Ceratopoj

La **ceratopoj** (malnovagreka: "korno-vizaĝuloj") estas grupo de herbomanĝantaj, bekaj dinosaŭroj kiu prosperis en Nordameriko kaj Azio dum la kretaceo, kvankam praformoj vivis jam pli frue, en la ĵurasio. Fruaj membroj de la familio kiel psitakosaŭro (*Psittacosaurus*) estis dupiedaj. Postaj membroj, inkluzive tiajn ceratopedoj kiel centrosaŭro (*Centrosaurus*) kaj triceratopo (*Triceratops*), iĝis tre grandaj kaj evoluigis vizaĝajn kornojn kaj kolokrispojn. Dum la krispoj eble estis formo de kiraso por protekti la vundeblan kolon de rabobesta atako de malantaŭe, ili verŝajne estis tro fragilaj por efika defendado kaj eble uziĝis por seksaloga elmontrado aŭ termoreguligo.

El ĉiuj ceratopoj tutcerte la plej konata de la ĝenerala publiko estas triceratopo (*Triceratops*). Tradicie la nomoj de membroj de la ceratopa genro finiĝas per "*-ceratopo*", kvankam ne ĉiam estas tiel. Unu el la unuaj nomitaj genroj estis ceratopo (*Ceratops*) mem, kiu donis sian nomon al la grupo, kvankam ĝi estas hodiaŭ konsiderata *nomen dubium* ĉar la ceratopo havas neniun difinan trajton ne trovebla ankaŭ ĉe aliaj ceratopoj.

## Anatomio 
## Taxonomio 
### Klasado 
Sekvas listo de la ceratopaj genroj laŭ klasiĝo kaj loko:

**INFRAORDO CERATOPOJ**
* Jinlongo *Yinlong* - (Ŝinĝango, Okcidenta Ĉinio)
* Ĉaŭjangsaŭro *Chaoyangsaurus* - (Liaoning, Nordorienta Ĉinio)
* **Familio Psitakosaŭredoj**
** Psitakosaŭro *Psittacosaurus* - (Ĉinio & Mongolio)
** Hongŝanosaŭro *Hongshanosaurus* - (Liaoning, Nordorienta Ĉinio)
* Liaŭceratopo *Liaoceratops* - (Liaoning, Nordorienta Ĉinio)
* Jamaceratopo *Yamaceratops* - (Mongolio)
* Arkeoceratopo *Archaeoceratops* - (Nordcentra Ĉinio)
* Aŭroraceratopo *Auroraceratops* - (Gansu, Nordokcidenta Ĉinio)
* **Familio Leptoceratopedoj**
** Bajnoceratopo *Bainoceratops* - (Mongolio)
** Leptoceratopo *Leptoceratops* - (Alberto, Kanado kaj Vajomingo, Usono)
** Montanoceratopo *Montanoceratops* - (Montano, Usono)
** Prenoceratopo *Prenoceratops* - (Montano, Usono)
** Udanoceratopo *Udanoceratops* - (Mongolio)
* **Familio Protoceratopedoj**
** Graciliceratopo *Graciliceratops* - (Mongolio)
** Bagaceratopo *Bagaceratops* - (Mongolio)
** Breviceratopo *Breviceratops* - (Mongolio)
** Lamaceratopo *Lamaceratops* - (Mongolio)
** Magnirostrio *Magnirostris* - (Interna Mongolio, Ĉinio)
** Platiceratopo *Platyceratops* - (Mongolio)
** Protoceratopo *Protoceratops* - (Mongolio)
* **Superfamilio Ceratopoideoj**
** Zuniceratopo *Zuniceratops* - (Nov-Meksiko, Usono)
** **Familio Ceratopedoj**

Ankaŭ estas kelkaj fragmentaj aziaj formoj kiuj eble estas validaj: Asiaceratopo *Asiaceratops*, Kulceratopo *Kulceratops*, Mikroceratopo *Microceratops*, kaj Turanoceratopo *Turanoceratops*. Ankaŭ menciindas Serendipaceratopo *Serendipaceratops*, grava pro ĝia troviĝo en Aŭstralio, kaj Notoceratopo *Notoceratops*; restaĵoj (nun mankantaj) de Argentino.

### Filogenio 
#### Xu kaj Makovicky 
Xu Xing de la ĉina Instituto de Vertebrula Paleontologio kaj Paleoantropologio (IVPP) en Pekino, kune kun Peter Makovicky, iam de la Amerika Muzeo de Naturhistorio (AMNH) en Novjorko, kaj aliaj, eldonis kladistan analizon en la priskribo de *Liaŭceratopo* aperinta en 2002. Ĉi tiu analizo tre similas al unu eldonita de Makovicky en 2001. Makovicky, kiu nuntempe laboras ĉe la Muzeo Field de Naturhistorio en Ĉikago, ankaŭ enmetis ĉi tiun analizon en sia doktoriĝa disertacio de 2002. Xu kaj aliaj kolegoj aldonis *Jinlongon* al ĉi tiu analizo en 2006.

 CERATOPSIA
  \--*Yinlong*
   \--*Chaoyangsaurus*
    \--PSITTACOSAURIDAE
     NEOCERATOPSIA
      \--*Liaoceratops*
       \--*Yamaceratops*
        \--*Archaeoceratops*
         CORONOSAURIA
          \----LEPTOCERATOPSIDAE
           \   \--*Asiaceratops*
            \   \--*Montanoceratops*
             \   \--*Udanoceratops*
              \   +--*Leptoceratops*
               \
                \  +--*Graciliceratops*
                 \/__PROTOCERATOPSIDAE
                  \  +--*Bagaceratops*
                   \ +--*Protoceratops*
                    CERATOPSIDAE

En ĉi tiu analizo *Asiaceratopo* havas varian pozicion, estante la plej baza leptoceratopedo se *Liaŭceratopo* estas en la analizo, kaj la baza neoceratopo se *Liaŭceratopo* ne estas en la analizo. La aŭtoroj ankaŭ konkludas ke *Turanoceratopo* estas *dubinda nomo* kaj ne baza ceratopedo kiel oni antaŭe proponis.

