open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Epsiloon

**Epsiloon** estas franca ĉiumonata sciencpopulariga revuo kreita en junio 2021, dediĉita al sciencaj novaĵoj. Epsiloon estas 100-paĝa ĉiumonata revuo kun pluaj kvar specialaj numeroj jare, depende de la abono.

La revuo naskiĝis kiel rekta sekvo de la krizo, kiun spertis la redakcio de Science et Vie. Ĝia teamo konsistas ĉefe el iamaj ĵurnalistoj de ĉi tiu de scienca ĵurnalo, kiuj kolektive foriris en 2020-2021 por protesti kontraŭ la malboniĝo de siaj laborkondiĉoj kaj la atakoj kontraŭ ilia sendependeco kaj etiko sub la gvido de sia nova dunganto, Reworld Media. En oktobro 2021, Reworld Media ekklopodis kalumniecan jurproceson kontraŭ la iamaj dungitoj, kiuj aliĝis al la projekto Epsiloon, akuzante ilin pri kritikado de sia antaŭa dunganto. Reworld Media ankaŭ registris plendon pri maljusta konkurenco, kiu estis malakceptita la 7-an de junio 2023 de la tribunalo de Nanterre, kaj sekve ĝi estis kondamnata al pago da 5 000 eŭroj al la kvar akuzitoj.

La unua financado estis plenumita de publika amasfinancado, kiu estis suksesega kaj arigis famulojn inkluzive de Jean Louis Étienne,  Cédric Villani, Françoise Combes aŭ Thierry Lhermitte.

En junio 2025, la revuo havis 35 000 abonantojn kaj averaĝan monatan vendon en kioskoj de 10 000 ekzempleroj. Epsiloon generis enspezon de 4,5 milionoj da eŭroj.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo

Kategorio:Sciencaj gazetoj
Kategorio:Francaj gazetoj
Kategorio:Franclingvaj gazetoj
István Hajas

**István Hajas** [iŝtvAn hajaŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Hajas István** estis hungara pastro, jezuita monaĥo, instruisto.

 naskiĝis  en Veszprém (urbo), li mortis  (laŭ alia informo en la 29-an) en sia naskiĝurbo.

## Biografio 
 naskiĝis en protestanta familio, sed li katolikiĝis en 1748. Li studis filozofion en Budao (urbo) en 1754, tuj poste en Trencsén li aliĝis al la jezuitoj. Post la novicado li instruis en Eger, Nagyszombat kaj Pozono, inter 1761–1764 li studis teologion en Nagyszombat kaj Kassa, dum en 1763 li pastriĝis. En la sekvaj jaroj li denove instruis aŭ predikis, intertempe en 1770 li monaĥiĝis en Kolozsvár. En 1773 la jezuita ordeno estis malpermesita, tial poste li estis paroĥisto en Várpalota, poste en sia naskiĝurbo.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Mariana Pietas. Spect. ac perill. dni Joannis Almási...* (1765)
* *A boldogságos szűz Máriának tiszteletét és segítségülhívását bizonyító beszéd, ...*  (1779)
* *Hajas Istvántól nemes Sz. Király-Szabadgyán mondatott beszéd.* (1789)
* *Hajas Istvántól Sz. Péter és Sz. Pál apostolok napján Veszprémben ...* (1791)
* *Egyházi pásztor. I. könyv. Melyben élő nyelven ...* 5 volumoj, (1800)

## Fontoj 
* biografio hungare (legebla en la teksto)
* jezuita arkivo
* ekleziaj datenoj
* biografio hungare
* biografio hungare
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Gábor Hevenesi

**Gábor Hevenesi** [heveneŝi], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Hevenesi Gábor** estis hungara pastro, jezuita monaĥo, instruisto. Lia nobela antaŭnomo estis *kishevesi*, lia familia nomvarianto estis *Hevenessy*.

 naskiĝis  en Vásárosmiske, li mortis  en Vieno.

## Biografio 
 aliĝis al la jezuitoj en 1671 en Sopron, sed la novicado okazis en Leoben. En la sekvaj jaroj li studis en Vieno kaj Graco, dum li instruis en Győr, Nagyszombat kaj Graco. En 1685 li pastriĝis en Graco, 4 jarojn poste li monaĥiĝis en Vieno. Ankaŭ poste li instruis, eĉ li estis rektoro de Pázmáneum inter 1706-1710. Li estis levita estro de aŭstraj-hungaraj jezuitoj (1711- 1714).

Li estis ankaŭ fondinto de la jezuita datenkolekto Hungarlando. Kune kun la cetraj jezuitoj li kreis 140 volumojn, krome li kreis la unuan atlason de Hungarujo (Atlas Parvus Hungariae), kiu enhavas pli ol 2 600 loknomojn kaj donas la lokalizon de la lokoj kun la geografiaj latitudaj kaj longitudaj datumoj.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Diarium adolescentis studiosi.* 1684
* *Parvus Atlas Hungariae.* 1690, 1976
* *Ungaricae sanctitatis indicia.*  (1692; hungare: 1988)
* *Scintillae Ignatianae.* 1705; 1961
* *Ephemerides piarum ephemeridum.* 2 volumoj, 1714–7

## Fontoj 
* leksikono Pallas
* biografio hungare
* biografio hungare
* literatura aprezo
* jezuita arkivo
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
L. Neil Smith

**Lester Neil SMITH** [ ˈlɛstəɹ ˈniːl ˈsmɪθ ] (naskiĝis la 12-a de majo 1946 en Denvero, Koloradio ; mortis la 27-an de aŭgusto 2021 en Fort Collins, Koloradio) estis usona sciencfikcia aŭtoro, politika liberecana aktivulo kaj tutmondiĝa kritikisto.

