Granda paruo

**Granda paruo** (*Parus major*) estas paseroforma birdo en la familio Paruedoj. Ĝi estas loĝanta birdo kaj plejparto el ili ne migras.

## Aspekto 
Estas tre facile rekonebla birdospecio kaj krome maltimida, do facile rigardebla. **Nigraj kapo kaj kolo, blankaj vangoj kaj orelkovriloj, flavaj subaj partoj kun nigra streko** tre kontrasta ĉe la flavo de la gorĝo al la ventro, olivverda dorso. Ĉe virbirdoj la ventra streko estas pli larĝa. Ili havas blankajn flugilstrion kaj eksterajn vostoplumojn. Ĉe junuloj nigro estas anstataŭata de bruna kaj blanka de flava.

## Aliaj karakterizaĵoj 
* Longeca 12–14&nbsp;cm.
* Enverguro 21–23&nbsp;cm.
* Ovoj: 6-12
* Pezo: 16-21 g.

## Disvastiĝo kaj habitato 
[eta|*Parus major cinereus*, subspecio de [Javo, Indonezio]]

Tiu palearktisa specio vivas en la tuta Eŭropo, escepte de Islando kaj norda Skandinavio, nordokcidenta Afriko, tio estas norda Maroko kaj Alĝerio kaj moderklimata Azio, de Turkio kaj Mezoriento ĝis plej parto de Ĉinio, Koreio kaj Japanio, dua populacio el Irano al norda Barato kaj Sudorienta Azio kaj Indonezio ĝis Borneo, dum alia populacio loĝas en la suda Barato. Estas la plej granda kaj la plej ofta el la paruedoj en tiuj landoj.

La prefera medio por tiu birdo estas parko, t.e. mezarbaraj pejzaĝoj, ĝardenoj, heĝsemitaj kamparoj. La homa aktiveco ne ĝenas ĝin, kaj oni povas vidi grandan paruon ĝis urba centro, se tie ĝi trovas sufiĉe kavojn por nesti kaj arbojn por sin nutri.

La Granda paruo estis nesukcese enmetita en Usono; oni liberigis birdojn ĉe Cincinnati inter 1872 kaj 1874 sed ili ne setlis. Birdoj estis enmetitaj poste en la Provinco Almaty de la aktuala Kazaĥio en 1960-61 kaj setlis, kvankam la nuna statuso estas neklara.

## Reproduktado 
eta|*Parus major major*

En la dua mezo de aprilo la granda paruo demetas de ses ĝis dekdu (sed plej ofte 7 aŭ 8) ovojn blankajn kun ruĝaj punktoj, kiujn la ino sola kovos dum du semajnoj. Foje grandaj ovodemetadoj estas tasko de du inoj. Ĝi nestas en arbaj kavoj sed ankaŭ en artefaritaj nestejoj (nestoskatoloj), muroj, rokfendoj ktp. En la okazo, truo de nestejo devas esti ronda, kaj vasta ĝuste 32&nbsp;mm. 
[maldekstra|eta|Transporto de nestomaterialo fare de la raso *stupae* ĉe [Kullu Distrikto de Himaĉal Pradeŝ, Barato.]]

La idoj malkutime inter birdoj havas plumaron kun koloroj similaj al plenkreskuloj pro la karotenoido. La nuko estas flava kaj allogas la atenton de la gepatroj per ultraviola reflektado. Tiu makuleto blankiĝas post la unua mudo je la aĝo de du monatoj, kaj malpliiĝas poste.

## Nutrado 
La nutraĵo estas tre varia, ĝi manĝas ĉiujn specojn de insektoj, araneoj, vermoj, al kiuj ĝi aldonas dum vintro semojn, berojn kaj fruktojn. Ĝi estas ofta vizitanto de birdaj nutrejoj dum vintro.

[eta|Raso *stupae* manĝanta en foliaro en [Kalkato, Okcidenta Bengalo, Barato.]]
La Granda paruo estas ĉefe insektovoruloj. Ili preferas proteinriĉajn raŭpojn dum la reprodukta sezono por manĝigi sian idaron. Studo publikita en 2007 pruvis, ke la Granda paruo helpas malpliigi la damaĝon fare de raŭpoj en pomĝardenoj je 50 %. En Anglio, Grandaj paruoj lernis rompi la ŝtopkovrilojn de la boteloj de lakto liveritajn ĉe hejmoj por atingi la flosantan kremon supre.

