Jean-Henri Fabre

**Jean-Henri Casimir FABRE** (n. la 21-an de decembro 1823 en Saint-Léons ; m. la 11-an de oktobro 1915 en Sérignan-du-Comtat, Vaucluse) estis franca natursciencisto (entomologo), poeto, kaj verkisto, membro de la Franca Akademio kaj la Honora Legio. Li estas konsiderita pioniro de besta kondutscienco kaj ekofiziologio. 

## Mallonga biografio 
[maldekstra|eta|*Jean Henri Fabre de [Félix Tournachon Nadar|Nadar*]]
Naskiĝis la 21-an de decembro 1823 en Saint-Léon, departemento Aveyron, Francio.

* 1842 - diplomiĝis en pedagogia altlernejo, laboris kiel instruisto.
* 1849 - komencis instrui ĉe la Liceo en Ajaccio (Korsiko ). Post translokiĝo al Parizo, li doktoriĝis.
* 1852 - instruisto pri fiziko kaj kemio ĉe la Liceo de Avignon.
* 1855 - publikigis sian unuan sciencan artikolon.
* 1866-1873 — la municipo nomumas Fabre kiel kuratoron de la Muzeo pri Natura Historio de Avignon (renomita de Musée de Requian en 1851), tiam loĝigita en neuzata militista preĝejo. Tie, en 1867, li ricevas neatenditan viziton de la Ministro pri Edukado, Victor Duruy (1811-1894). Ĉi tiu filo de laboristo, kiu fariĝis studento ĉe la Fakultato pri Edukado kaj inspektisto pri edukado, kaj poste akademiano, amikiĝis kun Fabre kaj karesis la revon prepari edukajn programojn por la malaltaj klasoj. Duruy, kiu fariĝis Ministro pri Publika Edukado en 1865, alvokas Fabre al Parizo du jarojn poste por transdoni al li la Legion de Honoro kaj prezenti la entomologon al la imperiestro Napoleono la 3-a.
* 1871 - forigita de instruado (pro siaj ideoj pri reformado de edukado), Fabre ekloĝas en malgranda domo ĉe la periferio de Orange.

En la aĝo de 55 jaroj, Fabre aĉetis terpecon en la vilaĝo Sérignan-du-Comtat en Provenco, 80 km de la marbordo. Iom post iom, li kreis veran laboratorion por la kampa studo de insekta vivo kaj nomis ĉi tiun ideon "La Dezertejo".

La 14-an de oktobro 1913, la franca prezidanto Raymond Poincaré venis al Sérignan-du-Comtat por persone renkonti J. Fabre kaj esprimi sian rekonon al li nome de la nacio. 

En 1951, la franca reĝisoro Henri Diamant-Berger faris *Monsieur Fabre*, filmon pri la vivo de Jean-Henri Fabre kun Pierre Fresnay en la titolrolo.

## Scienca agado 
Fabre korespondis kun multaj el la granduloj de sia tempo, precipe kun Charles Darwin. Tamen, li restis skeptika pri la evoluteorio de Darwin, ĉar li estis rezervita al ĉiuj teorioj kaj sistemoj. Lia forto kuŝis en zorgema kaj preciza observado de detaloj, en kampa esplorado. Li ĉiam estis singarda pri iuj ajn hastaj, ĝeneraligantaj konkludoj tiritaj el liaj observaĵoj. En multaj detalaj observaĵoj kaj eksperimentoj, li aparte interesiĝis pri la instinkta konduto de bestoj.

Li dediĉis tridek jarojn de sia vivo en sudo de Francio al la studo de insektoj. Li esploris la vivojn de masonistabeloj (*Chalicodoma*), fosantaj vespoj (*Sphecidae*), mantoj (*Mantodea*), la psike- papilio (*Psychidae*), la raŭpoj de la pina procesio-papilio kaj multaj aliaj insektoj. Liaj unuaj publikaĵoj aperis en 1855. En 1879, la unua volumo de *Souvenirs Entomologiques* (Entomologiaj Memoraĵoj, d:Q839435) estis publikigita. Preskaŭ tridek jaroj pasis antaŭ ol la lasta, 10- a volumo de ĉi tiu verko eldoniĝis - la sciencisto jam estis 86-jara tiutempe. Kelkaj el liaj esploroj daŭris jardekojn: ekzemple, li studis la konduton de skarabedoj dum preskaŭ 40 jaroj. Kvankam Fabre skribis pri skaraboj, papiliaj raŭpoj, griloj kaj abeloj, li atentis aparte vespojn. Malimpliki iliajn kutimojn fariĝis la vivoverko de Fabre: 4 volumoj de "Memuaroj" estas dediĉitaj al ĉi tiu grupo de pikantaj insektoj el la subordo *Apokritoj* de la ordo Himenopteroj.

