Gispersleben

**Gispersleben** estas urbokvartalo de Erfurto (Germanujo) dividiĝante je la vilaĝeroj *Viti* kaj *Kiliani* - nomitaj laŭ du samnomaj luteranaj paroĥoj - per la rivero Gera. Ambaŭ partoj posedas historian kernon. Okcidente tuŝas la federacia vojo 4, oriente la fervojo inter Erfurto kaj Wolkramshausen kaj norde la germana aŭtovojo A71 kun propra alirejo *Erfurt-Gispersleben*. Nek forgesindas ĉi-kuntekste la Gera-biciklomigradvojo. La nesurkonstruitaj grundoj estas taŭgegaj por kultivado de plantoj. Fine de 2024 ĝi havis 4678 enloĝantojn. Ĝia alteco estas inter 171 kaj 190 metroj.

## Historio 
Estis tie setlejo de la neolitika Bernburg-kulturo. Elfosantoj je la monteto *Kleiner Roter Berg* trovis en 2002 la plej malnovan vilaĝon de Turingujo. Inter ĉi monto kaj Schwellenburg daŭrigis la esplorojn kiam konstruiĝis la aŭtovojo A 71. Jam en 2001 oni malkovris je *Kleiner Roter Berg* tombejon el la tempo de la Reĝolando de la Turingoj (5-a jarcento p.K.). La unua mencio de Gispersleben-Kiliani estis en marto 1143, en dokumento de la erfurta Petra Klostro; de Gispersleben-Viti en marto 1319. La nomo *Gispersleben* eble devenas de muelisto nomiĝinta *Gisbod* aŭ *Gaspartus* (11-a jarcento). La skribmaniero ankaŭ malsamis en la kuro de la historio: troveblas ekz. Gispesleiben, Kispersleben, Gisperschleybin; nuntempe eĉ mokete *Gispi*.

En 1593 la tuto erfurtiĝis. De 1706 Gispersleben estis grava administrada centro *Amt Gispersleben* por 10 apudaj vilaĝoj. La aparteniĝa sorto de Erfurto de tiam ankaŭ validis por Gispersleben: prusiĝo en 1802; Princlando Erfurto (1807-1813). Dum la militoj kontraŭ Napoleono la enloĝantoj suferas, ekz. en septembro 1813 kiam invadis ĝin 1500 francaj marodemaj kavaleriistoj. De oktobro 1813 Gispersleben troviĝis ene de la sieĝa ringo ĉirkaŭ la france okupita Erfurto. Post la Viena kongreso estis reprusiiĝo de Gispersleben kaj de 8 de ĝi administritaj vilaĝoj (escepte: Stotternheim kaj Schwerborn ekapartenis al la granddukujo Saksio-Vajmaro-Eisenach). Tiutempe gajnis multajn meritojn en la zorgado de la enloĝantoj la oficisto Kästner (1794-1836).

En la 19-a jarcento finfine ponto trans Gera unuigis ambaŭ vilaĝerojn. Anstataŭigis en 1901 la muelejonde Hildebrandt moderna elektra centralo. De la komenco de la 20-a jarcento, Gispersleben iĝis ekskursocelo ripozuma por erfurtanoj. Dum krizaj tempoj ĝi iĝis etkomerca centro por nutraĵoj. Eĉ hodiaŭ ĝi senprobleme bicikle kaj piedmarŝe atingeblas; dum la Federacia Ĝardenekspozicio 2021 multaj verdaj zonoj de Gispersleben novaranĝiĝis. En la 10./11.4.1945 estis bataloj en Gispersleben inter Wehrmacht kaj la Usona Armeo. En julio 1950, Gispersleben igis parto de Erfurto. Laŭlonge de la rivero Gera estas parka pejzaĝo kaj etĝardenoj. Kiam meze de la 1970-aj jaroj ekkontruiĝis modernaj loĝturoj en la erfurta nordo, Gispersleben ripozumloke ankoraŭ pli ekgraviĝis por la novaj nord-erfurtanoj. Ĝis la komenco de la 1980-aj jaroj troviĝis sude de Gispersleben bredejoj por porkoj; ĝis la Turniĝo estis proksime de la bieno *Teichmanns Hof* mustardfabriko Born. Post 1989 libera spaco ĝis la norderfurtaj loĝejoj malaperis pro novkonstruaj agadoj. En la 1960-aj jaroj oni forigis la tombejon: pri tio memorigas de marto 2009 informtabulo stelea. Tie estas ankaŭ tomboj por falintaj germanaj kaj usonaj soldatoj; monumento obeliska centre de la parko honoras la soldatojn. Parkrande estas daŭre memorŝtono por Ernst Thälmann kies forigon kelkaj intencis.

## Trafiko kaj ekonomio 
Sur la teritorio de Gispersleben estas hodiaŭ pluraj metiaj zonoj (je la stratoj: *Zittauer Straße,* *Bernauer Straße* kaj *Apoldaer Straße*. Sude de la stacidomo estis ĝis komenco de la 1990-a jaroj la ŝtalfabrikego *Thüringer Stahlbau Erfurt*.  

## Vidindaĵoj kaj kulturo 
Gispersleben havas tri kirkojn - du protestantismajn: preĝejo Sankta Vito (Vitusplatz 4) kaj preĝejo Sankta Kiliano (Zittauer Straße 34) - kaj katolikan preĝejon Sankta Antonio (de 1956). La protestantisma paroĥa centro troviĝas en la domo *Martin-Niemöller-Haus*. Aliaj religiaj ejoj estas domo de la Novapostola eklezio kaj pagodo en eksa lernejo.
Ĉe rivera glitdeklivo de Gera troviĝas la natura monumento *Rote Wand*.

## Gravuloj 
* Johann Heinrich Ehrich (1752–1826), pedagogo aktiva en Rusujo
* Heinrich-Carl Hedrich (1816–1900), maŝinkonstruisto 
* Paul Mahlmann (1892–1963), oficiro kaj armeverkisto 
* Harry Zingel (1963–2009), verkisto

## Literaturo 
* Ortschaftsrat Erfurt-Gispersleben (eld.): *Chronik Gispersleben,* memeldono, Erfurto 2000 
*Hans-Peter Brachmanski: *Pressebeiträge aus den Jahren 1992 bis 2005,* Erfurto 2005

## Eksteraj ligiloj 
* hejmpaĝo *gispi.de*  
* "Gispersleben und Amtmann Kästner" - ĉe: *erfurt-web.de*

## Notoj 
Kategorio:Urbopartoj de Erfurto