Sudĉina maro

La **Sudĉina maro** (, "Suda Ĉina maro") estas parto de la Ĉina maro, la plej okcidenta parto de la Pacifika Oceano. Al ĝi apartenas la Golfo de Tajlando kaj la Vjetnama golfo.

La maro situas inter Ĉina Popola Respubliko (norde), la duoninsulo de Vjetnamio (okcidente), la duoninsulo de Malajzio (sudokcidente) kaj la insuloj Tajvano (nordoriente), Luzono kaj Palavano (oriente, en nordokcidento de Filipinoj) kaj Borneo (sude). Marbordojn al la Sudĉina maro havas la ŝtatoj Ĉina Popola Respubliko, Tajvano (Respubliko Ĉinio), Filipinoj, Malajzio, Brunejo, Indonezio kaj Vjetnamio. La maro komunikas kun la Orientĉina maro tra la Tajvana Markolo, kun la Filipina maro tra la Luzona Markolo, kun la Sulua maro tra la markoloj kiuj estas ĉirkaŭ Palavano, kun la Java maro tra la markoloj Karimata kaj Bangka kaj rekte kun la Golfo de Tajlando. 

Pluaj insuloj estas interalie Hajnano, la *Natuna-insuloj*, la *Anabas-insuloj*, la *Spratly-insuloj* kaj la *Paracel-insuloj*. Pri la lastaj du insularoj konkurencas pluraj regionaj ŝtatoj. Kialo por tiu konkurenco estas la strategia signifo de la maro kiel trafika vojo de ŝipa komerco. Ĉirkaŭ 3.4 mil bilionoj da usonaj dolaroj el la 16 mil bilionoj da doalroj de la tutmonda martransporto pasis tra la Sudĉina Maro en 2016. Oni trovis rezervejojn de nafto kaj de natura gaso en la areo. La Okcidenta Centra Pacifiko enhavis 14% de la tutmonda komerca fiŝkaptado en 2010. 

Ĉirkaŭkalkulita areo estas de 2.975.000&nbsp;km² kaj la plej granda profundo de 5016 m.

## Nomoj 
eta|maldekstre|
La maro havas diversajn nomojn.
* Ĉine: 南海 aŭ 南中国(國)海 *Nán (Zhōngguó) Hǎi*, "Suda (Ĉina) maro".
* Vjetname: *Biển Đông*, "Orienta maro".
* Tagaloge: *Dagat Luzon*, "Maro de Luzono", aŭ *Dagat Kanlurang Pilipinas*, "Okcidenta Filipina maro".
* Indonezie: *Laut Tiongkok Selatan* aŭ *Laut China Selatan*
* Malaje: *Laut Campa* aŭ *Laut China Selatan*

## Etimologio 
*South China Sea* (Sudĉina maro) estas ĉefa termino uzata en angla por la maro, kaj la nomoj en plimulto da eŭropaj lingvoj estas samsignifaj. Tiu nomo estas rezulto de frua eŭropa intereso en la maro kiel vojo el Eŭropo kaj Suda Azio al la komercaj oportunoj de Ĉinio inter aliaj. Jam en la 16-a jarcento, portugalaj maristoj nomis ĝin Ĉina Maro (); sed postaj necesoj diferencigi ĝin el najbaraj akvovojoj kondukis al alinomado kiel Sudĉina Maro. La Internacia Hidrografia Organizo referencas la maron kiel "South China Sea (Nan Hai)" (Sudĉina Maro (Nan Hai)).

