Nikola Tesla

eta|240px|Nikola Tesla en sia laboratorio en Colorado Springs je 1900
**Nikola TESLA** (Esperante: **Nikolao TESLO**; naskiĝis la  en Smiljan, Kroatio, tiam parto de Aŭstra imperio, mortis la  en Novjorko) estis serba-usonano fizikisto, inventisto kaj elektro-inĝeniero. Pri lia mortotago estas necerteco de ±1 tago, ĉar oni trovis lin mortintan solan en hotelo.

Tesla jam akiris sperton pri telefonio antaŭ elmigri al Usono en 1884 por labori kun Thomas Edison. Li tuj muntis proprajn laboratoriojn kie li laboris por diversaj elektraj kaj magnetaj aparatoj, inventoj kaj produktaĵoj. Li laboris ankaŭ por George Westinghouse.

Lia plej grava kontribuo al la elektrotekniko estis la utiligo de alterna kurento. Krome li ege laboris pri senkabla komunikado. De 1892 al 1894 li estis vic-prezidanto de la Usona Instituto de Elektraj Inĝenieroj.

Tesla pretendis, ke li inventis radian komunikadon, kaj kontestis la antaŭecon de Guglielmo Marconi. Komence oni opiniis ke la inventinto estis Marconi, tamen en 1943 tribunalo decidis doni patentan rajton al Tesla. La proceso okazis post la morto de Tesla, tial kutime oni trovas Marconi la inventinto, kvankam li mem diris, ke por konstrui radion li utiligis la antaŭajn verkojn de Tesla.

Tesla estis sekretema homo, kio kaŭzis fantaziajn onidirojn pri lia laboro. Iel li povis esti konsiderata de kelkaj kiel ekzemplo de freneza sciencisto. Liaj patentoj enspezigis lin per konsiderindaj monkvantoj, multo el kio estis uzita por financi sian projektojn atingante variajn gradojn de sukceso. Li vivis plej el sia vivo en novjorkaj hoteloj, post sia retiriĝo. Lia verko falis al relativa malhelo post lia morto, sed en 1960 laŭ li estis nomita la teslo, la mezurunuo de magneta indukdenso laŭ la internacia sistemo de mezurunuoj. Tesla ĝuis reaperon en intereso en popola kulturo ekde la 1990-aj jaroj.

Antaŭ sia morto li laboris pri tele-efika batalilo, nomata "mortigaj radioj", kiun li proponis al la usona defenda ministerio, sed detaloj ne estas konataj.

Usona kompanio, kiu produktas novan generacion de elektraj aŭtomobiloj, nomiĝas Tesla Motors omaĝe al la fizikisto.

## Komencaj jaroj (1856–1885) 
[eta|maldekstre|Rekonstruita domo de Tesla en [Smiljan, Kroatio, kie li naskiĝis, kaj la rekonstruita preĝejo, kie lia patro servis. Dum la Jugoslavaj Militoj, kelkaj el la konstruaĵoj estis akre damaĝitaj pro incendioj. Ili estis restaŭritaj kaj remalfermitaj en 2006.]]
eta|altdekstre|Baptatestilo de Tesla, 28a de Junio 1856.
[eta|altdekstre|La patro de Nikola Tesla nome Milutin, pastro de la Orienta [Ortodoksismo|Ortodoksa Eklezio en la vilaĝo Smiljan.]]
Nikola Tesla estis naskita la 10-an de julio (O.S. 28-a de junio) 1856 al serbaj gepatroj en la vilaĝo Smiljan, Aŭstra imperio (nuntempa Kroatio). Lia patro, Milutin Tesla, estis ortodoksa pastro. La patrino de Tesla, Đuka Tesla (naske Mandić), kies patro ankaŭ estis ortodoksa pastro, La prapatroj de Tesla estis de okcidenta Serbio, proksime de Montenegro. En 1861, Tesla ekzamenis la "Pli malaltan" aŭ "Primaran" lernejon en Smiljan kie li studis germanan, aritmetikon, kaj religion. En 1862, la familio Tesla translokiĝis al Gospić, Aŭstra imperio, kie la patro de Tesla laboris kiel pastro. Nikola kompletigis "Pli malaltan" aŭ "Primaran" lernejon, sekvita fare de la "Malsupra Reĝa Gimnazio" aŭ "Porinstruista Lernejo".

