Belorusa lingvo

La **belorusa lingvo** (neoficiale foje la **belarusa lingvo**, malofte **la belarutena lingvo**); beloruse: *беларуская мова*, *biełaruskaja mova*) estas slava lingvo kaj la oficiala lingvo de Belorusio. Ĝi kun la rusa kaj ukraina lingvoj apartenas al Orienta slava lingvaro.

Laŭ informoj de censo farita en 1999 entute el 8.159 milionoj da belorusoj vivantaj en Belorusio nomis la belorusan lingvon kiel gepatra 85,6% (ĉirkaŭ 7 milionoj da homoj), kaj 41,3% nomis ĝin kiel lingvo uzata hejme. Aldone la belorusa estas gepatra por 67,1% el 395,7 mil popoloj vivantaj en Belorusio, 57,6% el ili hejme parolas beloruse.

Pro densaj kaj multjaraj kontaktoj kun la rusa lingvo en Belorusio kreiĝis lingva fenomeno nomata *трасянка* (trasjanka): mikso de la belorusa lingvo kun rusa leksiko, kaj foje kun sintakso. Tiu miksita formo estas simila al piĝino kaj kreola lingvo.

## Nomoj 
### Nomoj uzataj en Esperanto 
* *Belorusa —  la oficiala nomo uzata Esperante en vortaroj kaj laŭ la normoj de la Akademio, kiu devenas el la rusa.*
* *Belarusa  — la formo uzata  uzata ekde 1991 neoficiale, sed sufiĉe vaste en diversaj Esperantaj revuoj kaj plejpatre uzata de lokaj Esperantaj komunumoj.*
* Belarutena  *— alternativa nomo uzata lastatempe de iuj Esperantaj aktivuloj en Belorusio.*                                                                                                              

### *Historiaj nomoj* 
* *Rutena* — historia nomo de la lingvo, kiun nun oni ofte nomas malnovbelorusa aŭ malnovukraina, ĉi tiu lingvo estis la oficiala dokumenta lingvo de Granda Litva Princlando kaj Respubliko de Ambaŭ Nacioj ĝis 1699.
* *Blankrusa* aŭ *blankrutena* (kaj ĝiaj ekvivalentoj en aliaj lingvoj) – laŭvorte, vort-post-vorta traduko de la partoj de la kunmetita vorto Belarusa. La termino "Blanka Rutena" rilate al lingvo aperis en anglalingvaj, franclingcaj kaj germanligvaj tekstoj dum 1920-aj.

### *Alternativaj nomoj* 
* *Grandlitva* (вялікалітоўская мова) — proponita kaj uzata de Jan Stankievič ekde la 1960-aj jaroj, referencante la lingvon de dokumentado en la Granda Litva Princlando, celante foriri de la "malkreskanta tradicio havi la nomon rilatan al la moskva tradicio nomi la belorusajn terojn" kaj por indiki apartenon al la "granda tradicio de belorusa ŝtateco".
* *Kriva* aŭ *kriviĉa* (крывіцкая/крывічанская/крыўская (мова), pole: (język krewicki) – derivita de la nomo de la slava tribo kriviĉoj, unu el la ĉefaj triboj kiuj formis la modernan belorusan etnon. Kreita kaj uzata en la 19-a jarcento de belorusaj pollingvaj verkistoj Jaroszewicz, Narbut, Rogalski, Jan Czeczot. Promociita de Vatslaŭ Lastoŭski 
* *Simpla Nigra Rutena* (ruse: простой чернорусский) - uzita komence de la 19-a jarcento fare de la rusa esploristo Baranovski kaj atribuita al nuntempa popollingvo de Belorusio.

### *Popolaj nomoj* 
* Simpla lingvo –  (простая мова) aŭ loka (тутэйшая мова) – uzata ĉefe en tempoj antaŭ la apero de la moderna standarda belorusa lingvo, kaj nacio ĝenerale. Supozeble, la termino ankoraŭ troveblas ĝis la fino de la 1930-aj jaroj, ekz. en okcidenta Belorusio. Ĝi estas vaste uzata ĝis hodiaŭ en Podlaĥio rilate al la miksitaj pol-belorusaj dialektoj tie parolataj.

