open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Popo

La vorto **popo** havas plurajn signifojn:

*Arta kaj kultura tendenco, difinebla kiel *populara*:
**Popkulturo
**Popmuziko
**Poparto
*Neformala sinonimo por ortodokskristana pastro. 

## Vidu ankaŭ 
* Po (apartigilo)
Superfamilio

**Superfamilio** estas biologia taksonomia rango kiu precipe uziĝas en zoologio. Ĝi estas rango inter ordo kaj familio kaj plej ofte signifas aŭ grupon de familioj en la sama ordo, kiujn oni pro iu kialo opinias pli parenca inter si ol kun aliaj familioj de la sama ordo, aŭ grupon originale konsideratan familio, kiun poste necesis disigi je kelkajn familiojn. En la latina por la nomo de superfamilio oni uzas sufikson *-idea*, ebla esperantigo estas finaĵo *-ideaj*.
Kategorio:Taksonomio
Cistercianoj

eta|dekstra|Rigardo sur la preĝejon de la monaĥejo Chorin. Tipa por la cisterciana arkitekturo: malgranda turo sur la kruciĝo de la aloj
**Cistercianoj** estas anoj de romkatolika monaĥa ordeno, kiun fondis en la jaro 1098 en Cistercio (france:Cîteaux) grupo de Benediktanoj sub gvido de Robert de Molesmes.

La religia komunumo dediĉis sin al la celo, vivi strikte laŭ la reguloj, kiujn starigis Benedikto de Nursia en 540. Sekve ili volis vivi nur per "*laboro de la propraj manoj*". Enspezojn el interezoj kaj pruntedonoj ili ne akceptis.

## Cisterciana arĥitekturo 
La Cisterciana ordeno estis ekestinta per reformoj el la ordeno de la Benediktanoj. Por la instalado de la monaĥejoj ĝi preferis male al aliaj ordenoj forajn valojn. En la arĥitekturo ĝi komence obeis tre rigidan ordenregularon. La konstruaĵoj devis esti askete modesta kaj ne rajtis havi preĝejturojn, sed nur tegmentoturetojn, kiuj plejparte lokis sur la navokruciĝo. Ne ekzistis giganta okcidenta alkonstruaĵo. Komence la regularo preskribis rektajn fermitajn ĥorejojn kaj kapelojn, sed ekde proksimume 1150 oni konsideris la ĥorĉirkaŭirejon kun absidokapelaro kiel normon. Ankaŭ statuoj, koloraj vitraloj kaj aliaj luksaj ornamaĵoj estis malpermesitaj. Tiuj ĉi komence tre rigidaj tamen iom post iom malrigidiĝis.

## Ekzemploj de monaĥejoj 
* Reĝa Monaĥejo de Santa María de Veruela
* Monaĥejo Fürstenberg
* Monaĥejo Heiligenkreuz
* Monaĥejo Marienstern
* Monaĥejo Zwettl
* Abatejo Reifenstein
* *Landesschule Pforta*
* Monakejo Roda
* Monaĥejo de Rueda

Kategorio:
* :Kategorio:Cistercianaj monaĥejoj, kun subkategorioj

## Famaj cistercianoj 
* Bernardo de Clairvaux (1090-1153)
* Guillaume de Saint-Thierry (a. 1075-1144)

Kategorio:
* :Kategorio:Cistercianoj, kun subkategorioj

## Vidu ankaŭ 
* Cisterciaj ciferoj

## Referencoj 


Kategorio:Ordenoj
Monaĥo

[eta|[Sofonisba Anguissola (1556)]]
200px|eta|Monaĥo
**Monaĥo** (latine: *monachus*, greke: μοναχός *monaĥos* - soliĝinta) estas homo praktikanta religian asketismon, kiu ekzercas la menson kaj la korpon utile al la spirito; li faras tion aŭ sola aŭ kun aliaj homoj de simila celo, sen homoj, kiuj ne partoprenas tiun ĉi celon.

En Eŭropo kaj ĉe la Mediteraneo ekzistas longa tradicio de kristanaj monaĥ-ordenoj. En la romkatolika eklezio ekzistis/as interalie: Benediktanoj, Cistercianoj, Kamaldolianoj, Trapistoj kaj Kartuzianoj.

Monaĥoj plimalpli ekzistas en ĉiuj religioj; kronologie:
* ĝajnismo;
* budhismo (vidu: bonzo, lamaismo, arahanto);
* hinduismo;
* judismo (teorie ne, sed historie estis (kaj gravis) la esenoj);
* kristanismo, ĉefe en katolikismo (vidu monaĥaj ordenoj), ortodoksismo; en protestantismo tio teorie estas forpuŝita, tamen ekzistas unu ekumena monaĥejo en Taizé kie estas protestantaj monaĥoj; sed ankaŭ, la anglikana eklezio havas iometajn monaĥajn ordenojn kaj estis eĉ baptistaj monaĥejoj;
* islamo: la "ortodoksa" islamo ne akceptas monaĥismon, sed inter kelkaj branĉoj abundas sufioj, kiuj vivis foje (ekzemple en Turkio) komune en tepeoj.

## Kelkaj monaĥoj 
* Benedikto de Nursio
* Andreo de Fleury-sur-Loire
* Roberto de Molesme

## Rilataj temoj 
* Monaĥino
* Froko

## Fotogalerio 

Dosiero:Kovelklein.JPG|
Dosiero:Tapisserie moines mannequins.jpg|
Dosiero:Courceleste.jpg|
Dosiero:Augustinermunk, Nordisk familjebok.png|
Trapistoj

[eta|trapistoj en [Vleteren, Flandrio]]
[eta|La [abatejo de Latrun, oficiale *Monaĥejo de Nia Sinjorino de la sep doloroj*, populare nomate *monaĥejo de la silentuloj* en Latrun, Israelo, estas vira monaĥejo de benediktanoj-cisterciaj trapistoj ]]
**Trapistoj** estas anoj de monaĥa ordeno ene de la katolika eklezio. Tiu ĉi ordeno estas reformita parto de la Ordeno de Cistercio, kun tre rigoraj reguloj. Ĝi ekestis dum la 17-a jarcento. La oficiala nomo latinlingva estas *Ordo Cisterciensis strictioris observantiae* (OCSO) estinte *Ordo Cisterciensium reformatorum Beatae Virginis Mariae de Trappa* (OCR). Ilia ĉefabato (abbas generalis) estas ekde la 11.2.2022 la nederlandano Bernardus Peeters.

## Kutimoj 
[eta|bierfara kaldrono en la [bierfarejo de la trapista abatejo *Notre-Dame de Saint-Rémy* Rochefort en Valonio]]
La kutima vestaĵo de la trapistoj similas al tiu de la cistercianoj: sur blanka vesto estas nigra ŝultroparto, kaj dum festaj okazoj aldoniĝas blanka mantelo. Trapistoj portas ledan zonon anstataŭ la nigra ŝtofa zono de la cistercianoj. La trapistoj ene de la katolika eklezio havas la renomon esti aparte retiritaj de la publika socia vivo, esti aparte monaĥe asketaj kaj pro sukcesa agrikultura produktado.

En la publiko iuj trapistaj monaĥejoj konatiĝis pro tipaj monaĥejaj produktaĵoj, kiel marmelado, olibano, ritaj katolikaj festovestaĵoj, likvoroj, "trapista fromaĝo" kaj "trapista biero". Tiuj produktoj ligiĝas al la unuopa monaĥejo, kiu specialiĝis en la produktado kaj financas la monaĥan vivon per ĝi.

