Decio

**Decio Trajano** aŭ **Gaius Messius Quintus Trajanus Decius** estis romia imperiestro de septembro 249 ĝis junio 251.

Eminenta politikisto dum la regado de Filipo la araba, Decio estis proklamita imperiestro de siaj trupoj post subpremado de ribelo en Moesia. En 249, li venkis kaj mortigis Filipon proksime de Verono kaj poste estis agnoskita kiel imperiestro de la Senato. Dum sia regado, li provis fortigi la romian ŝtaton kaj ĝian religion, kio kondukis al la Decia persekutado, kie pluraj eminentaj kristanoj (inkluzive de Papo Fabiano) estis mortigitaj. En la lasta jaro de sia regado, Decio kunregis kun sia filo Herenio Etrusko, ĝis ili ambaŭ estis mortigitaj de la gotoj en la Batalo de Abrito.

## Frua vivo kaj ekpotenciĝo
Trajano Decio naskiĝis kiel Gaius Messius Quintus Decius Valerinus en Budalja, Iliriko, proksime de Sirmium en Malsupra Panonio. Li estis de oska deveno el la Decia genlinio. Decio estis unu el la unuaj inter longa sinsekvo da romiaj imperiestroj (iliriaj imperiestroj) devenantaj de la Danubaj provincoj, ofte nomataj Iliriko.

Male al kelkaj el siaj tujaj imperiaj antaŭuloj, kiel Filipo la araba aŭ Maksimino la Trako, kiuj ne havis ampleksan administran sperton antaŭ ol surtroniĝi, Decio estis eminenta senatano, kiu servis kiel sufekta konsulo en 232, estis guberniestro de Moesia kaj Malsupra Ĝermanio baldaŭ poste, servis kiel guberniestro de Hispania Tarraconensis inter 235 kaj 238, kaj estis urba prefekto de Romo dum la frua regado de imperiestro Filipo la Araba.
eta|maldekstre|400px|Romia Moezio en 250 p.K., dividita en la provincojn Supra Moezio okcidente kaj Malsupra MOezio oriente.

eta|dekstre|400px|Unu el la 35 turoj de la romia fortikaĵo en Abrito - Arkeologio en Bulgario.

eta|maldekstre|400px|Decio estis pagano kaj deklaris edikton persekutantan kristanojn.

eta|dekstre|400px|Post la Edikto de Decio, dek kristanoj suferis martirecon en la Insulo Kreto: Ilia nomo estis Teodolo, Saturnino, Eŭporo, Ĵelazjo, Eŭniciano, Zotiko, Pompjo kaj Evaristo.

[eta|maldekstre|300px|La martireco de [:en:Calepodius|Kalepodio (232).]]

[eta|maldekstre|300px|Bizanca fresko de [:en:Saint Mercurius|Sankta Merkurio (kristana viktimo de la persekuto de Decio), datita 1295, de Ohrid, Norda Makedonio.]]

Ĉirkaŭ 245, Filipo konfidis al Decio gravan komandon ĉe la Danubo. Antaŭ la fino de 248 aŭ 249, Decio estis sendita por subpremi la ribelon de Pakatiano kaj liaj trupoj en Moezio kaj Panonio. Kelkaj modernaj historiistoj vidas ĉi tiun ribelon kiel reflekton de emerĝanta balkana separismo. Post la kolapso de la ribelo, Decio lasis la trupojn proklami lin imperiestro.

Filipo avancis kontraŭ li kaj estis mortigita en Verono, Italio, en septembro 249. La Senato tiam agnoskis Decion kiel imperiestron, donante al li la atributon Trajano rilate al imperiestro Trajano. Laŭ la bizanca historiisto Zosimo, Decio estis vestita per purpuro kaj devigita entrepreni la taskojn de la registaro, malgraŭ lia malinklino kaj malemo.

## Politikaj kaj monumentaj iniciatoj
La politika programo de Decio enfokusiĝis sur la restarigo de la forto de la Ŝtato, kaj armee kontraŭstarante la eksterajn minacojn, kaj restarigante la publikan piecon per programo de renovigo de la ŝtata religio.

Ĉu kiel koncesio al la Senato, aŭ eble kun la ideo plibonigi publikan moralecon, Decio klopodis revivigi la apartan oficon kaj aŭtoritaton de la cenzuristo. Li lasis la elekton de kandidato al la Senato, kiu unuanime elektis Valerianon (la estontan imperiestron). Vidante la oficon kiel malfacilan kaj eble danĝeran, Valeriano rifuzis ĝin. La invado de la gotoj kaj la morto de Decio finis la frustritan provon.

