Bertrand Russell

**Bertrand Arthur William RUSSELL**  (naskiĝis la  en Ravenscroft, Monmouthshire, mortis la  en Penrhyndeudraeth, Kimrio) estis epistemologiisto, matematikisto, logikisto, filozofo kaj moralisto tre grava en la 20-a jarcento.

Li ankaŭ estis polemikisto kaj maldekstrula aktivulo, foje proksima al la ideoj anarĥiismaj. Li aranĝis la Tribunalon Sartre-Russell opone al la krimoj de la vjetnama milito.

Russell ricevis la Nobel-premion pri literaturo en la jaro 1950 pro sia verkaro, kaj precipe pro sia humanista aktivado.

Li havis lertan tranĉan stilon.

## Biografio 
### Devenoj kaj naskiĝo 
Bertrand Russell naskiĝis la  en Ravenscroft, Monmouthshire, Kimrio, en liberala, influa kaj nobelara britfamilio. Siaj geparentoj, John Russell kaj Katharine Russell, estis radikalaj rilate al sia epoko. Ambaŭ defendis frue kontraŭkoncipilon, kiam oni taksis ĝin skandale. Jonh Russell estis ateisto. Lia paĉja avo estis unua ministro en 1840a kaj 1860a jaroj. Lia pajna avino estis unu el la aprobantoj de la edukado por inoj.

### Infaneco kaj plenkreskiĝeco 
Frue forpasis lian panjon (en 1874), fratinon kaj paĉjon (en 1876). Liaj paĉjaj geavoj zorgis lin kaj lian fraton, sed ilia avo forpasis en 1878, do edukis lin precipe lia avino. Lia plenkreskiĝeco estis solega kaj li ofte pensis je la memmortigo. En sia membiografio li rakontas ke ĉefe interesis lin matematiko kaj religio, kaj ke nur sia deziro pri kreskigo de siaj matematikaj konoj malhelpis ĝin memmortigi. Kiam li estis 12 jaraj, lia frato Franck eltrovigas al li la Eŭklidan geometrion, kiu ŝanĝis lian vivon.

### Universitato kaj unua edziĝo 
Li studis matematikon en Kembriĝo. Rapide li distingiĝis en matematiko kaj filozofia kampo kaj diplomiĝis en 1895.

Kiam li estis 17jara li renkontis unuafoje la usonaninon Quaker Alys Pearsall Smith. Li fariĝis amiko de ŝia familio kaj edzinigas ŝin en 1894. Ili maledziĝas en 1921 post longa periodo de malkuniĝo, dum kiu Bertrand havas pasiajn aventurojn kun diversaj inoj.

### Frua kariero 
Unuafoje verkis Russell en 1896 pri germana socialdemokratio. Tio montras sian ĉiutempan interesegon pri politiko. Li instruas ĉi-teme en Londona Lernejo pri Ekonomiko, kie li ankaŭ prelegas pri pova scienco. Li estis ano de *Coefficients dining club* (Koeficienta Klubo manĝante), kiu celis plivastigi partion pri nacia efikeco, de kiu li disiĝis pro la imperiismemaj ideoj ene.

En 1898 li verkis pri matematiko kaj pli precize pri eŭklida geometrio. En 1900 li partoprenis en pariza internacia kongreso pri filozofio, kie li renkontas du itilianojn, Giuseppe Peano kaj Alessandro Padoa, kaj eltrovas gravajn argumentojn dank'al ili pri aroteoria scienco. En 1903 li publikigas libron, en kiu li tezas ke logiko kaj matematiko samestas.

En 1901, Russell vivis sperton, kiun poste li nomas "*specon de mistika iluminiĝo*", post vido de suferanta ino. "*Mi poste enhavis multajn duonmistikajn sentojn pri beleco... kaj deziron preskaŭ tiom profundan, kiom tiun de Bouddha, trovi filozofion, kiu eltenigus la homan vivon.*". Inter 1910 kaj 1913 estis eldonitaj la tri volumojn de Principia *Mathematica*, kunskribitaj kun Alfred North Whitehead .

En 1910 li fariĝis preleganto en la Universitato de Kembriĝo kaj renkontas kiel studanto la junan austrianon Ludwig Wittgenstein. Russell multe kuraĝigis Wittgenstein daŭri sian laboradon pri logiko kaj helpis lian akademian rekonon.

