Burĝ Ĥalifa

eta|770x770px|Burĝ Ĥalifa kaj la nuboskrapuloj de Dubajo, 2010.

eta|dekstra|300ra|Burĝ Ĥalifa dominanta la nuboskrapularon de Dubajo, 2015.
eta|dekstra|220ra|Jen la konstrua stato de septembro 2007.

**Burĝ Ĥalifa** ( "Turo de la Kalifo", honore al Ĥalifa bin Zajid bin Sultan Al Nahjan, prezidanto de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj; laŭ oficiala angla nomo: '**), ĝis la inaŭguro **Burĝ Dubaj'* (, "Turo de Dubajo"), estas nuboskrapulo, kiu estis konstruita en Dubajo (Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj) fare de la projekta asocio *Emaar Properties*. La arkitekto estis *Adrian Smith*, origine parto de la usona arkitekta firmao Skidmore, Owings & Merrill, fine de la projekto memstare laboranta. 

Ekde aprilo 2008 la turo estas la tutmonde plej alta konstruaĵo, ĝis kiam alia turo kiel ekzemple La Turo de Ĝido (arabe: برج جدة Burj *Jeddah)* estos finkonstruita. Ĝi havas la plej multajn etaĝojn (la nombro de la etaĝoj estas 189) kaj ankaŭ la plej alte situantan praktike uzatan etaĝon. 

La konstrulaboroj komenciĝis en 2004, en januaro 2009 atingiĝis la fina alteco de 828 metroj. La konstruaĵo estis inaŭgurita la , sub la nova nomo. Je klara vetero eblas vidi la turan pinton el distanco de pli ol 100 kilometroj.

Oni decidis la 10-an de decembro 2004 pri realigontoj de la projekto. La internacia konsorcio gvide de la sudkorea entrepreno Samsung kaj de Ĉikaga arkitekta entrepreno Skidmore, Owings & Merrill eklaboris komence de 2005. Ĝis la 28-a de januaro 2006, oni konstruis jam 25 etaĝojn. La domego staras sur bazo, por kiu oni uzis  m³ da ŝtalbetono. Tiu bazo estas subgrundaj 192 pilieroj, kiuj penetras en profundon de 50 m. Parto de ili estas 39 000 tunoj da ŝtalaj traboj. Krome, por la fasadoj uziĝis 142 000 kvadrataj metroj da sunprotekta vitro. La pezo de aluminio uzita en la konstruaĵo egalas al tiu uzata en kvin aviadiloj de speco *Airbus 380*. Fine, sume 22 milionoj da laborhoroj estis necesaj por starigi la konstruaĵon.

La konstruado de la turo Burĝ Ĥalifa startis en 2004, kaj la ekstero estis finkompletigita kvin jarojn poste, nome en 2009. La ĉefa strukturo estas el plifortigita cemento. La konstruaĵo estis malfermita en 2010 kiel parto de nova disvolvigo nomata Dubaja Urbocentro. Ĝi estis planita kiel mejloŝtona centra peco de grand-skala, miks-cela disvolvigo. La decido konstrui tiun nuboskrapulon estis bazita sur la decido de la registaro diversigi el nafto-baza ekonomio, kaj pri Dubajo por akiri internacian agnoskon. La konstruaĵo estis origine nomita Burĝ Dubajo sed ĝi estis renomita honore al la reganto de Abudabio kaj prezidanto de Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, nome Ĥalifa bin Zajid bin Sultan Al Nahjan; Abudabio kaj la registaro de la UAE pruntedonis al Dubajo monon por pagi siajn ŝuldojn. La konstruaĵo rompis nombrajn altorekordojn, inklude sian proklamon kiel la plej alta konstruaĵo en la mondo.