## Historio 
La ordeno estiĝis en 1665 fare de Jean de Rancé, abato de la monaĥejo en Soligny-la-Trappe, kies anoj intencis pli strikte observi regulojn de la cistercia tradicio. Kuna laborado faritis dum silento; malicaj laŭdiroj ekz. pri dormado en sarkofagoj aŭ salutado per *Memento mori* malkorektas. Jes ja entombigoj faratas sen ĉerkoj kaj flegatas vegetarisma vivo. Papo Leono la 13-a aprobis en 1894 iliajn novajn statutojn kaj permesis al la ordenĉefo porti la titolon *abato de Cistercio* pro ke la trapistoj ekadministris la konventon de Cistercio en 1898. En la jaro 1907-a ekzistis ĉ. 3700 anoj ene de 56 monaĥejoj. Ankaŭ misiado ne neglektitis, ekz. en Afriko, Aŭstralio, Japanio kaj Ĉinio.

En 1907 estis ĉ. 900 fratinoj ene de 13 konventoj. Tria ordeno de ili estas la misiaj fratinoj de la Altvalora sango je Mariannhill, Kvazulu-Natalo.

## Gravaj ordenanoj 
* Augustin de Lestrange
* Bernardo Olivera
* Bernardus Peeters
* Charles de Foucauld
* Cyprian Tansi
* Eamon Fitzgerald
* Erik Varden
* Franz Pfanner
* Gregor Eisvogel
* Jean de Rancé, fondinto
* Maria Gabriella Sagheddu
* Marie-Joseph Cassant
* Petrus Klausener
* Rafael Arnaiz Barón
* Thomas Keating
* Thomas Merton
* Vital Lehodey

## Eksteraj ligiloj 
* Hejmpaĝo

## Notoj 

Kategorio:Ordenoj
Kategorio:Katolikismo
Ostrau

**Ostrau** havas diversajn signifojn:

* **Ostrau (distrikto Saalkreis)** estas komunumo en distrikto Saalkreis en Saksio-Anhalto en Germanio.
* **Ostrau (Saksio)** estas komunumo en distrikto Döbeln en Saksio en Germanio.
* **Ostrau (Saksa Svislando)**
Vilao

eta|Vilao Mondragone, 16-a jarcento **Vilao** estas:

# laŭ sia origina signifo kampara bieno en Romio
# eleganta (somer)domo en la kamparo
# prestiĝa enurba domo simila al [2], ankaŭ: urba vilao, vilaesko.

Laŭ Francisko Azorín **vilao** estas *Somerdomo, kampodomo.* Li indikas etimologion el la latina *villa* (vilao).

## Historio 
Ĉe la romianoj antikvaj vilao estis domo kampara. Sur la bienoj de la riĉaj romianoj nomiĝis al laŭ urba maniero konstruita, pli malfrue plejtempe diboĉe aranĝita nobla domo *villa urbana* aŭ (se proksime de urboj) *villa suburbana*. Apudis *villa rustica* kiu havis ofte multajn ekonomiajn ejojn kaj ĝardenojn legomajn, fruktajn, olivajn, vinberajn. Vilaoj aparte belaj poseditis de Lucullus, Augustus, Pompeius, Cicero, Hortensius, Plinius, Caligula, Nero, Hadrianus.

Dum la tempo de la karolidoj nomiĝis *villae regiae* la reĝaj bienoj kie ofte restadis la regoj. La romia vilakonstrustilo ne antaŭ la 14-a jarcento reprenitis fare de la italoj, kun etaj ŝanĝoj memkompreneble. Ĝia kulmino estis dum la temoj renesanca kaj baroka. Inter la arte respektive historie plej gravaj italaj vilaoj nombriĝu la mediĉa *Villa Careggi* apud Florenco, la vilaoj Farnesina, Madama Laute, Borĝese, Mattei, Medici kaj Albani en respektive apud Romo, la ''Villa d'Este* proksime de Tivoli, la vilaoj Aldobrandini kaj Mondragone apud Frascati, la *Villa Doria* apud Ĝenovo, la *Villa Maser* apud Treviso kaj la *Villa rotonda* apud Vicenza.

En la 19-a jarcento la vilakonstruado tiom ekmodis ke antaŭurboj grandparte konsistas el vilaoj aŭ vilaozaj konstruaĵoj: tiel vilakonstruado iĝis aparta branĉo de moderna arkitekturo. Antaŭĝardenoj, verandoj, malfermitaj balkonoj, liberaj nekovritaj ŝtuparoj, orieloj ktp. estas tipaj eroj de moderna urba vilaado.

## Notoj 
## Literaturo 
* Hänel/Hartmann, *Einfache Villen und Landhäuser* (Dresd. 1894–95)
* Aster, *Villen und kleine Familienhäuser'' (11.eld., Leipz. 1906)

## Fonto 
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 20. Leipzig 1909, p. 164, kio legelbas tie ĉi interrete.

Kategorio:Arkitekturo
Kategorio:Domo
Bantengo

La **bantengo** estas orientalisa specio el la genro *Bos* (bovoj). Ĝi estas sovaĝa bovo kaj vivas en la marĉaj areoj de Orient-Barato, Borneo, Javo, kaj Sumatro. Ĝi altas ĉeŝultre 1,5 m, la korpo estas malgranda kaj larĝa, la kornoj estas forte kurbiĝantaj. La koloro varias de la griza ĝis la malhelbruna; la koloro malhelas nur ĉirkaŭ la buŝo kaj subventre. Ĝi estas hejmigebla en junaĝo. Oni povas ĝin sukcese kruci per hejma bovo, la idoj iĝos idproduktemaj.

## Vidu ankaŭ 
* Centra-hindoĉinaj sekaj arbaroj
* Tenaserimaj-sudtajlandaj kvazaŭĉiamverdaj pluvarbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cdu.edu.au/newsroom/story.php?nID=149  
* http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1491901.htm 
* http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Bos_javanicus  
* http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Bos_javanicus.html 

Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kaprenoj

**Kaprenoj** (*Caprinae*) apartenas kiel subfamilio al la besta familio de bovedoj. Ili estas mezgrandaj, montaraj bestoj. Ilia korno staras supren kaj kurbiĝas malantaŭen, ofte plata deflanke. Ili vivas kiel sovaĝaj bestoj en la montaroj de Nord-Afriko, Eŭropo, Mez-Azio.

## Taksonoj 
* *Capra*
** *Capra ibex*
** *Capra hircus* (hejma kapro)
* *Hemitragus*
** Himalaja kaprikorno (*Capricornis thar*)
** Nauro aŭ "bharal" (*Pseudois nayaur*)

## Bildaro 

Dosiero:Ammotragus.JPG|Antilopa kapro (*Ammotragus lervia*)
Dosiero:Lleyn sheep.jpg|
Dosiero:Yorkshire dales sheep.jpg|Ŝafo de Yorkshire
Benediktanoj

**Benediktanoj** estas anoj de romkatolika monaĥa ordeno, kiun fondis Benedikto de Nursia. La monaĥoj de tiu ĉi religia komunumo dediĉis sin ĉefe al erudiciaj laboroj laŭ regularo, kiun starigis Benedikto en 529. Membroj de la monaĥa ordeno ofte portas la mallongigon **OSB** (ordeno de sankta Benedikto aŭ latine *ordo sancti Benedicti*) fine de la nomo.

## Historio 
[eta|maldekstra|180px|Sankta [Benedikto de Nursio (ĉ. 480-547), detalo de fresko de Fra Angelico, Florenco (ĉ. 1400-1455).]]
[eta|150px|Benediktano en [kapuĉmantelo]]
La ordeno estis fondita de Benedikto de Nursio (ĉ. 480-547), laŭ la regularo nomita laŭ li Benediktana regulo (*Regula Benedicti*) el la jaro 529 en la monaĥejo *Monte Cassino*. Tiu regularo baziĝas je la *Regula magistri* de nekonata aŭtoro. Ĉefaj postuloj de la regularo al la monaĥoj estas obeado, silentado, konstanteco kaj humileco.
La plej granda parto de la tago estas dediĉita al kuna kaj individua preĝado aŭ pasigo en silento, kun meditado aŭ spirita legado. Aldone ekzistas metia laboro por la komunumo, manĝado kaj dormo. La tagnokto de la monaĥoj estas erigita laŭ la *Opus Dei*, la kuna diservo, kaj la ok oficoj (*Vigil, Laudes, Prim, Terz, Sext, Non, Vesper* kaj *Komplet*).

