open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mátraszentlászló

**Mátrazentlászló** (mAtrasentlAslo) estas malgranda vilaĝo en Hungario en regiono **Norda Hungario**, en departemento Heves, en subregiono de Gyöngyös.
[eta|dekstra|300px|[Ladislao la 1-a (Hungario), pri kiu nomiĝis Mátraszentlászló]]
* Areo: &nbsp;km²
* Loĝantaro: 
* Poŝtkodo: 
* Telefonprefikso: 37

## Situo
La vilaĝo situas en montaro Mátra, laŭ flankovojoj.

## Historio
Ĝis 1938 estis malgranda vilaĝo Óhuta, kiu ricevis novan nomon pri datreveno pri Stefano la 1-a (Hungario). La loĝantoj estis precipe slovakoj, kiuj okupiĝis pri forstrumado. Tiam same tiel naskiĝis proksimaj vilaĝoj Mátraszentistván kaj Mátraszentimre. La 3 vilaĝoj nomiĝas **triopo**. Post la 2-a mondmilito pro loĝantarŝanĝo iom da slovakoj iris al Ĉeĥoslovakio.

## Vidindaĵo
* katolika preĝejo de 1942 en centro de *triopo*.

## Komunumoj pri Ladislao la 1-a (Hungario) en Hungara reĝlando
Oni fondis Asocion pri Ladislao la 1-a (Hungario).
   

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Ituoj

La **ituoj** (*Ittu* aŭ *Ituu*) estas subetno de la oromoj. La ituoj vivas plejparte en la hodiaŭa Mirab Hararghe ("Okcidenta Hararghe"), unu el la 12 zonoj en la etiopia regiono Oromia. La korekta nocio de la itulando estas "Chercher" aŭ "Ona Ituu" (Itua  Provinco).

La ituoj estas dividitaj je 10 subgrupoj: *Baye, Wayye, Aroji, Babo, Gadula, Wachale, Alga, Gamo, Qalu* kaj *Galan*.

Ituoj
Ituoj
Kiĉepoj

La **kiĉepoj** estas etno en Sud-Sudano kaj en la regiono Southern Nations, Nationalities, and People's Region en Etiopio. La kiĉepa lingvo estas dialekto de la lingvo Kacipo-Balesi, unu el la surmika subgrupo de la nilo-saharaj lingvoj. La kiĉepoj estas pli ol 10.000 homoj.

Kiĉepoj
Kiĉepoj
Kiĉepoj
Mekanoj

La **mekanoj** estas minoritata etno en Etiopio kaj Sudano. Ili verŝajne estas malpli ol 100.000 homoj. La mekana lingvo (''Me'en'') apartenas al la nilo-saharaj lingvoj.

Kategorio:Etnoj en Sudano
Kategorio:Etnoj en Etiopio
Ĝiĝeleoj

La **ĝiĝeleoj** estas somala klano, kiu apartenas al la pli granda klano gugudhabeoj, kiu siavice apartenas al la klano Havijeoj.

La ĝiĝeleoj vivas en kelkaj regionoj de Somalio, en Hiiraan, Bay, Bakool,  Shabeellaha Dhexe kaj Shabeellaha Hoose. 

Ili ankaŭ vivas en la regiono Somali en Etiopio kaj en la North Eastern Province de Kenjo.

Ĝiĝeleoj
Ĝiĝeleoj
Ĝiĝeleoj
Tomás Escriche y Mieg

**Tomás ESCRICHE y MIEG** estis hispana sciencisto kaj volapukisto. Li naskiĝis en Burdeos 1844 kaj mortis en 1935. Inter 1869 kaj 1873 estis profesoro de Instituto libre de Oñati, kaj docento en universitato. Post li instruis en aliaj institutoj. Li estis direktoro de meteologia domo de Bilbao. Li verkis multajn librojn.

## Verkoj
*1888. La lengua universal. Madrid: Hernández;
*1890. Reforma de la ortografía Castellana; 
*1900.  Fisica, Quimica Descripción: Ed. Antonio J. Bastinos. Barcelona;

Escriche y Mieg, T.
Adorjánháza

**Adorjánháza** [adorjAnhAza] estas malgranda vilaĝeto kaj municipo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en Veszprém (departemento), en Distrikto Devecser.
eta|200px|Blazono de Adorjánháza

## Bazaj informoj 
* Areo: 11&nbsp;km²
* Loĝantaro: 470
* Poŝtkodo: 8497
* Telefonprefikso: 88

## Geografio 
Koordinatoj estas 47° 14′ 25″ N 17° 14′ 31″ E. Adorjánháza situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo. Celldömölk troviĝas 15, Pápa 27, Ajka 39 km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1476 laŭ tiama ortografio *"Adryanhaza"*. En la vilaĝo longe vivis etnobeloj.

Vilaĝservoj estas lernejo (nur por 1-2-aj studjaroj) de 1964, migra poŝto, kuracejo, vendejo, 2 drinkejoj.

## Vidindaĵoj 
* kalvinana preĝejo de 1784

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Auguste Demonget

**Auguste DEMONGET**, eldonisto, estis unu el unuaj esperantistoj de Francio kaj unu el unuaj mil esperantistoj en la mondo, lia nomo aperis jam en la unua Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto" en 1889. Li estis unue volapukisto, sed pasis al Esperanto jam en frua tempo. Li tradukis Volapük et Lingvo Internacia de Leopold Einstein el la germana la la franca en 1889.

Demonget, Auguste
Demonget, Auguste
Brian Moon

**Brian MOON** (esperantigite **Brajan MUN**) estas emerita profesia tradukisto kaj interpretisto laborinta ĉe la Eŭropa Komisiono en Luksemburgo; li tradukas interalie el baltaj lingvoj. Denaske li estas brito. Li estas interalie vicprezidanto de la Akademio de Esperanto, prezidanto de la Luksemburga Esperanto-Asocio kaj prezidanto de SYM (Société Yvonne Martinot, asocio mastrumanta la kulturcentron Kvinpetalo en Bureso). Li estas unu el la lingvaj reviziantoj de la revuo *Monato*.

Li estis edzo de Claude Nourmont.

Kategorio:Britaj esperantistoj
Kategorio:Britaj tradukistoj
Kategorio:Luksemburgaj esperantistoj
Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Eŭropaj oficistoj
Mumin-Adanoj

La **mumin-adanoj** estas subklano de la lelkaseoj kaj vivas en pluraj regionoj en Somalio, ekzemple en Mudug, Nugaal, Jubbada, Bakool kaj en la regiono Somali en Etiopio. La mumin-adanoj multnombre loĝas en la urboj Galdogob kaj Gaalkacyo. La mumin-adanoj konsistas el kvar subklanoj, kiuj estas:
*Reer Mohamed Muumin
**Reer Haji
***Reer Fiqi
***Reer Geesood
**Reer Ahmed
**Reer Farah
**Reer Hassan Hussein
**Bihna Fiqi Hassan
**Bihna Bicidyahan
**Reer Haji Omar
**Bihna Weydoow
**Reer Ali Nur

*Reer Hassan Muumin
**Reer Mohamed Hassan
***Reer Omar
****Reer Elmi Omar
****Reer Abdirahman Omar
****Reer Hussein Omar
***Reer nuur
****Reer Hussein nuur
****Reer Mohamed Nuur
****Reer jaamac nuur
****Reer Abdulle Nuur
****Reer Mahamud Nuur
***Reer Erigavo
***Reer Osman
***Reer Ahmed
***Reer jaamac
**Reer Jama Hassan

*Reer Ali Muumin
kaj ties subklanoj

*Reer Hersi Muumin
kaj ties subklanoj

Mumin-Adanoj
Mumin-Adanoj
Mumin-Adanoj
Donald A. Glaser

eta|dekstra|Donald A. Glaser
**Donald A(rthur) GLASER** (21-an de septembro 1926, Cleveland, Usono; 28-an de februaro 2013) estis usona fizikisto, kiu ricevis en 1960 la Nobel-premion pri fiziko pro invento kaj ellaboro de la bobelkamero.

