Ganao

**Ganao** estas prezidanta respubliko ŝtato en Okcidenta Afriko. Esperantlingva nomo de la ŝtato de 1821 ĝis 1957 estis Ora Marbordo, foje ankaŭ nomita simple Ora Bordo, kiam la regiono estis brita kronkolonio, kaj oficiala nomo ekde la 6-a de marto 1957 estas Ganaa Respubliko.

La najbaraj landoj estas norde Burkina Faso, oriente Togo kaj okcidente Eburbordo. Sude estas suda Atlantiko.

## Nomo kaj etimologio 
La vorto *Ganao* signifas "Batalantan Reĝon" kaj ĝi estis la titolo akordita al la reĝoj de la mezepoka okcident-afrika Ganaa Imperio, kvankam ĉi tiu imperio estis cetere multe pli norda ol la nuntempa lando de Ganao.

## Historio 
[eta|331x331px|16- ĝis 17-jarcenta [Akanoj|akana statuo, Metropolita Muzeo de Arto.]]

### Antaŭ sendependiĝo 
Estas arkeologiaj indikoj montrantaj ke homoj vivis en hodiaŭa Ganao je la Bronza Aĝo. Tamen, ĝis la 11-a jarcento, la plimulto de areo de moderna Ganao estis plejparte neloĝata. Kvankam la areo de hodiaŭa Ganao spertis multajn loĝantarajn movadojn, la gravaj etnaj grupoj en Ganao hodiaŭ estis firme establitaj tie de la 16-a jarcento. De la frua 11-a jarcento, la Akanoj estis firme establitaj en ŝtato nomata Bonoman, el kiu la Brong-Ahafo Regiono estas nomita.

Frua eŭropa kontakto de la portugala Imperio, kiu venis al Ganao en la 15-a jarcento, koncentriĝis pri la vasta havebleco de oro. La portugaloj unue surteriĝis ĉe suda marborda urbo kaj nomis la lokon *Elmina*. En 1481, reĝo Johano la 2-a de Portugalio komisiis al Diogo d'Azambuja konstrui Elminan Kastelon, kiu estis kompletigita en tri jaroj.

De 1598, la nederlandanoj aneksis la teritorion, konstruante fortikaĵojn ĉe Komeda kaj Kormantsi. Aliaj eŭropaj negocistoj aliĝis ekde la mezo de la 17-a jarcento, plej precipe la svedoj, danoj kaj britoj. La eŭropaj negocistoj, impresitaj de la oraj rimedoj en la areo, nomis ĝin la *Ora Marbordo*. Ekestis la eŭropaj kolonioj Sveda Ora Marbordo (1650 ĝis 1663), Dana Ora Marbordo (1663 ĝis 1850), paralele Granda Frederikurbo, kolonio de Brandenburgio-Prusio (1683 ĝis 1717), kaj ekde 1850 la brita kronkolonio Ora Marbordo.

Pli da ol tridek fortikaĵoj kaj kasteloj estis konstruitaj de la portugalaj, nederlandaj, svedaj, danaj kaj britaj negocistoj. La Ora Marbordo estis konata por jarcentoj kiel 'La Tombo de la Blankuloj', ĉar multaj el la eŭropanoj kiu iris tien mortis pro malario kaj aliaj tropikaj malsanoj. Post kiam la nederlandanoj retiris sin en 1874, la Ora Marbordo fariĝis protektorato, sekvante konkeron de la britoj en 1896 ĝis sendependeco en marto 1957. La Akanoj ofte rezistis la koloniajn politikojn de la britoj; tamen, movoj al sendependiĝo intensiĝis post la dua mondmilito. En 1947, oni formis Unuigitan Oran Marbordan Kongreson (UGCC) kiu petis "mem-regadon ene de la plej mallonga ebla tempo." Post tumultado pliigita en 1948, la membroj de la UGCC estis arestitaj, inkluzive de la estonta ĉefministro kaj prezidanto Kwame Nkrumah. Poste, Nkrumah formis sian propran partion, la Kongresan Popolan Partion (CPP) kun la devizo "mem-regado nun". Li komencis kampanjon kaj akiris la subtenon de kamparaj kaj laborklasaj homoj. Ĉi tiuj ŝanĝoj rezultis en la interrompo de la konstitucio en 1981 kaj la malpermeso de politikaj partioj.