Komence de la mezepoko la ordeno disvastiĝis tra la tuta okcidenta Eŭropo. Ĝi influis ne nur la kristanigon, sed ankaŭ la kulturon de Eŭropo, ekzemple rilate al agrikulturo de fruktoj kaj vitoj, lernejoj kaj libroj. Ĉefe danke al benediktanoj estis konservita la kultura heredaĵo de la antikvo en okcidenta Eŭropo. Multaj universitatoj estis komence monaĥejaj lernejoj.

Idiĝis el la beniktana ordeno multaj aliaj ordenoj, kiel ekzemple la cistercianoj. La influo de la ordeno kiel spirita reformmovado estis ĉe sia pinto en la periodo de la reformoj de Cluny.

Dum longa tempo la benediktanoj estis la plej grava ordeno, kaj perdis tiun staton nur parte en la 13-a jarcento, kiam estiĝis almozulordenoj.

## Ekzemploj de monaĥejoj 
* Abatejo Kremsmünster
* Abatejo de Virinoj
* Abatejo Rohr
* Abatejo Seeon
* Monaĥejo Fürstenberg
* Monaĥejo Pegau
* Monaĥejo Zella

## Kelkaj benediktanoj 
* Bonifaz Negele

## Bildaro 

Dosiero:Monte Cassino Abbey.jpg|Monte Cassino
Dosiero:Benedykt opactwo.jpg|Monte Cassino
Dosiero:Milkau Das Kloster von Cluny - Eingang zur Abtei 233-2.jpg|La enirejo de la abatejo de Cluny

## Vidu ankaŭ 
* Ordeno de Kristo
* Trapistoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.osb-international.info  
* http://www.osb.org 
* http://benedictines-bouzy.com 
* http://www.bences.hu/lelki/regula/h_regula/h_regula.html 

Kategorio:Ordeno de Sankto Benedikto
Supernovao

**Supernovao** estas giganta steleksplodo, per kiu la tuta materialo de pezega stelo (10-oble aŭ pli ol la suna maso), escepte de ĝia centra kerno, diŝjetiĝas tra la interstelan spacon. La heleco de tia eksplodo estas tiel, ke foje eblas vidi ĝin per nuda okulo en la ĉielo.

Dosiero:Keplers supernova.jpg|Restaĵo de la Keplera supernovao, kiu eksplodis la 9-an de oktobro 1604.
Dosiero:Supernova1987A.jpg|Restaĵoj de supernovao 1987A en Granda Magelana Nubo (en centro). Helaj blankaj objektoj maldekstre supre kaj dekstre malsupre estas la aliaj steloj.
Dosiero:SNIIcurva.png|Dependo de heleco de supernovao de tempo por specoj de supernovaoj **II-P** kaj **II-L**.
Dosiero:Sn1006 asca1 big.jpg|Bildo de SN 1006 en rentgenaj radioj

[eta|maldekstra|580ra|Fazoj de supernovao**II**-eksplodo: La unua fazo de la supernovao estas rapida kolapso de la kerno. Ĉi tiu implicas fortan [emisio#Fiziko|emision de fotonoj kaj neŭtronoj, kiuj estas sorbitaj de la interna tavoloj tiel malrapidiĝante la kolapson. Samtempe fronto de ŝoko de neŭtrinoj generatas dum la neutronizado de la kompakta kerno. Fine, la neutrinosfero trafas la kovraĵon kaj forpelas la mantelojn, produktante la supernovaeksplodon.]]

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Magelanaj Nuboj
* SN-1987a
* Blanka nano
* Neŭtrona stelo
* Limigo de Chandrasekhar
* Nigra truo
* Novao
* Hipernovao
* Mikronovao
* Gamo-radia ekbrilo

## Eksteraj ligiloj 
* Supernovaoj: gastosteloj; la plej grandaj eksplodoj en la universo, fare de Amri Wandel.

Kategorio:Astronomiaj objektoj
Kanazavo

**Kanazavo** (金沢市 [kanzaŭa-ŝi]) estas la urbo en Japanio, ĉefurbo de Gubernio Iŝikavo. Ĝi situas ĉe la bordo de la Japana maro, inter la riveroj Sai kaj Asano.

## Vidindaĵoj 
* 21a-jarcenta Muzeo de Nuntempa Arto

## Rilatoj al Esperanto 
La 3-an kaj 4-an de oktobro 1998 la 85-a Japana Esperanto-Kongreso okazis en la urbo. Probable ankaŭ ekzistas Esperanto-societo en la urbo, sed pri tio nun mankas ĉiu aktuala informo. Nur en la Aŭstra Nacia Biblioteko konserviĝis iu historia afiŝo pri Esperanto-kurso de 1931 en la urbo, kiu almenaŭ pruvas, ke la loka movado jam havas historion de almenaŭ pli ol naŭdek jaroj.

## Naskitoj 
### Politikistoj 
* Abe Nobujuki
* Hatta Joiĉi
* Hajaŝi Senĝuro

### Sciencistoj 
* Aibara Susumu
* Kimura Hisaŝi
* Sasaki Naoĝiro

### Artistoj 
* Hacu Akiko
* Kirino Nacuo
* Tokuda Ŝusej

### Militistoj 
* Nobujuki Abe

## Eksteraj ligiloj 
*  (, , )

## Referencoj 

Dosiero:Higashi Chaya District (50153813518).jpg|
Dosiero:(石川県) 金沢城。1759年に火災により消失。一部が現在も復元作業中。写真はは二の丸の菱櫓(ひしやぐら)。金沢 - panoramio.jpg|
Dosiero:Japan 080416 Kanazawa 04.jpg|
Dosiero:KenrokuenJP17-1.jpg|

Kategorio:Urboj de Gubernio Iŝikaŭa
Altaj Pireneoj

**Altaj Pireneoj**, france ***Hautes Pyrénées*** [ot pirene], okcitanlingve ***Pirenèus Nauts*** [pireneŭs naŭts], estas unu el la departementoj de la sudfranca regiono Okcitanio. Ĝi ŝuldas sian nomon (Supraj aŭ Altaj Pireneoj) al la plej altaj pintoj de la montaro Pireneoj kiuj troviĝas sur sia teritorio. Ĝi etendiĝas sur surfaco de , ĝi estas do sufiĉe malgranda departemento. Ĝi havas  loĝantojn. Pro malbonaj laborkondiĉoj kaj relativa izoliteco de la montaraj zonoj, oni observas malpliiĝon de la loĝantaro.

La departemento tute enhavas 472 komunumojn.

## Arondismentoj 
La departemento dividiĝas al tri arondismentoj:
* arondismento Argelès-Gazost / Argelèrs de Gasòst
* arondismento Bagnères-de-Bigorre / Banhèras de Bigòrra
* arondismento Tarbes / Tarba

## Geografio 
La ĉefurbo de Hautes Pyrénées estas Tarbes kiu situas meze de la larĝa valo de la rivero Adour [adur]. La suda duono de la departemento estas okupata de la altaj montoj, kiuj ofte superas la 3000 metrojn kaj formas la  kun Hispanio. La norda parto konsistas el montetoj kaj mallarĝaj valetoj.

## Ekonomio 
Ekonomio konsistas ĉefe el bredado en la montaraj zonoj, kaj kultivado de cerealoj en la valoj. Troviĝas ankaŭ kelkaj vinberejoj sufiĉe bonkvalitaj (Madiran kaj Vic-Bilh en la plej norda parto de la teritorio). La malnovaj industrioj (mekanika konstruado) rapide malaperas, kaj tio estigas gravan laborkrizon en la departemento.