Glaser finstudis en 1946 en la Teknika Universitato Case en Cleveland, poste studis en Pasadeno en California Institute of Technology, kie li doktoriĝis en 1949 pri fiziko. Li ekinstruis en la Universitato Michigan, li iĝis tie profesoro pri fiziko en 1959. Li tie elpensis la bobelkameron, per kiu estas mezurebla la vojo de la subatomaj korpuskloj. Glaser akiris la nobel-premion en aĝo de 34 jaroj, tiel li iĝis unu el la plej june premiitaj sciencistoj. Li iĝis en 1959 kunlaboranto de la Kalifornia Instituto en Berkeley. Li laboris ekde 1964 kiel profesoro pri fiziko kaj biologio.

## Referencoj 
Kategorio:Usonaj fizikistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj
Bakonyjákó

**Bakonyjákó** (bakonjjAkO) estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en Veszprém, en Distrikto Pápa. Ĝis 1908 la oficiala nomo estis **Jákó**.

eta|Panoramo de Bakonyjákó en 1943

## Bazaj informoj 
* Areo: 15&nbsp;km²
* Loĝantaro: 690
* Poŝtkodo: 8581
* Telefonprefikso: 89

## Situo 
Bakonyjákó situas sur malebenaĵo, laŭ ĉefvojo Veszprém (urbo)-Pápa. La lasta urbo troviĝas 15 km.

## Historio 
Pli frue romianoj loĝis tie. La unua mencio devenis el 1351 en formo *Jakotelke*. En 1545 la turkoj faris senhoma la vilaĝon. En 1751 germanoj, ĉeĥoj kaj svislandanoj refondis la komunumon. Post la 2-a mondmilito la germanoj estis deportitaj al Germanio.

Vilaĝservoj estas ankaŭ germanlingvaj lernejo kaj infanĝardeno, biblioteko, interretejo, kuracejo, poŝto, policano.

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo de 1811
* muzeeto

## Famuloj 
En Bakonyjákó naskiĝis Margit Köcski.

## Fontoj 
* WikiTrans

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Suzanna Lorántffy

**Lorántffy Zsuzsanna** (lora:ntfi) estis edzino de reganto de Georgo Rákóczi la 1-a naskiĝis en Ónod, ? 1600 kaj mortinta en Sárospatak, 18-a de aprilo 1660.
eta|220ra|Georgo Rákóczi la 1-a kaj Suzanna Lorántffy
eta|220ra|Suzanna Lorántffy

## Biografio 
Suzanna Lorántffy estis idino de grandbienula familio el Zemplén. Sárospatak iĝis propraĵo de Rákóczi-familio kiel ŝia heredaĵo. Ŝi aktive partoprenis la administradon de la familia bieno. Ŝi estis eminenta mastrino kaj ĝardenistino, grava apogantino de la kalvinistaj institutoj ekleziaj kaj lernejaj. La sorto de la kolegio de Sárospatak estis ŝia specifa korafero. Ŝi estis edzino de la reganto ekde 1616 kaj post la morto de sia edzo en 1648 ŝi translokiĝis el Transilvanujo al Sárospatak. En 1651 ŝi establis presejon. Ŝi invitis al la kolegio renomajn enlandajn kaj eksterlandajn profesorojn (en 1650 Comenius). En 1657 ŝi establis lernejon en rumana lingvo en Fogaras.

## Verkoj 
* Moses és a Prophaeták*, 1641

## Bibliografio 
* Hajnal Tavaszi: *Az igaznak emléke áldott*, etmonografio, Oradea, 1996.

## Fontoj 
* *Magyar Életrajzi Lexikon''

Lorantffy, Zs
Lorántffy, Zs
Lorantffy
Lorantffy
Kaluoj

**Kaluoj** (*Qallu*) estas nomo donita al la familioj, pri kiuj oni kredas, ke ili estas idoj de Abu Bakr al-Siddiq, la unua kalifo de islamo kaj kiuj nun vivas en multaj areoj de okcidenta Etiopio. La kaluoj estas tiel nomataj de la somaloj, oromoj kaj hararioj; en po ĉiu el tiuj etnoj estas tribo nomata "kaluoj". La termino signifas "homoj de la religio", ĉar ili estis la unuaj, kiuj alportis islamon al sia respektiva areo. Aliflanke la oromoj uzas la vorton en la signifo "negocanto inter homaro kaj Dio". La kaluoj loĝas en la provincoj Hararghe, la regiona ŝtato Ogadeno kaj la urbo Dire Dawa en Etiopio, samkiel en la respublikoj Somalio kaj Ĝibutio. En Somalio oni diras, ke la kaluoj estas parencaj kun la klano ŝekhaloj aŭ ke ili estas parto de la pli ampleksa klano *Fiqi Omar*. Kutime troviĝas kaluoj en jenaj areoj:

* en Babile, Jijiga, Jarso kaj Gursum en Orienta Hararghe
* en la ĉirkaŭmurita urbo Harar
* ĉirkaŭ la kvartalo *Shinile* en la distingita urbo *Dire Dawa* 
* en la distrikto Deder en Orienta Harerghe
* en la distrikto Habro en Okcidenta Hararghe, precipe en Gelemso, kaj la kamparaj areoj Baballeti kaj Gambeelaa.

## Vidu ankaŭ 
* Abu Bakr
* Ŝejĥo

## Eksteraj ligiloj 
* Shaikh Siddiqui 

Kaluoj
Kaluoj
Kaluoj
Kaluoj
Raranleoj

La **raranleoj** estas somala klano, unu el la ses subklanoj ("filoj") de havijoj. La klano vivas en la regiono Somali en Etiopio.

Raranleoj
Raranleoj
Owen Chamberlain

**Owen CHAMBERLAIN** (10-an de julio 1920, San Francisco, Usono- 28-an de februaro, 2006 en Berkeley, Kalifornio, Usono) estis usona fizikisto, kiu ricevis Nobel-premion pri fiziko pro malkovro de la antiprotono, en 1959, kun Emilio Segrè. Ĝi estis la dua malkovrita korpusklo, kies ekziston oni supozis jam pli frue kaj kies trovo kondukis al malkovro de aliaj antikorpuskloj.

Chamberlain laboris inter 1942 kaj 1946 pri atombomba projekto de Usono. Li laboris poste en la Argonne-a Nacia Laboratorio en Ilinojo, dumtempe akiris doktoran gradon (Ph. D.) en la Ĉikaga Universitato, Kalifornia Universitato. Liaj esploraj temoj estis alfa-disiĝo, difraktado de neŭtronoj en likvaĵoj, interago de grandenergiaj korpuskloj. Li uzis kun Segrè en 1955 grandpovuman *bevatronan* ciklotronon por produkti antiprotonojn, en la sekvajaro pruvis eĉ ekziston de la antineŭtrono.

Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Usonaj fizikistoj
Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj
Kategorio:Usonaj Nobel-premiitoj
Kategorio:Projekto Manhattan
Bakonykoppány

**Bakonykoppány** [bakonjkopAnj] estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en Veszprém (departemento), en Distrikto Pápa. Ĝis 1857 la oficiala nomo estis **Koppány**, kiu estis rivalo de Stefano la 1-a (Hungario) por la trono.
eta|dekstra|300ra|Preĝejo de Bakonykoppány

## Bazaj informoj 
* Areo: 7&nbsp;km²
* Loĝantaro: 220
* Poŝtkodo: 8571
* Telefonprefikso: 89

## Situo 
Bakonykoppány situas sur malebenaĵo, laŭ traira flankovojo. Pápa troviĝas 20 km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1086 en formo *Cupan*. Ĝis la turkoj la kampoj apartenis al abatejo de Bakonybél. Poste la turkoj faris senhoma la vilaĝon, dume la kampoj apartenis al abatejo de Pannonhalma. En la 18-a jarcento germanoj, ĉeĥoj kaj kroatoj refondis la komunumon. Tiam la kampoj apartenis al abatejo de Zirc. Post la 2-a mondmilito la germanoj estis deportitaj al Germanio, alvenis deportitaj hungaroj el Ĉeĥoslovakio.

