Zhu Xi

**Zhu Xi** aŭ **Ĉu Hsi** (ĉina skribo: 朱熹) (naskiĝis la  en Juksi, Fuĝjano, Ĉinio, mortis la  en Ĉinio) estis kaligrafo, verkisto, historiisto, politikisto kaj fama ĉefe kiel konfuceisma filozofo de la Dinastio Song kiu iĝis la ĉefa figuro de la Skolo de Principo, kaj la plej influa racia nov-konfuceismulo en Ĉinio. Lia kontribuo al ĉina filozofio inkluzivis asignadon de speciala signifo de la *Analektoj*, la *Menceo*, la *Granda Lernado* kaj la *Doktrino de la Mezo* (Kvar Libroj), emfazon pri la investigado kaj sintezon de ĉiuj fundamentaj konfuceismaj konceptoj, kiuj formis la bazon de la ĉina burokrataro kaj regado dum ĉirkaŭ 700 jaroj (1313 ĝis 1905). Li estis nomumita la dua plej influa pensulo en la ĉina historio, post Konfuceo mem.

Li ege kontribuis al la plifortigo de la Ĉina filozofio kaj fundamente re-formigis la ĉinan mondorigardon. Li estis fakulo kun ampleksa lernado de klasikaĵoj, komentarioj, historioj kaj aliaj verkoj de siaj prauloj. En sia vivodaŭro li kapablis servi multajn fojojn kiel registara funkciulo, kvankam li evitis publikajn postenojn dum plimulto de sia plenkreska vivo. Li ankaŭ verkis, kompilis kaj eldonis preskaŭ centon da libroj kaj korespondis kun dekoj da aliaj fakuloj. Li aktivulis kiel instruisto de grupoj de studentoj, multaj el kiuj elektis studi kun li dum jaroj. Li konstruis sian pensaron sur la bazo de la instruoj de la fratoj Ĉeng Hao kaj Ĉeng Ji kiuj estis elstaraj konfuceismaj filozofoj dum la dinastio Song kaj aliaj fakuloj; kaj finfine disvolvis siajn metafizikajn teoriojn rilate al la principo (li) kaj al la viva forto (qi). Liaj sekvantoj registris skribe milojn da liaj konversacioj. El 1153 li ekstudis ĉe Li Tong, kiu sekvis la novkonfucean tradicion de Ĉeng Hao kaj Ĉeng Ji, kaj formale iĝis lia studento en 1160.

Forlasinte funkciulajn postenojn en Tung-an, li ne plue enposteniĝis dum dudek jaroj en kiuj li dediĉis sin al kreado de intelekta pensaro. En tiu epoko li redaktis kelkajn informojn pri ĝeneralaj problemoj de la Ĉina Imperio, kiujn li sendis al la imperiestro; krome li verkis ceremonian protokolon, kiu tamen perdiĝis. Tiu akademio estis fondita en la 9-a jarcento, floris en la 10-a jarcento, sed en tempo de Zhu Xi iom ruiniĝis.

En 1208, nome ok jarojn post lia morto, la imperiestro Ningzong de Song rehabilitis Zhu Xi kaj honoris lin per la postmorta nomo Ŭen Gong (文公), signife “respektinda ĝentlemano de kulturo”. Ĉirkaŭ 1228, la imperiestro Lizong of Song honoris lin per la postmorta nobeltitolo Duko de la (Ŝtato) Hui (徽國公). En 1241, memortabulo al Zhu Xi estis lokita en la Templo de Konfuceo de Cjujfu, tiele altigante lin al la sanktularo de Konfuceismo. En postaj jarcentoj, regantoj pli aŭtoritataj ol tiuj kiujn li estis kritikinta, diskrete forgesis siajn politikan kaj intelektan nekonformecon, kaj faris sian filozofian sistemon la nura ortodoksa pensaro, kio restis tia ĝis la fino de la 19-a jarcento. Modernaj sinologoj kaj ĉinoj ĝenerale ofte aludas al li kiel Zhu Wen Kung (朱文公) anstataŭ per lia nomo.