## Turismo 
Turismo ludas nun gravan rolon en la loka ekonomio. Hautes Pyrénées disponas je la plej grandaj skiejoj de la francaj Pireneoj, kaj ban-urboj ankaŭ disvolviĝas rapide. La tielnomata "verda turismo" havas ankaŭ apartan signifon en la Nacia Natura Parko de la Okcidentaj Pireneoj (esplorado kaj observado de la naturmedio, impresaj naturpejzaĝoj, ekskursado, akvosportoj…).

La pilgrim-urbeto Lourdes [lurd], 20&nbsp;km sude de Tarbes, allogas ĉiujare milionojn da vizitantoj.

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Hautes-Pyrénées
* Katolikismo
* Pilgrimado
* Tour de France
* Bigorre

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hautes-pyrenees.pref.gouv.fr  
* http://www.cg65.fr  
* http://www.saintlary.com 
* http://www.saintlary.co.uk  


Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790
Kategorio:Departementoj de Francio
Retkulturo

**Retkulturo** estas la kulturo de la interreto. Por multaj homoj la interreto estas grava parto de sia vivo. Kiel ĉiu nova komunikilo ĝi ŝanĝas la socion.

La interreta kulturo estas tutmonda subkulturo en la sociologia senco. Per la retiketo ekzistas klaraj kondutreguloj. Tamen, tiu subkulturo estas subdividita laŭ la diversaj lingvogrupoj, ĉar la homoj nur komunikas kun samlingvanoj. La grupoj estas konektitaj pro la multaj multlingvanoj.

## Fenomenoj de la retkulturo 
* Reta babilado
* Interreta dependeco
* Taglibro (blogo)
* Fulmobando
* La plej mistera kanto en la interreto

## Eksteraj ligiloj 
La sekvaj eksteraj ligiloj ligas al listoj kiuj donas ampleksan superrigardon pri la plejmulto de esperantlingvaj retejoj en la hodiaŭa interreto.
* listo de kopirajtitaj esperantlingvaj retejoj
* indekso de blogoj esperantlingvaj
* listo kun retregionoj de la formo http://*esp*.* kaj http://*eo.*.* kaj http://*.eo*.*

Kategorio:Interreto
Fulmobando

**Fulmobando** () estas mallonga, kvazaŭ spontana kunveno de homamaso ĉe publikaj lokoj. Ili estas organizitaj per la interreto. La partoprenantoj kutime agas sammaniere (ekz. aplaŭdas aŭ telefonas), kaj post kelkaj minutoj malaperas.

La unua fulmobando okazis en 2003 en Nov-Jorko kaj en Esperantio dum la beneluksa kongreso en Lier, Belgio en 2016.

La vorto "fulmamaso" estas larĝe uzata.

## Eksteraj ligiloj 
* MashFlob :: The Worldwide Flashmob Community 
* http://www.flashmob.com  
* http://www.flashmob.co.uk 
* http://flashmob.wiki.taoriver.net  
* http://www.flashmob.fm  

Kategorio:Sociologio
Kategorio:Interreto
Novaj amaj poemoj

***Novaj Amaj Poemoj***  estas 32-paĝa poemaro, originale esperantlingve verkita de Jaume Grau Casas. Ĝi estas publikigita en la jaro 1927 en Barcelono ĉe Presejo Viñals de Sarriá.

## Recenzoj
## Referencoj
## Eksteraj ligiloj
* *Enciklopedio de Esperanto*/N en sia originala formo en la Interreto
* *Enciklopedio de Esperanto* en elŝutebla versio (PDF).
* Recenzo
* Katalogo de Biblioteko Hippolyte Sebert
* Katalogo de CDELI
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
* Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto

Kategorio:Esperanto-poeziolibroj
Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Biblioteko Hippolyte Sebert
Kategorio:Katalogo de CDELI
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Listo de portugalaj esperantistoj

* António Martins-Tuvalkin
* Augusto César Anjo
* Bernardino d' Almeida Martins
* José Antunes
* Saldanha Jorge de Carreira 
* Adelino de Carvalho
* António Correia Coimbra
* João Alberto FRAZÃO de FARIA
* Manuel de Freitas
* Carlos Henrique
* Acacio Lobo
* Albertino dos Santos Matias
* Gonçalo Neves
* Adolf August Nunes
* Wilhelm Theodor Oeste
* António Ribeiro da Cruz
* Leonel Augusto da CRUZ
* Etelvina Silva
* Jorge Frederico da Costa Teixeira
* João José Santos

## Vidu ankaŭ 
* Ĝermolisto de portugalaj esperantistoj

Portugalaj
Limpieza de sangre

***Limpieza de sangre*** estas iama hispanlingva esprimo signifanta "sanga pureco" en Esperanto, t.e. nejudeco, eble ankaŭ neindianeco. Tiu koncepto ludis gravan rolon en la historio de Iberio post la Forpelo de la judoj el Hispanio.

## Resto de la juda kaj moriska populacioj post la forpeloj de ambaŭ etnoj el Iberio 
La tradicia historioscienco proklamis, ke en Hispanio kunvivis tri etnoj aŭ kulturoj ĝis 1492, kiam la Katolikaj Gereĝoj forpelis la judojn kaj krome finis la militojn de rekonkero de la Iberia Duoninsulo kaj komencis la iompostioman forpelon de moriskoj. Tiele oni parolis kaj parolas pri ĉirkaŭ 400,000 sefardoj el kiuj oni forpelis ĉirkaŭ la duonon, krom la lastaj centoj da miloj de moriskoj forpelotaj en 1609. Tiele la hispanaj etno, kulturo kaj popolo estus unika.

Tamen la ĵusaj studoj pri kromosomoj pruvas alion, nome ke la demografio estis ege influata de la konverto, same kiel de la forpelo. Tiele ĉirkaŭ 20 % (do, kvinono) de la nuna iberia loĝantaro estus devena el sefardoj kaj simila 11 % el nordafrikanoj. La genetika analizado de la popolaj migradoj eblas, se tiuj popoloj devenas el malsimilaj kaj malproksimaj lokoj, kiel okazas kun sefardoj (Palestino aŭ Israelo) kaj hispanaraboj (Nordafriko). Oni analizas la kromosomon “Y” kiun oni transsendas tra patra linio kaj ne malaperas tra jarmiloj.

Teamo de sciencistoj britaj, hispanaj, portugalaj, francaj kaj israelaj analizis pruvomontraĵon de 1,140 homoj de la Iberia Duoninsulo (plus Balearoj) kaj trovis la menciitajn procentaĵojn (11 kaj 20), kiuj pruvas altan averaĝon de konvertoj, ĉu volaj ĉu nevolaj. La rezulto aperis en la prestiĝa revuo *American Journal of Human Genetics*.

Tiele la historio de la loĝantaro de la Iberia Duoninsulo klariĝas. La Ĝibraltara markolo neniam estis barilo inter ambaŭ loĝantaroj de unu flanko kaj alia. La unua historia trapaso okazis en 711 kiam komenciĝis la islama invado (ĉirkaŭ 10,000 aŭ 15,000 nordafrikanoj, araboj kaj berberoj). Tio aldoniĝis al ĉirkaŭ 7 aŭ 8 milionoj da tiamaj hispanoj kaj ĉirkaŭ 200,000 visigotoj de la hegemoniaj klaso kaj etno. La judoj tiam jam estis tie ekde la romia epoko. Nune oni supozas, ke estas ĉirkaŭ 2 milionoj da sefardoj tutmonde, sed nur en Iberio estas ĉirkaŭ 8 milionoj da sefardodevenuloj.

