Pensado

[eta|300px|*[La Pensanto*, de Auguste Rodin]]
[eta|200px|dekstra|*La Pensanto*, de Auguste Rodin, en la [Muzeo Rodin, en Parizo]]
eta|dekstra|250px|Pensado estas psikologia fenomeno racia, objektiva kaj eksterna derivita el cerbumado por la solvo de problemoj.
[eta|*Junulino kun libro* de [José Ferraz de Almeida Júnior]]
**Pensado** aŭ **penso** estas ĉiu ajn mensa aktivado, kiun la subjekto povas rekte regi. Ĝi konsistas ĉefe el la kombinado, malkombinado kaj ŝanĝado de ideoj en la menso, tiel ke novaj ideoj estiĝas. Tiu ĉi mensa proceso ebligas al vivuloj modeligi la mondon kaj tiel alfronti ĝin taŭge por siaj celoj, planoj kaj deziroj. Formoj de penso estas interalie la imago, la memoro kaj la konceptado. Multaj supozas, ke pensado estas specifa kapablo de la homa menso. Aliaj kredas, ke ankaŭ kelkaj aliaj bestoj povas fari same kaj nur la grado de kreiveco kaj celkonformeco de la homa pensado diferencigas ĝin de la besta.

**Pensado** povas rilati al la ideoj aŭ aranĝoj de ideoj kiuj rezultiĝas el cerbumado, al la agado produktadi pensojn, aŭ al la procezo de produktado de pensoj. Malgraŭ la fakto ke penso estas fundamenta homa aktiveco konata al ĉiu, ekzistas neniu ĝenerale akceptita interkonsento pri kio penso estas aŭ pri kiel ĝi estas kreita. Pensoj estas la rezulto aŭ produkto de spontanea ago de pensado.

Ĉar penso subestas multajn homajn agojn kaj interagojn, kompreni ĝiajn fizikajn kaj metafizikajn originojn, procezojn, kaj efikoj estis delonga celo de multaj akademiaj disciplinoj inkluzive de artefarita intelekto, biologio, filozofio, psikologio, kaj sociologio.

Pensado permesas al homoj fari sencon racie, interpreti, reprezenti aŭ modeligi la mondon kiun ili travivas, kaj por fari prognozojn pri tiu mondo. Ĝi estas tial helpema al organismo kun bezonoj, celoj, kaj deziroj ke ĝi elpensas planojn aŭ alirilatajn provojn plenumi tiujn celojn. Pensoj estas la ŝlosiloj kiuj determinas onian celon.

## Etimologio 
**Pensi** devenas al malalta latino «pensare» (en klasika latino: pesi, juĝi), nome frekventativo de la verbo «pendere»: peso.

## Uzokutimo 
La vorto "penso" povas signifi:,:
* ununura produkto de pensado aŭ ununura ideo ("mia unua penso estis *ne*")
* la produkto de pensado ("Matematiko estas granda korpo de penso.")
* la ago aŭ procezo de pensado ("mi estis elĉerpita de tro multe penso.")
* la kapacito pensi, racii, imagi, ktp. ("ŝia tuta pripensado estis aplikita al ŝia laboro.")
* la konsidero de aŭ reflektado en ideo ("La penso de morto teruras min.")
* rememoro aŭ kontemplado ("mi pripensis mian infanaĝon.")
* duon-formita aŭ neperfekta intenco ("mi havis kelkajn pensojn pri iro.")
* antaŭĝojo aŭ atendo ("Ŝi havis neniun penson pri vidado de li denove.")
* konsidero, atento, prizorgo, aŭ konsidero ("Li kaptis neniun penson de lia apero" kaj "mi faris ĝin sen pensado.")
* juĝo, opinio, aŭ kredo ("Laŭ lia penso, honesteco estas la plej bona politiko.")
* la ideoj karakterizaj por speciala loko, klaso, aŭ tempo ("greka penso")
* la stato esti konscia pri io ("Ĝi igis min pensi pri mia avino.")
* tendenco kredi je io, precipe kun malpli ol plena fido ("mi pensas ke pluvos, sed mi ne estas certa.")
[eta|maldekstre|*Huike Penso*, portreto de la [Chan|Ĉan-patriarko Dazu Huike atribuita al la 10-ajarcenta pentristo Ŝi Ke.]]

