Lingva justeco

**Lingva justeco** estas interfaka esplorkampo konsistanta el la kampoj politika filozofio, socilingvistiko, ekonomiko,  ekolingvistiko, interlingvistiko, esperantologio, lingvaj rajtoj kaj lingvopedagogio.  

Dum kelkaj esploraj teorioj interesiĝas pri subteno de lingvodiverseco, aliaj pli atentas aliajn aferojn, kiel egalecon de ŝancoj. Socia kaj lingva justeco estas rekte ligitaj al lingvaj rajtoj (Ingrid Piller, 2016). Iuj fakuloj argumentas, ke malkoloniigo reprezentas necesan kondiĉon por lingva justeco. Malfari ĉi tiun (lingvan maljustecon kaj krei kondiĉojn kie lingva elekto eblas fari libere, implicas krei pli justajn distribuojn de rimedoj kaj respekto. Lingva justeco postulas ankaŭ kreadon de medioj, kie ĉiuj lingvoj kaj voĉoj estas valoraj kaj havas spacon por ekzisti kaj prosperi, en digno kaj egaleco.  

## Difino de lingva justeco 
Ne ekzistas en la scienca literaturo iu ĝenerala difino de 'lingva justeco'. Ĉar neniu normiga teorio de justeco ekzistas, la kampo de lingva justeco ankaŭ restas dividita rilate al la difinaro de normigaj gvidlinioj kiuj konsistigus justecon inter parolantoj de malsamaj lingvoj.

La belga filozofo Philippe Van Parijs evoluigis la koncepton de "lingva justeco" por ekvilibrigi  la privilegion kiun havas la anglan lingvon per diversaj iniciatoj inkluzive de lingva imposto pagita de anglalingvaj landoj, kune kun teritoriaj principoj por protekti pli malfortajn lingvojn.

En la raporto "*Linguistic Justice: An Interdisciplinary Overview of the Literature*", Javier Alcalde celas doni interdisciplinan analizan superrigardon al la nocio de “lingva justeco” kaj pli ĝenerale al justeco en multlingvaj kuntekstoj. Ĝi plej forte fokusiĝas je politika filozofio, sed ĝi ankaŭ prezentas plurajn kontribuojn el ekonomiko, socilingvistiko, interlingvistiko kaj juro. La celo de la raporto estas nek pritraksi la internan konsekvencecon de alternativaj (ofte kontrastaj) teorioj, nek peni trovi komunan grundon inter ili. Ĝia celo estas emfazi la politikajn rekomendojn kiuj fontas el diversaj aliroj. La raporto ankaŭ pridiskutas kiel diversaj teorioj aŭ aliroj al lingva justeco aplikiĝis al la kazo de la mastrumado de multlingvismo en la Eŭropa Unio.

### Diversaj interpretadoj 
Koncerne politikan filozofion (aŭ normigan politikan teorion), la du ĉefaj skoloj estas 

* unuflanke: multkultura socio kun aŭtoroj kiel Will Kymlicka kaj
* aliflanke: liberalismo kiu kontraŭas tro da ŝtata interveno por realigi faktan egalecon de civitanoj, kun aŭtoroj kiel Philippe Van Parijs.

Ĉiu el ili komprenas la koncepton de lingva justeco alimaniere. Ĝenerale, la multkulturistoj kiel Will Kymlicka estas tiuj kiuj defendas la lingvajn rajtojn de malplimultoj, dum aliaj kiel la sekvantoj de John Rawls, defendas komunan lingvon aŭ egalajn sociekonomiajn ŝancojn por ĉiuj membroj de la sama politika komunumo. 

