Templo de Garni

La **Templo de Garni** (armene: Գառնու տաճար, Gaṙnu taĉar, estas la sola staranta greka-romia kolonara konstruaĵo en Armenio kaj en la eksa Sovetunio. Ionika pagana templo situanta en la vilaĝo Garni, provinco Kotajko, estas la plej konata strukturo kaj simbolo de antaŭkristana Armenio.

La strukturo estis verŝajne konstruita de la reĝo Tiridato la 1-a en la 1-a jarcento p.K. kiel templo dediĉita al la suna dio Mihr. Post la konvertiĝo de Armenio al kristanismo en la frua 4-a jarcento, ĝi fariĝis reĝa somera domo de Ĥosroviduĥt, la fratino de Tiridato la 3-a. Laŭ kelkaj kleruloj ĝi ne estis templo sed tombo kaj tiel travivis la universalan detruon de paganaj strukturoj ĉar kutime post la kristaniĝo ĉiuj paganaj temploj estis detruitaj. Ĝi kolapsis pro tertremo en 1679. Renovigita intereso dum la 19-a jarcento kondukis al elfosadoj ĉe la loko frue kaj meze de la 20-a jarcento, kaj ĝia rekonstruado inter 1969 kaj 1975, uzante la anastilozo-metodon. Ĝi estas unu el la ĉefaj vidindaĵoj en Armenio kaj la centra sanktejo de la armena novpaganismo.

## Loko 
eta|Riverto Azat en la Rezervejo Ĥosrov kie troviĝas Garni.
La templo estas ĉe la rando de triangula klifo, kiu preteratentas la ravinon de la rivero Azat kaj la montoj Gegham. Ĝi estis parto de la fortikaĵo de Garni ( Gařnu amrots), unu el la plej malnovaj fortikaĵoj en Armenio Sekvaĵo inkludas bildon de la surskribo kiel ĝi staras proksime de la templo hodiaŭ, ĝia teksta rekonstruo de Aŝot G. Abrahamjan, la greka teksto legata de Abrahamjan, angla traduko de James R. Russell, alternativa legado kaj tradukado de Poghos Ananjan, kiel citis la armena teologo Vreĵ Nersesjan.

La plejparto el la akademianoj nun atribuas la aŭtorecon al Tiridato la 1-a. Konsiderante ke la surskribo diras ke la templo estis konstruita en la dekunua jaro de la regado de Tiridato la 1-a, la templo verŝajne estis kompletigita en la jaro 77 p.K. La dato estas ĉefe ligita al la vizito de Tiridato la 1-a al Romo en 66 p.K., kie li estis kronita de romia imperiestro Nerono. Por rekonstrui la urbon Artaŝato, detruita de la romia generalo Gneo Domicio Korbulo, Nerono donis al Tiridato 50 milionojn da drakmoj kaj provizis je romiaj metiistoj. Je lia reveno al Armenio Tiridato komencis gravan projekton de rekonstruo, kiu inkluzivis rekonstrui la fortikigitan urbon Garni. Estas dum ĉi tiu periodo, ke oni supozas, ke la templo estis konstruita.

La templo estas ofte atribuita al Mihr, la sundio en la zaratuŝtre influita armena mitologio kaj la ekvivalento de Mitra.

#### Alternativaj teorioj 
Arŝak Fetvaĝjan priskribis la templon kiel "konstruaĵon el romia stilo por la panteisma idolo-kultado en la tempo de la arsakidoj". En 1950 Kamilla Trever raportis tion laŭ malsama interpreto de la ekzistanta literaturo kaj la pruvoj provizitaj de moneroj, la konstruo de la templo komenciĝis en 115 p.K. La preteksto por ĝia konstruo estus la deklaro de Armenio kiel romia provinco kaj la templo gastigus la imperian reprezentanton de Trajano.

Alternativa teorio proponita de Richard D. Wilkinson en 1982 sugestas, ke la konstruaĵo estas tombo, verŝajne konstruita ĉirkaŭ 175 p.K. Ĉi tiu teorio baziĝas sur komparo kun grek-romiaj konstruaĵoj de okcidenta Malgranda Azio (ekz. Monumento de la Nereidinoj, Maŭzoleo Belevi, Maŭzoleo de Halikarnaso), la malkovro de proksimaj tomboj kiuj datiĝas ĉirkaŭ tiu tempo, kaj la malkovro de malmultaj marmoraj pecoj de la azia sarkofaga stilo. Wilkinson krome deklaras, ke ne ekzistas rekta pruvo, kiu ligas la strukturon al Mitrao aŭ Mihr, kaj ke la greka aliĝo atribuita al Tiridato probable rilatas al eksa fortikaĵo en la loko Garni kaj ne al la kolonara strukturo nun nomata Templo de Garni. Li ankaŭ rimarkas, ke estas malverŝajne, ke pagana templo pluvivus dum la konvertiĝo al kristanismo, en la 4-a jarcento, de Armenio kiam ĉiuj tiaj aliaj temploj estis detruitaj. Wilkinson ofertas la sugeston ke la strukturo povas esti tombo starigita honore al unu el la romanigitaj reĝoj de Armenio de la malfrua 2-a jarcento.

