open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diĝeriduo

**Diĝeriduo**, aŭ **didĝeriduo**, estas muzikinstrumento de la blovinstrumenta grupo kiun evoluigis la indiĝena popolo de Nordaŭstralio. Studadoj arkeologiaj pri arto roka nordaŭstralia sugestas ke la popolo aborigena el la regiono Kakadu en la Nordteritorio uzadas la diĝeriduon dum ĉirkaŭ 1500 jaroj. Foje oni distriĝe ludas la diĝeriduon kiel solomuzikilon, tamen la popolo aborigena el la Nordteritorio pli kutime uzas ĝin por akompani dancadon kaj kantadon en ritoj ceremoniaj.

Kutime la diĝeriduo havas cilindran aŭ konusan formon kaj estas ĉirkaŭ 1,2 metrojn longa, kvankam ĝi povas esti de 1 ĝis 2 metrojn longa. Aŭtentaj diĝeriduoj aborigenaj estas produktataj de komunumoj Nordaŭstraliaj kiuj konservadas siajn tradiciojn. Ili kutime uzas arbojn malmollignajn kiujn termitoj kavigis. Oni ankaŭ povas fari diĝeriduojn el tubo plasta, tubo PVC-a, ledo, vitro, agavo, jukao, bambuo kaj aliaj materialoj. Oni povas alfiksi randon abelvaksan ĉe la ekstremaĵo buŝaĵa por plibonigi la obturon kun la lipoj de la ludisto.

Oni ludas la diĝeriduon per kontinua vibrigado de la lipoj, kio produktas zumadon de malalta tonalto. Oni uzas rondspiradon por kontinue ludi la zumadon dum longa tempo.

! Buŝaĵo el abelvakso
! Viro ludanta diĝeriduon
|-----
| 200px
| 600px
|}

## Vidu ankaŭ 
* Helruĝa eŭkalipto
* Alpkorno
* Erke

## Notoj 
Kategorio:Blovinstrumentoj
Paul Gottlieb Nipkow

**Paul Gottlieb NIPKOW** [paŭl GOTlib NIPkov] (naskiĝis la  en Lauenburg (nun Lębork), Pomerio, Germanio (nun Pollando), mortis la  en Berlino, Germanio). Li estis german-kaŝuba inĝeniero (lia patrino devenas el la kaŝuba familio **Magdaliński**), li inventis la **Nipkovan diskon** (1884). Tiu estis rotacianta disko kun truoj apud spirala linio, uzata en fruaj televidiloj. Tiun mekanikan televidan sistemon ŝanĝis ekde 1934 elektronikaj palpaj metodoj.

[eta|La [Nipkov-disko]]
La Nipkov-disko estas aparato, elpensita de **Paul Gottlieb Nipkow** (1860-1940) por transformi bildojn al bilderoj por poste rekunigi ilin aliloke.
[eta|maldekstra|En tiu loko staris en Lenborko domo en kiu naskiĝis **Paul Gottlieb Nipkow** la german-kaŝuba inĝeniero kaj inventinto de [televido / nun konstruaĵo de regiona muzeo (foto el 2009)]]
[eta|dekstra|La memortabulo de **Paul Gottlieb Nipkow** la german-kaŝuba inĝeniero kaj inventinto de [televido, ĉe la nuna Regiona Muzeo en Lenborko]]

Nipkow patentigis mekanikan televidilon en 1883. Ĝi havis la saman principon kiel ĉe la hodiaŭa televidilo: ĝi erigis la bildon al vicoj kaj tiujn vicojn al bildopunktoj. Li volis transformi lumon de la bilderoj al elektra signalo, ĉe la riceva stacio reen al bilderoj, bildoj. La diserigon kaj la rekunigon ĝi volis realigi per la mekanika aparato, la t.n. Nipkov-disko. Sur la Nipkov-disko estas truoj en spirala vojo, tiom da truoj, je kiom da vico ni volas disigi la bildon. Komence superkuras la bildon la plej supra truo, tio estos la unua vico. Poste sekvas la dua truo kaj tiel plu ĝis la plej suba truo ĉe la bildosubo. Malantaŭ la disko, li volis uzi lumsensasn selenĉelon, kiu transformas la lumimpulsojn al kurentaj impulsoj. La ricevilo estas same Nipkov-disko, kiu same, precize turnas kun disko de la sendilo, malantaŭ kiu eklumas lumigilo kun tia forto, kian lumforton havas la tastita bildero.

La Nipkov-disko ne disvastiĝis pro la malbona bildoformigo, teknikaj malfacilaĵoj. la Nipkov-diskoj malaperis desur la merkato fine de la 1930-aj jaroj, kiam aperis la katodtubaj televidiloj.

Oni uzas principon de Nipkov-diskoj kelkfoje ĉe kosmosondiloj kaj ĉe kunfokusa mikroskopo, elpensita de Mojmir Petran.

## Vidu ankaŭ 
* Ottomar Anschütz

## Referencoj 
[eta|maldekstra|La malnova domo de Paul Nipkow en [Lębork]]

[eta|dekstra|La memortabulo ĉe la domo de Paul Nipkow en [Berlino-Pankow.]]
[eta|maldekstra|La **Nipkow-aparato** en Museo de Tekniko, [Stokholmo]]
[eta|dekstra|32-parta kolora [Nipkov-disko]]

[eta|mal|La memortabulo ĉe la domo, Ufer-strato n-ro 2, en [Berlino-Gesundbrunnen]]

## Eksteraj ligiloj 
* *The Television System of Paul Nipkow* (La televidsistemo de Paul Nipkow, en la angla)

Kategorio:Germanaj inventistoj
Kategorio:Germanaj inĝenieroj
Kategorio:Televidaj pioniroj
Tinico

**Tinico**,  **Tino**, **Fasilinguo** aŭ **Fasilinguico** estas eŭroklona planlingvo proponita de Alexandre Xavier Casanova Domingo sub pseŭdonimo Pracrito en 2001. La projekto klasigeblas Eŭroklono, do naturalisma planlingvo bazita sur eŭropaj lingvoj.

## Gramatiko 
La projekto uzas la latinan alfabeton. Malsimile al Esperanto:

*C havas la sonon /k/;
*J havas la sonon /ĵ/;

La imperativo finas per -de en singularo kaj -ai en pluralo.

## Ekzemplo 
Patro nia: "Patro noso, ce estas en le siele, santificate ese tue nome; aribe tue reine; on fage tue boluntate en le tere como en le siele. Donade ba nos oji nose pane cuotidiane, ei pardonade ba nos noses ofenses como nos pardonamos pe nosos ofensoros. Ei non ducade pe nos berso le tentasione, ei liberade pe nos de le male".

## Eksteraj ligiloj 
* es.groups.yahoo.com/group/tinico/

Kategorio:Eŭroklono
Torskript

**Torskript** estas zona planlingvo proponita de Victor Perry Paulsen (1909-) en 1963. Ĝi estas simpligo de la angla lingvo cele esti uzita de popoloj, kiuj havas anglan lingvon kiel oficialan nacian lingvon. 

Krom latinajn literojn, la projekto uzas kelkaj cirilajn literojn.

## Bibliografio 
*Paulsen, Victor Perry (1909- ) 
Torskript: a practical form of written communication for English-speaking people of all nations 
San Francisco: 1963 (44 p.)

*Paulsen, Vic 
Torskript grafik 
San Francisco: Torskript Publishers, 1982 

Kategorio:Modifita angla
Transpiranto

**Transpiranto** estas fikcia esperantido. Ĝia nomo venus el *trans* kaj *spirito*, sekve Transpiranto estus la lingvo kiu iras trans la spiritoj por malgrandigi la distancojn inter la spiritoj. Sed, kompreneble, "transpiranto" venas el "transpiri", t. e., ŝviti.