Alia kurioza informo el la ĵusa pristudo estas, ke ne estas nordosuda limo en la demografia divido de la moriska heredo, sed okcidentorienta. Tio estas, la proporcio de moriska demografia heredo estas pli alta norde kaj okcidente (ekzemple en Galegio -20 %- kaj Ekstremaduro) ol oriente (Katalunio kaj Pireneoj). Tamen en Andaluzio la procentaĵo estas malalta, kie certe okazis pli draste la forpelo de 1609. La sefarda heredo estas pli homogena, sed ankaŭ malalta en nordoriento kaj Katalunio.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://pachami.com/Inquisicion/LimpiezaSangre.html 
* http://www.ehess.fr/gas/IMG/pdf/jonin_heredite.pdf  

Kategorio:Historio de Hispanio
Kategorio:Fremdaj vortoj
Edogawa Ranpo

**EDOGAWA Rampo** aŭ **Ranpo**, ankaŭ esperantigita "Rampo Edogaŭa" 江戸川乱歩 , krome, lia vera nomo estis **HIRAI Tarō** (平井 太郎), sed japane, oni prononcas lian verkistnomon simile al Edgar Allan Poe ("Edogā aran po"), (21-a de oktobro 1894 – 28-a de julio 1965). Li kreis la japanan krimromanon, influita de Arthur Conan Doyle kaj Edgar Allan Poe.

Li donacis premion kiu estas ĉiujare atribuata en Japanio al pli talenta juna krimromana verkisto.

## En Esperanto
* **Ora Masko**, trad. J. Ŝimomura. Vol. 1. Japana Esperanto-Asocio, Tokio,, 1931, 13.5x19 cm, 110 pĝ.

Kategorio:Japanaj verkistoj
Kategorio:Verkistoj de krimromanoj
Maĉismo

**Maĉismo** (de la hispana vorto *machismo* ) aŭ **masklismo** estas la konduto, ke viroj estas laŭdifine superaj al virinoj, kaj ke tiu supozata aŭ pretendata supereco (fizika, intelekta aŭ dio-vola) pravigas superan rolon por viroj en la socio, kaj do malsuperan por virinoj. Tiajn personojn karakterizas konservativaj opinioj koncerne la rolon de virinoj; ili do oponas aktivan partoprenadon de virinoj en sociaj sferoj, kiujn ĝis nun okupis ĉefe viroj, ekz. en sporto aŭ en multaj profesioj.

Dirante sin reprezentantoj de viroj kaj eĉ de vireco ĝenerale, ili kutime oponas ankaŭ samseksemon kaj foje malrespektas, insultas, atakas aŭ eĉ persekutas samseksemulojn.

En multaj ŝtatoj de okcidenta Eŭropo virinoj ricevas malpli altan salajron ol viraj kolegoj por la sama farata laboro. Ankaŭ tio estas ekzemplo de maĉismo.

Kontraŭe al maĉismo staras *feminismo*, kiu celas forigi la neegalecon inter la seksoj.

## Spuroj de maĉismo 
* "La virino estas viro ne komplete sukcesinta" (Aristotelo);
* "Kiam vi revenhejmas, batu la edzinon. Vi ne scias la kialon, sed ŝi bone scias" (Hiponato).

## Vidu ankaŭ 
* Virismo
* Carmen
* Don Juan
* Maciste
* Seksa esencismo
* Vira sekso

Kategorio:Interpersona rilatado
Kategorio:Ismoj
Kategorio:Sekso
Mioglobino

**Mioglobino** estas tiu proteino en la muskoloj, kiu similas al hemoglobino kaj helpas deponadon, ligon de la oksigeniĝon. Ĝia ligiĝkapablo al oksigeno estas pli forta ol tiu de hemoglobino, pro tio ĝi ligas pli efike oksigenon eĉ je pli malgranda oksigen-koncentriteco. La molekulon konstruas 1 proteina globinparto kaj 1 hema prosteta grupo (tiu proporcio ĉe hemoglobino estas 4:4). La polipetida ĉeno enhavas 153 aminoacidan parton, molekula pezo estas 17000.

Dosiero:Myoglobin.png|

Kategorio:Proteinoj
Kategorio:Feraj kombinaĵoj
Monaĥejo

**Monaĥejo** (aŭ **monakejo**) (latine *monasterium*) estas distrikto separita de la ekstera mondo, kiu estas destinita por vivo kaj kulto de monaĥoj. Ĉar monaĥoj parte vivas disigite laŭ seksoj, oni parolas pri monaĥejoj kaj monaĥinejoj.

## Geografia disvastiĝo 
En la nekristanaj religioj klostroj disvastiĝis precipe en budhismo kaj en la tibeta lamaismo, sed eblas renkonti ilin ankaŭ en ĉina taoismo en la islama mistiko kaj en judismo. Ankaŭ la aztekaj pastroj en pra-Meksiko vivis en monaĥejosimilaj distriktoj.

## Monaĥejoj en Kristanismo 
En la sfero de la kristanaj religioj oni povas distingi precipe inter klostroj de la ortodoksa (orienta) kaj roma (okcidenta) eklezioj.

La Dissolvo de la monaĥejoj en Anglio kaj Irlando (angle Dissolution of the Monasteries) estas la nomo donita en moderna historia esploro al serio de administraj kaj konstituciaj iniciatoj prenitaj fare de reĝo Henriko la 8-a de 1536 ĝis 1541, kadre de la reformacio en Anglio.

## Monaĥejoj en budhismo 
La ekvivalento al monaĥejoj en budhismo estas bikŝuejoj, kie loĝas bikŝuoj, budhismaj monaĥoj. Bilŝuejoj ekestis kiel pluvrifuĝo dum la pluva sezono. En la komenca tempo de budhismo la bikŝuoj ĉiam estis migrantaj—same kiel la budho Gotamo vivis en ĉiama migrado ĝis sia elvekiĝo.
Unue la domanoj donacis terenon por ebligi al la bikŝuoj starigi tie siajn portempajn restadejojn. Pli poste ili donacis firmajn ejojn. Dum paso de jarcentoj kelkaj bikŝuoj komencis loĝi daŭre tie, precipe dum budhismo disvastiĝis en malpli varmaj klimataj zonoj.

## Bildaro 

Dosiero:The Monastery of St. Nil on Stolobnyi Island in Lake Seliger in Tver Province (Gorskii 03973).jpg|
Dosiero:Wat Bangkok Thailand.jpg|
Dosiero:Lamas Rumtek.jpg|
Dosiero:A grand view of Samye.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Abatejo, vivejo de la plej malnovaj monaĥaj ordenoj (Benediktanoj kaj Cistercianoj).
* Konvento, vivejo de komunumoj de Franciskanoj kaj Dominikanoj.
* Klostro, foje uzata neprecize en signifo de monaĥejo, kiam ĝi enhavas klostron. Ĝuste *klostro* signifas internan promenejon ĉirkaŭ monaĥeja aŭ alia korto.
* Pilgrimado
* Utopio
* Monaĥaj ordenoj
* Borobuduro
Waizdorf

La vilaĝo Waizdorf troviĝas en Saksa Svislando, la germana parto de Elba Grejsmontaro. Kun malpli ol cent loĝantoj ĝi estas unu el la plej malgrandaj en Saksio. La vilaĝeto situas sur malgranda altebeno.

## Turismo 
**Vidindaĵoj en la vilaĝo**

En **Waizdorf** troviĝas ...

**Ĉirkaŭaĵo**

Rimarkinde ampleksan panoramon ofertas
Waizdorfer Höhe (414 m), trigonometria punkto, kiu troviĝas iom norde de la vilaĝo.
Sudokcidente vid-al-vide imponas la egale alta Lilienstein; apude videblas Pfaffenstein, Gohrisch kaj Papststein.
Se la aero estas klara, oni povas vidi ĝis Großer Zschirnstein kaj Sneznik.

Sude kaj okcidente la vilaĝon ĉirkaŭas valoj, kiujn borderas formacioj de rokoj, el kiuj speciale fama estas

:Brand.