Nova konstitucio restarigis multpartian politikon en 1992; Rawlings estis elektita kiel prezidanto tiam kaj denove en 1996.

En 2009, John Atta Mills prenis oficon kiel prezidanto de Ganao kun diferenco de ĉirkaŭ 40 000 voĉdonoj (0,46%), inter lia partio, la Nacia Demokrata Kongreso kaj la Nova Patriota Partio, markanta la duan tempon ke potenco estis translokigita de unu elektita gvidanto al alia kaj sekuriganta la statuson de Ganao kiel stabila demokratio.

La 24-an de julio 2012 John Atta Mills mortis neatendite en Akrao. John Dramani Mahama, la vicprezidanto, estis ĵurita kiel lia anstataŭanto. Mahama gajnis la balotadon en decembro de 2012 kaj estis ĵurita denove en januaro 2013.

## Geografio 
Ganao troviĝas ĉe la Gvinea Golfo, nur kelkajn gradojn norde de la ekvatoro, kaj sekve tio donas al ĝi varmetan klimaton. Ganao kuŝas inter latitudoj 4° kaj 12°N kaj longitudoj 4°W kaj 2°E; kaj la ĉefa meridiano transkuras tra Ganao, specife tra la industria havena urbo Tema..eta|347x347px|Anglalingva mapo de regionoj de Ganao.

## Administra organizado 
Ganao estas lando kiu administre dividiĝas je dek regionoj, kiuj subdividiĝas je 130 distriktoj. La regionoj de Ganao estas jenaj: Aŝantujo, Brong-Ahafo, Centra Regiono, Orienta Regiono, Grand-Akrao, Norda Regiono, Orienta Supro, Okcidenta Supro, Voltao kaj Okcidenta Regiono.

## Politiko 
### Ekstera politiko 
Ganao apartenas al la Brita regnaro kaj al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de ĉi-momente 77 ŝtatoj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.

## Loĝantaro 
## Etnoj
Inter la etnoj de Ganao troveblas

* Abronoj
* Adangbeoj
* Adangmeoj
* Adeleoj
* Anjioj
* Ahafoj
* Asinoj
* Ahantaoj
* Akanoj
* Akimoj
* Akpafuoj
* Akposoj
* Akvamuoj
* Akvapimoj
* Animereoj
* Anufoj
* Anumoj
* Asenoj
* Avatimeoj
* Avutuoj
* Aŝantioj
* Banafoj
* Bimobaoj
* Biriforoj
* Bisaoj
* Bovilioj
* Brongoj
* Builsaoj
* Ĉakalioj
* Ĉalaoj
* Ĉereponoj
* Ĉumburungoj
* Dagareoj
* Dagombaoj
* Dankjiraoj
* Dompoj
* Dvangoj
* Eveoj
* Fanteoj
* Fonoj
* Frafraoj
* Fulboj
* Gaoj
* Gikjodeoj
* Gonĝaoj
* Gurmaoj
* Ĝuloj
* Hangaoj
* Haŭsoj
* Ibibioj
* Ifeoj
* Igboj
* Joruboj
* Juiraoj-Pepesaoj
* Kabijeoj
* Kalabarioj
* Kamaraoj
* Kantosioj
* Komaoj
* Konkombaoj
* Kplangoj
* Kraĉioj
* Kruoj
* Kulangoj
* Kusaloj
* Kvahuoj
* Lamaoj
* Larteoj
* Lelemioj
* Ligbioj
* Lobioj
* Logbaoj
* Malinkeoj
* Mamprusioj
* Mandinkoj
* Mooj
* Mosioj
* Nanumbaoj
* Navurioj
* Naŭdmoj
* Njangboj
* Nkonjaoj
* Ntruboj
* Nzemaoj
* Nĉumbuluoj
* Pasaleoj
* Safalibaoj
* Santrokofioj
* Sefvioj
* Sekpeleoj
* Tabomoj
* Tafioj
* Talensioj
* Tamprusioj
* Tembaoj
* Togo-restetnoj
* Vaglaoj
* Valaoj
* Vasaoj
* Zarmaoj

## Lingvoj 
### La nombro de lingvoj en Ganao 
Informoj pri la nombro de lingvoj en Ganao varias de 46 al pli ol 100, depende de la fonto.

