Norda maro

La **Norda maro** estas malprofunda bordomaro en la nordokcidenta Eŭropo. Ĝi estas parto de la Atlantiko kaj situantas sur la eŭropa kontinenta breto. Ĝi troviĝas (laŭ la horloĝa ordo) inter Britio, Norvegio, Svedio, Danio, Germanio, Nederlando, Belgio kaj Francio. Ĝi konektas kun la oceano tra la Angla Kanalo sude kaj tra la Norvega Maro norde. Ĝi estas pli ol 970&nbsp;km longa kaj 580&nbsp;km larĝa, kun areo de ĉirkaŭ 750,000&nbsp;km².

Oni ĉiam povis multe navigi kaj fiŝkapti en la maro, kaj tiele estas populara celo por turismo el la ĉirkaŭaj landoj. Lastatempe ekgravis la profito el la fosiliaj brulaĵoj, inter kiuj troviĝas multe da nafto kaj natura gaso ĉi tie. Krome por la produktado de energio gravegas la disvastigon de la Ventoenergio kaj de la marondaj centraloj.

Historie, la Norda maro gravis elstare por aferoj pri geopolitiko kaj milito, partikulare en Norda Eŭropo sed ankaŭ tutmonde tra la povo kion nordeŭropanoj projektis tutmonde dum multo de la Mezepoko kaj eĉ ĝis la moderna epoko. La Norda maro estis la centro de la Vikinga disvastiĝo. Sekve, la Hansa ligo, la Nederlandanoj, kaj la Britoj ĉiu siaflanke serĉis dominadi la Nordan maron kaj tiele la aliron al la merkatoj kaj resursoj de la mondo. Ĉar temas pri la ununuraaliro de Germanio al la oceano, la Norda maro pluestis strategie grava dum ambaŭ Mondmilitoj.

La marbordo de la Nord Maro prezentas diversecon de geologiaj kaj geografiaj karakteroj. En la nordo, profundaj fjordoj kaj krutaj klifoj markas la marbordajn konturojn de Norvegio kaj de Skotlando, dum en la sudo ĝi konsistas unuarange el sablaj strandoj kaj larĝaj kotejaj vadoj. Pro sia densa loĝantaro, forta industriigo, kaj intensa uzado de la maro kaj de ties ĉirkaŭa areo, estis nombraj mediaj problemoj kiuj tuŝis la marajn ekosistemojn. Primediaj problemoj — komune inkludante trofiŝkaptadon, industriajn kaj agrikulturajn alfluaĵojn, dragadon, kaj marrubon inter aliaj — kondukis al nombraj klopodoj por eviti degradadon de la maro dum ankoraŭ oni profitas el ties ekonomiaj disponebloj.

## Geografio 
[eta|maldekstre|250ra|Norda maro; oriente, norde de Danio, [Skagerrak kaj Kategato; sude, inter Britio kaj Francio, Manika Markolo; norde, la Norvega maro.]]
La Norda maro troviĝas sur kontinenta soklo, kaj estas preskaŭ izolita de la Atlantiko per la landoj ĉirkaŭ si. La meza profundeco estas nur 94 metrojn, sed la norda parto estas 300 metrojn profunda. Nur la Norvega Fosego estas pli profunda, je pli ol 800 metroj. La kanalo inter la tri Skandinaviaj landoj nomiĝas Skagerrak.

La Norda maro estas limigita de la Orkadoj kaj la orienta marbordo de Granda Britio okcidente kaj la kontinenta marbordo de norda kaj centra Eŭropo oriente kaj sude, ĉe Norvegio, Danio, Germanio, Nederlando, Belgio, kaj Francio.
Sudokcidente, trans la Dover-kaleza Markolo, la Norda maro iĝas la Manika Markolo kiu konektas kun la Atlantika Oceano.

La Norda maro estas pli ol 970&nbsp;km longa kaj 580&nbsp;km larĝa, kun areo de 750,000&nbsp;km² kaj volumo de 94,000&nbsp;km³. Ĉe la bordoj de la Norda maro estas grandaj insuloj kaj arkipelagoj, kiaj Ŝetlandoj, Orkadoj, kaj Frisaj Insuloj. Ĉirkaŭ 185 milionoj da personoj loĝas en la akvokolekta areo de la riveroj kiuj alfluas en la Nordan maron, kaj ili loĝas en tre industriigitaj areoj.