Burĝ Ĥalifa estis desegnita de la arkitekto Adrian Smith, el la entrepreno Skidmore, Owings & Merrill, kiu desegnis ankaŭ la Willis-Turon en Ĉikago kaj la *One World Trade Center* en Novjorko. *Hyder Consulting* estis elektita kiel la kontrola superrigarda inĝeniera entrepreno, dum *NORR Group Consultants International Limited* estis elektita por superrigardi la arkitekturon de la projekto. La desegno estas derivita el la Islama arkitekturo de la regiono, kia tiu de la Granda Moskeo de Samaro. La Y-forma triparta plankogeometrio estis desegnita por plibonigi la loĝejan kaj hotelan areon. Abutmentaj centra kerno kaj aloj estas uzataj por subteni la alton de la konstruaĵo. Kvankam tiu desegno estis derivita el la Samsunga Tura Palaco 3a de Seulo, la centra kerno de la Burĝ Ĥalifa estas hejmo de ĉiu vertikala transportrimedo kun la escepto de elirŝtuparoj de ĉiu alo. La strukturo havas ankaŭ ŝirman sistemon kiu estas desegnita por elteni la altajn temperaturojn de la varma somero de Dubajo. Ĝi enhavas totalon de 57 liftoj kaj 8 eskalatoroj.

El la financa vidpunkto de la arkitektura kaj inĝenierada procezoj, la originalaj Emaar disvolvigintoj suferis financajn problemojn, kaj postulis pli da mono kaj ekonomian financadon. La Ŝejĥo Ĥalifa, thnome reganto de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj, garantiis monhelpon kaj financadon, kio rezultis en la ŝanĝo de la nomo al "Burĝ Ĥalifa". La koncepto de profito derivis el la la fakto ke la alta denseco de disvolvigo kaj de komercaj centroj ĉirkaŭ la centra turo montriĝis sukcesa. La ĉirkaŭaj vendejaroj, hoteloj kaj lokaloj en la Dubaja Urbocentro generis la plej parton de la enspezo el la projekto kiel tuto, dum la turo "Burĝ Ĥalifa" mem faris malmultan aŭ eĉ nenian profiton.

La kritika konsidero de "Burĝ Ĥalifa" estis ĝenerale pozitiva, kaj la konstruaĵo ricevis multajn premiojn. Estis tamen fortaj plendoj koncerne al la enmigrantaj laboristoj ĉefe el Suda Azio kiuj konsistigis la unuarangan konstruan laborforton. Tiuj plendoj centriĝis al malaltaj salajroj kaj la praktiko reteni iliajn pasportojn ĝis la postulitaj taskoj estos finkompletigitaj. Tiurilate oni informis pri kelkaj memmortigoj.

## Situo 
eta|dekstre|600ra|Panorama vido de la Dubajfontana Lago.
La nubskrapulo per sia grandeco iĝis la centro de nova urbocentro de Dubajurbo, 700 hektarojn larĝa, kiu ricevis la anglalingvan nomon *Downtown Dubai*. Tie ekestis kaj ankoraŭ ekestas vasta gamo da loĝejaroj, vendejaroj, oficejoj kaj amuzejoj. La tuta nova urbocentro situas sude de la avenuo شارع الشيخ زايد (*Šāriʿ aš-Šaiḫ Zāyid*). Antaŭ la turo en la nova urbocentro de Dubajo ekestis la plej granda fontano de la mondo. En la "dubaja lago", instalaĵo pli ol 250 metrojn larĝa oni povas kreadi ĝis mil diversajn akvoimpresojn de alteco inter 21 kaj 150 metroj.

## Utiligo 
eta|maldekstra|400ra|Komparo inter altaj tur(dom)oj.
La konstruaĵo havas la formon de inversigita Y. En la subaj 38 etaĝoj ekfunkciis hotelo de Armani. En la pli supraj etaĝoj situas 43 oficejoj kaj 900 loĝejoj. La 123-a etaĝo funkcias kiel akceptejo, la 124-a kiel panorama rigardejo. Per du liftoj de la grundo eblas atingi la 124-an etaĝon en 55 sekundoj. Aŭtoparkejo en la du etaĝoj sub la konstruaĵo (B1 kaj B2) povas akcepti 3000 aŭtojn.

