Batalo apud Verdun

La **batalo apud Verdun** okazis dum la Unua Mondmilito inter la 21-a de februaro kaj la 19-a de decembro 1916 apud Verdun en Francio. Tie alfrontiĝis franca kaj germana armeoj en batalo. La strategio de la germanoj estis «elĉerpi la francan armeon», strategio koncipita de generalo Erich von Falkenhayn, superestro de la germana armeo. Per terura obusado, li intencis estigi duoble pli da francaj pereoj ol da germanaj. Sed la batalo fakte evidentiĝis preskaŭ tiel kosta por atakinto, kiel por atakito: inter pli ol  mortintoj estis  francoj kaj  germanoj, kaj finiĝis per reveno en la antaŭan situacion. Krome, inter julio kaj novembro, engaĝiĝis la brita armeo en same sangan kaj vanan batalon apud la ĉefrivero Somme.

Germanflanke bataladis precipe la samaj korpusoj; male la francoj rotaciis 70% el la francaj «haruloj» apud Verdun. Do ampleksigis ties nomo simbolan gravecon kaj kontribuis al la famo de la generalo Philippe Pétain, kiu estris dum la unua parto de tiu batalo. Duaparte, (junio-julio), la germanan puŝadon haltigis la generalo Robert Nivelle, antaŭ ol regajni pli-malpli la perditan terenon ĝis novembro, helpe de sia subulo Charles Mangin.

Retrospektive aperis Verdun kiel loko de plej timiga kaj vana batalo, kie artilerio kaŭzis 80 % da pereoj. La homoj provis nur transvivi tiun inferon, kie eblis nenia movo sub minaco de morto, des pli absurda, ke la milita finrezulto estis evidentiĝonta nula. Verdun — kiel ĉe Somme — estis terura sperto, kies lecionon la germanaj militaj teoriistoj poste komprenos: la foresto de motorveturiloj malhelpis ian movadon. En la jaro 1940, danke al siaj lertaj pafveturiloj, la moveblaj «Panzer», la germana armeo ekprenis Verdun en unu tago.

## Kunteksto en la komenco de la jaro 1916 
Laŭ ĉiuj militantaj regnoj, la milito komenciĝinta en la jaro 1914 certe nelonge daŭrus. Tamen, post la haltigo de germanoj apud la rivero Marne, «kurado ĝis maro» okazis. Fine stabiliĝis la fronto laŭ 750&nbsp;km linio inter Norda Maro kaj Svislando. Ĉiu armeo jam talpiĝis. Finiĝanta movmilito antaŭvidigis neatendite longan konflikton.
Dum la jaro 1915, francoj provis trarompi en Artois kaj Champagne-Ardenne. Tiuj ofensivoj sange malsukcesis, mortigante inter  kaj  francoj. Milito evidentiĝis ne nur longa, sed ankaŭ mortiga.
Fine de la jaro 1915, post unu jaro kaj duono, militefikoj iĝis neelteneblaj por ĉiuj militantaj regnoj. Ĉiu socia tavolo estis tuŝita. Urĝis finofari.

### Malblokostrategioj 
Laŭ la franca stabo, estrita de generalo Joffre, la movmilito pluaktualis. La armeestro ege interesiĝis al pretigado de grava ofensivo ĉe la Somme, kiu ebligos restartigi finan movmiliton.
La vidpunkto de germana stabestro, generalo Erich von Falkenhayn, iom malsimilis. Kompreneble urĝis fini la konflikton, ĉar Britio strebis asfiksii la centrajn imperiojn per eluziĝomilito. Tiucele milito iĝus kiel eble plej multekosta por angloj per submara milito. Samtempe la franca armeo estis pereigenda: « La francaj fortoj estos mortsangitaj... ĉu ni atingos nian celon aŭ ne ».
En februaro 1915 komencis la Aliancanoj senhaltan pafadon cele trarompi malamikajn liniojn. Tiu strategio alarmis tamen la defendantojn pri la loko de la antaŭkalkulita atako, kaj ebligis al ili alsendi helpotaĉmentojn. Krome, tia bombardado ĥaosigis la grundon, kaj ege ĝenis ontan infanteriosturmon. Tial devis la stabo ĉesi multekostajn atakojn en Champagne kaj Artois.

