Proleta literaturo

**Proleta(ar)** aŭ **Laborista(ar) literaturo** (ankaŭ: **laborista poezio** aŭ **socia poezio**) estas kolektiva termino por literaturaj tekstoj verkitaj de aŭ por laboristoj, aŭ kiuj traktas iliajn vivkondiĉojn. 

Temas pri literaturo kreita ĉefe de laboristaj verkistoj por la klaskonscia proletaro. Kvankam la *Encyclopædia Britannica* deklaras, ke ĉar ĉi tiu literaturo estas "fakte dediĉita instrumento de revolucio", ĝi ofte estas publikigita nome de la Komunista Partio aŭ maldekstraj simpatiantoj, la proletara romano ankaŭ estis klasifikita, sendepende de revolucio, kiel romano "pri la laborista klaso kaj la laborista vivo; eble kun la intenco de propagando". Ĉi tiu malsama emfazo povas reflekti diferencon inter rusaj, usonaj kaj aliaj tradicioj de verkado por la laborista klaso kaj tiu de Britio. La brita tradicio ne estis aparte influita de la Komunista Partio, sed havis radikojn en, interalie, la ĉartista movado, la unua amasa laborista movado de la mondo, kaj socialismo. Plue, la brita literatura fakulo H. Gustav Klaus, en sia libro "The Socialist Novel: Towards a Revival of Tradition" (1982), kiu temas pri laboristaj verkistoj, rimarkas, ke la termino " proletaro ", kiu estis nuntempa tiutempe, daŭre malkreskas en la mondo, dum la konkurantaj konceptoj de "laborista klaso" kaj "socialisto" daŭre dominas kun la sama nivelo de adhero. 

La vorto proletaro ankaŭ estas uzata por priskribi verkojn pri la laborista klaso skribitajn de laboristaj verkistoj, por distingi ilin de la verkoj de mezaklasaj verkistoj kiel Charles Dickens (*Hard Times*), John Steinbeck (*La Vinberoj de Kolero*), kaj Henry Green (*Living*, d:Q6659005). kvankam kelkaj el la verkoj de la poeto William Blake (1757–1827) estas fruaj ekzemploj de laborista literaturo, inkluzive de la du poemoj "*La Kamentubisto*", publikigita en *Kantoj de Senkulpeco* en 1789, kaj *Kantoj de Sperto* en 1794 (ambaŭ ĉe d:Q630530), kiuj traktas la temon de infanlaboro. Blake mem, kies patro estis komercisto, ne estis proletara verkisto. 

Bazita sur la ideoj de Gorkij, inspirita de la anarkiismaj romanoj de la 1920-aj jaroj, kaj poste reklamita de Stalin kiel socialisma realismo, la proletara romano havis sian glortempon inter 1930 ĝis 1944. Tiuj estis la jaroj de la tutmonda ekonomia depresio, kaj marksismemaj verkistoj sopiris komenci la socian revolucion, kiun Markso kaj aliaj pensuloj antaŭdiris. 

## Origino 
Kun la apero de la Socia Demando en la 19-a jarcento, verkistoj, plejparte el kiuj devenis de la burĝaro mem, komencis priskribi la laboristan medion en siaj tekstoj kaj alvoki por socia justeco.  Inter la reprezentantoj de ĉi tiu movado estis la lirikistoj Heinrich Heine, Georg Herwegh, 

Ferdinand Freiligrath kaj Hermann Claudius. La temon transprenis poetoj de Naturalismo (Gerhart Hauptmann, Émile Zola, Maksim Gorkij) kaj Ekspresionismo (Ernst Toller, Cläre Jung, Erich Mühsam).  Dum la antaŭenira industriigo (ekde la Unua industria revolucio) kaj kun la kresko de la laborista movado, reprezentantoj de la laborista klaso mem komencis prilabori temojn kaj aspektojn el sia vivsperto en literaturo. Ĉi tiu formo de laborista poezio atingis sian pinton ĉirkaŭ la tempo de la Unua Mondmilito kun la Nyland-cirklo. 

