Marko Furio Kamilo

**Marko Furio Kamilo** aŭ **Marcus Furius Camillus** estis romia ŝtatestro kaj politikisto dum la frua Romia respubliko, kiu estas plej fama pro lia konkero de Vejo kaj defendo de Romo de la gaŭla prirabo post la Batalo de la Alio. Modernaj akademiuloj dubas pri la supozeblaj agoj de Kamilo kaj kredas, ke multaj el la militoj estas erare atribuitaj aŭ alie tute fikciaj.
## Historio
La tradicia rakonto pri la vivo de Kamilo venas de la eponimo "Vivo" de Livio kaj Plutarko. Sed ĉi tiuj baziĝis sur pli granda kronologia tradicio, kiu pentris Kamilo kiel la dominan figuron en ĉi tiu periodo de la historio. Livio, siaflanke, organizis siajn kvinan kaj sesan librojn ĉirkaŭ la kariero de Kamilo (Kamilo eniras publikan oficon komence de la kvina libro kaj forlasas ĝin fine de la sesa).

Malmultaj pruvoj pri ĉi tiu tradicio pluvivas, kvankam fragmentoj de la verko de Kvinto Klaŭdio Kvadrigario (95 a.K. - 47 p.K.)indikas, ke la mito de Kamilo estis bone establita antaŭ la 80-aj kaj 70-aj jaroj a.K.

La nomo Kamilo estas atestita en la etruska tombo de François, konstruita ĉirkaŭ 300 a.K. proksime de Vulci. Unu el la pentraĵoj tie priskribas "Gneve Tarchunies Rumach" (verŝajne Gnaeus Tarquinius la Romiano) mortigitan de "Marce Camitlnas" (eble Marcus Camitilius aŭ Marcus Kamilo). Tamen, oni ne scias, kian specifan legendon prezentas la tombo. Kelkaj akademiuloj sugestas, ke Camitlnas rilatis al la romia ŝtatestro Kamilo pri kiu ni parolas, sed tia atribuo ne estas decida.

Akademiuloj kredas, ke Kamilo kiel persono verŝajne ekzistis: la fastoj, se ili estas kredindaj, registras lian gravecon kaj influon en la romia publika vivo tiutempe. Sed, ĝenerale, la kvalito de la fontoj - kiuj enmetas "multon da mito, ornamaĵo kaj fantazio" - igis Mary Beard, en la libro SPQR, skribi "Kamilo estas probable ne multe malpli fikcia ol la unua Romulo".
 
[eta|maldekstre|400px|Marko Furio Kamilo kaj [Breno (Senonestro)|Breno, la Estro de la Senonoj.]]

eta|maldekstre|400px|Mario Furio Kamilo malpermesanta la pesadon de oro, el la Aŭdienca Salono.

[eta|maldekstre|400px|Marko Furio Kamilo Rompante Traktaton kun la Gaŭloj, Enirejo, [:en:Galleria Borghese|Galerio Borghese.]]

[eta|dekstre|400px|Triumfo de Marko Furio Kamilo. Fresko sur la orienta muro de la Salono de la Aŭdienco, [Malnova Palaco (Florenco)|Palazzo Vecchio, Florenco, Italio.]]

[eta|maldekstre|400px|Marko Furio Kamilo punante la mastron de [:en:Falerii|Falerio en 394 a.K.]]

[eta|dekstre|400px|Dankemo de la popolo de [:en:Falerii|Falerio por la agoj de Marko Furio Kamilo, 394 a.K. Romia historio gravurita kun akvafortoj fare de Bartolomeo Pinelli (Presita de Giovanni Scudellari (1805-1847), Romo, 1818-1819).]]

[eta|dekstre|400px|Lucio Albino reakiras la vestalajn virgulinojn, bildo de [:en:Antonio Basoli|Antonio Giuseppe Basoli.]]

Mommsen, skribante en Römisches Strafrecht ("Romia Jura Stato"), nomis la legendon de Kamilo "la plej malhonesta el ĉiuj romiaj legendoj". Tim Cornell, skribante pri Kamilo, nomas lin "la plej artefarite elpensita el ĉiuj herooj de Romo".

