Planta percepto

[eta|300x300px|Vita ĉiro. Notu kiel la planto etendiĝas al kaj volviĝas ĉirkaŭ la galvanizita drato provizita por tiu celo. Ĉi tiu estas  tre forta tigo kaj ŝajne ne havas alian celon krom subteni la planton. Nenio alia kreskas el ĝi. Ĝi devas etendiĝi mola, tiam volviĝi ĉirkaŭ la drato kaj  sekiĝi kaj malmoliĝi. Vidu pli ĉe [:en:Thigmotropism|tigmotropismo.]]

**Planta percepto** estas la kapableco de plantoj sensi kaj reagi la medion por konsekvence ŝanĝi sian morfologion, fiziologion kaj fenotipon. Aliaj fakoj, ekzemple planta fiziologio, ekologio kaj molekula biologio estas uzitaj por esplori ĉi tiun kapablecon. Plantoj reagas al kemiaĵoj, gravito, lumo, malsekeco, infektoj, temperaturo, oksigeno kaj karbona dioksido, parazita infestiĝo, malsano, fizika interrompo, sono kaj tuŝo.

## Procezoj 
### Malkaŝo 
*Arabidopsis thaliana* povas percepti magnetajn kampojn uzante kriptokromojn. Plantoj ankaŭ povas sensi delokiĝon. Poplaj tigoj povas rimarki reorientiĝon kaj inklinon (ekvilibropercepton).

### Vojaj signaloj 
Estas konate ke vunditaj tomatoj produktas la volatilan odoron metil-jasmonaton kiel alarmon. Plantoj proksimaj tiam povas rimarki la kemiaĵon kaj prepari por la atako, produktante kemiaĵojn kiuj defendas kontraŭ insektoj aŭ allogas predantojn.

#### Elektrofiziologio 
Kvankam plantaj ĉeloj ne estas neŭronoj, ili estas elektre eksciteblaj kaj ili povas montri rapidajn elektrajn reagojn (elektran potencialon) al ekologiaj stimuloj. Ĉi tiuj agaj potencialoj povas influi procezojn kiel aktinbazita citoplasma alfluado, plantorganaj movoj, vundaj reagoj, spirado, fotosintezo kaj florado. Ĉi tiuj elektraj reagoj povas kaŭzi la sintezon de multaj organikaj molekuloj, inkluzive de tiuj, kiuj agas kiel neŭroaktivaj substancoj en aliaj organismoj.

Tiel, plantoj plenumas kondutajn reagojn en ekologiaj, komunikaj kaj ekologiaj kuntekstoj.

### Signala reago 
La akompana reaga konduto de planto estas mediaciata de fitokromoj, kininoj, hormonoj, antibiotika aŭ alia kemia eligo, ŝanĝoj de akva kaj kemia transportado kaj aliaj rimedoj. Ĉi tiuj reagoj estas ĝenerale malrapidaj, daŭrante minimume nombron da horoj plenumi kaj estas plejbone observeblaj per tempopasa kinematografio, sed rapidaj movoj ankaŭ povas okazi. Plantoj reagas al volatilaj signaloj produktitaj de aliaj plantoj. Niveloj de Jasmonato ankaŭ pliiĝas rapide reage al mekanikaj perturboj, ekzemple volvado de ĉiro.

Plantoj havas multajn strategiojn batali pestojn. Ekzemple, ili povas produkti diversajn toksojn (fitoaleksinojn) kontraŭ invadantoj aŭ ili povas kaŭzi rapidan ĉelmorton en invadantaj ĉeloj por malhelpi la pestojn disvastiĝi.

Iuj plantoj kapablas rapide moviĝi: la planto mimozo  (*Mimosa pudica*) direktas malsupren siajn maldikajn foliojn je la plej milda tuŝo kaj karnovoraj plantoj, ekzemple la muŝkaptulo, rapide fermiĝas je la tuŝo de insekto.

En plantoj, la mekanismo responsa por adaptado estas signala transduktado.

Akomodaj reagoj  inkluzivas:
* Aktiva furaĝado por lumo kaj nutraĵoj. Ili faras tion  ŝanĝante sian formon, fiziologion kaj fenotipon.
* Folioj kaj branĉoj lokiĝas kaj orientiĝas reage al lumfonto.
* Kapablo eltrovi grundan volumon kaj konsekvence adapti kreskadon sendepende de nutraĵa havebleco.
* Adapte defendas kontraŭ herbovoruloj.