## Instruado 
eta|maldekstre|300ra|Statuo de Zhu Xi ĉe la Grot-Akademio de la Blanka Cervo en la Luŝan Montaro.

### La kvar libroj 
Dum la Dinastio Song, la instruoj de Zhu Xi estis konsiderataj malortodoksaj. Anstataŭ enfokusiĝi al la *I Ĉing* kiel aliaj novkonfuceistoj, li elektis emfazi la kvar librojn: nome la *Granda Lernado*, la *Doktrino de la Mezo*, la *Analektoj de Konfuceo*, kaj la *Menceo* kiel studa kerno por aspirado fare de studentoj al funkciularo. Por ĉiuj tiuj klasikaĵoj li verkis etendajn komentariojn kiuj ne estis amplekse agnoskitaj en lia epoko; tamen, ili poste iĝis akceptitaj kiel la normigaj komentarioj. La Kvar Libroj servis kiel bazo por civilserva ekzamenado ĝis 1905, kaj edukado en la klasikoj ofte ekis per la komentarioj de Zhu Xi kaj la angulŝtono por kompreni ilin.

En terminoj de *li* kaj *qi*, la sistemo de Zhu Xi forte similas al tiu de la ideoj de Budhismo pri *li* (denove, principo) kaj *ŝi* (aferoj, materialoj), kvankam Zhu Xi kaj liaj sekvantoj forte argumentis ke ili ne kopias budhismajn ideojn. Anstataŭe, ili tenas ke ili uzas konceptojn jam estintajn delonge antaŭe en la *I Ĉing.*

Zhu Xi diskutis kiel li vidis la koncepton de la Suprema Celo kiel kongrua kun la principlo de Taoismo, sed lia koncepto de *Taiji* estis diferenca el kompreno de *Tao* en Daoismo. Kie *Taiji* estas diferenciga principo kiu rezultas en la apero de io nova, Dao estas kvieta kaj silenta, laborante por malpliigi ĉiujn aĵojn al egaleco kaj nedistingeblo. Li argumentis ke estas centra harmonio ke ne estas stata aŭ malplena sed dinamika, kaj ke la Suprema Celo estas de si mem en konstanta kreiva aktiveco.

### Homa naturo 
eta|dekstre|Priskribita en la albumo *Portretoj de Famuloj* ĉirkaŭ 1900, gastigita en la Filadelfia Muzeo de Arto.
Zhu Xi konsideris la pli fruan konfuceiston Xun Zi kiel herezulo ĉar li apartiĝis el la ideo de Menceo pri esenca homa boneco. Eĉ se la personoj montras senmoralan konduton, la suprema regula principo estis bona. La tialo de senmoralaj agoj estas *qi*. La metafiziko de Zhu Xi estas ke ĉio enhavas *li* kaj *qi*. *Li* estas la principo kiu estas en ĉio kaj regas la universon. Ĉiu persono havas perfektan *li*. Tiele, individuoj agus laŭ perfekta kongruo kun moralo. Tamen, dum *li* estas la subkuŝa strukturo, *qi* estas ankaŭ parto de ĉio. *Qi* malheligas onian perfektan moralan naturon. La tasko de morala kultivado estas klarigi onian *qi.* Se onia *qi* estas klara kaj ekvilibra, tiam oni agados laŭ perfekta morala vojo.

### Koro/menso 
Klareco de menso kaj pureco de koro estas idealaj en konfucea filozofio. En la suba poeziaĵo, "Meditoj dumlegade - 1" Zhu Xi ilustracias tiun koncepton per komparo de la menso al spegulo, lasita kovrita ĝis neceso ke simple respegulu la mondon ĉirkaŭan, igante klare per la fluaj akvoj simbolantaj Taon. En ĉina, menso estas foje nomata "la kvadrata colo," kio estas la laŭvorte traduko de la termino aludita en la komenco de la poeziaĵo.

Malgranda kvadrata flako nekovrita spegulo
kie sunlumo kaj nuboj haltas kaj foriras
Mi demandis kiel ĝi estas tiom klara
oni diris ke printempa akvo tenas fluon
(tradukita el traduko de *Red Pine*)

### Kono kaj agado 
Laŭ la epistemologio de Zhu Xi, kono kaj agoj estas nedivideblaj komponantoj de vera inteligenta agado. Kvankam li distingis inter la antaŭeco de kono, ĉar inteligenta ago postulas antaŭpenson, kaj la gravo de agado, ĉar ĝi produktas klarigeblan efikon, Zhu Xi diris: "Kono kaj ago ĉiam postulas unu la alian. Ĝi estas kiel persono kiu ne povas piediri sen kruroj kvankam li havas okulojn, kaj kiu ne povas vidi sen okuloj kvankam li havas krurojn. Rilate al ordo, kono venas unua, kaj rilate al gravo, ago estas pli grava." 

