Kompanio Nord-Sud

250px|dekstra|eta|Enir-fosto de stacio '**, Kompanio Nord-Sud, 1918
La **Kompanio Nord-Sud'* (: *Société du chemin de fer électrique souterrain Nord-Sud de Paris* t.e. Societo de la subtera elektra fervojo Nord-Sud de Parizo, aŭ pli simple «&nbsp;Nord-Sud&nbsp;»), estas privata societo kreita en 1902, kiu konstruis kaj ekspluatis tri liniojn de la Metroo de Parizo ĝis 1931 antaŭ ol esti kunfandita de sia konkurencanto, la Kompanio CMP (CMP) kiu mastrumis la koncesion de la ceteraj linioj de la metroo de Parizo antaŭ naciigo en 1948.

## Historio 
### Deveno 
[250px|dekstra|eta|[Rotondo de stacio *Saint-Lazare* kreita de kompanio Nord-Sud]]
250px|dekstra|eta|Mapo de la Metroo de Parizo ĉ. 1920 kun du apartaj kompanioj
«&nbsp;Nord-Sud&nbsp;» estis kreita iniciate de Jean-Baptiste Berlier, liona inĝeniero de "École nationale supérieure des mines" de Saint-Étienne, kiu antaŭe provis konstrui subteran tubforman tramvojon en 1897. En 1901, li proponis, kun apogo de financisto Xavier Janicot, konstrui linion *Montparnasse - Montmartre* trapasantan tra stacidomoj *d'Orsay* kaj *Saint-Lazare* realigante du paralelajn tunelojn, konsistantajn el sinsekvo de metalaj arkoj, en granda profundeco kiel la «&nbsp;tube&nbsp;» de Londono. Tiu konstru-maniero celus senigi sin de la desegno de stratoj kaj ekhavi pli rektan desegnon. La urbo Parizo dezirante provi tiun eksperimenton, li tiel akiri koncesion la . Tiu ĉi antaŭvidis ke kostoj de konstruado kaj veturanta materialo estus entute je la financa kosto de la koncesiulo, dum en la kazo de CMP, la urbo de Parizo konstruis la infrastrukturon de la reto je propra kosto.

La koncesio enhavis tri liniojn:

* linio A: * - Montmartre - Montparnasse - *
* linio B: * -  kaj *
* linio C: *Montparnasse - *

La *société du Chemin de fer électrique souterrain Nord-Sud de Paris*, aŭ pli simple «&nbsp;Nord-Sud&nbsp;», estis kreita en junio 1902. La koncesio konsentita al S-roj Berlier kaj Janicot estis transdonita al la kompanio per dekreto la . La kompanio estis filiiĝinta kun "Omnium Lyonnais de Chemins de fer et Tramways" kaj formita per kapitalo de du milionoj da frankoj, la kapitalo devante kreski iom post iom ĝis ĝi atingis 75 milionojn en 1910, por eldono de prunto de 35 milionoj en 1909. Ĝi volis diferenciĝi de sia rivalo per estetiko de siaj stacioj kaj vagonaroj kaj per siaj teĥnikaj elektoj. La linio A, *Montmartre - Montparnasse*, devus certigi gravan trafikon manke de ekzistantaj interkonektoj sur tiu itinero. Sed tiu linio konsistigis veran minacon por tram-kompanioj kaj por la Kompanio CMP (CMP) kiu timis tiun estontan konkurencanton.

Malgraŭ kaŝita opozicio de CMP kaj konsekvenca prokrasto, la linio *Montmartre (place des Abbesses) - Montparnasse*, t.e , estis deklarita de publika utileco la . Leĝo de la  kompletigis la koncesion deklarante de publika utileco la komplementajn branĉojn *Montparnasse - * kaj la disbranĉignon * - *. La plilongigo de *place des Abbesses* al *Jules-Joffrin*, t.e. , estis siavice deklarita de publika utileco la , poste la branĉo *La Fourche - Porte de Clichy*, t.e. , la . La , la plilongigo de *Jules-Joffrin al porte de la Chapelle*, t.e. , estis deklarita de publika utileco, finfine la linio C, *Gare Montparnasse - Porte de Vanves*, t.e. , la . La tuta longeco de la koncesiita reto atingis .

### Konstruo 
[250px|dekstra|eta|Linio A de Nord-Sud (nuna [Linio 12 de la metroo de Parizo|linio 12). Konstrua mapo]]
[250px|dekstra|eta|Linio A de Nord-Sud (nuna [Linio 12 de la metroo de Parizo|linio 12). Sub-rivera konstruo ĉe Ponto Concorde]]
Dum la unuaj faritaj sondoj, montriĝis ke konstruo de metroo en granda profundo kiel en Londono rapide riveliĝis neebla, pro malsama naturo de pariza sub-grundo. Sub la nivelo de akva tavolo, fakte la grundo estas de tre diversa naturo kaj saturita de akvo, kio ne ebligis konstrui metalan tunelon. Konstrui linion en pli granda profundeco fariĝis finance fortimiga.

Tial la linioj estis konstruitaj super la akva tavolo, kiel tiuj de CMP, en malgranda profundeco sub la stratoj, kio havigis al la linio A desegnon aparte torditan male al la unuaj planoj. La karakterizaĵoj de la fervojo antaŭviditaj en la rekvizitoj estis similaj al tiuj de metropoliteno, kio koncernis utilan larĝon, deklivojn kaj respektotajn minimumajn kurb-radiusojn.