## Alfabetoj 
En la belorusa lingvo nun estas uzataj la cirila alfabeto kaj la latina alfabeto.

Kvankam en la 21-a jarcento en la belorusa lingvo estas uzata la cirila alfabeto, ĝi havas ankaŭ latinan alfabeton (Łacinka), kiu estis uzata en la 19-a kaj komence de la 20-a jarcentoj. Nuntempe ekzistas 2 ortografiaj standardoj "la akademia ortogradio"(narkamaŭka) kaj la klasika ortografio (*Taraŝkevica*). La dua estas uzata ĉefe de belorusparolantoj loĝantaj eksterlande kaj de opociciaj amaskomunikiloj. Ĝi uzas preskaŭ la saman cirilan alfabeton, sed rifuzas kelkajn lingvajn reformojn, realigitajn en 1933 de sovetia registaro. Antaŭe tataroj vivantaj en Belorusio skribis beloruse per la araba alfabeto.

En la tabelo ordigo estas laŭ la cirila alfabeto

Notoj.

* La belorusa cirila skribo ankaŭ uzas apostrofon ' aŭ ’, sed oni ne alkalkulas ĝin al la aboco kaj malagnoskas dum laŭalfabetigo.

* Foje oni uzas la literon *ґ* por la sono [g] (plejparte en pruntitaj vortoj). Antaŭe en la cirila skribo tiu sono estis reprezentata ankaŭ kiel *кг*. En la belorusa alfabeto ĝi sekvas post la litero Г.
* Ekzistas duliteraĵoj : дж / dž = [ĝ], дз / dz = [dz] (voĉa ekvivalento de *c* = ts), ĉiu el ili estas unu fonemo, kvankam skribata per du literoj.

* La latinskribaj supersignoj (se neeblas aŭ malfacilas uzi la ĝustajn simbolojn) anstataŭeblas per surogatoj. Ne ekzistas standarto por tio, jen estas unu el la sistemoj uzataj: ć = c', č = cz, l = l', ł = l, ń = n', ś = s', š = sz, ŭ = u / w, ź = z', ž = rz.

Kelkaj belorusaj literoj havas molan kaj malmolan variantojn.
En la cirila skribo por moligaj vokaloj ekzistas apartaj literoj: *я, ё, ю, і, е* (koresponde la malmoligaj: *а, о, у, ы, э*). La konsonantoj estas molaj (palatalaj), kiam ili aperas antaŭ moliga vokalo aŭ speciala litero "mola signo": *ь*. Kiam konsonanto antaŭ moliga vokalo estas prononcata malmole, ili estas apartigataj per apostrofo. Ekzemploj:
: *пяць* (kvin), *пятніца* (vendredo), ''п'яніца* (drinkemulo)
: *ялавічына* (bovaĵo), *лёс* (sorto), *лось* (alko)
En la latina skribo la malmoligaj vokaloj estas: *a, o, u, e*. La moligaj vokaloj estas signataj per *j* plus koresponda mola se la vokalo aperas komence de vorto aŭ post alia vokalo, kaj estas signataj per *i* plus koresponda moliga vokalo, se la vokalo aperas post konsonanto. Moleblaj konsonantoj antaŭ alia konsonanto aŭ finvorte havas apartan literon (malmola/mola): c/ć, ł/l, n/ń, s/ś, z/ź. La apostrofo kaj "malmola signo" ne uziĝas en la latinskribo. La samaj ekzemploj latinskribe:
: *piać*, *piatnica*, *pjanica*
: *jałavičyna*, *los*, *łoś*