Lester Neil Smith esploris alternativajn historiajn rakontojn kaj estas la kreinto de paralela mondo, la tiel nomata Gallatin-Universo, en kiu usona historio prenis malsaman kurson en la 18-a jarcento pro akcidento. En la Gallatin-Universo, George Washington estis murdita dum la Viskia Ribelo, kaj iu Albert Gallatin fariĝis prezidanto. Tiel, Usono neniam formiĝis, kaj anstataŭe aperis malstrikta konfederacio de ŝtatoj kun anarkisma formo de registaro. Li ankaŭ estas konata pro tri rakontoj havantaj la rolon de Lando Calrissian el la Star Wars-universo.

Liaj verkoj inkluzivas la romanojn *Pallas*, *The Forge of the Elders*, kaj *The Probability Broach*, ĉiu el kiuj gajnis la Premion Prometheus de la Libertarian Futurist Society por plej bona liberecana romano.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* *The Probability Broach*

## Eksteraj ligiloj 
* 
* "My Political Plans", an essay by Smith
* Advocates for Self-Government reta paĝo pri Smith
* *L. Neil Smith at Random*, Web log
* Roswell, Texas nova interreta bildstrio de Neil.
* Asteroids in Science Fiction
* LibraryThing author profile
* Author’s Biography as of May 12, 2007

Kategorio:Usonaj sciencfikciaj verkistoj
Kategorio:Usonaj politikaj verkistoj
Cyril M. Kornbluth

**Cyril M. KORNBLUTH** (naskita la 23-an de julio 1923 en Novjorko; mortis la 21-an de marto 1958 en Ĉikago) estis usona sciencfikcia aŭtoro kaj membro de la *Futurianoj* (d:Q848452).

Li uzis diversajn plumnomojn, inkluzive de Cecil Corwin, S. D. Gottesman, Edward J. Bellin, Kenneth Falconer, Walter C. Davies, Simon Eisner, Jordan Park, Arthur Cooke, Paul Dennis Lavond, kaj Scott Mariner.

La meza inicialo de Cyril Kornbluth, "M", eble honoris lian edzinon, Mary Byers; La kolego kaj kunlaboranto de Kornbluth, Frederik Pohl, konfirmis la mankon de iu ajn vera meza nomo por Kornbluth en almenaŭ unu intervjuo. 

## Verkado 
Liaj konataj noveloj inkluzivas *"La Malgrandan Nigran Saketon"* (pro kiu li postmorte ricevis la "retroan" Premion Hugo en 2001), *"La Marŝantaj Stultuloj* ", *"La Altaro ĉe Noktomezo* ", " *S-ino Trovita en Ĉina Fortunkekso* ", *"Gomez"* kaj *"La Advento en Kanalo Dek Du* ". Eble lia plej konata rakonto, *"La Marŝantaj Stultuloj* ", satire prezentas troloĝatan mondon konsistantan el kelkaj genioj kaj multaj malsaĝuloj, kun la genioj malespere laborantaj malantaŭ la scenoj por ke aferoj funkciu glate. La interesa aspekto estas, ke la leganto komencas identiĝi kun la subpremataj genioj.

En la 1950-aj jaroj, Kornbluth kunaŭtoris la romanon *La Kosmaj Komercistoj*  kun Frederik Pohl, distopian vizion de troloĝata Tero, kie la homamasoj estas subpremataj de la gvidantoj de kelkaj rivalaj korporacioj.

Li uzis kelkajn pseŭdonimojn, inkluzive de Cecil Corwin, S.D. Gottesman, Edward J. Bellin, Kenneth Falconer, Walter C. Davies, Simon Eisner, kaj Jordan Park (ĉi-lastaj du por siaj ne-sciencfikciaj verkoj). Romanoj kunaŭtoritaj kun Judith Merril estis publikigitaj sub la komuna nomo *Cyril Judd*.

Liaj kolektitaj noveloj estis publikigitaj en 1997 sub la titolo *His Share of Glory: The Complete Short Fiction of C. M. Kornbluth*.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Usonaj sciencfikciaj verkistoj
Laurie Moore

**Lorrie MOORE** (naskita  la 13-an de januaro 1957, en Glens Falls, Novjorkio, kiel *Marie Lorena Moore*) estas usona verkisto, majstrino de mallonga fikcio, instruisto pri kreiva verkado kaj la angla lingvo, eseisto kaj kritikisto*.*

Ŝi estis profesorino pri angla literaturo ĉe la Universitato de Viskonsino-Madison. Moore estas plej konata pro siaj noveloj, pro kiuj ŝi ricevis, inter aliaj premioj, la Premion O. Henry kaj la Premion Rea por la Novelo. Ŝia novelaro *Birds of America* ankaŭ atingis la furorliston de la New York Times.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* "Pri Lorrie Moore: Profilo" *Ploughshares* (Aŭtuno 1998)
* *Salona* intervjuo (1998)
* La intervjuo *de The Believer* (2005)
* Intervjuo kun Lorrie Moore, Radio-elsendo de Lewis Burke Frumkes (oktobro 2009)
* Intervjuo por Bookworm de KCRW (la 22-an de oktobro 2009)
* "Vortoj, Spriteco, & Sovaĝaj Koroj: Konversacio kun Aŭtoro Lorrie Moore", *Pri Viskonsino* (Printempo 2010)
* La eseoj de Moore por *The New York Review of Books*
* Arkivo de la verkaĵoj de Moore por *The New Yorker*

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
T.I.