## Aspektoj de percepto 
### Lumo 
dekstra|eta|250x250px|*La sunfloro*,  ofta heliotropa planto kiu perceptas sunlumon kaj reagas al ĝi malrapide turnante.
Multaj plantorganoj enhavas lumsensivajn kombinaĵojn (fototropinoj, kriptokromoj kaj fitokromoj), ĉiu reagante tre specife al certaj ondolongoj de lumo. Ĉi tiuj lumaj sensiloj informas la planton ĉu estas tage aŭ nokte, kiom longe estas la tago, kioma lumo estas havebla kaj de kie venas la lumo. Ŝosoj kreskas direkte al lumo kaj radikoj kutime kreskas for de lumo. Ĉi tiuj reagoj nomiĝas pozitiva fototropismo kaj negativa fototropismo respektive. Ili estas kaŭzataj de lumsensivaj pigmentoj kiaj fototropinoj kaj fitokromoj kaj la planta hormono aŭksino.
Multaj plantoj manifestas specifajn fenomenojn je specifaj horoj de la tago; ekzemple, certaj floroj malfermiĝas nur matene. Plantoj kontroladas la tempon de la tago per molekula horloĝo. Ĉi tiu interna horloĝo estas ĉiutage agordata al la suna horloĝo per sunbrilo. La interna horloĝo parigita kun la kapableco percepti lumon ankaŭ ebligas al plantoj  mezuri la tempon de la tago kaj sekve kalkuli la sezonon de la jaro. Tiel multaj plantoj  scias kiam floradi. (vidu fotoperiodismon) La semoj de multaj plantoj ŝosas nur post ili estas elmetitaj al lumo. Ĉi tiun reagon efektivigas fitokroma signalado. Plantoj ankaŭ povas sensi la kvaliton de lumo kaj reagi taŭge. Ekzemple, en neintensa lumo, plantoj produktas pli da fotosintezaj pigmentoj. Se la lumo estas tre brila aŭ se pliiĝas la nivelo de danĝera ultraviola lumo, plantoj produktas pli da siaj protektaj pigmentoj kiuj rolas kiel sunŝirmilo.

### Odoro 
Plantoj sensas odorojn proprajn kaj odorojn de apudaj plantoj. Estas konate ke se oni metas ekzemple avokadon en ujon kun matura banano, la avokado maturiĝos rapide ĉar ĝi sensas la etenon eligitan de la banano. Same okazas ĉe aliaj fruktoj.
La parazita planto *Cuscuta pentagona* estas allogata al tomatoplantoj kaj kreskas direkte al ili pro la odoro, ĉefe beta-mirceno, eligata de la tomatoj. Aliflanke kuskuto kreskas for de tritiko, pro la (Z)-3-heksenila acetato kiun tritiko eligas.

Raŭpoj emas eviti foliojn de saliko kiuj estas infestitaj de samspecaj raŭpoj, aŭ kiuj troviĝas apud infestitaj salikoj, ĉar tiuj produktas fenolajn kaj tanajn kombinaĵojn kiuj malbongustigas ilin. Ŝajne la damaĝitaj folioj eligas gasan signalon kiun la apudaj folioj povas sensi. Tia signalo povas persisti unu-du metrojn ĉirkaŭe.

Oni identigis ricevanton por eteno en plantoj. La sola konata ricevanto en 2011.

Multaj plantoj povas tiel signali. Ĉe fazeolo, folioj atakitaj de bakterioj eligas metilan salikilaton dum folioj atakitaj de raŭpoj eligis metilan jasmenaton. Salikata acido agas kiel "defenda hormono" kiu potencigas la imunsistemon. Plantoj produktas ĝin ĉe la atakita punkto por signali tra la vejnoj al la resto de la planto ke bakterioj ĉeestas. La sanaj partoj de la planto reagas por provi haltigi la bakteriojn.

### Gusto 
Plantoj esploras la grundon per la radikoj kiuj sorbas akvon kaj mineralojn. Plantoj reguligas tiom, kiom ili sorbas. Ekzemple, arabidopso sorbas pli da magnezio kiam ili sensas ke la grundo estas pli acida.
La endodermo ĉirkaŭ ĉiu radiko enhavas specifajn ricevilojn por ĉiu mineralo kiuj regas la enprenadon. Tiu estas kvazaŭ la gustado farata de la radikoj.