Dum la konstruo fariĝis je la plena kosto de la kompanio, la urbo Parizo rezervis al si kun la koncesio repagon por ĉiu vendita bileto. Ĝi reprezentis po unu centimo per bileto por trafiko malsupera al tri dek milionoj da vojaĝantoj; por supera trafiko, la repago altiĝis al po du centimoj per bileto de 2-a klaso kaj po  centimoj por bileto de 1-a klaso. La prezo de biletoj estis fiksita al  franko en 2-a klaso kaj  franko en 1-a klaso, ir-revena bileto estis fiksita al  franko, kun iro valida nur antaŭ la 8-a horo. Fakte, tarifoj estis la samaj en ambaŭ retoj, Nord-Sud kaj CMP, interkonekto devis esti libere certigita laŭ la koncesio.

Post konstru-laboroj sufiĉe rapidaj malgraŭ la malfacilaĵoj, *linio A* malfermis la  de *Porte de Versailles* al *Notre-Dame-de-Lorette*, poste *linio B* la , de *Saint-Lazare* al *Porte de Saint-Ouen*. La nova reto estis teĥnike tre simila al tiu de sia rekta konkurencanto, tamen stacioj kaj veturanta materialo estis pli flegitaj en sia aranĝo. Nomoj de stacioj estis skribitaj en fajenco anstataŭ la emajlitaj platoj de CMP, kaj la cel-direkto de vagonaroj estis kahelita en timpanoj de tuneloj.

La parto *Notre-Dame-de-Lorette - Pigalle* de la linio A estis malfermita siavice la , la branĉo *La Fourche - Porte de Clichy* de la linio B, la , finfine la parto *Pigalle - Jules Joffrin* de la linio A, la . La finkonstruo norden de la linio A de *Jules Joffrin* al *Porte de la Chapelle* estis tiam prokrastita pro la ekflagro de la Unua mondmilito. Kompanio Nord-Sud finis tiun plilongigon dum la milito: ĝi estis malfermita al ekspluatado la .

La kompanio entreprenis, dum la 1920-aj jaroj, demarŝojn necesajn al konstruo de sia linio C, *Porte de Vanves - Montparnasse*. Sed konstru-kostoj de siaj linioj ne ebligis al ĝi pluvivi kaj « Nord-Sud » malaperis la , kunfandita de sia rivalo Kompanio CMP, per komuna interkonsento kun ĝi.

Linioj de la eksa kompanio Nord - Sud estis tiam iom post iom integritaj al la reto de CMP: eksa linio A fariĝis la linio 12 kaj la eksa linio B fariĝis la linio 13. Dume la linio C estis fine realigita iom poste de CMP dum la 1930-aj jaroj kaj fariĝis ĝis 1976, la «&nbsp;linio&nbsp;14&nbsp;», antaŭ ol estis mem kunfandita kun linio 13 danke al konstruo de intermetita branĉo.

## Aranĝo de stacioj 

Metro de Paris - Ligne 13 - station Liege - Carrelage Nord-Sud.jpg|Kahelo de tipo "Nord-Sud" en stacio *Liège*, linio 13
Metro de Paris - Ligne 12 - Sevres - Babylone 02.jpg|Stacio *Sèvres - Babylone*, linio 12
Metro de Paris - Ligne 12 - Sevres - Babylone 03.jpg|Stacio *Sèvres - Babylone*, linio 12
Carrelage Nord-Sud 2.jpg|Kahelo "Nord-Sud" de la metroo de Parizo

## Veturanta materialo 

Motrice Sprague-Thomson Nord-Sud.jpg|Motorvagono «&nbsp;Nord-Sud&nbsp;»
Sprague-Thomson Nord-Sud.jpg|Sprague-Thomson «&nbsp;Nord-Sud&nbsp;»
Sprague Nord-Sud AMTUIR G1.jpg|Ekstero de «&nbsp;Nord-Sud&nbsp;»
Sprague-Thomson Nord-Sud interior.jpg|Interno de «&nbsp;Nord-Sud&nbsp;»
TracteurNS.jpg|Du Traktoroj Sprague de 1925, eks-«&nbsp;Nord-Sud&nbsp;»

## Referencoj 
## Literaturo 
* François Gasnault (direkcio) kaj Henri Zuber: *Métro-Cité: le chemin de fer métropolitain à la conquête de Paris, 1871-1945*, eldonita de Musées de la Ville de Paris, Parizo 1997, ISBN 2-87900-374-1
* Astrid Fontaine: *Le peuple des tunnels 1900-1930'', eldonita de Ginkgo, 2013, ISBN 2846792127

## Vidu ankaŭ 
* Metroo de Parizo
* Kompanio CMP
* RATP
* Linio 12 de la metroo de Parizo (eksa linio A)
* Linio 13 de la metroo de Parizo (parte, eksaj linioj B kaj C)
* Sprague-Thomson
* Traktoro Sprague

## Eksteraj ligiloj 
* Sprague-Thomson.com Nord-Sud
* Nord-Sud

Kategorio:Transporto en Parizo
Kategorio:Metroo de Parizo
Kategorio:Francaj firmaoj