Laŭ Per Aarne Fritzon, de komenco de 20-a jarcento (ĉirkaŭ 1905), aperas en Svedio la satira gazeto "Grönköpings Veckoblad" (la semajngazeto de Grönköping) kiu prezentas karikaturon pri aktualaĵoj kaj fenomenoj en la sveda socio. 

**Transpiranto** estus kreaĵo de "elementlernejestro Ludvig Hagwald" (aŭ kiel li mem transpirantigas sian nomon - "Ludoviko Hagvaldo") en 1930, kio koincidis kun relative forta ondo de priesperanta intereso en Svedio.

La tradukoj de konataj svedaj versaĵoj tiom amuzis la legantojn, ke en preskaŭ ĉiu numero de la gazeto daŭre aperas nova transpirantaĵo. Transpiranto estas sukcesa "planlingvo" en almenaŭ tiu rilato, ke tre granda procento el la svedoj scias citi iun verson en ĝi.

Transpiranto estas miksaĵo de Esperanto, sveda lingvo kaj kelkaj vortoj el aliaj lingvoj. La gramatika bazo de la lingvo estas, kompreneble, la sveda ĉar la "lingvo" celas atingi la svedajn legantojn. Kurioze, multaj originaj verkoj de Esperanta literaturo estas "transpirantigitaj", kaj estas konataj de svedoj per transpiranta versio.

## Ekzempleto
Unuaj versoj de Ho, mia kor':

Moj Kroppsmotor'
(par Lollo Dzamengoff)

Moj kroppsmotor'! Nix bum-bum in hectíqo,
Nix ex moj büst nunc hüpfen au-dehors!
To keep balanço ist schon impractíqo.
Moj kroppsmotor'!

(transpirantigita de esperantisto Martin Weichert)

## Ekstera ligilo 
* http://www.cs.chalmers.se/~martinw/esperanto/transpiranto/

Kategorio:Esperantidoj
Kategorio:Svedio
Kategorio:Fikcilingvoj
Toito

**Toito Spike** estas unu el projektoj de planlingvo proponitaj de Elias Molee (naskiĝis en 1845; mortis en 1928), kiu ankaŭ kreis Tutonishon kaj aliajn projektojn. Li ĝin proponis en 1923.

## Literaturo 
* Mark L. Louden: *Elias Molee and the dream of an international language.* En: *Max Kade Institute Friends Newsletter,* volumo 13, numero 4, vintro 2004, paĝoj 4–6 

Kategorio:Planlingvoj
Alexander Campbell

**Alexander CAMPBELL** (naskiĝis la ; mortis la ) estis frua estro por movado, kiu komencis en 1800, por unuigi Kristanojn per la Nova testamento sole. Tiu ĉi movado nomiĝas la Restaŭrada Movado, kaj hodiaŭ konsistas el la Eklezio de Kristo, la Krista Eklezio, kaj la Krista Eklezio (Disĉiploj de Kristo).

Kategorio:Protestantismo
Talo (apartigilo)

**Talo** havas diversajn signifojn:

***Talo** estas planta korpo.
***Talo (Hoessrich)** (Tal) estas planlingvo proponita de Albert Hoessrich en 1903.
***Talo (Talano)** estas planlingvo (A. H. Talano, Kalifornio (Usono), 1941).
***Talo (osto)** estas osto de la piedo, situante super la kalkaneo kaj formanta artikon kun la tibio kaj la fibulo.
***Talo (Manĝaĵo)** estas tipa manĝaĵo en Eŭskio (Hispanio kaj Francio)
Vidu ankaŭ:
* talio
* taluso (apartigilo)
-592

En la jaro **592 antaŭ Kristo** okazis, interalie:

eta|maldekstra|200ra|
## Eventoj
* Komenciĝis la profetado de Jeĥezkelo
* Sporto: Pasas la 47-aj antikvaj Olimpiaj Ludoj.
Aspiranturo

**Aspiranturo** estas postdiploma studado, formo de preparado de sciencistoj (en Rusio kaj aliaj ŝtatoj de KSŜ). Ruse: аспирантура [aspirantUra].

Aspiranturo estis enkondukita en 1925. Ĝi daŭras kutime tri jarojn (korespondstude kvar). Post tiu tempo la studanto defendas disertacion kaj tiel akiras la titolon de "kandidato de la sciencoj" (ruse: кандидат наук), kiu estas precizigata per indiko de la fak(ar)o kaj estas komparebla al la doktoreco de kelkaj aliaj landoj. Tiu grado estas kutima kondiĉo por ebla posta docentiĝo kaj nepra kondiĉo por profesoriĝo.

Kategorio:Edukado
Kategorio:Universitato
Hugo Matthysen

**Hugo MATTHYSEN** [maTEJsen] (1956) estas flandra kantisto, aktoro kaj aŭtoro.

Kune kun Bart Peeters li faris la programon Het Leugenpaleis por la belga radia stacio Studio Brussel. Poste de tiu programo aperis televida varianto; la Peulengaleis. Estas sufiĉe malseriozaj programoj, sed tre konataj en Flandrio.

Ankaŭ Matthysen verkis i.a. kolumnojn por la populara flandra revuo HUMO.

## Albumoj 
* Hugo Matthysen & de Bomen
** *Dankuwel* (1991)
** *Red onze planeet* (1992)
** *Dag allemaal* (1993)
** *...* (1996)

* Clement Peerens Explosition
** *Den dikke Lu* (1994)
** *Foorwijf* (1994)
** *Vindegij mijn gat (niet te dik in deze rok)* (1999)
** *De wraak van moeder fazant op gescheiden vrouwen met een rotsmoel* (2000)
** *Geft da kaske na is hier!* (2008)

## Eksteraj ligiloj 
* http://houbi.com/belpop/groepen/mathysen.htm  
* http://www.hormonia.be  

MATTHYSEN, Hugo
MATTHYSEN, Hugo
Bob Black

**Bob BLACK** (BLAK) estas usona anarĥiisto kaj advokato.

## Vivo 
Li naskiĝis en Detrojto en 1951. Li diplomiĝis pri socioscienco kaj juro, kaj animis preskaŭ sola, inter 1977 kaj 1983, la "Lastan Internacion", dediĉita la produktado de afiŝoj anarĥiemaj, situaciismaj kaj absurdaj.

Li multe verkas, en diversaj gazetoj, kaj estas ofte akre kritikata, eĉ de maldekstruloj, pro sia provokemo.

## Verkoj
* La abolo de la laboro

## Rete legebla verko 
* La abolo de la laboro

Kategorio:Usonaj anarkiistoj
Kategorio:Kritikistoj de feminismo
Jessica Lynch

eta|Jessica LYNCH
**Jessica LYNCH** [ĝessika linĉ], naskiĝis la 26-an de aprilo 1983 en *Palestine* (Okcidenta Virginio), estis usona soldato en la tria golfa milito.

Ŝi estis militkaptito de Irako, kaj la usona armeo asertis, ke oni perforte liberigis ŝin el iraka hospitalo. Oni honoris ŝin kiel heroon, ĉar ŝi "batalis ĝis la lasta kuglo" kaj estis torturita. Impresaj raportoj pri la liberiga batalo estis disvastigitaj televide.

Post sia reveno en Usonon Lynch deklaris, ke okazis nek batalo (ĉar ŝia fusilo misfunkciis) nek torturo, ke oni bone traktis ŝin en la hospitalo (ŝi havis rompitajn brakon kaj femuron, verŝajne pro aŭta akcidento). Laŭ alilandaj raportoj ne necesis batalo por liberigi ŝin, ĉar la hospitalo ne estis gardita.

En aŭgusto 2003 Lynch ricevis honoran eksigon el la armeo, pro medicinaj kialoj.

Ŝi naskis filinon en 2007 (Dakota Ann).