Estas multoblaj kialoj por ĉi tio:

# Por multaj lingvoj kaj dialektoj ekzistas diversaj vidpunktoj pri tio, ĉu ili devas esti klasifikitaj kiel sendependa lingvo aŭ kiel dialekto . Ekzemple Ga , Dangme kaj Krobo estas kelkfoje kalkulataj kiel sendependaj lingvoj, sed foje ankaŭ kombinitaj en unu lingvon "Ga-Adangme". Krom lingvaj kriterioj, politikaj faktoroj ankaŭ rolas ĉi tie: Ga kaj Dangme, ekzemple, estas agnoskitaj skribaj lingvoj ("oficialaj literaturaj lingvoj") en Ganao.

### Nombro de ŝtate subtenataj lingvoj 
La angla estas la oficiala lingvo, sed ankaŭ naŭ aliaj lingvoj de Ganao estas oficiale antaŭenigataj kaj uzataj en bazaj kaj mezgradaj lernejoj. Diversaj publikaĵoj aperas en ĉi tiuj lingvoj:

* akana (foje kiel *twi*), kun ashanti, fante, nzima, akuapem, akyem-bosome, kwahu, ahafo, asen, ...)
* dagara-vale (angle dagaare-waale), parolata en la supra okcidenta regiono
* dagbana (angle dagbane), parolata en la norda regiono
* dangba (angle dangbe), parolata en kaj ĉirkaŭ la ĉefurbo Akrao
* evea (angle ewe), parolata en la regiono Volta
* gaa, parolata en la regiono de Akrao
* gonja, parolata en la norda regiono
* kasema, parolata en la orienta regiono
* nzema, parolata en la okcidenta regiono

### Nombro de lingvofrankaoj 
Aldone al la angla kiel oficiala lingvo, tri afrikaj lingvoj estas uzataj kiel lingvafrankao:

* En suda Ganao, la influo de la akana etendiĝas preter la ok milionoj da denaskaj parolantoj, ĉar pluraj milionoj da homoj parolas ĝin kiel duan lingvon.
* En orienta Ganao regas la evea lingvo
* En okcidenta Ganao la *mosia*
* La dagomba (kiu estas ankaŭ komerca lingvo) estas ofte uzata inter la islamanoj kaj en norda kaj centra Ganao ĝi ofte estas uzata inter la etnoj hausa kaj fulana.

Plej multaj ganaanoj kreskas plurlingve eĉ antaŭ ol iri al lernejo kaj poste ankaŭ lernas la loke regantan lingvon la akanan (80 %) kaj/aŭ la anglan (70 %) en la lernejo. Ne malofte ganaanoj flue parolas tri ĝis kvin lingvojn. Multaj lingvoj en Ganao estas minacataj, ĉar la nombro de parolantoj konstante malpliiĝas. La ĉefaj kaŭzoj estas la pli granda socia prestiĝo de unuopaj lingvoj (ekzemple la akana lingvo kiel la lingvo de komerco), intergentaj geedziĝoj kaj la migrado de parolantoj al grandaj urboj, kie infanoj transprenas la lingvon de la plimulto. Krome, la franca akiris pli da graveco flanke de la registaro, precipe en la eduka sistemo.

### La angla 
La oficiala lingvo de Ganao estas la angla, lingvo kiu estas denaska nur de eta malplimulto de ganaanoj. La kialo por elekti la anglan kiel oficialan lingvon estas la eksterordinare granda nombro de diversaj lingvoj kaj dialektoj en Ganao. Norda kaj Suda Ganao estas lingve apartigitaj en malsamaj lingvaj familioj, la gura lingvaro en la nordo kaj la kvaa lingvaro en la sudo.