Aliaj akademiuloj sugestis, ke Kamilo eliris el populara parola tradicio, kiu ligis la nomojn Kamilo, Manlio Kapitolino kaj Sulpicio al surskriboj metitaj sur la templon de Juno Moneta (starigita en 345 a.K. de Lucio Furio Kamilo).

## Biografio
La kromnomo Kamilo devenas de la titolo de aristokrata junulo, kiu helpis en religiaj devoj. Eblas, ke juna Kamilo servis en tia pozicio. Lia fileco estas identa al tiu de la konsulo de 413 a.K., Lucio Furio Medulino (445 a.K. - 375 a.K.), kio eble indikas, ke Medulino kaj Kamilo estis fratoj.

## Frua kariero
Kamilo unue estas firme registrita kiel enirinta la publikan oficon en 401 a.K. Li servis en tiu jaro kaj denove en 398 a.K. kiel konsula tribuno kontraŭ la Faliskoj kaj la Kapenatoj. Ambaŭ estis triboj proksime de Romo kaj Vejo. Lia unua supozebla ofico estis tiu de cenzuristo (antaŭ ol esti plenuminta iun ajn alian publikan oficon) en la jaro 403 a.K.

Li tiam supozeble, kiel diktatoro, kompletigis kampanjon kontraŭ Vejo, kiu vidis la urbon konkerita en 396 a.K. La specifa rakonto pri la konkero de Vejo en Livio estas plejparte legenda. Post dekjara sieĝo (la Tria milito de Vejo) - "evidente modelita laŭ la greka legendo de la Troja milito" - la Albana Lago supernature leviĝas post supozebla profetaĵo pri la detruo de Vejo en ĝiaj "Libroj de la Sorto".

La romianoj poste ekstermis la mirindaĵon konstruante tunelon por dreni la lagon post instrukcio de la orakolo en Delfo. Kamilo, kiel komandanto, poste persvadas la diinon de Vejo, Junonon Regina, forlasi la urbon kaj translokiĝi al Romo. Arkeologiaj restaĵoj proksime de Vejo inkluzivas blokitajn drenajn tunelojn el la kvina jarcento, kio povus indiki la eblecon, ke ĉi tiu rakonto en Livio prezentas romian invadon de la urbo tra ili.

Post la konkero de la urbo, Livio raportas, ke Kamilo vendis sian liberan loĝantaron kiel sklavojn antaŭ ol la teroj estis repopoligitaj per romiaj civitanoj kun teraj asignoj de sep jugeroj. Arkeologiaj pruvoj indikas, ke romianoj ŝanĝis la ŝtonminejojn: post la konkero de la pli bonkvalitaj ŝtonminejoj de Vejo, romiaj strukturoj plejparte ŝanĝis al ŝtonouzado tie devenanta, tio kio povus sugesti sklavigitajn laboristojn en la ŝtonminejo de Vejo.

Kamilo poste festis triumfon kaj dediĉis templon de Junono sur la Aventino. Estas probable, ke multaj el la detaloj pri lia reveno en Livio estis kopiitaj de la triumfaj rakontoj, historie pli antaŭnelonga, pri Skipio Afrikano aŭ Sulao.

En 394 a.K., li supozeble certigis la kapitulacon de la Faliskoj en ilia ĉefa urbo Falerii Veteres (nuntempa Civita Castellana) post rifuzi pri akcepti lernantojn de bazlerneja instruisto kiel ostaĝojn. Granda parto de la rakonto de Livio pri la interŝanĝo kun la bazlerneja instruisto celas rakonti ekzemplon, kiu emfazas la gravecon de la romia bonvolo (latine: bona fides) kaj la gravecon de ĝentlemana aristokrata konduto.

Post la konkero de Vejo kaj la Faliskoj, Kamilo supozeble estis procesigita. Rakontoj malsamas: eble la kvestoroj akuzis lin pri misuzado de militakiro aŭ pri lia malŝparemo aĉetante kvar blankajn ĉevalojn por sia triumfo. Sendepende de la akuzo, kvankam kvestora proceso pro misuzado estas pli probabla, Kamilo laŭdire estis kondamnita kaj sendita en ekzilon.