Kategorio:Usonaj soldatoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Usono

Dosiero:JessicaLynch02.jpeg|
Elektra rezistanco

**Elektra rezistanco** estas mezuro por tio, kiom da elektra tensio necesas, por ke ia elektra kurento trairu konduktilon. En mezursistemo SI, unuo de rezistanco estas omo (Ω). Rezistanco (*R*) de iu konduktanta aĵo estas grandeco, kiu povas esti kalkulita kiel:

:R = \frac U I

kie

:*U* — elektra tensio (diferenco de elektraj potencialoj) inter bornoj de konduktanta aĵo, estas mezurata en volto
:*I* — elektra kurento, fluanta inter bornoj pro la diferenco de elektraj potencialoj, estas mezurata en ampero.

Speciala ilo farita por havi rezistancon estas rezistilo.

Inversa grandeco al rezistanco estas konduktanco, kiu estas mezurita en simenso.

Granda konduktanco de metaloj estas pro tio, ke en ili estas grandega kvanto da liberaj kurenteroj - elektronoj de konduktanco, aperintaj de valentaj elektronoj de atomoj de la metalo, kiuj elflugas de apartaj atomoj.

Elektra kurento en la metaloj estas pro ekstera elektra kampo, kiu igas ordigatan movadon de la elektronoj.

Moviĝantaj elektronoj dispersiĝas pro malordaĵoj de jona krado de la metalo (pro alispecaj atomoj, malordaĵoj de mem jona krado, termikaj fluktuoj de la atomoj). Tiam elektronoj disperdas siajn impulsojn, kaj energio de iliaj moviĝoj iĝas energio de varmo tra la krado. Pro tio metaloj havas rezistancon.

**Specifa rezistanco** (aŭ **elektra rezistivo**) estas atributo de materialo kondukti kurenton. Unuo de specifa rezistanco estas omo·metro. Kutime por ĝi estas uzata litero *ρ* .

Por aĵoj kun la samaj atributoj en ĉiu amplekso kaj simpla formo:

:*R = (ρ·L) / A* ,

kie

:*L* — longo de la aĵo laŭ la kurento
:*A* — areo de la aĵo perpendikulare al la kurento.

Inversa grandeco al specifa rezistanco \rho estas elektra konduktivo \sigma.

## Specifaj rezistancoj de kelkaj metaloj, ofte uzatoj en elektrotekniko 
Ĉiu tiuj grandoj estas por temperaturo *t = *.

Ĉar la specifa rezistanco de kupro estas la plej malalta, kaj la prezo de kupro ankaŭ malalta, tiu metalo estas la plej ofte uzata en elektrotekniko.

## Superkonduktiveco 
Superkonduktantoj estas materialoj, pri kiuj la rezistanco tute nulas ĉar ili kontentigas la rilatoj V = 0 and I ≠ 0.

## Vidu ankaŭ 
* Leĝo de Omo
* Ĵula leĝo
* Elektra rezistivo
* Rezistilo
* Impedanco
* Induktanco
* Kapacitanco
* Konduktanco
* Elektra impedanco de Planck


Kategorio:Elektrotekniko
Kategorio:Fizika kvanto
Hispana Esperanto-Kongreso

eta|600px|Komuna foto de 76-a Hispana Kongreso de Esperanto en Teruelo.
La **Hispana Esperanto-Kongreso** estas jare okazanta Esperanto-renkontiĝo de esperantistoj de Hispanio, organizata de Hispana Esperanto-Federacio.

En la numero de Kongresoj estas ĝenerale enkalkulataj la tri nomataj "Diskutantaj kunvenoj de Esperantistoj de Iberaj landoj" en Barcelono (25a-30a de junio 1920), Zaragozo (26a-29a de majo 1921) kaj Valencio (printempo de 1923). La 4-a okazinta en Bilbao jam estis nomata Kongreso. 7 kromaj kongresoj okazis antaŭ la interna milito. En 1951 okazis la unua postmilita Kongreso en Terrassa (proksime al Barcelono). De tiam la kunvenoj okazas ĉiujare, preskaŭ ĉiam en someraj monatoj.

## Kongresaj urboj 
Jen mapo kun la urboj iam gastigintaj la Hispanan Esperanto-Kongreson. Oni interkrampe indikas nombron de kongresoj en plurfoje gastigintaj urboj. Verda koloro indikas, ke la urbo iam gastigis Universalan Kongreson de Esperanto.

## Detala listo de Hispanaj Esperanto-Kongresoj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Paĝo pri la Kongresoj en la retejo de HEF 
* Mapo kun ĉiuj hispanaj kongresoj kaj internaciaj kongresoj okazintaj en Hispanio
* Sonraporto el la jubilea 75a Hispana Kongreso de Esperanto.


Kategorio:Hispana Esperanto-Federacio
Unilingue

**Unilingue** estas unu el planlingvoj proponitaj de Aldo Lavagnini (aliaj estas Interlingue (Lavagnini), Monario, Mondilingwo, Mondlinguo kaj Mondi Lingua) en 1924. La aŭtoro lasis siajn projektojn kaj estis ano de Academia pro Interlingua.

Oni pensas, ke la projektojn de Lavagnini tre influis de ideoj de la aŭtoro pri la "perfekteco" de sanskrito kaj la kelta lingvo, ĉefe laŭ verba aspekto. Pro tio, la verbaj formoj estas tre malsimplaj, kiel en Volapuko.

## Specimeno 
Liberit sin arbitralit, simplicit sin puerilit vel simplicismo,
logicit et rationalit sin artificiosit et ridiculo exajeration,
internationalit elemens sin sacrifar ad it rationalit formens et
pulcritud lingues, maxime naturalit sin pedissequal kollexio
arregularitens, maxime flexibilit et virit expressios realizate
kum medien simpliste maxime facilit komprensios et uzus kurrant
pro allo poplon.

Traduko: Libereco sen arbitreco, simpleco sen infaneco aŭ simplaĉeco, logikeco kaj racieco sen artefariteco kaj ridinda troigo, internaciaj elementoj sen sakrifiki al tio raciemajn formojn kaj belecon de la lingvo, plejgranda natureco sen granda aro de neregularecoj, maksimuma fleksebleco kaj fortaj ekspresoj faritaj per simpla medio, plejsimpla komprenebleco kaj uzo kuranta al ĉiuj popoloj.

Kategorio:Modifita latina
Universala

**Universala** estas planlingvo proponita de eksvolapukisto Eugen Heintzeler el Germanio en 1893. Simile al Esperanto, ĝi estas bazita sur naturaj lingvoj, ĉefe la latina kaj latinidaj lingvoj, kvankam ĝi havas gramatikajn elementojn *a priori*. Ĉefa fonto de vortprovizo estas la hispana kaj portugala lingvo. Ĝi markas la partojn de diskurso sed la derivacio estas malmulte regule. Ĝi ankaŭ ne havas afiksojn tro ekzaktajn. Eble ĝi estas kompromiso inter volapuko kaj Esperanto.

Nombroj (1-10): un du tri kar kin ses set ok nov dek 

## Bibliografio 
HEINTZELER, Eugen
Universala. Weltsprache auf grund der romanischen sprachen und des latein 
Stuttgart, J. Roth, 1893.
76 p. fold tab. 22 cm.

Kategorio:Volapukidoj
Unio (planlingvo)

**Unio** (propralingve Uni) estas miksa planlingvo proponita de Elisabeth Wainscott en 1974. En tiu lingvo, ĉiuj de la radikoj havus tri literojn. La aŭtoro plendis ke sia lingvo havas facile memoreblajn vortojn kaj regulojn. J. Klein, en la enkonduko de la projekto, diras ke Esperanto estas tre malfacila lingvo, kaj Unio estas pli bona lingvo. John Lewine, eksprezidanto de New York Esperanto Society (Esperanto-societo de Novjorko) diris ke la gramatiko ŝajnis al li pli simpla ol tio de plejparto de artefaritaj lingvoj, kaj per Unio, oni povas facile diri simplajn konceptojn.