Decio sponsoris plurajn konstruprojektojn en Romo, inkluzive de la Varmobanejoj de Decio (Thermae Decianae) sur la Aventina Monteto. Kompletigita en 252, la konstruaĵo travivis ĝis la 16-a jarcento. Li ankaŭ riparis la Koloseon, kiu estis difektita de fulmobatoj.

## Persekutado de la kristanoj
Fine de 249, Decio eldonis imperian edikton pri sinoferoj:

Laŭ David Stone Potter, Decio ne provis trudi la superecon de la romia panteono super iuj aliaj dioj. Estas tre probable, ke la edikto estis provo legitimi sian pozicion kaj respondi al ĝenerala maltrankvilo provokita de la memorfesto de la romia jarmilo.

Kvankam Decio mem eble celis la edikton kiel manieron reaserti sian konservativan vizion pri la Pax Romana kaj trankviligi la civitanojn de Romo, ke la imperio ankoraŭ estas sekura, ĝi tamen elĉenigis "teruran krizon de aŭtoritato, ĉar diversaj kristanaj episkopoj kaj iliaj gregoj reagis al ĝi laŭ malsamaj manieroj." Unue oni prenis mezurojn, postulante, ke la episkopoj kaj oficistoj de la eklezio faru oferon al la imperiestro.

La sinofero estis "nome de" (latine pro) la imperiestro, kaj ne por la imperiestro, ĉar vivanta imperiestro ne estis konsiderata dia. Atestiloj estis eldonitaj al tiuj, kiuj kontentigis la komisarojn dum la persekutado de kristanoj sub Decio. Kvardek ses tiaj atestiloj estis publikigitaj, ĉiuj datiĝantaj de 250, kvar el ili de Oksirinĥo. Ĉiu, inkluzive de kristanaj sekvantoj, kiu rifuzis oferti oferon por la imperiestro kaj la bonfarto de la Imperio antaŭ specifa dato, estis minacataj je torturo kaj ekzekuto.

Kelkaj eminentaj kristanoj fakte rifuzis fari oferon kaj estis mortigitaj en la procezo, inkluzive de Papo Fabiano mem en 250, kaj "kontraŭkristanaj sentoj kondukis al mortigoj en Kartago kaj Aleksandrio." Tamen, direkte en la fino de la dua jaro de la regado de Decio, "la furiozeco de la [kontraŭkristana] persekutado malpliiĝis, kaj la pli frua tradicio de toleremo komencis repreniĝi." Kristanoj elportis la taskon de la persekutado kaj neniam forgesis la regadon de Decio, kiun ili memoris kiel "tiun furiozan tiranon".

En julio 251 Decio mortis kune kun sia kunimperiestro Herenio Etrusko en la Batalo de Abrito kontraŭ la Gotoj. Iliaj posteuloj Treboniano Galo kaj Hostiliano nuligis la dekreton de Decio, finante la persekutadon post proksimume dek ok monatoj.

Tiutempe, okazis dua epidemio de la Antonina Pesto, kiu je sia kulmino de 251 ĝis 266 prenis la vivojn de 5 mil ĉiutage en Romo. Ĉi tiu epidemio estas nomata la "Pesto de Cipriano" (Cipriano estis la episkopo de Kartago, kie kaj la pesto kaj la persekutado de kristanoj estis aparte severaj).

La biografiisto de Cipriano, Pontio, donis vivecan bildon pri la demoralizaj efikoj de la pesto, kaj Cipriano moraligis la okazaĵon en sia eseo "De mortalitate" ("Pri la morteco"). En Kartago, la "Decia persekutado", lanĉita en la komenco de la pesto, serĉis kristanajn propekajn kaprojn. La ediktoj de Decio estis renovigitaj sub Valeriano en 253 kaj nuligitaj sub lia filo, Galieno, en 260–261.

## Kampanjoj kontraŭ la Gotoj kaj morto
La barbaraj invadoj en la Imperion fariĝis pli aŭdacaj kaj oftaj, dum la Imperio alfrontis gravan ekonomian krizon en la tempo de Decio. Dum sia mallonga regado, Decio partoprenis gravajn operaciojn kontraŭ la Gotoj, kiuj transiris la Danubon por ataki distriktojn de Moezio kaj Trakio. Ĉi tiu estas la unua konsiderinda okazo, ke la Gotoj - kiuj poste ludus tian gravan rolon - aperas en la historiaj registroj.