#### You kaj Dodson 
You Hailu de la Ĉina Akademio de Geologiaj Sciencoj, ankaŭ en Pekino, estis kunaŭtoro de la antaŭa analizo, sed en 2003 li eldonis sian propran analizon kune kun Peter Dodson de la Universitato de Pensilvanio. Ili prezentis ĉi tiun analizon denove en 2004. En 2005 You kaj tri aliaj kunlaborantoj, inter ili Dodson, eldonis artikolon pri *Aŭroraceratopo* kaj aldonis ĉi tiun novan dinosaŭron en sian filogenion.

 CERATOPSIA
  \--PSITTACOSAURIDAE
   NEOCERATOPSIA
    \--*Chaoyangsaurus*
     \--*Liaoceratops*
      \--*Archaeoceratops*
       \--*Auroraceratops*
        CORONOSAURIA
         \----PROTOCERATOPSIDAE
          \   +--*Bagaceratops*
           \  +--*Protoceratops*
            \----LEPTOCERATOPSIDAE
             \   +--*Leptoceratops*
              \  +--*Montanoceratops*
               CERATOPSIDAE

Oni trovis *Asiaceratopo* esti *dubinda nomo* en ĉi tiu analizo, same kiel *Turanoceratopo*.

#### Chinnery 
Brenda Chinnery, iam de la Muzeo de la Rok-Montaro en Bozeman (Montano), eldonis priskribon de *Prenoceratopo* en 2005 kaj aldonis novan filogenion.

 CERATOPSIA
  \--PSITTACOSAURIDAE
   NEOCERATOPSIA
    \--+--*Chaoyangsaurus*
     \ +--*Asiaceratops*
      \--*Liaoceratops*
       \--*Archaeoceratops*
        CORONOSAURIA
         \----LEPTOCERATOPSIDAE
          \   \--*Montanoceratops*
           \   \--*Prenoceratops*
            \   \--*Udanoceratops*
             \   +--*Leptoceratops*
              \--*Bagaceratops*
               \----PROTOCERATOPSIDAE
                \   +--*Graciliceratops*
                 \  +--*Protoceratops*
                  \--*Zuniceratops*
                   CERATOPSIDAE

## Referencoj 
* Brown, B. & Schlaikjer, E.M. 1940. The structure and relationship of *Protoceratops*. *Annals of the New York Academy of Sciences* 40: 135–266.
* Chinnery, B. 2005. Description of *Prenoceratops pieganensis* gen. et sp. nov. (Dinosauria: Neoceratopsia) from the Two Medicine Formation of Montana. *Journal of Vertebrate Paleontology* 24(3): 572–590.
* Dodson, P. 1996. *The Horned Dinosaurs*. Princeton: Princeton University Press. 346pp.
* Dodson, P., Forster, C.A., & Sampson, S.D. 2004. Ceratopsidae. En: Dodson, P., Weishampel, D.B., & Osmolska, H. (Eds.). *The Dinosauria* (2nd Edition). Berkeley: University of California Press. Pp. 494-513.
* Erickson, G.M. & Tumanova, T.A. 2000. Growth curve of *Psittacosaurus mongoliensis* Osborn (Ceratopsia: Psittacosauridae) inferred from long bone histology. *Zoological Journal of the Linnean Society of London* 130: 551-566.
* Lehman, T.M. 1990. The ceratopsian subfamily Chasmosaurinae: sexual dimorphism and systematics. In: Carpenter, K. & Currie, P.J. (Eds.). *Dinosaur Systematics: Approaches and Perspectives*. Cambridge: Cambridge University Press. Pp. 211-230.
* Makovicky, P.J. 2001. A *Montanoceratops cerorhynchus* (Dinosauria: Ceratopsia) braincase from the Horseshoe Canyon Formation of Alberta, In: Tanke, D.H. & Carpenter, K. (red.). *Mesozoic Vertebrate Life*. Bloomington: Indiana University Press. Pp. 243-262.
* Xu X., Makovicky, P.J., Wang, X., Norell, M.A., You, H. 2002. A ceratopsian dinosaur from China and the early evolution of Ceratopsia. *Nature* 416: 314-317.
* Xu X., Forster, C.A., Clark, J.M., & Mo J. 2006. A basal ceratopsian with transitional features from the Late Jurassic of northwestern China. *Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences*. doi:10.1098/rspb.2006.3566 [eldonita rete]
* You H. & Dodson, P. 2003. Redescription of neoceratopsian dinosaur *Archaeoceratops* and early evolution of Neoceratopsia. *Acta Palaeontologica Polonica* 48(2): 261–272.
* You H. & Dodson, P. 2004. Basal Ceratopsia. In: Weishampel, D.B., Dodson, P., & Osmolska, H. (Eds.). *The Dinosauria* (dua eldono). Berkeley: University of California Press. Pp. 478-493.
* You H., Li D., Lamanna, M.C., & Dodson, P. 2005. On a new genus of basal neoceratopsian dinosaur from the Early Cretaceous of Gansu Province, China. *Acta Geologica Sinica* 79(5): 593-597.