La *I ĵoŭ ŝu*, kiu estis kroniko de la dinastio Okcidenta Ĵoŭ (1046–771 a.n.e.), havigis la unuan ĉinlingvan nomon por la Sudĉina Maro kiel *Nanfang Hai* (ĉine 南方海, piĝine Nánfāng Hǎi, signife Suda Maro), postulante, ke barbaruloj el tiu maro pagis impostojn de akcipitrobekaj martestudoj al la Ĵoŭ-regantoj. Ankaŭ la *Poeziklasikaĵo*, nome *Zuo Ĵuan*, kaj la klasikaĵo *Guoĝu* de la Periodo de Printempo kaj Aŭtuno (771–476 a.n.e.) referencis la maron, sed laŭ la nomo *Nan Hai* (ĉine 南海, piĝine Nán Hǎi, signife Suda Maro) reference al la ekspedicioj de la ŝtato Ĉu tien. Dum la dinastio Orienta Han (23–220 n.e.), la regantoj de Ĉinio nomis la maron *Ĵang Hai* (ĉine 漲海, piĝine Zhǎng Hǎi, signife etenda maro).

En Sudorienta Azio ĝi estis iam nomita la **Ĉampa Maro** aŭ *Maro de Ĉam*, laŭ la mara regno Ĉampa (nuntempa Centra Vjetnamio), kiu floris tie antaŭ la 16-a jarcento. La plimulto de la maro restis sub japana navigkontrolado dum la Dua Mondmilito sekve de la milita konkero de multaj ĉirkaŭaj sudorientaziaj teritorioj en 1941. Japanio nomis la maron  "Sudĉina Maro". Tion oni skribis  ĝis 2004, kiam la Japana Ministerio por Eksterlandaj Aferoj kaj aliaj koncernaj departementoj ŝanĝis la literumadon al , kio iĝis la norma uzado en Japanio, evitante insultiĝan vorton *Ŝina*.

En Ĉinio, ĝi estas nomita la *Suda Maro*, (ĉine 南海, piĝine Nánhǎi), kaj en Vietnamio la *Orienta Maro*, . En Malajzio, Indonezio kaj Filipinoj, ĝi estis dumlonge nomita la *Sudĉina Maro* (en tagaloga lingvo *Dagat Timog Tsina*, en malaja lingvo *Laut China Selatan*), kaj la parto ene de Filipinaj teritoriaj akvoj ofte estas nomita la "Luzona Maro", ''*, fare de Filipinoj.

Tamen, post la eksplodo de la dispuro por la Spratli-insularo en 2011, kelkaj agentejoj de la Filipina registaro ekuzis la nomon "Okcidenta Filipina Maro". Proparolanto de PAGASA (Filipina Agentejo por Atmosferaj, Geofizikaj kaj Astronomiaj Servoj) diris, ke la maro oriente de Filipinoj plue estu nomita Filipina maro. En Septembro 2012, la filipina Prezidento Benigno Aquino III subskribis la *Administrative Order No. 29*, ordonantan ke ĉiuj registaraj agentejoj uzu la nomon *West Philippine Sea* (Okcidenta Filipina Maro, aŭ Okcidentfilipina Maro) por referenci al la partoj de la Sudĉina Maro ene de la ekskluziva ekonomia zono de Filipinoj, inkludante la Luzonan Maron kaj la ĉirkaŭajn akvojn, ene kaj apude al la Kalajana Insularo kaj al la atolo Buhanginan ng Panatag (Bajo de Masinloc), kaj taskis la Nacian Servon por Mapado kaj Resursoj uzi tiun nomon en oficialaj mapoj.

En Julio 2017, por plifortigi sian suverenecon, Indonezio renomis la nordajn partojn de sia ekskluziva ekonomia zono en la Sudĉina Maro kiel la *Norda Natuna Maro*, kiu estas norde de la Indoneziaj Natuna Insularo, borde al la sudo de la ekskluziva ekonomia zono de Vjetnamio, korespondanta al la suda pinto de la Sudĉina Maro. La Natuna Mato estus sude de la Natuna Insulo ene de la Indoneziaj teritoriaj akvoj. Tiukadre, Indonezio nomis du marojn kiuj vere estas partoj de la Sudĉina Maro; nome la Natuna Maro inter la Natuna Insularo kaj la Gubernio Lingga kaj la Tambela Arkipelago, kaj la Nordnatuna Maro inter la Natuna Insularo kaj la Kabo Cà Mau en la suda pinto de la Delto de la Mekonga Rivero en Vjetnamio. Ne estis interkonsento inter Ĉinio kaj Indonezio pri kio estis nomita la disputo por la Natunaj akvoj, en kiu Ĉinio restis neklariginta pri kiu estas la suda limo de ĝia interesa areo.