Ekde aŭtuno 2014 aldone ekzistas du pliaj, ankoraŭ pli altaj rigardejoj: lifto transportas la vizitantojn en 90 sekundoj unue al la 125-a etaĝo, rigardejo sen ekstera balkono. Plia lifto suprenigas la vizitantojn de la 125-a al la 148-a etaĝo, al rigardejo kun ekstera balkono. Tiu supra rigardejo estas iom pli luksa, oni servas trinkaĵojn kaj manĝaĵetojn. Sume la 148-an etaĝon frekventas signife malpli da vizitantoj ol la 124-an etaĝon. Ambaŭ eksteraj balkonoj, kaj de la 124-a kaj de la 148-a etaĝo, estas faritaj tiel ke oni havas bonan rigardon al la Dubaja Fontano, kiu funkcias ĉiutage ekde la 18-a horo. La plej alta loĝata etaĝo estas la 163-a, en alto de 584,5&nbsp;metroj. Liftoj veturas ĝis la 189-a etaĝo en alto de 638&nbsp;metroj.

En januaro 2011 en la 122-a etaĝo malfermiĝis la restoracio *At.Mosphere*, kiu laŭ la nombro de etaĝoj estas la plej alta restoracio de la mondo. En februaro 2011 en la turdomo ekfunkciis du or-aŭtomatoj, en kiuj, laŭ sama sistemo kiel monbileta aŭtomato, eblas aĉeti ingotojn de oro de pezo ĝis unu unco.

## Loĝistiko 
Ĉiu dudeka el la etaĝoj servas je loĝistiko de la konstruaĵo. 54 liftoj interligas la etaĝojn, el kiuj la plej rapida - duetaĝa lifto de rapideco de ĝis 36 kilometroj po horo - bezonas ĉ. 55 sekundojn por grimpi la vojon de 500 metroj. Alternative eblas ankaŭ piediri: sume 2 909 ŝtupoj gvidas de la teretaĝo al la 160-a etaĝo. De tie pliaj proksimume 8 400 ŝtupoj gvidas al la pinto de la konstruaĵo.

Indikiĝas ke en la konstruaĵo konsumiĝas averaĝe 946 kubaj metroj da akvo kaj ĝis po 50 meta-vatoj da elektro por ĉiu diurno.

## Rekordoj 
La turo Burĝ Ĥalifa atingis kelkajn mondajn rekordojn, kiel la jenaj:
450ra|eta|La turo Burĝ Ĥalifa komparata kun kelkaj aliaj bone konataj strukturoj.
* Plej alta ekzistanta strukturo: 829.8 m (antaŭe KVLY-TV masto en Norda Dakoto, Usono; 628.8 m)
* Plej alta iam ekzistinta strukturo: 829.8 m (antaŭe Radiomasto de Varsovio; 646.38 m)
* Plej alta sendependa strukturo: 829.8 m (antaŭe Turo CN de Toronto; 553.3 m)
* Plej alta nuboskrapulo (ĝis la pinto de la spajro): 828 m (antaŭe Taipei 101; 509.2 m)
* Plej alta nuboskrapulo ĝis la pinto de la anteno: 829.8 m (antaŭe la Willis (iam Sears) Turo; 527 m)
* Konstruaĵo kun plej etaĝoj: 163 (antaŭe World Trade Center; 110)
* Plej alta en la mondo lifta instalaĵo (situa ene de bastono en la plej fina pinto de la konstruaĵo)
* Plej longaj en la mondo veturdistancaj liftoj: 504 m
* Plej alta vertikala cemento-pumpilo (por konstruaĵo): 606 m
* Plej alta en la mondo strukturo kiu inkludas loĝejan spacon
* Plej alta en la mondo fasada instalaĵo el aluminio kaj vitro: 512 m
* Plej alta en la mondo noktoklubo: 144a etaĝo
* Plej alta en la mondo restoracio (*At.mosphere*): 122a etaĝo je 442 m (antaŭe *360*, je alto de 350 m en la Turo CN)
* Plej alta en la mondo montro de artfajraĵo de Novjaro.
* Plej granda en la mondo spektaklo de lumo kaj sono sur unusola konstruaĵo.