Fabre estas unu el la fondintoj de insekta etologio. Li evoluigis novajn ideojn pri ilia kompleksa konduto, montrante ke ĝi estas strikte kohera ĉeno de normaj agoj, kaj pruvis la denaskecon de la konduto de ĉi tiuj estaĵoj.

Fabre esploris, interalie, la seksan altiron de masklaj kaj inaj papilioj kaj faris esplorojn pri la ŝelo-konstruantaj larvoj de la trikopteroj (*Trichoptera*). Li ankaŭ studis veziketskarabojn (*Meloidae*) kaj establis la ekziston de hipermetamorfozo (d:Q590871) en ĉi tiuj insektoj.

Komence, la verko de Fabre altiris malmultan publikan atenton. Tamen, kelkaj famuloj alte taksis lian verkon. Victor Hugo nomis lin " la Homero de insektoj", kaj Charles Darwin priskribis la entomologon kiel "neimiteblan observanton". Fabre neniam dividis la evoluciajn vidpunktojn de Darwin (kun kiu li korespondis). Kontraŭulo de la evoluteorio, li kredis, ke biologiaj specioj, kun siaj instinktoj kaj kutimoj, estis senŝanĝaj ekde la kreado.

En 1865, laŭ rekomendo de la kemiisto kaj akademiano Jean Baptiste Dumas, la fama mikrobiologo Louis Pasteur vizitis Fabre. Li interesiĝis pri la problemo savi la bombiksojn, kies kulturo suferis pro grava epizootio. La konsulto kun la entomologo estis utila kaj Pasteur poste povus haltigi la teruran epizootion kaj savi la francan silkbredadon.

La verkoj de Fabre estis ne nur originalaj, sed ankaŭ plenumis la plej altajn normojn. Lia biografiisto kaj kuracisto G. V. Legros skribis, ke "li ŝuldis malmulte al aliaj sciencistoj kaj aŭtoroj, ĉar lia stilo, same kiel la sekreto de lia majstreco, estis unikaj". Tiel, en liaj libroj, scienca pedanteco kombiniĝas kun sendubaj literaturaj meritoj kaj vigleco de prezentado, kaj Fabre ŝuldas multon de sia monda famo kiel verkisto kaj popularigisto de scienco al sia stilo de prezentado. Romain Rolland parolis pri liaj verkoj jene: "La pasia pacienco de liaj brilaj observaĵoj ĝojigas min ne malpli ol la plej bonaj artaĵoj. Dum multaj jaroj mi legis kaj amas liajn librojn...", kaj  Luis Buñuel skribis: "Mi adoris la *Entomologiajn Memoraĵojn* de Fabre. Pro liaj mirindaj observkapabloj, pro lia senlima amo al vivantaj estaĵoj. Ĉi tiu nekomparebla libro estas multe pli alta ol la Biblio. Delonge mi diris, ke ĉi tiu estas la libro, kiun mi kunportus al dezerta insulo". Unu el la plej ŝatataj libroj de Gu Cheng, eminenta reprezentanto de la ĉina grupo de " Nebulaj Poetoj ", estis ankaŭ "Entomologiaj Memoroj".

Gerald Durrell memoris sian konatiĝon kun la libroj de Fabre en sia junaĝo kun dankemo kaj admiro en la rakonto "Birdoj, Bestaĉoj kaj Parencoj": "... Mi ŝire malfermis la pakaĵon, kaj interne estis dika verda libro titolita "La Sankta Skarabo kaj Aliaj" de Jean Henri Fabre. Kiam mi malfermis ĝin, mi estis ravita... La teksto estis ĉarma. Ĝi ne estis klera, abstrusa libro. Ĝi estis skribita en tia simpla, klara lingvo, ke eĉ mi povis kompreni ĝin... mia ĝojo ne konis limojn."

Kiu estas Fabre?: *"Granda sciencisto, kiu pensas kiel filozofo, vidas kiel artisto kaj parolas kiel poeto*. " - Jean Rostand 

Jam post la publikigo de la lasta volumo de "Entomologiaj Memoraĵoj", Fabre ricevis rekonon de la scienca mondo kaj specialan premion de la Instituto de Francio pro sia fundamenta laboro. La kampa esplorado de Fabre estis tute nova por la entomologio de tiuj jaroj, dum kiuj li studis vivantajn, ne mortintajn estaĵojn el kolektoj, kaj priskribis la konduton kaj vivmanieron de insektoj. Tial, Fabre estas konsiderata unu el la fondintoj de etologio.

La "dezerta tero", kie Fabre faris sian esploradon kaj kiun li nomis "Paradizo", famiĝis tra la mondo kaj nun estas sub la protekto de la Muzeo pri Natura Historio. 