### Germana strategio: la Operaco "Juĝo" 
Dum la vintro de 1915, la germana supera stabo (OHL), estrita de generalo Erich von Falkenhayn, taksis ĉiun fronton laŭ ĝia graveco, kaj konkludis, ke oni nepre rompigu la britan-francan aliancon. Franca malvenko verŝajne forigus Brition el la Entento, kio estigus rapidan venkon, ĉar germanoj taksis aliajn frontojn akcesore.
Sed kial Verdun? Dum la limbatalo, en 1914, germanoj sukcesis antaŭeniri duflanken apud Saint-Mihiel. Sekve troviĝis Verdun kvazaŭ malforta duoninsulo, nesekurece alirebla el Bar-le-Duc. Eblis al la 5-a armeo ataki ĝin triflanke. Tamen, la afero ne estis tiel facila, pro la timinda fortikaĵosistemo, kiu ĉirkaŭŝirmis la urbon Verdun. Ties sturmo evidente okazigus ege multnombrajn pereojn ĉe atakontoj. Kristnaske de 1915 permesis la imperiestro Vilhelmo la operacon, kiun oni nomis "Chi 45", t.e."Juĝo" (*Gericht*) laŭ la tiama kodo ĉe germanoj.

### Francoj kaj la fortikaĵoj Verdun 
Post sia malvenko en 1871 kontraŭ Prusio, Francio ĉirkaŭigis ĉiujn limurbojn per forta glaciso. Tial timinda ringo de 40 fortikaĵoj protektis Verdun, inter ili 20 fuortoj kun artilerio.
Laŭ franca vidpunkto, defendi Verdun estis kompreneble patriota devo. Tamen, tio ne kongruis kun la tiama stabodoktrino de "ĉiapreza ofensivo". Raraj defendistoj, ekz. generalo Pétain aŭ kolonelo Driant, estis mistaksitaj, kvazaŭ ili estus defetistoj.
Post la unua batalo apud Verdun (22-a ĝis 25-a de aŭgusto 1914), kiu haltigis la germanan antaŭenpuŝadon, la loko ŝajnis sufiĉe kvieta. Do la 5-a de aŭgusto 1915, Verdun postviciĝis el grado "ĉefloko de RFV" (*Fortikita Regiono Verdun*), kaj la stabo de generalo Joffre decidis parte malekipi ĝin por artilerie plifortigi kampanjajn regimentojn: 43 fortaj kaj 11 malfortaj baterioj delokiĝis. Nur restis 3 divizioj de la 20-a korpuso (72a rezervodivizio el regiono Verdun, 51-a rezervodivizio el Lille, kaj 14-a regula divizio el Besançon). Krome kuŝis rezerve la 37-a divizio el Alĝerio.

## Disvolviĝo de la batalo 
### Zorgema pretigado 
dekstra|eta|350ra|Fronto apud Verdun la 21-a de februaro 1916
Fine de 1915 komenciĝis la pretigo: germanoj arigis 1220 kanonajn pecojn kaj per 1300 vagonaroj alportis 2,5 milionoj da municioj. 12 flugtaĉmentoj kaj 4 eskadroj disponiĝis al 5-a armeo, unue por zorgeme fotografi la alfrontiĝontan zonon.
La 6-an de februaro translokiĝis la germana stabo al vilaĝo Billy.  La plej gravaj el la kanonoj estis la 21&nbsp;cm haŭbizoj, longatrafpovaj kanonoj, kiel la timinda 38&nbsp;cm "Longa Maks" kaj 13 egaj haŭbizoj, la t.n. "Dicke Bertha" (*Dika Bertha*).  En la komenco 12 regimentoj estis intervenontaj. La 7-a rezervokorpuso el Vestfalio kaj Rejnlando estis atakonta norde, la 18-a korpuso (el Hesio-Darmstadt) meze, la 3-a korpuso (el Brandenburgio) sude. Malgraŭ ĉia singardemo por kaŝi tiun amasigon, ne eblis longatempe ŝtelmovigi tiom da ilaro sen vekigi atenton de francoj. Jam de la 10-a de februaro 1916 malkovris la franca stabo nenormalan koncentradon kaj ekkonsciis, ke tie malamikoj estis pretigantaj ofensivon.