Historiistoj kredas, ke ĉi tiu rakonto pri malhonoro antaŭ la tribunaloj estas modelita laŭ la sortoj de Aĥilo kaj Skipio la Afrika kaj celas kompari ĝin kun Temistoklo kaj Gnejo Marcio Koriolano. La implicita fonto de la rakonto verŝajne datas post la periodo de Sulao kaj estas "evidenta anakronismo". La rakonto pri kondamno, tamen, verŝajne ne okazis kaj anstataŭe estis prezentita por meti Kamilon for de Romo kiam okazis la gaŭla prirabado, senkulpigante lin de iu ajn kulpo pri la malvenko de Romo.

## Gaŭla prirabo
En 390 a.K. (Varono), aŭ pli verŝajne en 387 a.K., granda grupo de gaŭloj transiris la Apeninojn en nordan Etrurio. Ili antaŭeniris ĝis ili atingis romian teritorion kaj tie venkis la armeon de Romo ĉe la Batalo de la Alia.

En la sekvaj tagoj, ili eniris Romon kaj prirabis ĝin. Ili poste instigis la kapitulacon de la romiaj obstinaj soldatoj sur la Kapitolo antaŭ ol ricevi grandan elaĉetmonon de oro kaj retiriĝi norden. Ĉi tiun rakonton konfirmigas grekaj fontoj jam en la 4-a jarcento a.K. Polibio metas la prirabon en la saman jaron kiel la Paco de Antalcidas kaj la Sieĝo de Reĝjo.

Laŭ Livio, post la falo de la urbo, Kamilo estis revokita el ekzilo ĉe Ardea, Latio fare de la popolo kaj denove nomumita kiel diktatoro - kvankam konsula tribuno estis disponebla por nomumi diktatoron laŭ la kutima maniero - en la horo kiam la urbo bezonus. Tiam, ĉe la kulmino de la gaŭla prirabo, kiam mil funtoj da oro estis pesataj, Kamilo kaj haste organizita armeo revenas kaj venkas la Gaŭlojn, savante la urbon kaj reakirante la elaĉetmonon.

Ĉi tiu rakonto estis verŝajne kreaĵo de romiaj analistoj dum la unua jarcento a.K. Ogilvie en sia Komentaĵo pri Livio nomas lin "unu el la plej aŭdacaj elpensaĵoj en la romia historio". Aliaj tradicioj havas malsamajn rakontojn: ekzemple, la Liviaj Druzoj supozeble per duelo kontraŭ gaŭlo nomita Druzo reakiris la saman elaĉetmonon. Plutarĥo registras fragmenton de Aristotelo asertante, ke "iu Lucio" (verŝajne Lucio Albinio, kiu laŭdire sekrete forŝtelis la vestalojn kaj sanktajn objektojn al Cerveteri) savis la urbon.

Polibio raportas, ke anstataŭ esti venkitaj de Kamilo, la Gaŭloj okupis la urbon dum ĉirkaŭ sep monatoj antaŭ ol la romianoj subaĉetis ilin kaj ili foriris propravole por trakti invadon de sia teritorio fare de la pravenetanoj. Kvankam la literaturaj fontoj asertas, ke Romo estis prirabita kaj devis esti rekonstruita, ne ekzistas arkeologiaj pruvoj pri gravaj damaĝoj al konstruaĵoj en la forumo antaŭ la kvara jarcento a.K., kio indikas, ke la prirabado - se ĝi okazis - konsistis plejparte el ŝtelo de porteblaj posedaĵoj.

Post la prirabado, Kamilo supozeble gvidis la opozicion al propono cirkulanta inter la plebo pri translokigo de la urbo al Vejo. Ĉi tiu rakonto ankaŭ ne povas esti akceptita kaj pli verŝajne estas "reflekto de la streĉiĝoj, kiuj ekestis koncerne la distribuadon de la konkerita teritorio de Vejo" kaj provo pri enkondukado de "kontraŭ-plebajn elementojn" en la rakonton de Kamilo.

La parolado ne aperas en Polibio kaj eble estis inventita ĉirkaŭ 122 a.K. por kontraŭstari per historia precedenco la proponon de Gajo Grako establi kolonion en Kartago kun plia plibeligo de ĝiaj kontraŭ-italaj temoj dum la tempo de la Socia Milito.

