open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mi estis ĉe la Montopinto

**Mi estis ĉe la Montopinto** aŭ en angla '''"I've Been to the Mountaintop"''' estas la populara nomo de la lasta prediko farita de Martin Luther King

King predikis la 3-an de aprilo 1968, ĉe la Templo Mason ĉefa sidejo de la Eklezio de Dio en Kristo en Memphis (Tenesio). La venontan tagon, King estis mursita.

Tiu prediko ĉefe koncernas la disvolvigon de la Memfia Sanlaborista Striko. King alvokis al unueco, ekonomia agado, bojkoto, kaj neviolenta protestado, dum defiis Usonon realigi siajn idealojn. Ĉe la fino de la prediko, li studis la ebloa de tuja frua morto.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Martin Luther King, Jr.: I've Been to the Mountaintop (kompleta teksto)

Kategorio:Paroladoj
Antal Bajtay

**Barono Antal Bajtay** [bajtai], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Bajtay Antal** estis hungara pastro, monaĥo, episkopo, instruisto. Liaj familiaj nomformoj estis * Baitay, Bajthay. *, lia naskiĝa nomo estis „Bajtay József”.

Antal Bajtay http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/b/b00659.htm naskiĝis la  1717 en Zsidó. Li mortis la  1775 en Arad (historia departemento).

## Biografio 
Antal Bajtay frekventis gimnazion en Pest (urbo), poste li aliĝis al la piaristoj en 1733, poste li plulernis en Romo kaj Parizo. Li pastriĝis en 1741. En 1747 li ekinstruis en gimnazio en urbo Pest. Post 2 jaroj li instruis en Vieno. Liaj baldaŭaj ĉefaj postenoj kaj titoloj estis:
* en 1754 ĉefo de piaristoj
* preposto de Pozsony, episkopo de Transilvanio, barono kaj interna sekreta konsilisto en 1760.
Li fondis orfejon en Nagyszeben, li okupiĝis ankaŭ pri edukado, krome li trude strebis por la katolikismo. Pro malsano li abdikis, li mortis dum vojaĝo Li estas entombigita en Katedralo Sankta Mikaelo (Alba Iulia).

## Elektitaj publikaĵoj 
* ’’Oratio habita Budae ad amplissimos Hungariae ordines’’ ( 1749, 1756, 1786, 1787)
* ’’Allocutio habita ea occasione cum Jos. Maria Auersperg…’’ (1777)
* ’’Arcana regni Hungariae historia’’ (1755)

## Fontoj 
* hungarlingva biografio
* http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/b/b00659.htm 

Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj episkopoj
Kategorio:Hungaraj baronoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj
Aspidospermo

eta|300px|Aspidosperma quebracho-blanco - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-017
[eta|*Aspidosperma sp.* - [MHNT]]
[eta|*Aspidosperma carapanauba* - [Muzeo de Tuluzo]]
La **aspidospermo** () estas neotropisa genro de arboj kaj arbedoj el la angiosperma familio de la apocinacoj.

Ĝenerale ties folioj estas alternaj. La etaj floroj estas cume arigataj kaj la semoj havas flugilojn.

## Specioj 
* *Aspidosperma curranii*
* *Aspidosperma cylindrocarpon*
* *Aspidosperma darienense*
* *Aspidosperma dasycarpon*
* *Aspidosperma discolor*
* *Aspidosperma excelsum*
* *Aspidosperma jaunechense*
* *Aspidosperma macrocarpon*
* *Aspidosperma megalocarpon*
* *Aspidosperma melanocalyx*
* *Aspidosperma myristicifolia*
* *Aspidosperma parvifolium*
* *Aspidosperma polyneuron*
* *Aspidosperma populifolium*
* *Aspidosperma quebracho-blanco* - kebraĉa aspidospermo
* *Aspidosperma ramiflorum*
* *Aspidosperma spruceanum*
* *Aspidosperma subincanum*
* *Aspidosperma tomentosum*
* *Aspidosperma triternatum*

## Eksteraj ligiloj 
*  Aspodospermao (*Flora Brasiliensis*)
*  Sinonimoj por aspidospermo (*Kew*)

## Referencoj 
Kategorio:Apocinacoj
Kategorio:Neotropisa flaŭro
Kategorio:Arboj de Sudameriko
12527 Anneraugh

'*12527 *Anneraugh'''* estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la programo *Lowell Observatory Near-Earth-Object Search* (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono, Usono).

## Nomo 
Ĝia nomo honoras *Anne C. Raugh*, diplomitan en astronomio kaj komputado, kiu laboris kiel komputadistino por la misio *Cosmic Background Explorer'' kaj dum pli ol unu jardeko estis la gvida aplikata komputadistino ĉe la Nodo pri Malgrandaj Korpoj de la Sistemo de Planedaj Datumoj de la NASA ĉe la Universitato de Maryland.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LONEOS
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Hörselberg-muzeo (Wutha-Farnroda)

eta|Ekstero de la muzeo en Schönau. La **Hörselberg-muzeo** (germane: *Hörselbergmuseum*) estas bunta muzeo pri regionaĵoj kaj la Hörsel-montaro. Ĝi troviĝas en Schönau, kvartalo de la urbo Wutha-Farnroda, Germanujo (Hörseltalstraße nr. 39).

## Priskribo 
Troveblas en la kerno de Schönau linda monumentprotektita konstruaĵa ensemblo. Ĝin konsistigas preĝejo, malnova lernejo kaj la paroĥestra korto kun domo, stalo, garbejo kaj bakejo.

Ĉefa ejo estas la stalo, en kiu viziteblas la ekspoziciaj aĵoj de la muzeo. La vizitanto ekkonas sciindaĵojn pri la montoj *Hörselberge* kaj ties geologio kaj estiĝo (kun unikaj fosilioj), pri la varieca faŭno kaj aparta orkidea flaŭro, pri la legendoj en kunteksto kun la montaro kaj ilia obskura mistiko. Interesas ankaŭ la historio de la kabano Hörselberghaus.

Apartan ligon kun la Hörsel-montaro havas Richard Wagner, komponisto de la opero Tannhäuser kaj Ludwig Bechstein, kolektanto de fabeloj. Ankaŭ pri ili oni detale memorigas la sciemulojn.

Pro la de tempo al tempo ĝis hodiaŭ uzita historia bakejo troviĝas inter la elmontritaro ankaŭ sekcio pri bakado tradicia: malnovaj bakhelpiloj kaj vendejo rekonstruita impresas.

La muzeoparto *Galerie* rekte sub la tegmentaro uzatas por nedaŭraj ekspozicioj.

## Literaturo 
Museumsverband Thüringen (eld.): *Museen in Thüringen*, Edition Leipzig 2006, ISBN 978-3-361-00612-6, p. 203

## Eksteraj ligiloj 
* hejmpaĝo 

Wutha-Farnroda
Kategorio:Distrikto Wartburg
Hymne Monégasque

La **nacia himno de Monako** estas la kanto *Hymne Monégasque* (ĝia monaka titolo estas *Inu Munegascu*). La tekston kaj la unuan version de la melodio verkis Théophile Bellando de Castro en 1841, poste Castil-Blaze modifis la melodion kaj aldonis kelkajn aliajn etajn ŝanĝojn. En 1848 la Nacia Gvardio de Monako kreita de princo Karlo la 3-a akceptis la kanton de Bellando, kiu fariĝis *Marŝo de Naciaj Lojalistoj*. En 1896 Charles Albrecht komponis novan aranĝon por piano, publikigitan en Tihebaux en Parizo, kaj nomis ĝin *Air National de Monaco*; en 1897 Decourcelle en Nico presis la eldonaĵon 429 *Hymne National de Monaco* por piano.