#### Kritiko 
Sociolingvistoj kritikas politikajn filozofojn pro tio, ke ili emas pensi, ke la mondo estas dividita en homogenaj komunumoj formitaj de unulingvaj individuoj, kiam fakte la kazoj, en kiuj tio okazas, estas sufiĉe esceptaj. Tiuj aŭtoroj de kiu Robert Phillipson kaj Tove Skutnabb-Kangas estus la plej rimarkindaj eksponentoj, enkondukas konceptojn kiel lingvocido (lingva genocido) aŭ lingva imperiismo kaj kutime estas favoraj al la defendo de la supervivo de ĉiuj lingvoj de la planedo.  

La interfaka debato pri lingva justeco ankaŭ implikas esploristojn pri lingvajn rajtojn kiel Fernand de Varennes, same kiel esploristojn pri pacedukado aŭ fakulojn pri konfliktmediacio.

## Celoj 
Lingva justeco klopodas ke ĉiuj komunumoj havu la samajn ŝancojn kompreni kaj partopreni nian socion, pledante por diversa kaj vere inkluziva socio, kie plurlingvaj komunumoj ricevas la ilaron por partopreni kaj kompreni samrajte. La ideo estas ke ĉiu faras sian parton de lingvolerna penado, centra normo en la koncepto de reciprokeco.

Ĝi ankaŭ pledas por socio kie la rajto komuniki en sia preferata lingvo estas konsiderata kiel homa rajto, kiu estas plene jure protektata kiel fundamenta komponanto de vera parollibereco.

Lingva justeco estas relative nova, sed kreskanta interfaka studkampo al kiu apartenas politika filozofio, ekonomiko, socilingvistiko, interlingvistiko, esperantologio, lingvaj rajtoj, edukadscienco ktp.

Dum kelkaj teorioj interesiĝas pri la subtenado de lingva diverseco, aliaj donas plian gravecon al aliaj temoj, kiel egaleco de ŝancoj aŭ al la diversgrada redukto de malegalecoj pere de Esperanto.

Akceptigi la plian uzon de potenca lingvofrankao (angla, franca, hispana, portugala, rusa, ĉina,..) kondukas al situacioj en kiuj la pli malfortaj lingvoj pli kaj pli malfortiĝas el ekonomia vidpunkto kaj ilia reala uzo malkreskas, samkiel ilia lingva kapitalo.  

Tial diversaj fakuloj proponis jam kompensajn aranĝojn (simbola kaj praktika agnoskoj de la lingvoj ekster la superrega lingvo por ke tiuj lingvoj ne nur povas postvivi, sed ankaŭ atingi egalan dignon. Li pledas por limigo kaj korekto de la merkato per politikoj de lingva teritorieco kaj lingva imposto por kompensi la kostojn de instruado de la angla en aliaj landoj kaj distribui la enspezojn al landoj kiel la angla estas instruata en lernejoj kiel fremda lingvo. Li proponas ankaŭ, ke ĉiuj anglalingvaj aŭdvidaj produktaĵoj estu libere disponeblaj por ĉiuj. Dublado estu malpermesata, kaj ĉiuj havu liberan aliron al enhavo en la angla kreita (kaj pagita) de anglalingvanoj, kun la celo faciligi la lernadon kaj plifortigi la kapablojn en la angla (Van Parijs 2011: 109–113)  

### Avantaĝoj por plurlingva scienca agado 
En la scienca kampo antaŭenigi politikon kiu donas avantaĝojn al subvencipetantaj sciencistoj kiuj uzas plurajn lingvojn aŭ uzas ankaŭ neŭtralan lingvon kiel Esperanto )

### Kritiko 
Josep Soler kaj Sergi Morales-Gálvez prezentas argumentojn por montri, ke pli da angla tutmonde, per si mem, ne kondukos al pli da socia justeco kaj pro teoriaj kialoj (ĝi ne estas sufiĉe egaleca) kaj empiriaj kialoj (ĝi ne okazas en la reala vivo).