La Gotoj sub reĝo Knivo estis surprizitaj de la imperiestro dum sieĝado de Nikopolo ĉe la Danubo; la Gotoj fuĝis tra la malfacila tereno de Balkanio, sed poste revenis kaj surprizis la Romanojn proksime de Beroë (moderna Stara Zagora), prirabante ilian tendaron kaj disigante la romiajn trupojn (en la Batalo de Beroe). La Gotoj tiam moviĝis por ataki Filipopoliso, kiu falis en iliajn manojn.

La guberniestro de Trakio, Tito Julio Prisko, deklaris sin imperiestro sub gota protekto kontraŭ Decio, sed la defio de Prisko fariĝis senutila kiam li estis mortigita baldaŭ poste. Tiam la invadintoj komencis reveni al sia patrujo, ŝarĝitaj per rabaĵo kaj kaptitoj, inter ili multaj el senatana rango.

Dume, Decio revenis kun sia reorganizita armeo, akompanata de sia filo Herenio Etrusko kaj la generalo Treboniano Galo, intencante venki la invadintojn kaj reakiri la rabaĵon.

La fina batalo, la Batalo de Abrito, en kiu la gotoj batalis kun la kuraĝo de la malespero, sub la komando de Knivo, okazis dum la dua semajno de junio 251 sur marĉa tereno en Ludogorie (regiono en nordorienta Bulgario, kiu kuniĝas kun la altebenaĵo Dobroĝo kaj la Danuba Ebenaĵo norde) proksime al la malgranda setlejo Abrito aŭ Forum Terebronii (moderna Razgrad).

Jordanes registras, ke la filo de Decio, Herenio Etrusko, estis mortigita de sago frue en la batalo, kaj por kriinstigi siajn virojn, Decio ekkriis: "Neniu funebru, la morto de unu soldato ne estas granda perdo por la respubliko." Tamen, la armeo de Decio estis enkotigita en la marĉo kaj ekstermita en ĉi tiu batalo, dum li mem estis mortigita sur la batalkampo. Kiel rakontas la historiisto Aŭrelio Viktor:
xxx

Literatura tradicio asertas, ke Decio estis perfidita de sia posteulo, Treboniano Galo, kiu estis implikita en sekreta alianco kun la Gotoj, sed tio ne povas esti pruvita kaj plej verŝajne estis pli posta invento, ĉar Galo sentis sin devigita adopti la pli junan filon de Decio, Gajo Valento Hostiliano, kiel kunimperiestron, kvankam ĉi-lasta estis tro juna por regi memstare.

Estas ankaŭ neverŝajne, ke la frakasitaj romiaj legioj proklamis kiel imperiestron perfidulon, kiu respondecis pri la perdo de tiom da soldatoj el iliaj rangoj. Decio estis la unua romia imperiestro kiu mortis en batalo kontraŭ eksterlanda malamiko.

## Heredaĵo
La Decia persekutado estis la unua organizita persekutado de kristanoj en la Romia Imperio kaj funkciis kiel bazo por la Diokleciana Persekutado, la lasta grava persekutado de la kristanoj en la Imperio.

Aperis la pli posta rakonto pri la sep dormantoj, rilate al sep kristanaj junuloj el Efezo kiuj fuĝis de la Decia persekutado kaŝiĝante en kaverno (murita de Decio). Post dormi dum preskaŭ 300 jaroj, ili vekiĝis.

La Korana rakonto, kaptita en Al-Kahf ("La Kaverno"), kondukis al la persa diraĵo ahd-e daqyānus ("epoko de Decio") aŭ daqyānus rilatanta al antikvaj tempoj aŭ persono kun malmodernaj vidpunktoj. Kiam io estas malnova kaj malmoderna, homoj diras, "ĉi tio apartenas al la epoko de Decio."

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 200
Kategorio:Mortintoj en 251
Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Romo
Kategorio:Mortintoj en Romo
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj reĝoj
Kategorio:Historio de Romo

## Vidu ankaŭ
* Persekutado de Diokleciano
* Persekutado de kristanoj

Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 201
Kategorio:Mortintoj en 251