### La studado de aĵoj kaj la etendo de kono 
Zhu Xi postulis *gewu*, nome studado de aĵoj. Kiel priserĉadi kaj kio tiuj aĵoj estas la fonto de multa polemiko. Por Zhu Xi, la aĵoj estas moralaj principoj kaj la priserĉado inkludas atenti al ĉio kaj en libroj kaj en aferoj ĉar "moralaj principoj estas tre nefinigeblaj

### Religio 
eta|maldekstre|250ra|Konfuceo. Zhu Xi estis gravulo de Konfuceismo.
Zhu Xi ne tenis tradiciajn ideojn de Dio aŭ Ĉielo (*Tian*), kvankam li studis kiel liaj propraj ideoj respegulis la tradiciajn konceptojn. Li kuraĝigis agnostikan tendencon ene de Konfuceismo, ĉar li kredis ke la Suprema Celo estas racia principo, kaj studis ĝin kiel inteligenta kaj reganta volo malantaŭ la universo (dum li asertis ke "Ĉielo kaj Tero ne havas menson de si mem" kaj diskonigis ke ties nura celo estas produkti aĵojn. Ĉu tio povas esti konsiderata konscia aŭ inteligenta volo estas klare disputebla). Li ne apogis la adoradon de spiritoj kaj proponoj al bildoj. Kvankam li praktikis iomajn formojn de adorado al praularo, li malkonsentis ke la animoj de prauloj ekzistas, kredante anstataŭe ke la adorado al praularo estas formo de rememoro kaj dankemo.

### Meditado 
Zhu Xi praktikis formon de ĉiutaga meditado nomita *jingzuo* simila al, sed ne la sama kiel, la Budhisma *dhjana* aŭ *ĉan ding* (; Wade–Giles *ch-an-ting*). Lia meditado ne postulis la ĉeson de ĉiu pendo kiel ĉe kelkaj formoj de Budhismo; anstataŭe, ĝi estis karakterizita per silenta enrigardon kiu helpu ekvilibrigi variajn aspektoj de la propra personeco kaj ebligu fokusigi al pensado kaj koncentrado. Lia formo de meditado estis laŭnature konfuceisma en la senco ke ĝi koncernis al moraleco. Lia meditado klopodis por resoni kaj senti en harmonio kun la universo. Li kredis, ke tiu tipo de meditado kondukis la homaron al pli proksima kuneco kaj plie al harmonio.

### Pri instruado, lernado kaj la kreado de akademio 
eta|Letero de Zhu Xi (1194) instruanta subulan funkciulon de loka registaro pri aferoj post li elposteniĝis kiel Administranto de Tanĵou por reposteniĝis kiel instruisto en la imperia kortego.
Zhu Xi ege fokuzigis sian energion al instruado, postulante, ke lernado estas la nura vojo al saĝeco. Li deziris fari la atingeblon de saĝeco ebla por ĉiuj homoj.

Li bedaŭris la pli modernajn presteknikojn kaj la abundigon de libroj kiu sekvis. Tio, li kredis, faris, ke studentoj malpli aprezu kaj fokuzu al libroj, simple ĉar estis plia abundo de legeblaj libroj ol antaŭe. Tiukadre, li klopodis por redifini kiel studentoj lernu kaj legu. Fakte, seniluziiĝinta de lokaj lernejoj en Ĉinio, li establis sian propran akademion, nome la Akademio de la Groto de la Blanka Cervo, por instrui taŭge studentojn kaj en la ĝusta maniero.

## Influoj de Taoismo kaj Budhismo super Zhu Xi 
Zhu Xi verkis tion kio estos la ortodoksa konfuceisma interpretado de nombraj konceptoj en Taoismo kaj Budhismo. Kvankam li ŝajne estis adoptinta kelkajn ideojn el tiuj konkurencaj pensarsistemoj, malkiel ĉe antaŭaj nov-konfuceismanoj, li strikte ne eltenis la konfucean doktrinon de la aktiva moralkultivado. Li trovis Budhismajn principoj malhelaj kaj trompantaj la originan menson same kiel detruantaj la homajn rilatojn.

## Pensaro 
La kosmogonio de Zhu montris du fakojn: unuflanke, la neŝanĝeblaj principoj de la formo (*li*) kiu formas la materion (*qi*); aliflanke, la Tao (vojo) por aliri al memperfektigo, koncepto devena el Menceo. En la konfuceisma pensaro, *Tao* ne estis komprenita kiel la ĉiesa origino, sed kiel principo sur kiu la saĝulo devas orientiĝi por la atingo de morala pravo. Laŭ Zhu, por alveni al Tao oni penu per persona elano, memdevigo, obeo de kutimoj kaj kontinua lernado; tio, supozis revenon al klasikaj valoroj. kaj estis uzita poste por sekvaj verkoj pri la historio de Ĉinio.