Je la fino de la lasta glaciepoko partoj de la Norda maro teriĝis kaj parte estis sen glacio. Tiu regiono oni nomas *Nordmarlando* aŭ *Dogerlando*. Kiam la glacio pludegelis, tiu regiono subakviĝis dum la ĉeflando de la hodiaŭa Norvegujo leviĝis pro tio ke la glacio ne plu subpremis la teron.

Insuloj en Norda maro estas Ferooj.

### Riveroj kiuj fluas al la Norda maro 
[eta|180ra|Mapo de [Rejno, ĝi estas unu el plej gravaj riveroj kiuj enfluas en la Nordan maron.]]

* Elbo
* Emso
* Forth
* Humber
* Mozo
* Rejno
* Skeldo
* Tamizo
* Weser

### Marbordoj 
La orienta kaj okcidenta marbordoj de la Norda maro estas dentarecformaj, formitaj de glaĉeroj dum la glaciepokoj. La marbordoj laŭlonge de la plej suda parto estas kovrataj per restaĵoj de kuŝejoj de glaciaj sedimentoj. En Nederlando, Belgio kaj en East Anglia la marbordo estas malalta kaj marĉeca.

#### Marborda kontrolo 
eta|maldekstre|La germana nordmara marbordo.
La sudaj marbordaj areoj estis origine inundebenaĵoj kaj marĉa tereno. En areoj speciale tuŝeblaj de ŝtormoj, homoj setliĝis sur altaj digoj kaj sur naturaj areoj de altaj grundoj kiel terlangoj kaj sablejoj (*geest*).

La moderna formo de la digoj suplementita de superfluaj kaj flank-evitaj kanaloj, ekaperis en la 17-a kaj 18-a jarcentoj, konstruitaj en Nederlando. La nordmaraj inundoj de 1953 kaj 1962 estis pelilo al plia plialtigo de la digoj same kiel al la mallongigo de la marborda linio ĝis nuntempe kiel plej malgranda surfaca areo ebla por eviti la punojn fare de maro kaj ŝtormoj. Nuntempe, 27% de Nederlando estas sub marnivelo protektita de digoj, dunoj kaj strandaj ebenaĵoj.

Marborda kontrolo nuntempe konsistas el kelkaj diversaj niveloj. La digodeklivo reduktas la energion de la alvenanta maro, tiel ke la digo mem ne ricevas la tutan frapon. Kiam la dunoj estas sufiĉe altaj por protekti la teron inter ili el la maro, tiuj dunoj estas replantigitaj per strandoherboj (*Ammophila arenaria*) por protekti ilin el erozio fare de la vento, avo kaj piedpremado.

### Ŝtormaj tajdoj 
eta|Zuid-Beveland, Nordmara inundo de 1953.
Ciklonaj ŝtormoj minacas precize la marbordojn de Nederlando, Belgio, Germanio, kaj Danio kaj malaltajn areojn de Orienta Anglio aparte ĉe The Wash kaj Fens.

La unua registrita ŝtorma tajdinundo estis *Julianenflut*, en 17a de Februaro 1164. Je ties ondo, la Jadebusen, (golfo en la marbordo de Germanio), ekformiĝi. Oni registris ŝtormotajdon en 1228 kiu mortigis pli ol 100 000 personoj. En 1362, la Dua Sankt-Marcela Inundo, konata ankaŭ kiel *Grote Manndrenke*, frapis la tutan sudan marbordon de la Norda maro. Tiamaj kronikoj denove registris pli ol 100 000 mortojn, grandaj partoj de marbordo estis perditaj permanente al la maro, inklude la nune legendan perditan urbon Rungholt.
En la 20-a jarcento, la nordmara inundo de 1953 inundis marbordojn de kelkaj landoj kaj kostis pli ol 2 000 vivojn.
315 Hamburganoj mortis en la nordmara inundo de 1962.

### Cunamoj 
Kvankam rare, la Norda maro estis loko de nombraj historie dokumentataj cunamoj. La terglitoj de Storegga estis serio de subakvaj terglitoj, en kiu peco de la norvega kontinenta ŝildo glitis al la Norvegan Maron. Tiuj enormaj terglitoj okazis inter 8150 a.n.e. kaj 6000 a.n.e, kaj okazigis cunamon ĝis 20 m alte kiu forbalais tra la tuta Norda maro, farante la plej grandan efikon al Skotlando kaj al la Ferooj.
La tertremo de 1580 de la Dovro-kaleza Markolo estas inter la unuaj registritaj tertremoj en la Norda maro mezurita inter 5.6 kaj 5.9 laŭ la skalo Richter. Tiu okazaĵo faris etendan damaĝon en Kalezo kaj pere de la tremo mem kaj eble de la okazigita cunamo, kvankam tio neniam estis konfirmita. La teorio estas ke vasta subakva terglito en la Manika Markolo estis akrigita de la tertremo, kiu siavice okazigis cunamon.