Tamen, la antikva tradicio registras, ke ene de unu jaro post kiam Romo estis reduktita al ruinoj, la urbo estis tute rekonstruita kaj ĉiuj ribeloj de la romiaj aliancanoj subpremitaj pro la eksterordinara gvidado de Kamilo, kiu tial estas konsiderata la "dua fondinto" de la urbo. En ĉi tiuj venkoj, li supozeble dediĉis tri orajn subtasojn al Junono por venko kontraŭ la Volskoj, Ekvioj kaj Etruskoj dum la tuta sekva jaro en 389 a.K. Neniu el ĉi tiuj atingoj estas menciitaj en Polibio aŭ Diodoro.

## Pli posta kariero
Livio poste raportas, ke Romo sendis Kamilon por preni la urbon Tusculum en 381 a.K. La urbo, jam ĉirkaŭita de romia teritorio, tuj kapitulacis kaj ĝiaj loĝantoj ricevis romian civitanecon kun ia nivelo de memregado, iĝante la unua romia municipio. Tusculum estus unu el la unuaj urboj kiu ribelis en la Dua Latina Milito (341-338 a.K.).

Kaj la rolo de Kamilo en la ribelo de Manlio kaj lia pli posta diktaturo (alfrontante la Gaŭlojn kaj plenumante la plebajn reformojn) povas esti anakronismaj kaj fikciaj enmetoj.

## Manlio
La rakonto pri Kasio Diono, devenanta de bizanca resumo de Zonaras, asertas ke Kamilo estis elektita diktatoro en 384 a.K. por subpremi la ribelemon de Marko Manlio Kapitolino, kiu supozeble provis fari sin reĝo.

Kamilo laŭdire arestigas Manlion de sklavo antaŭ juĝado. Manlio estis kondamnita kaj poste ĵetita el la Tarpeja roko. Tia atribuo ne ĉeestas en la raportoj de Livio kaj Plutarko, kiuj mencias Kamilon nur kiel unu el la ses konsulaj tribunoj en tiu jaro.

## Licinio-Sekstiaj rogacioj
Laŭ Livio, estas dek jaroj sinsekvaj en kiuj Gajo Licinio Stolo kaj Lucio Sekstio Laterano estis elektitaj plebaj tribunoj. Dum la lastaj kvin aŭ ses jaroj, ili blokis la elekton de ĉiuj magistratanoj en provo aprobi tion, kio fariĝus la Licinia-Sekstiaj rogacioj. Kamilo supozeble estis elektita diktatoro en 368 a.K. kaj provis malhelpi iliajn provojn, sen sukceso. Sed la sekvan jaron, li estas nomumita diktatoro denove.

Li tiam repacigas kun la plebanojn kaj la patriciojn per propono nomumi nur-patrician pretoron kaj kurulajn edilojn (kontraŭ pleba rajto al la konsuleco). Ĉiuj akceptis la aprobon de la rogacioj kaj hejma harmonio estas restarigita. Kamilo tiam konstruas templon al Konkordo.

Tre malmulte de ĉi tiu rakonto povas esti akceptita tiel kiel ĝi prezentiĝas. Dum Diodoro Sicilia raportas, ke la daŭro de la anarkio estis nur unu jaro, estas neverŝajne, ke Romo povus esti sen magistratanoj dum pli ol kelkaj monatoj. Pli kondamna, pasaĵo el la Atikaj Noktoj de Aŭlo Gelio konservas fragmenton de Numerio Fabio Piktoro, kiu montras, ke supozeblaj jaroj, kiam tribunoj blokis ĉiujn elektojn, estis malfrua analista invento, verŝajne por vicigi grekajn kaj romiajn kronologiojn.

La tri supozeblaj rogacioj tuŝis kelkajn temojn. La unua rogacio estis mekanismo por ŝuldomalpliigo. La dua trudis posedlimon de 500 jugeroj da publikaj teroj. La tria estis la reformo, kiu aboliciis la konsulan tribunecon kaj postulis la elekton de konsuloj, unu el kiuj devis esti plebano.

Gary Forsythe (1962-2023), en Kritika historio pri la frua Romio, akceptas, ke la unua leĝo kongruas kun la esprimitaj zorgoj pri ŝuldoŝarĝo el tiu ĉi periodo, ke la dua (limoj pri posedo de publika tero) estas atestita en pli postaj paroladoj, kaj ke la tria estas reflektita en la konsulaj kalendaroj.