## Historio de alto-pliigoj 
Estas nekonfirmitaj informoj pri kelkaj planitaj alto-pliigoj ekde la komenca plano. Origine proponita kiel virtuala klono de la propono de 560 metrojn alta Turo Grollo por la dokoj de Melburno, Aŭstralio, la turo estis redesegnita de Skidmore, Owings and Merrill. Marshall Strabala, arkitekto de Skidmore, Owings and Merrill kiu laboris en la projekto ĝis 2006, diris en 2008 ke Burĝ Ĥalifa estis desegnita por esti 808 metrojn alta.

La arkitekto kiu desegnis ĝin, Adrian Smith, sentis, ke la plej supra sekcio de la konstruaĵo ne finos sufiĉe elegante kaj kongrue kun la cetero de la strukturo, kaj tiele li petis kaj ricevis aprobon por pliigi ĝian alton. Oni asertis, ke tiu ŝanĝo ne aldonos etaĝojn, kio kongruis kun la klopodoj de Smith fari la kronon pli svelta. La konstruaĵo malfermiĝis la 4an de januaro 2010.

## Arkitekturo kaj dezajno 
[eta|300ra|Kruc-sekcaj komparoj de variaj turoj, el pinto malsupren: Burĝ Ĥalifa, [Taipei 101, Willis Tower, kaj World Trade Center.]]
Burĝ Ĥalifa estis dezajnita de Skidmore, Owings kaj Merrill (SOM), kiu dezajnis ankaŭ la Willis Tower (iam konata kiel Turo Sears) en Ĉikago kaj One World Trade Center en Novjorko. Burĝ Ĥalifa uzas la ligitan tubostrukturan dezajnon de la Willis Tower, inventita de Fazlur Rahman Ĥan. Pro ties tuba sistemo, proporcie nur duono el la kvanto da ŝtalo estis uzita en la konstruado, kompare kun la Empire State Building. La kontribuoj de Ĥan al la desegno de altaj konstruaĵoj havis fortan efikon sur la arkitekturo kaj la inĝenierado. Estus malfacile trovi en la tuta mondo ajnajn praktikojn en la desegno de altaj konstruaĵoj kiuj ne estis rekte aŭ nerekte influitaj de lia verkaro. La desegno de Burĝ Ĥalifa estas simila al la koncepto fare de Frank Lloyd Wright por planita turo "The Illinois", nome unu-mejla alta nuboskrapulo desegnita por Ĉikago, same kiel al la Lake Point Tower ankaŭ de Ĉikago. Kiam Adrian Smith estis planinta la projekton de SOM, li rigardis tra la fenestro de sia oficejo al la triala Lake Point Tower, "Tiu estas la prototipo", li diris. Laŭ Strabala, Burĝ Ĥalifa estis dezajnita baze sur la 73-etaĝa Samsung Tower Palace Three, nome loĝeja konstruaĵo en Seulo. En sia dekomenca planado, ankaŭ Burĝ Ĥalifa estis intencita por esti tute loĝeja. Hyder estis elektita pro sia sperto en struktura kaj (mekanika, elektra kaj tubaranĝa) inĝenierado. La rolo de Hyder Consulting estis la superrigardo de la konstruado, la certigo kaj atestado pri la dezajno de la arkitekto, kaj esti la responsa inĝeniero kaj arkitekto antaŭ la emirlandaj aŭtoritatoj. nome internacia multfaka konsultentrepreno, por agadi kiel sendependa aŭtoritato por verigo kaj atestado pri la vorko per cemento kaj ŝtalo.

La desegno estis derivita el la Islama arkitekturo. Pinte, la centra kerno aperas kaj estas skulptita por formi finan spajron. Je sia plej alta pinto, la turo povas oscili totalon de 1.5 m.