### Voĉo 
Ĝi estas, kiel aliaj paruoj, kantobirdo, kaj havas grandan varion de alvokoj, el kiuj la plej familiara estas io kio sonas al angloparolantoj kiel "tiĉa, tiĉa", ankaŭ kvazaŭ knaranta ĉarumo. En la Unua Movo de la simfonio de Anton Bruckner nome 4a Simfonio oni aŭdas kelkajn kantojn de Granda paruo kune en tre realisma maniero. Interese, la Grandaj paruoj Great de la du sudaziaj grupoj de rasoj ne rekonas la alvokojn de la moderklimataj Grandaj paruoj, kaj eble ili devus esti aparta specio.

## Taksonomio 
La Granda paruo estis origine priskribita laŭ ties nuna scienca nomo de Linnaeus en lia verko de la 18a jarcento, *Systema Naturae*. La scienca nomo devenas el la Latina *parus* "paruo" kaj *maior* "plej granda".
[eta|maldekstra|Raso *stupae* ĉe [Kullu Distrikto de Himaĉal Pradeŝ, Barato.]]

La Granda paruo havas multajn rasojn, sed ĉiu eniras en tri grupoj. La Grandaj paruoj en moderklimataj Eŭropo kaj Azio estas ĝenerale verdaj supre kaj flavaj sube. La Grandaj paruoj en Ĉinio, Koreio, Japanio kaj la sudorienta Rusio estas verdaj supre kaj blankaj aŭ flavnuance blankaj sube, kaj la Grandaj paruoj en Barato kaj la sudorienta Azio estas grizaj supre kaj blankecaj sube.

## Referencoj 
## Gallery 

Dosiero:Great Tit I IMG 3112.jpg|Raso *stupae* ĉe Kullu Distrikto de Himaĉal Pradeŝ, Barato.
Dosiero:Great Tit- Kolkata I2 IMG 5904.jpg| Raso *stupae* ĉe Kolkata, Okcidenta Bengalo, Barato.
Dosiero:Great Tit- Kolkata I2 IMG 5877.jpg| Raso *stupae* ĉe Kolkata, Okcidenta Bengalo, Barato.
Dosiero:Great Tit C.jpg‎|Manĝante predon. Raso *stupae* ĉe Kullu Distrikto de Himaĉal Pradeŝ, Barato.
Dosiero:Cinereous Tit (Parus major cinereus) in Kawal, AP W IMG 2101.jpg| Raso *stupae* ĉe Natura Rifuĝejo Kawal, Barato.
Dosiero:Parus major 1 (Marek Szczepanek).jpg|Masklo
Dosiero:Parus major m.jpg|Masklo
Dosiero:Great Tit (Parus major) 1.jpg|Ino
Dosiero:Parus major g1.jpg|Tre pala ino
Dosiero:Parus major cinereus Gujarat.jpg| Raso *stupae*
Dosiero:Great Tit fledgeling.jpg|Ido
Dosiero:Parus major nest1.jpg|Nesto kun idoj
Dosiero:Parus major excelsus MHNT 232 Aïn Béïda Algerie.jpg|Ovoj
Dosiero:Parus major01.jpg|Birdo manĝanta el mano
Dosiero:Greattitcook.JPG|Granda paruo montranta maltimon
Dosiero:Vogelfloehe.2.jpg|Puloj el nesto de *P. major*, eble *Ceratophyllus pullatus* (kvadrato estas 5 x 5&nbsp;mm)
Dosiero:Musvit.jpg|Granda paruo

## Vidu ankaŭ 
* Blua paruo
* Nigra paruo
* Tufparuo

## Eksteraj ligiloj 
* http://ptaci.webzdarma.cz/index.php?browser=nn&menutype=Reduced&special=None&action=Detail&skupina=Druh&detail=S%FDkora+ko%F2adra|  
* http://www.dofbasen.dk/ART/art.php?art=14640 
* http://www.rozhlas.cz/hlas/pevci-p/_zprava/29553| 
* http://www.priroda.cz/lexikon.php?detail=223| 

* RSPB retejo
* Kanto
* BBC informaro
* (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 
Pliaj bildoj:
* Filmetoj de Granda paruo  ĉe Interreta Birdokolekto
* Fotoj de Granda paruo 
* Rigardu en la nesto

Kategorio:Paruedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azerbajĝano