## Gramatiko 
Uni uzas 20 literojn: A, B, D, E, F, G, H, I, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Z. 

Nombroj (0-9): ZE, UN, TO, TI, KA, SI, SA, ET, PO, NI. Aliajn nombrojn oni faru per kunigo: 10 = unze (unu-nulo), 21 = toun (dudek unu), ktp. Per prefikso I- oni faras la nomojn de monatoj: Iun = januaro, Ito= februaro, ktp.

Ĉiuj verboj finas per -a en prezento: som/soma (dormi/dormas). Sed ne ĉiuj vortoj finitaj per A estas verboj.

Estas tri prefiksoj: Ba- (ega), Be- (eta) kaj O- (nea). La malsimplaj vortoj estas komponitaj per hifeno (-) kaj la plej grava radiko restas en fino: ZUB (dento) + MAN (homo) > ZUB-MAN = dentisto; HAHA-MAN = klaŭno; SIK-MAN = paciento, malsanulo.

## Ekzemplo 
: IN PARIS UD DUKAT TAKI K BA-HOTEL O-SE OPERA. O-HE UD TIVAT VISA-MANI AF UDI PAII. UD HAVAT BE PED DA BAZ-PED. ASI LEVAT FO. AMA SOTAT KOF, PAN, GEG, OST. UZO IN PARIS ZUZAT UVO, BE PLU BUMAT.

:: En Parizo, mi alvokis taksion al granda Hotelo apud la "Opera". Tie mi vidis vojaĝantoj el nia lando. Mi havis malgrandan ĉambron kaj banĉambron. Vendrede mi leviĝis frue. Manĝis mi kafon, panon, ovon, fromaĝon. En Parizo la ĉielo estas griza, pluvas iom.

## Bibliografio 
: Wainscott, Elisabeth
: UNI, the new international language
: Cleveland: Uniline Co., 1975, 345 p
: PM 8903.W3
: ISBN 0912904011

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20030219215159/http://www.invisiblelighthouse.com/langlab/uni.html

Kategorio:Planlingvoj
Universall

**Universall** estas apriora planlingvo kreita de Francis Lodwick en 1647 kaj proponita en 1652. 

Li publikigis en 1652 projekton pri planlingvo en la verko: "The Groundwork or Foundation Laid (or so Intended) for the Framing of a New Perfect Language and an Universall or Common Writing" ("La fundamento lasita (aŭ tiaintence) por la strukturado de nova perfekta lingvo kaj universala aŭ komuna skribmaniero"). Ĉi tiu, eble, estas la unua propono de universala lingvo prezentita en Britio. En tiu apriora lingvo, "Honoru vian patron kaj patrinon" skribiĝis: leb2314 p2477 pf2477, kaj elparoliĝis: lebtoreonfo peeto-fosensen piftosense.

Tiu projekto estas grava ĉar estas planlingvo pri kiu L. L. Zamenhof eksciis kiam kreis Esperanton. 

Kategorio:Aprioraj lingvoj
Pikdrato

eta|Pikdrato
eta|Detalo de pikdrato
[eta|Detalo de [hoka drato aŭ "razilklinga pikdrato"]]
**Pikdrato**, aŭ **dorndrato**, estas drato garnita per pikiloj ofte uzata kiel barilo. Se homo aŭ besto provas trapasi ĝin, tiu estas vundita, kaj tial verŝajne ne provos denove.

## Historio 
Unuaj eksperimentoj fabriki ion similan al pikdrato komencis en la jaro 1867. Unu el aŭtoroj de tiuj ĉi unuaj eksperimentoj estis Lucien B. Smith el Ohio en Usono, kiu sian pikdraton lasis patenti la 25-an de junio. Pikiloj estis kreitaj per najloj en lignolameloj alfiksitaj al drato. Sed tiu ĉi realigo ne taŭgis por seria produktado.

La unuan pikdraton simila al tiu, kiu estas uzata hodiaŭ, lasis patenti en sekvanta jaro Michael Kelly. Lia patento konsistis en tio, ke sur unu el duopo el dratoj estis treditaj en regulaj distancoj pikiloj (eltonditaj el lado) per formo ŝajnigata diamanton (de tie tiu ĉi drato ankaŭ ricevis nomon) kaj poste ambaŭ dratoj estis torditaj kaj la pikiloj estis enfiksitaj per tio en siaj lokoj. Tiu ĉi maniero estis uzata ĝis la jaro 1874 (ĝis hodiaŭ ĝi estas videbla en Usono en kelkaj lokoj).

En ekspozicio en Ilinojso en la jaro 1873 ekspoziciis sian pikdraton Henry M. Rose. Tiu ĉi maniero, patentita en majo de la sama jaro, estis rilate al realigo tre simila al la pikdrato de Smith. La patento mem estis ja nenia kontribuaĵo, sed esenca estis tio, ke ĝi vekis intereson de tri vizitintoj de la ekspozicio: de Joseph Glidden, Jacob Hais kaj Isaac Ellwood. Ĉiu el ili havis imagon ankaŭ eĉ pri tio, kiel fiksi pikilojn rekte al la drato. Ĉiu el ili iris tra sia propra vojo, sed la pikdrato baldaŭ „kunigis“ ilin.

Legendo komenciĝas ĉe Glidden, kiam lia edzino Lucinda postulas barigi la ĝardenon. Glidden en malnova kafmuelilo produktas per fleksigado de drato kaj per sekvanta forpinĉado pikilojn, kiujn li poste surigas sur la draton, kiun li tordigas kun alia drato en malnova akrigilo simile kiel Kelly. Por tiu ĉi pikdrato – pli malfrue konata kiel „Venkinto“ – Glidden akiras patenton la 24-an de novembro de 1874. Surbaze de tiu ĉi patento Glidden kaj Ellwood fermas „amikecon“ kaj komune ili fondas ***The Barb Fence Company***.

La sukceso de Glidden evoluis „pikdratan“ febron. Estis donita pli ol 570 patentojn kaj oni povus kunkalkuli pli ol 1 500 specoj de pikdratoj. Malgraŭ tio Glidden profitis kun sia produktaĵo grandan monon.

## Vidu ankaŭ 
* Hoka drato, pli danĝera variaĵo de pikdrato
* Drato
* Elektra barilo

Kategorio:Inventaĵoj kaj malkovroj
Kategorio:Arkitekturaj eroj
Kategorio:Fortikaĵoj
Dragoslav Heiligstein

**Dragoslav HEILIGSTEIN** (Levanjska Varoš, 1881 - Zagrebo, 1957)  estis kroata verkisto de popolklerigaj libroj por infanoj. Li ankaŭ estis la patro de Emilija Lapenna

## Rete legeblaj verkoj
Blankaj gardistoj (tradukis Kreŝimir Barkoviĉ), reeldono de 2004, kun nova antaŭparolo de la tradukinto.

## Ligoj
*Biografieto en la kroata, kun kelkaj skanitaj dokumentoj
Kategorio:Kroataj verkistoj
Veltparl

**Veltparl** estas volapukido proponita de Wilhelm von Arnim en 1896. Ĝi estas citita de Louis Couturat kaj Leopold Leau, en ilia *Histoire de la langue universelle*. 

Nombroj (1-10): prim tven tril kar fiv seks sev tam nov primog 

## Literaturo
* **1898**: Arnim, Wilhelm von. Lehrbuch der internationalen Verkehrs-Sprache, genannt "Veltparl"  = Buk leho de zovparl bevnazo namo "Veltparl"  / verf. durch Wilhelm von Arnim. Leipzig [u.a.]: Moos 1898, 116 p. 