**Clifford Joseph HARRIS Jr.** (naskita la 25-an de septembro 1980 en Atlanta, Georgio), pli bone konata per siaj artistaj nomoj **TI** kaj **TIP**, estas usona repisto, aktoro kaj filmproduktoro, kiu estis nomumita por 13 Grammy-premioj, gajnante tri el ili. Li estas unu el la plej sukcesaj kaj rekoneblaj repistoj en Usono, kaj precipe unu el la plej gravaj figuroj en suda repo, ankaŭ konata kiel la Malpura Sudo (dirty south, d:Q8560269).

Li famiĝis en 2001, la jaro de la publikigo de la albumo ''I'm Serious''. Li kunlaboris kaj prezentis multajn sukcesajn artistojn en siaj albumoj kaj unuopaĵoj (Eminem, Rihanna, Kanye West, Jay-Z, Lil Wayne, Justin Timberlake kaj Cher Lloyd).

Li publikigis dek studiajn albumojn, el kiuj kvin estas RIAA -atestitaj platenaj albumoj, kun pli ol 20 milionoj da diskoj venditaj tutmonde. Li estas la kunposedanto de la muzikeldonejo Grand Hustle Records.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* T.I. profilo ĉe VH1

Kategorio:Usonaj malliberuloj
Kategorio:Usonaj kinproduktoroj
Kategorio:Usonaj kantistoj
Kategorio:Usonaj repkantistoj
Kategorio:Grammy-laŭreatoj
Robert Harris (verkisto)

**Robert Dennis HARRIS** (naskita la 7-an de marto 1957 en Nottingham, Anglio) estas brita ĵurnalisto kaj verkisto

romanverkisto. Iama raportisto kaj ĵurnalisto de BBC, li specialiĝas pri historiaj *suspensromanoj* kaj estas fama pro sia literatura merito. Liaj libroj estis tradukitaj en pli ol tridek lingvojn.

Pluraj romanoj de Harris estis adaptitaj al filmoj, inkluzive de *The Ghost Writer*  (2010) kaj *An Officer and a Spy* (2019), por kiu li kunaŭtoris la scenarojn kun reĝisoro Roman Polanski, kaj *Conclave* (2024).

## Verkado 
Post diplomiĝo de Kembriĝo, Harris laboris kiel raportisto por BBC, kovrante novaĵojn kaj aktualajn programojn kiel *Panorama* kaj *Newsnight*. En 1987, tridekjaraĝa, li fariĝis politika redaktisto de *The Observer*. Li poste verkis regulajn kolumnojn por *The Sunday Times* kaj *The Daily Telegraph*.

**Nefikcio (1982-1990)**

Li komencis sian verkistan karieron per nefikciaj libroj. Lia unua libro aperis en 1982. *A Higher Form of Killing*, studo pri kemia kaj biologia militado, estis verkita kun kolega BBC-ĵurnalisto kaj amiko Jeremy Paxman. Sekvis aliaj nefikciaj verkoj: *Gotcha, the Media, the Government and the Falklands Crisis* (1983), *The Making of Neil Kinnock* (1984), *Selling Hitler* (1986), enketo pri la skandalo Hitler Diaries, kaj *Good and Faithful Servant* (1990), studo pri Bernard Ingham, la gazetara sekretario de Margaret Thatcher.

### Unua historia fikcio kaj publika sukceso (1992-1999) 
La unua furorlibro de Harris estis *Fatherland* *en* 1992, alternativa historio lokita en mondo kie Germanio venkis en la Dua Mondmilito, kiu atingis grandan kritikan kaj publikan sukceson, [ *citaĵo bezonata* ] permesante al li dediĉi sin plene al esti romanverkisto.

En 1995 li publikigis sian duan romanon *Enigma*, kiu estis la bazo por la samnoma filmo el 2001. Ĉi tiu romano estis inspirita de eventoj okazintaj dum la Dua Mondmilito, precipe la kriptomaŝino Enigma, kiun la germanoj portis sur siaj submarŝipoj.

En 1998 li publikigis ''Stalin's Son*, kiu estis adaptita en miniserialon en 2006 kun la ĉefrolulo Daniel Craig.

### Romia fikcio (ekde 2003 pluen) 
En 2003, Harris turnis sian atenton al Antikva Romo per sia aklamita romano *Pompejo*, inspirita de la erupcio de Vezuvio, kiu estis adaptota al filmo fare de Roman Polanski, ĉefroligante Orlando Bloom kaj Scarlett Johansson. Prokrasto de la planitaj filmdatoj kaŭzis la retiriĝon de kaj la aktoroj kaj la reĝisoro en septembro 2007.