Jarojn poste François Bellini aranĝis la kanton de Albrecht por orkestro; tiu nova aranĝo estis tro longa por la homoj en la 1900-aj jaroj, kaj ĉesis esti ludata. Modernan version en 1914 kreis Léon Jehin, kaj ĝi estis prezentata por la unua fojo okaze de la 25-jara datreveno de ekrego de princo Alberto la 1-a. Finfine, en 1931 Louis Notari verkis la tekston en la monaka lingvo (la ligura).

## Teksto 
### En la monaka 
:**INU MUNEGASCU**

:Oilà cü ne toca !
:Oilà cü ne garda !
:Fò che cadün sace ben aiço d'aiçì
:Despœi tugiù sciü d'u nostru paise
:Se ride au ventu u meme pavayun
:Despœi tugiù a curù russa e gianca
:E stà r'emblema d'a nostra libertà !
:Grandi e piciui r'an tugiù respetà !
:Amu avüu sempre r'a meme tradiçiun ;
:Amu avüu sempre r'a meme religiun ;
:Amu avüu per u nostru unù
:I meme Principi tugiù
:E düsciün nun purà ne fa sciangià
:Tantu ch'au cielu u suriyu lüjerà ;
:Diu n'agiüterà
:E mai düsciün nun purà ne fa scangià Düsciün
:Nun sëmu pa gaïre,
:Ma defendemu tüti a nostra tradiçiun ;
:Nun sëmu pa forti,
:Ma se Diu vœ n'agiüterà !
:Oilà cü ne toca !
:Oilà cü ne garda !
:Fo che cadün sace ben ailo d'ailì

### En la franca 
:**HYMNE MONÉGASQUE**

:Ohé, vous qui voisinez !
:Ohé, vous qui nous regardez !
:Il importe que chacun retienne bien ceci :
:Depuis toujours, le même pavillon
:Flotte joyeusement au vent de notre Pays
:Depuis toujours les couleurs rouge et blanc
:Constituent le symbole de notre liberté
:Grands et Petits l'ont toujours respecté
:Nous avons perpétué les mêmes traditions
:Nous célébrons la même religion
:Nous avons l'honneur
:D'avoir toujours eu les mêmes Princes
:Et personne ne pourra nous faire changer
:Tant que le soleil brillera dans le ciel
:Dieu nous aidera
:Et jamais personne ne pourra nous faire changer Personne
:Nous ne sommes pas bien nombreux
:Mais nous veillons tous à la défense de notre identité
:Nous ne sommes pas très puissants
:Mais, s'il le veut, Dieu nous aidera.
:Ohé, vous qui voisinez !
:Ohé, vous qui nous regardez !
:Que chacun prenne bien conscience de cela.

## Eksteraj ligiloj 
*  *Hymne Monégasque* ĉe la retpaĝo de princo de Monako

Monako
Kategorio:Naciaj simboloj de Monako
Eŭropo (himno)

**Eŭropo** (*Europa*) estas la nacia himno de Kosovo. La melodion komponis Mehdi Mengjiqi. La himno ne havas tekston. Ĝi estis elektita la  interalie pro tio, ke ne havas referencojn al certaj etnaj grupoj. La himnon elektis la Asembleo de Kosovo: 72 deputitoj estis por la elekto, 15 kontraŭ kaj 5 sindetenis. Konforme al la plano de Martti Ahtisaari la himno, same kiel aliaj simboloj de la respubliko, respegulas la multetnecon de Kosovo.

Antaŭe la rolon de nacia himno de Kosovo dum oficialaj okazaĵoj plenumis Odo al Ĝojo, kvankam plejparto de albanoj kantis la himnon de Albanio - Hymni i Flamurit.

## Vidu ankaŭ 
* Konstitucio de Kosovo

## Referencoj
Kosovo
Kategorio:Kosovo
Adolf Vorbuchner

**Adolf VORBUCHNER** , laŭ hungarlingve kutima nomordo **Vorbuchner Adolf** estis hungara pastro, instruisto, episkopo, abato.

Adolf Vorbuchner http://www.lexikon.katolikus.hu/V/Vorbuchner.html naskiĝis la  1890 en Hungara reĝlando en Arad (nun en Rumanio). Li mortis la  1938 en Aŭstrio en Vieno.

## Biografio 
Adolf Vorbuchner lernis filozofion kaj teologon en Freiburg. Li pastriĝis en 1914, poste li instruis en Nagyszeben/Sibiu. Dum la 1-a mondmilito li estis armea pastro, poste en Sibiu (jam apartenanta al Rumanio) li estis pastro kaj instruisto. Baldaŭe li iĝis ankaŭ abato. Liaj baldaŭaj titoloj kaj postenoj estis:
* titulara episkopo en 1936
* episkopo de Alba Iulia en 1938.
Li estas entombigita en Katedralo Sankta Mikaelo (Alba Iulia).

## Elektitaj publikaĵoj 
* en la 1920-aj jaroj signifaj kontribuoj en Erdélyi Tudósító
* ’’Az erdélyi ppség története’’ (Historio de la transilvania diocezo, (1925)
* ’’A nagyszebeni plébánia története’’ (Historio de la paroĥo en Nagyszeben).- manuskripto

## Fontoj 
* hungarlingva biografio

Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj episkopoj
Kategorio:Hungaraj abatoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Episkopoj de Alba Iulia
12565 Khege

'*12565 *Khege'''* estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la programo *Lowell Observatory Near-Earth-Object Search* (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono, Usono).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de *Keith Hege'', de la Observatorio Steward. Spertulo pri la astronomio en alta angula distingivo kaj astronomia instrumentoj. Lia rekonstrua bildo de 433 Eroso per ondbrila interferometrio farita en 1981 estis pravigita fare de la misio NEAR Shoemaker en 2000.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LONEOS
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
La Regno de Dio estas ene de vi

***La Regno de Dio estas ene de vi*** (en rusa Царство Божие внутри вас [C*arstva Boĵije vnutri vas*]) estas ne-fikcia libro verkita de Lev Tolstoj. Filozofia eseo, la libro estis unuafoje publikigita en Germanio en 1894 post esti malpermesita en sia hejma lando Rusio. Ĝi estas la montopinto de pensaro ene de kristana anarkiismo dum 30 jaroj fare de Tolstoj, kaj proponas novan organizon por socio baze sur laŭlitera kristana interpretado. Ĝi ege influis sur postaj pacistoj.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Milivojevic, D. *Leo Tolstoy and the Oriental Religious Heritage.* (New York: Columbia University Press, 1998).

