Malgranda arao de Spix

**Malgranda arao de Spix** aŭ **malgranda blua arao** (*Cyanopsitta spixi*) estas specio de papagoj el tribo *Arini* de subfamilio *Arinae* (neotropisaj papagoj) de familio *Psittacidae*. Ĝi apartenas al netaksona grupo de araoj kaj estas endemia en Brazilo. La specion unue priskribis germana naturalisto Georg Marcgrave dum sia vojaĝo en brazila subŝtato Pernambuko en 1638. Ĝi ricevis sian nomon omaĝe al alia fama germana naturalisto Johann Baptist von Spix, kiu kaptis vivan specianon en 1819 apud rivero São Francisco en subŝtato Bahio de Brazilo.

Tiu birdospecio estas mezgranda papago kiu pezas ĉirkaŭ 300 g, pli malgranda ol plej el la grandaj araoj. Ties plumaro estas kun variaj nuancoj de blua, kun griz-blua kapo, helbluaj subaj partoj, kaj tre markataj bluaj supraj partoj. Maskloj kaj inoj estas identaj laŭ aspekto, krom ke la inoj estas iom pli malgrandaj averaĝe.

La specio loĝis en ĉeriveraj  el karajbaj (*Tabebuia aurea*) arboj en baseno de rivero São Francisco ene de Kaatinga vegetaĵara zono (nord-uesta Brazilo). Ĉar ĝi estas tre dependa al tiu ĉi aparta tipo de arbaro por nutrado kaj nestiĝo, ĝia habitato estis tre limigita. Ĝi nur nestis en karajboj kaj manĝas plejparte semojn kaj nuksojn de karajboj kaj diversaj eŭforbiacaj arbustoj, kiuj estas dominanta vegetaro en Kaatingo. Pro tiu ĉi limigo la specia habitato estas tre vundebla por senarbarigo kaj la birdo iĝis tre rara en naturo jam en frua 20-a jarcento.

La plej lasta loko kie oni rimarkis malgrandan araon de Spix en naturo estas en nord-eostaj partoj de Bahio. Oni vidis sovaĝan iĉan birdon en 2000 kaj poste kaj lastafoje en 2016. IUCN rigardas malgrandan araon de Spix formortinta en naturo.
kaj la specia nomo estas latinigita genitivo de familinomo "von Spix". Eraron de Spix rimarkis en 1832 germana profesoro pri zoologio Johann Wagler, kiu komprenis ke la speciano de Spix estas pli malgranda kaj de iom diversa koloro ol kutima hiacintulo. Li redifinis ĝin kiel nova specio *Sittace spixii*. Nur en la 1854 franca naturalisto Princo Charles Bonaparte komprenis ke la arao meritas sian propran monotipan genron kaj difinis ĝin kiel *Cyanopsitta spixi*, notante gravajn morfologiajn diferencojn inter arao de Spix kaj la hiacintuloj. Itala zoologo Tommaso Salvadori ankaŭ listis ĝin kiel *Cyanopsittacus spixi* en sia verko *Catalogue of the Psittaci, or parrots, in the collection of the British museum* de jaro 1891.

Naturalistoj rimarkis notendajn morfologiajn similarecojn inter arao de Spix kaj pli malgrandaj papagoj el tribo *Arini* jam en komenco de la 20-a jarcento. Ekzemple, Rev. F.G. Dutton, prezidento de Brita Birdobredada Societo, diris en jaro 1900, ke "ĝi pli similas al konuro". Same, brazila ornitologo Helmut Sick en 1981 deklaris ke "*Cyanopsitta spixii*… ne estas vera arao".