Ĉi tion sekvis en 2006 la unua romano en trilogio : **Imperium*'', centrita ĉirkaŭ la vivo de la granda romia oratoro Cicerono. Ĉi tiu romano rakontas parton de la biografio de Cicerono, fokusiĝante sur la kazo de la guberniestro de Sicilio, Gaius Verres, kaj kiel li atingis la konsulejon.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Robert Harris
* Oficiala Twitter de Robert Harris
* transskribo de intervjuo kun Ramona Koval en The Book Show ABC Radio National la 13-an de novembro 2007
* 

Kategorio:Komandoroj de la Ordeno de la Brita imperio
Kategorio:Anglaj malfikciaj verkistoj
Kategorio:Anglaj historiaj romanistoj
Jean Louis Étienne

**Jean-Louis ÉTIENNE**, naskiĝis  en Vielmur-sur-Agout en la departemento Tarn, estas franca kuracisto kaj esploristo. Li estas fama pro siaj multaj ekspedicioj en Arkto – li estis la unua homo, kiu atingis la Nordan Poluson solece en 1986 – kaj en Antarkto, kiun li trairis en 1989-1990.

Kategorio:Francaj esploristoj
Kategorio:Esploristoj de Antarkto
Kategorio:Esploristoj de Arkto
Kategorio:Kavaliroj de la franca nacia Ordeno de Merito
Digresio

**Digresio** estas *skribe aŭ parole, provizora dekliniĝo el la ĉefa temo aŭ argumento*. La vorto devenas de la latina *digressio*, *-onis*, apartiĝi, en greka: «παρέκβασις (parékbasis)», Temas pri vortfiguro kaj rakonta tekniko kiu konsistas en tempa aŭ tema ŝanĝo for de la ĉefa fadeno de la rakonto, kaj pli ĝenerale de diskurso, por alvoko al paralela fadeno por permesi interveni la rakontiston aŭ la aŭtoron (epifrazo de latina literaturo, kaj parabazo en teatro) kies efiko estas rompi la fadenon de la parolado per intencita temŝanĝo. Ĝi estis konsiderita neutila ornamaĵo fare de la retoriko de Antikveco, sed la digresio estas tamen sukcesa rakontotekniko. Ĝi ebligas vastigi la rakonton, paŭzi, distri aŭ ironii, kaj finfine, trudi komentarion de la aŭtoro.

En literaturo esence funkciis por la satiroj ekzemple de la 18-a jarcento, kiel en “A Tale of a Tub” de Jonathan Swift, *The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman* de Laurence Sterne. Benito Pérez Galdós uzis ĝin dum la 18-a jarcento. En la 20-a jarcento oni asociis ĝin kun postmodernisma fikcio por apartigi la leganton for de la fikcia rakonto kaj krei ludemon.

## Referencoj
## Bibliografio
* Ross Chambers, *Literature*. University of Nebraska Press, 1999.
* Maurice Laugaa, 'le théâtre de la digression dans le discours classique' en *Semiotica* IV, 1971.
* Randa Sabry, *Stratégies discursives*, Editions de E.H.E.S.S., Paris, 1992. 
* Christine Montalbetti & Nathalie Piegay-Gros, *la digression dans le récit*, Bertrand-Lacoste, Paris, 1994. 
* Pierre Bayard, *Hors-sujet: Proust et la digression*, Editions de Minuit, Paris, 1996.

Kategorio:Rakont-arto
Kategorio:Artaj teĥnikoj
A-kirko

La **A-kirko** (Nederlande A-kerk), origine nomita "Preĝejo de Nia Kara Sinjorino en Aa", estas preĝejo en la centro de Groningo (urbo) en Nederlando. Ĝi estis konstruita por la katolika kultado kaj post la reformado estis transprenita de la protestantoj. Post la Martinikerk, ĉi tiu estas la plej grava restinta mezepoka preĝejo de la urbo. Vidita de la Fiŝmerkato, la preĝejo, situanta ĉe la Akerkhof, alte superas la Korenbeurs. 

## Nomo
Ekzistas iom da konfuzo pri la nomo de la preĝejo, kiun la plej multaj urbanoj konas kiel la Akerk. Post la Reformacio la preĝejo havis diversajn nomojn: Ter Aa-kerk, Dra-kerk, Der Aa-kerk, A-kerk kaj Akerk. Post la restarigo de la preĝejo, kiu estis preta en 1982, la posedanto de la "Stichting Oude Groninger Kerken" decidis uzi la nomon "Der Aa-kerk". La nomo estas derivita de la proksima fluanta Drentsche Aa (nomita A en Groningen), kiu estas parto de la "Groninger Diepenring". La ĉirkaŭaĵo de la preĝejo, precipe la strato de la Hoge der A al la Granda Placo, estas verŝajne la plej malnova parto de la Groninga setlejo. La prefikso "der" ne estas perceptata de ĉiuj kiel aŭtentika parto de la nomo. Laŭ historiisto Jan van den Broek, la 'der' en ekzemple 'inder Akercke', 'van der Akercke' aŭ 'totter Akercke' rilatas al la kurba ina artikolo 'die' kaj estas do gramatike malĝusta paroli pri 'der Aa-kerk'. Ekde 2021 denove estas uzata la nomo Akerk, kiu pli kongruas kun la historio kaj la groninga karaktero de la preĝejo.