Kategorio:Volapukidoj
Chimborazo

**Chimborazo** havas diversajn signifojn:

***Chimborazo (provinco)** (**Ĉimborazo**) estas provinco de Ekvadoro.
***Ĉimborazo**
Voksigido

**Voksigido** (Voksigid) estas planlingvo farita de komitato estrita de Bruce R. Gilson en 1991-1997, sed neniam kompletigita.  Ĝi estis parte bazita sur Loglan kaj Lojban; interalie ĝi estas reago kontraŭ la aprioreco de tiuj lingvoj kaj uzas aposteriorajn radikojn.

## Gramatiko 
### Alfabeto kaj prononco 
La lingvo uzas la alfabeton latinan, escepte x kaj q. Malsame al Esperanto:

*C havas la sonon /ĉ/;
*I havas la sonojn /i/ kaj /j/;
*J havas la sonon /ĵ/;
*W havas la sonon /ŭ/;
*Y havas la sono  /j/;

### Morfologio 
La bazaj vortoj estas "predikatoj" (t.e. pli-malpli verboj); ili havas du aŭ pli da silaboj, kaj finas en vokalo:

*akwa = esti likva akvo
*ama = ami 
*celo = esti la ĉielo 
*patro = naski 
*sange = esti sango 
*tam = vorteto kiu indikas nominativon
*tera = esti la Tero
*voda = esti nelikva akvo 
*voksi = paroli 
*voksigid = esti lingvo 

Substantivoj kaj adjektivoj estas derivataj de verboj per sufiksoj (ĉiuj kun formo KVK).   La genro estas indikebla per prefikso **mas-** (vira) aŭ **fem-** (ina).

### Sintakso 
Voksigid havas tipan vortordon VSO, kun ĉiuj predikatoj krom la verbo markataj per prepozicioj.  (Ĝi estis influita de la japana lingvo, kiu havas vortordon SOV kun ĉiuj substantivoj markitaj iel per postpozicioj.)  Eĉ la subjekton kaj objekton oni markas per prepozicio.  Predikato uzata kiel substantivo tuj sekvas prepozicion; predikato uzata kiel adjektivo sekvas substantivon.

Aliaj partikuloj krom la prepozicioj inkluzivas aspektajn/modajn partikulojn, kiuj antaŭas la verbon, konjunkcioj, kaj finmarkiloj.  Ĉi-lastaj markas la finon de subfrazo kiam tio ne estas klare indikita per posta prepozicio.

## Ekstera ligilo 
* Hejmpaĝo  (en la angla)
* Diskuto pri Voksigid de John Cowan (2005)
*Frua mesaĝaro pri la evoluo de la lingvo  en la Lojban-retpoŝta listgrupo (1991)

Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Logikaj lingvoj
Volduo

**Volduo** (Voldu) estas planlingvo proponita de Josef Stadelmann en Caracas, Venezuelo en 1945. Ĝi estas bazita en angla lingvo.

## Gramatiko 
### Alfabeto kaj prononco 
La alfabeto de Voldu estas la latina alfabeto, escepte J kaj Q. Malsame al Esperanto:

*C havas sonon /ĉ/;
*W havas sonon /ŭ/;
*Y havas sonon /j/;
*X havas sonon /ks/;
*Z havas sonon /ŝ/;

La akcento estas en la radiko de vorto kaj indikita de ´: Amérika, Grándeste.

### Morfologio 
La difinita artikolo estas *de*, malofte uzata.

La pluralo estas farita de -(o/a)y: madra/madray (patrino/patrinoj); buk/bukoy (libro/libroj).

Substantivo havas 4 kazojn: nominativon, genitivon, dativon kaj akuzativon. Oni faras genitivon per -(o/a)s:
Petro/Petros (Petro/ de Petro), Girl/Girlas (knabino/de la knabino).
Dativon oni faras per -m: padro/padrom (patro/al patro). Akuzativon oni faras per -n nedevige. 

Estas du tipoj de adjektivoj: atributivoj (finitaj per -e) kaj predikativoj. Tio ebligas la neuzon de liga verbo (esti) en prezento:

*Madra gud (la patrino estas bona); Gude madra (la bona patrino).

Personaj pronomoj estas: mi (mi); yu (ci); hi (li); li (ŝi); da (ĝi); nu (ni); vu (vi); tey (ili). La deklinacio de pronomo estas kiel tiu de substantivo, sed la akuzativo estas deviga.

### Specimenoj 
*Hi luv madra mor ce padron (li same amas la patrinon ol la patron);
*Hi luv madra mor ce padron (li pli amas la patrinon ol la patron);
*Mi say ke Vu layk floroy, sira (mi scias ke vi ŝatas florojn, sinjorino);
*Da el difik tu explik sem dan (tio estas malfacila por klarigi al iu);
*Spik so hi yu-self (parolu pri vi mem).

## Ekstera ligilo 
https://web.archive.org/web/20091020000502/http://geocities.com/Athens/Acropolis/9801/lenguas/voldu.html

## Bibliografio 
Stadelmann, Josef. 
Voldu textbook, 
[Caracas, Lit. y tip. Vargas, 1945]
2 p.l., 3-98 pl., 1 l. 16 cm

Kategorio:Planlingvoj
Carl-Zeiss-gimnazio

La **Carl-Zeiss-gimnazio** (prononcata "Karl Cajs") estas gimnazio en nordo de Jena, meza Germanio.
En 2014 ĝi havas proksimume 600 lernantojn. La Carl-Zeiss-gimnazio konsistas el ĉefa kaj
speciala partoj kun natursciencaj klasoj. En estonto la lernejo konsistos nur el la speciala parto kun lernantoj ekde 5-a klaso.

Esperanto-instruado ne ofertatas.
## Vidu ankaŭ 
Carl Zeiß

## Eksteraj ligiloj 
* Hejmpaĝo de Carl-Zeiss-gimnazio
* Hejmpaĝo de la urbo Jena

Kategorio:Gimnazioj en Turingio
Kategorio:Jena
Kategorio:Konstruaĵoj en Germanio
Wuthering Heights

eta
***Wuthering Heights*** (Sovaĝaj aŭ Ventegaj altaĵoj) estas la sola romano de Emily Brontë. Ĝi estis publikigita en 1847, sub la pseŭdonimo Ellis BELL, ĝi fariĝis klasikaĵo de la Angla literaturo kaj estis la fonto de multaj adaptoj, inkluzive de pluraj dramoj en filmo, radio, televido kaj muzikalo. Ĝi ankaŭ inspiris popularan kanzonon de Kate Bush. Post la morto de Emily, dua eldono estis editorita de ŝia fratino Charlotte Brontë.

La intrigo de la libro rakontas la historion de la neebla amo de Cathy, riĉa knabino, kaj Heathcliffe, sennoma cigana infano adoptita de la patro de la familio, kontraŭ la fono de la vivo de la kampara nobelaro en frua 19-a jarcento en Anglio. Timo ĉirkaŭ la sorto de la familibieno post la morto de la patro igas Heathcliffe malaperi kaj vagadi, manĝita de ĵaluzo kaj sentoj de malsupereco. Li revenas post jaroj, riĉa sed amara kaj avida je venĝo, kaj vivas en la ombro de memoro de la sola amo de sia vivo.

## Vidu ankaŭ 
* Filmo *Les Sœurs Brontë* de André Téchiné
* *Wuthering Heights* (filmo de 1939)

Kategorio:Brontë
Kategorio:Anglalingvaj romanoj
Mahmud Ahmadineĵad

**Maĥmud AĤMADINEĴAD** (; naskiĝis la 28-an de oktobro 1956 - mortis la 28-an de februaro 2026), ankaŭ literumata **Ahmadi-Neĵad**, estis la sesa prezidanto de Irano.