En Bakonykoppány migra poŝto servas.

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo kaj paroĥo el la 18-a jarcento

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Ŝinaŝaoj

La **ŝinaŝaoj** (*Shinasha*, aliaj nomoj: *Bworo* aŭ *Boro*) estas etno en Etiopio. La ŝinaŝaa lingvo apartenas al la nordaj omotikaj lingvoj. Ili vivas norde de la Blua Nilo en la zono Metekel de la regiono Benishangul-Gumuz kaj ili estas proksimume 33.000 homoj. Iliaj najbaroj en la areo inkluzivas la gumuzojn kaj la oromojn.

## Fontoj 
*Christian influences on Shinasha oral traditions 
*Ethnologue report

Ŝinaŝaoj
Ŝinaŝaoj
Wilhelm Ritter von Flattich

**Wilhelm RITTER VON FLATTICH** (naskiĝis la  en Stutgarto, mortis la  en Vieno) estis aŭstra arkitekturisto, fervoja inĝeniero kaj volapukisto. Li estis direktoro pri civila konstruado, ekde 1855, de la imperiaj fervojoj de Aŭstrio-Hungario. Lia plej fama laboro estas la hotelo "Südbahnhotel Toblach" (nun Grandhotel Dobbiaco) en Toblach, en 1887, en novklasika stilo.

Kategorio:Volapukistoj
Kategorio:Germanaj arkitektoj
Kategorio:Aŭstraj arkitektoj
Kategorio:Arkitektoj de klasikismo
Edwin Davis French

eta|gravuro de French
**Edwin Davis French** (1851 - 1906) estis talenta gravuristo en Usono. Li naskiĝis en North Attleboro, Massachusetts, kaj komencis sian artan karieron 1869 kaj eniris universitaton Brown University 1870, sed tuj devis lasi ĝin pro malsano. En 1876 li translokiĝis al Novjorko kie li fariĝis estrarano de Art Students League (Ligo de artaj studentoj). Rapide li famiĝis, 1894 li kreis *ex libris* al Grolier Club kaj 1895 al familio Vanderbilt.

Li interesiĝis pri planlingvoj kaj estis aktiva volapukisto, poste li ankaŭ lernis Esperanton. En 1893 li kreis gravuroj al volapukaj libroj por Internacia ekspozicio de Ĉikago. Li lernis Esperanton rapide kaj povis paroli ĝin en Montrealo dum vojaĝo, pli facile ol en franca lingvo kaj tio tre entuziasmigis lin.

Li estis malsana tuta sian vivon kaj mortis per tuberkulozo.

French, Edwin Davis
French, Edwin Davis
Blazono de Kipro

La **blazono de la Respubliko Kipro** montras ene de flava ŝildo blankan kolombon kun verda olivarba branĉo en la beko. Sub la kolombo videblas la jaronombro 1960 en nigra koloro. Ĉirkaŭ la ŝildo metiĝas duparta verda korono.

La iom oranĝeca flava koloro simboligas la dum la antikva epoko gravan minadon pri kupro sur la insulo, kiu ankaŭ kaŭzis la insulan nomon (latine *cuprum*), la du olivarbaj branĉoj reprezentas la du ĉefajn etnajn grupojn de la insulo, la parolantojn de la greka kaj la turka lingvoj, kaj la kolombo simboligas la deziron pri paco. La blazonon fasonis la turka kiprano *Ismet Güney*, kiu ankaŭ fasonis la flagon de la respubliko Kipro.

## Historio 
Senpere post la sendependiĝo de la insulo dum la jaro 1960 la (greka) prezidento de la Respubliko Kipro, ĉefepiskopo Makarios la 3-a, petis la (turkan) vicprezidenton *Fazil Küçük*, fiksi la ŝtatajn simbolojn de la insulo. Küçük (laŭ iuj fontoj post dezajna konkurso) taskigis la amikan instruiston *Ismet Güney* dezajni proponojn por la ŝtataj simboloj, kaj ambaŭ proponoj - la flago kaj la blazono - transpreniĝis de la ŝtato kaj oficialiĝis.

Post la okupo de la norda parto de la insulo fare de turkaj ameaj trupoj dum la jaro 1974 kaj la de la Unuiĝintaj Nacioj kontraŭata proklamo de la internacie ne agnoskita Turka Respubliko Norda Kipro dum la jaro 1983 la blazono fakte nur uziĝas en la sudo de la insulo, kie kolektiĝis la grekaj insulanoj. Tamen la blazono de la agnoskita Turka Respubliko Norda Kipro tre similas al la origina blazono, nur forigis la nombron "1960", aldonis duonlunon kaj stelon kiel simboloj de Turkio kaj la nombron "1983" supre.

Kategorio:Kipro
Kategorio:Naciaj simboloj de Kipro
Kipro
Lajos Csőgör

**Lajos CSŐGÖR** (ĉeo:geor) estis rumanuja hungara kuracisto, publicisto. Li naskiĝis en Nagysármás la 18-an de marto 1904 kaj mortis en Budapeŝto la 2-an de novembro 2003.

## Biografio 
Lajos Csőgör la mezlernejon li finis en Aiud, la universitaton en Szeged kaj Kluĵo. Ekde 1935 li estis dentisto de la *Bethlen Kollégium* de Aiud. Ekde 1940 li estis asisto, ekde 1944 universitata profesoro en dentistkatedro en Kluĵo, pli poste en Târgu Mureş ekde 1949. Ekde 1960 docento, ekde 1969 li estis la ano de prezidentaro de kuracista akademio, en 1971 *Heroo de Socialista Laboro*, merikuracisto (1972). Kiel studento li jam estis redaktoro kaj kunlaboranto de Erdélyi Fiatalok, pli poste Falvak Népe kaj Ellenzéki Közlöny. Post 1945 li estis vicprefekto de Departemento Kluĵo, unu el gvidantoj de MNSZ. Li estis ano de organiza komitato de establo de Universitato Bolyai, ekde 1945 ĝis 1948 ĝia rektoro, en 1948-49 kaj ekde 1964 ĝis 1967 rektoro de la *Medicina kaj Farmacia Instituto de Târgu Mureş*. Li estis plurfoje landkunvena deputito. En 1949 oni malliberigis lin laŭ falsaj akuzoj, sed 1956 rehonorigis lin kaj redonis lian postenon. Li publikis kaj en la hungaraj kaj en la rumanaj fakrevuoj (*Stomatologie*, *Fogorvosi Szemle*, *Orvosi Szemle* (Budapeŝto)). Inter 1964 kaj 1967 li ĉefredaktis la dulingvan revuon *Orvosi Szemle-Revista Medicală.

## Verkoj 
* *Vigyázz a fogadra!*, 1949,
* *Fogászat'', universitata lernolibro (Kun Guzner Miklós kaj Mészáros Géza), 1958;

## Fonto 
* Romaniai magyar irodalmi lexikon.

Kategorio:Rumanujaj hungaraj kuracistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj politikaj malliberuloj
Ĉena vilaĝo

**Ĉena vilaĝo** (arbaro-terbeda vilaĝo) – speco de vilaĝoj, kiuj estis kreitaj en mezepoka Germanio kaj Pollando laŭ magdeburga juro sur arbaraj montetaj terenoj. Bienoj lokiĝas ĉe ambaŭ flankoj de vojo, kiu kutime troviĝas laŭ fundo de valo. Ĉiu bieno estis konstruata sur propra terbedo de elradikita kampo, kiu komencas ĉe ĉefa vojo. Pli malproksime, al la terbedo kuntuŝiĝas peco de arbaro (pro tio alia nomo: arbaro-terbeda vilaĝo), kiu atingas akvodislimon.

eta|300ra|Königswalde, ĉena vilaĝo en Germanio.
eta|300ra|Nowotaniec, ĉena vilaĝo en Pollando.
eta|150ra|Strukturo de ĉena vilaĝo, la 12-a - 15-a jarcento.
eta|300ra|Strukturo de ĉena vilaĝo, mapo de vilaĝo Stebnik.