## Rifuĝejo
Dum la Dua mondmilito la kirko estis uzata kiel loĝejo por sinkaŝantoj kaj pilotoj de kraŝitaj aviadiloj. Ili trovis sian kaŝejon en la loĝejo de la pedelo, super la kavernoj de la preĝejo kaj eĉ en la orgeno de Schnitger. En la predikejo estis kaŝita radioricevilo.
eta|maldekstra|Orgeno
eta|meza|Loĝejo de la pedelo
Kategorio:Religiaj konstruaĵoj
Nick Hornby

**Nick HORNBY** (naskita la 17-an de aprilo 1957 en Redhill, Surrey) estas brita romanisto kaj scenaristo. Li estas konsiderata unu el la plej gravaj nuntempaj figuroj en populara literaturo. Liaj plej konataj verkoj inkluzivas *Fever Pitch*, *High Fidelity*, kaj *About a Boy*.  Pluraj el tiuj estis adaptitaj por filmo. 

La verkado de Hornby ofte temas pri muziko kaj sporto. Li ankaŭ verkis la scenarojn por la melodramoj *An Education* (2009) kaj *Brooklyn* (2015), kiuj ricevis nomumojn por Oskaro kaj *BAFTA* .

## Verkado 
Hornby studis la anglan lingvon ĉe Jesus College, Universitato de Kembriĝo. Dum siaj studoj, li verkis teatraĵojn por la scenejo, televido kaj radio, sed nur plene dediĉis sin al verkado en 1992. Antaŭ tio, Hornby laboris kiel instruisto de la angla lingvo, inkluzive de por enmigrintoj.

Krom prozo, Hornby verkis por diversaj revuoj kaj gazetoj, inkluzive de The Sunday Times, Time, kaj The Independent. Li ankaŭ laboras kiel pop-muzika kritikisto por The New Yorker. Li estis aparte inspirita verki romanojn de Anne Tyler, kiun li renkontis ĉe renkontiĝo kun sia profesoro. Hornby ankaŭ trovis inspiron en la verkoj de Raymond Carver, Richard Ford, kaj Laurie Moore.

La libroj de Hornby karakteriziĝas per esplorado de ĉiutaga vivo, foje uzante lian propran biografion, kaj ofte la efikojn de ekstrema fanatismo. Lia debuta romano, *Fever Pitch,* jam traktis liajn spertojn kiel Arsenal- subtenanto kaj ilian influon sur lian vivon. Lia dua romano, *High Fidelity,* fokusiĝas al lia amo por muziko, kaj poste li integrigas handikapojn (kiel tiun de sia filo) kaj depresion kiel temojn en sian verkaron. Lia romano *A Long Way Down* reprezentas provon ekzameni depresion, kaj precipe sinmortigon, el serioza sed humura perspektivo.

Hornby verkis ĉiujn kantotekstojn kaj kelkajn novelojn por la albumo *Lonely Avenue* de Ben Folds el 2010. Li ankaŭ kunaŭtoris la scenaron por la filmo *Wild* el 2015. 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la eldonisto Penguin Books
*   
* 2007 sonintervjuo kun Hornby en la programo de Public Radio International, *The Sound of Young America*
* BBC Novaĵoj 2002: "Film-ekscitiĝo helpas Hornby"
* Intervjuo kun Hornby ĉe *Fresh Air* de NPR (15-a de junio 2005)
* 2003 Demandoj kaj Respondoj kun la aŭtoro
* Intervjuo kun Hornby ĉe *Fresh Air* de NPR (26-a de septembro 1995)
* Nick Hornby   

Kategorio:Anglaj verkistoj
Kategorio:Anglaj romanistoj
Bronza titiro

La **bronza titiro** (*Schiffornis aenea*) estas unutipa birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi troviĝas en norduesta Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *aenea* estas latina vorto signifanta "bronza", rilate al la bruna plumaro de tiu specio

## Disvastiĝo kaj habitato
La bronza titiro troviĝas en la eosta deklivo de Andoj en plej suduesta Kolombio, Ekvadoro kaj apuda Peruo. Ĝi vivas en la subarbaraĵo de maturaj duarangaj antaŭmontaj arbaroj, je 900-1700 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Rufaflugila titiro

La **rufaflugila titiro** (*Schiffornis stenorhyncha*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 2 subspeciojn troviĝantajn en Centrameriko kaj norduesta Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *stenorhyncha* estas kunmetaĵo el la antikvaj grekaj *στενός* (*stenos* = mallarĝa) kaj *ῥύγχος* (*runkos* = "beko"), ĉar tiu specio estas iom pli stretbeka ol la aliaj specioj de la genro

## Disvastiĝo kaj habitato
La rufaflugila titiro troviĝas en eosta Panamo, norda Kolombio kaj uesta Venezuelo. Ĝi vivas en humidaj arbaroj kaj apudaj duarangaj kreskaĵoj, de ebenaĵoj ĝis ĉirkaŭ 1800 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Providenca Insulo

**Providencia** (hispane por "providenco"; , ) estas kolombia monta insulo en la Kariba Maro, situanta oriente de Nikaragvo. Kvankam ĝi situas pli proksime al Nikaragvo kaj Kostariko, la insulo apartenas, pro historiaj kialoj al Kolombio.