En 1870 Tesla translokiĝis al Karlovac (Kroatio) por ekzameni lernejon ĉe Alta Reĝa Gimnazio, kie li estis profunde influita fare de matematika instruisto Martin Sekulić. Li finis kvarjaran programon en tri jaroj kaj diplomiĝis en 1873.

En 1874 Tesla evitis esti rekrutita en la Aŭstria-hungara armeo en Smiljan forkurante al Tomingaj, proksime de Gračac. Tie li esploris la montojn en la vestaro de ĉasisto. Tesla diris ke tiu kontakto kun naturo igis lin pli forta, kaj fizike kaj mense. (preskaŭ duoble postulite Tesla iris al Mariboro (nun en Slovenio), kie li laboris kiel desegnisto por 60 guldenoj monate. Li foruzis siajn libertempojn kartolude kun lokanoj surstrate. Nikola suferis pro nervokrizo ĉirkaŭ la sama tempo. (kvankam kelkaj fontoj diras ke li mortis pro koratako). Dum tiu jaro, Tesla instruis grandan klason de studentoj en sia iama lernejo, Alta Reĝa Gimnazio, en Gospić.

En 1881, Tesla translokiĝis al Budapeŝto por labori ĉe Ferenc Puskas ĉe telegrafia societo, la Budapeŝta Telefona Entrepreno. Post alveno, Tesla ekkomprenis ke la firmao, tiam sub konstruo, estis ne funkcia, tiel ke li laboris kiel desegnisto en la Centra Telegrafa Oficejo anstataŭe. Post kelkaj monatoj, la Budapeŝta Telefoncentralo iĝis funkcia kaj Tesla estis asignita al la ĉefa elektrista posteno. Dum sia dungado, Tesla faris multajn plibonigojn al la ekipaĵo de la ĉefa stacidomo kaj asertis esti perfektiginta telefonripetilon aŭ amplifilon, kio neniam estis patentita nek publike priskribita. En junio 1884, li translokiĝis al Novjorko kie li estis dungita fare de Thomas Alva Edison por labori por lia Edison Machine Works. La laboro de Tesla por Edison komenciĝis per simpla elektrotekniko kaj rapide progresis al solvado de pli malfacilaj problemoj.

Tesla ricevis proponon por la tasko de tuta restrukturado de la generatoroj de kontinua kurento de la Edisona Kompanio. En 1885, li diris ke li povis restrukturi la malefikajn motorojn kaj generatorojn de Edison, farante plibonigon en kaj servo kaj konsumo. Laŭ Tesla, Edison rimarkigis, "Estas kvindek mil dolaroj por vi – se vi faras ĝin" Anstataŭe, Edison ofertis al Tesla plialtigon de 10 usonaj dolaroj super la 18dolara semajnsalajro; Tesla rifuzis la oferton kaj tuj eksiĝis. La firmao instalis elektrajn lumsistemojn bazitajn sur arkampoloj dizajnitaj fare de Tesla kaj ankaŭ havis dezajnojn por dinamelektraj maŝinkomutiloj, la unuaj patentoj eldonitaj al Tesla en Usono. Ili poste forigis Tesla eksteren lasante lin malriĉega. Li eĉ perdis uzorajton de la patentoj kiujn li generis ĉar li asignis ilin al la firmao ŝanĝe de akcioj.
 
### AK kaj la induktomotoro 
eta|dekstre|altdekstre|Desegno el usona patento 381,968, ilustranta principojn de la alternkurenta indukcia motoro de Tesla
Fine de 1886 Tesla renkontis Alfred S. Brown, inspektoron de Western Union, kaj novjorkan advokaton Charles F. Peck. Ambaŭ havis spertojn en starigado de firmaoj kaj reklamado de inventoj kaj patentoj por financa gajno. Surbaze de la patentoj de Tesla kaj aliaj ideoj ili konsentis subteni lin finance kaj pritrakti liajn patentojn. Kune en aprilo 1887 ili formis la Teslan Elektrokompanion kun interkonsento ke profitoj el generitaj patentoj irus 1/3 al Tesla, 1/3 al Peck kaj Brown, kaj 1/3 por financi evoluon. Tiu nova elektromotoro, patentita en majo 1888, estis simpla mem-starta dezajno kiu ne bezonis kolektoron, tiel evitante ekfunkciigi kaj la altan prizorgadon de konstanta servado kaj anstataŭigi mekanikajn brosojn.