## Eksteraj ligiloj 
* *The Kingdom of God Is Within You* — kompleta teksto en variaj formatoj ĉe Internet Archive
* *The Kingdom of God Is Within You* — kompleta teksto en Project Gutenberg
* *The Kingdom of God Is Within You*  — kompleta teksto en HTML ĉe Kingdom Now
* *The Kingdom of God Is Within You* — kompleta teksto en HTML, kun ligiloj al Wikipedia kaj al materialo pri Tolstoj
* Tolstoy's Legacy for Mankind- A Manifesto for Nonviolence: Part 1  Part 2 

Kategorio:Libroj de Lev Tolstoj
Kategorio:Kristana pacismo
Kategorio:Kristana anarkiismo
Kategorio:Kristana filozofio
Kategorio:Kristana teologio
Kategorio:Libroj pri kristanismo
Kategorio:Verkoj el la ruslingva literaturo
Kategorio:Libroj aperintaj en 1894
Kategorio:Libroj pri spiriteco
12557 Caracol

'*12557 *Caracol'''* estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la programo *Lowell Observatory Near-Earth-Object Search* (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono, Usono).

## Nomo 
Ĝi ŝuldas sian nomon al la majaa konstruaĵo *El Caracol'' en Chichén Itzá (Meksiko). Tiu monumento, tiel nomata pro ties helika ŝtuparo, estis priskribita kiel unu el plej famaj konstruaĵoj rilataj kun astronomio en antikva Mezameriko.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LONEOS
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
12566 Derichardson

'*12566 *Derichardson'''* estas asteroido de la ekstera asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la programo *Lowell Observatory Near-Earth-Object Search* (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono, Usono).

Por la epoko de la , ĝia orbita granda duonakso estis 3,20284756 , ĝi do tiam orbitis ĉirkaŭ 426&nbsp;000 km trans la konvencia limo de 3,2 AU inter la meza kaj la ekstera asteroida zono.

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de *Derek C. Richardson'', de la Universitato de Maryland, spertulo pri komputado, kiu faris gravajn kontribuojn al la studo de la rubamasoj, ĉefe pri ties deformoj pro  kaj ties kolizioj. Li ankaŭ aplikis siajn programojn al la formiĝo de planedoj.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
*  (12566) Derichardson, de la Reĝa Astronomia Societo de Kanado 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LONEOS
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
László Bíró (poeto)

**László BÍRÓ** [bIrO] (naskiĝis la  en Salonta) rumania hungara/hungara poeto.

## Kariero 
László Bíró verkis siajn unuajn poemojn dum sia mezlernejiĝo. Li estis membro de Literatura Rondo János Arany, de Salonta. En 1989 li translokiĝis en Hungarujon, de kiam pluraj revuoj kaj ĵurnaloj aperigis liajn poemojn. Nuntempe li vivas en Vésztő.

## Literaturo 
*Biografiaj indikoj 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Kategorio:Hungaraj poetoj
Zsolt Bíró

**Zsolt BÍRÓ** [bIrO] rumania hungara filozofo. Li naskiĝis en Biharia en 1981. 
## Kariero
Zsolt Bíró akiris diplomon pri filozofio en 2004 en Universitato Kristana de Partium, poste li daŭrigis siajn studojn en Kluĵo kaj Budapeŝto. Nuntempe li vivas en Oradea.

## Fonto
*Biografiaj indikoj 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj filozofoj
Inundo de Tiso (1879)

Tiso ofte faris inundojn, tamen la inundo en Szeged en 1879 estas la plej menciinda.
[eta|[Pentraĵo pri la plej granda inundo en Szeged]]
## Historio 
Pro la oftaj inundoj en la 19-a jarcento oni faris laŭ la rivero digojn kaj aliajn laborojn, sed tio ne solvis la problemon ĉe Szeged, ĉar tie estas enfluejo de Maros. En la 12-an de marto 1879 antaŭ aŭroro vera katastrofo okazis. 20 km al la fontodirekto la digoj rompiĝis, sekve la akvo kovris preskaŭ tuton de urbo Szeged. La loĝantoj uzis poste kronologion_ antaŭ la akvo aŭ post la akvo, kiel kristanoj uzas naskiĝon de Jesuo.
eta|maldekstre|Monumento pri la inundo ĉe la riverobordo
Pli ol 100 homoj mortis, 60 000 homoj restis sen loĝejoj. Kiuj havis boatojn, tiuj savis la homojn. Post 5 tagoj jam ĉefministro Kálmán Tisza kaj reĝo Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio) vizitis la inundon. La akvo restis tie 3 monatojn.

Alvenis donacoj por la rekonstruo el la tuta mondo, La plena rekonstruo okazis en moderna sistemo. Kreiĝis bulvardo kun avenuoj.

Szeged iĝis pli bela, ol ĝis tiam neniam.

## Fontoj 
•	http://www.bibl.u-szeged.hu/reizner/index2.html 
•	bildoj 

Tiso
Kategorio:Szeged
Kategorio:Tiso
Kategorio:1879 en Eŭropo
Kategorio:Naturaj katastrofoj en la 19-a jarcento
Kategorio:19-a jarcento en Hungario
Borbála Bökös

**Borbála BÖKÖS** [boekoeŝ] estas rumania hungara literaturhistoriistino kaj verkistino. Ŝi naskiĝis en Oradea en 1981.

## Kariero
Borbála Bökös diplomiĝis pri bibliotekscienco (2004) kaj angla-hungara lingvoj (2005), ŝi doktoriĝis en 2010 en Debreceno. Ŝi estas instruistino pri angla lingvo de Universitato Kristana de Partium de Oradea.

## Fontoj
*Kariertabelo 
*Biografiaj indikoj 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj literaturhistoriistoj
Paul Ramsey

**Robert Paul Ramsey** (10a de Decembro, 1913 – 29a de Februaro, 1988) estis usona kristana etikisto de la 20a jarcento. Li estis metodista kaj indiĝena de Misisipio. Li gradiĝis el Altlernejo Millsaps en Misisipio kaj en la Universitato de Yale. La ĉefa parto de lia akademia kariero pasiĝis kiel profesoro ĉe la Universitato de Princeton ĝis la fino de sia vivo en 1988.

## Bibliografio 
* Basic Christian Ethics (1950) 
* War and the Christian Conscience: How Shall Modern War Be Conducted Justly? Durham, North Carolina 1961
* Nine Modern Moralists, Prentice Hall, 1962
* Deeds and Rules in Christian Ethics, University of America Press 1967.
* The Case of the Curious Exception in Gene Outka and Paul Ramsey eds. Norm and context in Christian Ethics, New York 1968.
* The Just War: Force and Political Responsibility, New York 1968
* Fabricated Man
* The Ethics of Fetal Research, New Haven: Yale University Press, 1975.
* Ethics at the Edges of Life
* The Patient as Person. Explorations in medical ethics, (3)1973 New Haven, Connecticut 
* The Essential Paul Ramsey 
* Speak Up for Just War or Pacifism. A Critique of the United Methodist Bishops' Pastoral Letter "In Defense of Creation" Pennsylvania State University Press, 1988

### Duaranga literaturo 
* ''Paul Ramsey's Ethics: The Power of 'Agape' in a Postmodern World* (2000) 
* Carnahan, Kevin. *Reinhold Niebuhr and Paul Ramsey: Idealist and Pragmatic Christians on Politics, Philosophy, Religion, and War '' (2010)

## Referencoj 
## External links 
* The Birth of Bioethics: Who is Paul Ramsey? (Albert R. Jonsen, 2001 from the preface to the second edition of Paul Ramsey's ground breaking book The Patient as Person) http://www.thecbc.org/redesigned/research_display.php?id=190 
* *NYTimes* Obituary of Paul Ramsey

Kategorio:Usonaj teologoj
Kategorio:Metodismo
Kategorio:Kristanaj filozofoj
Zsuzsa Bokor

**Zsuzsa BOKOR** rumania hungara etnografino. Ŝi naskiĝis en Târgu Secuiesc la 15-an de januaro 1977. 

## Kariero
Zsuzsa Bokor akiris diplomon pri hungara lingvo-etnografio en UBB de Kluĵo, poste ŝi magistriĝis pri kultura antropolgio en la Fakultato de Eŭropaj Studoj. De 2003 ŝi estas doktoriĝonta en ELTE. Ŝi publikigis en volumo *Lenyomatok* de Kriza János Néprajzi Társaság kaj en revuoj.

