Malliberulo

[eta|Malliberuloj ĉe la [malliberejo de Guantanamo, 2002]]
**Malliberulo** aŭ **Malliberigito** estas persono, kies libereco estas laŭleĝe limigita aŭ kontraŭleĝe senigita, kaj kiu tial estas tenita nepropravole en **mallibereco** - en registara gardado aŭ kaptito tenita perforte en la manoj de krimuloj.

Senigo de libereco (aŭtoritata povo) povas havi diversajn kialojn kaj formojn. La plej konata estas aresto en malliberejo, punlaborejo aŭ karcero bazita sur jura juĝo aŭ ordono, sed ankaŭ sur polica agado. Krome, ekzistas ankaŭ malferma aresto (kiel duon-aresto aŭ taga aresto), kiu, en elektronika monitorado, reprezentas transiron al plenumado de oficiala sankcio sen malliberigo.

Viktimoj de senigo de libereco, kiel ekzemple kidnapo aŭ ostaĝopreno, ankaŭ estas malliberuloj.

## Tipoj 
[eta|Konvojo de germanaj militkaptitoj de la [Batalo ĉe Stalingrado|Batalo de Stalingrado, 1943]]
Laŭleĝe, oni distingas inter legitimaj arestoj.

* Kondamnitaj malliberuloj servantaj malliberecan punon post esti jure kondamnitaj pro krimo
* Malliberuloj en preventa aresto
* la antaŭprocesa aresto
* prepari por la ekstradicio aŭ deportado de malliberuloj eksterlanden
* Militmalliberuloj (Militkaptito), kiuj estas en mallibereco laŭ la apliko de internacia humanitara juro

* same kiel iu ajn, kies libereco estas forprenita kiel rezulto de la ekzercado de la plenuma povo. 
** persono sub hejmaresto
** konsciencmalliberulo
** sklavo

Malliberuloj malliberigitaj pro politikaj kialoj nomiĝas politikaj malliberuloj. Alia speciala kazo estas la enfermo de mense malsanaj leĝrompintoj en (plejparte fermitaj) psikiatriaj hospitaloj kaj flegejoj.

## Rajtoj 
[eta|[Finnlando|Finna seria murdisto Johan Adamsson, ankaŭ konata kiel "Kerpeikkari" en katenoj dum li estis malliberigita. Litografio de Johan Knutson el 1849 ]]
Ĉiu lando havas malsamajn leĝojn pri la rajtoj de malliberuloj. La Konstitucio de Usono, ekzemple, eksplicite deklaras, ke malliberuloj ne havas plenajn rajtojn, tamen provizas al ili protekton laŭ la Oka Amendo al la Konstitucio de Usono, kiu malpermesas kruelan kaj nekutiman punon.

Estas kutime dividi la rajtojn de malliberuloj en tri tipojn:

* **Rutinaj rajtoj:** Rajtoj rilataj al la rutina vivo de la malliberulo, kiel ekzemple la rajto al vestaĵoj, la rajto al loko por dormi, la rajto al manĝaĵo kaj trinkaĵo, kaj la rajto al medicina prizorgo.
* **Laŭleĝaj rajtoj:** Rajtoj rilataj al la krima proceso, inkluzive de la rajto konsulti advokaton, la rajto esti vizitita de advokato aŭ juĝisto, la rajto peti forpardonon, la rajto sendi petojn kaj peticiojn pri la kondiĉoj de sia malliberigo, kaj la rajto peti redukton de la malliberiga daŭro.
* **Sociaj rajtoj:** Rajtoj rilataj al la konekto de la malliberulo al la ekstera mondo, kiel ekzemple la rajto viziti, la rajto telefone alvoki kaj la rajto ferii.

Internaciaj regularoj pri la rajtoj, devoj kaj aliaj vivkondiĉoj de malliberuloj:

* Eŭropaj prizonreguloj
* Konvencioj de Ĝenevo
* Konvencio de Hago

## Efikoj 
eta|230x230ra|*Viziti la Malliberigitojn* de flandra artisto Cornelis de WaelPor la malliberulo, senigo de libereco havas signifan efikon sur iliaj fundamentaj civitanrajtoj; malliberigo rezultigas limigon de ĉi tiuj rajtoj. Trafitaj limigoj de fundamentaj rajtoj inkluzivas, interalie:

* la sekreteco de korespondado
* Libereco de esprimo sen cenzuro
* libereco de movado
* Prizona laboro (punlaboro)
* Foje ankaŭ malpemeso al geedzeco kaj eksgeedziĝo, gepatrorajto kaj neado de vizitrajtoj de familianoj kaŭ konatuloj.

Aliaj aspektoj inkluzivas la vestregularon (porti privatajn vestaĵojn aŭ uniformajn instituciajn vestaĵojn), libertempajn agadojn, kaj aliajn aferojn.

## Prizona kulturo 
[eta|Malliberuloj en la korto de la malliberejo Newgate, ilustraĵo de [Gustave Doré el 1872]]
Sociologiaj kaj etnografiaj studoj faritaj en Usono meze de la 20-a jarcento solidigis la ideon, ke ekzistis unika kulturo por malliberuloj, kun valoroj kaj normoj, kiuj kontraŭdiris kaj la valorojn de la socio kaj la valorojn de la prizona institucio. Ĉi tiu kulturo nomiĝis la t.n. "**Malliberula Kodo**".

