kune kun Vezuvio, konsistigas la vulkanan komplekson Somma-Vesuvio. La kruta rando de la estuaro de Somma ĉirkaŭis la Vezuvian konuson ĝis la granda erupcio en 79 p.k., kiu detruis parton de la rando de la kaldero. Hodiaŭ ĝi estas ĉirkaŭita de la ĉirkaŭaĵoj de Somma nur norde kaj oriente. La diametro de la vulkano estas 5 km. La strukturo de la monto daŭre varias de erupcio al erupcio. Nuntempe (2008) la alteco de la centra konuso estas 1.281 metroj, la randoj de la somma atingas altecon de 1.149 metroj, kun inter ili kaj la vulkana konuso disigas la valon Atrio-di-Cabalio, longan 5 km.

### Erupcioj 
En la areo okazis erupcioj jam antaŭ 400mil jaroj, sed la nuntempa Vezuvio naskiĝis ĉirkaŭ antaŭ 20mil jaroj kaj estis komence pli alta ol hodiaŭ.

En la komenco estis almenaŭ du gravaj erupcioj, kiuj atingis aŭ superis la nivelon "5" en la skalo de Vulkan-eksploda indikiloj ("pliniaj" aŭ kataklismegaj erupcioj): "Pomici di Base" (ĉ. 16000 a.K.) kaj "Pomici Verdoline" (ĉ. 14000 a.K.). Poste, sed ankoraŭ antaŭ historiaj tempoj, okazis du aliaj pliniaj erupcioj: "Pomici di Mercato" (ĉ. 6000 a.K.) kaj "Pomici di Avellino" (ĉ. 2000 a.K.). Aliaj gravaj historiaj erupcioj okazis en la jaroj 472, 512, 1631, ses fojojn en la 18-a jarcento, ok fojojn en la 19-a jarcento, 1906, 1929 kaj 1944. Ekde 1944 ne estis erupcioj.

El tiuj, laŭ la Smithsonian Institution ke estas magmo sub Vezuvio ĉirkaŭ 8 km sub la marnivelo; la magmo estigas ĉambron vasta almenaŭ 400 km².

## Urboj kaj urbetoj 
Malgraŭ la danĝero de gravaj erupcioj, la regiono ĉirkaŭ la piedoj de Vezuvio estas dense loĝata.

Jam en la antikva tempo *Pompeii* (Pompejo), *Herculaneum* (Herkulano) kaj *Stabia*, ĉiuj detruitaj de la erupcio de la jaro 79, estis sufiĉe grandaj urboj. Nun en la sama lokoj estas Pompei, Ercolano, Castellammare di Stabia. Apud la maro estas ankaŭ Torre del Greco, Torre Annunziata, Portici ktp, kaj en la orienta flanko Ottaviano, San Giuseppe Vesuviano ktp.

## Biologio 
La natura areo ĉirkaŭ Vezuvio estas ekde 1995 nacia parko (75 km²).

Kvankam la ĉefa celo de la parko estas protekti geologion kaj mineralojn de la vulkano, estas interesaj ankaŭ bestoj kaj plantoj.

Inter aliaj, estas likeno, *Stereocaulon vesuvianum*, kiu kreskas nur sur Vezuvio kaj kovras la tutan lafon de 1944 donante al ĝi grizarĝentan koloron.

## Fotoj 

Dosiero:VesuvKrater.jpg
Dosiero:Napoli_Vesuvio.jpg

## Referencoj kaj eksteraj ligiloj 
* Vezuvia Observatorio (itale kaj angle)
* Stromboli Reta - Vezuvio & Campi Flegrei  (itale, germane kaj angle)


Kategorio:Montoj kun alteco inter 1000 kaj 1999 m