Difinoj povas postuli aŭ eble ne postulas ke penso
* okazas ene de homa cerbo (vidu antropomorfismon),
* okazas kiel parto de vivanta biologia sistemo (vidu Alan Turing kaj Komputik-Maŝinaron kaj Inteligentecon),
* okazas nur sur konscia nivelo de konscio (vidu nekonscipensan teorion),
* postulas lingvon,
* estas ĉefe aŭ eĉ nur koncipa, abstrakta ("formala"),
* implikas aliajn konceptojn kiel ekzemple desegnado de analogecoj, interpretado, analizado, imagado, planado, kaj memorado.

Difinoj de penso ankaŭ povas esti derivitaj rekte aŭ nerekte de teorioj de penso.

## Teorioj 
Variaj pensoteorioj estis proponitaj. Ili celas kapti la karakterajn trajtojn de pensado.  La teorioj sube listigitaj ne estas ekskluziva: eble oni povas kombini kelkajn sen veni al kontraŭdiro.
* "Skizon de teorio de pensprocesoj kaj pensantaj maŝinoj" (Caianiello) - pensprocesoj kaj mensaj fenomenoj modeligitaj fare de aroj de matematikaj ekvacioj
* Surfacoj kaj Esencoj: Analogeco kiel la Energio kaj Fajro de Pensado (Hofstadter kaj Sander) - teorio konstruita sur analogecoj
* La Neŭrala Teorio de Lingvo kaj Pensado (Feldman kaj Lakoff) - neŭrala modeligado de lingvo kaj spacaj rilatoj
* Pensoformoj - La Strukturo, potenco, kaj limigoj de penso (Baum) - teorio konstruita sur mensaj modeloj
* Nekonscia Pensoteorio, - pensoj kiuj ne estas konsciaj
* Lingvistikaj teorioj - *The Stuff of Thought* (Steven Pinker, Noam Chomsky) - Lingva kaj kogna teorio ke penso estas bazita sur sintaksaj kaj lingvaj resurprocezoj

### Platonismo 
[eta|240px|dekstra|La akademio de Platono, planka [mozaiko en Pompejo, 1-a jarcento.]]
Laŭ Platonismo, pensado estas spirita aktiveco en kiu platonaj formoj kaj iliaj interrilatoj estas elpensitaj kaj inspektitaj. Tiukadre, la malfacileco pensi konsistas en esti kapabla kapti la platonajn formojn kaj distingi ilin kiel la originalo el la simplaj imitaĵoj troveblaj en la sentebla mondo. Tio signifas, por ekzemplo, distingi belecon mem el derivataj bildoj de beleco. Sed tiu klarigo dependas el variaj komprenoj kutime ne akceptitaj en nuntempa pensaro. Tiu klarigo evitas kelkajn el la objektoj levitaj kontraŭ Platonismo.

[eta|maldekstre|210px|Romia kopio en [marmoro de greka bronzaĵo: busto de Aristotelo fare de Lisipo, ĉ. 330 a.K. La alabastra mantelo estas modernepoka.]]
Konceptismo estas tre rilata al Aristotelismo. Ĝi subtenas, ke pensado konsistas en mense alvoki konceptojn. Kelkaj el tiuj konceptoj povas esti denaskaj, sed plej el ili devas esti lernitaj pere de abstrakteco el sensa spertaro antaŭ ili povas esti uzataj en la pensaro. Tiu konsidero estas foje termigita kiel *psikologia nominalismo*. Tri centraj aspektoj estas ofte atribuitaj al interna parolado: ĝi estas grava senco simila al aŭskulti sonojn, ĝi inkludas la uzadon de lingvo kaj ĝi konstituas motoran planon kiu povas esti uzata por vera parolado.