En 1888, la redaktisto de revuo *Electrical World* (elektra mondo), Thomas Commerford Martin (amiko kaj publicisto), aranĝis ke Tesla montru sian alternkurentan sistemon, inkluzive de sia induktomotoro, ĉe la Usona Instituto de Elektraj Inĝenieroj (nun IEEE). Inĝenieroj laborantaj por la Westinghouse Electric & Manufacturing Company informis al George Westinghouse ke Tesla havis realigeblan AK-motoron kaj rilatigis energisistemon - io al kio Westinghouse provis certigi la patentojn. Westinghouse planis ricevi patenton por simila induktomotoro bazita sur senkomutila rotacianta magneta kampo prezentita en artikolo en marto 1888 fare de la itala fizikisto Galileo Ferraris sed decidis ke la patento de Tesla verŝajne kontrolos la merkaton.
[eta|maldekstre|AK dinamo-elektra maŝino de Nikola Tesla (AK elektra generatoro) laŭ patento 390721 de [1888.]]

En julio 1888, Brown kaj Peck negocis licencan interkonsenton kun George Westinghouse por la polifaza induktomotoro kaj transformilaj dezajnoj de Tesla por 60,000 dolaroj en kontanta mono kaj akcioj kaj tantiemon de 2.50 dolaroj je Ak-ĉevalforto produktita per ĉiu motoro. Westinghouse ankaŭ dungis Tesla dum unu jaro por la granda pago de 2,000 dolaroj (52,500 USD en nuntempaj dolaroj) monate por esti konsultisto ĉe la Picburgaj laboratorioj de la Westinghouse Electric & Manufacturing Company.

Dum tiu jaro, Tesla laboris en Picburgo, helpante krei alternkurentan sistemon por funkciigi la tramojn de la urbo. Li trovis la tempon tie frustranta pro konfliktoj inter li kaj la aliaj Westinghouse-inĝenieroj pri kiom plej bone efektivigi AK-potencon. Inter ili, ili decidis por 60-cikla AK sistemo kiun Tesla proponis (por egali la laborfrekvencon de la motoro de Tesla), kvankam ili baldaŭ trovis ke, ĉar la induktomotoro de Tesla povus nur funkcii ĉe konstanta rapideco, ĝi ne funkcios por tramoj. Ili finis uzi DK tiradmotoron anstataŭe.

### Milito de kurentoj 
La alternkurenta laboro de Tesla metis lin firme sur la "AK" flankon de la tielnomita "Milito de Kurentoj," elektrostandarda normigbatalo okazinta inter Thomas Alva Edison kaj George Westinghouse. La patentoj de Tesla, kune kun la aliaj kiujn la firmao de Westinghouse akiris aŭ formis, permesis al Westinghouse konstrui la rivalan AK-sistemon kiu povis konkuri kun la DK-sistemo de Thomas Alva Edison.

En 1893, George Westinghouse gajnis la oferton elektrigi la Mondan Kolumban Ekspozicion en Ĉikago per alterna kurento, forbatante la oferton de Edison elektrigi la foiron per kontinua kurento. Tiu internacia ekspozicio dediĉis konstruaĵon al elektraj ekspoziciaĵoj. Ĝi estis decida okazaĵo en la historio de AK-energio, kiam Westinghouse montris la sekurecon, fidindecon, kaj efikecon de alterna kurento al la usona publiko. Ĉe la Kolumba Ekspozicio, Tesla montris serion de elektraj efikoj antaŭe faritaj ĉie en Ameriko kaj Eŭropo,

eta|maldekstre|220px|George Westinghouse
Antaŭ 1892 la firmao de Edison estis plifirmigita en la konglomeraton General Electric fare de financisto John Pierpont Morgan kaj la nova firmao (tiam tute flankiĝanta al AK-sistemo) estis implikita en provoj kaj malfermitaj bataloj kun Westinghouse Electric. Kvankam patento partumanta interkonsenton estis subskribita inter la du firmaoj en 1896 Westinghouse estis preme senmonigita pro la financa militado. Por sekurigi pruntojn Westinghouse estis devigita reviziti la AK-patenton de Tesla, pri kiuj bankistoj pripensis financan profiton por la firmao (ĉe tiu punkto Westinghouse estis paginta ĉirkaŭ 200,000 dolarojn en licencoj kaj tantiemo al Tesla, Brown, kaj Peck). En 1897, Westinghouse klarigis siajn monmalfacilaĵojn al Tesla en ekstremaj esprimoj, dirante ke se aferoj daŭrigas la manieron kiel ili estas ili jam ne havus la kontrolon de Westinghouse Electric kaj Tesla devus "trakti la bankistojn" por provi kolekti estontan tantiemon. Westinghouse konvinkis Teslan liberigi sian firmaon de la licencada interkonsento pri la AK-patentoj de Tesla en interŝanĝo por ke Westinghouse Electric aĉetu la patentojn por kompleta sumpago de 216,000 dolaroj; kaj establis sian laboratorion en la sudo de la Kvina Avenuo, kaj poste alian ĉe 46 E. Houston Street, en Novjorko. Li ŝaltis sendratajn elektrajn lampojn ĉe ambaŭ lokoj, montrante la potencialon de sendrata potencdissendo. En la sama jaro, li patentis la Teslan induktilon.