### Urboj ĉe la Norda maro 
[maldekstra|270ra|eta|[Bergen (Norvegio) ĉe la Norda maro.]]

* Aberdeen
* Bergeno
* Bremerhaven
* Cuxhaven
* Esbjerg
* Harlemo
* Hago
* Roterdamo
* Stavanger
* Wilhelmshaven

## Geologio 
La Norda maro estiĝis kiam la superkontinento Pangeo fendiĝis je la fino de la paleozoiko. Dum la mezozoiko estis tertremoj kaj vulkanaj agadoj, kaj la tiama tera regiono malleviĝis, kaj estiĝis unu norda kaj unu suda mara golfo kun vulkana altaĵo en la centro de la maro. Ĝi estas grava fonto de nafto kaj gaso.

Neprofundaj ĉekontinentaj maroj kiel la nuntempa Norda maro delonge ekzistis en la eŭropa kontinenta breto. La rifto kiu formis la nordan parton de la Atlantika Oceano dum la periodoj Ĵurasio kaj Kretaceo, el antaŭ ĉirkaŭ 150 milionoj da jaroj, okazigis la tektonan levon en la Britaj Insuloj. Ekde tiam, neprofunda maro preskaŭ kontinue ekzistis inter la supraj teroj de la Fenoskandia aŭ Balta Ŝildo kaj de la Britaj Insuloj. Tiu antaŭaĵo de la nuntempa Norda maro kreskiĝis kaj dronis pro la leviĝo kaj falo de la marnivelo dum la geologia epoko. Foje ĝi estis konektita kun aliaj neprofundaj maroj, kiel la maro ĉe la Pariza Baseno sudokcidente, la Paratetisa maro sudoriente, aŭ la Tetisa Oceano sude.

Dum la fino de la Kretaco, antaŭ ĉirkaŭ 85 milionoj da jaroj, ĉio el la nuntempa kontinenta Eŭropo escepte Skandinavion estis disigaĵo de insuloj. Ĉirkaŭ la komenca Oligoceno, antaŭ ĉirkaŭ 34 ĝis 28 milionoj da jaroj, la apero de Okcidenta kaj Centra Eŭropo estis preskaŭ komplete separinta la Nordan maron el la Tetisa Oceano, kiu laŭgrade subakviĝis ĝis iĝi la Mediteraneo kiam Suda Eŭropo kaj Sudokcidenta Azio iĝis seka tero. La Norda maro estis fortranĉita el la Manika Markolo pere de mallarĝa terponto ĝis tiu estis rompita almenaŭ de du katastrofaj inundoj inter antaŭ 450 000 kaj 180 000 jaroj. Ekde la komenco de la Kvaternaro antaŭ ĉirkaŭ 2.6 milionoj da jaroj, la eŭstazia marnivelo estis malsuprenirinta dum ĉiu glaciepoko kaj poste supreniris denove. Ĉiun fojon la glacitavolo atingis sian plej grandan etendon, kaj la Norda maro iĝis preskaŭ komplete seka. La nuntempa marbordo formiĝis post la lasta glacimaksimumo kiam la maro ekinundis la eŭropan kontinentan breton.

En 2006 ostero estis trovita dum elfosado de nafto en la Norda maro. Analizoj indikis, ke ĝi estis el *Plateosaurus* el antaŭ 199 ĝis 216 milionoj da jaroj. Tiu estis la plej profunda dinosaŭra fosilio iam trovita kaj la unua trovita ĉe Norvegio.