Ĝi estas la dua plej granda insulo en la insularo ĉirkaŭanta la Departemento Sankta Andreo kaj Providenco kaj situas proksimume 90 km norde de la insulo San Andrés. Providenco estas 7 km longa, 4 km larĝa kaj havas areon de 17 km².

Providencia estas ankaŭ municipo , kiu inkluzivas la najbaran insulon Sankta Katalina. La ĉefa urbo *(cabecera municipal)* estas Santa Isabel.

Providencia konsistas el vulkana roko. La insulon trairas de nordo al sudo montara sistemo, kiu atingas alton de 360 ​​metroj. Ĉi tiu plej alta punkto nomiĝas *El Pico (hispane por "la pinto").* Dolĉakvaj fontoj troviĝas sur ĝiaj deklivoj.

La originaj loĝantoj de la insuloj, la Raizaloj, estas posteuloj de anglaj puritanoj, kiuj setlis sur la insuloj en 1631 kaj iliaj sklavoj. Ilia parolata lingvo estas la Raizala Kreola, kiun anstataŭigas la norma angla kaj la hispana. Tamen, male al la najbara insulo San Andrés en Providencia, hispanparolantaj kolombianoj ankoraŭ konsistigas malplimulton. Laŭ la censo de 2018, la insulo havas loĝantaron de 4 545.

La ekonomio de la insulo plejparte baziĝas sur agrikulturo, ĉefe por vivtenado, kaj malpligrade sur turismo. ﻿

Ĉe la orienta marbordo estas la Nacia Parko Old Providence McBean Lagoon.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Vojaĝgvidilo pri Providencia Island
* (en la hispana) Oficiala Oficejo pri Promocia Turisma Insuloj Providencia kaj Santa Catalina en Kolombio (Proexport)
* (en la hispana) La Divina Providencia y Santa Catalina Islas - Loka administracia turisma retejo
* (en la hispana) Providencia Es Pasion - Turisma retejo

Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj
Kategorio:Geografio de Kolombio
Kategorio:Insuloj en Karibio
Rakkauden ammattilainen

**Rakkauden ammattilainen** (profesiulo de la amo) estas peco de finna Juice Leskinen. Ĝi estas en sama dupeca disko kiel *Vaasankin veri vapisee*. Ĝi estis inkludita ankaŭ en disko de la muzika grupo *Juice Leskinen Grand Slam*. Leskinen faris ĝin jare 1986. Ĝi rakontas pri prostituo. Leskinen ricevis por la peca nomo *Rakkauden ammattilainen* ideon el la peco *Amatöörirakastaja* (amatora amanto) de *Kari Peitsamo*. En *Rakkauden ammattilainen* Juice rakontas pri prostituino, kiu ricevas malbonan sorton. Ŝi lernis amon. Finfine oni mortigas ŝin. La peco inkludas ankaŭ religiajn elementojn.

Kategorio:Pecoj de Juice Leskinen
Verapaca titiro

La **verapaca titiro** (*Schiffornis veraepacis*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 4 subspeciojn troviĝantajn en Centrameriko kaj norduesta Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *veraepacis* estas la latinigo de la gvatemala regiono *Vera Paz* (*vērus* = "vera, *pāx, pācis* = "paco"), kie estis kolektitaj la holotipoj

## Disvastiĝo kaj habitato
La verapaca titiro troviĝas de sudeosta Meksiko ĝis suduesta Ekvadoro, tra Gvatemalo, Belizo, Honduro, Nikaragvo, Kostariko, Panamo kaj uesta Kolombio. Ĝi vivas en humidaj kaj malsekaj arbaroj, de ebenaĵoj ĝis ĉirkaŭ 1425 m, loke ĝis 1700 m en Kostariko kaj Ekvadoro.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kaarlela

**Kaarlela** (antaŭe *Kokkolan maalaiskunta*, svede *Karleby*) estas eksa komunumo de Finnlando en la provinco Meza Ostrobotnio sur bordo de Botnia Golfo. Ĝi estis ligita al Kokkola la 1-an de januaro 1976. La nomo *Karleby* iĝis tiam la svedlingva nomo de la urbo Kokkola – antaŭ tio Kokkola estis svede Gamlakarleby. Karleby estis lingve svedpleja komunumo, ĝis en 1973 la nombro de la finnparolantoj de Karleby/Kaarlela superis la nombron de la svedparolantoj de la komunumo. La komunumo estis konata pri popolmuziko, kiun prezentis prezentistoj *spelman*/*pelimanni*. La 31-an de decembro 1976 Kaarlela havis 11 136 loĝantojn kaj ĝia areo estas 334,5 km².

Kategorio:Eksaj komunumoj de Finnlando
Tatu Vanhanen

**Tatu VANHANEN** (17a de Aprilo 1929 – 22a de Aŭgusto 2015) estis asistanta profesoro de Universitato de Tampere. Li estis konata speciale pro siaj rasteorioj. En 2005 *Helsingin Sanomat* publikigis vastan intervjuon de Vanhanen. Ĝi peris en Finnlando eĉ etan publikoskandalon. Li proponis, ke iuj blankhaŭtuloj transloĝiĝu al afrikaj nigruloplejaj landoj kaj komencu uzi politikan povon por ke la landoj riĉiĝu. Kune kun Richard Lynn li faris liston pri mezaj naciaj inteligentecoj.