Tesla funkciis kiel vicprezidanto de la Usona Instituto de Elektraj Inĝenieroj, la antaŭulo (kune kun la Instituto de Radioinĝenieroj) de la nuntempa IEEE, de 1892 ĝis 1894.

### Rentgenfota eksperimentado 
* Ikso-radioj
Komencante en 1894, Tesla komencis esplori kio li referita kiel radiada energio de "nevideblaj" specoj post kiam li rimarkis difektitan filmon en sia laboratorio en antaŭaj eksperimentoj [67] [68] (poste identigis kiel " rentgenradioj " aŭ " Rentgenaj fotoj "). Liaj fruaj eksperimentoj estis per krimultuboj, malvarma katoda elektra senŝargiĝtubo. Baldaŭ post, multe de la frua esplorado de Tesla - centoj da inventomodeloj, planoj, notoj, laboratoriodatenoj, iloj, fotoj, taksitaj je 50,000 USD - estis perdita en la 5-a Avenua laboratoriofajro de marto 1895. Tesla estas citita fare de The New York Times kiel diranta, "Mi estas tro profunde en funebro por parolo. Kion mi ja diru?" [69] Tesla eble preterintence kaptis Rentgenfotan bildon (datante la de antaŭ proklamo de Wilhelm Conrad Röntgen de decembro 1895 de la eltrovo de rentgenradioj de kelkaj semajnoj) kiam li provis foti Mark Twain prilumitan per Geissler-tubo, pli frua speco de gasa senŝargiĝo-tubo. La nura aĵo kaptita en la bildo estis la metalo ŝlosanta ŝraŭbon sur la fotila lenso. [9] : 134

En marto 1896, post demandosesio de la eltrovo de Wilhelm Conrad Röntgen de Rentgena foto kaj Rentgenfota bildigo (radiografado), [70] Tesla daŭrigis farendaĵo siajn proprajn eksperimentojn enen Rentgenfota bildigo, evoluiganta altan energion ununura fina elektrontubo de sia propra dezajno kiu havis neniun celelektrodon kaj tio laboris de la produktado de la Tesla Volvaĵo (la moderna esprimo por la fenomeno produktita per tiu aparato estas bremstrahlung aŭ bremsanta radiadon). En lia esplorado, Tesla elpensis plurajn eksperimentajn aranĝojn por produkti Rentgenradiojn. Tesla diris ke, kun liaj cirkvitoj, la "instrumento faras ... rajtigi tian generi rentgenradiojn de multe pli granda potenco ol akireble per ordinara aparataro."

Tesla notis la danĝerojn de laborado kun lia cirkvito kaj unu-nodo X-radi-produkti aparatojn. En liaj multaj notaĵoj pri la frua enketo de tiu fenomeno, li atribuis la haŭtlezon al diversaj kialoj. Li frue kredis ke tiu difekto en la haŭto ne estis kaŭzita de la rentgenradioj, sed de la ozono generita en kontakto kun la haŭto, kaj laŭ pli malgranda mezuro, de nitrita acido. Tesla neĝuste kredis ke Rentgenradioj estis longitudaj ondoj, kiel ekzemple tiuj produktitaj en ondoj en plasmo. Tiuj plasmo-ondoj povas okazi en fort-liberaj kampoj.

La 11an de julio 1934, la New York Herald Tribune (Nova York Herald Tribune) publikigis artikolon pri Tesla, en kiu li memoris okazaĵon kiu foje okazus eksperimentante per liaj unu-elektrodaj elektrontuboj; minutpartiklo derompus la katodon, pasus for el la tubo, kaj fizike frapus lin. "Tesla diris li povis senti akran bruldolorantan doloron kie ĝi membrigis lian korpon, kaj denove ĉe la loko kie ĝi pasis." En komparado de tiuj partikloj kun la pecetoj da metalo projekciita per lia "elektra pafilo", Tesla diris, "La partikloj en la trabo de forto ... vojaĝos multe pli rapide ol tiaj partikloj ... kaj ili vojaĝos en koncentriĝoj."

