Ablativo

La **ablativo** (el la latina *ablativus*, t. e. "forportanto") aŭ la **deira kazo** estas kazo indikanta la komencan punkton de movo (reala aŭ metafora). Tiun kazon posedas multaj homaj lingvoj (sed ne Esperanto).

La vortoj en la deira kazo respondas la demandojn «de kie?», «(dis)de kiu?», «de kio?», «kial?».

Do, ĝia signifo estas la mala ol la signifo de esperanta akuzativo cela («veturi Parizon» ktp).

En Esperanto ablativon esprimas la prepozicioj *(dis)de, ekde, el*.

Iam oni uzas la terminon *ablativo* pri diversaj kazoj, kiuj historie devenas el praa hindeŭropa ablativo, ekz-e pri la latina *Casus ablativus*.  Tiuj kazoj ofte havas diversajn kromsignifojn; tial la memklariga termino *deira kazo* ofte estas pli preciza (ekz-e kiam temas pri la tjurkaj lingvoj).

## Ablativo en diversaj lingvoj 
### Lingvoj hindeŭropaj 
La ablativo estis unu el la 8 kazoj de la hindeŭropa pralingvo. Ĝi konserviĝis (krom postsigne) en neniu el la ĝermanaj, slavaj, baltaj kaj latinidaj lingvoj, sed tamen ĝin konas la Latina, la Armena, la Albana kaj Sanskrito.

#### Latino 
La termino **ablativo** devenas el la latina *Casus ablativus*. En tiu *Casus ablativus* konfuziĝis la signifoj de la praa ablativo (t.e. de la deira kazo = *de, el*), de la instrumenta kazo (= *per*) kaj de lokkazo (= *en*).

Ekzemple,
* *Roma venire* = «veni **el** Romo»" (deira kazo)
* *L. Catilina nobili genere natus est* = «Lucio Katilino devenas **el** nobela familio (deira kazo, *Ablativus originis*)
* *Oculis videmus*= «**per** okuloj ni vidas» (instrumenta kazo, *Ablativus instrumenti*)
* *Est modus in rebus* = «estas mezuro **en** la aĵoj» (lokkazo, *Ablativus loci*)

En Latino evoluiĝis ankaŭ la absoluta ablativo, kiu estas konciza subpropozicio kun ablativa subjekto kaj nombre, kaze kaj genre akorda participo: *Iove veniento, ...* = «Dum Jupitero venas, ...»

#### Sanskrito 
En Sanskrito la ablativo estas, kiel en Latino, malrekta kazo.

#### Lingvoj balta-slavaj 
En la lingvoj balata-slavaj abaltivo kunfandiĝis kun genitivo.  Kp en la rusa:
: с **работы** («el labor[ej]o», ablativo) — нет **работы** (neniom da laboro, genitivo).

#### Albana 
En la Albana lingvo ĝia finaĵo parte identas kun la finaĵo de la genitivo kaj dativo. Ĝi nur havas apartan finaĵon en plurala, nedifina formo, nome **-sh**.

### Finnougraj 
#### Finna 
En la Finna ĝi finiĝas je **-ltä** aŭ **-lta** depende de la vokalharmonio. La ablativo esprimas en la finna moviĝon de la koncerna loko (**talolta** - "de (ĉe) domo"). Por esprimi horloĝan tempon, ĝi modifas numeralojn (**viideltä** - "je la kvina (horo)").

#### Estona 
En la Estona ĝi finiĝas je **-lt** resp. plurale je **-telt** aŭ **-delt**. 

Ekz.: kellelt "de kiu?", minult "de mi", turult "de merkato"

#### Hungara 
En la Hungara ĝi finiĝas je -tól aŭ -től depende de la vokalharmonio. 

Ekz. **ágytól** "for de la lito"

### Mongola 
En la Mongola lingvo la ablativo respondas je la demandoj "de kie?", "de kiu?", "ekde kiam?" kaj "de kio?" La finaĵo dependas de la vokalharmonio kaj de la speco de vorta radiko: -аас, -ээс, -оос, өөс; -гаас, -гээс, -гоос, -гөөс; -иас, -иос.

Ekz.: **улсаас** (de **улс** "ŝtato"), **модноос** (de **мод** "arbo, ligno, paliso"), **ангиас** (de **анги** "Klaso, studijaro")

### Tjurkaj 
#### Turka 
En la Turka la ablativo respondas je la demando "de kie?". Ĝi estas formata per aldono de la finaĵo **den** resp. **dan** kaj varias laŭ la reguloj de la malgranda vokalharmonio. Post senvoĉaj konsonantoj aperas la variantoj **ten** resp. **tan**.

Ekzemploj: Nere**den** geliyorsun? "De kie vi venas?" Sinema**dan** geliyorum. "Mi venas el la kinejo."

#### Baŝkira 
En la Baŝkira lingvo la ablativo havas similajn finaĵojn kiel en la turka. Sed ĝi pli varias tie pro la konsonanta harmonio. T.e. aperas ne nur la formoj -**дән**  resp. -**дан**  kaj -**тән**  resp.. -**тан** , sed ankaŭ -**ҙән** , -**ҙан** , -**нән**  -**нан** .

Ekzemploj: өҫтәл**дән** "de la tablo"; шкаф**тан** "el la ŝranko"; Германия**нан** "el Germanujo".

## Fontoj 
### En la germana 
*Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, "Leksikono de lingvikaj terminoj", Lejpcigo 1985
* Oda Buchholz, Wilfried Fiedler: Albanisch Grammatik, ISBN 3-324-00025-4, paĝo 212
* Hans-Peter Vietze: Lehrbuch der Mongolischen Sprache, Leipzig 1988, ISBN 3-324-00242-7, paĝoj 74-75
* Kauderwelsch Band 55, Estnisch Wort für Wort, Bielefeld 2002, ISBN 3-89416-245-7, paĝo 51
* Margarete I. Ersen-Rasch: Baschkirisch Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene, Harrassowitz Verlag 209, ISBN 978-3-447-05730-1, paĝo 43

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.latinovivo.com/debito_formativo/Ablativo.htm

Kategorio:Gramatikaj kazoj