Vanhanen estis edzo kaj havis tri filojn. Pri sia aĝo la meza el la filoj estis Matti Vanhanen, kiu estis ĉefministro de Finnlando, kiam la menciita intervjuo estis publikigita. En la intervjuo estis multfoje menciita ankaŭ Matti, kaj iuj liaj apogantoj koleriĝis kaj asertis, ke *Helsingin Sanomat* publikigis la intervjuon nur por ke la finnlandaj voĉdonantoj ekkredu, ke la politikaj ebloj de Matti malkresku tiel, ke oni ekpensu, ke la patro kaj filo estas samecaj. Matti Vanhanen ne multe partoprenis al la diskuto.

Kategorio:Finnnaj sociologoj
José Jesús Villa Pelayo

dekstra|eta|250x250ra|José Jesús Villa Pelayo dum publika legado
**José Jesús Villa PELAYO** (naskita la 6-an de novembro 1962 en Karakaso) estas venezuela poeto, eseisto, advokato kaj pensulo. Li estas elstara reprezentanto de la literatura generacio de la 1990-aj jaroj, t.e. la movado "Nueva Poesía" (Nova Poezio) en Venezuelo.

Lia verkaro distingiĝas pro sia uzo de interteksteco, literatura apokrifo kaj "estetika dulingveco" (koncepto difinita de kritikistino Gina Saraceni) kiu kombinas akademian rigoron kun mistika liriko.

Li estas aktiva membro de framasonismo en Venezuelo, kio speguliĝas en lia humanisma kaj simbola mondkoncepto. Lia verkaro karakteriziĝas per fuzio de filozofio kaj poezio, ofte priskribita kiel "gnostika poetiko". 

Centra trajto de lia verko estas la tiel nomata "estetika dulingveco". Lia plej grava verko en la lusofona kunteksto estas *Mariana de Coimbra* (1999), en kiu li rekonstruas la voĉon de fikcia 12-a-jarcenta mistika trobadoro. 

En 1991, lia verko estis inkludita en la itala antologio *Altri Termini* (Napolo), kune kun aŭtoroj kiel Octavio Paz, Ted Hughes kaj Edoardo Sanguineti.

## Elektitaj verkoj 
* *Una hiedra negra para Sashne* (1990)
* *Nova Jorko* (1992)
* *Mariana de Coimbra* (1999)
* *Antología 1985-2009* (2010) - antaŭparolo de Mercedes Franco.
* *Elegía para un mago de Venecia* (2016) - Gajninto de la Stefania Mosca Nacia Literatura Premio.
* *Maraclea de Seforis* (2024).

## Referencoj 
Kategorio:Venezuelaj poetoj
Kategorio:Venezuelaj verkistoj
Pál Hicsoldt

**Pál Hicsoldt** [hiĉold], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Hicsoldt Pál** estis hungara-slovaka pastro, jezuita monaĥo, instruisto. Liaj  familiaj nomvariantoj estis *Hiczold, Hitsold*. Supozeble li estis slovako.

 naskiĝis  en Szamaróc (Hungara reĝlando, Habsburga imperio, nuntempa Zamarovce en Slovakio), li mortis  en Kassa (Hungara reĝlando, Habsburga imperio, nuntempa Košice en Slovakio).

## Biografio 
 aliĝis al la jezuitoj en 1718 en Vieno. Post la novicado li studis en Nagyszombat, sed interrompe en la samas urbo li instruis en mezlernejo. En 1731 li pastriĝis en Nagyszombat, poste li studis en Graco, baldaŭ monaĥajn sciojn. Inter 1735-1740 li instruis en Nagyszombat, respektive en Kassa, dum li monaĥiĝis en 1737 en Kassa. Iom poste li predikis slovake en Pozono, poste li faris misiistajn laborojn en Ungvár, fine li estis konviktestro en Kassa.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Vetus Hungarorum in Magnam Dominam Pietas sub poetico schemate restituta...* (1728)
* *Orbis universi de intemerato Virginis ortu consensus.* (1730)
* *Triumphi Laureati D. Joannis Francisci Regis, Magni Galliarum Apostoli.* (1738)

## Fontoj 
* biografio hungare
* jezuita arkivo
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Slovakaj pastroj
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Edoardo Sanguineti

**Edoardo SANGUINETI** (naskiĝis la 9-an de decembro 1930 en Ĝenovo, Italio ; mortis la 18-an de majo 2010 samloke) estis itala verkisto, poeto, kritikisto kaj tradukisto. Li estis reprezentanto de la itala nov-avangardo kaj membro de Gruppo 63.

Sanguineti estis konanto de la lingva universo de Danto. Li ankaŭ bone konis la klasikan germanlingvan literaturon, precipe la verkojn de Bertolt Brecht. La estetikaj tekstoj asociitaj kun la Frankfurta Skolo restis gravaj por li dum lia tuta vivo. La publika polemika interŝanĝo inter li kaj Pier Paolo Pasolini pri la rolo de literaturo ankoraŭ valoras legadon por literaturaj fakuloj hodiaŭ.

