Galieno

**Galieno** aŭ **Publius Licinius Egnatius Valerianus Augustus** estis kunimperiestro de la Romia Imperio kune kun sia patro Valeriano ekde 253 ĝis 260 kaj sola reganto de 260 ĝis 268 dum la Krizo de la Tria Jarcento.

## Vivo
Galieno estis la filo de Valeriano kaj lia edzino Egnatia Mariniana. Li estis edziĝinta al Julia Kornelia Salonina kaj havis tri filojn: Publius Licinius Cornelius Valerianus, Publius Licinius Cornelius Saloninus Valerianus kaj Publius Licinius Egnatius Marinianus.

Male al multaj soldataj imperiestroj - precipe tiuj, kiuj sekvis lin - Galieno devenis de la nobelaro, la supera klaso de la imperio. Kiam lia patro estis proklamita imperiestro en 253, Galieno eble unue estis nomumita Cezaro fare de la Senato kaj baldaŭ poste Aŭgusto fare de Valeriano.

Patro kaj filo regis flank-al-flanke ekde tiam kaj estis absolute egalaj, sed ŝajnas esti havintaj malmultan kontakton unu kun la alia. Valeriano kontrolis la orientajn limojn, dum Galieno estis respondeca pri la norda limo laŭlonge de la riveroj Rejno kaj Danubo.

Ekde 260, kiam Valeriano estis kaptita de la persaj Sasanidoj ĉe la Batalo de Edesa, Galieno regis la imperion sola. Dum lia regado, la imperio spertis la kulminon de la Krizo de la Tria Jarcento. Galieno poste estis akuzita pri ne esti farinta sufiĉe por certigi la liberigon de sia patro.

Lia regado estis markita de internaj ribeloj kaj reokazantaj invadoj de ĝermanaj triboj. Tamen, Galieno estis sufiĉe sukcesa pri defendado de la imperio. Jam en 254–258, li devis montri sian militan lertecon laŭlonge de la Rejno kaj Danubo, malhelpante ĝermanajn tribojn kaj Karpojn transiri la limriverojn.

eta|maldekstre|400px|Galieno vundita dum la Sieĝo de Postumo, gravuraĵo de Igor Dzis, batalpentristo.

[eta|maldekstre|400px|Zenobia pripensas mortigi sian edzon [:en:Odaenathus|Septimio Odenato, reĝo de Palmira, por regi sola. Okaze de la morto de Galieno, Palmira ankoraŭ estis nominale lojala al Romo.]]

eta|dekstre|400px|Galieno gajnis multajn armeajn venkojn kontraŭ uzurpantoj kaj ĝermanaj triboj.

[eta|maldekstre|400px|La Batalo de Mediolanum estis batalo inter la alemanaj germanoj kaj la romiaj legioj sub la komando de imperiestro Galieno apud [Milano|Mediolanum en 259 p.K.]]

eta|dekstre|400px|Arko de Galieno en Romo dediĉita al, anstataŭ konstruita de, Galieno.

Pro tio, li plurfoje ricevis la honoran titolon "Germanicus Maximus" ("La plej granda el la Ĝermanoj"), kaj en 257, la titolon "Dacicus Maximus" ("La plej granda el la Dakoj"). La titolo "Germanicus" foje aperas sur la dorsflankoj de liaj moneroj. Tamen, li ne povis malhelpi la Frankojn antaŭeniri en grandaj nombroj en Gaŭlion kaj ĝis Tarraco sur la kataluna mediteranea marbordo, kie ili detruis la urbon.

En 259, li triumfis super la Alemanoj kaj Jutungoj proksime de Milano. La Jutungoj rompis la Limeson kaj antaŭeniris en nordan Italion. Ĉirkaŭ tiu tempo, la sueboj verŝajne ankaŭ invadis la Agri Decumates ĉe la rivero Neckar.

En 260, Supraĝermana-retia armeo fine venkis ĝermanan bandon de prirabantoj proksime de Augusta Vindelicorum, liberigante multajn romiajn kaptitojn. Kun la falo de la Limeso, la Agri Decumates estis definitive perdita. De tiam, la Danubo, Iller kaj Rejno formis la novan imperian limon, kvankam la romia postulo je suvereneco super la Agri Decumates principe restis.

La teritorioj oriente de la Rejno estis iom post iom loĝataj de la Alemanoj en la sekvaj jaroj, kaj la romia civilizo plejparte malaperis de ĉi tiuj areoj. Fine, Galieno ankaŭ devis akcepti, ke la Markomanoj estis establinta novan regnon norde de la Danubo, danĝere proksime al la romia limo.

