Marĉkoloniigado

**Marĉkoloniigado** signifas la kultivigado de la regiono aŭ areo por setlado de homoj en marĉareoj.

## Historio 
Dum diversaj periodoj de la historio de la homaro marĉaj humidaj grundoj estas malfermitaj pro setlejoj kaj agrikulturo. En tiu celo la setlado dum la neolitiko aŭ la bronza epoko (palafito) povas esti ankaŭ nomata marĉkoloniigado kaj ankaŭ la senakvigado de la Forum Romanum fare de Cloaca Maxima en Romo− tie troviĝis antaŭe marĉo, en kiu multaj mortintoj estis entombigitaj. Same la legenda Lacus Curtius, terfendo, en kiu Marcus Curtius saltis obeante la oraklon kaj forturni malfeliĉon al Romo.

Ĝis la mezepoko marĉaj areoj ofte nur estis uzataj ĉe iliaj randoj. Ekde la mezo de la 18a jarcento komencis la tendencon al koloniigado de la ĝis tiam ne uzataj marĉoj ĉefe pro helpi la ŝtaton ricevi pli da enspezojn kaj sendependecon de aliaj ŝtatoj. La en la marĉoj nove setlitaj agrikultivistoj, ofte simplaj servistoj kaj servistinoj, kiuj pro la espero ricevi propraĵon kaj liberigon de la impostoj kaj militservo, havis malfacilan sorton. La platdiĉa proverbo valoris en ĉiuj marĉaj regionoj: „Den Eersten sien Dod, den Tweeten sien Not, den Drütten sien Brod“* (por la unua morto, por la dua mizero kaj por la tria (generacio) pano).

## Fehn-setlejo 
eta|upright|kanalo en Großefehn

La Fehn-kulturo povas esti rigardata kiel formo de enlanda koloniigado, ĉar ĝi evoluigis ĝis tiam neloĝataj regionoj por relative intensa loĝado. Ĝi rilatas al Kanalkonstruado kaj detorfigado kaj evoluiĝis en Nederlando. Tie la plej maljuna kolonio estas Oude Pekela, kiu fondiĝis en la jaro 1599. En Holando oni detorfigis malaltmarĉoj jam ekde la malfrua mezepoko ofte sen konsideri la minaco de inundoj. En la orientaj nederlandaj provincoj, Groningo, Drento kaj Overiselo oni komencis en la 16a jarcento detorfigi la pluvmarĉoj por gajni torfon. Unue oni fosis kanalojn kaj flankkanalojn.
[eta|haŭlita ŝipo antaŭ la Von-Velen-instalaĵo en [Papenburg (Splitting dekstre)]]
„Ideala“ Fehn-sedlejo konsistis en Nederlando kaj Germanujo el unu aŭ pluraj en la marĉo fositaj kanaloj, kiuj estis ŝipeblaj, ĉe kiuj estis konstruitaj vicoj da simplaj domoj. La kanaloj servis unue por deakvigado de la marĉo, al la fortransporto de la torfo per haŭlitaj ŝipoj kaj altransporto de konstrumaterialoj, sterkaĵoj ktp. La domoj estis simplaj kaj unuecaj. La domoj aspektas kiel sur perla ŝnuro. La plej juna el tiuj setlejoj estas Hinrichsfehn, kiu nur jam fondiĝis post 1945.
La plej multaj setlejoj kun la nomparto „Fehn“ estas en Orienta Frislando (iama distriktaro Aurich) kaj en la ĉelimaj regionoj kun la distriktoj Ammerland (Augustfehn, Friedrichsfehn, Petersfehn, Cloppenburg (Elisabethfehn, Kamperfehn, Kartzfehn), Emsland (Fehndorf, Wittefehn) kaj Oldenburg (Moslesfehn).

La vivkondiĉoj de la unuaj setlantoj estis mizeraj. Kiel loĝejo servas primitivaj kabanoj el turfoj. La nutrado estis monotona. La vivnivelo pliboniĝis dum la jaroj.

