Fortikaĵo de Sankta Elizabeto (Ukrainio)

**Fortreso de Sankta Elizabeto** (Фортеця Святої Єлисавети) ekzistas en Ukrainio ekde jaro 1754, kaj el ĝi estiĝis la urbo Kropivnickij, ĝiaj konturoj iĝis la bazo por la blazono de la urbo. Nur 10 fortikaĵoj de ĉi tiu tipo pluvivis en Eŭropo.

## Historio 
Post la formado de Nova Serbio sur la teroj de la ukrainaj kozakoj, la fortikaĵo estis kreita por protekti la teritoriojn kontraŭ turkaj atakoj. La dekreto estis subskribita de imperiestrino Elizabeto la 4-an de januaro 1752. Por konstrui la fortikaĵon alvenis Ukraina kozakregimento el la urboj Hadjach kaj Mirhorod (1 390 homoj). Dum la laboro en 1754, 72 kozakoj mortis, 233 malsaniĝis, kaj 855 fuĝis al la Sich   .

Dum la Rusa-Turka Milito de 1768-1774, en 1769, turko-tatara armeo 70.000-forta transiris la limon kaj la 7-an de januaro haltis apud la fortikaĵo, kiu, gvidata de generalo Isakov, ŝirmis plurajn milojn da civiluloj. La tataroj prirabis la ĉirkaŭajn vilaĝojn kaj sklavigis la lokulojn, sed la defendantoj de la fortikaĵo sukcesis forpuŝi siajn atakojn kaj forpeli la invadantojn. Tio estis la lasta atako de la krimeaj tataroj kontraŭ Ukrainio .

Somere de 1769 ĉi tie estis postenigita kozakregimento, en kiu servis Jemeljan Pugaĉov kaj samtempe Pjotr ​​Panin, kiu poste subpremis la ribelon de Pugaĉov, estis postenigita - la plej granda ribelo de 1773-1775. dum la historio de la Rusa Imperio (fakta civita milito en la imperio). En 1770, triumfa renkontiĝo kun kanonsalvoj okazis ĉi tie por li kiel la konkerinto de Bender. Ĝuste de tiu ĉi fortikaĵo, fine de majo 1775, 100.000-forta rusa armeo gvidita fare de generalo Peter Tekelia ekiris al la Sich, kie ekzistis trimil-forta garnizono de ukrainaj kozakoj . La 15-an de junio, la Sich estis tute detruita. Ĉiuj iliaj arkivaj dokumentoj, armiloj kaj valoraĵoj estis konservitaj en la fortikaĵo ĝis ilia evakuado al Kievo en 1918. Ofte kaj dum sufiĉe longa tempo en 1773-1794. Miĥail Kutuzov alvenis al la fortikaĵo. De 1786 ĝis 1792 Aleksandr Suvorov vizitis la fortikaĵon .

En 1784, la fortikaĵo estis likvidita, kaj ĉio artilerio estis transportita al Ĥerson. En 1788, Charles-Joseph de Linh vizitis ĉi tie, kaj alveninte en Eŭropon, li postlasis memorojn. Iom post iom, dum pluraj jaroj, la fortikaĵo estis senarmigita. En 1794, 162 kanonoj daŭre estis konservitaj tie, servante 277 artileriistojn. Nur du kanonoj pluvivis ĉi tie - ili estas muntitaj sur ŝtonpiedestaloj ĉe la enirejo de la antaŭa ĉefpordego.

La 17-an de septembro 1842, rusa imperiestro Nikolao la 1-a alvenis al la fortikaĵo por militista parado, en 1874 - Aleksandro la 2-a, kaj en 1888 - Aleksandro la 3-a.

La 24-an de januaro 1917, la fortikaĵo estis vizitita fare de serba princino Elena. Ŝia Reĝa Moŝto estis elektita prezidanto de la Elizabethtown Komisiono por la Prizorgo de Serbaj Rifuĝintoj, de kiu ekzistis pli ol 1,000 tiutempe.

Dum la Sovetia-Ukrainia Milito (tiam parto de la enlanda milito en Rusio), la bolŝevikoj kreis ĉi tie malliberejon por politikaj kontraŭuloj, ĉefe por la gvidantoj de la Ukraina Popola Respubliko (en 1922, Jurij Gorlis-Gorskij estis malliberigita ĉi tie). La 24-an de septembro 1922, post parolado ĉe renkontiĝo de lokaj komunistoj en kiu li postulis la Ruĝan Teruron, Miĥail Frunze vizitis la fortikaĵon ).

Dum la Holodomoro de 1932-1933. kaj la Granda Purigo, OGPU kaj NKVD-oficiroj sekrete entombigis la murditojn kaj torturojn ĉi tie, enterigante la korpojn en amastomboj .

Dum la okupo de la urbo en 1941-1944, la nazioj regule pafis la judan loĝantaron, same kiel sovetiajn partizanojn, en la fortikaĵo. Kaj post la liberigo oni komencis ĉi tie enterigi mortintojn el la tuta urbo. Kaj ekde 1950, unu el la plej grandaj memorkompleksoj en Ukrainio troviĝas ĉi tie, dediĉita al tiuj, kiuj mortis dum la Dua Mondmilito, pli ol 50 mil. amastomboj, el kiuj plejparto apartenas al civiluloj, inkluzive de 13 mil. judoj  .

En la 1960-aj jaroj, ŝtonaj tomboŝtonoj estis instalitaj sur la tomboj, kaj en la fruaj 1980-aj jaroj, statuoj estis instalitaj en la centro de la tombejo.

Dum la jaroj de stagnado, disidentoj de la tuta regiono Kirovohrad estis torturitaj ĉi tie, en la loka hospitalo. Sur la teritorio de la iama fortikaĵo troviĝas memorkompleksoj dediĉitaj al la herooj de la Dua Mondmilito kaj la Rusa-Ukrainia Milito (2014-). Ankaŭ en 2016, monumento estis starigita al la viktimoj de la Holodomor (la grandurbo perdis 2,238 loĝantojn en 1932-1933)  .

## Fontoj 
* Соколов Г. И. Историческая и статистическая записка о военном городе Елисаветграде // Записки Одесского общества истории и древностей. — Т. 2. — 1848. — С. 386—395;
* Українське козацтво: Мала енциклопедія. — Київ; Запоріжжя, 2005.
* Архів фортеці Єлисавети в ІР НБУВ / Інгульський степ, альманах. К. 2016.

## Notoj 
Kategorio:Konstruaĵoj en Kirovograda provinco