James R. Russell trovas la opinion pri la strukturo kiel senfunda templo de Mihr. Russell ankaŭ skeptikas, ke la surskribo aludas al la templo.

### Kristana periodo 
[eta|Idealigita bildo de [Ĥosroviduĥt (fratino de Tiridato la 3-a)|Ĥosroviduĥt de la frua 20a jc.]]
En la frua 4-a jarcento, kiam armena reĝo Tiridato la 3-a adoptis kristanismon kiel ŝtat-religio, preskaŭ ĉiuj konataj paganaj religiaj lokoj estis detruitaj. La Templo de Garni estas la nura paganaĵo, helenisma, kaj greka-romia strukturo kiu postvivis la ĝeneraligitan detruadon. Daŭre restas nekonate kial la templo saviĝis de la detruo, sed filozofo Grigor Tananjan argumentas ke ĝia statuso kiel "ĉefverko de arto" eble savis ĝin de detruo. Li sugestas, ke la templo estis perceptita kiel "kvintesenco de tuta kulturo." Robert H. Hewsen sugestis, ke la kialo pro kiu ĝi ne estis detruita estas ĉar ĝi ne estis templo, sed tombo de romia nomumita reĝo de Armenio.

Laŭ Moseo de Ĥoreno "malvarmiga domo" (somera domo) estis konstruita ene de la fortikaĵo Garni por Ĥosroviduĥt, la fratino de Tiridato la 3-a. Ĉar ĝia celo ŝanĝis la templo ankaŭ suferoj kelkajn ŝanĝojn. La buĉ-oferaj altaroj en la ekstero de la templo kaj la kulto-statuo en la celao estis forigitaj. La aperturo en la tegmento por luko estis fermita. La ŝtonaj strukturoj por forigo de akvo de la tegmento ankaŭ estis forigitaj, dum la enirejo de la templo estis transformita kaj adaptita por loĝado. Ĝi rakontas pri la liberiĝo de la loĝantaro de Garni de impostoj en formoj de vino, kaproj kaj ŝafoj.

### Forfalo 
La tuta kolonaro de la templo kolapsis en terura tertremo de la 4-an de junio, kies epicentro estis, laŭ multaj akademianoj, lokita en la gorĝo de Garni. La plej multaj originalaj konstruaĵaj blokoj restis disigitaj surloke, permesante rekonstrui la templon. Fakte, ĉirkaŭ 80% el la origina masonaĵo kaj ornamaj frisoj estis en la loko ekde la fino de la 1960-aj jaroj.

Eŭropaj vojaĝantoj menciis la templon en siaj verkoj jam en la 17-a jarcento. Jean Chardin (1673, kiu vizitis Armenion antaŭ la tertremo) kaj James Morier (1810-aj jaroj) ambaŭ malĝuste priskribis ĝin tra lokaj informantoj ĉar ili neniam vere vizitis la lokon. Je la vizito de Robert Ker Porter la fortikaĵo estis nomita "Tackt-i-Tiridate" ("trono de Tiridato" en la persa) de la lokanoj. Ker Porter priskribis tion, kion li vidis jene: "konfuzita amaso de belaj fragmentoj; kolonoj, arkitravoj, kapiteloj, frisoj, ĉiuj miksitaj en rompita malordo". Alia eŭropano kiu vizitis kaj dokumentis la ruinojn de la templo estis DuBois de Montpereux, kiu nomis la fortikaĵon "Taĥ Terdat". En sia libro de 1839 li proponis planon por rekonstruado.