## Fonto
*Biografiaj indikoj 
*Kariertabelo

Kategorio:Rumanujaj hungaraj etnografoj
Esperanto kaj Libera Scio

[eta|Reprezentantoj de ELiSo ([Marek Blahuš kaj Michal Matúšov) dum la Vikimedia konferenco 2014 en Berlino]]
**Esperanto kaj Libera Scio** (mallonge **ELiSo**, ) estas grupo de Esperanto-parolantaj vikimedianoj. Fondaĵo Vikimedio, kiu funkciigas libersciajn kunlaborajn projektojn inkluzive de la Vikipedio en Esperanto, agnoskis ELiSon kiel sian oficialan uzantogrupon () la 4-an de aprilo 2013. Ĉefa celo de la grupo estas kunigi la Esperanto-parolantojn, kiuj kontribuas al Vikipedio kaj aliaj projektoj de la Fondaĵo Vikimedio aŭ alimaniere deziras subteni liberan scion. Krome la projekto celas subtenon de Daŭripovaj evoluigaj celoj de Unuiĝintaj Nacioj.

## Diferenco inter Vikimedio kaj Vikipedio 
Kontraste al vikipediistoj, kiuj precipe kontribuas al Vikipedio, la vikimedianoj organizas movadon iom similan al la Esperanto-movado, kies celo estas disvastigi la uzadon de la vikimediaj projektoj kaj de libersciaj principoj kaj projektoj ĝenerale. Malgraŭ tio, multaj membroj de ELiSo estas samtempe aktivaj vikipediistoj.

## Listo de estraroj de ELiSo 
Estraranoj oficas dum 3 jara oficperiodo, jen la nuna estraro ĝis 2025.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Vikipedio:Esperanto kaj Libera Scio (projekta vikipedia paĝo, en kiu la grupo formiĝis)
* Scioj sen bariloj

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
* Diskutejo de ELiSanoj en Telegram

Kategorio:Esperanto-asocioj
Kategorio:Interretaj Esperanto-asocioj
Kategorio:Vikipedio kaj Esperantio
Kategorio:Esperanto en 2013
Loĝantarkresko

eta|250px|La ĉirkaŭkalkulita grando de homa loĝantaro el 10,000 a.K. al 2000 nia erao.
Tutmonda homa **loĝantarkresko** estas de ĉirkaŭ 75 milionoj da personoj ĉiujare, aŭ 1.1% por jaro . La tutmonda loĝantaro kreskis el 1 miliardo en 1800 al 7 miliardoj en 2012 . Oni supozas, ke la kresko atingos 10 miliardojn fine de la jarcento .

## Vidu ankaŭ 
* Demografio
* Loĝantarkontrolo
* Loĝantarpiramido

## Eksteraj ligiloj 
* World Population Prospects, the 2010 Revision, Website of the United Nations Population Division
* Probabilistic Population Projections, 2nd Revision , Website of the United Nations Population Division
* 2008 Essays on Population Growth  Blue Planet United&nbsp;— Population Press
* World population growth and trends 1950-2050 US Census
* UN University annual "State of the Future" report, including updates on Millennium Project goals including balancing global population growth & resources 
* BBC News - Birth rate 'harms poverty goals' - 08/12/06
* Tsirel, S. V. 2004. On the Possible Reasons for the Hyperexponential Growth of the Earth Population. *Mathematical Modeling of Social and Economic Dynamics* / Ed. by M. G. Dmitriev and A. P. Petrov, pp.&nbsp;367–9. Moscow: Russian State Social University, 2004.
* 

Kategorio:Demografio
Familiplanado

[eta|dekstra|Kombinitaj [kontraŭkoncipiloj. Lanĉita en 1960, "la Pilolo" ludis instrumentan rolon en familioplanado dum jardekoj.]]
**Familiplanado** estas la planado pri kiam povi havi idojn, kaj pri la uzado de kontraŭkoncipiloj  antaŭkoncipan konsiladon

Familiplanado foje estas utiligita kiel sinonimo por la uzo de kontraŭkoncipiloj, aliflanke, ĝi ofte inkludas vastan gamon de metodoj, kaj praktikojn kiuj ne estas kontraŭkoncipiloj. Ĝi estas plej kutime valida por ina-vira paro kiu deziras limigi la nombron da idoj kiujn li havas kaj/aŭ kontroli la altempigon de gravedo (ankaŭ konata kiel interspacigaj idoj). Familiplanado povas ampleksi steriligon, same kiel aborton.

Familiplanadaj servoj estas difinitaj kiel "instrua, ampleksa kuracista esploro aŭ sociaj agadoj kiuj rajtigas individuojn, inkluzive de neplenaĝuloj, determini libere la nombron kaj interspacigon de iliaj idoj kaj selekti la rimedojn per kiuj tio povas esti atingata".

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Loĝantarkontrolo
* Troloĝiĝo

## Eksteraj ligiloj 
*  http://trove.nla.gov.au/work/18030774
* The Environmental Politics of Population and Overpopulation A University of California, Berkeley summary of historical, contemporary and environmental concerns involving women's health, population, and family planning
* A World too Full of People de Mary Fitzgerald, *NewStatesman*, 30a de Aŭgusto, 2010
* Reproline-Family Planning  JHPIEGO affiliate of Johns Hopkins University
Preĝejo Sankta Mikaelo (Cluj)

La **kirko Sankta Mikaelo** estas romkatolika Monumento historia en Rumanio, en Transilvanio, en Cluj, en la ĉefplaco.

## Historio 
La unua kirko funkciis en tiam hungara komunumo Kolozsvár jam en la 13-a jarcento. En la sekva jarcento jam kirko Sankta Mikaelo konstruiĝis. En 1349 laŭ dokumento la kirko ricevis permeson pri establo de la interna parto. En 1489 incendio okazis, kiun la rekonstruo sekvis. La turo estis konstruita supozeble inter 1511–1545, sed pro alia incendio en 1697 ĝi detruiĝis, pli nova turo konstruiĝis en la 1740-aj jaroj. Fulmo trafis ĝin en 1763, la nun videbla turo estis konstruita inter 1837-1859.

Ekde 1545 la protestantoj havis la konstruaĵon. Soldatoj trude reakiris ĝin en 1716, sed interne la katolikaĵoj jam mankis. La nova baroka altaro kreiĝis en 1725. En 1919 komenciĝis dominado de la rumanoj, sed ili estas ortodoksoj, do ili ne uzis la preĝejon, nur la restintaj hungaroj. En 1956 plena renovigo okazis.