La teorio de interna parolado havas fortan dekomencan kredindecon ĉar enrigardo sugestas, ke ja multaj pensoj estas akompanataj de interna parolado. Sed ties opoziciantoj kutime opozicias, ke tio malpravas por ĉiaj tipoj de pensado. Oni argumentas, por ekzemplo, ke formoj de sendormaj revoj konstituas ne-lingvan pensaron. Tiu afero gravas por la demando ĉu animaloj havas la kapablon pensi. Se pensado estas necese ligita al lingvo tiam tio sugestus, ke estas grava vakuo inter homoj kaj animaloj ĉar nur homoj havas sufiĉan kompleksan lingvokapablon. Sed la ekzistado de nelingva pensado sugestas, ke tiu vakuo povas ne esti granda kaj ke kelkaj animaloj ja pensas.

#### Hipotezo pri pensolingvo 
Estas variaj teorioj pri la rilato inter lingvo kaj penso. Unu elstara versio en la nuntempa filozofio estas nomata hipotezo pri pensolingvo. Ĝi asertas, ke pensado okazas en la medio de mensa lingvo. Tiu lingvo, ofte referencata kiel *Menslingvo*, estas simila al regulaj lingvoj en variaj aferoj: ĝi estas komponita de vortoj kiuj estas konektataj unu kun alia en sintaksaj manieroj por formi frazojn. Krom tiu abstrakta karakterizo, neniu plua konkreta postulato estas farita pri kiel la homa pensaro estas plenumita de la cerbo aŭ pri kiuj aliaj similaĵoj al la natura lingvo ekzistas. Tiu sinsekvo estas regata per asocileĝoj, kiuj determinas kiel funkcias la sekvo de pensoj. Sed tia asocio ne garantias, ke la konekto estas signifoplena aŭ racia. Por ekzemplo, pro la asocio inter la terminoj "malvarma" kaj "Idaho", la penso "tiu kafejo estas malvarma" povus konduki al la penso "Rusio aneksus Idaho-n". Laŭ tiu konsidero, havi partikularan pensadon estas same kiel havi disponon konduti iel. Tiu konsidero estas ofte motivita de empiriaj konsideroj: estas tre malfacila studi pensadon kiel privata mensa procezo, sed estas multe pli facila studi kiel organismoj reagas ĝis difinita situacio kun difinita konduto. La termino "kondutismo" estas foje uzata ankaŭ en iome diferenca senco se aplikita al pensado por referenci al specifa formo de teorio de interna parolado. Tiu konsidero fokusas al la ideo ke la grava interna parolado estas derivata formo de regula ekstera parolado. Tiu problemo konsistas en la fakto ke unuopaj pensoj aŭ mensaj statoj kutime ne korespondas al unu preciza kutimo. Kaj tiel pensi, ke kuko estas bongusta ne aŭtomata kondukas al manĝo de la kuko, ĉar variaj aliaj mensaj statoj povas inhibi tiun konduton, por ekzemplo, la kredo, ke eble estos neeleganta fari tion aŭ ke la kuko eble  estas venenigita aŭ almenaŭ netaŭga por diabetuloj.

### Komputikismo 
[maldekstra|eta|[Tekokomputilo: komputiloj iel "pensas".]]
Komputikismaj teorioj pri pensado, ofte troviĝantaj en la kognaj sciencoj, komprenas pensadon kiel formo de informadprocezado. Tiuj konsideroj disvolviĝis pro la disvolvigo de la komputiloj en la dua duono de la 20a jarcento, kiam variaj teoriuloj rigardis la pensadon analogie al komputikoperacioj. Sed kvankam tiu analogio havas iom da intuicia altiro, teoriuloj baraktis por havigi pli evidentan klarigon de tio kio estas komputiko. Plia problemo konsistas en la klarigo de la senco en kiu pensado estas formo de komputiko. La tradicia dominanta konsidero difinas komputikon laŭ terminoj de Maŝinoj de Turing, kvankam nuntempaj priskriboj ofte fokusas al neŭronaj retoj por tiuj analogioj. Pensado povas esti rigardita kiel formo de programo kiu povas esti funkciigita sammaniere pere de multaj diferencaj sistemoj, kiel estas homoj, animaloj kaj eĉ robotoj. Laŭ unu el tiaj konsideroj, ĉu io estas pensado dependas nur el ties rolo "por produkti pluajn internajn statojn kaj parolajn produktojn". Reprezentismo, aliflanke, fokusas al la reprezentaj trajtoj de la mensaj statoj kaj difinas pensojn kiel sekvencoj de intencaj mensaj statoj. Tiusence, komputismo estas ofte kombinata pere de la hipotezo pri pensolingvo pere de interpretado de tiuj sekvencoj kiel simboloj kies ordo estas regata pere de sintaksaj reguloj.