**Waizdorf** estas bona eliropunkto por migradoj al kelkaj pliaj konataj turismaj celoj;

:Hohnstein

:Polenztal

:Bastei

:Lilienstein.

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Ostrau (Saksa Svislando)

**Ostrau**, situanta en Saksa Svislando la germana parto de Elba Grejsmontaro, estas parto de la urbo Bad Schandau. Ĝi troviĝas sur altebenaĵo kun pentrinda panoramo kaj konsistas el historia vilaĝo kaj vilasetlejo fondita de la hotelisto Rudolf Sendig.

## Turismo 
Proksimaj turismaj celoj estas:

* Falkenstein
* Hohe Liebe
* Schrammsteine
* Affensteine
* Carolafelsen
* Neuer Wildenstein
* Kleiner Winterberg
* Großer Winterberg

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Waltersdorf (Saksa Svislando)

[eta|400ra|Waltersdorf, vidata de la [roko|rokensemblo *Bastei*]]
La vilaĝo **Waltersdorf** troviĝas meze de Saksa Svislando, la germana parto de Elba Grejsmontaro sur altebenaĵo inter Polenztal kaj Lilienstein.

## Historio 
Je la komenco de la 19-a jarcento evoluis kolonio el vilaoj por feriaj gastoj (Tiu parto de la vilaĝo nomiĝas Neuporschdorf).

## Turismo 
El turisma vidpunkto Waltersdorf estas en tre favora situo. Ĝi ofertas sin kiel elirpunkto al la famaj turismaj celoj:
* Lilienstein
* Bastei
* Brand
* Hohnstein, kiuj atingeblas perpiede dum malpli ol unu horo.

## Administra aparteno 
**Waltersdorf** estis parto de la eksa *komunumo* **Porschdorf** kiu konsistas krome el la samnoma ĉefloko situanta sudokcidente de Waltersdorf en valo de la rojo *Lachsbach* kaj Prossen kiu troviĝas sude ĉe la rivero Elbo. Nun ĉiuj loĝlokoj apartenas al la urbo Bad Schandau.

Kategorio:Elba Grejsmontaro
Kosmonaŭto

[eta|dekstra|300px|Kosmonaŭto Bruce McCandless II super la [Tero, la 11-an de februaro 1984.]]

**Kosmonaŭto** au **astronaŭto** estas homo, kiu faras flugojn en la ekstertera kosmo. La unua kosmonaŭto estis Jurij Gagarin (1961).

Sovetunio kaj nun Rusio ruslingve uzas la vorton *космонавт* ("kosmonavt") de la greka *κόσμος* ("kosmos", universo), kaj *ναύτης* ("nautes", navigisto); Usono elektis la terminon *astronaut*, de la greka *ἄστρον* ("astron", stelo).

## Gravaj eventoj 
## Famaj kosmonaŭtoj 
* Buzz Aldrin
* William A. Anders
* Neil Armstrong
* Frank Borman
* Michael Collins
* Jurij Gagarin
* Mirosław Hermaszewski 
* James Irwin
* Vladimir Komarov
* Valerij Poljakov
* Pavel Popoviĉ
* David Scott
* German Titov
* Bertalan Farkas - la unua Esperantisto en la kosmo

## Vidu ankaŭ 
* Antikvaj astronaŭtoj

## Eksteraj ligiloj 
* Biografioj de rusaj kosmonaŭtoj en E-o
* La Homa Korpo en Spaco (angle)


KOSMONAUTO
Kategorio:Profesioj
Gennadij Ajgi

**Gennadij Nikolajeviĉ AJGI**, rusa ĉuvaŝa poeto, tradukisto, naskiĝis la 21an de aŭgusto 1934 en vilaĝo Ŝajmurzino, Ĉuvaŝio (Rusio). Lia familia nomo estis LISIN, kiun li ŝanĝis en 1969 je AJGI. La nomo, kiu originas el la ĉuvaŝa lingvo kaj proksimume signifas 'ĉi-tiea', komence estis lia plumnomo.

Lia frua verkaro estis en la ĉuvaŝa lingvo. La unua versolibro aperis en 1958. La versarton de Gennadij AJGI multe influis Boris Pasternak, kiu konsilis al la juna poeto ekverki en la rusa lingvo. En 1968 li eldonis antologion de poetoj de Francio en la ĉuvaŝa lingvo. Longan tempon la versoj de AJGI aperis nur eksterlande tradukitaj en multajn fremdajn lingvojn. Ekde 1987 oni komencis eldoni liajn poeziaĵojn en Rusio.

En 2000 li estis la unua nomumito de la tutrusia premio Pasternak.

Lia poezio estas modernisma kaj li konsideras siajn art-inspirintojn: Vladimir Majakovskij, Velimir Ĥlebnikov, Kazimir Maleviĉ, kiuj vekis en li la strebon 'plejeble akrigi la poezian lingvon'

Gennadij AJGI mortis en februaro 2006.
Struppen

La komunumo **Struppen** troviĝas en Saksa Svislando, la germana parto de Elba Grejsmontaro. Ĝi situas en larĝa valo maldekstre de rivero Elbo, kaj apartenas al la administra distrikto Saksa Svislando-Orienta Ercmontaro de la federacia lando Saksio. Fine de la jaro [[]] la komunumo havis  loĝantojn.

## Historio 
En la jaro 1275 Struppen estis unuafoje dokumente menciita.

## Turismo 
### Vidindaĵoj en la vilaĝo 
En la mezo de la vilaĝo staras paroka preĝejo el la 13-a jarcento. Tiu ĉi didomo estas arkitekturhistoria juvelo. La suda pordego, la kvadrata korusejo, la triumfa arko kaj la sakristio devenas ankoraŭ el la epoko de la romaniko. La volbo super la korusejo restis el la gotiko. La antaŭan fasadon ornamas antaŭkonstruaĵo renesanca kun surmetita ronda turo.
La tegmento de la turo estas baroka.
Tutan duonjarmilon reprezentas la stilepokoj, kiuj kontribuis al la konstruo de la preĝejo, kaj tamen ili harmonias.
Apud la triumfa arko oni malkovris mezepokajn freskojn.

Apud la preĝejo staras la baroka pastra domo. En ĝi naskiĝis Wilhelm Leberecht Götzinger, kiu en 1804 skribis la duan (post tiu de Nicolai) gvidilon por Saksa Svislando.

La "Malnova kastelo" de Struppen, konstruaĵo el la 16-a jarcento estas en malbona stato.

### Ĉirkaŭaĵo 
Struppen ofertas sin kiel elirpunkto por jenaj turismaj celoj:
* Großer Bärenstein
* Kleiner Bärenstein
* Rauenstein
* Königstein
* Quirl

## Administra aparteno 
La centra komunumoparto same nomiĝas Struppen. Al la komunumo ankaŭ apartenas la partoj Naundorf, Thürmsdorf, Weißig (Saksa Svislando), Ebenheit kaj Strand. Thürmsdorf kaj Weißig estas ŝtate rekonitaj ripozlokoj.

La komunumo Struppen estas siavice parto de la administra asociiĝo Königstein.

Dosiero:DEU Struppen COA.svg|blazono
Dosiero:Struppen in PIR.svg|situo en la distrikto
Dosiero:Rauenstein.jpg|monto *Rauenstein*

Kategorio:Distrikto Saksa Svislando-Orienta Ercmontaro
Kategorio:Elba Grejsmontaro
Kategorio:Urboj de Saksio
Klostro

[300px|dekstra|eta|Parta vido de la klostro de la Kolegiato de [Santillana del Mar (Kantabrio), de romanika stilo.]]
[eta|dekstra|300px|Klostro de la [Monto Sankta Mikaelo.]]
**Klostro** estas kovrita promenejo ĉirkaŭ interna korto de monaĥejo, katedralo, ks (PIV 2005). Ĝi havas muron ĉe la ekstera flanko kaj kolonaron aŭ fenestraron ĉe la interna flanko.
Foje oni nomas ankaŭ *klostro* monaĥejon kun tia promenejo.