Helder De Schutter, asista profesoro pri socia kaj politika filozofio ĉe la *Katholieke Universiteit Leuven* (KUL, Belgio), kritikas la modelon de lingva justeco pere de lingva teritorieco de Philippe van Parijs kaj opinias ke se ni volas realigi tutmondan lingvan justecon, ni devus tutmonde reklami version de la "Bruselo-modelo" de Philippe van Parijs (favore al la uzo de la angla kiel kroma tria oficiala lingvo en Bruselo), kiu donas rajtojn al pli ol unu denaska lingvokomunumo loĝanta sur la teritorio.

## Lingva lukto kaj lingva justeco  
Historio montras, ke lingvoj de prestiĝo emas neglekti kaj igi la voĉojn neaŭdeblaj de tiuj, kiuj ne parolas lingvon de prestiĝo. 

El la disciplino de konfliktmediacio, lingvaj konfliktoj povas esti komprenataj kiel la lingva dimensio de socipolitikaj konfliktoj. El tiu perspektivo, fakuloj pri lingvaj rajtoj kiel Fernand de Varennes atentigis pri tio, ke lingva paco estas nemalhavebla por eviti konflikton.  Aliaj verkintoj ankaŭ argumentis ke malbona administrado de plurlingveco povas esti unu el la kaŭzoj de la apero de konfliktoj ligitaj al lingvaj maljustecoj.  Eĉ en situacioj de armita lukto, kiel en la kazo de la israela-palestina konflikto, la lingva dimensio estis identigita kiel unu el la necesaj ŝlosiloj por kompreni la konflikton. 

## Esperanto kaj lingva justeco 
En frua analizo pri lingva justeco, Jonathan Pool (1991) argumentis ke ekzistis nur du alternativoj por certigi egalecon en plurlingvaj komunikaj situacioj. La unua estas kie ĉiuj lernas la lingvon de ĉiuj. En la dua fazo, ĉiuj lernas lingvon ekster la grupo.  

Vortoj gravas ankaŭ kiam ili estas ligitaj al homaj rajtoj: ili ofte reprezentas batalojn por egaleco kaj kontraŭ neakcepteblaj maljustecoj. La internacia lingvo Esperanto naskiĝis ĝuste por ebligi pli justan komunikadon kaj redukti la malegalecon inter parolantoj de grandaj kaj malgrandaj lingvoj. 

En 2018 eldoniĝis verko en la angla (Language Policy and Linguistic Justice) al kiu kontribuis pluraj fakuloj kiuj scipovas Esperanton. 

Universala Esperanto-Asocio (UEA) pledas por lingva justeco kaj informas ankaŭ en plej eble multe da lingvoj pri lingvaj rajtoj pere de la retejo *Linguistic Rights* (lingvaj rajtoj) kaj diversaj  CED-eldonaĵoj. Laŭ Esther Schor lingvaj homaj rajtoj rilatas al Esperanto ankaŭ en la senco ke konversacioj ebligitaj de Esperanto potenciale ebligis al ĝiaj uzantoj ekvilibrigi homajn rajtojn kaj ideojn de boneco je multe pli granda skalo ol eblas en mondo de suverenaj ŝtatoj kaj limigitaj internaciaj federacioj.

## Bibliografio 
* (en) Michele Gazzola, Bengt-Arne Wickstöm, Mark Fettes, *Towards and Index of Linguistic Justice*, Politics, Philosophy & Economics**,** 2023.
* Michele Gazzola (2021), Mezuri lingvan justecon: indikiloj kaj indicoj [*Measuring linguistic justice: indexes and indicators*], En Anna Striganova, Dmitrij Ŝevĉenko, Amri Wandel (eld.), *Internacia Kongresa Universitato 74-a sesio*. Impeto, p. 53-62.
* Lingva justeco kaj esperantismo en perspektivo, *L’esperanto* vol 96 (6), 2019, p. 7-17, eld. Itala Esperanto-Asocio