## Hidrografio
eta|
Ŝtatoj kaj teritorioj havantaj bordojn al la maro (laŭ horloĝordo el la nordo) estas jenaj: Popola Respubliko Ĉinio, Respubliko Ĉinio (Tajvano), Filipinoj, Malajzio, Brunejo, Indonezio kaj Vjetnamio. Gravaj riveroj kiuj fluas en la Sudĉinan Maron estas la riveroj Perlo, Min kaj Jiulong (Fuĝjano), la Ruĝa, Mekongo, Menam, Raĝango, Baram, Kapuas, Batang Hari, Musi, Kampar, Indragiri, Pahang, Agno, Pampanga kaj Pasig.

La IHO en sia *Limits of Oceans and Seas*, tria eldono (1953), difinas la limojn de Sudĉina Maro jene:

## Geologio
.]]
La maro kuŝas sur dronita kontinenta ŝildo; dum la lastaj glaciepokoj la tutmonda marnivelo estis centojn da metroj pli malalta, kaj Borneo estis parto de la Azia kontinenta tero.

La Sudĉina Maro malfermiĝis antaŭ ĉirkaŭ 45 milionoj da jaroj kiam la "Danĝera Grundo" foriĝis de suda Ĉinio. Etendaĵo kulminis per marfundo disvastiĝanta antaŭ proksimume 30 milionoj da jaroj, procezo kiu disvastiĝis en la sudokcidento rezultigante la V-forman basenon kiun oni vidas hodiaŭ. Etendo ĉesis antaŭ proksimume 17 milionoj da jaroj. 

Studoj daŭris pri la rolo de tektona eltrudado en formado de la baseno. Paul Tapponnier kaj kolegoj argumentis, ke kiam Barato koliziis kun Azio, ĝi puŝis Hindoĉinion en la sudorienton. La relativa tondo inter Hindoĉinio kaj Ĉinio malfermigis la Sudĉinan Maron. Tiu vido estas kontestita fare de geologoj kiuj ne konsideras, ke Hindoĉinio estis moviĝinta longen relative al kontinenta Azio. Maraj geofizikaj studoj en la Tonkina Golfo fare de Peter Clift montris, ke la Ruĝrivera Faŭlto estis aktiva kaj kaŭzis basenan formadon antaŭ almenaŭ 37 milionoj da jaroj en la nordokcidento de la Sudĉina Maro, kongrue kun eltrudado rolanta en la formado de la maro. Ekde ties malfermo, la Sudĉina Maro estas la deponejo de grandaj sedimentaj volumoj liveritaj de la Ruĝa Rivero kaj de la Perlo-Rivero. Pluraj el tiuj deltoj estas riĉaj je nafto kaj gasaj kuŝejoj.

## Insuloj kaj aliaj geografiaj elementoj 
[eta|250ra|dekstra|La [Spratli-insularo.]]
La Sudĉina Maro enhavas pli ol 250 malgrandajn insulojn, atolojn, sablejojn kaj rifojn, el kiuj la plej granda parto havas neniujn indiĝenajn homojn, multaj el kiuj estas nature sub akvo ĉe alta tajdo, kaj kelkaj el kiuj estas permanente subakvigitaj. Jenaj naciaj nomoj estas de landoj postulantaj la teritorian rajton:
* Spratli-insularo aŭ Spratly – ĉine 南沙群岛, *Nánshā qúndǎo*, “Insularo de Sudaj Sabloj”; vjetname *Quần Đảo Trường Sa*, “Insularo de Longaj Sabloj”; malaje *Kepulauan Spratly*, “Insularo *Spratly*”; tagaloge *Kapuluan ng Kalayaan*, “Insularo *Kalayaan*”.
* Insularo Macclesfield - ĉine 中沙群岛, *Zhōngshā qúndǎo*, “Insularo de Centraj Sabloj”.
* Insularo Paracel - ĉine 西沙群岛, *Xīshā qúndǎo*, “Insularo de Okcidentaj Sabloj”; vjetname *Quần đảo Hoàng Sa*, “Insularo de Flavaj Sabloj”.
* Insularo Pratas - ĉine 东沙群岛, *Dōngshā qúndǎo*, “Insularo de Orientaj Sabloj”.
* Sablejo Scarborough, konata anakŭ kiel Panakot, kaj "Bajo de Masinloc".