De 2003 li estis urbestro de Teherano. En 2005 li kandidatis por la irana prezidanteco kaj ricevis 19,3 % (laŭ aliaj 19,1 %) de la voĉoj, preskaŭ tiom kiom Ali Akbar Haŝemi Rafsanĝani, fine gajnante la prezidantecon post la sekva decida balotado la 24-an de junio 2005.

Li apartenas al la religie konservativa flanko de la irana politiko.

La 13-an de junio 2009 Mahmud Ahmadineĵad estis reelektita prezidanto de Irano spite la protestoj kaj akuzoj de fraŭdo. Dum la venonta semajno okazis manifestacioj apoge respektive kaj de la nova prezidanto kaj de la opozicia kandidato Mir Hosejn Musavi. Estis ŝtata subpremado kaj inter 10 kaj 20 mortintoj. La aŭtoritatoj promesis novan kalkuladon de la voĉdonoj, kiun la opozicio malakceptis, kaj malakceptis novan voĉdonadon, kion la opozicio postulis.

## Interesaj faktoj 
En julio 2009 la novnaskitan filon de bangladeŝdevenanto kaj rusa islamanino, loĝantaj en Sankt-Peterburgo, nomis "Mahmudahmadineĵad". La gepatroj deklaris ke al ili "plaĉas la politiko, saĝo kaj bonodeziremo de la irana prezidanto".

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 1956
Kategorio:Iranaj politikistoj
Kategorio:Prezidantoj de Irano
Kategorio:Prezidanta balotado en Irano 2009
Kategorio:Rifuzantoj de Holokaŭsto
Kulturo de Irako

eta|dekstra|Flutistoj
La **kulturo de Irako** estas unu el la plej malnovaj kulturoj en la mondo. 

## Historia kulturo 
Kiel la plejparto de nacioj arabaj, kaj simile kiel ĝia tradicia malamiko Irano, ĝi celebras ĝian antaŭislaman historion. La tero kiu nun estas Irako estis unu el la unuaj fontoj de civilizo en la praa Mezopotamio. Dum la oka kaj naŭa jarcentoj, la islamaj abasidaj kalifoj prezidis sur la tiame plej alta civilizo, kiu estis riĉega science, arte kaj literature.

### Arĥeologiaj perdoj 
Multaj trezoroj de mezopotamia arĥeologio gardiĝis en la Muzeo de Bagdado ĝis 2003, kiam ili perdiĝis pro ŝtelado kaj vandalismo dum la ĥaoso de la invado de Usono kaj ĝiaj aliancanoj en 2003. La nombro kaj valoro de la ŝtelitaj artefaritaĵoj estas disputataj. Kampanjo lanciĝis mallonge post la perdo, kun helpo de la Brita Muzeo, por katalogi kaj provi retrovi la ŝtelitaĵojn. Anoncoj de la muzeo kaŭzis la redonon de kelkaj objektoj. Aliaj verŝajne estas ŝtelitaj de krimulaj organizaĵoj por vendi ilin internacie.

## Moderna kulturo 
Moderna Irako tradicie konsistas el kelkaj etnaj grupoj, nome la araboj ĉirkaŭ la ebenaĵoj inter kaj ĉirkaŭ la riveroj de Tigreso kaj Eufrato, la kurdoj pleje en la norda montara regiono kaj kristanaj asirianoj ĉirkaŭ la urbo Mosulo en la nordo, ankaŭ turkumanoj kaj mendeanoj. Islamo estas la religio de la plejmulto de la iraka popolo. La araba kaj kurda lingvoj estas oficialaj de la ŝtato. Islamanoj siavice konsistas el ŝiit- kaj sunni-sektoj. La shiit-sekto (60% de la tuta loĝantaro) okupas la areon ekde Bagdado en la mezo de la lando ĝis Basrah en la sudo. La sunni-sekto (20%) okupas la centron, kaj kristanoj estas pleje en la nordo. La mendianoj estas antikva iraka itno-religio kaj loĝas pleje en la sudo. Ankaŭ estas armenoj kaj judoj en Irako.

Marĉando pri prezoj de aĉetaĵoj estas komuna metodo de negoco en la bazaroj.

### Idiomoj 
Same kiel laŭ multaj nacioj, bati iun per ŝuo, eĉ simbole, estas konsiderata kiel insulto. En Irako tamen tio estas pli komuna ol en aliaj landoj.

## Servoj
La Al-Mustansirija Universitato (arabe: الجامعة المستنصرية) estas universitato en Bagdado. La origina Al-Mustansirija Madraso, estis establita en 1227 (aŭ 1232/34 laŭ kelkaj rakontoj) fare de la Abasida Kalifo Al-Mustansir kaj estis unu el la plej antikvaj universitatoj en la mondo. Ties konstruaĵo, ĉe la maldekstra bordo de la rivero Tigris, survivis la Mongolan invadon de 1258 kaj estis restaŭrita kiel moderna universitato. En 1967 oni iniciatis pli grandan reorganizadon de altnivela edukado, cele al intenco ke ĉirkaŭ 1969 ĉiuj antaŭaj institucioj estu nuligitaj kaj rekonstituitaj. Al-Mustansirija estis deklarita kiel aparta Universitato en 1968, kaj ties branĉaj kampusoj estis disigitaj por formi parton de la Universitato de Mosulo kaj la Universitato de Basra.
Manneken Pis

**Manneken Pis** [Maneken Pis] (laŭsignife *pisknabeto*, aŭ pli prude nomebla "maltrinketulo"), estas
statueto en la centro de Bruselo kaj reprezentas pisantan bubon. La statueto, 58 cm-ojn alta, troviĝas je la angulo de la "strato de la vaporforno" (rue de l'étuve / stoofstraat) kaj la "strato de la kverko" (rue du chêne / eikstraat), ne malproksime de la Granda Placo. Temas pri bronza bildeto, kiun *Hieronimus Duquesnoy* faris en 1619, taskite de la urbestraro por ornami publikan fontanon, kie la akvo fluas el la peniso de la knabeto, kvazaŭ li pisas. Ĉe specialaj okazaĵoj li pisas bieron aŭ vinon anstataŭ akvon.

La nuna bildeto estas kopio de la unua, kiu estis detruita en 1817 de mense malsana krimulo.

Manneken Pis estas mondfama pro sia petola aspekto kaj la legendoj teksitaj ĉirkaŭ lia persono. La plej fama legendo rakontas pri knabo, kiu savis la urbon estingante per pisado brulantan meĉon, ligitan al eksplodema barelo.

Ankaŭ estas konata lia vestaro, kiu konsistas el pli ol 700 kostumoj. Lia unua kostumo estis donacita je la 1a de majo 1698, donacita de la guberniestro de la Aŭstraj Nederlandoj okaze de la festoj de unu el la gildoj de Bruselo. Daŭre oni uzas ĉian okazon por donaci novan kostumon. (Tiuj kostumoj ja estas tiel faritaj ke li povas daŭrigi sian ĉiutagan okupon.) La vestaro enhavas i.a. kostumeton Elvis Presley, futbal-kompletojn, Mickey Mouse, kaj multaj aliaj.

Jam plurfoje la bildeto estis forprenita de sia soklo de vandaloj kaj ŝercemuloj. Tiel ekzemple en junio 26 de la jaro 1817, kiam en la ĵurnalo aperis jena poemeto por konsoli la konsternitajn Bruselanojn:

    Ey lieve meisjes! Staakt geschrei
    Al koomt gy door dees dievery
    een zoeten troost te missen;
    hij zal met nerstig onderzoek
    nog wel eens koomen uit den hoek
    om zonder schroom te pissen.

traduko:

    Ej karaj knabinoj, ĉesu ploro!
    Eĉ se pro tiu ĉi ŝtelo
    Devos manki dolĉa konsolo
    li per serioza esploro
    revenos el iu angulo
    por plue maltrinki sen honto.