*Michele Gazzola, Torsten Templin, Bengt-Arne Wickström (2018), *Language Policy and Linguistic Justice* - Economic, Philosophical and Sociolinguistic Approaches, 535 paĝoj, eld. Springer Cham, 2018, ISBN 978-3-319-75261-7 (hardcover), ISBN 978-3-030-09184-2 (softcover) kaj  ISBN 978-3-319-75263-1 (e-book cover).
*Iannàccaro, G., Gobbo, F., & Dell'Aquila, V. (2018). *The assessment of sociolinguistic justice: parameters and models of analysis*. In M. Gazzola, T. Templin, & B-A. Wickström (Eds.), Language Policy and Linguistic Justice: Economic, Philosophical and Sociolinguistic Approaches (pp. 363-391). Springer
*(en) De Schutter, Helder (2018), “Ĉapitro 8: *Linguistic justice and English as a Lingua Franca*”, en : Peter A. Kraus & François Grin,  "The Politics of Multilingualism: Europeanisation, globalisation and linguistic governance", p. 167–199, Studies in World Language Problems, John Benjamins Publishing Company.
*(en) Brosch, Cyril kaj Sabine Fiedler (2018). "*Esperanto and Linguistic Justice*: An Empirical Response to Sceptics". En Gazzola, Michele, Templin Torsten kaj Bengt-Arne Wickström, *Language Policy and Linguistic Justice*. Springer: 499-536.
*Alcalde, Javier (2017). "*La soleco de lingvojusteca verkisto. Pri Van Parijs kaj Murakami*". *Beletra Almanako* 28, februaro: 111-113.
*(en) Gobbo, Federico (2016). "*Linguistic Justice, van Parijs, and Esperanto*". Acta Univ. Sapientiae, European and Regional Studies, 9: 55–61.
*(eo) Michele Gazzola (2016) Kial lingva politiko gravas por justeco kaj demokratio? [*Why does language policy matter for justice and democracy*?], En Košecký, Stanislav (eld.), Prilingve en Nitro: politike, historie, teorie, instrue. Fakaj prelegoj prezentitaj kadre de la 101-a Universala Kongreso de Esperanto. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, p. 49-50.
*(en) Ingrid Piller (2016). *Linguistic diversity and social justice*. Oxford - New York: Oxford University Press, 2016, persa traduko en 2019.
*Alcalde, J. (2018). Linguistic justice: An interdisciplinary overview of the literature. In: M. Gazzola, T. Templin, & B. A. Wickström (Eds.), Language policy and linguistic justice (pp. 65–149). Cham: Springer.
*Yael Peled (2015), *Parity in the plural: Language and complex equality*, Language Problemns and Language Planning, Volumo 39, n-ro 3, p. 282 - 297
*(de) *Ökonomie, sprachliche Gerechtigkeit und Sprachpolitik*, En: Interlinguistische Informationen, Mitteilungsblatt der Gesellschaft für Interlingvistik e.V., Nr. 94-95 (1-2, 2015), p. 2-5.
*Alcalde, Javier (2014). “Kial necesas krei indicon pri lingva justeco” *Sennaciulo 11*/12, n-ro 1313-1314: 27-28
*Gazzola, Michele (2014). Lingva justeco: Kiel taksi ĝin? La ekzemplo de Eŭropa Unio  en Vergara, J.A. (ed.) Aktoj De La Internacia Kongresa Universitato, 67a Sesio. Roterdamo: Universala Esperanto-Asocio: 74-89. Ankaŭ publikigita kiel *"Lingva justeco kaj esperantismo”, En Fritz Wollenberg (eld), Esperanto. Lingvo kaj kulturo en Berlino kaj Brandenburgio 111 jaroj, New York: Mondial, p. 301-313 (2017).*
*(en) Jacques H. Drèze (2013), *Translations: economic efficiency and linguistic justice*, en : Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs, 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono (2011), EAN : 9782874632754
*(en) Helder De Schutter (2013), ''Let's brusselize the world* (ni lingve bruseligu la mondon!), en : Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs, 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono (2011), EAN : 9782874632754
*(en) Mowbray, Jacqueline (2012), *Linguistic justice - international law and language policy*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-964661-6
*(en) Robert E. Goodin (2011), *English or Esperanto: a case for levelling down?*, En: Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, *Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs*, 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono EAN: 9782874632754
*(it) *Nitobe – per la giustizia e la democrazia linguistica,* revuo "L’esperanto" (IEA), vol. 88, n. 2, marto/aprilo 2011, p. 9-10.
*Wickström, Bengt-Arne (2010),*"Lingvaj rajtoj kaj lingva justeco",* en : *La arto labori kune - Festlibro por Humphrey Tonkin*, Roterdam, UEA, ISBN 978-92-9017-113-3) : 97-103
*(eo, en, jp) Goro, Christoph Kimura & Naoko, Yoshida (2008), Al justa lingvopolitiko en Azio/Towards Equitable Language Policy in Asia/Azia ni okeru kouseina gengoseisaku ni mukete, aktoj de la 5-a Nitobe-simpozio de Internaciaj Organizaĵoj, Tokio, European Institute, Sophia University, JEI, 219 pp.,
*(en) Baake P. & Borck R. (2007), *Rights, and language rights: On the fair treatment of linguistic minorities*. En : Public Economics and Public Choice: Contributions in Honor of Charles B. Blankart, Berlin, Springer, 81–102
*Gazzola, Michele & Grin, François, *Assessing efficiency and fairness in multilingual communication : towards a general analytical framework *(pdf)*,* AILA review 20:87-105.
*Phillipson, Robert (2004). *Ĉu nur-angla Eŭropo? Defio al lingva politiko*. Tradukis al Esperanto: István Ertl. Londono kaj Novjorko: Routledge.
*(en) Josep Soler Orcid, Sergi Morales-Gálvez, *Linguistic justice and global English: theoretical and empirical approaches*, De Gruyter Mouton, la 31-an de aŭgusto 2022
*(en) Skutnabb-Kangas, Tove, (2000) *Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?*, Mahwah, New Jersey & London: Lawrence Erlbaum Associates,. ISBN 978-0805834680.
*Lydia H. Liu, Anupama Rao, Charlotte A. Silverman, Global Language Justice, Columbia University Press, 2023, 336 paĝoj