La angla lingvo estas ofte deviga instrulingvo en la supera edukado kaj en multaj lernejoj, ĉefe privataj lernejoj, kaj infanoj estas punataj se ili parolas sian denaskan lingvon. Kiel lingvo de la nacia politiko, edukado kaj internacia ekonomio, oni asocias ĝin kun disvolviĝo kaj progreso, kvankam ekzemple kuracistoj kaj sanprofesiuloj estas trejnitaj en la angla kaj ofte renkontas komunikajn problemojn dum sia staĝo en hospitaloj, kie pacientoj venas el la tuta lando. Ili ankaŭ ne povas kompreni la tipan "kamparan" lingvouzono de la akana parolata de maljunaj pacientoj. Alia ekzemplo estas la evoluiga sektoro en Ganao, kie la komuniklingvo tre ofte estas la angla kaj kie multaj NRO-j kaj okcidentaj organizaĵoj ofte ekskludas ne-anglalingvanojn. Lokaj radiostacioj ja ĉirkaŭbrakis la ganaajn lingvojn kio permesas precipe por ganaanoj, kiuj ne havis la ŝancon lerni la anglan, havi aliron al informoj kaj aŭdigi sian voĉojn en publikaj debatoj..

### Esperanto en Ganao 
Estas Ganaa Esperanto-Movado kun neformalaj rilatoj al UEA. Vidu ankaŭ liston Ganaaj esperantistoj.

Funkcias turismo-servo por esperantistoj, kiu estas prezentata en Fejsbuko http://www.facebook.com/pages/Esperanto-Turismo-Ganao/173708806047585 kaj havas du retejojn http://www.esperantoturismogh.blogspot.com/, http://www.esperantoturismogh.webs.com/ .[eta|200px|Subtenanto de la futbalteamo el **Ganao**, kiu en 2006 unuafoje partoprenis la [Futbala Mondpokalo 2006|Futbalan Mondpokalon en Germanio.]]

Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 2-an ĉapitron "Du fabeloj el Ganao" al komentoj kaj priskriboj pri Ganao, antaŭ rakonti du popolajn fabelojn, nome unu pri kiel homoj povas lerni kaj la dua pri belulino kiu estas dezirata de multaj viroj. Ekzemple ŝi mencias eksportojn el oro (kaj el tie iama nomo "Bordo Ora"), el kakao, baŭksito kaj popolan heroon aŭ malheroon, nome Anansi, ĉu homo ĉu araneo.

En Ganao ekzistas ekde 2023 oficiala aprobo por enkonduki Esperanton en kvin lernejoj en la ĉefurbo Akrao. Estis subskiribita oficiala letero flanke de la municipa fako pri edukado de Akrao pri difinitaj pilotaj lernejoj.

## Kulturo 
### Literaturo 
Inter la plej konataj nuntempaj verkistoj troviĝas ofte en la ganaa diaspora: Ayi Kwei Armah, Benjamin Kwakye, Yaa Gyasi, Nana Oforiatta Ayim, Mary Ashun, Ayesha Harruna Attah, Isaac Ayertey, Nana Achampong, Kwei Quartey.

### Muziko 
Hajlajfo (angle *highlife*) estas danca kaj muzika stilo en Ganao kaj Sieraleono, kiu estas trovebla ankaŭ en aliaj okcidentafrikaj landoj. La originoj de hajlajfo troviĝas en la 1920-aj jaroj precipe en Ganao. Ekde ĉi tie la stilo disvastiĝis en aliajn landojn de Okcidentafriko. Karakterize por hajlajfo estas elementoj el la ĵazo kaj la uzado de malsamaj gitaroj.

Fine de la 1990-aj jaroj, nova generacio de artistoj malkovris la tiel nomatan *Hiplife (elp. Hiplajf)*, kiu esence estis hiphopo kantata en la ganaa loka dialekto subtenata de elementoj de la tradicia hajlajfo.

En la malfruaj 2000-aj jaroj, nova generacio de artistoj enkondukis la afro-ritmojn en la ganaa muzika scenejo, kiu plejparte nomiĝas afro-popmuziko kaj ĝi fariĝis parto de la ganaa muzika kulturo.eta|774x774ra|Fotokunmetaĵo de turistaj lokoj en Ganao

## Referencoj 
## Literaturo 
* Anonimo 1957; Nova sendependa ŝtato: Ghana; *Geografia Revuo* 2(2); 24-25.

## Vidu ankaŭ 
* Aŝantioj, anufoj kaj anumoj, iuj el la etnoj de Ganao
* Kofi Annan, fama ganaano

## Eksteraj ligiloj 
*  
*  faktoj pri Ganao 
*  paĝoj de la Ganaa registaro
*  interreta portalo pri Ganao
*  la parlamento de Ganao


Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1957