Parta derivaĵo

En matematiko, **parta derivaĵo** de funkcio de kelkaj variabloj estas ĝia derivaĵo respektive al unu el ĉi tiuj variabloj, kiam la aliaj estas konstantaj, en kontrasto al la tuteca derivaĵo, en kiu al ĉiuj variabloj estas permesite varii.

La parta derivaĵo de funkcio f respektive al la variablo *x* estas skribata kiel f_x aŭ \frac{ \partial f }{ \partial x }. La parto-derivaĵa simbolo, *∂* estas rondigita litero, por distingi ĝin de la normala rekta *d* de tuteco-derivaĵa simbolo. La skribmaniero estis prezentita de Adrien-Marie Legendre kaj ekhavis ĝeneralan akcepton post ĝia uzado de Carl Gustav Jakob Jacobi.

Partaj derivaĵoj estas aparte utilaj en vektora kalkulo kaj diferenciala geometrio.

Ekvacioj engaĝantaj partajn derivaĵojn de nekonataj funkciaj estas diferencialaj ekvacioj en partaj derivaĵoj, ili ofte estas uzataj en fiziko, inĝenierado kaj la aliaj kampoj.

## Difino 
La **parta derivaĵo** de funkcio *f(x1,..., xn)* respektive al *xi* je punkto *(a1,...,an)* estas difinita kiel limigo simile al ordinara derivaĵo:

:\frac{\partial f}{\partial x_i}(a_1,\ldots,a_n) = \lim_{h \to 0}\frac{f(a_1,\ldots,a_i+h,\ldots,a_n) - f(a_1,\ldots,a_n)}{h}

En la esprimo pli supre, ĉiuj variabloj krom *xi* estas fiksitaj. Ĉi tiu elekto de fiksitaj valoroj difinas funkcion de unu variablo f_{i, a_1, \ldots,a_{i-1}, a_{i+1},\ldots,a_n}(x_i) = f(a_1, \ldots, a_{i-1}, x_i, a_{i+1}, \ldots, a_n) kaj laŭ la difino

:\frac{df_{i, a_1,\ldots,a_{i-1},a_{i+1},\ldots,a_n}}{dx_i}(a_1,\ldots,a_n) = \frac{\partial f}{\partial x_i}(a_1,\ldots,a_n)

Ĉi tiu esprimo ankaŭ montras ke kalkulado de partaj derivaĵoj reduktiĝas al kalkulado de unu-variablaj derivaĵoj.

## Ekzemplo 
Estu

: *f(x, y) = x2 + xy + y2*

Ekzemple oni deziru trovi partan derivaĵon de *f* je *x* je *x=1, y=1*.

Tiam, la funkcio devas esti konsiderata kiel funkcio nur de *x* kun *y* konstante egala al 1:

: *fy=1(x) = x2 + x + 1*

Ĝia derivaĵo je *x* estas tiam normala (ne parta) derivaĵo kaj ĝi estas

: \frac{\partial (x^2 + x + 1)}{\partial x} = \frac{d (x^2 + x + 1)}{d x} = 2x + 1

kaj je la dezirata punkto

: \frac{d (x^2 + x + 1)}{d x} |_{x=1} = (2x + 1) |_{x=1} = 3

Eblas skribi formulojn pli ĝenerale, ne anstataŭigante tuj *y* per ĝia valoro, sed lasante ĝin kiel *y* kaj konsiderante ĝin kiel konstanto:

: \frac{\partial (x^2 + xy + y^2)}{\partial x} = 2x + y

kaj je la dezirata punkto

: \frac{\partial (x^2 + xy + y^2)}{\partial x} |_{x=1, y=1} = (2x + y) |_{x=1, y=1} = 3

La situacio tamen grave ŝanĝiĝas se *y* estas dependa de *x*. Se ekzemple *y=2x-1* do

: *f(x, y(x)) = x2 + xy(x) + (y(x))2 = x2 + x(2x-1) + (2x-1)2 = 7x2 - 5x + 1*

La sama kiel antaŭe punkto *x=1, y=1* konvenas por la dependeco *y=2x-1*, sed la derivaĵo tiam estas

: \frac{d (x^2 + xy(x) + (y(x))^2)}{d x} |_{x=1} = \frac{d (7x^2 - 5x + 1}{d x} |_{x=1} = (14x - 5) |_{x=1} = 9

Ĉi tio estas tuteca derivaĵo.