## Koloniigitaj marĉaj regionoj 
En Germanujo ne estis en multaj regionoj marĉkolonizado.

### Teufelsmoor apud Bremeno 
La iniciativo por la koloniigado de la Teufelsmoor (marĉo de la diablo) venis de la princlando Braunschweig-Lüneburg. 1751 Jürgen Christian Findorff estis komisiita okupiĝi pri la marca koloniigado. En 1771 li ricevis la titolon „Moorkolonisator“ (marĉa kolonizatoro).

Unue li fosigis en la marco multajn kanalojn kaj fosaĵojn. Ili servis al la deakvigado kaj protektu kontraŭ inundoj. Per la kanaloj estiĝis bonan trafikreton. Pro manko de stratoj la unuaj setlantoj oni devas konstrui kaj flegi la akvejoj. El tiu tempo ankaŭ estas la Hamme-Oste-kanalo (1769–1790) kaj Oste-Schwinge-kanalo (ekde 1772).

En la jaroj inter 1750 kaj 1782 ekestis 36 vilaĝoj kun 722 bienoj kaj ĉ. 3000 loĝantoj kaj Findorff konstruigis lernejojn kaj preĝejojn.
Al la marĉkolonioj apartenas:

* Wörpedorf, 1751 (ekde 1974 parto de Grasberg)
* Eickedorf, 1753 (ekde 1974 parto de Grasberg)
* Ströhe, 1755 (hodiaŭ parto de Hambergen)
* Heudorf,1756 (hodiaŭ Heudorfer Straße parto de Worpswede)
* Rautendorf, 1762 (ekde 1974 parto de Grasberg)
* Lünigsee, 1763 (1929 parto de Westerwede, 1937 parto de Worphausen, 1974 parto de Lilienthal)
* Lüninghausen, 1764 (1929 parto de Westerwede, 1937 parto de Worphausen, 1974 parto de Lilienthal)
* Worphausen, 1764 (1974 parto de Lilienthal)
* Westerwede, 1764 (1937 parto de Worphausen, 1974 parto de Lilienthal)
* Hüttendorf, 1776 (hodiaŭ Hüttendorfer Straße en Worpswede)
* Moorende, 1778 (1937 parto de Worphausen, 1974 parto de Lilienthal)
* Mooringen, 1778 (1937 parto de Worphausen, 1974 parto de Lilienthal)
* Iseler, 1780 (hodiaŭ Iselersheim, seit 1974 parto de zu Bremervörde)
* Neuendamm, 1780 (hodiaŭ Iselersheim, ekde 1974 parto de Bremervörde)
* Hŭfeld, 1789 (hodiaŭ parto de Grasberg)
* Posthausen, 1790
* Adolphsdorf, 1800 (ekde 1974 parto de Grasberg)
* Schlußdorf, 1800 (hodiaŭ parto de Worpswede)
* Schrötersdorf, 1805 (hodiaŭ Schrötersdorfer Weg en Lilienthal)
* Neu Mooringen, 1808 (1929 parto de Mooringen, 1937 parto de Worphausen, 1974 parto de Lilienthal)

### Granda Marĉo apud Bremervörde 
Ekde 1782 Findorff daŭrigis en la regiono de Bremervörde. En la iama Granda Marĉo.

### Granda Marĉo apud Gifhorn 
En la Granda Marĉo apud Gifhorn je iniciativo de la princelekejo Braunschweig-Lüneburg fondiĝis la marĉa kolonio Neudorf-Platendorf 1796.