## Heredo 
maldekstre|Memortemplo de Zhu Xi en la antikva urbo Huiŝan, Vuksio.|220ra|eta
El 1313 ĝis 1905, la komentarioj de Zhu Xi el la Kvar Libroj formis la bazon de la civilserva ekzamenado en Ĉinio. kiu tradukita povus singnifi Saĝulo aŭ Doktoro de la Kvin Klasikaĵoj kaj ĝuis la rangon 8a en la mandarena sistemo.

## Kaligrafio 
Zhu Xi sekvis el frua aĝo sian patron kaj nombrajn grandajn tiamajn kaligrafojn en la praktiko de kaligrafio. Dekomence li lernis la stilon de Cao Cao, sed poste specialiĝis en la regula skribmaniero de Zhong Yao kaj en la flua normala kursiva skribmaniero de Jan Ĵenking. Kvankam liaj konservitaj manuskriptoj estas fragmentitaj kaj nekompletaj, kaj plimulto de liaj verkoj perdiĝis. Krome, lia famo en la fako de filozofio estis tiom granda ke eĉ lia brilo en kaligrafio estis preteratentita. Li estis lerta kaj en flua normala kaj kursiva skribmanieroj, speciale en grandaj karaktroj, sed nuntempe restintaj artaĵoj konsistas ĉefe el mallongaj skribitaj notoj en normala skribmaniero kaj rare el grandaj karaktroj. Liaj aŭtentaj manuskriptoj estas kolektitaj en la Nankinga Muzeo, la Pekinpalaca Mueo, la Liaoninga Provincmuzeo, Taipeja Palacmuzeo kaj la Nacia Muzeo de Tokio, Japanio. Kelkaj pecoj estas en privataj kolektoj de Ĉinio kaj eksterlande. La *Pajlkabana Manrulo*, unu el la majstroverkoj de Zhu Xi en normal-kursiva skribmaniero, estas en eksterlanda privata kolekto.

eta|500ra|*Pajlkabana Manrulo*.
La *Pajlkabana Manrulo* enhavas tri apartajn partojn:

# Titolo
# 102 karaktroj fare de Zhu Xi en normala kursiva skribmaniero
# La postskriboj fare de Ŭen Tianjksiang (1236～1283) de la dinastio Song, Fang Ksiaoru (1375～1402), Ĵu Junming (1460–1526), Tang Jin (1470～1523) kaj Hai Rui (1514～1587) de la dinastio Ming.

### Kaligrafia stilo 
La kaligrafio de Zhu Xi estis laŭdita kiel akiranta la stilon de la dinastioj Han kaj Vei. Li estis lerta en la centra pinto, kaj liaj penikfrapoj estas mildaj kaj rondoformaj, sed fluanta en la movoj sen ajna frivoleco kaj kruteco. Fakte, lia kaligrafio posedas stabilecon kaj elegantecon en konstrumaniero kun kontinua fluo de energio. Neklopodante esti pretendema aŭ intencema, lia skribitaj karaktroj estas bone ekvilibraj, naturaj kaj nekonvenciaj. Ĉar li estis patriarko de la konfuceisma filozofio, oni ne komprenas, ke liaj instruoj trempiĝis en ĉiuj liaj skribaĵoj sen respekto por la tradiciaj normoj. Li eltenis ke kvankam la regulojn oni devas observi por ĉiu vorto, devas esti loko por tolero, plureco kaj natureco. Alivorte, kaligrafio devas observi regulojn kaj samtempe ne esti ligita per ili kaj tiel oni povu esprimi la kvaliton de natureco. Estas menciinde ke lia kaligrafio estis ege aprezata laŭlonge de la jarcentoj, fare de gravuloj kiel jenaj:

Tao Ĉung Ji (ĉirkaŭ 1329～1412) de la dinastio Ming:

La Majstro Zhu heredis la ortodoksan instruadon kaj disvastigis ĝin al la regno de saĝuloj kaj li estis lerta kaj en normala kaj en kursiva skribmanieroj, speciale en grandaj karaktroj. Lia penikplenumado estis ĝuste farita kaj eleganta. Tamen spite al la fragmentado kaj izoleco de liaj manuskriptoj, ili estas ege aprezataj kaj trezorigitaj.