## Propraĵoj 
Eĉ se ĉiuj partaj derivaĵoj *∂f/∂xi* ekzistas je donita punkto *a*, la funkcio ne nepre estas kontinua tie. Tamen, se ĉiuj partaj derivaĵoj ekzistas en najbaraĵo de *a* kaj estas kontinuaj tie, tiam *f* estas tutece diferencialebla en la najbaraĵo kaj la tuteca derivaĵo estas kontinua. En ĉi tiu okazo, oni diras ke *f* estas funkcio de klaso *C1*. Ĉi tio povas esti ĝeneraligita al vektoro-valoraj funkcioj *(f : U → **R**m)* konsiderante la vektoran valoron laŭkomponente.

### Partaj derivaĵoj de pli alta ordo 
La parta derivaĵo *∂f/∂xi* povas vidiĝi kiel la alia funkcio difinita sur la domajno *U* kaj povas denove esti parte diferencialita.

La nemiksita dua-ordaj parta derivaĵo rezultiĝas se diferencialado estas denove je la sama variablo:

:\frac{ \partial {\frac{ \partial f}{ \partial x_i}}}{ \partial x_i} = \frac{ \partial^2 f}{ \partial x_i^2} = f_{x_i x_i}

Se la duan fojon preni derivaĵon je la alia variablo rezultiĝas la dua-orda **miksita derivaĵo** je du malsamaj variabloj *xi* kaj *xj*. 

Se ĉiuj miksitaj dua-ordaj partaj derivaĵoj estas kontinuaj je la punkto (aŭ sur aro), la funkcia *f* estas de klaso *C2* je tiu punkto (aŭ sur la aro) kaj en ĉi tiu okazo la partaj derivaĵoj povas esti interŝanĝitaj, alivorte la ordo de preno de derivaĵo - dekomence je *xi* poste je *xj* aŭ dekomence je *xj* poste je *xi* - ne gravas ĉar donas la saman valoron laŭ la teoremo de Clairaut:

:\frac{ \partial {\frac{ \partial f}{ \partial x_i}}}{ \partial x_j} = \frac{ \partial {\frac{ \partial f}{ \partial x_j}}}{ \partial x_j} = \frac{\partial^2 f}{\partial x_i\, \partial x_j} = \frac{\partial^2 f} {\partial x_j\, \partial x_i} = f_{x_i x_j} = f_{x_j x_i}

## Skribmaniero 
Parta aŭ miksita derivaĵo de funkcio *f(x, y, z)* de ordo *i+j+k* kun ordo *i* je *x*, ordo *j* je *y* kaj ordo *k* je *z* estas skribata kiel

:  \frac{ \partial^{i+j+k} f}{ \partial x^i\, \partial y^j\, \partial z^k } 

aŭ kiel

:  f^{(i, j, k)}

Se temas pri funkcioj de multaj variabloj kaj iuj el ĉi tiuj variabloj povas esti dependaj unu de la alia, povas esti necese al precizigi eksplicite kiu variabloj estas tenataj konstantaj. Ĉi tio povas esti esprimite kiel sekvas. Ekzemple parta derivaĵo de *f* respektive al *x*, tenante *y* kaj *z* konstantaj, estas 

:\left( \frac{\partial f}{\partial x} \right)_{y, z}

## Gradiento 
Estu skalaro-valora funkcio *f(x1, ..., xn)* kies domajno estas eŭklida spaco ***R***n** (ofte **R**2 aŭ **R**3) kaj kiu havas partajn derivaĵojn *∂f/∂xj* respektive al ĉiu *xj*. Tiam je donita punkto *a=(a1, ..., an)* ĉi tiuj partaj derivaĵoj difinas la vektoron

:\operatorname grad (f(a)) = \left(\frac{\partial f}{\partial x_1}(a), \ldots, \frac{\partial f}{\partial x_n}(a)\right)

Ĉi tiu vektoro estas nomata kiel la **gradiento** de *f* je *a*. Se *f* estas diferencialebla je ĉiu punkto en iu domajno, tiam la gradiento estas vektoro-valora funkcio *grad f* kiu tiel difinas vektoran kampon.

Pli supre la vektoro estas skribita kiel linia vektoro, sed ofte ĝi estas konsiderata kiel kolumna vektoro

:\operatorname grad (f(a)) = \begin{bmatrix}\frac{\partial f}{\partial x_1}(a) \\ \vdots \\ \frac{\partial f}{\partial x_n}(a)\end{bmatrix}

## Vidu ankaŭ 
* Ĉena regulo
* Direkta derivaĵo
* Eksteraĵa derivaĵo
* Tuteca derivaĵo
* Gradiento (matematiko)
* Diverĝenco
* Kirlo (matematiko)
* Jakobia determinanto
* Laplaca operatoro
* Simetrio de duaj derivaĵoj
* Triopa produta regulo, ankaŭ sciata kiel la cikla ĉena regulo.

Kategorio:Diferenciala kalkulo