### Kvar inferaj tagoj 
La 21-an de februaro 1916, je la 7-a horo kaj 12 minutoj, de arbaro Warphémont pafis la kanono *longa Maks* 380&nbsp;mm obuson ĝis la urbo Verdun 27&nbsp;km for. Ĝi maltrafis sian celon, nome ponton super la rivero Meuse, kaj eksplodis apud la katedralo aŭ la stacio.  Tuj poste ekpafis samtempe la 1220 germanaj kanontuboj al la francaj linioj kaj malantaŭen, ĝis la provizadovojoj. La rulbrua pafadego senhalte daŭrigis pli ol 9 horoj: tian inferon oni neniam spertis antaŭe kaj atakantoj estis tiel surprizitaj, kiel la atakitoj. Proksimume po  pafoj hore okazis. Je la 1-a horo kaj 30 min. posttagmeze 150 tranĉeohaŭbizoj aldoniĝis al tiu terura fajro kaj ferodiluvo. Kulminis je la 4-a horo.
Dumtempe pretiĝis 6 germanaj infanterio-divizioj, sed antaŭe impetis sturmtrupoj, trejnitaj mortigistoj, kiuj kapablis kuri pafante, ekipitaj per bajonetoj, grenadoj kaj flamĵetiloj por «elpeladi» la tranĉeojn. Ilin trejnis la kapitano Willy Rohr dum la jaro 1915. Iuj el ili jam surportis la novan 1916-an kaskon, kiu jam ekipos dum 30 jaroj la germanajn piedsoldatojn. Ilia trejnado ankaŭ inkludis la uzadon de malamikaj pafiloj kiel mitraloj, kiujn ili ekkaptus sturmante la tranĉeojn. 
Tuj poste alvenis la infanterio, kiu devis rapide aranĝi tranĉeojn cele rezisti ian antaŭvideblan kontraŭatakon. La germana aviadilaro kontrolis la ĉielon kaj bombadis bateriojn kaj provizadoaranĝojn..

#### La tranĉeo de bajonetoj 
Post la milito, oni malkovris en "Ravin de la Dame" (Damravino), apud Thiaumont, iun plenigitan ekstranĉeon, kie nur bajonetoj ekstere staris, kvazaŭ malmergiĝantaj el la grundo. Prifosado evidentigis, ke soldatoj ankoraŭ tenis sian fusilon, kiam ili estis ĉi-tie terkovritaj. Poste estiĝis legendo, laŭ kiu la francaj defendistoj de la tranĉeo (57 soldatoj el la 137-a infanterio-regimento) heroe kontraŭstaradis atakon, ĝis ili estis vive enterigitaj. Ĉefe kontribuis al tiu legendo la naciista ĵurnalisto kaj verkisto Jacques Péricard. Pro ega emocio kaŭzita de ties rakonto, iu riĉa usonano, la bankisto George T. Rand, donacis  frankojn por konstruigi memormonumenton, nome longan galerion super la t.n. "tranĉeo de bajonetoj".
eta|maldekstra|250ra|En la memorgalerio, krucoj sur la tranĉeo

Tamen, pastro Polimann, leŭtenanto ĉe la 3-a kompanio, kies homoj kuŝis tie, tute detruis la kortuŝan miton. Li asertis, ke tiuj soldatoj falis dum germana sturmo okazinta la 13-an de junio 1916, matene. Germanoj entombigis falintojn surloke kaj starigis bajonetojn cele marki ties tomblokojn. En 1920, eltombigo konfirmis la verecon de liaj diroj, ĉar neniu el la 47 malkovritaj korpoj staris, ĉiuj kuŝis kaj 14 el ili ne eĉ estis identigeblaj. Sekve, la verkisto Jean Norton Cru severe kaj argumente kontraŭbatis la tezon far de Péricard. Tiu legendo tamen pludisvolvis, verŝajne ĉar tiutempe oni bezonis tiajn heroajn epopeojn, por transpasi la traŭmon kaŭzitan de abomena milito.

### Verdun: batalo je simboloj 
#### Laŭ franca vidpunkto 
Verdun ludis gravan rolon kiel simbolo de nacia unuiĝo por francoj. Unue, Verdun simbolis venkan kontraŭstaron al germana agreso sur nacia grundo, kiu krome celis historie gravan urbon. Ĝi atestis , ke temus pri "prava milito", ĉar ĝi klare aperigis francojn kiel defendantojn, frontante maljustan agreson. Due, la rotacia strategio far de Pétain ekkonsciigis multe pli da homoj pri ilia "nacia devo" aŭ respondeco. Finfine, fieris tiuj, kiuj partoprenis ("Mi ĉeestis en Verdun" iĝis kvazaŭ diplomo de heroeco), tiom ke, post la venko en 1918, naciista parolmaniero regis ĉion (politiko, ĵurnaloj, instruado, ktp.). Dum la jaroj 1920, oni konstruis monumentojn (*Ossuaire de Douaumont* = "ostarejo Douaumont"), kaj rakontoj ĉiel laŭdegis sinoferon de kuraĝegaj "haruloj" por patrujo. Kiam oni enterigis "nekonatan soldaton" sub la Triumfarko, en Parizo, ties korpon oni elektis inter neidentigitaj viktimoj de la batalo apud Verdun. Ĉiun 11-an de novembro, je datreveno de armistico, okazas memoriga ceremonio apud flamo kiu simbolas ĉiujn batalintojn de la unua mondmilito. Ofte estis organizitaj vizitoj sur lokoj, kie okazis la plej dramaj eventoj el tiu amasbuĉado: "Mort-Homme", "cote 304", "Bois des Caures", la fortikaĵoj Vaux kaj Douaumont, ktp. Tia fervora etoso, preskaŭ religia aŭ mita, evidente malfaciligis denuncon de krima stulteco, kiu okazigis pli ol  viktimojn (mortintojn kaj vunditojn). La plejmulto el la supervivantoj kompreneble preferis ĉu ĝui sian meritan prestiĝon kiel naciaj herooj, ĉu forgesi neelteneble hororajn rememorojn. Oni jam konsideris generalon Pétain "savanton de Verdun", sekve de Francio mem. Tial, ekde 1918, li iĝis marŝalo. Lia eksterordinara prestiĝo pludaŭris dum la jaroj 1920-1930, kaj klarigas kial multaj francoj denove akceptis lin kiel "savanto" post sia milita disfalo, en 1940.