### Unua mondmilito 
Dum la unua mondmilito li estis unu el la maloftaj personoj, kiu partoprenis al aktivaj pacagadoj.

## Liaj ideoj, engaĝoj kaj agadoj 
### Politiko 
En 1918 estis eldonita lia libro *Roads to Freedom: Socialism, Anarchism* (*Vojoj al libereco : socialismo, anarkiismo*), kiu analizas plurajn politikajn teoriojn : la socialismon de la 19a jarcento, la marksismon, la anarkiismon, la anarki-sindikatismon kaj la gildsocialismon. Ene li defendas nekapitalisman politikon en demokratia kunteksto. Laŭ li plej bona teoria politiko estas gildosocialismo, kiu

### Pacismo 
Ĝi estis unu el la maloftaj intelektuloj, kiu publike opoziciis je la unua mondmilito ekde sia komenco. Ĝi multe prelegis kaj skribis ĉi-teme (Principles of Social Reconstruction, 1916), tial li perdis sian laboron kiel profesoro en la universitato de Kembriĝo kaj malliberiĝis dum 6 monatoj.

#### Manifesto Russell-Einstein 
La Manifesto Russell-Einstein estas teksto redaktita de Bertrand Russell kaj apogita de Albert Einstein, subskribita en Londono la 9an de julio 1955. Meze de la Malvarma Milito, la subskribintoj avertis pri la danĝero de la abundigo de la atomarmiloj kaj postulis al tutmondaj estroj serĉadon de pacaj solvoj al internaciaj konfliktoj. Ĝi estis subskribitaj de dek unu unuarangaj sciencistoj kaj intelektuloj, inter kiuj elstaris Bertrand Russell mem kaj Albert Einstein, kiu subskribis nur kelkajn tagojn antaŭ sia morto la 18an de aprilo 1955.

### Kontraŭkoloniismo 
Dum la Brita-bura milito en Suda Afriko, dank'al rîcaj korespondadoj kun Louis Couturat, Russell iom post iom ekkonsciis pri la sinteno de sia memlando en imperiisma miloto. Sed ĝis la unua mondmilito li daŭre subtenetas la koloniismon, pensante ke ekzistas maljustecoj inter la antaŭenira stato de la diversaj civilizacioj. Rapide poste li denuncas la sintenojn kaj agadojn de la eŭropanoj, kiuj pli kaj pli ekspluatas la laŭdirajn malsuperajn rasojn. Li fine vidas en la angla imperiismo de la 19a jarcentfino, "*aferon iafoje krimeman, ofte ridindan kaj ĉiam naŭzan*" (Freedom and Organisation, 1934).

### Religio 
Li proklamis sin filozofie agnostikulo kaj praktike ateisto.

Filozofie, li konsideris la kristanan dion kiel la grekaj dioj: li ne povis pruvi ilian ekziston sed li estis konvinkitega pri ilia neekzisto. Li skribis ĉi-teme interalie pri la Tekruĉo de Russell kaj libron, titolita *Kial mi ne estas kristano*.

Historie, li opiniis ke la religio naskiĝas el la timo, kaj ke malklereco kaj sadismo nutras ĝin. La religio, esence obskurantisma, tiel kontraŭas la civilizacion, la homan feliĉon kaj la sciencon. Lia sinteno pri la mistika emocio estis pli tolerema ol tiu pri la religioj mem.

### Moralo 
En logika kaj filozofia kampo ekzistas konoj, sed ne ekzistas etikaj konoj laŭ Russell. Se eblas science refuti moralajn valorojn, ripozantajn sur evidentaj eraroj, aliflanke, ne eblas proponi sistemon de veraj valoroj, ĉar ĉiu moralo finfine havas sian kriterion en la homa deziro. Por Russel, nur eblas prezenti moralan konceptadon, esperante ke aliuloj kundividas ĝin.

Lia moralo resumiĝas je la kuniĝo de la amo kaj de la scio  : sen amo, la scio estas malvarma kaj maljusteca; sen scio, la amo (aŭ la bona volo: la deziro helpi sian proksimulon) estas malpotenca kaj eble eĉ malbona.

### Internacia lingvo 
Dum pluraj jaroj Russell perletere korespondis kun Louis Couturat, unu el la gvidantoj de la Ido-movado. Li pritraktis la temon de uzendaj lingvoj dum internaciaj interŝanĝoj. Russell subtenis la projekton de internacia lingvo kiel Esperanto en la scienca kampo.

## Verkoj 
Inter 1896 kaj 1969 li publikigis angle pli ol 50 verkoj.

### En Esperanto aperis 
* *Kial mi ne estas kristano *
Universitato McMaster posedas lian personan arkivon.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Analitika filozofio
* Henri Poincaré
* Tekruĉo de Russell
* Induktema meleagro
* Liberpensuloj
* Paradokso de Russell

Kategorio:Aroteoriistoj
Kategorio:Anglaj filozofoj
Kategorio:Filozofoj de la 20-a jarcento
Kategorio:Anglaj matematikistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Analizaj filozofoj