Kategorio:Historio de Pollando
Kategorio:Geografiaj objektoj
Kategorio:Vilaĝoj
Kategorio:Agrikulturo
Imnos is tin Eleftherian

[140px|dekstra|eta|[Flago de Kipro|Flago de la **Respubliko Kipro**]]

** Imnos is tin Eleftherian ** (greke: „Ύμνος είς την Ελευθερίαν“, "Himno je la libero") estas kanto, kies tekston verkis en la jaro 1823 Dionisios Solomos kaj kiu ampleksas impresajn 158 strofojn. La muzikon komponis *Nikolaos Mantcaros*. En 1865 la unuaj du strofoj estis deklaritaj la nacia himno de Grekio. En la jaro 1966 la du strofoj ankaŭ iĝis la nacia himno de la Respubliko Kipro.

La himno sonas okaze de ĉiuj Olimpiaj ludoj memore al la origina lando de la olimpia movado.

## Teksto 
## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* plena greka teksto de la "himno je la libero"

## Eksteraj ligiloj 
((reflist))
* sondokumento kun instrumenta versio de la nacia himno, ludata de la nova japana filharmonia orkestro gvide de *Seiĵi Ozaŭa*.
* sondokumento de la nacia himno en formato RAM
* informoj germanlingvaj pri la historio de la nacia himno 

Grekio kaj Kipro
Kategorio:Naciaj simboloj de Grekio
Kategorio:Grekio
Kategorio:Naciaj simboloj de Kipro
Kategorio:Kipro
Nagórze (Malsupra Silezio)

----
**Nagórze** - [elparolu: *naguĵe*], jen pole, ekde 1947, ĝis 1945 germane ***Neundorf-Liebenthal*** - estas ĉena vilaĝo en Malsupra Silezio. Ĝi situas en nuna Pollando, en komunumo Lwówek Śląski (Löwenberg), en samnoma distrikto kaj en izera montetaro.

La unua priskribo pri tiam nomita *Nova Villa* devenas el la jaro 1313, el 1629 *Görisseiffen - Neundorf*, kaj ĝis la jaro 1945 ĝi nomiĝis *Neundorf-Liebenthal*. Jam tre frue la vilaĝo estis proprietaĵo de monaĥejo en Lubomierz (ĝis 1810).

Image:Pogórze Izerskie Nagórze4.JPG|
Image:Pogórze Izerskie Nagórze9.JPG|
Image:Pogórze Izerskie Nagórze8.JPG|

## Bibliografio kaj fontaĵo 
* retejo de la komunumo  (pole)
----
**Vilaĝoj de la komunumo**:
Bielanka (Lauterseiffen) • Brunów (Braunau) • Chmielno (Ludwigsdorf) • Dębowy Gaj (Siebeneichen) • Dłużec (Lang Neundorf) • Dworek (Höfel) • Gaszów (Gehnsdorf) • Górczyca (Hohndorf) • Gradówek (Hagendorf) • Kotliska (Kesselsdorf) • Mojesz (Nieder Mois) • Nagórze (Neundorf-Liebenthal) • Niwnice (Neuland) • Pieszków (Petersdorf) • Płóczki Dolne (Nieder Görisseiffen) • Płóczki Górne (Ober Görisseiffen) • Radłówka (Hartelangenvorwerk) • Radomiłowice (Radmannsdorf) • Rakowice Małe (Wenig Rackwitz) • Rakowice Wielkie (Groß Rackwitz) • Skała (Hohlstein) • Skorzynice (Hartliebsdorf) • Sobota (Zobten am Bober) • Ustronie (Seitendorf) • Włodzice Małe (Klein Walditz) • Włodzice Wielkie (Groß Walditz) • Zbylutów (Deutmannsdorf) • Żerkowice (Sirgwitz).
----

Kategorio:Vilaĝoj de Pollando
Kategorio:Komunumo Lwówek Śląski
Izor Gebaur

**Izor GEBAUR** (1839-1916), estis katolika pastro, cisterciana monaĥo,  instruisto, hungara volapukisto, ano de Kadem Volapuka, esperantisto.

 naskiĝis  en Pécs, li mortis  en Graz.

## Biografio 
Komence li frekventis gimnazion en la urbo Pécs, sed en 1855 li aliĝis al la cistercianoj, poste li lernis plu en Eger. Pli poste li studis en universitatoj de Pest (urbo) kaj Vieno. En 1862 li pastriĝis, supozeble tiutempe monaĥiĝis. Li instruis laŭvice en gimnazioj de Székesfehérvár kaj Baja, kie li estis levita gimnaziestro en 1879. Ekde 1881 li estis pastro en Tósokberénd, 3 jarojn poste li estis gimnaziestro en Pécs, ekde 1889 li estis subprioro de Zirc. En 1907 li pensiuliĝis, tamen li estis abatejestro en Szentgotthárd.

Intertempe en 1888 li ricevis diplomon je *mondolingvo-profesoro* kaj verkis lernolibrojn de Volapuko, eĉ li tradukis Volapuken la verkon *La trezorejo de Karpatoj* de Ferenc Kölcsey. En Volapuko li verkis *Du mondmirakloj en Hungario*, en kiu li priskribis la groton ĉe Aggtelek kaj la glacigroton ĉe Dobsina. Plurajn artikolojn li publikigis en la Volapuka revuo Zi vol lölik, eldonita en Vieno kaj Prago. Rezulto de tiu verkaro estis lia akademianeco de 1890 ĝis 1895. En 1906 la jam 67 jara Izor Gebaur estis plebano en la vilaĝo Hercegfalva, kiam li informiĝis pri Esperanto kaj aliĝis al la movado. 

## Verkoj
*Volapük. Namapenäd pebüköl. Pécs, 1887. – Volapük. = A Pécs-Zircz-Ciszterczi Rend Pécsi Főgimnáziumának jelentése. Pécs, 1888. 1-60 p.1-60. – Világnyelv, volapük, Schleyer J.M. rendszere szerint. Nemzetközi kereskedelmi és társalgási, közlekedési nyelv. Tan- és olvasókönyv. Gyakorlatokkal és kulccsal. Pécs, 1888

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj cistercianaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Volapukistoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Akermana nombro

En matematiko, **akermanaj nombroj** (vidu artikolon Wilhelm Ackermann) estas vico de entjeroj, ĉe kiu la *n*-a membro estas:

* Per hiperoperatoro:
:: *hyper(n, n+2, n)*

* Per la indeksa versio de notacio de Knuth:
:: n\uparrow^n n

* Per sagoĉena notacio de Conway:
:: *n → n → n*

Ekzemple, la unuaj akermanaj nombroj estas
* 1\uparrow^1 1 = 1\uparrow1 = 1^1 =1
* 2\uparrow^2 2 = 2\uparrow\uparrow2 = 2^2 = 4
* 3\uparrow^3 3 = 3\uparrow\uparrow\uparrow3 = 3\uparrow\uparrow3\uparrow\uparrow3 = \begin{matrix} \underbrace{\qquad\quad3^{3^{3^{3^{3^{3^{.^{.^{.^{3}}}}}}}}}\qquad\quad} \\ 3^{27}\mbox{ da 3 }\end{matrix} = \begin{matrix} \underbrace{\qquad\quad3^{3^{3^{3^{3^{3^{.^{.^{.^{3}}}}}}}}}\qquad\quad} \\ 7625597484987\mbox{ da 3 }\end{matrix}

* 4\uparrow^4 4 = 4\uparrow\uparrow\uparrow\uparrow4 = 4\uparrow\uparrow\uparrow4\uparrow\uparrow\uparrow4\uparrow\uparrow\uparrow4 = \begin{matrix} \underbrace{\begin{matrix} \underbrace{^{^{^{^{^{^{^{4}.}.}.}4}4}4}4} \\ ^{^{^{^{^{^{^{4}.}.}.}4}4}4}4 \end{matrix}} \\ ^{^{^{^4}4}4}4 \end{matrix}

La lasta ĉi tie, la kvara nombro estas tro granda pro skribi ĝin per ripetita potencigo kiel pli supre ĉe la tria nombro. Tamen, ĝi estas skribita per ripetitaj supereksponentoj en tri nestitaj tavoloj. Ekspliko: en la meza tavolo, estas turo de supereksponentoj kies plena alto estas ^{^{^{^4}4}4}4 kaj la fina rezulto estas la supra tavolo de supereksponentoj kies plena alto estas rezulto de kalkulo de la meza tavolo.