Ŭang Sai Ĉing (1526–1590) de la dinastio Ming:

La penikfrapdo en lia kaligrafio estas flua sen klopodoj al formaleco, kvankam neniu el liaj linioj kaj punktoj estis en konformeco kun la reguloj de kaligrafio.

Ŭen Tianksiang de la dinastio Song en sia postskribo de la *Pajlkabana Manrulo* de Zhu Xi:

Homoj en la malnovaj tagoj diris, ke estas trempitaj ostoj de fidelaj subjektoj en la kaligrafio de Jan Ĵenking. Observinte la plenumadon de la penikfrapado fare de Zhu Xi, mi estas ege konvinkita pro la vero de tiu opinio.

Ĵu Junming de la dinastio Ming en sia postskribo por la *Pajlkabana Manrulo* de Zhu Xi:

Majstro Zhu estis fidela, bona lernanto kaj granda fakulo laŭlonge de la epokoj. Li estis supera en kaligrafio kvankam li ne verkis multe en sia vivodaŭro kaj tio estis tre rare vidita en postaj tempoj. Tiu rulo estis kolektita de Ŭong Sze Ma dum longa tempo kaj tial ĝi aperis en la mondo. Mi havis oportunon vidi ĝin iam kaj kvankam mi bedaŭris, ke mi ne klopodis por studi ĝin etende ĝis nun, en la studĉambro de mia amiko, mi estis ege feliĉa revidi ĝin denove. Tio montris, ke mi estis destinita vidi la manuskriptojn de majstro Zhu. Tial mi verkis tiun prefacon por mia intenco.

eta|maldekstre|Statuo de Hai Rui.
Hai Rui de la dinastio Ming en sia postskribo por la *Pajlkabana Manrulo* de Zhu Xi:

La skribaĵoj estas altiraj, delikataj, elegantaj kaj elstaraj. Vere tiaj kaligrafiaĵoj estas mirindaĵoj de la naturo.

## Notoj 
## Bibliografio 
* Wm. Theodore de Bary, *Neo-Confucian Orthodoxy and the Learning of the Mind-and-Heart* (1981), pri la disvolviĝo de la pensaro de Zhu Xi post lia morto.
* J. Percy Bruce. *Chu Hsi and His Masters*, Probsthain & Co., London, 1922.
* Bruce E. Carpenter. 'Chu Hsi and the Art of Reading' en Tezukayama Universitata Revuo (Tezukayama daigaku ronshū), Nara, Japanio, no. 15, 1977, pp.&nbsp;13–18. ISSN 0385-7743
* Wing-tsit Chan (eld.), *Chu Hsi and Neo-Confucianism* (1986), aro de gazetartikoloj.
* Wing-tsit Chan, *Chu Hsi: Life and Thought* (1987). ISBN 0-312-13470-3.
* Wing-tsit Chan, *Chu Hsi: New Studies*. University of Hawaii Press: 1989. ISBN 978-0-8248-1201-0
* Daniel K. Gardner. *Chu Hsi and the Ta-hsueh: Neo-Confucian Reflection on the Confucian Canon* (1986)
* Daniel K. Gardner. *Learning To Be a Sage*, University of California Press, Berkeley, 1990. ISBN 0-520-06525-5.
* Gedalecia, D (1974). "Excursion Into Substance and Function." *Philosophy East and West*. vol. 4, 443-451.
* Donald J. Munro, *Images of Human Nature: A Sung Portrait* (1988), analizo de la koncepto de homa naturo en la pensaro de Zhu Xi.
* Hoyt Cleveland Tillman, ''Utilitarian Confucianism: Ch‘en Liang's Challenge to Chu Hsi* (1982)
* Hoyt Cleveland Tillman, *Confucian Discourse and Chu Hsi’s Ascendancy'' (1992);

## Eksteraj ligiloj 
* Zhu Xi and his Calligraphy Gallery en Ĉina Reta Muzeo
* Zhu Xi's large-character calligraphy from the Yijing
* Chu Hsi and Divination - Joseph A. Adler
* 
* Unua parto de *Classified Conversations of Master Zhu*

* 

Kategorio:Ĉinaj filozofoj
Kategorio:Konfuceismo
Kategorio:Naskiĝintoj en 1130
Kategorio:Mortintoj en 1200
Kategorio:Ĉinaj verkistoj
Kategorio:Ĉinaj politikistoj
Kategorio:Ĉinaj historiistoj