Tuteca derivaĵo

En matematiko, tie en diferenciala kalkulo, **tuteca derivaĵo** de funkcio *f* de kelkaj variabloj estas ĝia derivaĵo kun respekto al unu variablo, de kiu aliaj variabloj estas konsiderataj interdependaj. Tiu variablo, kun respekto al kiu estas prenata la derivaĵo, povas ne esti rekta argumento de la funkcio.

En kalkulo de la parta derivaĵo, oni konsideras la derivaĵon kun respekto al nur unu de ĉiuj variabloj - la aliaj estas supozitaj konstantaj. Kontraŭe en kalkulo de la tuteca derivaĵo, oni ne antaŭjuĝas, ke la aliaj argumentoj estas konstantaj; anstataŭe la aliaj argumentoj variiĝas depende.

Estu funkcio *f(x1, ..., xn)*.

Tiam la tuteca derivaĵo de *f* kun respekto al *xi* estas

: \frac{\operatorname df}{\operatorname dx_i} = \frac{\partial f}{\partial x_i} + \frac{\partial f}{\partial x_1} \frac{\operatorname dx_1}{\operatorname dx_i} + \ldots + \frac{\partial f}{\partial x_{i-1}} \frac{\operatorname dx_{i-1}}{\operatorname dx_i} + \frac{\partial f}{\partial x_{i+1}} \frac{\operatorname dx_{i+1}}{\operatorname dx_i} + \ldots + \frac{\partial f}{\partial x_n} \frac{\operatorname dx_n}{\operatorname dx_i}

La tuteca derivaĵo de *f* kun respekto al *t* estas

: \frac{\operatorname df}{\operatorname dt} = \frac{\partial f}{\partial x_1} \frac{\operatorname dx_1}{\operatorname dt} + \ldots + \frac{\partial f}{\partial x_n} \frac{\operatorname dx_n}{\operatorname dt}

En okazo de funkcio *f(x)* de unu variablo *x*, ĉi tio reduktiĝas al la ĉena regulo por funkcio de unu variablo:

: \frac{\operatorname df}{\operatorname dt} = \frac{\operatorname df}{\operatorname dx} \frac{\operatorname dx}{\operatorname dt}

## Ekzemplo 
Supozu, ke *f* estas funkcio de tri variabloj *x*, *y* kaj *z*. Normale ĉi tiuj variabloj estas konsideritaj esti sendependaj. Tamen, en iuj situacioj ili povas dependi unu de la alia. Ekzemple, *y* kaj *z* povas esti funkcioj de *x*. En ĉi tiu okazo, la parta derivaĵo de *f* kun respekto al *x* ne donas la veran valoron de ŝanĝo de *f* kun respekto al *x*, ĉar ĝi ne enkalkulas la dependecon de *y* kaj *z* de *x*. La tuteca derivaĵo estas maniero de enkalkulo de ĉi tiaj dependecoj.

Ekzemple supozu, ke *f(x, y, z) = xyz*. La ŝanĝo de *f* kun respekto al *x* estas normale difinita per prenanto de la parta derivaĵo de *f* kun respekto al *x*, kiu estas, en ĉi tiu okazo, *∂f/∂x = yz*. Tamen, se *y* kaj *z* estas ne vere sendependaj kaj dependas de *x*, ĉi tiu rilato ne donas la ĝustan respondon. Supozu ekzemple ankaŭ, ke *y=x* kaj *z=x*. Tiam *f = xyz = x3* kaj tiel la tuteca derivaĵo de *f* kun respekto al *x* estas *df / dx = 3x2*. Rimarku, ke ĉi tiu rezulto estas ne egala al la parta derivaĵo *yz =x2*. Aŭ eblas kalkuli precize laŭ la formulo donita pli supre. Pri *f(x, y, z) = xyz* estas:

: \frac{\operatorname df}{\operatorname dx} = \frac{\partial f}{\partial x} + \frac{\partial f}{\partial y} \frac{\operatorname dy}{\operatorname dx} + \frac{\partial f}{\partial z} \frac{\operatorname dz}{\operatorname dx} = yz + xz \frac{\operatorname dy}{\operatorname dx} + xy \frac{\operatorname dz}{\operatorname dx}

Pro tio, ke *y=x* kaj *z=x* , do \frac{\operatorname dy}{\operatorname dx} = \frac{\operatorname dz}{\operatorname dx} = 1 , kaj do rezultiĝas

: \frac{\operatorname df}{\operatorname dx} = yz + xz \cdot 1 + xy \cdot 1 = 3x^2 \  .

## Vidu ankaŭ 
* Diferencialo
* Parta derivaĵo
* Parta diferenciala ekvacio

## Eksteraj ligiloj 
* () Tuteca derivaĵo 

Kategorio:Diferenciala kalkulo