Dosiero:Doggerland.svg|Mapo montranta hipotezan etendon de Doggerland (ĉirkaŭ 8000 a.n.e.), kiu montras terponton inter Britio kaj kontinenta Eŭropo
Dosiero:North Sea -.jpg|Norda maro el De Koog, insulo Tekselo
Dosiero:Mediterranean Rupelian.jpg|Norda maro inter antaŭ 34 kaj 28 milionoj da jaroj, kiam Centra Eŭropo iĝis seka tero

## Akvomaso 
eta|Marfluoj ĉefe alvenas de la Atlantiko, kaj foriras laŭ la norvega marbordo.
La meza akvotemperaturo en la somero estas 17&nbsp;°C, kaj en la vintro 6&nbsp;°C.
La akvo en la Norda maro konsistas de saleta akvo de la Balta maro kaj sala akvo de la Golfa marfluo. La saleco estas proksimume de po 34-35 gramoj da salo por litro da akvo. La ĉefa fluo de akvo iras kontraŭhorloĝe laŭ la bordoj.
La Norda maro estas brako de la Atlantiko, kaj ricevas la plej grandan marfluon de la nordokcidenta malfermo, kaj ankaŭ iom da varma marfluo tra la Manika markolo. Tiuj marfluoj foriras laŭ la norvega marbordo.

## Biologio 
La Norda maro estas tre produktiva. Fitoplanktono, zooplanktono, fiŝoj kiaj moruo, eglefino kaj plateso estas ekzemplo de la produktoj. Marbirdoj estas rimarkindaj kiaj norda sulo, fulmaro, trifingra mevo kaj aŭkedoj. Foje oni vidas cetacojn kiel balenopterojn, nordajn balenopterojn, bluajn balenojn, nanajn balenopterojn, blanknazajn lagenorinĥojn, longnaĝilajn globicefalojn kaj beluĥojn. Relative ofte oni vidas focenojn kaj delfenojn.

Tiu maro estas difinita kiel mara ekoregiono laŭ la Monda Natur-Fonduso (WWF) kaj la organizaĵo *The Nature Conservancy*, kaj tiele biogeografie apartenas al nordeŭropa mara provinco de la Mezvarm-nordatlantika Mara Regno, tiu ĉi estanta unu el la 13 Maraj Regnoj.

### Fiŝoj kaj senvertebruloj 
[eta|maldekstre|[Duvalvuloj (*Magallana gigas*), mituloj kaj anodontoj en Vadmaro en Nederlando.]]

Kopepodoj kaj alia zooplanktono estas abunda en la Norda maro. Tiuj etaj organismoj estas gravaj elementoj de la manĝoĉeno subtenantaj multajn speciojn de fiŝoj. Pro la variaj profundoj de la Nordmaraj fosejoj kaj diferencoj en salenhavo, temperaturo kaj akvomovado, kelkaj fiŝoj kiel rokfiŝoj kaj siganoj loĝas nur en malgrandaj areoj de Norda maro.

Ankaŭ krustuloj estas ofte troveblaj tra la tuta maro. Norvegaj omaroj, nordaj salikokoj, kaj brunaj krangonoj estas fiŝkaptitaj komerce, sed ankaŭ aliaj specioj de omaroj, salikokoj, ostroj, mituloj kaj anodontoj vivas en la Norda maro. Tiuj lokoj havigas reproduktejajn habitatojn por dekoj da birdospecioj. Dekoj da milionoj de birdoj uzas areojn de la Norda maro por reproduktado, manĝado, aŭ migroripozejoj ĉiujare. Populacioj de trifingraj mevoj, fraterkuloj, nordaj suloj, nordaj fulmaroj, kaj specioj de petreloj, maranasoj, kolimboj), kormoranoj, mevoj, aŭkoj, kaj ŝternoj, kaj multaj aliaj marbirdoj faras tiujn marbordojn populara areo por birdumado. Nordmaraj cetacoj estas variaj specioj de focenoj, delfenoj kaj balenoj.

## Referencoj 
## Literaturo 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Atlantika Oceano
* Balta maro
* Nordio
* Nordmara kanalo
* Nordmara-Baltmara Kanalo
* Selando
* Skandinavio

## Eksteraj ligiloj 
* Germana mapo kiu montras kiel la Norda maro estas uzata de homoj  (pdf)
* Etimologio kaj Historio de Nomoj }
* Old map: Manuscript chart of the North Sea, VOC, ĉ.1690 
* OSPAR Commission Homepage internacia komisio por protekti kaj konservi Nordorientan Atlantikon kaj ties resursoj
* North Sea Region Programme 2007–2013 transnacia kunlabora programo ĉe la *European Regional Development Fund*


Kategorio:Maroj
Kategorio:Maraj ekoregionoj