Akermanaj nombroj estas rilatantaj sed malsamaj de la akermana funkcio.

## Eksteraj ligiloj 
* Akermana nombro

Kategorio:Entjeraj vicoj
Kategorio:Grandaj nombroj
Ŝitaoj

La **ŝitaoj** estas etno en Sudano kaj Etiopio. La ŝitaa lingvo estas nomata *Opuuo* kaj apartenas al la nilo-saharaj lingvoj. La plej multaj ŝitaoj ne estas muslimoj. La ŝitaoj estas kelkaj miloj da homoj.

Ŝitaoj
Ŝitaoj
Ŝitaoj
Max Born

**Max BORN** (11-an de decembro 1882, Breslau, Germanio – 5-an de januaro 1970, Göttingen) estis germana fizikisto, kiu en 1954 ricevis la Nobel-premion pri fiziko, kun la germana Walther Bothe, pro statistika priskribo de la subatomaj partikloj.

Li iĝis en 1921 profesoro pri teoria fiziko en Universitato Göttingen, Born donis tre precizan difinon de la varmokvanto, tiel li skizis matematike plej konvene la unuan teoremon de la termodinamiko.

Li kunlaboris kun Werner Heisenberg kaj kreis kun li en 1926 la unuajn leĝojn de la kvantuma teorio.

Li fuĝis en 1933 el Germanio, iĝis profesoro en la Kembriĝa Universitato kaj iĝis brita ŝtatano en 1934. Li revenis en Germanion en 1953, post sia pensiiĝo (Göttingen).

Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Germanaj fizikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Breslaŭo
Tirmaoj

La **tirmaoj** estas etno en Etiopio kaj en Sudano. La tirmaa lingvo estas nomata *Suri* kaj apartenas al la nilo-saharaj lingvoj. La tirmaoj estas kelkaj dekmiloj da homoj.

Tirmaoj
Tirmaoj
Tirmaoj
Sinuso

Vorto **sinuso** havas diversajn signifojn:
* **Sinuso** en matematiko estas funkcio *sin x*, unu el trigonometriaj funkcioj
** Rivolua sinuso
** Leĝo de sinusoj
** Sinusoido
* **Sinuso (biologio)** (latine *sinus paranasales*) estas strukturo, enosta facia kavaĵo, apud nazo. 
** Maksila sinusito
Bobelkamero

[eta|180px|Unuaj trakoj observitaj en likvaĵa hidrogena bobelkamero ([1954).]]
[eta|180px|Nuna publika vido de bobelkamero en *[Fermilab* (Usono) iama uzita en 1971.]]
eta|180px|Bobelkamero, la piŝto alĝustigas la necesan premon.
eta|180px|Unua observo de neŭtrino (novembro 1970).

**Bobelkamero** estas korpuskla detektilo, kies detekta medio estas varmegigita likvaĵo por preskaŭ atingi la limon de bolpunkto. Ĉirkaŭ la vojo de la atomaj korpuskloj estiĝas jonoj, je kies efiko, la varmegigita likvaĵo ekbolas kaj estiĝas etaj bobeloj. La likvaĵo de la bobelkamero havas relative grandan densecon (kompare al vaporplena nebulkamero), ĝi estas plej ofte likva hidrogeno aŭ deŭterio, en kiuj oni povas analizis kernoreakciojn.

La kameron evoluigis usona atomfizikisto Donald A. Glaser, en 1952.

Kategorio:Partikla fiziko
István Csorvássy

**CSORVÁSSY István** [ĉorva:ŝi] estis rumanuja hungara skulptisto naskita Szászrégen la 2-an de aprilo 1912 kaj mortinta en Târgu Mureş la 7-an de septembro 1986.

## Biografio 
István Csorvássy estis industrilaboristo kaj en 1929-1930 li finis la Belartan Lernejon de Kluĵo kiel disĉiplo de Aurel Ciupe kaj Romulus Ladea. Oni ekspoziciis lian unuan skulptaĵon en Târgu Mureş en 1931. Somloke li estis instruisto en la belarta lernejo ĝis sia pensiuliĝo. Por lia lignoskulptaĵo *Koreaj partizanoj* en 1952 li estis distingita de grandpremio de Pacmondkonsilantaro kaj en 1953 li ricevis la Ŝtatan Premion de Rumanio.

## Publikplacaj kreaĵoj 
* *Spacskulptaĵo de du Bolyai térszobra* (kun Márton Izsák) (1956-57, Marosvásárhely)
* *Soldatskulptaĵo* [kun Izsák Márton] (1964, Marosvásárhely)
* *Budai Ilona*-baladserio (en antaŭhalo de la Sepsiszentgyörgyi Tamási Áron Színház.

## Fontoj 
* Artportalo.hu 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj skulptistoj
Bakonytamási

eta|dekstra|300px|Preĝejo de Bakonytamási
eta|dekstra|300px|Karaktera loĝdomo en Bakonytamási
**Bakonytamási** (bakonjtanAŝi) estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono **Meza** Transdanubio, en Veszprém (departemento), en subregiono de Pápa.

## Bazaj informoj 
* Areo: 21&nbsp;km²
* Loĝantaro: 690
* Poŝtkodo: 8555
* Telefonprefikso: 89

## Situo 
La vilaĝo situas sur malebenaĵo, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Kisbér-Pápa. La lasta urbo troviĝas 24 km.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1262. Longe loĝis en la vilaĝo servutuloj. Antaŭ la turkoj la loĝantoj forfuĝis. En la 17-a jarcento oni refondis la komunumon. En 1902 la vilaĝo ricevis rangon grandvilaĝo kaj en la sama jaro la fervojo atingis la komunumon.

## Vidindaĵoj 
* Luterana preĝejo (Bakonytamási), la turo rekonstruiĝis en 1947 kaj estas 25 m-ojn alta

## Famulo 
* Naskiĝis en Bakonytamási:
** operkantisto Imre Hámory
** romanisto Sándor Tatay en 1910.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Pfäfers

**Pfäfers** estas komunumo en la elektodistrikto Sarganslando, Kantono Sankt-Galo, Svislando. Ĝi havis 1478 loĝantojn je la 31-a de decembro 2006.

## Geografio 
Pfäfers situas ĉe la bordo de la rivero Tamina kaj estas la plej suda komunumo de Kantono Sankt-Galo. Ĝia areo praktike kongruas kun la tuta Tamina-Valo. Ĝia plej alta punktoj estas la montoj Ringelspitz kun alteco de 3247 m s.m. kaj Piz Sardona kun alteco de 3056 m s.m., kie naskiĝas la Sardona-Glaĉero, el kiu fontas *Calfeis*, fontrivero de Tamina. La komunumo konsistas el la municipoj **Pfäfers**, **Sankt-Margrethenberg**, **Vadura**, **Valens**, **Vasön** kaj **Vättis**.

## Trafiko 
Pro la montara situa, la trafiksituo de la diversaj municipoj estas malsama. Inter Valens kaj la ceteraj municipoj la vojo kondukas tra Bad Ragaz, ĉar mankas ĝis hodiaŭ ponto trans la ravino de Tamina. La diversaj municipoj atingeblas per poŝtaŭtobusoj ek de Bad Ragaz.