La orgeno estis farita en 1728 aŭ 1763, ĝi estis trakonstruita en 1990.

## Historiaj okazintaĵoj 
En la kirko preskaŭ 50 landkunvenoj de hungaroj okazis. En 1551 la hungara krono estis ceremonie aldonita. Baldaŭe dukoj de Transilvanio tie oficiale dukiĝis, ekzemple Gabrielo Báthori, Gabrielo Bethlen. En 1944 episkopo Áron Márton tie protestis kontraŭ la holokaŭsto.

## Konstruaĵo 
La konstruaĵo situas sola (ne en la mezo de la placo) kaj ĝi havas unusolan turon kaj 3 navojn. Estas sekreto, ĉu la ĉefenirejo kial situas ne en la mezo de la fasado. Interne restis iom da freskoj mezepokaj. La pordo estas renesanca.

Kermeso okazas en 29-an de septembro.

## Fontoj 
* http://lexikon.katolikus.hu/K/kolozsv%C3%A1ri%20Szent%20Mih%C3%A1ly-templom.html 
* hungare kun fotoj

Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Rumanio
Cluj
Kategorio:Konstruaĵoj en Kluĵo
Observatorio Geminiano Montanari

La **Observatorio Geminiano Montanari** (itale : *Osservatorio astronomico Geminiano Montanari* estas astronomia observatorio en la komunumo Cavezzo (Provinco de Modena, Italio). Ĝia MPC-kodo estas **107 Cavezzo**.

La observatorio estis konstruita inter 1975 kaj 1978 fare de la *Associazione astronomica Geminiano Montanari* en kunlaboro kun la urbo de Cavezzo kiu posedas la proprietaĵon. Ĝi estis nomita en memoro de la itala astronomo Geminiano Montanari (1633 – 1687).

La observatorio faras ambaŭ didaktikajn agadojn por lernejoj kaj ordinaraj homoj, kaj scienca esplorado. Laŭ Minor Planet Center, 7 asteroidoj estis malkovritaj elde tie inter 1995 kaj 2001.

La ĉefa teleskopo estas de tipo *Newton- Cassegrain* kun
fokusa distanco de 2,21 m kaj la spegulo havas diametron de 40 cm.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* :Kategorio:Malkovrita de Observatorio Geminiano Montanari

## Eksteraj ligiloj 
*  TTT-paĝaro de Observatorio Geminiano Montanari
*  Turismaj informoj pri la observatorio
*  La komuna observatorio, TTT-ejo de la komuno Cavezzo 

Geminiano Montanari
Goeta ĝardendomo

eta|Domo kun ĝardeno. eta|Interno: laborĉambro de la geniulo. La **Goeta ĝardendomo** () estas unu el la plej gravaj vidindaĵoj malsupre en la belega Ilm-parko en Vajmaro. Kopio de ĝi troviĝas en Bad Sulza.

## Historio 
En la 21-a de aprilo 1776 Goeto ekposedis la ĝardenon kun dometo. Por daŭro de pli ol 6 jaroj li tie konstante loĝis. Aliajn 50 jarojn la "ĝardeno malsupra" servis kiel rifuĝejo; la ĝardeno ĉe la loĝdomo en la supra urboparto estis nur la dua.

Laŭ la testamento de la nepo Walther Wolfgang von Goethe domo kaj ĝardeno en 1885 transdonitis al la Grandduka administracia juĝistaro; en 1921 transprenis la tuton la ŝtato Turingio.

La ĝardeno plurfoje prilaboritis por alproksimiĝi al la tempo de Goeto. La kvin ĉambroj de la domo kiel ankaŭ la kurirejo, la vestiblo kaj la koridoro donas al oni vivan bildon de simpleco de la tempo de la goeta enloĝado.

Senpera tuŝo kun naturo senteblas en la poemoj *An den Mond*, *Rastlose Liebe* kaj *Jägers Abendlied*. En la ĝardendometo Goeto komencis verki la romanon *Wilhelm Meisters theatralische Sendung* kaj skribis grandajn partojn de la proza versio de *Iphigenie*; tie li ankaŭ esperis finskribi la verkon *Egmont*.

Dum tiuj jaroj oni ŝarĝis pli kaj pli da politikaj oficoj al li kaj tiam liaj interesoj pri naturscienco ekis. Instigon gravan por tutviva fascino pri geologio liveris la en 1777 transprenita estrado pri la revivigo de minado en la regiono de Ilmenau.

Planojn vendi la bieneton post la transloĝiĝo urbocentren, Goeto finfine forĵetis. Kun kreskanta aĝo li preferis dum fazoj de intensa laborado retiriĝi al Ilm-parko. En majo 1827 la ne tute 80-jaraĝuloj tie ĉi finis la duan parton de *Wanderjahre* verkante la duan parton de *Faŭsto*. La lasta renkontiĝo de Goeto kun la ŝatata domo estis dum promeno enkaleŝa de la 20-a de februaro 1832.

## Muzeigo 
Ekde 1921 ĝi estas muzeo. En 2005 oni per nova aranĝo de la ĉambroj aldonitis pluan aspekton: sentigi la vizitantojn la atmosferon tiutempan kaj la gravan rolon kaj influon de la naturema esploristo kaj politikisto Goeto sur la samtempulojn. Etaj ŝanĝoj en la meblararanĝo pli diafanigis la uzon de la ĉambraro. La por la domo farita bildaro kun aŭtentikaj objektoj el la kolektoj de Goeto koncentriĝis pri la 6 jaroj de lia daŭra restado surloke.

## Literaturo 
* Museumsverband Thüringen (eld.): *Museen in Thüringen*, Edition Leipzig 2001, ISBN 978-3-361-00612-6, p.&nbsp;174.
* Hans Wahl: *Goethes Gartenhaus*. Leipzig: J. J. Weber o.J.
* Manfred Kahler: *Goethes Gartenhaus in Weimar*. Hg. von den Nationalen Forschungs- und Gedenkstätten der klassischen deutschen Literatur in Weimar. 3. Aufl. Berlin, Weimar: Aufbau-Verlag in Komm. 1966.
* Paul Raabe: *Spaziergänge durch Goethes Weimar*. 10. aktualisierte Aufl. Zürich, Hamburg: Arche 2005. ISBN 3-7160-2256-X
* Uwe Grüning, Jürgen M. Pietsch: *Goethes Gartenhaus*, Spröda: Edition Schwarz-Weiss, 1999, ISBN 3-00-004693-3

## Eksteraj ligiloj 
* Detaloj kaj praktikaj informoj por la vizitontoj.
* La ĝardendomo sur bildoj.
* Disertacio pri la domo, skribita en Halle.

Kategorio:Johann Wolfgang von Goethe
Kategorio:Muzeoj en Weimar
Weimar
12529 Reighard

'*12529 *Reighard'''* estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (*Lincoln Near-Earth Asteroid Research*) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).