Oni eĉ raportas, ke li prenis markomanan princinon kiel sian duan edzinon por plibonigi rilatojn kun sia potenca najbaro, tamen, ĉi tiu rakonto estis pridubita de akademiuloj.

En la jam ĥaosa jaro 260, post la kapto de Valeriano, la du uzurpantoj Inĝenuo kaj Publjo Kasjo Regaliano ribelis ĉe la Danubo, devigante Galienon restarigi ordon en Panonio. Dume, li konfidis al Postumo (221-269) la komandon de la legioj ĉe la rejna limo, decido kiu baldaŭ montriĝis grava eraro.

Postumo tuj koliziis kun la Pretora Prefekto Silvano, kiu tenis la heredanton de Galieno, Cezaro Salonino, en Kolonjo. Postumo konkeris la urbon, mortigante Silvanon kaj Saloninon, kiuj nur ĵus estis levitaj al la rango de Aŭgusto.

La trupoj de Postumo tiam proklamis Saloninon rivala imperiestro, kaj la provincoj de Gaŭlio, Britanio kaj Hispanio aliĝis al li. Retio ankaŭ agnoskis Postumon kiel imperiestron antaŭ la aŭtuno de 260 plej malfrue. Aparta gaŭla imperio kun propra administrado estis establita, situacio kiun Galieno devis akcepti provizore.

Taktike sagaca, Postumo decidis ne serĉi regadon super la tuta imperio. Li limigis sin al la okcidentaj provincoj kaj sukcese defendis sin kontraŭ la ĝermanaj triboj ĉe la Rejna limo.

Samtempe, Galieno ne restis senokupa: Lastatempe, esplorado konvinke prezentis la vidpunkton, ke Retio estis rekonkerita de Galieno jam en 261 (kaj ne en 265); (dua) kampanjo de la imperiestro kontraŭ Postumo malsukcesis kelkajn jarojn poste, ĉar Galieno estis grave vundita de sago.

Eblas, ke baldaŭ post 260, Galieno ankaŭ devis ordoni la evakuadon de almenaŭ suda parto de la Tripolitana Limeso, kiel montris esploro de Michael Mackensen ĉe la libia :fr:limfortikaĵo Gholaia, kiu estis evakuita kiel planita.

Ankaŭ en la oriento, maltrankvilo regis post la kapto de Valeriano fine de 260, ĉar la Sasanidoj antaŭeniris ĝis Antioĥio sen renkonti reziston. Tamen, la generaloj Fulvjo Makriano kaj Kalisto ŝajne sukcesis kolekti la ceterajn romiajn trupojn kaj venki Ŝapuron la 1-an apud Korikos. La Persoj tiam retiriĝis transen la Eŭfrato.

Makriano poste proklamis siajn filojn Makriano la Juna kaj Kvieto imperiestroj. Kvankam Sirio, Egiptujo kaj Malgranda Azio aliĝis al la ribelo, ĝi ne daŭris longe, ĉar ambaŭ Makrianoj marŝis okcidenten por rekte defii Galienon. Lia generalo, Aŭreolo - komandanto de la kavaleria korpuso ĵus formita de Galieno kaj kutime staranta proksime de Milano - decide venkis la ribelantojn en Balkanio.

Kvieto ne estis pli bonŝanca en Sirio, kie li estis atakita de Odenato kaj murdita ĉe Emesa. Odenato (220-260), la influa reganto de Palmira, estis ricevinta de Galieno la superan komandon de ĉiuj romiaj trupoj en la Oriento. De 262 ĝis 267, li rekonkeris grandan parton de Mezopotamio en serio de kampanjoj kontraŭ la Sasanidoj.

Tamen, li malsukcesis konkeri la persan ĉefurbon, Ktesifono. Antaŭ ol sia murdo en 267, li regis la Orienton kiel sendependa reĝo, kvankam li restis formale lojala al Romo kaj estis honorita per multaj titoloj de Galieno.

En 268, okazis alia grava gota invado. La imperiestro antaŭeniris kontraŭ la gotoj kaj gajnis signifan venkon ĉe la Batalo de Nesto. Kiam li ricevis novaĵojn pri ribelo en Milano, kie Aŭreolo ribelis kontraŭ li, Galieno lasis la komandon de la Gota Milito al siaj generaloj kaj foriris al Milano.

Tie, li fariĝis viktimo de komploto de siaj oficiroj kaj estis murdita. Galieno estis entombigita en tombo sur la Via Appia, ĉirkaŭ 15 km de Romo. Lia posteulo, Klaŭdio la Gota, kiu almenaŭ iom sciis pri la komploto, aranĝis la apoteozon de sia antaŭulo, sed granda nombro da liaj surskriboj estis detruitaj.