## Historio 
En la Tamina-Valo jam vivis homoj en la frua ŝtonepoko. En la kaverno *Drachenloch* [Dragontruo] supre de Vättis oni trovis ŝtonlaborilojn de kavernloĝantoj kaj ursostoj, kies aĝon oni taksis proksimume 50000 jarojn. Parte de la trovaĵoj videblas en la loka muzeo de Vättis.

Sian signifon la komunumo Pfäfers akiris per la fondo de la benediktana abatejo en la unua duono de la 8-a jarcento. Ĝi ekzistis dum pli ol mil jaroj kaj estis malfondita en la jaro 1838. Ek de 1847 la konstruaĵoj de la iama monaĥejo servas kiel psikiatra kliniko.

En la 14-a jarcento en la Calfeisen-Valo setlis valsanoj. Ankoraŭ hodiaŭ oni povas viziti la setlejon Sankt-Martino kaj la valzan domon sur la alppaŝtejo Ebni.

Ĉirkaŭ en la jaro 1240 oni malkovris la termfonton en la Tavina-Ravino. Oni malsuprenlasis la malsanulojn, kiuj banis en la saniga akvo, per ŝnuregoj en la profundan ravinon. En la jaro 1630 oni konstruis bandomon ĉe la elirejo de la ravino, kiu estis grandigita en la 18-a jarcento. En la jaro 1840 estis konstruita la strato al Bad Ragaz, kaj iom post iom la kuracaktivecoj estis transigitaj tien. Hodiaŭ troviĝas en la banejo Pfäfers, kiu estas la plej malnova baroka banejkonstruaĵo de Svislando, restoracio kaj muzeo.

## Ekonomio 
Ekonomie gravaj eventoj de la 20-a jarcento por Pfäfers estis la malfermo de la kliniko Valens en la jaro 1970 kaj de la Elektrejoj Sarganslando [Kraftwerke Sarganserland AG] en la jaro 1975, kiuj funkciigas pumpakumul-elektrocentralon, al kiu apartenas la baraĵlago Gigerwald kaj la kompensbazeno kun la centralo en *Mapragg*. Ambaŭ entreprenoj estas gravaj dungantoj por la loĝantaro de la regiono.

La alia grava enspezfonto krom la lakta alppaŝtado estas nature la turismo.

## Monda naturheredaĵo 
Pfäfers apartenas al la Svisa Tektonika Areno Sardona, regiono kiu estis la 7-an de julio 2008 akceptita kiel Monda Naturheredaĵo de UNESKO.

## Vidu ankaŭ 
*Monaĥejo Pfäfers

## Eksteraj ligiloj 
*Retejo de la komunumo Pfäfers
*Retejo de la municipo Vättis

Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Svislando
Kemantoj

La **kemantoj** estas malgranda etno en Etiopio, kiu, spite al ĝiaj stretaj historiaj kaj etnaj rilatoj, ne estu konfuzita kun Beta Israel.

La kemantoj estas proksimume 172.000 homoj (censo de 1994). Sed nur 1.625 kemantoj ankoraŭ parolas la kemantan lingvon kaj tiu estas en danĝero, ĉar multaj infanoj parolas la amharan. Same la adepteco al la tradicia religio substance malfortiĝis, ĉar multaj kemantoj konvertiĝis al la kristanismo. Konvertiĝintoj ofte konsideras sin fariĝintaj amharoj, kion ili rigardas kiel dezirindan celon.

La kemantoj loĝas laŭlonge de akso etendiĝanta de la urbo Chilga ĝis la urbo Kirakir kaj norden al la lago Tana. La plej multaj restantaj parolantoj de la kemanta vivas proksime de la urbo Aykel, 64 km okcidente de Gondar. La plej multaj el ili estas terkultivistoj.

Kemantoj
Kemantoj
Halimba

**Halimba** estas mina vilaĝo kaj municipo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en subregiono de Ajka.

## Bazaj informoj 
* Areo: 13&nbsp;km²
* Loĝantaro: 1130
* Poŝtkodo: 8452
* Telefonprefikso: 88

## Geografio 
Halimba situas en montaro Bakony, laŭ traira flankovojo.

## Historio 
Halimba estis loĝata jam dum la neolitiko. Antaŭ la hungaroj romianoj loĝis tie. La unua mencio devenis el 1329. Dum la turkoj la vilaĝo senhomiĝis. En 1730 la vilaĝo refondiĝis. En 1926 oni komencis minadi baŭksiton. Dum la frua socialismo formiĝis kolonio de ministoj kaj ankaŭ administra centro. Fervojo ekfunkciis al la proksima Ajka. En la 1970-aj jaroj ĉesis la fervojo kaj la centro, sed la minado ankaŭ nun daŭriĝas, eĉ oni "minadas" ankaŭ bonkvalitan trinkakvon.

## Vidindaĵoj 
* klasikisma nobeldomo de 1820, nun kulturdomo
* muzeeto pri kuracteoj

## Famuloj 
* Dro Miklós Szalai, kiel pastro, li okupiĝis pri kuracteoj kaj spicherboj, liaj teoj nomiĝas *Halimbárium*.
* Tamás Szabó (ministro) naskiĝis en Halimba.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Sky City 1000

**Sky City 1000** (skAj siti taŭzend) estas plano de futura urbo. Ĝi estis prezentita en Discovery Channel en 2002. Celo de la imagita urbo estas tio, ke ĉesu la hompleneco en Tokio, samtempe estu pli da kreskaĵoj.

La konstruaĵego estos laŭ la planoj 1000 m-ojn alta, 400 m-ojn larĝa ĉe la teretaĝo. Supre la larĝo estos 160 m. Supozeble ĝi havos 35&nbsp;000 da loĝejoj, 100&nbsp;000 da laborlokoj, krome aĉetejojn, lernejojn, teatrojn, ktp. La liftoj atingus la supron dum 2 minutoj.

Kategorio:Nubskrapuloj
Kategorio:Urboj
Kategorio:Futuro
Csehbánya

**Csehbánya** [ĉebAnja] estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en Distrikto Ajka. La loknomo signifas ĉeĥo-minejo.

## Bazaj informoj 
* Areo: 13&nbsp;km²
* Loĝantaro: 280
* Poŝtkodo: 8445
* Telefonprefikso: 88

## Situo 
La vilaĝo situas en montaro Bakony en valo de rojo, fine de sakovojo 4 km-ojn longa. Ajka troviĝas 16 km-ojn for.

## Historio 
En 1761 vitrofaristo Ferdinando Adler fondis tie vitrofarejon kaj setligis ĉeĥajn fakulojn. Por protekti la arbaron la uzino ĉesis en 1796, sed la setlejo iĝis vilaĝo.

Vilaĝservoj estas kulturdomo, biblioteko, migra poŝto, akvodukto, kanalizado.

## Vidindaĵoj 
* katolika kapelo omaĝe al Dipatrino
* restaĵoj de fortikaĵo nomata Hölgykő (holdjkO)

== Komunumoj pri *cseh* (= ĉeĥo) en Hungara reĝlando ==

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Tótvázsony

**Tótvázsony** [tOtvAĵonj] estas vilaĝo kaj municipo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en Distrikto Veszprém. Tót signifas: slavo.
eta|maldekstre|Panoramo de Tótvázsony

## Bazaj informoj 
* Areo: 43&nbsp;km²
* Loĝantaro: 1170
* Poŝtkodo: 8246
* Telefonprefikso: 88
* GPS koordinatoj: 47.0075/17.7823

## Situo 
Tótvázsony situas en montaro Bakony laŭ flankovojoj. Urboj Veszprém kaj Balatonfüred troviĝas po 10 km-ojn for.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata dum la kuprepoko kaj bronzepoko, poste alvenis keltoj, romianoj kaj avaroj. La unua mencio devenis el 1082 en formo *Touthwasun*. La turkoj faris senhoma la vilaĝon. En 1944 la judoj, en 1946 la germanoj estis deportitaj. Dum la Malvarma milito la Ruĝa Armeo havis tie atombombojn.

Vilaĝservo estas lernejo ankaŭ germanlingve.