Fenomenologio, aliflanke, estas ne la nura aliro al pensado en moderna okcidenta filozofio. Filozofio de menso estas branĉo de moderna analiza filozofio kiu studas la naturon de la menso, mensajn okazaĵojn, mensajn funkciojn, mensajn trajtojn, konscion kaj ilian rilaton al la fizika korpo, precipe la cerbon. La psikokorpa-problemo, t.e. la rilato de la menso al la korpo, estas ofte viditaj kiel la centra temo en filozofio de menso, kvankam ekzistas aliaj temoj koncerne la naturon de la menso kiuj ne implikas ĝian rilaton al la fizika korpo. Tiu konsidero havis siajn fundamentojn en la Geŝtalt-psikologio de Max Wertheimer, Wolfgang Köhler kaj Kurt Koffka, kaj en la verkaro de Jean Piaget, kiu havigis teorion de etapoj/fazoj kiuj priskribas la kognan disvolvigon de la infanoj.

La kognopsikologoj uzas psikofizikajn kaj eksperimentajn fokusojn por kompreni, diagnozi kaj solvi problemojn, rilate al la mensaj procezoj kiuj peras inter la stimulo kaj la reago. Ili studas diversajn aspektojn de la pensado, inklude la psikologion de la rezonado, kaj kiel la personoj faras decidojn kaj elektojn, solvas problemojn kaj eniras en la kreiva malkovro kaj en la imagopova pensado. La kognoteorio subtenas, ke la solvoj al problemoj adoptas la formon de algoritmoj: reguloj kiuj ne necese estas komprenataj sed promesas solvon, aŭ de heŭristiko: reguloj kiuj estas komprenataj sed ne ĉiam garantias solvojn. La kognoscienco diferenciĝas disde la kognopsikologio en kio ke la algoritmoj kiuj celas ŝajnigi la  estas plenumataj aŭ povas esti plenumataj per komputilo.

En psikologio de disvolvigo (evolupsikologio), Jean Piaget estis pioniro en la studo de la disvolvigo de la pensado ekde la nasko ĝis la matureco. En sia teorio de la kognodisvolvigo, la pensado baziĝas sur agado pri la medio. Tio estas, Piaget sugestas, ke la medio estas komprenata tra asimilado de objektoj en la disponeblaj skemoj de agado kaj tiuj kongruiĝas kun la objektoj en la grado laŭ kiu la disponeblaj skemoj ne kontentigas postulojn. Kiel rezulto de tiu interagado inter asimilado kaj kongruigo, la pensado disvolviĝas pere de sekvenco de etapoj kiuj diferenciĝas kvalite inter si laŭ la maniero de reprezentado kaj la komplekseco de la inferenco kaj de la kompreno. Poste, la reprezentoj organiziĝas laŭgrade en logikaj strukturoj kiuj funkcias unue ĉe la precizaj proprecoj de la realo, en la etapo de precizaj operacioj, kaj poste funkcias ĉe abstraktaj principoj kiuj organizas precizajn proprecojn, en la etapo de formalaj operacioj. En la lastaj jaroj, la piageta koncepto de la pensado integriĝis kun la konceptigoj de la informoprocezado. Tiel, la pensado estas konsiderata la rezulto de mekanismoj kiuj zorgas pri la reprezentado kaj procezado de la informado. En tiu koncepto, la procezrapideco, la kognokontrolo kaj la labormemoro estas la ĉefaj funkcioj kiuj subkuŝas la pensadon. En la novpiagetaj teorioj de la kognodisvolvigo, oni konsideras, ke la disvolvigo de la pensado devenas el pli alta procezrapideco, pli granda kognokontrolo kaj pliigo de la labormemoro.