## Konkeroj
En antikva latina tradicio, Galieno estis ĝenerale rigardata tre negative. Li ŝajne altiris la malkontenton de la senatanoj kiam li forpelis ilin de la militservo. Antaŭe, multaj senatanoj okupis gravajn komandajn postenojn kiel legiaj legacioj. Konsiderante la militan krizon, Galieno preferis fidi je spertaj soldatoj, plejparte nomumante membrojn de la (Equites) kavalira ordeno.

Ĉi tio verŝajne klarigas kial la senatanoj, kiuj sentis sin tute senpovigitaj, vidis Galienon kiel solan respondecan pri ĉiuj krizoj kaj problemoj de lia regado. Li estis tolerema al kristanoj — Galieno tuj nuligis la persekutajn ediktojn eldonitajn de sia patro en 260 — kaj malfermis la vojon por la Diokleciana-Konstantena imperia konstitucio per reformado de la militistaro kaj administrado. La kreado de movebla intervena forto de peza kavalerio en Milano estis unu tia paŝo.

Galieno ofte estis kritikita pro ne sufiĉe decide agado kontraŭ Postumo, Palmira kaj eksteraj malamikoj, sed ankaŭ tio eble ŝuldiĝas al la negative influa senatana historiografio. Li defendis la Danuban limon sufiĉe sukcese malgraŭ la intensaj atakoj.

Lia provo disruinigi la Gaŭlan Imperion malsukcesis en 265 ĉar li estis vundita en batalo. Retio, tamen, revenis al la imperio. Io ajn plu verŝajne estus superinta la rimedojn je lia dispono.

Galieno ankaŭ interesiĝis pri la greka kulturo, arto, religio (kiel la antaŭlasta imperiestro — la lasta estis Juliano — li ​​estis inicita pri la Eleŭzisaj Misteroj), kaj filozofio — li ​​estis en kontakto kun Plotino — kaj ŝajne provis konscian revenon al la formuloj de la 1-a kaj 2-a jarcentoj.

Li pasigis pli da tempo en Romo, la antikva ĉefurbo de la imperio, ol la plej multaj el siaj tujaj antaŭuloj. Lia regado tial foje estas nomita la Gaŭla Renesanco.

## Moneroj
Kvankam la monertipoj varias konsiderinde, relative unuforma bildo de la portretkapo de Galieno aperas kiam oni ekzamenas grandan nombron da moneroj:

Li aperas kun plena, ŝultrolonga, iomete ondumita hararo, kombita flanken super lia frunto. Lia barbo estas mallonga kaj etendiĝas longen ĝis lia kolo. Lia profilo estas rafinita kaj iomete rompita ĉe la nazpinto, kiu iomete elstariĝas kaj montras malsupren. Li havas iomete pintan buŝon kaj oblikvan mentonon.

La bronzaj medaljonoj foje diferenciĝas de la monerbildoj kaj klare prezentas pli idealigitan version. Kapornamaĵoj inkluzivas radiantajn kronojn, kaskojn kun kanoj aŭ orelgirlandoj, aŭ leonfelojn.

## Portretaj Tipoj
La sola regantotipa portreto de Galieno estas karakterizita per kompakta kapformo kun dika, peruksimila hararo. La trajtoj de la regantotipe velura portreto estas vertikala kapformo kaj maldika harartavolo. La transiro de la unua al la dua tipo datiĝas de ĉirkaŭ 261.

Galieno forturniĝis de la portretstiloj de la antaŭaj soldatimperiestroj kaj revenis al pli moderaj formoj de portretoj, bazitaj sur portretoj de la malfruaj Severa aŭ Julio-Klaŭdia portretoj. Dum la periodo de plej granda krizo, tamen, Galieno tute ŝanĝis sian stilon, intence montrante abstraktajn trajtojn kun longa hararo en ambaŭ siaj portrettipoj.

Li elektis Aŭguston kiel modelon por sia portreto, kun lia frunto simila al la bukla hararo de Aŭgusto. Ĉi tio estas precipe evidenta en la kapo en Lagos kaj la portretoj en la Kvirinala palaco en Romo. Krom la forkoforma kaj pinĉilo de la hararanĝo de Aŭgusto, ankaŭ la nuko kaj la dikaj harfadenoj sur la kaposupro estis adoptitaj.

Ĉi tiu portreto estas konsiderata relative juneca reprezentaĵo de Galieno, datanta el la tempo de lia kunregado kun lia patro, Valeriano. Tamen, aldonoj estis faritaj al ĉi tiu portreto en la areo de la nazo kaj en la centro de la supra lipo. En profilo, longa, ascendanta hardisigo kun forta kurbo direkte al la malantaŭo de la kapo estas videbla.

