Murhirundo

eta|Delichon urbicum
La **murhirundo** (*Delichon urbicum*) estas migranta paserina birdo el la familio de hirundedoj (nome *Hirundinidae*).

La murhirundoj reproduktiĝas en tuta Eŭropo escepte de Islando, norda Afriko kaj mezvarma Azio; kaj vintrumas en subsahara Afriko kaj tropika Azio. Tiuj palearktisaj birdoj manĝas insektojn kiuj estas kaptataj dumfluge, kaj ili migras al klimatoj, kie flugantaj insektoj abundas.

Ĝi havas **blunigrajn kapon kaj suprajn partojn**, **blankan pugon kaj ege purajn blankajn subajn partojn**, malkiel multaj aliaj hirundoj, kiuj estas sube blankecaj, sed ne tiom puraj; ĝi troviĝas kaj en malferma kamparo kaj ĉe homaj setlejoj. Ĝi estas simila laŭ aspekto al la aliaj du specioj de la genro *Delichon*, kiuj estas ambaŭ endemismoj de orienta kaj suda Azio. Estas du akceptitaj subspecioj. Ties proksimeco al homo estas ĝenerale akceptata kiel kaŭzo de kulturaj kaj literaturaj referencoj.

## Taksonomio 
La Murhirundo estis unuafoje priskribita de Linnaeus en sia *Systema Naturae* de 1758 kiel *Hirundo urbica*, sed ĝi estis lokita en sia nuna genro *Delichon* de Thomas Horsfield kaj Frederic Moore en 1854. *Delichon* estas anagramo de la greka termino *χελιδών* (*chelīdōn*), kiu signifas 'hirundo', tio estas “hirundo de urboj”, ĉar la specia nomo *urbicum* (*urbica* ĝis 2004, pro miskompreno de la Latina gramatiko) signifas 'de urbo' en Latina.

La genro *Delichon* estas ĵusa diverĝo de la genro de la kamphirundo nome *Hirundo*, kaj ties tri membroj estas similaj laŭ aspekto pro ties blunigraj supraj partoj, kontrastega blanka pugo, kaj blankaj subaj partoj. En la pasinteco, la Murhirundo estis foje konsiderata samspecifa kun la Azia murhirundo (*D. dasypus*), kiu reproduktiĝas en la montaroj de centra kaj orienta Azio kaj vintrumas en Sudorienta Azio, kaj ĝi multe similas al la Nepala murhirundo (*D. nipalense*), loĝanta nemigranto de la montaroj de suda Azio. Kvankam la tri specioj de la genro *Delichon* estas similaj laŭ aspekto, nur la *D. urbicum* havas **purajn blankajn pugon kaj subajn partojn**.

### Biotopo 
La preferata biotopo de la Murhirundo estas malferma kamparo kun malalta vegetaĵaro, kiel paŝtejoj, herbejoj kaj farmoj, kaj prefereble ĉe akvo, kvankam ĝi troviĝas ankaŭ en montaroj de ĝis almenaŭ 2,200 m de altitudo.

Ĝi uzas similajn malfermajn biotopojn en la vintrejoj, sed la Murhirundo estas malpli videblaj ol la vintrumantaj kamphirundoj, ĉar ili kutime flugas plej alte kaj estas pli senhejmaj (nomadaj). En la tropikaj partoj de ties vintrumejoj, kiel Orienta Afriko kaj Tajlando, ĝi ŝajne troviĝas en pli altaj areoj.

### Migrado 
maldekstra|eta|Murhirundo dumfluge
La Murhirundo estas migranta kiu moviĝas laŭ larĝa fronto (tio estas eŭropaj birdoj ne estas enpuŝitaj al mallarĝaj markoloj uzitaj de grandaj alteŝvebantaj birdoj, sed trapasas la Mediteraneon kaj la Saharon). Dum migrado ili manĝas en aero insektojn, Migrado okazigas hazardaĵojn; en 1974, kelkaj centoj da miloj da birdoj de tiu specio estis trovataj mortaj aŭ mortantaj en la Svisaj Alpoj kaj ĉirkaŭaj areoj, kaptitaj de granda neĝofalo kaj malaltaj temperaturoj. Supervivo de plenkreskuloj en aŭtuna migrado dependas ĉefe de la temperaturo kaj pluvo, sed ĉe junuloj malaltaj temperaturoj dum la reprodukta sezono estas pli danĝeraj.

La Murhirundo revenas al la reprodukta teritorio malmultajn tagojn post la unuaj kamphirundoj; kiel tiu specio, ĉefe se la vetero estas malbona, ĝi preskaŭ neniam iras rekte al nestolokoj, sed ĉasas por manĝo ĉe grandaj lokoj de fluanta akvo. Kiel supozeblas ĉe longdistanca migranto, ĝi foje ĉeestis kiel vaganto orienten ĝis Alasko kaj okcidenten ĝis Novlando, Bermudo kaj Acoroj.

