Biblido

eta|*Byblis gigantea* floro
eta|*Byblis liniflora*, malfermita semkapsulo
eta|disvastigo de la genro
eta|*Byblis lamellata*
eta|juna *Byblis lamellata*

La **biblido** () aŭ **bibliso**, estas la sola planta genro el la familio biblidacoj (*Byblidaceae*). Tiu familio apartenas al la ordo lamialoj (*Lamiales*) el la dukotiledonaj angiospermoj.

La unua specio de la genro, *Byblis liniflora*, estis priskribita en la jaro 1808 fare de la angla botanikisto Richard Anthony Salisbury, hodiaŭ sep specioj estas konataj.

## Karakteroj 
Ĉiuj specioj kreskas vertikale, ili estas apenaŭ ligitaj kaj disbranĉiĝas malmulte.

### Folioj 
La folio de ĉiu specio estas oblonge rondaj kaj estas kovrataj de fajnaj glandoharoj kiuj eligas gluan sekreciaĵon. Malgrandaj insektoj estas allogitaj; se ili tuŝas la gluaĵon, ili estas kaptitaj kaj mortas pro elĉerpiĝo. Kontraste al la drosero-specioj la biblidoj ne povas movi siajn tentaklojn kaj foliojn. Temas pri „pasivaj glukaptiloj“.

Ankaŭ la surfaco de folioj inter la glandaj haroj elligas sekreciaĵon, eĉ kvin- ĝis dek-oble pli.

### Floroj 
La floro de la biblidoj staras unuope apekse. Ili estas kvinnombraj, purpuraj ĝis violaj, ĉe *Byblis gigantea* kaj *Byblis filifolia* malofte blankaj. *Byblis gigantea* kaj *Byblis lamellata* liberigas siajn polenojn nur dum sonfrekvenco de alfluganta poleniganto (vibracipolenigado). Krom *Byblis liniflora* ĉiuj biblido-specioj estas fremdpolenigatoj.

### Frukto kaj semoj 
La semkapsuloj estas ovoformaj kaj dufakaj, post la sekigado la semoj falas teren (baroĥorio). La semoj estas nigraj kaj havas rondan formon. La ĝermado de multaj specioj okazas post arbaraj incendioj post la sektempo. La fumo havas la decidan rolon (pirofilio).

La kromosom-nombro estas 2n = 16.

## Disvastigo 
Ĉiuj biblidoj hejmiĝas en Aŭstralio. *Byblis gigantea* kaj *Byblis lamellata* hejmiĝas nur en la regiono de Perth en suda Aŭstralio, la specioj de la *Byblis liniflora*-komplekso nur en Nordaŭstralio ĝis en la sudo de Indonezio kaj Papua-Novgvineo. Ili kreskas en sfagnomarĉoj kaj en aluvia grundo. Ili preferas sablajn grundojn kaj sunajn kaj iom ombrajn grundojn, malsekajn kreskejojn kun temperaturo inter 5 kaj 40 °C.

## Statuso de la endanĝeriĝo 
Ĉiuj specioj de biblidoj staras en Aŭstralio sub ĝenerala protekto. La okcidentaŭstraliaj specioj *Byblis gigantea* kaj *Byblis lamellata* estas endanĝerigitaj pro la pligrandigado de setlejoj kaj pro la sekigado de la kultivataj arealoj.

## Sistematiko 
Molekulaj-genetikaj esploroj montras, ke la genro apartenas al la ordo de la Laminaloj (*Lamiales*). La plej parenca grupo ene de tiu ordo, ne certas. Povas esti *Martyniaceae*, *Lentibulariaceae* aŭ *Gesneriaceae*.

Tradicie la genro estis dividita en nur du specioj, nome *Byblis gigantea* kaj *Byblis liniflora*. La aŭstralia botanikistoj Allen Lowrie kaj John Godfrey Conran priskribis en la 1980-aj jaroj pliajn genrojn. Hodiaŭ oni konas sep speciojn, kiuj povas esti dividitaj en du kompleksoj, la *Byblis liniflora*-komplekso kaj la *Byblis gigantea*-komplekso.

### Specioj 
* *Byblis aquatica* LOWRIE & CONRAN
* *Byblis filifolia* PLANCH.:
* ''Byblis gigantea'LINDL.
* *Byblis guehoi* LOWRIE & CONRAN.
* *Byblis lamellata* CONRAN & LOWRIE
* *Byblis liniflora* SALISB.
* *Byblis rorida* LOWRIE & CONRAN.

### *Byblis liniflora*-komplekso 
La kvin specioj de tiu ĉi komplekso, *Byblis liniflora*, *Byblis rorida*, *Byblis filifolia*, *Byblis aquatica* kaj *Byblis guehoi* estas unujaraj herbaj plantoj, kiuj kreskas de 15 ĝis 60 (100) cm kaj larĝas inter 4 kaj 15 cm. La plantoj rapide kreskas. Nur en kelkaj monatoj ili kreskas de la ĝermo al floranta planto. La plantoj supervivas kiel semoj.

### *Byblis gigantea*-komplekso 
La *Byblis gigantea*-komplekso havas du speciojn: *Byblis lamellata* kaj *Byblis gigantea*. Estas du multjaraj duonarbustoj kun alteco de 45 ĝis 70 cm. La plantoj supervivas la sekan sezonon kiel subtera rizomo. Iliaj folioj longas ĝis 20 cm.

## Etimologio 
La scienca nomo *Biblis* rilatas al ulo en la greka mitologio, pri kiu Ovido rakontis en siaj *Metamorfozoj* (9a. 454-664): nome Bibliso, nepino de Apolono.

En la greka, tiu nomo estas el la greka *Βυβλίς, ίδος*, kaj en latino *Byblis, idis (idos)*, kies genitiva formo estas neregula klarigante la scienca nomo de la familio: *Byblidaceae* (biblidacoj).

La Esperanta termino "biblido" estas klasike konstruita laŭ la genitiva formo, kaj laŭ la multaj modeloj en PIV (Crepis > krepido, aŭ Nephrolepis > nefrolepido, ktp).

## Literaturo 
* Allen Lowrie: *Carnivorous Plants of Australia.* Band 3. University of Western Australia Press, Nedlands 1998, ISBN 1-875560-59-9.
* Allen Lowrie, John G. Conran: *A taxonomic revision of the genus Byblis (Byblidaceae) in northern Australia.* In: *Nuytsia.* Bd. 12, Nr. 1, 1998, S. 59–74 .
* John G. Conran: *The embryology and relationships of the Byblidaceae.* In: *Australian Systematic Botany.* Bd. 9, Nr. 2, 1996, , S. 243–254, .
* John G. Conran, Allen Lowrie, Jessica Moyle-Croft: *A revision of Byblis (Byblidaceae) in south-western Australia.* In: *Nuytsia.* Bd. 15, Nr. 1, 2002, S. 11–19.
* John G. Conran, Roger Carolin: *Byblidaceae.* en: Klaus Kubitzki (Eld.): *The families and genera of vascular plants.* Band 7: Joachim W. Kadereit (Eld.): *Flowering plants – Dicotyledons, Lamiales (except Acanthaceae including Avicenniaceae).* Springer, Berlin u. a. 2004, ISBN 3-540-40593-3, S. 45–49.

## Referencoj 
Kategorio:Biblidacoj
Kategorio:Karnomanĝaj plantoj