Plantoj sendas signalojn al siaj verdaj partoj kiam la akvonivelo de la grundo malpliiĝas, kaj plantoj utiligas tian informon por ŝanĝi la formon de la radikoj. Je la komenco de akvomanko, plantoj ofte pliigas radikan kreskadon al pli profundaj tavoloj, serĉante novajn fontojn de akvo. Samtempe plantoj haltigas kreskigi malprofundajn radikojn, kie la tero kutime estas pli seka. Oni ne scias kiel plantoj sensas kie troviĝas akvo kaj decidas kion fari. Tamen oni supozas ke radikoj sendas informon tra la grundo. Ili ankaŭ sendas informon pri kiam flori.

### Tuŝo 
Plantoj sentas tuŝojn, ili distingas varmon kaj malvarmon,
kaj sentas kiam siaj branĉoj moviĝas per la vento. Iuj plantoj, ekzemple vitoj, tuj ekkreskas kiam ili kontaktas objekton, ĉirkaŭ kiu ili povas volvi sin. La muŝkaptilo intence fermas sian faŭkon kiam insekto ekstaras sur ĝiaj folioj. John Burdon-Sanderson malkovris ke tuŝi du harojn ellasigis elektran kurenton similan al tiuj en besta muskolo kiam ĝi kontrahiĝas.

Volkov, post pli ol cent jaroj, montris ke la elektra pulso kaŭzis la fermon de la kaptilo.

## Planta inteligento 
Plantoj ne havas cerbon aŭ neŭran reton, sed reakcioj ene de signaladaj vojoj eble provizas biokemian bazon por lernado kaj memoro aldone al komputado kaj problemsolvado. Estas diskutinde ke la cerbo estas uzita kiel metaforo pri planta inteligento por doni unuigan vidon de signalado.

Plantoj reagas  al ekologiaj stimuloj per movado kaj ŝanĝoj al morfologio. Ili  komunikas dum ili aktive konkursas por rimedoj. Krome, plantoj precize komputas siajn cirkonstancojn, uzas altnivelan analizon de kostoj kaj avantaĝoj kaj faras strikte regatajn  agojn por mildigi kaj limigi diversajn ekologiajn stresojn. Plantoj  ankaŭ kapablas distingi pozitivajn kaj negativajn spertojn kaj  "lerni" (registri memorojn) de siaj pasintaj spertoj. Plantoj uzas ĉi tiun informon por ĝisdatigi sian konduton por supervivi nunajn kaj estontajn defiojn de sia medio.

Planta fiziologio studas  la rolon de signalado, komunikado kaj konduto por kombini datumojn akiritajn ĉe la genetika, molekula, biokemia kaj ĉela niveloj, kun la fiziologio, evoluigo kaj konduto de individuaj organismoj, plantaj ekosistemoj kaj evoluo. La neŭrobiologia vido konsideras plantojn informoprilaborantaj organismoj kun kompleksaj procezoj de komunikado okazantaj tra la individua planta organismo. Ĝi studas kiel ekologia informo kolektiĝas, prilaboriĝas, kuniĝas kaj dividiĝas (sensila planta biologio) por ebligi ĉi tiujn adaptajn kaj kunordigitajn reagojn (planta konduto); kaj kiel  sensaj perceptoj kaj kondutaj eventoj  'memoriĝas' por ebligi prognozojn de estontaj agadoj sur la bazo de pasintaj spertoj. Plantoj, asertas iuj plantaj fiziologoj, estas samgrade altnivelaj laŭ konduto kiel bestoj sed ĉi tiu lerteco estas maskita de la temposkaloj de la reago de plantoj al stimuloj, ofte multaj grandordoj pli malrapidaj ol ĉe bestoj.[Citaĵo bezonata]

Aliaj argumentas ke kvankam plantoj estas kapablaj je adaptado, oni ne nomu ĝin inteligenton, ĉar plantaj neŭrobiologoj dependas unuavice sur metaforoj kaj analogioj argumenti ke kompleksaj reagoj en plantoj nur povas esti produktitaj de inteligento. *"Bakterio povas kontroli sian medion kaj instigi evoluajn procezojn taŭgajn al la cirkonstancoj, sed ĉu tio estas inteligento? Tia simpla adapta konduto povus esti bakteria inteligento sed klare ne estas animala inteligento."* Tamen, planta inteligento kongruas kun difino de inteligento proponita de David Stenhouse en libro pri evoluado kaj animala inteligento kie li priskribis ĝin kiel "adapte varia konduto dum la vivdaŭro de la individuo". Kritikantoj de la koncepto ankaŭ argumentis ke planto ne povas havi celojn post la evolua stadio de planteto ĉar, kiel modula organismo, ĉiu modulo serĉas la proprajn supervivajn celojn kaj la rezulta tutorganisma konduto ne estas centre regata. Paco Calvo Garzon proponis  filozofian vidpunkton pri planta percepto bazita sur la kognoscienco kaj komputila modelado de konscio.