## Priskribo 
Plenkreskulo de la Murhirundo de la okcidenta nomiga raso estas 13&nbsp;cm longa, kun enverguro de 26 al 29&nbsp;cm kaj mezaveraĝa pezo de 18.3 g. Ĝi estas tre **brilmetale blunigra supre kun tre blankaj pugo kaj subaj partoj**, inklude la subflugiloj; eĉ la mallongaj kruroj havas blankajn lanugajn plumetojn. Ĝi havas brunajn okulojn kaj etan nigran bekon, kaj ties fingroj kaj nudaj partoj de la kruroj estas rozkoloraj. Ambaŭ seksoj estas similaj, sed junuloj estas fulgonigraj, kaj kelkaj el ties flugil- kaj vostoplumoj havas blankajn pintojn kaj bordojn. *D. u. lagopodum* diferenciĝas el la nomiga raso pro tio, ke la blanka pugo etendiĝas ĝis la vosto, kaj la forkoformo de la vosto (ĉiam pli forka ol tiu de la Rokhirundo, sed multe malpli ol tiuj de la specioj de la genro Hirundo), estas intermeza laŭ profundo inter tiu de la *D. u. urbicum* kaj tiu de la Azia murhirundo.

La Murhirundo estas bruema specio, ĉefe ĉe iliaj reproduktaj kolonioj. La kanto de la masklo, farata dum la tuta jaro, estas milda trilado de melodia pepado. La kontakta voĉo, farata ankaŭ en la vintraj teritorioj, estas akra *ĉirrrp*, kaj la alarmo estas kria *ciip*.

eta|maldekstra|Nesto kun idoj
La Murhirundo klopodas reproduktiĝi **kolonie**, kaj nestojn oni povas konstrui unu kontakte kun la apuda. Kolonio de malpli da 10 nestoj estas tipe granda, sed estas informoj de kolonioj de miloj de nestoj. La ino demetas 4 aŭ 5 ovojn, kiu mezaveraĝe grandas 1.9 al 1.33&nbsp;cm kaj pezas ĉirkaŭ 1.7 g. La ino faras plej parton de la kovado, kiu kutime daŭras 14-16 tagojn. Elnestiĝo okazas post pliaj 22–32 tagoj, depende de la vetero. Poste la idoj restas kun la gepatroj, kiuj manĝigas ilin, dum unu semajno ĝis la definitiva elnestiĝo. Eventuale la idoj de la unua ovodemetado helpas en la manĝigado de la idoj de la dua ovodemetado.

La Murhirundo povas hibridiĝi kun la kamphirundo (kiu estas eĉ de alia genro) kaj tiu estas unu el la plej komuna paserina interspecia kruciĝo. The frequency of this hybrid has led to suggestions that *Delichon* is not sufficiently separated genetically from *Hirundo* to be considered a separate genus.
Ĝi estas parazitigita ekstere de puloj kaj akaroj, inklude la "Murhirunda pulo", *Ceratophyllus hirundinis*, kaj interne de endoparazitoj kiel *Haemoproteus prognei* (malario de birdoj), kiu estas transmitita el sangosuĉintaj insektoj inklude kulojn. Pola priserĉado montris ke nestoj kutime enhavas pli da 29 specimenojn de ektoparazitoj, kun la *C. hirundinis* kaj *Oeciacus hirundinis* plej abundaj.

## Konserva statuso 
La Murhirundo ĝuas grandan teritorion, kun supozata tutmonda etendo de 10 milionoj da km². Ties eŭropa populacio estas ĉirkaŭkalkulata je **20–48 milionoj da individuoj**. La tutmonda populacio ne estas enkalkulata, kvankam evidentiĝis evoluoj en la populacio. Pro tiuj kialoj, la specio estis konsiderata kiel "malplej zorgiga" ĉe la 2007 IUCN Ruĝa Listo,

maldekstra|eta|Nesto kun suba tabuleto por eviti malpurigon sube.
Tiu estas specio kiu historie profitis el la arbarklarigado kiu kreis malfermajn habitatojn, kaj el homaj setlejoj kiuj havigis abundon de sekuraj homfaritaj nestolokoj. Kiel agrabla birdo kiu manĝas insektojn, la Murhirundo estis tolerata de homoj kiam ĝi uzas iliajn konstruaĵojn por nestumado, kvankam la amasigo de malpuraĵoj sub la reproduktaj birdoj povas esti kialo de la detruo de kelkaj nestoj. [Oni petas tradukon]

Estas malnovaj legendoj, sen reala bazo, ke Murhirundo povus “enmurigi” dompaserojn per fermo de la enirejo de la kotonesto kun la entrudulo ene, aŭ ke ili povas amasiĝi por mortigi dompaseron. Tio estus simbolo de la kvara filo de nobela familio, kaj aperas en multaj blazonoj, inklude tiun de Plantaĝenetoj. Manko de kruroj signifus maleblon por surterigi, kio klarigus ligon al plej juna filo, ankaŭ sentera. Ĝi reprezentus ankaŭ rapidon.

## Bildaro 

Dosiero:Martin.JPG|Murhirundo desegnita de Johann Friedrich Naumann en 1905
Dosiero:Zwei Jungschwalben im Nest.jpg|Du junaj murhirundoj en nesto

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj 
* Filmoj de Murhirundo ĉe Interreta Birdokolekto
* La Murhirundo (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Hirundedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Afriko