[eta|maldekstra|altdekstre|La spirala minareto de la [Granda Moskeo de Samaro.]]
La spajro de Burĝ Ĥalifa estas komponita de pli ol 4000 tunoj de struktura ŝtalo. La centra pinakla tubo pezas 350 tunojn kaj havas alton de 200 m. La spajro estas hejmo ankaŭ de komunika ekipaĵaro. Tia nuboskrapulo, se en Eŭropo, estus la 11a plej alta konstruaĵo en tiu kontinento.

En 2009, arkitektoj anoncis, ke pli ol 1 000 artaĵoj ornamos la internaĵojn de Burĝ Ĥalifa, dum la loĝejaro de Burĝ Ĥalifa montros la artaĵojn de la kataluna artisto Jaume Plensa.

La ŝirma sistemo konsistas el 142 000 m² de pli ol 26 000 reflektaj vitraj paneloj kaj aluminio kaj teksturaj rustorezistaj ŝtalaj pendentivaj paneloj kun vertikalaj tubaj kadroj.

La ekstera temperaturo pinte de la konstruaĵo ŝajne estas  pli malvarma ol ĉe la bazo.

La 304-ĉambra Hotelo Armani, nome unua el kvar hoteloj de Armani, okupas 15 el la plej malaltaj 39 etaĝoj. La hotelo devis esti malfermita la 18an de marto 2010, sed post kelkaj prokrastoj, ĝi finfine malfermiĝis al la publiko la 27an de aprilo 2010. La korporaciaj hotelĉambroj kaj oficejoj devis esti malfermitaj ankaŭ el marto antaŭen, kvankam la hotelo kaj la rigardejo restis la nuraj partoj de la konstruaĵo kiuj estis malfermitaj en aprilo 2010.

La interliftejoj de la 43a kaj la 76a etaĝoj estas hejmo de naĝejoj. La etaĝoj el la 108a ĝis la 900 privatajn loĝejajn apartamentojn (kiuj, laŭ la disvolviginto, estis venditaj post nur ok horoj en la merkato). Subĉiela dekliva naĝejo estas en la 76a etaĝo de la turo. La korporaciaj hotelĉambroj kaj oficejoj plenigas plej el la ceteraj etaĝoj, escepte la 122a, la 123a kaj la 124a, kie estas la restoracio *At.mosphere*, la interliftejo kaj subĉiela kaj subtegmenta observejoj respektive. En januaro 2010, estis planita, ke Burĝ Ĥalifa ricevos siajn unuajn loĝantojn el februaro 2010.

La konstruaĵo havas 57 liftojn kaj 8 rulŝtuparojn. La konstruaĵo havas 2,909 ŝtupojn el la teretaĝo ĝis la 160a etaĝo.

### Pumposistemoj 
La akvosistemo de Burĝ Ĥalifa havigas averaĝon de 946 000 litroj da akvo por tago pere de 100&nbsp;km da tuboj. Aldonaj 213&nbsp;km da tuboj servas la kontraŭfajran sistemon, kaj 34&nbsp;km havigas malvarman akvon por la klimatizila sistemo.

### Klimatizilo 
La sistemo de klimatizilo prenas aeron el la supraj etaĝoj kie ĝi estas pli malvarma kaj pli pura ol surgrunde. Je pintaj malvarmaj momentoj, la malvarmigo de la turo estas de 46 MW (62,000&nbsp;hp), egale al tio havigita de 13,000 tunoj (26,000,000&nbsp;lb; 12,000,000&nbsp;kg) da fandiĝanta glacio en unu tago. En normalaj kondiĉoj, kiam ĉiu konstruelteno estas funkcianta, tiu teamo postulas por 36 laboristoj tri al kvar monatojn por purigi la tutan eksteron.