La Spratli Insuloj disvastiĝas sur 810 ĝis 900 km de areo kovranta proksimume 175 identigitajn insulaĵojn, la plej granda el kiuj estas Taiping (Itu Aba) je iom pli ol 1.3 kilometroj longa kaj kun ĝia plej alta alteco je 3.8 metroj.

La plej granda eksterordinara trajto en la areo de la Spratli Insuloj estas 100 kilometrojn larĝa submara monto nomita Reed Tablemount, ankaŭ konata kiel Reed Bank kaj Recto Bank, inter aliaj nomoj, en la nordoriento de la grupo, apartigita de Palavano de Filipinoj pere de la Palavana Tranĉeo. Nuntempe tute subakvigita, kun profundo de 20 metroj, ĝi estis insulo ĝis ĝi estis kovrita antaŭ proksimume 7 000 jaroj per pliiĝanta marnivelo post la lasta glaciepoko. Kun areo de 8 866 kvadrataj kilometroj, ĝi estas unu el la plej grandaj submaraj atolaj strukturoj en la mondo.

## Komercaj vojoj
 estas komercata tra la Sudĉina Maro ĉiutage.]]

La Sudĉina Maro historie estis grava komerca vojo inter nordorienta Azio, Ĉinio, sudorienta Azio, kaj al Hindio kaj la okcidento. La nombro da vrakoj de komercaj ŝipoj, kiuj kuŝas sur la fundo de la oceano, atestas prosperan komercon de jarcentoj. Naŭ historiaj komercŝipoj portantaj ceramikaĵojn devenantajn de la 10-a jarcento ĝis la 19-a jarcento estis elfositaj sub estreco de sveda inĝeniero Sten Sjöstrand.

3 400 miliardoj da dolaroj de la 16 000 miliardoj da dolaroj de la tutmonda marŝipado trapasis Sudĉinan Maron en 2016. La datumoj de 2019 montras, ke la maro subtenas komercon ekvivalentan al 5 elcentoj de tutmonda MEP.

## Naturaj resursoj
En 2012-2013, la Usona *Energy Information Administration* (Energiinforma Servo) taksis kiel tre malmulte da petrolo kaj tergaso en pripostulitaj lokoj kiel ekzemple la Paracel kaj la Spratli Insuloj. La plej multaj el la pruvitaj aŭ verŝajnaj 11 miliardoj da bareloj da nafto kaj 190 duilionoj da kubaj piedoj da tergaso en la Sudĉina Maro ekzistas proksime de nekontestitaj marbordoj.

En 2010, la Okcidenta Centra Pacifiko (ekskluzivante la plej nordajn atingojn de la Sudĉina Maro plej proksime al la ĉina marbordo de la PRĈ) konsistigis 14% de la totala mondkaptaĵo de komerca fiŝkaptado de 11,7 milionoj da tunoj. Ĉi tio estis pli malpli ol 4 milionoj da tunoj en 1970.

Ĉinio anoncis en majo 2017 sukceson por minado de metanklatratoj, kiam ili eltiris metanon de hidratoj en la Sudĉina Maro, sed komerca adopto povas postuli jardekon aŭ pli.