Laŭ morfologiaj datumoj *C. spixii*, estas intermedia inter araoj kaj pli malgrandaj anoj de *Arini* (konuroj, aratingoj kaj parencoj). Tiun ĉi pozicion ankaŭ pravigis molekulaj esploroj. En molekula-filogenia esploro de 69 genroj de papagoj de jaro 2008 la kladogramo montras ke *C. spixii* apartiĝis pli frue ol modernaj araoj. Tamen tiu ĉi esploro ne inkludis ĉiujn genrojn de araoj. La esploro ankaŭ deklaras ke diferenciĝo de neotropisaj papagoj okazis antaŭ ĉirkaŭ 33 jarmilionoj, preskaŭ en la sama periodo kiam Sudameriko apartiĝis de Antarkto. Tiu ĉi esploro kontraŭas taksonomion proponitan far brita ornitologo Nigel Collar en enciklopedia manlibro *Handbook of the Birds of the World*, vol. 4 (1997). Esploro far la samaj aŭtoroj de jaro 2011 plie klarigas taksonomian pozicion de araoj: la kladogramo metas na *C. spixii* en la klado de araaj genroj, kiu estas frata al klado de *Aratinga* kaj aliaj pli malgrandaj papagoj. En la araa klado *C. spixii* estas la plej frua elbranĉiĝo; ĝiaj plej proksimaj parencoj estas la ruĝaventra arao (*Orthopsittaca manilata*) kaj la bluvizaĝa arao.(*Primolius couloni*).

## Priskribo 
[eta|upright|Remburita speciano en [Naturkundemuseum Berlin]]

Malgranda arao de Spix estas facile distingebla, ĉar ĝi estas la sola malgranda blua araa specio, kaj ankaŭ rimarkebla laŭ ĝia karaktera griza kalva haŭto ĉirkaŭ okuloj kaj inter okuloj kaj la beko. La tuta longo de birdo estas ĉ. 56&nbsp;cm, inklude la voston de 26–38&nbsp;cm. Longo de flugilo estas 25–30&nbsp;cm. La kruroj kaj piedoj estas brunece nigraj. En plenkreskuloj la haŭto sur kalvaj partoj de vizaĝo estas griza, la beko malhele griza kaj la irisoj flavaj. Oni suspektas ke tiom malfrua fekundiĝo en kapteco estas sekvo de enkruciĝo kaj aliaj mediaj stresoj ĉar aliaj papagoj de simila grando iĝas fekundaj post 2–4 jaroj. En naturo esploristoj priskribis komplikajn pariĝajn ritualojn de malgrandaj araoj de Spix kiuj inkludis interŝanĝojn de nutraĵoj kaj kunflugadon. Tiaj ritualoj ĉe aliaj grandaj papagoj povas daŭri kelkajn sezonojn, kaj eble simile okazis kun araoj de Spix.

Malgrandaj araoj de Spix nestas en arbotruoj de grandaj karajbarboj kaj reuzas saman neston kelkfoje de jaro al jaro. La pariĝa sezono estas inter novembro kaj majo, kaj plejparto de la idoj eloviĝas en januaro, kiam en Kaatingo komencas pluvsezono. Onikrede en naturo kutima ovaro de malgranda arao de Spix estis tri ovoj, sed en kapteco ĝi estas averaĝe kvar ovoj, kaj povas esti de unu ĝis sep. Kovado daŭras 25–28 tagojn, dum kiu nur la ino kovas. La idoj elnestiĝas post 70 tagoj kaj iĝas tute sendependaj post 100–130 tagoj.

Vivodaŭro en naturo estas nekonata. La sola birdo observita en sovaĝeco (la lasta konata sovaĝa iĉo) aĝis pli ol 20 jarojn. La plej maljuna birdo en kapteco mortis en la aĝo de 34 jaroj. Raportoj de aliaj ornitologoj pri renkontoj de la birdo en diversaj partoj de Piaŭio plue vastigis teorian vivareon de la arao je grandaj sekaj areoj de nord-eosta Brazilo.

En la 1990-aj jaroj oni observadis unusolan birdon apud rojo Melância en Nova Soure, Bahio. Dum tiu ĉi observado oni eltrovis multajn gravajn informojn pri la habitato de la specio. Antaŭe oni supozis ke malgranda arao de Spix havas vastan vivareon en Brazilo kiu inkludas kelkaj tipojn de habitato, interali buriti-palmajn (*Mauritia flexuosa*) marĉojn, ceradajn savanojn kaj sekan kaatingon. Tamen esploroj de la birdo de Melancia montris ke la malgranda arao de Spix estas specialista specio adaptita aparte por travivo en jam tiam endanĝeritaj .