### Emsland 
Multaj setlejo datiĝas el la jaro 1788:

# Adorf, 1784 (komunumo Twist)
# Alte Picardie, 1647 (komunumo Osterwald)
# Altenberge (Haren), fondita je la 29a de aŭgusto 1810
# Breddenberg, 1788
# Fehndorf, 1912 fondita
# Gehlenberg, 1788 (komunumo Friesoythe)
# Heblermeer, 1788 (komunumo Twist)
# Hesepertwist, 1784 (komunumo Twist)
# Lindloh (Haren), 1788
# Neubörger, 1788
# Neulehe, 1788
# Neudersum, 1788 (komunumo Dersum)
# Neudörpen, 1788 (komunumo Dörpen)
# Neue Picardie, 1775 (komunumo Osterwald)
# Neurhede, 1788 (komunumo Rhede)
# Neusustrum, 1788 (komunumo Sustrum)
# Neuversen, 1788 (komunumo Meppen)
# Neuvrees, 1788 (komunumo Friesoythe)
# Papenburg, 1631
# Rühlertwist, 1788 (komunumo Twist)
# Rütenbrock, 1788
# Schwartenberg (Haren), 1788

### Ammerland 
# Augustfehn (komunumo Apen)
# Friedrichsfehn (komunumo Edewecht)
# Kleefeld (komunumo Edewecht)
# Süddorf (komunumo Edewecht)
# Hogenset (komunumo Edewecht)
# Husbäke (komunumo Edewecht)
# Jeddeloh II (komunumo Edewecht)
# Mosleshöhe (komunumo Edewecht)
# Wittenriede (komunumo Edewecht)
# Petersfehn I (komunumo Bad Zwischenahn)
# Petersfehn II (komunumo Bad Zwischenahn)
# Karlshof (urbo Westerstede)

### Cloppenburg 
# Ahrensdorf
# Benthullen
# Edewechterdamm
# Elisabethfehn
# Glaßdorf
# Heinfelde
# Hülsberg
# Kamperfehn
# Kartzfehn
# Ostland
# Overlahe

### Oldenburg (distrikto) 
# Harbern I (komunumo Wardenburg)
# Harbern II (komunumo Wardenburg)
# Moslesfehn (komunumo Wardenburg) La dana reĝo Friedrich 5a kaj sia kanceliero Johann Hartwig Ernst von Bernstorff provis altiri setlantojn el suda Germanujo. Oni promesis al la kolonizantoj domon kaj la unua ekipaĵo plus mono. La homoj el Palatinato, Badeno, Virtembergo kaj Heslando nek trovis domojn nek ekipaĵon kaj ankaŭ nek monon. Multaj tuj reiris malgraŭ la malpermeso. La aliaj baldaŭ rimarkis, ke ilia nova posedaĵoj estis tro malgranda por bone vivteni familion. La tiamaj lokoj nomiĝis la la reĝo Friedrichsholm kaj Friedrichsau aŭ laŭ sia filo (Prinzenmoor, Christiansholm), pate ankaŭ simple Neubörm, Westscheide aŭ simple „Kolonie“ kiel la hodiaŭa vilaĝparto de Handewitt.

## Vid ankaŭ 
* Friedländer Große Wiese
* Internacia naturparko Bourtanger Moor-Bargerveen

## Literaturo 
* Johanna Linder, Andreas Marschner: „Moorker in Muffrika“ – *Perspektiven und Prozesse ländlichen Lebens in Geest und Moor des Niederstifts Münster im ausgehenden 18. Jahrhundert* , Historisches Seminar Hannover – Lernwerkstatt Geschichte, 2000
* Florian Sepp/Claudius Stein: *Trockenlegung des Erdinger Mooses*, in: Historisches Lexikon Bayerns
* Ferdinand von Bodungen, *Ueber Moorwirtschaft und Fehncolonien''. F. Brecke Verlag 1861 Digitalisat

## Eksteraj ligiloj 
* Emsland Moormuseum 
* Moormuseum Moordorf
* Moor- und Fehnmuseum Elisabethfehn
* Torf- und Siedlungsmuseum Wiesmoor
* Die Moorkultivierung in Ostfriesland
* Die Moorkultivierung in Nordwestdeutschland
* Deutsche Fehnroute

## Referencoj 
Kolonigado
Kategorio:Medihistorio
Kategorio:Homa geografio