File:Garni Robert Ker Porter - View of a Basaltick Valley, and Tackt-i-Tyradates.png|Desegno de Robert Ker Porter de la gorĝo de Garni (1821). Ruinoj de la templo videblaj el promontoro maldekstra.
File:Garni (Robert Ker Porter).jpg|Desegno de Porter pri la templaj ruinoj
File:Ruined temple of Garni, early 20th century.jpg|Ruinoj komence de 20a jc. 
File:Garni ruin part.png|Toros Toramanjan fotita kun parto el la skipo

eta|150ra|Fontano dediĉita al la rekonstruado de Sahinjan (1978)

### Rekonstruo 
La unuan konatan proponon por rekonstrui la templon faris la arkeologo Aleksej Uvarov ĉe la 5-a Tut-Rusia Arkeologia Kongreso en 1880. Li proponis siajn ŝtonojn moviĝi al Tbiliso (en Kartvelio) kaj rekonstrui tie laŭ la plano de Montpereux. Lori Ĥaĉaturjan sugestas, ke la plano "povus esti legata kiel provo elekti la armenan pasintan armenan al la gloro de Rusio per la translokiĝado de ĝia plej ikoneca monumento al la plej proksima administra centro." La ​​guberniestro de Erivano, citante teknikajn malfacilaĵojn, ne efektivigis la planon.

En la postaj jardekoj akademianoj kiel ekzemple Nikoghajos Buniatjan, Babken Arakeljan, kaj Nikolaj Tokarskij studis la templon. En 1909-1911, dum elfosado gvidita de Nikolaj Marr, la templaj ruinoj estis malkovritaj. Buniatjan celis rekonstrui la templon en la 1930-aj jaroj.

En 1949 la Armena Akademio de Sciencoj komencis gravajn elfosadojn de la loko kie antaŭe staris la fortikaĵo de Garni, gvidita de Babken Arakelyan. Arkitektura historiisto Aleksander Sahinjan fokusiĝis pri la templo mem. Nur post preskaŭ dudek jaroj poste, la 10-an de decembro 1968, la sovetia armena registaro aprobis la rekonstruan planon de la templo. Grupo gvidita de Sahinjan komencis rekonstruajn verkojn en januaro 1969. Ĝi estis kompletigita antaŭ 1975, preskaŭ 300 jarojn post kiam ĝi estis detruita de tertremo.

La templo estas *periptero* (templo ĉirkaŭita de enirhalo kun kolonoj) konstruita sur levita podio.

File:Garni, Pagan Temple & Fortress02.jpg|Fragmento de friso
File:Գառնու հեթանոսական տաճարի սյուներ զարդանախշեր 2.jpg
File:Garni by RB (7).jpg

### Celao 
La celao de la templo estas 7,132 metrojn alta, 7,98 metrojn longa, kaj 5,05 metrojn larĝa . Ĝis 20 homoj povas esti samtempe en la celao. Pro la relative malgranda spaco de la celao, oni kredas, ke statuo iam estis ene kaj la ceremonioj okazis en la ekstera flanko. La celao estas lumigita de du fontoj: la misproporcia granda enirejo de 2,29 je 4,68 metroj kaj la aperturo en la tegmento de 1,74 je 1,26 metroj.

## Nuna stato kaj uzo 
[eta|250ra|[Vardavar, populara somer akvofestivalo el paganaj originoj, celebrita en la templo en 2014]]

### Turisma allogaĵo 
La templo estas la plej signifa strukturo en Armenio de la antaŭ-kristana periodo kaj fariĝis simbolo de tiu ĉi epoko. Krome, ĝi estas la ununura staranta grek-romia kolonara konstruaĵo en Armenio kaj en la antaŭa Sovetunio. Ĝi iĝis turisma celloko eĉ antaŭ la rekonstruo en la 1970-aj jaroj. Hodiaŭ, ĝi estas, kune kun la apuda mezepoka monaĥejo de Geghard, unu el la ĉefaj vidindaĵoj de la ĉirkaŭaĵoj de Erevano kaj de tuta Armenio. La plejmulto el la homoj vizitantaj Garni ankaŭ vizitas Geghard. La du lokoj ofte estas kolektive konataj kiel Garni-Geghard (Գառնի-Գեղարդ). En 2013, ĉirkaŭ 200.000 homoj vizitis la templon.

En la lastaj jaroj multaj famaj individuoj vizitis la templon, kiel ekzemple prezidantoj de Kipro (Demetris Ĥristofias ), Aŭstrio (Heinz Fischer), Grekio (Karolos Papulias), hispana operkantistino Montserrat Caballé, usonaj armendevenaj televidaj steluloj Khloé kaj Kim Kardashian, usona komikisto Conan O'Brien. O'Brien, kiu vizitis la templon en oktobro 2015 kun sia armena asistanto Sona Movsesian, filmis epizodon en Armenio, kiu inkludis dancadon ĉe la templo de Garni. La epizodo elsendiĝis en sia malfrua nokta intervjuo la 17-an de novembro 2015 kaj gajnis 1,3 milionojn da spektantoj.