## Vidindaĵoj 
* preĝejo
* restaĵoj de gotika preĝejo el la 15-a jarcento
* tombo de Jóska Savanyó (savanjO), la plej konata popola bandito en la regiono

## Famuloj 
* En Tótvázsony naskiĝis urbestro Márton Domokos.
* En Tótvázsony mortis Károly Ács (pastoro).

## Ĝemelvilaĝo 
*  Dobel, Germanio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vilaĝoj en departemento Veszprém
Tarmo

**Tarmo** (en la finna povumo, energio) estas la plej malnova ankoraŭ ekzistanta glacirompilo de la mondo. Ĝi estis produktita en 1907 en Newcastle upon Tyne en Anglio kaj alvenis en januaro 1908 en Finnlando.
En ĝia servotempo, ĝi apogis de 350 ĝis 450 ŝipojn jare tra la glaciaro.

## Historio 
### 1907&nbsp;-&nbsp;1918 
* 27-a de februaro 1908: unua uzo por apogo de la ŝipo *S\S Virgo*.
* 1910 en komisio de la fiŝista instanco, veturas Tarmo printenmpe je fokoĉasado. Oni kaptas pli ol 200 fokojn ene de semajno
* 1914: la ŝipon rekvizicias rusa orientmara floto.
* 3-an de marto 1918: la ŝipon akiras blankaj finnaj fortoj dum la finna enlanda milito en haveno de Helsinko kaj samtempe fuĝas parolanto de la sentao Pehr Evind Svinhufvud kaj senatoro Jalmar Castrén al Talino, kiun onupis la germanaj fortoj. En la sekvaj semajnoj, ĝis transportis varojn kaj germanajn trupojn kaj militmaterialojn al Suursaari. Inter ili estis libera korpuso *Brigado z.b.V. 6* (*Brigade von Brandenstein*) sub generalmajoro Otto Freiherr von Brandis al Loviisa.
* 31-an de marto 1918: dum la trupa transporto, ĝin trafas plenvapore la glacirompilo *Jermak*. Tarmo elpafas ĉ. 20-foje el etkalibra kanono al *Jermak*- sed sen trafo.

### 1919&nbsp;-&nbsp;1945 
* 18-an de januaro 1940: la glacirompilon atakas dum la vintra milito 22 sovetaj aviadiloj, ĝi iĝas forte damaĝita en haveno de Kotka. Ĉe la atako mortas 39 homoj, vundiĝas 13. La ŝipo veturas al Helsinko per propra forto.
* 13-an de septembro 1941: ĝi veturis kiel akompana ŝipo por kovis la ŝajnentreprenon "Nordwind" - aperacipo por kaŝi germanan okupon de estonaj insuloj Hiiumaa kaj Saaremaa. Ĉe tiu operacio, la flagŝipo de la finna mararmeo trafis du marajn minoj kaj tuj subakviĝis. Mortis 271 homoj, travivis 132.

### 1946&nbsp;-&nbsp;1970 
* 1950: en somero, la korbonon ŝanĝas malpeza dizelo.
* 1970: Tarmo estas uzata lastfoje en la forta vinto de 1970.

### ekde 1971 
* 1990&nbsp;-&nbsp;1992: Renovigo en Kotka.
* 21-a de majo 1992: inaŭguro kiel muzea ŝipo en haveno de Kotka.

Kategorio:Glacirompiloj
Kategorio:Muzeaj ŝipoj
Jutta Pallos-Schönauer

**Jutta PALLOS-SCHÖNAUER** (paloŝ-ŝeonauer) estis rumanuja germana pentristino, grafikistino naskita en Reghin la 12-an de januaro 1925, kaj mortis la 4-an de decembro 
en Stutgarto. Ŝi estis la edzino de inĝeniero István Pallos.

## Biografio
Jutta Pallos-Schönauer la mezlernejon finis en Kluĵo, sed la abiturientan ekzamenon ŝi faris en Reghin (1944). Pli poste ŝi studis en Magyar Művészeti Intézet (1948-49), kaj inter 1950-54 en *Belarta Altlernejo Ion Andreescu* de Kluĵo, kie siaj majstroj estis Gábor Miklóssy kaj Imre Nagy. En 1986 ŝi loksidiĝis en Karlsruhe.

## Individuaj ekspozicioj
*1954, 1957, 1965 • Belartgalerio, Kolozsvár
*1963 • Nagyenyed • Zilah • Nagyvárad
*1968 • Csíkszereda
*1969 • Düsseldorf
*1970 • Stuttgart • West-Berlin • Bremen
*1971 • Lambrecht
*1972 • Vieno • Düsseldorf
*1973 • Wiehl • Drabarderhöhe • Székelyudvarhely • Kézdivásárhely • Csíkszereda • München
*1990 • Karlsruhe, retrospektiva ekspozicio.
Jermak (glacirompilo)

La rusia **Jermak** (ruse: *Ермак*) estas unu el la plej unuaj veraj glacirompiloj.

La ŝipo estis konstruita laŭ planoj de admiralo Stepan Makarov fare de Armstrong Whitworth en Newcastle upon Tyne kaj surmariĝis la 29-an de oktobro 1898. Ĝi estis nomumita post Jermak, rusa malkovrinto, kozaka atamano kaj konkeranto de Siberio. La ŝipo ekservis en marto de 1899.

La ŝipo jam dum sia unua veturo en 1899 — sub komandado de Miĥail Vasilev atingis la pozicion de 81°21'N kaj ŝipis la akvojn ĉirkaŭ la Spicbergoj kaj Novaja Zemla.

Dum la rusa-japana milito, Jermak akompanis la floton de la konteradmiralo Nikolaj Nebogatov ĝis atingo de la Orienta maro.

Post komenciĝo de la unua mondmilito, la glacirompilo agadis en la Balta floto. La 31-an de marto 1918, Jermak venis en bataleton kun la finna trupotransporta ŝipo (same glacirompilo) Tarmo. Tio estis same la unua bataleto de la finna mararmeo.

Inter 1920 kaj 1930, Jermak certigis la ŝiptrafikon en la Orienta maro, en la Arkta oceano kaj en la Blanka maro. En februaro de 1938, la ŝipo ekiris por savi la esploristojn de Polusa stacio Nordpol-1. La 28-an de aŭgusto 1938, Jermak sukcesis liberigi la ŝipon Sedov.

La 26-an de marto de 1949, Jermak — okaze de la 50-jara servo — estis distingita per Lenin-ordeno. La ŝipo estis pensiigita en 1964.

Kategorio:Glacirompiloj de Sovetunio
Kategorio:Glacirompiloj de Rusio
Flushing Meadows–Corona Park

eta|Unisfero, 2007
eta|
La '*parko *Flushing Meadows*** (aŭ simple ***'''*) estas parko en la norda Queens, Novjorko. Ĝi estas 1.255 akreojn granda (5 km²) kaj tial la plej granda parko en Queens. Ĝi estis konstruita por la internacia ekspozicio 1939/1940 kaj gastigis ankaŭ la internacian ekspozicion 1964/65. Ĝi famiĝas internacie pro la tenis-turniro *US Open*, kio okazas en la parko.

Antaŭe la 1930-aj jaroj la regiono estis marĉo. La parko havas du lagojn, *Meadow* kaj *Willow*, kiu per la rivero *Flushing* enfluas en la Long-Island-Sound. De 1946 ĝis 1950 la kunvenoj de Unuiĝintaj Nacioj okazis en la parko.

En la parko troviĝas la *nacia teniscentro USTA Billie Jean King* kaj la stadio *Arthur Ashe*, kie okazas la US Open. Ankaŭ la basbalteamo *New York Mets* havas sian stadion en la parko.

Aliaj konstruaĵoj en la parko estas la teatrejo *Queens*, la *Novjorka salono de sciencoj*, la *artmuzeo Queens*, glaciglitkurejo kaj diversaj aliaj sportejoj.

De la internacia ekspozicio en 1964 restas nur la *Unisfero*, speco de grandega globo, kaj la forlasita *Novjorka ŝtata pavilono''. La aliaj konstruaĵoj estis malkonstruitaj, ĉar neniu alia uzcelo estis trovita.