Livio inkluzivas en la sama jaro de tiu ĉi kompromiso, 367 a.K., alian supozeblan venkon de Kamilo super la Gaŭloj. Modernaj akademiuloj estas aparte suspektemaj pri tiu ĉi raporto, precipe ĉar Livio notas konfuzon en siaj propraj fontoj pri tiu ĉi venko, kiu estas alternative atribuita al Tito Manlio Torkvato.

## Morto
Laŭ la antikva romia tradicio, Kamilo mortis dum epidemio, kiu trafis Romon en 365 a.K. Tamen, estas neverŝajne, ke iu ajn pruvo pri la morto de Kamilo estis konata en pli postaj tempoj: Münzer, skribante en la Reĝa Enciklopedio de Klasika Antikvo de Pauly, kredas, ke pli postaj analistoj simple supozis, ke Kamilo mortis en la epidemio.

## Heredaĵo
Fine de la respubliko, post jarcentoj da plibeligo de la kvara ĝis la unua jarcento a.K., la romianoj kredis, ke Kamilo konkeris Vejo-n, savis la urbon de la gaŭla prirabado, protektis ĝin kontraŭ eksterlandaj minacoj ĉiuflanke, malfermis la plej altajn magistratecojn al la plebanoj, certigis hejman harmonion, kaj plejparte solvis la konflikton inter la komunumoj.

Dum tiu tuta periodo, oni kredis, ke li okupis ses konsulajn tribunecojn kaj estis diktatoro kvin fojojn. Pro ĉi tiuj kialoj, li estis salutita kiel la dua fondinto de la urbo. Bronza statuo de Kamilo ankaŭ ornamis la rostroj en la Forumo.

Lia reputacio antaŭ la malfrua respubliko kaj frua imperio estis tia, ke Kamilo estis fonto de ekzemploj: fabloj donantaj lecionojn al romanoj pri kiel agi laŭ kaj la moralo kaj laŭ romia tradicio kaj proceduroj. Unu el la plej famaj estas dum la konkero de Faliskoj fare de Kamilo: unu el iliaj bazlernejaj instruistoj transfuĝis, kunportante al la tendaro siajn lernantojn, kiuj estas infanoj de Faliskaj nobeloj.

Kamilo, montrante sian ekzemplan fidon, riproĉas kaj punigas la lernejestron fare de la lernantoj. La Faliskanoj tiam kaptis la urbon antaŭ la bona kredo de Kamilo. Kamilo simile supozeble rezignis diktatorecon, al kiu li estis nomumita nur pro misa proceduro. Livio mencias tiun okazaĵon, kiu "preskaŭ certe neniam okazis" - kiel ekzemplon de romiaj juraj skrupuloj.

Entute, Kamilo estas menciita en la verko "Ab urbe condita" de Livio kiel ekzemplo sekvota ok fojojn, "nekutime alta ofteco", kutime rilate al liaj supozeblaj sukcesoj kiel generalo, modereco fronte al impetemaj kolegoj, kaj triumfa reiro el ekzilo.

La rememoro pri Kamilo fariĝis parto de la publika bildo de la unua romia imperiestro Aŭgusto. La historio de Livio, ekzemple, eble estis skribita por koincidi komence de granda jaro entenanta la jarojn 360 ĝis 365. Komencante kun Romulo, la ciklo atingas pinton sub reĝo Servio Tulio antaŭ dua fondo sub Kamilo, kompletigante la ciklon.

La sekva ciklo atingas duan pinton en la tempo de Skipio la Afrika antaŭ ol Aŭgusto eniri kiel la figuro por refondi Romon kaj rekomenci la grandan jaron, kun Livio sugestanta ke Romulo, Kamilo, kaj Aŭgusto estas egalaj heroaj figuroj.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en -446
Kategorio:Mortintoj en -365
Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento a.K.
Kategorio:Naskiĝintoj en Romo
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj politikistoj
Kategorio:Historio de Romo

Kategorio:Romiaj respublikaj konsuloj
Kategorio:Romiaj generaloj
Kategorio:Romiaj diktatoroj
Kategorio:Censoroj
Kategorio:Roluloj de la Eneado