### Konservado 
La templo kaj la fortikaĵo estas parto de la *Histori-kultura rezerv-muzeo de Garni* (armene: «:» պատմա-մշակութային արգելոց-թանգարան), kiu okupas 3.5 hektarojn kaj estas kontrolita de la Servo por la Protekto de Historia Medio kaj Kultura Muzeoj de Rezervoj, agentejo ligita al la Ministerio pri Kulturo de la Respubliko de Armenio. La listo de nemateriaj historiaj kaj kulturaj monumentoj aprobitaj de la registaro de Armenio inkludas 11 aĵojn en la areo.

En enketo de 2006 la stato de konservado de Garni estis taksita de pli ol tri kvaronoj de la vizitantoj kiel "bona" ​​aŭ "tre bona". En 2011 Unesko donis al la Muzeo-Rezervo de Garni la Internacian Premion Melina Mercouri pro la Protektado kaj Administrado de Kulturaj Pejzaĝoj pro la "iniciatoj por konservi kulturajn spurojn, kaj la emfazon al la klopodoj interpreti kaj malfermi la ejon por naciaj kaj internaciaj vizitantoj".

eta|280ra|left |Novpagana ceremonio antaŭ la templo
La 25-an de septembro 2014, Maksim Nikitenko, rusa turisto en la fruaj 20-aj jaroj, malpurigis la templon per aerfarbaĵo "В мире идол ничто" (laŭvorte tradukante al "En la mondo, idolo estas nenio"). La pentraĵo estis purigita kelkajn tagojn poste. La armena ŝtatservo por protekto de historiaj kaj kulturaj rezervoj prezentis civilan proceson kontraŭ Nikitenko en februaro 2015, en kiu la agentejo petis 839.390 AMD (~ $ 1,760 dolaroj) por forigi la damaĝon pro la vandalismo. En decido de aprilo 2015 la tribunalo de Kotajko verdiktis la kapton de Nikitenko kiu estis en malliberejo dum 2 monatoj kaj estis monpunita por ekhavi la petitan monsumon.

### Novpagana sanktejo 
Ekde 1990 de la malgranda nombro de sekvantoj de armena novpaganismo (proksima al Zaratuŝtrismo) kiuj okazigas jarajn ceremoniojn en la templo , precipe la 21-an de marto, la pagana Nova Jaro. En tiu tago, kiu koincidas kun Noruzo, la irana novjaro, armenaj novpaganoj festas la naskiĝtagon de la dio de fajro, Vahagn . Festoj de novpaganoj ankaŭ okazas dum la somera festivalo de Vardavar, kiu havas antaŭkristanajn (paganajn) originojn.

[eta|Dorsa flanko de 5000 [Armena dramo|armenaj dramoj (1995–2005).]]

### Rimarkindaj eventoj 
La placo antaŭ la templo estas loko de okazaj koncertoj. En 1985 la sovetia televidigita muzika festivalo *Pesnya goda* ("Kanto de la Jaro") estis registrita ĉirkaŭ la templo. La torĉo de la unuaj Tut-armenaj Ludoj estis ŝaltita proksime al la templo la 28-an de aŭgusto 1999. .

Alia koncerto okazis proksime al la templo la 2-an de julio 2004 fare de la Nacia Ĉambra Orkestro de Armenio, farita de Aram Gharabekjan. La orkestro ludis la verkojn de Aram Ĥaĉaturjan, Komitas, Edvard Mirzojan, Strauss, Mozart, kaj aliaj komponistoj.

La 6-an de majo 2019 Acid Pauli prezentis spektaklan vivan koncerton de elektronika muziko antaŭ la templo.

### Bildigoj 
La templo estis prezentita sur la kontraŭa flanko de 5000-drama bileto, kiu estis uzata de 1995 ĝis 2005.

## Bildaro 

File:Գառնի հեթանոսական տաճար7.JPG
File:The Ionic Temple of Garni, built c. AD 77 during the reign of Tiridates I of Armenia (ruled c. AD 63 - c. 88), Armenia (30627458817).jpg
File:The Ionic Temple of Garni, built c. AD 77 during the reign of Tiridates I of Armenia (ruled c. AD 63 - c. 88), Armenia (30627457797).jpg
File:Garni temple at night.jpg
File:Գառնի հեթանոսական տաճար23.JPG
File:Գառնի հեթանոսական տաճար60.JPG
File:Garni(1).jpg
File:Garni temple1.jpg
File:...Garni.JPG

## Referencoj 
## Literaturo 
*  
* 
*  
* 
* 
* . Vidu ankaŭ Bauer-Manndorff, Elisabeth. (1981) *Armenia: Past and Present* (angle: Armenio: Pasinteco kaj nuno). Lucerno: Reich Verlag.
* 
* 
* 
* 
* 

### Plia legado 
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Armenio
Kategorio:Romiaj temploj