## Ortografio 
En 1933 estis akceptita lingva reformo, kiu forte ŝanĝis la ortografion de la belorusa lingvo havante ideologiajn celojn, unuavice pliproksimigi la lingvon al la rusa. Ĉi tiu standardo estas oficiale uzata ĝis nun, neoficiale ĝi nomiĝas *наркамаўка* (narkamaŭka), ĉi tiu nomo devenas de la vorto "narkamat"(popolkomisio) signe al tio ke la reformo estis anaŭigita de la ŝtato. Oficiale ĝi simple nomiĝas akademia *ortografio* . La antaŭreforma varianto neoficiale nomiĝas *тарашкевіца* (taraŝkevica) nome al Branislaŭ Taraŝkeviĉ, la kreanto de la unua plena belorusa gramatiko por lernejoj, kiu estis represita de sovetia registaro en 1938. Ĝi estis daŭre uzata ekster Soveta Belorusio kaj nun estas uzata en interreto kaj de sendependaj periodaĵoj. Oficiala nomo estas "klasika aŭ tradicia ortografio". Ekzistas kzistas du vikipedioj en ambaŭ ortografioj: la akademia be.wikipedia.org kaj la klasika be-x-old.wikipedia.org (estis kreita speciala ISO-kodo "be-x-old").

## Lingvopolitiko 
En Minsko, Nikita Ĥruŝĉov, soveta gvidanto inter 1953 kaj 1964, rimarkigis ke belorusoj estus la unuaj "konstrui komunismon", ĉar ili preskaŭ forlasis sian gepatran lingvon, la belorusan, favore al la rusa. En la 1960-aj jaroj, ĉiuj ŝtat-sponsoritaj programoj por la evoluo de naciaj lingvoj kaj kulturoj en Sovetunio estis forigitaj. Nuntempe estas renovigita intereso pri studado, repensado kaj remalkovro de la kulturo de sovetia Belorusio inter la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj, antaŭ la purigado de Josif Stalin. Dum la unuaj 15 jaroj de la sovetia belorusa registaro, moskvaj oficialuloj klare komprenis, ke ili laŭvorte parolis malsamajn lingvojn kun la cela publiko de sia politika projekto. Tiam ili decidis antaŭenigi la belorusan lingvon, provoki varmajn debatojn pri nacia identeco en gazetoj kaj anonci ne unu, sed kvar oficialajn lingvojn (belorusa, jida, pola kaj rusa). Por tiu tempo, tio estis socie progresema paŝo, ebligante pacan kunvivadon.

La statutoj de la  Litva Grandprinclando estis verkitaj en la belorusa lingvo, kaj formis la unuan kompletan kodon de leĝoj verkitaj en Eŭropo ekde la romia juro.

### En la 21-a jarcento 
Nuntempe la rusa, same kiel la belorusa, havas oficialan statuson en la Respubliko Belorusio, kie la loĝantaro plejparte estas dulingva. En la belorusa okazas ŝtataj solenaĵoj, ĝin parolas ŝtatoficistoj, beloruse estas skribitaj vojsignoj ktp. Tamen en la ĉiutaga vivo la plejparto de loĝantoj de grandaj urboj plu parolas ruse, kaj en la lastaj jaroj la nombro de belorusparolantoj malkreskis, parte pro malkresko de la rolo de la belorusa lingvo en edukado.

## Bibliografio 
(belorusa) Inna Kalita, *Современная Беларусь* (*Moderna Belorusio: lingvoj kaj nacia identeco),'' Ústí nad Labem, 2010.

## Vidu ankaŭ 
* Belorusio
* Belorusoj

## Eksteraj ligiloj 
* Esperanta-belarusa kaj belarusa-esperanta vortaroj 

* Esperanta-belorusa vortaro fare de Zmicier Lapcionak

* Prilingvaj artikoloj, diskutoj, programoj  

* Statutoj de la Granda Litva Princlando 

## Referencoj 

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Belorusio
Kategorio:Lingvoj de Estonio
Kategorio:Lingvoj de Latvio
Kategorio:Lingvoj de Litovio
Kategorio:Lingvoj de Pollando