En Francio, Henry Poulaille pledis por proleta literaturo (), kiu, simile al la koncepto de Jean-Paul Sartre pri engaĝita literaturo, devis fokusiĝi sur la soci-etika funkcio de tekstoj. En Germanio, la komunisto Johannes R. Becher kritikis kelkajn laboristajn poetojn en la 1930-aj jaroj pro bagateligo de la malfacilaĵoj de la proletaro. 

Post la Dua Mondmilito, la aŭtoroj de Grupo 61 (d:Q1250755) en Okcidenta Germanio kaj de la Bitterfeld-vojo (d:Q316862) en Orienta Germanio traktis la problemojn de la moderna industria socio. Tio naskis du apartajn tradiciojn, unu pli fikcian kaj la alian pli dokumentan. 

## Proletara romano 
La proletara romano estas subĝenro de la romano, verkita de laboristoj, ĉefe por aliaj laboristoj. Ĝi interkovriĝas kun kaj foje estas sinonima kun la laborista romano, socialisma romano, socia problema romano (ankaŭ problemromano, sociologia romano aŭ socia romano), propaganda aŭ teza romano, aŭ socialisma realisma romano.

La proletara romano povas respondi al politikaj eventoj, sistemoj kaj teorioj, kaj ofte estas vidata kiel rimedo por antaŭenigi socian reformon aŭ politikan revolucion inter la laborista klaso. Proletaran literaturon plejparte kreis komunistaj, socialismaj kaj anarkiismaj verkistoj. La periodo inter 1930 ĝis 1945 aparte produktis multajn tiajn romanojn traktantajn la vivojn de malriĉuloj. Tamen, ekzistis verkoj de ĉi tiu ĝenro kaj antaŭ kaj post ĉi tiuj datoj. En Britio, la termino "laboristaklasa literaturo" kutime estis uzata en pli larĝa kunteksto. En ĉi tiu kunteksto, la intenco de verkistoj de proletara literaturo estas levi laboristojn el la slumoj kaj inspiri ilin ampleksi eblecojn por socia ŝanĝo aŭ politika revolucio. Kiel tia, ĝi estas speco de politika fikcio.

Estas malfacile paroli pri reprezentaj verkoj de ĉi tiu literatura movado, ĉar la produktado estis vasta. Kelkaj kritikistoj, kiel David Foster, analizas dek tri romanojn detale, sed mencias ĉirkaŭ dudek ĝis tridek pliajn verkojn. Tamen, la romanoj, kiuj elstaris en studoj, estas: *Huasipungo* de Jorge Icaza, *Los de abajo* de Mariano Azuela kaj *Raza de bronce* de Alcides Arguedas, ĉar iliaj intrigoj kaj roluloj estas difinitaj per malakcepto de la fortoj de subpremo kaj ekspluato, eksponante la masojn kaj enmigrintajn kaj minoritatajn klasojn en siaj rakontoj.

## Laborista literaturo tra la mondo 
La plej internacie signifa el la fruaj laboristaj verkistoj estis la ruso Maksim Gorkij. En 1907, lia influa romano *"Patrino"* estis publikigita, sekvata de lia aŭtobiografio en tri partoj: *"Mia Infaneco* " (1913), " *Ekstere en la Mondo* " (1916) kaj *"Miaj Universitatoj* " (1923), kiu estis fonto de inspiro por multaj laboristaj verkistoj. Gorkij estis sekvita en Sovetunio de verkistoj, kiuj verkis laŭ la ideoj de socialisma realismo. Inter ili estas Fjodor Gladkov, kiu verkis la kolektivan romanon *"Cemento"* en 1924, kaj verkistoj kiel Valentin Katajev kaj Aleksandr Fadejev.

En Svedio, la termino "laboristaj verkistoj" antaŭe aludis la verkistojn el la laborista klaso, kiuj aperis sur la literatura scenejo dum la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj : Eyvind Johnson, Rudolf Värnlund, Moa Martinson, Ivar Lo-Johansson kaj aliaj. Efektive, fruaj svedaj laboristaj verkistoj famiĝis, kaj inter ili estis estontaj membroj de la Akademio kaj/aŭ Nobel-premiitoj kiel Artur Lundkvist, Harry Martinson. Verŝajne ne ekzistas ekvivalento al ĉi tiu populara pelado al Parnaso en la literaturo de iu ajn alia lando.