### Psikologia tipologio 
eta|dekstra|Carl Gustav Jung.
La psikologo Carl Jung en sia libro *Psychologische Typen* (Psikologiaj tipoj) proponis la ekzistadon de kvar ĉefaj funkcioj en la konscienco inter kiuj estas la funkcio de pensado. La tri ceteraj funkcioj estas la sensacio, la intuicio kaj la sento. Tiuj kvar funkcioj estas modifitaj per du ĉefaj sintenoj: nome introvertiteco kaj ekstravertiteco. El tiu teorio disvolviĝis poste la MBTI (Indikilo Myers-Briggs) kiu disponas el 16 tiparaj kombinaĵoj (8 tipoj pli ol ĉe la klasika jung-a tiparo) el kiuj kvar estas de tipo pensada;
* IIPP; Introvertita, Intuicia, Pensema, Perceptema.
* ISPP; Introvertita, Sensiva, Pensema, Perceptema.
* EIPK; Ekstravertita, Intuicia, Pensema, Kvalifikema.
* ESPK; Ekstravertita, Sensiva, Pensema, Kvalifikema.
La du unuaj apartenas al la introvertita pensado kun intuicia kaj sensiva orientado respektive; kaj la du lastaj al la ekstravertita pensado kun intuicia kaj sensiva orientado ankaŭ respektive.

### Psikoanalizo 
maldekstre|eta|160px|Sigmund Freud.
La "tio", la "mio" kaj la "supermio" estas la tri partoj de la "psika aparato" difinita en la struktura modelo de la psiko de Sigmund Freud; ili estas la triopa teoriaro laŭ kies terminoj de agado kaj interagado oni priskribas la mensan vivon. Laŭ tiu modelo, la instinktaj tendencoj senordigitaj estas inkluditaj en la "tio", nome la realisma parto organizita de la psiko estas la "mio", kaj la kritika kaj moralema funkcio estas la "supermio".

Por la psikoanalizo, la senkonscio ne inkludas ĉion kio ne estas konscia, sed nur tion kio estas aktive subpremita de la konscia pensaro aŭ tion kion la persono malpretas koni konscie. Iasence, tiu rigardo metas la mion en rilato kun sia senkonscio kiel kontraŭulo, milite kontraŭ si mem por reteni kaŝe tion senkonscia. Se persono sentas doloron, ĉio kion ĝi povas pensi estas mildigi la doloron. Por Freud, la senkonscio estas stokejo de ideoj, deziroj aŭ aspiroj socie neakcepteblaj, traŭmataj memoraĵoj kaj doloraj emocioj kiujn la mekanismo de la forgesita psikologia subpremado. Tamen, la enhavo ne necese devas esti nur negativaj.

## La psikokorpa-problemo 
dekstra|upright=1.2|eta|Frans Hals: René Descartes (1648)
La psikokorpa-problemo koncernas la klarigon de la rilato kiu ekzistas inter mensoj, aŭ mensaj procesoj, kaj korpaj ŝtatoj aŭ procesoj. La ĉefa celo de filozofoj laborantaj en tiu kampo devas determini la naturon de la menso kaj mensajn statojn/procesojn, kaj kiel - aŭ eĉ se - mensoj estas trafitaj kaj povas influi la korpon.

Homaj perceptaj travivaĵoj dependas de stimuloj kiuj alvenas ĉe oniaj diversaj sensorganoj de la ekstera mondo kaj tiuj stimuloj kaŭzas ŝanĝojn en onia mensa stato, finfine kaŭzante unun por senti sensacion, kiu povas esti plaĉa aŭ malagrabla. Iu deziro por tranĉaĵo el pico, ekzemple, tendencos igi tiun personon movi lian aŭ ŝian korpon en specifa maniero kaj en specifa direkto akiri kion li aŭ ŝi deziras. La demando, tiam, estas kiel povas esti eble ke konsciaj travivaĵoj ekestus for el bulo de griza substanco dotita kun nenio sed elektrokemiaj trajtoj. Rilata problemo estas klarigi kiel iu propoziciaj sintenoj (ekz. kredoj kaj deziroj) povas kaŭzi ke la neŭronoj de individuo ekfunkcias kaj liaj muskoloj kontraktiĝas en precize la ĝusta maniero. Tiuj konsistas el kelkaj el la puzloj kiujn alfrontis epistemologoj kaj filozofoj pri menso ekde minimume la tempo de René Descartes.