Oni ne multe scias certe pri la originala arealo de la specio, ĉar plejparto de ĝia habitato jam estis forhakita kiam naturalistoj komencis observi la birdojn kaj iliaj nestejon. Nun oni kredas ke la historia arealo inkludis partojn de Bahio kaj Pernambuko en la 50&nbsp;km-vasta koridoro laŭ 150–200&nbsp;km-longa parto de rivero São Francisco, inter Juazeiro (aŭ eble Remanso) kaj Abaré. La raportoj pri la birdoj ekster tiu ĉi regiono plej probable aperis pro misidentigo de alia specio, ekzemple de ruĝaventra arao (*Orthopsittaca manilatus*). Alia areo, laŭ rojo Brígida en Pernambuko, norde de rivero São Francisco, jam estas forhakita.

La nomon la malgranda arao de Spix ricevis omaĝe al germana naturalisto Johann Baptist von Spix kiu kolektis la unuan specianon de la specio en aprilo 1819 apud rivero São Francisco proksime de Juazeiro Pli malfruaj esploroj hipotezas ke fonto de la tipa speciano estas Curaca, sed aliaj deklaras ke ne eblas scii ĝian konkretan fonton kun iugrada certeco.. Spix priskribis la specion jene:

 Tamen, nunaj scioj pri la habitatdemandoj de la birdo igas onin dubi tiun ĉi teorion.

La araoj de Spix estis rutine kaptataj kaj vendataj al privataj kolektistoj. En 1967 Brazilo pasigis leĝon pro protekto de naturo kiu malpermesis komercon kaj eksporton de Brazilaj sovaĝaj animaloj, kaj en 1975 ĝi eniris la CITES-konvencion. Tamen, tiuj ĉi ŝtataj agoj ne haltigis la komercan uzon de la birdoj, nur igis ĝin kontraŭleĝa kaj perfortis vendantojn kaj posedantojn de malgrandaj araoj de Spix kaŝi sin. Tio ĉi nur malfaciligis postajn projektojn de pristudo kaj konservo de la specio.

La birdo ne estis observata en naturo ĝis la 1970-aj jaroj, kaj do malkresko de ĝiaj sovaĝaj populacioj longe ne iĝis rimarkita far esploristoj kaj ekologoj. En 1974 brazila ornitologo Helmut Sick observis grupojn de tri aŭ kvar birdoj apud Formosa do Rio Preto en nord-uesta Bahio flugantajn ĉirkaŭ *Mauritia flexuosa*-palmoj. Eĉ en 1980 Usona ornitologo Robert Sterling Ridgely deklaris ke "ne estas evidentaĵoj pri la nuna malkresko de kvantoj [de la birdoj]". Sed dum la 1980-aj jaroj pro kontraŭleĝa komerco je papagoj dekoj de malgrandaj araoj de Spix estis kaptitaj kaj venditaj, kaj en mez-18980-aj jaroj oni plejparte kredis ke la specio malaperis en naturo. Naturalosto Paul Roth observis la birdojn en regiono de Curacá inter 1985 kaj 1988. En 1985 Roth trovis 5 birdojn, en 1986 tri kaj en majo 1987 nur du.

Oni scias ke du birdoj estas kaptitaj por komerco en 1987. Sola iĉo, parigita kun ina bluflugila arao, estis malkovrita en 1990. Ina malgranda arao de Spix estis ellasita de kapteco en 1995, sed sep semajnojn poste pereis pro kolizio kun alttensia elektrodukto. La lasta travivanta en naturo iĉo ne plu observeblis post oktobro de jaro 2000. Lia malapero estas onikrede markilo de formorto de la specio en naturo,
Alia faktoro kiu kontribuis al malkresko de la specio estis enkonduko de  kiel , , mungotoj kaj marmozet-simioj, kiuj predas ovojn kaj idojn de la birdoj, kaj ankaŭ de kaproj, ŝafoj kaj bovoj kiuj formanĝas junajn ĝermojn de kaatingaj arboj, aparte de karajboj. Alia ebla minaco estas enmigro de  el pli sudaj regionoj, kiuj konkuras kun la birdoj por nestejoj.

Analizo de jaro 2018 kiu inkludis esploron de danĝeroj, konfirmitaj observoj de la birdoj kaj tipaj scenaroj de birda formorto sugestis ke malgranda arao de Spix plej verŝajne estas formortinta en naturo. Ekde 2019 same IUCN agnoskas la specion formortinta en naturo. Fakuloj pri naturkonservado interkonsentis ke por konservo de la specio necesas bredoprogramo en kapteco. En 1987 grupoj de naturkonservistoj, inter aliaj reprezentantoj de IUCN, kunvenis en birdoparko Loro Parque sur Tenerifo (kie estis tenataj iuj el la kaptitaj specianoj) kaj diskutis la konservon de la specio. Tiam oni povis trovi na nur 17 el araoj kiuj vivis en kapteco. La rezulto de tiu ĉi unua diskuto estis neigebla, ĉar sen plimulto de kaptitaj specianoj kaj sen kunlaboro kun brazila registaro ne multon eblis fari.

