Plantaj rajtoj

**Plantrajtoj** estas biocentra koncepto kiu postulas ke plantoj havas rajtojn aŭ ke plantoj rajtas ricevi tiaj, kaj tiel estas komprenataj kiel subjektivaj rajtoj por individuaj plantoj, analogaj al homaj rajtoj kaj bestaj rajtoj.  

Plantrajtoj estas distingeblaj de plantprotekta juro kaj estas foje konsiderataj kiel postulo en etiko. Demandoj pri plantrajtoj ofte estas levitaj rilate al bestaj rajtoj. 

La etendo de la koncepto de juro al plantoj kiel juraj subjektoj estas parto de iuj fiziocentraj konceptoj en media etiko, kiel ekzemple biocentrismo, kaj ankaŭ holismaj konceptoj, kiel ekzemple ekocentrismo. Christopher D. Stone komparas la juran statuson de plantoj al personoj sen jura kapablo, ekz. neplenaĝuloj, kaj postulas kuratorecon fare de " amiko de natura objekto. 

Plantrajtoj ŝajnas pridubindaj ĉar plantoj en la plej multaj kulturoj ne plenumas la kriteriojn por jura subjekteco, kaj ili ne kompareblas al naturprotekto komprenata kiel objektiva juro aŭ al konceptoj, kiuj atribuas dignon al naturo aŭ naturaj fenomenoj.

## Priskribo 
Tom Regan, kiu amplekse okupiĝis pri la filozofio de bestaj rajtoj, traktis la eblecon etendi ĉi tiujn rajtojn al plantoj. Laŭ li, bestaj rajtoj devenas de tio, ke ili estas konsciaj kaj sentemaj, kvalitoj, kiujn plantoj ne posedas. Li plue aldonas, ke eĉ se plantoj havus rajtojn, sindeteni de manĝado de viando ankoraŭ estus morale pravigita, pro la uzo de plantoj por nutri bestojn.

Aliaj filozofoj faris similajn argumentojn, konkludante, ekzemple, ke plantoj havas neniujn rajtojn sed devus esti traktataj kun respekto. Unu studo ekzamenis la sintenojn al plantoj en malsamaj mondopartoj kaj trovis, ke en kelkaj indiĝenaj kulturoj, male al la okcidenta mondo, plantoj estas traktataj kiel inteligentaj estaĵoj. Tamen, ĉi tiuj studoj emas dependi de pseŭdoscienco nomata "planta neŭrobiologio", teorio, ke plantoj estas sentemaj. Ĉi tiu teorio estas kontestata ĉar neniu pruvo estis trovita en la plantmondo por neŭron -similaj organoj, sinapsoj aŭ cerboj .

Pozicia dokumento de la Fronto por Besta Liberigo deklaras, ke ne ekzistas pruvoj por subteni la aserton, ke plantoj kapablas sperti doloron, kaj ke se ili ja respondas al stimuloj, la respondo estas pure mekanika, simile al termostato respondanta al sensiloj.

## Pseŭdosciencaj argumentoj 
En la studo de plantfiziologio, oni komprenas, ke plantoj posedas mekanismojn per kiuj ili rekonas ŝanĝojn en sia ĉirkaŭaĵo. Ĉi tiu difino de plantpercepto diferencas de la nocio, ke plantoj kapablas montri sentojn. Ĉi-lasta koncepto, kune kun plantinteligenteco, povas esti spurita reen al 1848, kiam Gustav Theodor Fechner, germana psikologo, sugestis, ke plantoj kapablas montri emociojn kaj ke eblas kreskigi ilin sane parolante al ili kaj donante al ili atenton kaj amon. Fechner ankaŭ argumentis pli, ke plantoj, la tero kaj la steloj havas "animon".

Argumentojn de ĉi tiu speco esploristoj de plantfiziologio multfoje refutis. Ekzemple, en la programo " Mythbusters " en 2006, ili provis reprodukti la eksperimentojn de Fechner, kaj konkludis, ke liaj asertoj estis malĝustaj. Pliajn referencojn al ĉi tiu temo oni povas trovi en la libro de la biologo Daniel Haimovitz "A Plant - What Does It Know?", publikigita en 2012.

## Plantrajtoj en juro 
dekstra|eta|Juĝisto William O. Douglas, aŭtoro de konata malkonsento pri la jura pozicio de plantoj
Unu el la unuaj, kiuj traktis la temon de plantrajtoj en tribunalo, estis juĝisto William Orville Douglas de la Supera Kortumo de Usono. En 1972, la kazo Sierra Club kontraŭ Morton estis aŭdita, en kiu akuzantoj celis malhelpi la disvolviĝon de skiejo pro la kialo, ke ĝi damaĝus la medion kaj arbarojn. Juĝisto Douglas famiĝis pro sia pozicio, ke en ekologiaj disputoj, mediaj objektoj ricevu juran rajton. Li skribis: "Senvivaj objektoj foje estas partioj en juraj disputoj. Same kiel ŝipo havas juran rajton en maraj disputoj, tiel ankaŭ valoj, alpaj herbejoj, riveroj, lagoj, strandoj, montetoj, arbaretoj, marĉoj, aŭ eĉ aero, kiu sentas la detruajn premojn de moderna teknologio kaj moderna vivo... Tial, la voĉo de la senviva objekto estu aŭdita."

Christopher Stone, filo de ĵurnalisto J. P. Stone, publikigis artikolon tiutempe subtenante la aliron de Douglass, titolitan "Ĉu arboj rajtas stari?". En la artikolo, li citas kiel ekzemplojn la rajtojn donitajn al nigruloj, judoj, virinoj kaj fetoj, kaj klarigas, ke tra la historio, la socio donas rajtojn al novaj "unuoj", "kiujn homoj antaŭe ne konsideris eblecon".

## Plantrajtoj en Svislando 
Grupo de sciencistoj en Svislando publikigis dokumenton en 2008, kiu enhavas serion da etikaj pozicioj rilate al plantoj. Interalie, ili alvokas malhelpi genetikan modifon kaj patentadon de plantoj por komercaj celoj, kaj malhelpi la produktadon de sterilaj plantoj.

Sekvante ĉi tiun dokumenton, al la Svisa Konstitucio estis aldonita paragrafo postulante konsideron de la "respekto de la kreado" dum traktado de bestoj, plantoj kaj aliaj organismoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* *Ahimsa* - nehoma vivo

## Eksteraj ligiloj 
* La Planta Iniciato - Konstruante movadon por pliigi respekton por plantoj ()
Kategorio:Jura teorio
Kategorio:Bioetiko
Kategorio:Rajtoj
Kategorio:Plantoj en kulturo
Kategorio:Plantoj kaj homoj
Kategorio:Etiko
Kategorio:Pseŭdoscienco