## Proverboj 
[eta|"[Pensa veziko" estas bildo kiu simbolas penson.]]
Ekzistas pluraj proverboj pri pens(ad)o en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Animo
* Menso
* Kritika pensado
* Pensaĵo
* Abstraktado
* Ideo
* Imago
* Logiko
* Cerbo
* Psikologio
* Konscio
* Racio
* Intelekto
* Filozofio
* Kristana filozofio

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Luís María Gonzalo Sanz. *Entre libertad y determinismo. Genes, cerebro y ambiente en la conducta humana*. Cristiandad: Madrid (2013). ISBN 978-84-7057-519-8
* Bayne, Tim - Thought, New Scientist, 21 September 2013 - 7-page feature article on the topic
* Anil K. Rajvanshi - "Nature of Human Thought", http://books.google.co.in/books?id=__YlBAAAQBAJ&pg=PA40&lpg=PA40&dq=nature+of+human+thought&source=bl&ots=34o0YW4Oup&sig=3gSShSbo5D9w8f3Zw3sOj27v9Zc&hl=en&sa=X&ei=P3XrU7-QINXf8AXKoYGwBQ&redir_esc=y#v=onepage&q=nature%20of%20human%20thought&f=false 2010. ISBN 978-81-905781-2-7

### Filozofio en la germana 
* Arnauld, Antoine kaj Nicole, Pierre: Die Logik oder die Kunst des Denkens, 2. durchgesehene und um eine Einleitung erweiterte Auflage, Darmstadt 1994, ISBN 3-534-03710-3.
* Karl Heinz Bohrer, Was heißt unabhängig denken?, Merkur 7/61, Juli 2007, ISBN 978-3-608-97093-7.
* Davidson, Donald: Bedingungen für Gedanken. In: Donald Davidson, Probleme der Rationalität, Suhrkamp Frankfurt am Main 2006. S. 233–256. ISBN 3-518-58471-5.
* Heidegger, Martin: Was heißt denken?, Reclam (UB 8805), Ditzingen 1992, ISBN 3-15-008805-4.
* Jaspers, Karl: Kleine Schule des philosophischen Denkens, 1965, Aufzeichnung (5 CDs) einer Vortragsserie für das Radio
* Mittelstraß, Jürgen, Lorenz: Denken, in: Mittelstraß (Hrsg.), Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie, 2. Aufl. [2005], S. 154–156.
* Soentgen, Jens: Selbstdenken!, 2003, ISBN 3-87294-943-8. (für jüngere Leser ab etwa 14 Jahre)
* Vries, Josef de: Denken und Sein, Ein Aufbau der Erkenntnistheorie, Freiburg 1937

### En angla 
* Kwame Anthony Appiah: Thinking it Through – An Introduction to Contemporary Philosophy. Oxford Univ. Press, Oxford u. a. 2003. ISBN 0-19-516028-2.
* Daniel Kahneman: Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroŭ, 2011, ISBN 978-0-374-27563-1.
* R. E. Nisbett, A. Norenzayan, (2002). Culture and cognition. In H. Pashler & D.L. Medin (Eds.), Stevens' Handbook of Experimental Psychology: Cognition (3rd ed, Vol. 2, pp.&nbsp;561–579). New York: Wiley
* R. E. Nisbett, K. Peng, I Choi, A. Norenzayan: (2001). Culture and systems of thought: holistic versus analytic cognition. Psychological Review. 108, 291–310
* Richard W. Paul, Linda Elder: Critical Thinking, 2002, ISBN 0-13-064760-8.
* Steven Pinker: How the mind works, ISBN 0-14-024491-3.
* Steven Pinker: *The Language Instinct*, ISBN 0-14-017529-6.
* 
* 


Kategorio:Teorio de menso