## Nomo 
Ĝi estis nomita en honoro de *Chelsea Lynne Reighard*, finalistino de la *Intel International Science and Engineering Fair* 2002 pro ŝia projekto pri biokemio. Ŝi estas lernantino ĉe la *D.W. Daniel High School'' de Clemson, Suda Karolino, Usono.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LINEAR
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Loĝantarkontrolo

eta|280px|Monda loĝantaro 1950–2010
**Homa Loĝantarkontrolo** aŭ **Homa Loĝantarplanado** estas la praktiko de artefarita ŝanĝado de la indico de kresko de homa loĝantaro. Historie, homa loĝantarkontrolo estis efektivigita por la celo de pliigado de la indico de loĝantarkresko. En la periodo de la 1950-aj jaroj ĝis la 1980-aj jaroj, zorgoj pri tutmonda loĝantarkresko kaj ĝiaj efikoj al malriĉeco, media degenero kaj politika stabileco kondukis al laboroj por redukti loĝantarkreskajn indicojn. Dum loĝantarkontrolo povas impliki iniciatojn kiuj plibonigas la vivojn de homoj donante al ili pli grandan kontrolon de sia reproduktado, kelkaj programoj, plej precipe fare de la ĉina registaro nome politiko de *unufila familio*, frekventis truddevigaj agoj. En la 1980-aj jaroj, streĉiteco kreskis inter loĝantarkontrolaj aktivuloj kaj porvirinaj sansistemaj aktivuloj kiuj avancis la generajn rajtojn de virinoj kiel parto de homaj rajtoj. Kreskanta opozicio al la mallarĝa loĝantarkontrola fokuso kaŭzis signifan ŝanĝon en loĝantarkontrolaj politikoj en la komenco de la 1990-aj jaroj.

## Metodoj 
* Kontraŭkoncipiloj
* Malpliigo de Infana mortindico por ke familioj ne serĉu pliajn reproduktadojn
* Defendo de Virinaj rajtoj por ŝanĝi la tradician seksan labordividon
* Unuinfana politiko
* Duinfana politiko
* Steriligo
* Seksa rifuzo
* Aborto

## Vidu ankaŭ 
* Familiplanado
* Loĝantarkresko
* Troloĝiĝo

## Bibliografio 
* Mandani, Mahmood (1972). *The Myth of Population Control: Family, Caste, and Class in an Indian Village*, in series, *Modern Reader*. First Modern Reader Pbk. ed. New York: Monthly Review Press, 1973, cop. 1972. 173 p. SBN 85345-284-9
* 
* Thomlinson, R. 1975. *Demographic Problems: Controversy over Population Control*. 2nd ed. Encino, CA: Dickenson.

## Eksteraj ligiloj 
* The Environmental Politics of Population and Overpopulation A University of California, Berkeley summary of historical, contemporary and environmental concerns involving overpopulation
* Are we smarter than yeast ? A statement/video made by Dan Chay about our similarities with yeast in regards to overcrowding
* The Nine Lives of Population Control by Midge Decter  Traces the history of the perceived need for population control.
* Motherjones.com , "The Charge: Gynocide", artikolo de Barbara Ehrenreich, Stephen Minkin and Mark Dowie, *Mother Jones,* November/December 1979
* BMJ.bmjjournals.com, "To the point of farce: a martian view of the hardinian taboo—the silence that surrounds population control by Maurice King & Charles Elliott", *British Medical Journal* 1997
* BBC.co.uk, "Population size 'green priority'"
* Guardian.co.uk, Population growth is a threat. But it pales against the greed of the rich.
* LiveVideo.com, "Population Control: The Eugenics Connection", Retrieved June 20, 2009
* YouTube.com, The PRC Forum-Julian Simon. Konsultita la 20an de Junio, 2009.
* UNmilleniumProject.org, UN Millennium Project, Konsultita la 20an de Junio, 2009.
* http://www.kdehart.com/writings/overpopulation.htm , Overpopulation in India, Konsultita la 12an de Novembro, 2013.

Kategorio:Demografio
Kategorio:Naskokontrolo
Kategorio:Troloĝado
Kategorio:Loĝdenseco
Muzeo en la alpafadejo (Zella-Mehlis)

eta|Ekstero de la muzeo. 
La **Muzeo en la alpafadejo** () estas siaspece unika muzeo en Zella-Mehlis, Anspelstraße nr. 25.

## Historio 
Je la komenco de la 20-a jarcento oni ekkolektadis en la tiam ankoraŭ ne unuiĝintaj vilaĝoj Zella kaj Mehlis. Unuaj lokaj muzeoj fariĝis en la 1909-a jaro en Zella kaj jam unu jaron poste en Mehlis.

La kolektoj post la kunfandiĝo politika kunmetitis, sed post la Dua mondmilito ili ege malriĉiĝis. En 1963 oni denove malfermis regionhistorian muzeon, kies loko en la 1980-aj jaroj jam ne sufiĉis. Tiel oni akiris la ejon de la eksa Alpafadejo de la duko de Sachsen-Weimar, kie ekde 1893 pli ol 15 milionoj da armiloj estis pruvitaj je bona funkcio kaj sufiĉa daŭra ŝarĝo.

## Priskribo de la nova muzeaj ejoj 
Per la transloko oni intencis - en la lasta konstruaĵa atestilo pri iama surloka armilproduktado - aranĝi muzeon kun teknikhistoria fokuso.

Post la totala malfermo en 2004 videblis ekspozicioj sur la kampo de historio urba, metia, industria kaj de regionaj tradicioj. Gravas ene de la kolektoj enhave geologio, elminado, ferproduktado, pafilproduktado (ekz. Walther; I.G. Anschütz), pruvalpafado, farado de bicikloj kaj aŭtomobiloj (marko *Ehrhardt*), kontormaŝinoj (marko *Mercedes*: iam en Eŭropa la plej granda produktanto), etferaĵfarado, sporthistorio, tradiciaj turingiaj kostumoj, agrikulturo, forstado, brutbredado, paŝtistado. Krom informatas pri elstaraj personuloj de la urbo.

## Literaturo 
Museumsverband Thüringen (eld.): *Museen in Thüringen*, Edition Leipzig 2006, ISBN 978-3-361-00612-6, p. 204

## Eksteraj ligiloj 
* Pliaj detaloj pri la pafadejo.
* Hejmpaĝo de la muzeo.

Zella-Mehlis
Kategorio:Zella-Mehlis
Karosgovio

180px|eta|limŝtono de la *Pagus Carucum*, desegno laŭ gipskopio de la „Provinzialmuseum“ (muzeo) en Treviro (1903)
**Karosgovio** estas la nomo de frumezepoka teritorio (govio) en la sudo de la germana mezmontaro Ejfelo ĉe la supra parto de la riveroj Kyll, Nims kaj Prüm. La govio estas menciita en dokumentoj el la 8a ĝis 10a jarcento kun latinlingvaj nomoj kiel *pagus Carouuascus*, *Car(r)ascus*, *Caroscus* aŭ *Caroascus*.

Oni malkovris limŝtonon kun la enskribaĵo *FINIS PAGI CARV|CVM*  ("limo de la govio de la karosoj"), inter Neidenbach apud Kyllburg ĉe la romia strato, kiu ligis la romiajn urbojn Treviro kaj Kolonjo. La malkovro estis publikigita unuafoje en la jaro 1876 . Tiu enskribaĵo estas la sola atesto de la triba aŭ popola nomo *Caruces*..