Interalie batalis apud Verdun (francflanke):
* Charles de Gaulle (kaptita en la vilaĝo Douaumont)

* Raoul Salan
* Jean de Lattre de Tassigny
* Jacques Duclos.

#### Laŭ germana vidpunkto 
Kvankam ofensivoj apud Verdun ne atingis sian celon, tiu batalo ne estis vere taksita kiel germana malvenko. Ĉiuokaze, naciistoj ŝuldigis la finan malvenkon al iu bolŝevika komploto, kiu estus je la fino malantaŭe ponardinta la germanan armeon (*Dolchstoßlegende*). Laŭ tiu legendo, la armea honoro superis ĉion, kaj ne estis permesita dubi, ke ĝi neniam estus venkita se ne perfidintus ĝin internaj malamikoj. Dum la Vajmara Respubliko, la plejmulto el la militromanoj temis pri Verdun, sed, ĉar ĉiuj konsciis pri la absurdeco de senrezulte dekmonata amasbuĉado, oni parolis nek pri venko nek pri malvenko. Verdun nur simbolis modernan, industriigitan militon, sperton de batalo en kiu ĉefe gravis ilaro. Eĉ sange pozicia milito aperis duaranga afero kompare kun nova pafpotenco, kiu jam donis superon en la moderna milito. Koncerne homoj, temis pli pri ilia sperto ol kritika postpripenso, des pli ke verkistoj ĝenerale senigis siajn personojn de individuaj personeco aŭ sentoj. Dum la tria imperio, tia mito kompreneble fortikiĝis, ĉar nur el ŝtalo oni povas elforĝi heroojn. Krome, ĉar multaj el la oficistoj dum la dua mondmilito estis partoprenintaj en la batalo apud Verdun, nazia propagando ege utiligis la temon ĝis 1945.

Interalie, batalis apud Verdun germanflanke:

* Heinz Guderian
* Rudolf Hess
* Wilhelm Keitel

* Erich von Manstein
* Franz Marc
* Friedrich Paulus
* Ernst Röhm

* Arnold Zweig

## Memoraĵoj 
### Videbla heredaĵo per memorlokoj 
eta|Obuzokrateroj en tiama batalloko
eta|Postrestaĵoj de la meza fuorto Thiaumont
eta|Fortikaĵo Douaumont
200ra|eta|dekstra|Tomboj nuntempe

* Fort de Douaumont (Fortikaĵo Douaumont)
* Fort de Vaux (Fortikaĵo Vaux)
* Fort de Souville (Fortikaĵo Souville)
* Fleury-devant-Douaumont
* Cote 304 (Monteto 304)
* Mort-Homme (Mortinta Ulo)
* Tunnel de Tavannes (Tunelo apud Tavannes)
* Bois des Caures (Arbaro Caures, Komandejo de subkolonelo Driant, tombo kaj monumento)
* La Voie Sacrée (Sakra Vojo)
* Tranchée des Baïonnettes (Tranĉeo de bajonetoj)
* Ouvrage de Thiaumont kaj Ouvrage de Froideterre (mezaj fortikaĵoj)
* Ruinigitaj vilaĝoj Vaux, Bezonvaux, Ornes, Haumont, Louvemont kaj Beaumont
* Monumento al la islamaj francaj batalintoj (inaŭgurita en 2006, apud Ostejo Douaumont)
* En la urbo Verdun, sub la katedralo, la t.n. Citadelle de Verdun (citadelo Verdun)
* Armea tombejo Hautecourt
ktp.