## Etimologio 
La vorto *klostro* devenas de la latina "*claustrum*" (*fermita ejo*). *Enklostrigi* signifas enirigi en monaĥ(in)ejon. *Klostrofobio* aŭ *klaŭstrofobio* estas timo de malvasta aŭ ferma spaco.

Francisko Azorín registras la varianton **klaŭstro** kiel *Korto ĉirkaŭita de arkaraj galerioj en religia edifico.* Li indikas etimologion el la greka *kleis, kleidos* (fermaĵo) kaj de tie la latina *claustrum*.

"Klostr-o" kaj "klaŭstr-o" ne estas oficialaj radikoj. **Peristil-o** estas oficiala aldono kun simila signifo.

## Arkitekturo 
Meze de la klostro troviĝas ofte akvofonto aŭ puto. En multaj klostroj, kiel ĉefaj arkitekturaj eroj, elstaras la kapiteloj, ekzemple en la romanika arkitekturo, kie ofte tiuj montras tre ampleksan bildaron kaj konceptaron.

Eŭropaj monaĥejoj havas kutime nur unu klostron. En Latin-Ameriko urbomonaĥejoj havas ofte multajn klostrojn. Tiu strukturo spegulas malsimplan, urbecan strukturon de la latinamerika urboklostro.

Kune kun la interna korto, klostroj foje utilis kiel tombejoj. Hodiaŭ la tomboŝtonoj utilas kiel ornamaĵoj.

## Bildaro 

Image:San Paolo fuori le mura (cloister) (2).jpg|Klostro de roma preĝejo Sankta Paŭlo antaŭ la muroj
Image:Kreuzgang_Stiftskirche_Lilienfeld.jpg|Klostro de *Stift Lilienfeld*, Malsupra Aŭstrio
Image:Cloitre d'Elne - galerie nord.jpg|Klostro de la Monaĥejo Elne, Nord-Katalunio
dosiero:El claustro redondo en el Colegio de Santo Tomás, Lima.jpg|Baroka Klostro en la *Colegio de Santo Tomás* en Limo, Peruo
dosiero:32117 St-Maurice Kreuzgang 1990-06-03.jpg|Klostro de la Abatejo Saint-Maurice, Svisio

## Notoj 
Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Monaĥejoj
Kategorio:Religia arkitekturo
Matiaso

**Matiaso** estas vira persona nomo, uzata en Esperantio.

Ĝi estas alia formo de la nomo **Mateo**, do vidu ankaŭ tiun artikolon. Verŝajne **Matio** estas alia formo de **Matiaso**

**Origino kaj signifo de la nomo:** (greke) *Matiaso* devenas el la  biblia nomo *Mattathias* kaj  (hebrea) *Mattithiah*, kiuj signifas "*Donaco de la Dio*" aŭ "*Donaco de la Moŝto*" kaj originas el la hebrea nomo *Mattitjah* ("*donata de Javeo*"). 

Nomtago
***(katolika):** 14-a de majo (en Germanio 24-a de februaro, en Trier 18-a de julio )
***(evangelika):** 24-a de februaro
***(anglikana):** 14-a de majo aŭ 24-a de februaro
***(ortodoksa):** 9-a de aŭgusto
***(kopta eklezio):** 4-a de marto

## Nacilingvaj formoj
*Ĉi tie estas listigitaj nur la formoj uzataj en nacilingvaj tradukoj de La Agoj de la Apostoloj 1:23-26; aliajn formojn trovu en la artikolo pri Mateo.*

* Матфия (Matfia) (ruse)
* Maciej (pole)
* Matias (portugale)
* Matías (hispane)
* Matthias (angle, france, germane)
* Matti (finne, germane), Matias (finne)
* Mattia (itale)
* Matts, Mattias (svede)
* Mátyás (hungare)

## Famaj Matiasoj 
* Sankta Matiaso
* Mátyás Rákosi, komunisma diktatoro en Hungario

### Regantoj 
* 1458-1495 Matiaso la 1-a (Hungario), reĝo, *Matthias Corvinus*, "Matiaso la justa"
* 1608-1618 Matiaso la 2-a (Hungario), reĝo, estis ankaŭ Matiaso la 1-a (Sankta Romia Imperio), imperiestro

## Vidu ankaŭ 
* Esperantaj personaj nomoj

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Kategorio:Listoj de regantoj laŭ nomo
Gubernio Ŝiga

La **gubernio Ŝiga** (; Hepburn: Shiga; Kunrei: Siga-), historie en Esperanto ankaŭ **prefektejo Ŝiga**, estas parto de Japanio nomata gubernio. Ĝi situas en la regiono Kansajo (aŭ *Kinki*), kaj geografie troveblas en la centro de la insulo Honŝuo, la plej granda el la insuloj de Japanio.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La gubernia ĉefurbo estas Ocu. https://www.jei.or.jp/evento/2016/jek/dok/JEK103_Kongresa_Libro.pdf

## Geografio 
### Urboj 
Necesos adapti la nomojn al transliterigo Hepburn, krome se pri transliterigo al esperantaj literoj en la paĝo notiĝis almenaŭ du ekstervikipediaj esperantlingvaj referencoj.

* Higaŝiomi
* Hikone
* Jasu
* Koka
* Konan
* Kusacu
* Maibara
* Morijama
* Nagahama
* Ocu (gubernia ĉefurbo) https://www.jei.or.jp/evento/2016/jek/dok/JEK103_Kongresa_Libro.pdf
* Omihaĉiman https://www.jei.or.jp/evento/2016/jek/dok/JEK103_Kongresa_Libro.pdf
* Ritto
* Takaŝima

## Referencoj 

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Listo de katalunaj esperantistoj

**Listo de katalunaj esperantistoj**

(Aliaj esperantistoj katalunaj estas listigitaj en la artikolo *Hispanaj esperantistoj*)

*Noto: Pri la duoblaj familiaj nomoj, legu: hispanaj kaj hispanlingvaj personaj nomoj*

* Josep Albagés Ventura
* Josep Alberich i Jofré
* Sebastià Alberich i Jofré
* Tomàs Alberich i Jofré
* Teresa de Almeida
* Gabriel Alomar Ferragut
* Josep Anglada i Prior
* Josep Anglès
* Hèctor Alòs i Font
* Joan Amades Gelats
* Jean Amouroux
* Salvador Aragay i Galbany
* Jaume Aragay i Pujols
* Andreu Arbona Oliver
* Miquel Arbona Oliver
* Gemma Armadans i Gil
* Lluís Armadans i Marfà
* Felip Artero i Lozano
* Eusebi Artigas i Buxeda
* Joan Barceló Andreu
* Emile Bellsola
* Pako Belmonte
* Lluís Batlle i Rossell
* Karles Berga i Molina
* Narcís Bofill Miró-Granada
* Ramón Bonany
* Jacint Bremon Masgrau
* Antonia Calbany de Criach
* Joan Campdelacreu i Forés
* Eduard Capdevila i Buil
* Jordi Carbonell i Pinyol
* Josep Casanovas Genover
* Manuel Casanoves i Casals
* Miquel Cases Martin
* Maria Garcés i Coll
* Joan Català i Pinyó
* Josep Cervelló i Garí
* José Climent Grañana
* Joan Coll i Sastre
* Jacint Comella Mora
* Etienne Coste
* Sebastià Crespí Valls
* Antoni Criach i Valls
* Delfí Dalmau
* Vimala Devi
* Artur Domènech i Mas
* Ramón Fernández Jurado
* Narcís Fluvià i Figueras
* Bartomeu Font Cantallops
* Joan Font i Giralt
* Josep Franquesa i Solé
* Lluís Garcia i Casademon
* Robert Gendre
* Joan Gili-Norta
* Miquel Gómez i Besòs
* Raymond Goudin
* Francesc Gorgues
* Jaume Grau Casas
* Josep Grau Casas
* Joan Ramon Guiñón i Roset
* Francesc Guitart Janer
* Salvador Gumà
* Luis Hernández Yzal
* Joan Inglada i Roig
* Marià Jaquotot Molina
* Maria Julivert Aulés
* Renat Llech-Walter
* Ferriol Macip i Bonet
* Ferran Marín Ramos
* Xavier Margais i Basi
* José Martínez Puche
* Josep Maria Milla i Saldón
* Joan Mascaró i Fornés
* Joan Mates i Soler
* Gabriel Meneu i Piña
*Ramon Molera i Pedrals
* Neus Moly i Martí
* Abel Montagut
* Gabriel Mora i Arana
* Antoni Nadal
* Pere Nuez Pérez
* J. Paluzie-Borrell
* Ramon Perera i Perera
* Christian Pinard
* Francesc Poblet i Feijoo
* Josep Pratdesaba
* Òscar Puig i Cánovas
* Llibert Puig i Gandia
* Frederic Pujulà i Vallès
* Fernando Redondo Ituarte
* Joan Rosals
* Manuel Rodellar-Borillo
* Xavier Rodon i Morera
* Eulàlia Rosell i Capdevila
* Teresa Rosell i Capdevila
* Alfons Sabadell
* Josep Salom i Nadal
* Pere Saumell i Vila
* Domenec Sardà-Simó
* Manuel de Seabra
* Sidonio Pintado Arroyo
* Marià Solà i Montserrat
* Arnau Torras i Tutusaus
* Josep M. Terricabras
* Alfonso Tur Thomas
* Miquel Vilagran i Llorens
* Josep Ventura i Freixas
* Jaume Viladoms Valls
* Josep Virgili i Batlle
* Eduard Vivancos i Garcia