Senhomaj maŝinoj purigas la pintajn 27 aldonajn etaĝojn kaj la vitroŝpajron. La puriga sistemo estis disvolvigita en Melburno, Aŭstralio, dare de CoxGomyl, fabrikanto de subtenaj unuoj por konstruaĵoj, je kosto de 8 milionoj da Aŭstraliaj dolaroj.. Gazetaraj artikoloj raportas ke ĉarpentistoj kvalifikitaj perlaboris 7,60 usonajn dolarojn aŭ 5,50 eŭrojn tage kaj ke laboristoj perlaboras po 4 usonajn dolarojn aŭ 2,85 eŭrojn por tago.. Sindikatoj estas malpermesataj en la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj. Fakte tiu situacio estas ĝenerala en la tuta mondoregiono kaj la malmultekosteco de tiu ekspluatata laborforto estas parto de la ekonomia sukceso de la emirlandoj.

La 21-an de marto 2006, laboristoj ribelis, protestante kontraŭ siaj laborkondiĉoj kaj salajroj. Dum la tumultoj, ili damaĝis aŭtojn, oficejojn kaj konstruilojn. Oficialulo de la Ministerio de Internaj Aferoj de Dubajo deklaris ke la tumultuloj kaŭzis damaĝon de miliono da usonaj dolaroj respektive de preskaŭ 700 000 eŭroj.

## La konstruaĵo en filmoj 
Centra parto de la usona kineja filmo *Mission: Impossible – Phantom Protokoll* de 2011, en kiu ĉefrolis la aktoro Tom Cruise, estis filmita en kaj apud la turdomo. Koresponde ankaŭ la filma premiero okazis en Dubajo.

En la usona televida serio *Life After People* ("vivo post la homaro"), en kiu bildiĝas estonto de la Tero post fikcia malapero de la homaro, temas pri la turdomo kaj ties kolapso en la sen-homara estonto en sekvaĵo 5 de la dua seria parto, en Usono unuafoje televide montrata la 2-an de februaro 2010.

Same la turo aperis en la sekvaĵo *The Queen's Gambit Job* (2011, sezono 4, epizodo 10) de la usona televida serio *Leverage*.

Krome interalie la franca muzikgrupo Tryo aperigis la turon en la muzikfilmeto *Greenwashing*, temigante la ĉasadon de "ĉiam pli" [altaj rekordoj].
eta|centra|600ra|La urbocentra silueto de Dubajo kun la turdomo en 2010.

## Literaturo 
* (eo) Craig Williams, *La plej alta konstruaĵo en la mondo,* artikolo pri Borĝ Ĥalifa, voĉlegita en Esperanto, UEA Facila.
* (en) Artikolo *Burj Khalifa (Burj Dubai), United Arab Emirates* en la retejo *designbuild-network.com* ()
* Gerhard Blaasch: *Die Höhe liegt noch im Nebel* (: "la estonto ankoraŭ situas en nebulo"). En la magazino: *Tiefbau*. numero 2, 2007, paĝoj 66–77 rete (PDF, ĉ. 940&nbsp;kilobajtoj)
* Gerhard Blaasch: *Eine Stadt über der Stadt* (: "urbo super la urbo"). En la magazino: *Deutsches IngenieurBlatt*. numeroj 6–7, 2007, paĝoj 18–31.
* Gerhard Blaasch: *Dubai – Eldorado für Bauleute* (: "Dubajo - Eldorado por konstruistoj"). En la magazino: *Tiefbau*. Nr. 4, 2008, paĝoj 190–198 rete (PDF, ĉ. 2,2&nbsp;megabajtoj)
* Gerhard Martin Burs: *Mediale Präsentation in der Gegenwartsarchitektur: Das Beispiel der Vereinigten Arabischen Emirate.'' (: "amaskomunikila prezentado en la nuntempa arkitekturo: la ekzemplo de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj") Eldonejo 'Transcript*, Bielefeld 2016, ISBN 978-3-8376-3343-6, paĝoj 227–273.*

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝo de Burĝ Ĥalifa 

* 

Kategorio:Nubskrapuloj pli ol 350 m
Kategorio:Nubskrapuloj en Dubajo
Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 2010