Rolmodelo en la nordiaj landoj kaj Eŭropo estis la dano Martin Andersen Nexø. Liaj plej priparolitaj verkoj estas *Pelle Erövraren* (kvar partoj, 1906-1910) kaj *Ditte människobarn* (1920). La norvega ministo kaj verkinto Johan Falkberget akiris atenton per sia aŭtobiografio *Svarta fjäll* en 1907. Li ankaŭ skribis laborhistoriajn romanojn. En Finnlando, Väinö Linna faris sian debuton en la mid-20-a jarcento. Li estas konata pro la militrakonto *Okänd soldat* (1954) kaj la trilogio *Högt bland Saarijärvis moar*, *Upp, trälar!* kaj *Söner av ett folk*.

En Usono, pluraj laboristaj verkistoj aperis komence de la 20-a jarcento. Upton Sinclair publikigis sian romanon pri laboristoj en la buĉejoj de Ĉikago, *The Jungle*, en 1906. La romano *Martin Eden* de Jack London el 1909 estis la unua granda romano pri proletara disvolviĝo kaj edukado. La poeto Carl Sandburg, kun verkoj kiel *Chicago Poems* (1916), *Cornhuskers* (1918) kaj *Smoke and Steel* (1920), famiĝis pro sia libera verso, en kiu li celebris la grandan urbon, industriiĝon, la usonan kamparon kaj ĝiajn homojn. Aliaj famaj estis Georg Fink (pseŭdonimo de la germano Kurt Münzer), Mike Gold el Novjorko, José Revueltas el Meksiko, Nicomedes Guzmán el Ĉilio, Jorge Icaza el Ekvadoro, kaj pluraj aliaj.

En Japanio, Proletara literaturo konsistigis preskaŭ duonon de la paĝoj de la du plej grandaj revuoj de la intermilita periodo, *Chūō Kōron* (Centra Revuo) kaj *Kaizō* (Rekonstruo), same kiel la du plej sukcesaj maldekstraj gazetoj, *Bungei Sensen* (Literatura Fronto) kaj *Senki* (Batalflago). Verkistoj tiel diversaj kiel Yumeno Kyūsaku, Umehara Hokumei, Hayashi Fumiko kaj Ryūtanji Yū publikigis literaturajn verkojn, kiuj reflektis zorgon pri la "detaloj de ĉiutaga vivo sub kapitalismo" kaj esploris la problemojn asociitajn kun industriigo, modernigo kaj urbigo.

## En Esperanto 
La esperanta literaturo havas multe da verkoj, kaj originaj kaj tradukitaj, kiuj rilatas al tiu ĉi ĝenro de literaturo. Unu el la plej grava tiaj esperantistaj verkistoj estas Ferenc Szilágyi, kiu kompilis kelkaj antologioj (novelaroj) de tiaj verkistoj.

En Sovetunio, elstaraj esperantistaj proletaj verkistoj estis Ernest Drezen kaj Eŭgeno Miĥalski. Aliaj notindaj estas la japana Akita Tokuzu kaj la germana Ludwig Renn.

Oni povas listigi kelkaj elstaraj ekzemploj de tiaj esperantlingvaj verkaĵoj:
* Proleta Literaturo (gazeto)
* *Sub la Signo de Socia Muzo* . Antologio de originala soci-konscia poezio kaj ses eseoj. Redaktis William Auld kaj Stefan Maul. Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno, 1987. 120 paĝoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Bertolt Brecht
* Doris Lessing
* politika filmo (d:Q2973201)
* politika poezio (d:Q17148748)
* politika dramo (d:Q122960575)
* Socia kritiko#En literaturo kaj muziko
* Sindikato de Sovetiaj Verkistoj
* Literatura unio "Junularo"

### Pri Esperanto 
* Laborista Esperanto-movado
* Laborista Esperanto-Asocio
* Internacia Asocio de Revoluciaj Esperantaj Verkistoj (IAREV)
** Proleta Literaturo (gazeto)
** Internacia Literaturo (gazeto)
*

## Eksteraj ligiloj 
* listo de anglalingva laboristaklasa literaturo, www.rebelgraphics.org/


Kategorio:Politikaj verkoj
Kategorio:Politikaj libroj
Kategorio:Politika arto