## Vidu ankaŭ 
* Ĝermolisto de katalunaj esperantistoj (pri klarigo de diferencoj inter la du listoj vidu tie)

Katalunaj
Kategorio:Esperanto-movado en Katalunio
Aposteriora lingvo

**Aposteriora** lingvo (de lat. ''* – el posta sperto) estas, laŭ klasifiko de Louis Couturat, konstruita lingvo, kies eroj estas prenitaj el ekzistantaj naciaj lingvoj, malkiel en apriora lingvo.

Krome, distingeblas *aprior-aposterioraj* kaj *aposterior-aprioraj'' lingvoj, depende de tio, ĉu pli multaj estas respektive aprioraj aŭ aposterioraj trajtoj.

Ekzemploj de aposterioraj lingvoj estas Baza Angla, Latino sen fleksio, Interslava lingvo kaj Esperantidoj.

Inter la unuaj aposterioraj planlingvoj troviĝas:

* Gerbera lingvo (1832)
* Komuniklingvo (1839)
* Universalglot (1868)

Kategorio:Lingvotipoj
Kategorio:Planlingvoj
Apriora lingvo

**Apriora lingvo** (de lat. *a priori* – sen antaŭa sperto) estas - laŭ klasifiko de Louis Couturat - konstruita lingvo, kies eroj ne estas prenitaj el ekzistantaj naciaj lingvoj, sed estas elpensitaj arbitre aŭ laŭ iu logika (filozofia) koncepto. Tio malsamigas ĝin de aposteriora lingvo. Se projekto estas bazita en logika koncepto de aŭtoro, oni nomas ĝin filozofia lingvo (ekzemple, Loĵbano), male, oni nomas ĝin arbitrara lingvo (ekzemple Solresol).

Krome, distingeblas *aprior-aposterioraj* kaj *aposterior-aprioraj* lingvoj, depende de tio, ĉu pli multaj estas respektive aprioraj aŭ aposterioraj trajtoj.

## Ekzemploj de aprioraj lingvoj
*Boabomo;
*Edmondsa lingvo (G. Edmonds) 1856; 
*Foignya lingvo
*Gumosopo;
*International Correspondance by Means of Numbers
*Ilaksh & Ithkuil
*Jakelimoto
*Lingua filosofico universale (Gigli Mariano, Milano 1818);
*Loĵbano;
*Loga (G.Nield, Marseille, 1927);
*Loglano;
*Lugar (S. Herpain, Belgio, 1843);
*Manbab (A. Beuthner, 1912);
*Molog (De Sarranton, Cannes, 1911);
*Mua
*Noematopasigrafilalio;
*Numerlingue;
*Oïdapa (Chancerel, 1889);
*Orbidaïe (Bazin, Lyon, 1844);
*Panglottia (Komenio);
*Phonarithmon (W. H. Henslowe; 1840);
*Prometeo kleriganto (Prometej-Prosvetitelj) (Dro Novodum, pseudonimo de Eugène Gurin, Kiev, 1896-98);
*Reformita Ao (Beobi Gordin, 1920);
*Solresolo;
*Sona;
*Timerio;
*Völkerverkehrssprache (Carl Dietrich, Dresdeno, 1902);
* 74-07

Kategorio:Lingvotipoj
!
Kavkornuloj

**Kavkornuloj** (*Cavicornia*) estas superfamilio, malnova klasifika grupo de bestoj, kiuj havas kavkornon. Al la grupo apartenas la antilokapredoj (grupigita ankaŭ al forkkornuloj) kaj bovedoj (veraj kavkornuloj), kiuj jam antaŭlonge disiĝis. La antilokapredoj havas iomete alitipan kavkornon. Ĝi defalas ĉiujare kaj kreskas inter la haroj, tiel oni povas ekkoni en la trasekcio la spurojn de la haroj. La bovedoj havas pli unuecan, kompaktan kavkornon, en kiu nur malofte ekkoneblas haroj.

Oni supozas, ke la praaj formoj  ĉiujare ŝanĝis la kavkornon.
Kategorio:Parhufuloj
Ekosistemo

**Ekosistemo** estas kuneca aro (sistemo) de vivaj organismoj (aŭ biocenozo) kaj ilia medio t.e. ties ĉirkaŭaĵo geologia, pedologia kaj atmosfera (la biotopo aŭ vivloko).

Kiel oni tiru la limojn inter la diversaj ekosistemoj, tio ankoraŭ ne ĝeneralvalide estas difinita; oni orientas sin plej ofte je ekkonebla diskontinuo al najbara vivospaco, ekzemple: la arbarorando inter arbara kaj herbeja ekosistemoj; lagobordo kaj marbordo; insulbordo kiel limo de insula ekosistemo.

La nocio estas uzata kaj abstrakte kaj konkrete; abstrakte ekzemple en ekosistemo lago, ekosistemo mangrovarbaro; konkrete en ekosistemo Konstanca Lago; ekosistemo Ebersberga Forsto.

La nocion ekosistemo enkondukis en la ekologion la brita biologo kaj geobotanikisto Arthur George Transley en 1935.

En ĉiutaga lingvaĵo oni parolas ankaŭ pri *la* ekosistemo en la signifo: monda ekosistemaro kies faktoroj interefikas tuttere (biosfero).

Homa efiko sur la medio aŭ antropogena efiko sur la medio estas la ŝanĝoj kiujn suferas la biofizikaj medioj kaj la ekosistemoj, la biodiverseco, kaj la naturaj rimedoj okazigitaj rekte aŭ malrekte de la homoj, inter kiuj enkalkuliĝas la tutmonda varmiĝo, la media degradado (kiel la oceana acidiĝo), amasa formorto kaj perdo de biodiverseco, ekologiaj krizoj kaj falego.

Diverseco de la ekosistemoj temas pri la variado en ekosistemoj ene de geografia loko kaj ties ĝenerala efiko sur la homa ekzisto kaj la medio.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Biodiverseco
* Biogeokemio
* Biomo
* Eugene Odum
* Limnologio
* Metabola rompiĝo
* Permakulturo

Kategorio:Ekologio