## Bildaro 

|Serbia monbileto omaĝa al Tesla
Dosiero:Statue of Nikola Tesla in Niagara Falls State Park.jpg|

## Notoj 
### Fontoj 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Lomas, Robert, *The Man who Invented the Twentieth Century*. Lecture to South Western Branch of Institute of Physics.
* Martin, Thomas Commerford, *The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla*, New York: The Electrical Engineer, 1894 (3a Eld.); represita de Barnes & Noble, 1995
* Penner, John R.H. *The Strange Life of Nikola Tesla*, korupta versio de "My Inventions."
* Pratt, H., *Nikola Tesla 1856–1943*, *Proceedings of the IRE*, Vol. 44, Septembro 1956.
* Anil K. Rajvanshi, *Nikola Tesla&nbsp;– The Creator of Electric Age*, Resonance, Marto 2007.
* Weisstein, Eric W., *Tesla, Nikola (1856–1943)*. Eric Weisstein's World of Science.
* Dimitrijevic, Milan S., *Belgrade Astronomical Observatory Historical Review*. Publ. Astron. Obs. Belgrade, 162–170. Also, *Srpski asteroidi, Tesla *. Astronomski magazine.
* Roguin, Ariel, *Historical Note: Nikola Tesla: The man behind the magnetic field unit*. J. Magn. Reson. Imaging 2004;19:369–374. 2004 Wiley-Liss, Inc.
* Sellon, J. L., *The impact of Nikola Tesla on the cement industry*. Behrent Eng. Co., Wheat Ridge, Colorado. Cement Industry Technical Conference. 1997. XXXIX Conference Record., 1997 IEEE/PC. Page(s) 125–133.
* Valentinuzzi, M.E., *Nikola Tesla: why was he so much resisted and forgotten?* Inst. de Bioingenieria, Univ. Nacional de Tucuman; Engineering in Medicine and Biology Magazine, IEEE. July/August 1998, 17:4, pp.&nbsp;74–75.
* Secor, H. Winfield, ''Tesla's views on Electricity and the War*, Electrical Experimenter, Volume 5, Number 4 August 1917.
* Florey, Glen, *Tesla and the Military*. *Engineering* 24, 5 December 2000.
* Corum, K. L., J. F. Corum, *Nikola Tesla, Lightning Observations, and Stationary Waves*. 1994.
* Corum, K. L., J. F. Corum, kaj A. H. Aidinejad, *Atmospheric Fields, Tesla's Receivers and Regenerative Detectors*. 1994.
* Meyl, Konstantin, H. Weidner, E. Zentgraf, T. Senkel, T. Junker, and P. Winkels, *Experiments to proof the evidence of scalar waves Tests with a Tesla reproduction*. Institut für Gravitationsforschung (IGF), Am Heerbach 5, D-63857 Waldaschaff.
* Anderson, L. I., *John Stone Stone on Nikola Tesla's Priority in Radio and Continuous Wave Radiofrequency Apparatus*. The AWA Review, Vol. 1, 1986, pp.&nbsp;18–41.
* Anderson, L. I., *Priority in Invention of Radio, Tesla v. Marconi*. Antique Wireless Association monograph, March 1980.
* Marincic, A., and D. Budimir, *Tesla's contribution to radiowave propagation*. Dept. of Electron. Eng., Belgrade Univ. (5th International Conference on Telecommunications in Modern Satellite, Cable and Broadcasting Service, 2001. TELSIKS 2001. pp.&nbsp;327–331 vol.1)
* Page, R. M., *The Early History of Radar*, *Proceedings of the IRE*, Volume 50, Number 5a Majo 1962, (speciala 50a Jariĝo).
* C. Mackechnie Jarvis. *Nikola Tesla and the induction motor*. 1970 *Phys. Educ.* **5** 280–287.
* *Giant Eye to See Round the World '' (DOC)

## Literaturo 
* 

## Vidu ankaŭ 
* 2244 Tesla

## Eksteraj ligiloj 
* Tesla kaj la "libera energio" 
* Nikola Tesla Museum
* Nikola Tesla
* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque  


Kategorio:Serbaj fizikistoj
Kategorio:Usonaj inventistoj
Kategorio:Radioinventistoj