Ne ĉiuj malliberuloj samgrade alprenas la normojn de la "Malliberula Kodo", kiu centriĝas sur antagonismo kontraŭ gardistoj (aŭ pli precize prizonestro, d:Q13365916) kaj la mallibereja institucio mem. La grado de adaptado dependas de la forto de la identiĝo de ĉiu malliberulo kun la valoroj de la ĝenerala socio.

Sociologoj en Eŭropo trovis, ke la "malliberula kodo" estas pli malforta ol kutime kredata, kaj ke la ligoj de malliberuloj al la ĝenerala socio ofte estas pli fortaj ol la ligoj forĝitaj inter malliberuloj en malliberejo.

La kodo celas enstampi senton de grupa spirito en malliberulojn, per rezisto al la agoj de prizona personaro kaj pliigante socian solidarecon inter malliberuloj. La kodo inkluzivas serion da instrukcioj, inkluzive de:

* Ne ĝenu la interesojn de aliaj malliberuloj.
* Neniam mensogu.
* Ne estu scivola.
* Foriĝu de la dorso de alia malliberulo.
* Ne estu maltrankvila.
* Ne profitu de alia malliberulo.

## Psikologiaj efikoj 
### Malliberigo en solula ĉelo 
Longedaŭra solula ĉelo (karcero aŭ forgeskelo) grave damaĝas la mensan sanon de la malliberulo, pro sensa deprivo kaj manko de socia kontakto. Krome, solula ĉelo povas konduki al depresio kaj ŝanĝoj en cerba fiziologio. Por adaptiĝi al prizona vivo, malliberuloj bezonas socian kontakton kaj socian subtenon de aliaj malliberuloj.

Paradokse, post longaj periodoj de izolado, en kiuj malliberuloj evoluigas fortan bezonon por socia kontakto, ili komencas timi tian kontakton. Ili povas fariĝi letargiaj kaj apatiaj, kaj nekapablaj kontroli sian konduton post kiam ili estas liberigitaj el izolado.

Post longa restado en solula ĉelo, malliberuloj povas evoluigi klinikan depresion, same kiel impulskontrolajn perturbojn ( ICD ) kaj dependecojn. Kelkaj riskas evoluigi psikiatriajn simptomojn, inkluzive de memvundado, suicidaj tendencoj kaj psikozo.

Psikopatologia kondiĉo konata kiel "SHU-sindromo" () estis observita inter malliberuloj en solula ĉelo, kies karakterizaĵoj inkluzivas koncentriĝo-kaj memorproblemojn, misprezentojn en percepto, halucinojn, ĝeneraligitan angorneŭrozon, panikmalsanon kaj memorperdon.

### Stokholma sindromo 
Multaj kaptitoj suferas de psikologia malsano konata kiel Stokholma sindromo, kiu priskribas paradoksan fenomenon, en kiu, post iom da tempo, ostaĝoj evoluigas pozitivajn sentojn al siaj kaptantoj.

## Patronecoj 
Sankta Leonardo de Noblat (ankaŭ konata kiel Leonardo de Limousin) estas tradicie agnoskita kiel la ĉefa patronsanktulo de malliberuloj en la Katolika Eklezio. Franka nobelo kaj ermito de la 6-a jarcento, li laŭdire ricevis permeson de reĝo Kloviso la 1-a liberigi indajn malliberulojn, kaj legendoj priskribas miraklojn, kie katenoj rompiĝis por tiuj, kiuj alvokis lin. Lia propeto estis vaste kreditita pro la liberigo de kaptitoj dum la Mezepoko, kondukante al lia daŭra patroneco. 

Sankta Maksimiliano Kolbe, 20-a-jarcenta pola pastro martirigita en Aŭŝvico en 1941 post volontulado morti anstataŭ alia malliberulo, ankaŭ estas oficiale venerata kiel patronsanktulo de malliberuloj (inkluzive de politikaj malliberuloj). Papo Johano Paŭlo la 2-a kanonigis lin en 1982 kaj elstarigis lian rolon en ĉi tiu patroneco. Aliaj sanktuloj asociitaj kun malliberuloj aŭ kaptitoj inkluzivas Sanktan Johanan de Arko (kiu estis malliberigita), Sanktan Dismas (la "Bona Ŝtelisto" krucumita kun Jesuo), kaj regionajn figurojn kiel la Sankta Infano de Atocha (d:Q923081) aŭ Sankta Danielo de Padovo (d:Q1163307). Tamen, Sankta Leonardo estas la plej klasika kaj delonga patrono por malliberuloj ĝenerale. 

## Famaj verkaĵoj de kaj pri malliberuloj 
* *Twelve Years a Slave* de Solomon Northup (libera afrik-usonano kidnapita en sklavecon)
* *De Profundis* de Oscar Wilde
* *O.P. (Orden Público)* (1931) de Ramón J. Sender
* Kajeroj el malliberejo, de Antonio Gramsci
* … tamen jesi al vivo: Psikologo spertas la koncentrejon (Q426369) de Viktor Frankl
* *Se questo è un uomo* de Primo Levi
* La Gulaga Arkipelago kaj Unu tago el la vivo de Ivano Denisoviĉ de Aleksandr Solĵenicin

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Gulago
* Koncentrejo
* Ĝismorta malliberigo
* Fuĝo el malliberejo
* La Kaptito (pentraĵo)
* La Kaptita Reĝo (pentraĵo)


Kategorio:Krimuloj laŭ stato
Kategorio:Malliberigo kaj deteno
Kategorio:Punoj