Pri la menciitaj *Caruces* oni supozas, ke ili estas identaj al la *Caerosi* en De bello Gallico II,4 de Caesar,ties nomoj estis en mezepokaj manuskriptoj de *De bello gallico* la variantoj *Caeroesi*, *Ceroesi*, *Caerosi* kaj *Cerosi*.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Bernd Isphording: *Prüm: Studien zur Geschichte der Abtei von ihrer Gründung bis zum Tod Kaiser Lothars I. (721-855).* Gesellschaft für Mittelrheinische Kirchengeschichte, Mainz / Trier 2005 (= Quellen und Abhandlungen zur mittelrheinischen Kirchengeschichte, 116; ISBN 3-929135-50-7), Kap. 1.3: "Die Prümer Kalkmulde in der schriftlichen Überlieferung: Der Carosgau", S. 8ff.
* Hans Lehner: *Die antiken Steindenkmäler des Provinzialmuseums in Bonn*. Cohen, Bonn 1908 (= Veröffentlichungen des Provinzialmuseums in Bonn, 9)

Kategorio:Govio
Kategorio:Historiaj teritorioj
Ernst-Haeckel-domo (Jena)

eta|La Haeckel-domo en 2014. La **Ernst-Haeckel-domo** (germane: *Ernst-Haeckel-Haus*) estas muzeo en Jena, prizorgite fare de la Friedrich-Schiller-Universitato , Berggasse nr. 7.

## Historio 
Ernst Haeckel, la siatempe plej grava evoluisma biologo, mem metis la fundamentan ŝtonon por tiu ĉi muzeo, kiam li vendis la loĝejon en la 1918-a jaro al la Fondaĵo *Carl Zeiß* kaj ordonis ties uzon muzean. Samtempe li transdonis al la universitato sian sciencan kaj artistan postlasaĵaron.

Malfermo de la muzeo estis en 1920, kiu apartenas nun al la altlerneja Instituto pri historio de medicino, naturscienco kaj tekniko. Post la morto de Haeckel ĉefe responsis pri la domo la arkivisto Heinrich Schmidt.

## Priskribo 
La ejo en stilo de norditala kampara biendomo (la t.n. *Vilao Medusa*) montras en 7 salonoj la vivon kaj la verkaron de la elstara zoologo kaj adepto de Charles Darwin per originalaj manuskriptoj, leteroj, desegnoj, portretoj, fotoj kaj presitaĵoj.

Meze de la ekspozicio estas la haeckel-aj kontribuoj al la venko de evoluismo, lian pioniran laboregon sur la kampo de mara zoologio kiel ankaŭ lian filozofian kaj artistan kreivecon. Laŭ deziro de Haeckel restis du ĉambroj en originala stato. En ili la vizitantoj povas enmergiĝi en la laborkondiĉoj de tiu tempo.

## La rolo de Haeckel publike 
Haeckel ne nur agadis hermetike kiel fakulo ĉeuniversitata sed socie ege influis la Secesio-stilon kaj la vivreforman movadon: tio ŝuldas al liaj sciencpopularaj kaj estetikaj laboroj. Per lia ideologia interpretado de evoluismo li ne nur influis scienculan pensadon sed gravas en publikaj debatoj eĉ ĝis hodiaŭ!

## Eksteraj ligiloj 
* Hejmpaĝo de la muzeo.

Kategorio:Muzeoj en Jena
Kategorio:Evoluismo
Akvofaloj Livingstone

**Akvofaloj Livingstone** (en franca, *Chutes Livingstone*) — nomitaj laŭ la esploristo David Livingstone — estas serio de enormaj rapidejoj ĉe la malsupra fluejo de la rivero Kongo en okcidenta ekvatora Afriko, malsupre el la Malebo Akvejo en la Demokratia Respubliko Kongo.

## Priskribo 
[maldekstre|eta|250px|Komenco de **Akvofaloj Livingstone** ĉe [Kinŝaso]]
eta|250px|maldekstre|Akvofalo de Inga, plej spektakla parto de la rapidejoj
Akvofaloj Livingstone konsistas el serio de rapidejoj kiuj falas 900 futojn en 220 mejloj (270 metrojn en 350 km). Ili finas ĉe Matadi en Bas-Congo. La rivero Kongo havas la duan plej grandkvantan fluon en la mondo post la rivero Amazono, kiu havas nek akvofalojn nek rapidejojn (escepte ĉe siaj fontoj). La plej malsupraj rapidejoj de Akvofaloj Livingstone estas la plej akvenhavaj akvofaloj laŭ terminoj de flukvanto — se oni akceptas, ke tiuj rapidejoj estas akvofaloj. Interesa aspekto de la 350 km longaj Akvofaloj Livingstone estas la larĝo de la kanalo, kiu estas tre mallarĝa: en kelkaj punktoj la kanala larĝo estas malpli ol 300 metrojn kaj por majoritato de la longo la kanalo estas malpli ol 800 metrojn larĝa. Tio estas eksterordinare mallarĝa kanalo ĉar la rivera flukvanto tipe superas 42,000 kubajn metrojn por sekundo.

Kategorio:Riveroj en la Demokratia Respubliko Kongo‎
Kategorio:Rivero Kongo
12535 Fazlurahman

'*12535 *Fazlurahman'''* estas meze granda, malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la kampanjo « LINEAR » elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).

## Nomo 
Ĝia nomo honoras *Fazlur Rahman*, mentoron de unu finalisto de la *Regeneron Science Talent Search* 2019, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Li estas instruisto ĉe la *Oklahoma School of Science and Mathematics'', Oklahomurbo (Oklahomo).

## Eksteraj ligiloj
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LINEAR
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Brazey-en-Plaine

**Brazey-en-Plaine** estas franca komunumo lokita en departemento Côte-d'Or en regiono Burgonjo-Franĉkonteo.

## Geografio 
eta|maldekstra|Limoj de la komunumo
La kanalo de Burgonjo kaj la fervojo  -  trapasas la komunumon.
La urbo situas inter la kanalo kaj la fervojo, kiuj limigas ĝin.

## Historio kaj vidindaĵoj 
La ministro Joseph Magnin  havis tie kastelon, nun la parko enhavas belajn arbojn.

## Partnera urbo 
.
Fakte la ĝemeleco en l976 ligis Éthe kun Brazey. En 1977 Éthe iĝis kvartalo de Virton.

## Esperanta vivo 
Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 3 voĉojn (0,54 %) en 2004 kaj 2 voĉojn (0,33 %) en 2009.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Côte-d'Or
* Brazey-en-Plaine (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Paĝaro écho des communes 


Kategorio:Komunumoj de Côte-d'Or
12545 Taniamurphy

'*12545 *Taniamurphy'''* estas malgranda, hela asteroido de la asteroida zono en orbita resonanco 2:5 kun Marso.

Ĝi estis malkovrita la  en la kadro de la kampanjo « LINEAR » elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).

## Nomo 
Ĝia nomo honoras *Tania Murphy*, mentorinon de unu finalisto de la *Regeneron Science Talent Search* de 2019, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Ŝi instruas ĉe la *Lakeside High School'', Atlanta (Georgio).

## Eksteraj ligiloj
* 
* 
* 

Taniamurphy
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Kategorio:Malkovrita de LINEAR
Muzeo pri deveno de la specioj (Jena)

La **Muzeo pri deveno de la specioj** aŭ *Filogenia muzeo* () estas tre konata elmontrejo pri darwinismo en pli larĝa senco en Jena, Germanio, Vor dem Neutor nr. 1.