En 1990 brazila institucio *Instituto Brasileiro do Meio Ambiente e dos Recursos Naturais Renováveis* (IBAMA, laŭlitere "Brazila Institucio pri la Medio kaj Renoveblaj Naturaj Risurcoj") establis permanentan komitaton pri restarigo de malgranda arao de Spix (CPRAA), kaj kreis projekton de konservo de la specio kun kodnomo *Ararinha Azul* (laŭlitere "blua araeto"). En 2002 la komitato dissolviĝis pro konfliktoj inter ĝiaj membroj, kaj en 2004 reformiĝis kun nomo "Laborgrupo pri restarigo de arao de Spix". En 1997 ĝi ĉesis memstaran konservan projekton kaj transdonis ĉiujn specianojn kiuj vivis en ĝiaj parkoj al brazila registaro.

Inter 2000 kaj 2003 katara ŝejĥo Saud bin Muhammed Al Thani aĉetis du grandajn kolektojn de malgrandaj araoj de Spix: tiun de filipina birdobredejo Birds International kaj tiun de svisa birdobredisto Dr. Hammerli. Tiuj kolekcioj formis bazon de katara Naturrezervejo Al Wabra, kie la ŝejĥo establis normojn de prizorgo, bredado kaj veterinara flegro de malgrandaj araoj de Spix.

En jaroj 2007 kaj 2008 Naturrezervejo Al Wabra kun kontribuoj de kelkaj aliaj naturkonservaj organizaĵoj aĉetis du bienojn apud Curaçá, Bahio, Brazilo kun tuta areo de 2780&nbsp;ha. Iliaj areoj estas grava parto de iama arealo de malgranda arao de Spix kaj apude troveblis la lasta konata nesto de la araoj. Ekde tiam laboroj por rekonstruo de la habitato estis daŭrigataj far la Al Wabra fonduso.

### Populacio en kapteco 
eta|Du malgrandaj araoj de Spix's en kapteco ĉe Birdoparko Jurong en Singapuro
La tuta nun ekzistanta kaptita populacio de malgrandaj araoj de Spix devenas de nur 7 birdoj, kiuj onikrede devenis el nur du nestoj ekzistintaj post 1982, Estas neniuj kredeblaj evidentaĵoj pri ekzisto de iuj aliaj birdoj nekonataj post 1987.

En jaro 2022 estis proksimume 177 malgrandaj araoj de Spix vivaj en kapteco. El ili 83 partoprenas en bredprogramo de Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade (ICMBio) de la naturheredaĵa branĉo de brazilia registaro. La sola ino en Loro Parque Foundation ne povas bredi pro sanaj problemoj kaj do ne partoprenas en la programo. Kaj AWWP kaj ACTP pruntodonis birdojn al Birdoparko Jurong en Singapuro.

La loko kaj statuso de la 5 malgrandaj araoj de Spix el kolekto de Dr. Hammerli venditaj al privataj kolektoj estas nekonata, sed supozeble iuj el ili povas esti ankoraŭ vivaj; de ili devenis proksimume 13 malgrandaj araoj de Spix kiuj nun supozeble estas en privataj kolektoj en Svisio.

Proksimuma kvanto de malgrandaj araoj de Spix en 2013, surbaze de "Al Wabra ICMBio data from June 2013" kaj Watson, R. (Studbook Keeper) 2011. "Annual Report and Recommendations for 2011: Spix’s Macaw (*Cyanopsitta spixii*)":

 .

## Notoj 
## Referencoj 
## Bibliografio 
* Sick, Helmut (1993). *Birds in Brazil: A Natural History*. Princeton University Press. ISBN 0-691-08569-2.
* Silva, Tony (1993). *A Monograph of Macaws and Conures*. ISBN 1-895270-00-6.

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de Cianopsito
* ARKive  Photos, Videos, Information.
* Animal diversity web Cyanopsitta Spixii
* Birdlife International Spix's macaw factsheet 
* Spix's macaw BBC Nature