La hararo estas tondita sufiĉe mallonga, glata, kaj kuŝas en lozaj fadenoj. Malgranda sulko estas rimarkebla sur la frunto, kiu estas iomete kupolhava super la brovoj. La brovkrestoj milde deklivas malsupren al la anguloj de la okuloj, kaj malgranda protuberanco videblas super la supraj palpebroj.

La iomete okulfrapaj vangostoj klinas la vangojn malsupren al la buŝo, kaj la supra lipo elstariĝas iomete super la malsupra lipo. Male al la monerportretoj, la barbo etendiĝas iom pli supren laŭ la vangoj kaj laŭ la mentona kavaĵo.

Komparante la portreton kun moneroj el la periodo de lia sola regado, la kapo en la Romia Nacia Muzeo ankaŭ povas esti klare identigita kiel portreto de Galieno. Nur per pli proksima inspektado oni povas determini, ke ĝi estas la sama tipo de portreto kiel en la Palaco Braschi.

La iomete altiĝanta hardisiga linio kaj la sulko sur la frunto estas klare videblaj profile. La ŝvelaĵo super la brovoj, kiu pendas eksteren, ankaŭ ĉeestas. Simile, la iomete okulfrapaj vangostoj, la elstariĝanta supra lipo, kaj la longa, fluanta barbo korespondas kun la antaŭe diskutita tipo.

Krom la fakto, ke la kapo en la Palaco Braschi estas plilongigita, dum la kapo en la Romia Nacia Muzeo estas pli larĝa, ĉi tiuj du kapoj ne diferenciĝas signife. Tial oni povas diri kun certeco, ke ambaŭ kapoj prezentas la saman personon.

La kapo en la Romia Nacia Muzeo montras Galienon kun iom pli maljuna aĝo, kio evidentiĝas pro la pli profunde sulkiĝinta frunto. Surbaze de komparoj kun moneroj el la tempo de la sola regado de Galieno, ĉi tiu kapo povas do esti priskribita kiel portreto de la reganto.

## Fontoj
La bildo de Galieno estis portretita ekstreme negative en latinaj fontoj. Laŭ grekaj fontoj, tamen, li estis prezentita pozitive. Unu kialo estis verŝajne la malemo de la senatanoj, kiu estis reflektita ĉefe en por-senatanaj historioj, kiel tiuj surbaze de la imperia historio de Enmann. Konscia manipulado fare de liaj posteuloj, kiuj respondecis pri la murdo de Galieno, eble ankaŭ kontribuis.

Pluraj verkoj el la tempo de Galenio perdiĝis, inkluzive de la historioj de Eforo la Juna kaj Nikostrato de Trebizondo; la Kroniko de Deksipo pluvivas nur en fragmenta formo.

La ĉefa fonto pri la vivo kaj militaj kampanjoj de Galenio estas lia biografio en la malfrue antikva "Historia Augusta" (verkita ĉirkaŭ 150 jarojn poste). Tamen, la Historia Augusta estas konsiderata tre problema fonto.

Multaj akademiuloj kredas, ke la asertoj faritaj en la Historia Augusta pri Galieno estas plejparte elpensitaj. Tamen, estas ankaŭ penseble, ke la malfrua antikva aŭtoro de la Historia Augusta havis aliron al pli malnovaj fontoj, kiuj reflektis la negativan vidpunkton de la senatanoj.

La biografio de Galieno en la Historia Augusta ne nur priskribas lian vivon, sed ankaŭ karakterizas la supozeblajn trajtojn de la imperiestro: Li estas akuzita pri sindonado al cirkaj ludoj kaj aliaj plezuroj anstataŭ serĉi venĝon pro la kapto de sia patro. Supozeble, Galieno eĉ trovis agrable esti libera de la konstanta ekzamenado de sia patro.

El la multaj negativaj atributoj listigitaj por la imperiestro, nur kelkaj estos menciitaj ĉi tie: Li laŭdire kontinue sin donis al virinoj, vino kaj aliaj ekscesoj, lasante la imperion en stato de ruiniĝo, tiel ke "ajna virino" povus esti reginta pli bone.

Krome, li supozeble fanfaronis pri diversaj luksaj varoj, kiel purpuraj roboj kaj juvelplenaj ŝulaĉoj, kaj trinkis ekskluzive el oraj pokaloj. Samtempe tamen oni atribuas al li konkerojn en la kampo de agrikulturo. Oni diras, ke li kreis metodon, kiu ebligis havi freŝan moston tutjare.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 218
Kategorio:Mortintoj en 268
Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Romo
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Romo