## Eksteraj ligiloj 
* (eo) Michele Gazzola**,** Mezuri lingvan justecon: indikiloj kaj indicoj

* (en, eo) Linguistic rights - Lingvaj rajtoj  (UEA)
* (eo, subtekstoj en la kataluna) Konferenco de Michele Gazzola pri lingva justeco en la Eŭropa Unio
* (eo + plurlingve) La Tutmonda Koalicio por Lingvaj Rajtoj: spaco por lingva justeco, Global Voices
* (en + plurlingve) Global Coalition for linguistic human rights  (Tutmonda koalicio por lingvaj homaj rajtoj)
* (en) Rubèn Fernández Asensio, Language archives and linguistic justice: a gap in archival theory

*(en) Linguistic justice principles 
*(en) Linguistic Justice Society, Research in Political Philosophy and Ethics Leuven (RIPPLE), internacia esplorgrupo ĉe la Katolika Universitato en Loveno (Leuven).

## Vidu ankaŭ
* Naŭ demandoj pri lingva justeco en la fakliteraturo
* Lingva diskriminacio
* Lingvaj rajtoj
* Lingva malegaleco
* Indiĝenaj lingvoj
* Philippe van Parijs
* Fernand de Varennes
* Translingvado (helpilo al lingva justeco)
*Minae Mizumura: La falo de la japana lingvo en la epoko de la angla
**Language Policy and Linguistic Justice'' (pri anglalingva libro de Philippe van Parijs pri lingva politiko kaj lingva justeco)
*Kamusi-projekto

## Notoj kaj referencoj