## Gravaj urboj kaj havenurboj, enaj kaj apudaj
maldekstra|eta|Mapo de Singapuro kaj ĝia ĉirkaŭaĵo. Ĝi fermas la sudokcidentan pinton de la maro. En la mala parto (nordorienta) estas plej el la disputataj teritorioj.
El Singapuro kaj laŭ horloĝordo:

* Singapuro
* Ho-Ĉi-Min-urbo
* Hue
* Hajkoŭo
* Honkongo
* Ŝenĵeno
* Kantono
* Ŝantou
* Kaosjungo
* Kesonurbo
* Batangas
* Puerto Princesa
* Zamboanga
* Kota Kinabalu
* Limbang
* Bandar-Seri-Begavano
* Kuching

## Teritoriaj disputoj 
La maro estas disputata inter Ĉinio, Vjetnamio, la Filipinoj kaj kelkaj aliaj landoj. Ĉinio aktive kreskigas sian ĉeeston, interalie konstruante en la maro gigantajn platformojn, uzeblajn por elminigado de nafto kaj priservado de militŝipoj. Aliaj landoj forte kontraŭas tion.

En 2014, okazis rekta konfrontiĝo de vjetnamaj kaj ĉinaj militŝipoj, kiam Ĉinio starigis la platformon Haijang Ŝijou 981 en disputataj akvoj. La incidenton sekvis kontraŭĉinaj pogromoj en Vjetnamio, kaŭzintaj evakuadon de proksimume 3000 etnaj ĉinoj el Vjetnamio, organizitan de la ĉina registaro.

En 2019 Vjetnamio postulis ke Ĉinio forlasu la benkon Vanguard, kie estas serĉata nafto. Spite al tio en septembro 2019 Ĉinio instalis anstataŭ ĝi novan platformon Haijang Ŝijou 982 kaj anoncis planojn serĉi nafton je la fundo ĝis 9000 metroj.

## Vidu ankaŭ 
* Pacifikaj insuloj

## Referencoj
## Bibliografio
* Beckman, Robert; et al., eLd. (2013). *Beyond Territorial Disputes in the South China Sea: Legal Frameworks for the Joint Development of Hydrocarbon Resources*. Edward Elgar. ISBN 978-1-78195-593-2.
* Francois-Xavier Bonnet, *Geopolitics of Scarborough Shoal*, Irasec Discussion Paper 14, Novembro 2012
* C. Michael Hogan (2011) *South China Sea Topic*, eld. P. Saundry. Ed.-in-chief C.J. Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC
* Clive Schofield et al., *From Disputed Waters to Seas of Opportunity: Overcoming Barriers to Maritime Cooperation in East and Southeast Asia* (Julio 2011)
* UNEP (2007). *Review of the Legal Aspects of Environmental Management in the South China Sea and Gulf of Thailand*. UNEP/GEF/SCS Technical Publication No. 9.
* Wang, Gungwu (2003). *The Nanhai Trade: Early Chinese Trade in the South China Sea*. Marshall Cavendish International. ISBN 9789812102416.
* Keyan Zou (2005). *Law of the sea in East Asia: issues and prospects''. London/New York: Rutledge Curzon. ISBN 0-415-35074-3
* United States. Congress. (2014). Maritime Sovereignty in the East and South China Seas: Joint Hearing before the Subcommittee on Seapower and Projection Forces of the Committee on Armed Services Meeting Jointly with the Subcommittee on Asia and the Pacific of the Committee on Foreign Affairs (Serial No. 113-137), House of Representatives, One Hundred Thirteenth Congress, Second Session, 14a de Januaro, 2014


Kategorio:Marĝenaj maroj en la Pacifiko
Kategorio:Maroj en Azio
Kategorio:Geografio de Azio
Kategorio:Disputeblaj teritorioj en Azio
Kategorio:Landlimo de Indonezio kaj Vjetnamio
Kategorio:Landlimo de Malajzio kaj Vjetnamio
Kategorio:Ĉinaj maroj