## Verkaro 
eta|Fabre ĉirkaŭ 1913
eta|*La Masonistaj Abeloj* eldonita en 1914
*La verko *Souvenirs Entomologiques** (Entomologiaj Memoroj) de Fabre estas mondfama kaj tradukita en multajn lingvojn. Ĝi estas ampleksa verko, kiun li publikigis en dek serioj inter 1879 kaj 1907. Ĝi kombinas zorgemajn kaj precizajn priskribojn de insektaj observadoj kun personaj rememoroj, bildigoj de la homoj kaj naturo de lia suda franca patrujo, kaj poemoj en la franca kaj okcitana lingvoj. Precipe en Japanio, Fabre estas adorata kiel homo, kiu kombinis sciencan kaj literaturan edukadon laŭ ekzempla maniero.
* *Scène de la vie des insectes*
* *Chimie agricole* (lernolibro) (1862)
* *La Terre* (1865)
* *Le Ciel* (lernolibro) (1867) - skanita teksto ĉe Gallica
* *Le livre d’histoires, récits scientifiques de l’oncle Paul à ses neveux. Lectures courantes pour toutes les écoles* (lernolibro) (1869) - High definition PDF file
* ''Catalogue des « Insectes Coléoptères observés aux environs d'Avignon »* (1870)
* *Les Ravageurs* (1870)
* *Les Auxiliaires, récits de l’oncle Paul sur les animaux utiles à l’agriculture* (1873) High definition PDF file
* *Aurore* (lernolibro) (1874) skanita teksto ĉe Gallica
* *Botanique* (lernolibro) (1874)
* *L'Industrie* (lernolibro) (1875)
* *Les Serviteurs* (lernolibro) (1875)
* *Sphériacées du Vaucluse* (1878)
* *Souvenirs entomologiques* – 1st series (1879) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Etude sur les moeurs des Halictes* (1879)
* *Le Livre des Champs* (1879)
* *Lectures sur la Botanique* (1881)
* *Nouveaux souvenirs entomologiques* – 2nd series (1882) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Lectures sur la Zoologie* (1882)
* *Zoologie* (lernolibro) (1884)
* *Souvenirs entomologiques* – 3rd series (1886) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Histoire naturelles* (lernolibro) (1889)
* *Souvenirs entomologiques* – 4th series (1891) – skanita teksto ĉe Gallica
* *La plante : leçons à mon fils sur la botanique* (livre scolaire) (1892) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Souvenirs entomologiques* – 5th series (1897) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Souvenirs entomologiques* – 6th series (1900) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Souvenirs entomologiques* – 7th series (1901) – skanita teksto ĉe Gallica
* *Souvenirs entomologiques* – 8th series (1903)
* *Souvenirs entomologiques* – 9th series (1905)
* *Souvenirs entomologiques* – 10th series (1909)
* *Fabre's Book of Insects'' retold from Alexander Teixeira de Mattos' translation of Fabre's *Souvenirs entomologiques* 
* *Oubreto Provençalo dou Felibre di Tavan* (1909) Teksto pri Jean-Henri Fabre, e-muzeo
* *La Vie des insectes* (1910)
* *Mœurs des insectes* (1911)
* ''Les Merveilles de l'instinct chez les insectes* (1913)
* *Le monde merveilleux des insectes* (1921)
* *Poésie françaises et provençales* (1925) (fina versio)
* *La Vie des araignées* (1928)

## Referencoj 
## Biografioj 
* G.V. Legros, (Bernard Miall, translator), *Fabre, Poet of Science*. T. Fisher Unwin, 1913. (Reprinted by University Press of the Pacific, 2002, ; ) 
* E.L. Bouvier, "The Life and Work of J.H. Fabre". *Annual Report of the Smithsonian Institution, 1916*, pages 587–597.
* Augustin Fabre, . Dodd, Mead, 1921. 
* Percy F. Bicknell, *The Human Side of Fabre*. The Century Company, 1923.
* Eleanor Doorly, *The Insect Man*, William Heinemann, 1936
* Stephan Krall, *Vom Leben und Sterben der Insekten. Die Welt des Jean-Henri Fabre'', Hirzel, Stuttgart, 2023.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Jean-Henri Fabre: e-muzeo
* La Mirinda Mondo de la Insektoj de Jean-Henri Fabre
* Micropolis (angle)
* La muzeo kaj naskiĝa domo de Jean-Henri Fabre (france)

Kategorio:Naturverkistoj
Kategorio:Insektoj en kulturo
Kategorio:Francaj verkistoj de la 19-a jarcento
Kategorio:Francaj romkatolikoj
Kategorio:Francaj entomologoj