En Geraardsbergen staras tre simila statueto, kaj ekzistas kverelo inter ambaŭ urboj, pri kies statueto estas la plej aĝa. La bronza statuo de Geraardsbergen datiĝas de 1459, tiu de Bruselo de 1619. Sed la bronza statuo en Bruselo anstataŭis ŝtonan "Juliaensken Borre" (fonto de eta Juliano), kiu verŝajne jam estis Manneke Pis. Tiu ŝtona statueto jam estis menciita en 1452.

En 1985 Manneken Pis ricevis "fratineton": Janneken Pis ("Pisknabineto"). Estas iniciato de la lokaj trinkejoj sen historia bazo.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ilotsacre.be/images/virtualvisit/manneken_pis.htm 
* http://www.bullworks.net/virtual/mannekin/mannekin.htm 
* http://www.manneken-pis.com , 
* Oficiala retpaĝo 

Dosiero:Manneken pis xmas.jpg|
Dosiero:2005 manneke pis03.jpg|
Dosiero:Brussels-Manneken-Pis-1900.jpg|

Kategorio:Belgio
Kategorio:Kulturo de Bruselo
Kategorio:Artaĵo (skulptarto)
Kategorio:Fontanfiguro
Kategorio:Vizitindaĵoj en Bruselo
Kategorio:Fikciaj infanoj
Kategorio:Fikciaj belgoj
Vivant

Vivant estas la nomo de movado kiu ekestis en Belgio fare de Roland Duchatelet kaj aliaj. Tiu movado uzas la baloton kiel ilon por atingi sian celon. Ĝi do ankaŭ estas politika partio.

Vivantismo enhavas tri grandajn ideojn:

* la **rekta demokratio** pere de la referendumo je iniciato de la popolo. La popolo do decidas kian demandon oni antaŭmetas al ili. Por okazigi referendumon oni bezonas certan elcenton da subskriboj.

* la **baza enspezo**. Ĉiu homo rajtas senkondiĉe ricevi enspezon de la ŝtato. Tiu enspezo celas nur plenumi la bazajn vivbezonojn. Por havi pli luksan vivon oni devus labori. Tiu baza enspezo estas formo de sociala sekureco kiu anstataŭus la nunan socialan sistemon neklaran kaj neĝustan.

* la **reformo de imposta sistemo**. Forigo de imposto je laboro kaj ties anstataŭigo per pli alta Aldonvalora imposto. Tiel ke la prezoj ne altiĝas. (Ja unue la prezo malaltiĝis ĉar la firmao ne plu devis pagi la imposton je la laboro. Al tiu malalta prezo oni aldonas pli altan AVI-n tiel ke la prezoj atingu la nuntempan altecon. Tiel ĉi, la forfalo de imposto je laboro estas kompensita.)

La Vivantismo do sintezas la komunismon kaj la kapitalismon, la sekurecon kaj la liberecon.
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.vivant.org/ 

Kategorio:Politikaj partioj de Belgio
Kategorio:Movadoj
Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1997
AVI

**AVI** havas plurajn signifojn:

***avi** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
***Aldonvalora imposto**
***Avio**
***Avio (Italio)**
***.avi** estas finaĵo de dosiernomo.
Weltlang

**Weltlang**, **Veltlang** aŭ **World English** estas planlingvo kreita de usonano Frederick Braendle en 1910. Ĝi estas bazita sur angla lingvo.

Ĝi estas ĉefe propono de simpligo de ortografio de angla lingvo.

## Bibliografio 
Braendle, F.: *World-English, a new world language: Veltlang, with English words and English grammar, subject to the limitations of the phonetic writing of Veltlang, together with a simple phonetic world-alphabet Seuastikon, modeled after the most primeval characters of writing ever used by the human race.* Washington: 1910. (12 p.)

Kategorio:Modifita angla
Weltsprache (Volk kaj Fuchs)

**Weltsprache** estas naturalisma planlingvo kreita de A. Volk kaj R. Fuchs en Berlino, 1883. Ĝi influis Okcidentalon. Ĝia sistemo estas naturalisma, kun vortprovizo prenita ĉefe el latino, sed ĝia gramatiko havas kelkajn apriorismojn.

Nombroj (1-10): un, du, tres, cvart, cvint, secs, sept, oct, nov, dec. 

Patro nia: Not Pater, vel sas in les coles, ton nomen sanctöt, ton regnon venät, ton voluntät söt vam in le cöl, tam in le ter. Not diniv pana da mile godie. Condona mib not culpa, vam ems condonami not debitorib. Non duca mas in tentation, sed libera mas ab le malot.

## Bibliografio 
A. Volk & R. Fuchs
Die Weltsprache. Entworfen auf Grundlage des Lateinischen
Berlin, Kuhl, 1883
104 pp.

Kategorio:Modifita latina
Igideo

**Ygyde** – ebla esperantigo **Igideo** – estas oligosinteza apriora planlingvo proponita de Andrew Nowicki kaj Patrick Hassel-Zein en la komenco de la 2000-aj jaroj. Laŭ la retpaĝo, Ygyde bonas por uzo kiel internacia helplingvo. Ĝi konsistas de malmultaj mallongaj radikoj, de kiuj ĉiuj vortoj formiĝas. Adjektivoj, substantivoj kaj verboj komencas kun la prefiksoj a- aŭ e-, y- aŭ o-, kaj u- aŭ i-, respektive. Nowicki, kune kun aliaj, ankaŭ kreis la similan projekton Ebubo. 

Kiel je Ebubo, la priskriba teksto pri la lingvo (kaj kiel kun ĉiuj lingvoj, la lingvo mem) estas senkopirajta, kaj do oni libere povas kopii, publikigi kaj ŝanĝi ĝin.

Ygyde usas la literojn **a b c d e f g i j k l m n o p s t u w y z** – 6 vokaloj, kaj 15 konsonantoj. **h** ekzistas kiel opcia litero (por sono uzata dum parolado, por plia klareco), kaj oni ne uzas grandaj literoj. La lingvo tamen ankaŭ havas propran alfabeton de aliaj simboloj. Tiuj simboloj estas ete pli granda je la bazo, kiu malmultiĝas ekzaktajn spegulajn parojn, kiu oni mencias kiel avantaĝo por precipa tipo de disleksiuloj.

Ygyde havas radikojn de silaboj je nur du literoj. La formado de vortoj dependas de l' aglutino de tiuj radikoj. La nomoj de literoj de l' alfabeto de Ygyde kaj la sciencaj konstantoj oni formas per nur du literoj, kaj la nomoj de variaĵoj kun kvarliteraj kunmetaĵoj. Substantivoj kiu estas nomoj havas parajn numerojn de literoj, inter 6–12 (kemiaj elementoj tamen estas sep-literaj, kutimaj substantivoj).

Aliaj vortoj havas malparajn numerojn da literoj, kaj komencas per vokalo sekvata de konsonanto. La "funkciaj vokaloj" estas prepozicioj komponataj de unu litero. La nombroj, la koloroj, la pronomoj, tiel kiel komunuzaj adjektivoj kaj substantivoj, kaj la aliaj prepozicioj, havas tri literojn.

*Ĉiuj* aliaj vortoj havas kvin aŭ sep literojn. Tiuj estas vortoj komponitaj de l' unuigo de un prefikso vokala kon du aŭ tri silaboj. Adjektivoj komencas kun iu de la prefiksoj **a-** kaj **e-,** substantivoj kun **y-** kaj **o-,** kaj verboj kun **u-,** kaj **i-.** Tiel ĝi funkcias iom male al la esperanta sistemo, kiu faras la saman kun sufiksoj.