Daniel Chamovitz skribis: La demando devus esti "Ĉu plantoj estas konsciaj?" kaj, fakte jes. Plantoj estas akre konsciaj pri la ĉirkaŭa mondo. Ili konscias sian vidan medion; ili distingas inter ruĝa, blua, ekstreme ruĝa, kaj ultraviola lumoj kaj reagas taŭge. Ili konscias la ĉirkaŭajn aromojn kaj reagas al etetaj kvantoj da volatilaj kombinaĵoj ŝvebantaj en la aero. Plantoj scias kiam ili estas tuŝitaj kaj povas distingi diferencajn tuŝojn. Ili konscias graviton: ili povas ŝanĝi sian formon por certigi ke ŝosoj kreskas supren kaj radikoj kreskas malsupren. Kaj plantoj estas konsciaj pri sia pasinteco: ili memoras pasintajn infektojn kaj la kondiĉojn travivitajn kaj modifas sian aktualan fiziologion baze de tiuj memoroj.

### Komparo al neŭrobiologio 
La sensa kaj reaga sistemo de plantoj estas komparita al la neŭrobiologiaj procezoj de bestoj. Planta neŭrobiologio, malofta misnomo, koncernas plejparte la sensan adaptan konduton de plantoj kaj planta elektrofiziologio.  J. C. Bose ŝajne estas  la unua persono esplori kaj priparoli  neŭrobiologion de plantoj. Multaj plantaj sciencistoj kaj neŭroscientistoj, tamen, opinias ke tiu estas erara, ĉar plantoj ne havas neŭronojn. Planta ekofiziologio priskribas ĉi tiun fenomenon.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Neergaard, Paul (1954) *Atakoj kontraŭ ĝardenplantoj - kaj kiel prilukti ilin*, The Esperanto Publishing Company Ltd, Rickmansworth, (Herts), Anglujo.
* Dagys, Jonas (1979) "Kiel la plantoj kreskas" Scienca Revuo: 30 n-ro 2 (134) 53-62.
* Pontes, Wendel J Teles (2007) "Aleloĥemio - molekula komunikado inter plantoj kaj insektoj" Scienca Revuo: 58 kajero 4 n-ro 211, 222-230.
* 
*
*

## Vidu ankaŭ 
* Aŭksino - Planta hormono kiu mediacias reagojn
* Biosemiotiko - Biologio de senshavaj procezoj
* Eteno - Planta hormono kiu mediacias reagojn
* Fitosemiotiko - Analizo de vegetaj procezoj surbaze de semiota teorio
* Hipersensiva reago - Loka reago al infekto fare de mikroboj
* Osmozo - Metodo transporti akvon ĉe la ĉela nivelo
* Planta evoluada biologio
* Tropismoj - Tipoj de reago al diversaj stimuloj
* Plantoj defendas kontraŭ herbovoruloj - Iuj plantaj reagoj al fizika atako
* Plantoj toleras herbovorulojn
* Rapida planta moviĝo
* Sensaj ricevantoj - Organoj kiuj perceptas
* Stomo - Planta poro kiu reagas al stimulo kaj kiu regas interŝanĝon de gasoj
* Sistema akirita rezistado - Tutplanta rezistado reage al mikrobaj patogenoj kiu okazas post pli frua, loka reago

## Eksteraj ligiloj 
* Miller, Deborah; Whitney Hable; Jennifer Gottwald; Mary Ellard-Ivey; Taku Demura; Terri Lomax; Nick Carpita (1997). Connections: The Hard Wiring of the Plant Cell for Perception, Signalling, and Response.http://www.plantcell.org/cgi/reprint/9/12/2105 The Plant Cell 9(12). Pp. 2105–2117. Reprenis 2006-12-25.
*
*Plant Neurobiology Society 
*Plant Signaling and Behavior Scientific journal for Plant Neurobiology
*Study hints plants have sensibilities
*Plants cannot "think and remember," but there's nothing stupid about them: They're shockingly sophisticated
*How Does a Venus Flytrap Work?

Kategorio:Planta fiziologio
Kategorio:Botaniko