## Historio 
La muzeeroj eksplikas al la vizitantoj la historion kaj la teoriojn de evoluismo, klarigas la parencarojn kaj la evoluan historion de la bestoj kaj de la homo.

Ĝin fondis en 1907 la zoologo Ernst Haeckel. La elmontrejo troviĝas en riĉe ornamita konstruaĵo secesistila, kies konstruon ebligis sole donacoj. Ekposedas ĝin en 1908 la Universitato de Jena; en ties kadro ĝi estas parto de la Instituto pri speciala zoologio.

## Priskribo 
Pojare nombriĝas ĉ. 15.000 vizitantaj lernantoj kaj studentoj: tiu celogrupo utiligas la ekspoziciojn ĉefe kiel komplementon de enlerneja respektive enaltlerneja instruado. Ellaborado de didaktike, estetike kaj remburade bonkvalitaj ekspozicioj necesas kontinue orientiĝi pri aktualaj esplorrezultoj.

La science ne troalttakseblaj kolektoj ricevis la plej malnovajn partojn el la kortego de Vajmaro, kie ekzistis kabinetoj de naturaĵoj ĉ. ekde la 1700-a jaro: inter tio nombriĝas ekzemple la dekstra parto de mandiblo de gronlanda baleno kaj de ties en 1646 kolorŝmirita skapolo.

Fokusoj ĉefaj estas la konservado de vertebruloj kaj senvertebruloj kaj de ties fosilioj. Eminenta elmontra objekto estas ankaŭ la skeleto de t.n. *prataŭro* elfosita en 1821 en Turingio sub la gvidado de Johann Wolfgang von Goethe mem kaj la historia remburitaĵo de gorilo. Ili venis en la kolektojn muzeajn okaze de la 75-a datreveno naskiĝa de Haeckel.

En akvario kun enhavokapacito de 1.000 litroj montratas belegaj meduzoj. Nedaŭraj ekspozicioj kompletigas la oferton elmontran.

## Literaturo 
* Museumsverband Thüringen (eld.): *Museen in Thüringen*, Edition Leipzig 2001, ISBN 978-3-361-00612-6, p.&nbsp;104
* Penzlin, H (eld.): "Geschichte der Zoologie in Jena nach Haeckel (1909–1974)", Gustav Fischer Verlag 1994, ISBN 3-334-60835-2.
* Fischer, M.S., Brehm, G., Hoßfeld, U.: *Das Phyletische Museum in Jena*, Institut für Spezielle Zoologie 2008, ISBN 978-3-9811758-3-7.

## Eksteraj ligiloj 
* Hejmpaĝo de la muzeo. 
## Notoj
Deveno
Kategorio:Evoluismo
Jena
12537 Kendriddle

'*12537 *Kendriddle'''* estas asteroido
de la asteroida zono, malkovrita la  en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (*Lincoln Near-Earth Asteroid Research*) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).

## Nomo 
Ĝia nomo honoras *Kendra LeeAnn Riddle*, finalistinon de la *Intel International Science and Engineering Fair* 2002 pro ŝia projekto pri inĝenierarto. Ŝi estas lernantino ĉe la *Sikeston High School'' de Sikeston, Misurio, Usono.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de LINEAR
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1998
Imre Szapolyai

Barono **Imre (Emeriko) SZAPOLYAI** , laŭ hungarlingve kutima nomordo **Szapolyai Imre** (pri naskiĝo ĉiuj informoj mankas; mortis la ) estis hungara magnato, palatino, banuso. Liaj fratoj estis Miklós Szapolyai kaj István Szapolyai.

## Biografio 
Imre Szapolyai komence estis sekretario de János Hunyadi. Tiu posteno estis bona starto al la baldaŭa kariero. En 1458 li ricevis signifan postenon en komercado de saloj. En la sekva jaro li jam apartenis al kortumo de Matiaso la 1-a (Hungario), samtempe li ricevis bienon en Tokaj. En 1464 li iĝis banuso de Kroatio kaj Slavonio, krome guberniestro de Bosnio. En la sekva jaro tiuj postenoj ŝanĝiĝis al departementestro de Szepes. En 1467 li partoprenis en ribelo en Transilvanio. en 1471 li aliĝis al komploto de János Vitéz, tamen li ĉiam ricevis amnestiojn. En 1486 li estis elektita palatino.

## Fontoj 
* hungarlingva biografio
* hungarlingva biografio
* sigelo de Imre Szapolyai

Imre
Kategorio:Hungaraj magnatoj
Kategorio:Hungaraj palatinoj
Kategorio:Banusoj de Kroatio
Kategorio:Hungaraj baronoj
Optika muzeo (Jena)

La **Optika muzeo** (germane: *Optisches Museum*) estas tre konata elmontrejo pri teknikaĵoj en Jena. Dezajnistoj de ĝi estis Schreiter & Schlag.

## Historio 
La Optika muzeo de la Fondaĵo *Ernst Abbe* estas naturscienca muzeo de internacia graveco. Ĝia historio etendiĝas ĝis la komenco de la 20-a jarcento, kiam kunlaborantoj de la firmao *Carl Zeiss* ekkolektis historiajn optikajn instrumentojn, antaŭ ĉio mikroskopojn. En 1922 la kolekto eknomitis *Optisches Museum*.

## Priskribo 
Tiu kolektitaro pli kaj pli larĝiĝis, tiel ke nuntempe la muzeo havas je dispono kompleksan, science altvaloran kaj kulturhistorie unikan kolekton de iloj optikaj kaj de maloftaj grafikaĵoj el diversaj epokoj.

La riĉega endeponeja enhavo permesus aranĝi tuj kaj senprobleme ekspoziciojn pri mikroskopoj, teleskopoj, magiaj lanternoj, kameraoj, fotaj objektivoj, rigardokestoj, planetaria tekniko, okulistaj helpiloj, okulvitroj. En moderne aranĝita daŭra elmontro eblas travivi la evoluon de tiaj iloj, kelkfoje ankaŭ interaktive. La elmontritaĵoj dokumentadas la evoluon ekde la 13-a jarcento!

La teknika historio de la en Jena farita projekcia planetario impresas ĉiun vizitanton. Alia interesa sekcio estas la kolekto de artistaj holografiaĵoj. Allogas onin la Zeiß-laboratorio de la 1866-a jaro. Montratas la laborkondiĉoj de submajstroj kaj lernoknaboj kaj la farado de mikroskopoj en la 19-a jarcento. Carl Zeiß, Ernst Abbe kaj, pli malfrue, Otto Schott iĝis pioniroj de la precizmekanika-optika industrio en Jena kun ilia daŭra serĉado pri kvalita plibonigo de la tiurilata instrumentaro. Ilies vivo kaj verko kaj graveco por la urbo en la muzeo ankaŭ dokumentadas.

## Vidu ankaŭ 
* Planetario de Jena

## Literaturo 
Museumsverband Thüringen (eld.): *Museen in Thüringen*, Edition Leipzig 2001, ISBN 978-3-361-00612-6, p. 103

## Eksteraj ligiloj 
* Hejmpaĝo de la muzeo.

Kategorio:Muzeoj en Jena
Kategorio:Optiko