Ekzemple, la adjektivo *aniga,* kiu signifas korupta, estas formita de unuigo de la adjektiva prefikso *a* kun silabo *ni* (sekreto) kaj la silabo *ga* (monero) – do, laŭvorte "sekretmonera". La vorto *ofyby,* pano, estas farita per la kombino de l' substantiva prefikso *o* kun la silabo *fy* (ŝaŭmo) kaj la silabo *by* (manĝaĵo) – sekve, laŭvorte "ŝaŭmmanĝaĵo". La verbo *igugo,* vaporigi, estas konstituita de la kombino de l' prefikso *i* (verbo) kun la silabo *gu* (likvo) kaj *go* (gaso).

Laŭ la aŭtoro Ygyde estas "grandioza help-lingvo, ĉar ĝi estas facile prononcebla, facile komprenebla kaj multe facile lernebla".

## Eksteraj ligiloj 
* http://ygyde.neostrada.pl/ 
* Recenzo de Ygyde (angla) en la jutuba serio *Conlang Critic*

Kategorio:Aprioraj lingvoj
Kategorio:Internacia planlingvo
Zilengo

**Zilengo** – «nia lingvo» – estas planlingvo proponita de Oka Asajiro, en 1889. Oka estis la plej grava japana biologo de la 20-a jarcento. En Germanio li lernis Esperanton, kiu multe influis lian projekton.

*Zilengo* signifas nia lingvo, en la lingvo mem.

Antaŭ ol Oka eksciis pri Esperanto, la projekto distingis nek sekson nek nombron de pronomoj; ekz-e pronomo "la" signifas *ŝi, li* kaj *ili*. Aliflanke Oka kritikas Zamenhof pro la insisto distingi pluralon kaj singularon.

Fine, Oka forlasis sian projekton favore al Esperanto kaj estis la unua esperantisto de Japanio.

Ekzempleto:

* Is regretir, kod kreenta de Esperanto ne posedas savo de lengo de Estrem Oriento
:*Bedaŭrindas, ke kreinto de Esperanto ne sciipovas la lingvojn de Ekstrema Oriento*

La projekto ricevis la bibliotekan klasifikon 418 “1889” de Biblioteko Butler.

## Bibliografio 
* Literatura Foiro, 25 (1994) 147.

## Fontoj 
Kategorio:Planlingvoj
Weltsprache (Eichhorn)

**Weltsprache** estas naturalisma planlingvo kreita de Nicolaus Eichhorn en 1861, sed nur publikita en Bamberg, 1887. Ĝi estas bazita sur latina lingvo kaj influis Okcidentalon.

Ĝi uzas fiksan konstruadon de vortoj, kalkulante la nombrojn de silaboj kaj la lokon de vokaloj kaj konsonantoj. Ĝiaj radikoj estas naturaj, sed deformitaj kaj ĝi uzas multajn arbitrajn sufiksojn.

## Bibliografio 
Eichhorn, Nicolaus 
Die Weltsprache, ein neuer Versuch, eine Universal-Sprache mit Zugrundelegung des lateinischen Wortstammes zu bilden 
Bamberg: Schmidt, 1887 (177 p.)

La projekto ricevis la bibliotekan klasifikon 418 “1887” de Biblioteko Butler.

Kategorio:Planlingvoj
2004 (planlingvo)

**2004** estas naturalisma planlingvo proponita de eks-esperantisto Jacques Dehée en 2003. Tio estas hispaneca variaĵo de Interlingvao.

Patro nia: Nostre Padre, que es en cielo, sea santificade tu nome; vena tu regno; sea tu volunta satisfade sobre la Terra como tamben en cielo. Da nos hoy nostre pan cotidiane, e perdona nos nostre ofensas como nos perdona a nostre ofensores. E non ducta nos al tentacion, ma libera nos del malo.

Alia ekzemplo:

En la Plena Ilustrita Vortaro, la nomes del Naciones
non son autoctone. Porque ?
Io creda per realismo.
Internacional comprehensibilida es necesarie
para la promocion de un lingua!
Quien son la populos correntemente interesado en conlinguas ?
Cual populos prospectar en priorida ?
E non es necesarie ser comprehensible de eles ?
Aun en India la palabra 'India' es familiar,
pero en la otre partes del mundo qui reconosca 'Bharat'
(nome de India en Hindi) ?
Ser comprehensible imediatemente sin estudio
para la populos correntemente interesado en conlinguas,
tal es la superiorida de '2004' sobre Esperanto !

Traduko:

En la Plena Ilustrita Vortaro, la nomoj de l' nacioj ne estas aŭtoktonaj. Kial? Mi kredas pro realismo. Internacia komprenebleco estas bezona por la propagando de lingvo! Kiuj estas la popoloj ofte interesataj en planlingvoj? Kiujn popolojn alserĉi prefere? Kaj, ĉu oni ne bezonas esti komprenebla al ili? Eĉ en Barato la vorto Hindio ne estas stranga, sed kie alie en la mondo oni rekonas "Bharat" (nomo de Barato en hinda lingvo)? Esti komprenebla rapide sen studo al la popoloj ofte interesataj en planlingvoj, tio estas la supereco de "2004" rilate al Esperanto.

Kategorio:Eŭroklono
Kategorio:2004
Kategorio:Aperis en 2003
Alexander Hamilton

**Alexander HAMILTON** (naskiĝis la 11-an de januaro 1755 aŭ eble 1757 — mortis la 12-an de julio 1804 en Novjorko) estis usona politikisto, juristo, milita estro, advokato, bankisto, kaj ekonomikisto. Li estas unu el la Fondaj Patroj de Usono ().

Li estis la unua Usona Sekretario de la Trezorejo (1789–1795). Lia portreto troviĝas sur la 10-dolara monbileto. 

## Infanaĝo kaj Frua Vivo 
Hamilton naskiĝis en Charlestown, Neviso. Riĉa komercisto akceptis orfon Hamilton, post la morto de lia patrino kaj la forlaso de lia patro. Post uragano en lia hejmlando, la skribaĵoj de la juna Hamilton pri la evento impresis liajn najbarojn, do ili enspezis monon por forsendi Hamilton al Usono por plua edukado.

## Rolo en Frua Ameriko 
### Usona Milito de Sendependeco 
Li konskriptis la fruan milicon dum la Usona Milito de Sendependeco. En la jaro 1777, George Washington (Esperante: Georgo Vaŝingtono) dungis lin en la posteno de konsilisto kaj sekretario.

### La Usona Konstitucio kaj *La Federalismaj Eseoj* 
Li estis la Novjorka delegito por la Konstitucia Kongreso. Li verkis malnetojn por la nova Usona Konstitucio, sed neniam prezentis ilin. Hamilton ne ŝatis la konstitucion kiun la kongreso aprobis en la jaro 1787, sed li estis kontenta kun plej multaj ŝanĝoj, precipe konsiderante lian malŝaton al la antaŭa malforta konstitucio, La Artikoloj de Konfederacio ().

Li verkis (kun John Jay kaj James Madison) defendajn artikolojn pri la Usona Konstitucio, *La Federalismaj Eseoj* (), per kiuj ili provis konvinki la Konstitucian Kongreson ratifi la novan Usonan Konstitucion. Ili sukcesis.

## Morto 
Hamilton mortis pro duelo kun Aaron Burr, sia delonga politika rivalo, post Hamilton helpadis Morgan Lewis gajni lian Novjorkan-guberniestran elekton de 1804 kontraŭ Burr.

Dosiero:Alexander Hamilton A17950.jpg|
Dosiero:Hamilton-burr-duel.jpg|
Dosiero:DSCN2897 hamilton statue.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=H000101 
* http://www.alexanderhamiltonexhibition.org 
* https://web.archive.org/web/20001110000000/http://www.ios.com/~alstone/forthebk.htm 
* http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=58312678 

Kategorio:Naskiĝintoj en 1755
Kategorio:Mortintoj en 1804
Kategorio:Usonaj politikistoj