## Eksteraj ligiloj 
* TTT-ejo pri la monda ekspozicio en 1964 en Flushing Meadows
* TTT-ejo de la "New York Department of Parks and Recreation" 
 
Kategorio:Parkoj de Novjorko
Árpád Páll (kritikisto)

**PÁLL Árpád** (pa:l) estis rumanuja hungara kritikisto, studverkisto naskita en Turda la 10-an de februaro 1927 kaj mortinta en Kluĵo la 10-an de marto 1997.

## Biografio
Árpád Páll studis tri jarojn en gimnazio en Brăila, pli poste ekde 1940 li daŭrigis siajn studojn en Kluĵo. Li akiris diplomon pri filozofio-psikologio en Universitato Bolyai de Kluĵo (1949). Li publikis en Világosság, Ifjú Erdély, Utunk, Igazság. Li estis redaktoro de la *Ŝtata Libroeldonejo* (1948-49). Li estis redaktoro, respektive vicĉefredaktoro de Előre (1952-57), ĉefsekretario de Művelődés (1957-58). Por tri jaroj li devis labori kiel fiziklaboristo pro sia politikaj sinteno dum hungara revolucio de 1956. Ekde 1961 li estis literatura sekretario de la Kolozsvári Állami Magyar Színház ekde 1963 redaktoro de Dolgozó Nő, ekde 1982 ĉefkunlaboranto de Új Élet, pli poste ĝia vicĉefredaktoro ĝis sia pensiuliĝo (1992), same ĉe la Erdélyi Figyelő.

## Verkoj
* *Évszázadok drámái napjaink színpadán*, Bk., 1976;
* *Loreley sziklája, úti és otthoni jegyzetek*, Kvár, 1981;
* *Színházi világtájak*, tan., krit., Bk., 1987;
* *Harangszó a mélyből*. Beszélgetések romániai magyar értelmiségiekkel, 1991;
* *Mosolygó Thália* (kun János Márton), Kvár, 1991;
* *A szó és a látvány*. Nézőtéri jegyzetek, Mvh., 1995;
* *Hivatástudat és korszerűség*. Körkép erdélyi színházakról, Mvh., 1997.

## Fontoj
* Romániai magyar irodalmi lexikon

  

Pall, A
Jehan Lagadeuc

**Jehan LAGADEUC** aŭ **Jehan Lagadec** (naskiĝis en la 15-a jarcento ĉe Plougonven, Bretonio) estis bretona pastro en la diocezo Tréguier kaj aŭtoro de la *Catholicon*, bretona-franca-latina vortaro. Tiu vortaro estas kaj la unua bretona vortaro, kaj la unua granda franca vortaro, kaj la unua trilingva vortaro. Ĝi finverkiĝis la 16-an de aŭgusto 1464 kaj printiĝis unuanfojon al Tréguier en la jaro 1499 fare de Jehan Calvez.

Jehan Lagadeuc naskiĝis en la biendomo de *Mezedern* sude de la vilaĝo de Plougonven.

Kategorio:Romkatolikaj pastroj en Francio
Kategorio:Bretona lingvo
Kategorio:Francaj leksikografoj
Kategorio:Viroj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 15-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 15-a jarcento
Károly Viski

**VISKI Károly** (viŝki karoj) estis hungara etnografo naskita en Torda la 14-an de aprilo 1883 kaj mortinta en Budapeŝto la 5-an de septembro 1945.

## Biografio 
Ekde 1908 Károly Viski instruis en Torda, Nagyszalonta, Székelyudvarhely kaj Budapeŝto. Ekde 1919 li laboris en Hungara Nacia Muzeo. En 1940 li instruis en Universitato de Koloĵvaro kaj ekde 1941 en la Universitato de Budapeŝto ĝis sia morto. Li estis direktoro de la *Néprajzi Intézet* (Etnografia Instituto) (1941 – 45). Li redaktis kun István Györffy kaj Zsigmond Bátky (kaj plurajn ĉapitrojn li mem verkis) la 4-voluman libron *A magyarság néprajza* (La etnografio de hungararo). Li estis membro de Hungara Scienca Akademio.

## Verkoj 
* *A tordai nyelvjárás* (Bp., 1906);
* *Székely hímzések* (Bp., 1924):
* *Székely szőnyegek* (Bp., 1928);
* *Tiszafüredi cserépedények* (Bp., 1932);
* *Hungarian peasant customs* (Bp., 1932);
* *Hungarian dances* (Bp., 1937);
* *Etnikai csoportok, vidékek* (Bp., 1938).
* *Erdélyi magyarság* – Popolarto .

## Bibliografio 
* Varga Mária: V. K. irodalmi munkássága (Index Ethnographicus, 1960).

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

Kategorio:Hungaraj etnografoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Vivtena sistemo

En la kosmoesploro, la **vivtena sistemo** (aŭ *vivapoga sistemo*) estas grupo de aparatoj, per kiuj kosmonaŭto povas travivi en la kosmo. La vivapoga sistemo devas provizi aeron, akvon kaj nutraĵon. Ĝi devas kontroli, reguligi korpotemperaturon, aerpremon kaj trakti korpajn eligaĵojn. Ĝi devas ankaŭ defendi kontraŭ la eksteraj damaĝaj influoj kiel radiado kaj mikro-meteoritoj. Komponentoj de la vivtena sistemo estas viv-kritikaj, tiel oni devas ilin produkti plej avangarda sekuraj teknikoj. 

## Homaj bezonoj 
Averaĝa kosmonaŭto bezonas ĉiutage ĉ. 0,6 kg da nutraĵo, 3,52 kg da akvo, kaj 0,84 kg da oksigeno por sia vivtenado, normala aktivado en la kosmo. Li/ŝi eligas la transformitajn materialojn en solida (0,11 kg; ekskremento), likva (3,87 kg; urino, ŝvitaĵo) aŭ gasa formo (1 kg da karbona dioksido). 

Parteto de materialo povas servi por kreskadon de hararo, ungoj, epidermoj aŭ simple kreskopezon de la kosmonaŭto.

Alia parto de akvo necesas por dentolavado, sinbanado, ktp.

## Reprodukto de la vivnecesaj materialoj
Oni povas reprodukti la oksigenon el karbona dioksido, la akvon el urino,  lavakvoj, ktp. Oni nuntempe ne povas reprodukti la necesan nutraĵojn, sed oni faras eksperimentojn tiurilate, ĉar tio necesas por marsa kosmoveturo.

## Vidu ankaŭ
*fermita ekologia sistemo

Kategorio:Kosmoesploro
Elektronika cigaredo

256ra|eta|Elektronika cigaredo.
La **elektronikan cigaredon** evoluigis ĉina entrepreno en 2005 kaj surmerkatigis sub la markonomo Ruyan.

La elektronika cigaredo estas baterienergia vaporigilo, kiu funkcias per akumulatoro. En la interno de la cigaredo estas likva nikotino, kiun ŝprucigas eta pumpilo, ŝprucigilo. Tiam la maldensa nikotino iĝas nebulsimila guteto de 0,5 µm–1,5 µm je efiko de altfrekvenca, ultrasona ilo. Post tio estiĝas vaporo simila al cigareda fumo, kiun movas la spirado. Antaŭ ol ŝprucigi la nikotinon, la aparato varmigas ĝin por pli facile disigi ĝin.

La elektronika cigaredo imitas ne nur fumon, sed temperaturon (50–60 °C) kaj helpas malkutimiĝi de la cigaredo. Ĝi kontentigas la kutimajn spiritajn dependecojn de la fumantoj, tiel atingante pli sanan fumadon. La elektronika cigaredo ne entenas damaĝajn materialojn de la tradicia cigaredo kiaj karbona monoksido, nitrogena dioksido, hidrogena cianido, acido, arseno, plumbo, hidrargo kaj ne tiom damaĝas la sanon de aliaj ĉeestantaj personoj.

Kategorio:Fumado
Kategorio:Tabako