### Muzeoj 
* Mémorial de Verdun (memormonumento)
* Ossuaire de Douaumont (Ostejo Douaumont, inaŭgurita en 1926)
* Fortikaĵoj Vaux kaj Douaumont (dumsomere viziteblaj)
* Centre mondial de la paix (Tutmonda Centro por Paco, en la episkopa palaco, en Verdun)
* Muzeo „De la Princerie“ en la urbocentro.

## Filmoj 
Pro la 90-a datreveno de la batalo, aperis dum la jaro 2006 multaj filmaj dokumentoj kaj fikcioj.

### germanlingve 
* *Die Hölle von Verdun.* (La Infero Verdun), 90 Min. Produktado: ZDF, 2006
* *Entlang der Heiligen Straße in Lothringen. Zwischen Verdun und Bar-le-Duc.* (Laŭ la Sakra Vojo en Loreno. Inter Verdun kaj Bar-le-Duc.) Produktado: SWR, 2006

### franclingve 
* ''Verdun, visions d'histoire*, (Vidaĵoj el historio) far de Léon Poirier (2006). Fikcidokumenta filmo, kies unua versio datumas de 1928.
* *Verdun vu par le cinéma des armées*, (Verdun tra armea kino). Produktita de ECPAD (Établissement de communication et de production audiovisuelle de la Défense), 2008.
* *Verdun, 90e anniversaire*, (90-a datreveno), de Daniel Costelle, 2006. Ĝisdatigo de http://anti-mythes.blogspot.com/2012/02/1914-1918-la-bataille-de-verdun.html 1966-a dokumenta filmo.
* *Le Siècle de Verdun*, (Verduna Jarcento) de Patrick Barbéris (2006).
* *The Great War*, (La Ega Milito), produktita de BBC, (1964). Verdun aperas en dokumenta filmo: 11-a ĉapitro, *Hell cannot be so terrible* (Tiel terura ne povas esti infero).

## Bibliografio 
* Reichskriegsministerium: *Der Weltkrieg 1914 bis 1918.* 10. Band. Mittler, Berlin, 1936.
* Jean-Jacques Becker/Gerd Krumeich: *Der Große Krieg. Deutschland und Frankreich im Ersten Weltkrieg 1914–1918.* Klartext Verlag, Essen 2010, ISBN 978-3-8375-0171-1.
* Werner Beumelburg: *Douaumont.* Reichsarchiv – Schlachten des Weltkrieges. Stalling, Oldenburg, 1. Auflage von 1923.
* Werner Beumelburg: *Die Gruppe Bosemüller.* Oldenburg 1930.
* Martin J. Gräßler, *Fort Douaumont*. Verduns Festung, Deutschlands Mythos, München, 2009, ISBN=978-3-89975-812-2.
* Alistair Horne: *Des Ruhmes Lohn.* Köhler, Minden i. W. 1976, Lübbe, Bergisch Gladbach 1980. ISBN 3-404-01351-4.
* Markus Klauer: *Die Höhe Toter Mann – während der Kämpfe um Verdun in den Jahren 1916/17.* Remscheid 2001. ISBN 3-9807648-0-X.
* Markus Klauer: *Die Höhe 304 – während der Kämpfe um Verdun in den Jahren 1916/17.* Remscheid 2002. ISBN 3-9807648-1-8.
* Jacques-Henri Lefebvre: *Die Hölle von Verdun. Nach den Berichten von Frontkämpfern.* Fleury-devant-Douaumont 1983. ISBN 2-901182-09-2.
* Matti Münch: *Verdun – Mythos und Alltag einer Schlacht.* Meidenbauer Martin, München 2006. ISBN 3-89975-578-2.
* Alexander Schwencke: *Die Tragödie von Verdun.* Teil 1–3. Reichsarchiv – Schlachten des Weltkrieges. Stalling, Oldenburg 1927–29.
* German Werth: *Verdun. Die Schlacht und der Mythos.* Augsburg 1990. ISBN 3-89350-016-2.
* German Werth: *1916, Schlachtfeld Verdun – Europas Trauma.* Brandenburgisches Verlagshaus, Berlin 1994. ISBN 3-89488-066-X.
* Arnold Zweig: *Erziehung vor Verdun*, Aufbau Verlag, Berlin 2001. ISBN 978-3-7466-5211-5
* Pierre Renouvin: *La primera guerra mundial'', oikos-tau, Barcelona, 1983. ISBN 84-281-0201-5

## Referencoj 
Verdun
Kategorio:Historio de Germanio
Verdun
Verdun
Kategorio:Verdun