De 1979 ĝis 1983, Sanguineti estis membro de la Camera dei deputati (Ĉambro de Deputitoj) por la Itala Komunista Partio (PCI). En 2007, li kandidatiĝis por urbestro de Ĝenovo sed malsukcesis. La tekstoj de Sanguineti estis muzikigitaj de Fausto Razzi, Fernando Mencherini kaj Luciano Berio.

Li ankaŭ estis aklamita tradukisto en la italan de la verkoj de Ŝekspiro, Molière, James Joyce, Bertolt Brecht, kaj kelkaj malnovgrekaj kaj latinaj aŭtoroj.

## Referencoj 
Kategorio:Italaj ateistoj
Kategorio:Italaj poetoj
Kategorio:Italaj verkistoj
Genrich Altshuller

**Genriĥ Sauloviĉ ALTŜULLER** (, pseŭdonimo kiel verkisto Genrich Altov, , naskiĝis la 15-an de oktobro 1926; mortis la 2-an de septembro, en Taŝ, uzbeko; 1998 en Petrozavodsko, Karelio, Rusio) estis sovetia-rusa inĝeniero, sciencfikcia verkisto kaj kritikisto de fantasto.

## Vivo 
Altschuller faris sian unuan inventon en la aĝo de 17 jaroj. Li poste diplomiĝis ĉe la Universitato de Azerbajĝano en Bakuo kaj laboris kiel sekretario ĉe la patentoficejo. Li evoluigis aron da ĝeneralaj reguloj por helpi en generado de inventemaj, patenteblaj ideoj kaj konvinkiĝis, ke inventemo povas esti lernita. Surbaze de siaj spertoj, li kaj lia delonga amiko kaj kolego Rafael Borisovich Shapiro, influitaj de Dmitri Dmitrievich Kabanov, kreis sisteman proceduron bazitan sur teorio de inventema problemsolvado (TRIZ) kaj poste algoritmon por solvi inventajn problemojn (ARIZ). Kiel *Henrik Altschuller,* li posedis plurajn patentojn.

En 1948, li skribis leteron al Stalino akre kritikante la situacion de inventintoj en USSR. Rezulte, li estis arestita la 28-an de julio 1950, kaj kondamnita al 25 jaroj en punkolonio. Tamen, li uzis sian tempon en la koncentrejo por pluevoluigi siajn ideojn, kiujn li diskutis kun aliaj malliberigitaj intelektuloj, kaj por krei kelkajn el siaj inventoj. Post la morto de Stalin en 1953, lia malliberigo estis ĉesigita, kaj li estis formale rehabilitita la 22-an de oktobro 1954.

Li debutis kiel sciencfikcia aŭtoro en 1957 per la rakonto *"Zinotschka",* kunaŭtorita kun Vjaĉeslav Felitsyn. Multaj el liaj rakontoj, kolektitaj en pluraj volumoj, estis verkitaj en kunlaboro kun lia edzino, Valentina Ĵuravlova.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Plena biografio ()

Kategorio:Rusiaj inventistoj
Kategorio:Sovetiaj eseistoj
Kategorio:Sovetiaj judoj
Kategorio:Sovetiaj inĝenieroj
Kategorio:Sovetiaj ĵurnalistoj
Kategorio:Patentistoj
Kategorio:Uzbekaj judoj
Françoise Combes

**Françoise COMBES**, naskiĝinta  en Montpellier, Francio, estas franca astrofizikistino, tenanta la katedron "Galaksioj kaj Kosmologio" ĉe la Kolegio de Francio, kaj prezidantino de la Franca Akademio de Sciencoj por 2025-2026.

Post laborado ĉe la Supera Normala Lernejo de 1975 ĝis 1989, ŝi estis astronomo ĉe la Observatorio de Parizo de 1989 ĝis 2014. Samtempe, ŝi servis en pluraj sciencaj institucioj kaj programkonsilioj. Ricevinto de multaj premioj kaj honorigaj distingoj, ŝi estas membro de la Franca Akademio de Sciencoj ekde 2004. Ŝi estis elektita vicprezidanto por la periodo 2023-2024 kaj prezidanto por la periodo 2025-2026.

Ŝia esplorado fokusiĝas ĉefe al galaksia fiziko, tio estas, la formado, evoluo kaj konsisto de galaksioj. Ŝia esplorado baziĝas kaj sur astronomiaj observaĵoj kaj teoriaj ciferecaj simuladoj. Ŝi ankaŭ interesiĝas pri malluma materio kaj studas ĝiajn diversajn modelojn kaj alternativojn.

## Referencoj 
Kategorio:Francaj astrofizikistoj
Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Kategorio:Oficiroj de la Honora Legio
Benedek Kisdy

**Benedek Kisdy** [kiŝdi], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Kisdy Benedek** estis hungara pastro, kanoniko, preposto, episkopo, signifa figuro de la hungara kontraŭreformacio. Lia familia nomvarianto estis *Kisdi* (sama prononco).
eta|

 naskiĝis ĉirkaŭ 1598 en Szécsény (ankaŭ nun en Hungario), li mortis  en Jászó (Hungara reĝlando, Habsburga imperio, nuntempa Jasov en Slovakio).

## Biografio 
 lernis ĉe jezuitoj en Nagyszombat kaj Vieno, ekde 1619 en Romo. Hejmenveninta en 1622 li pastriĝis, poste li estis pastro apud Péter Pázmány, iom poste en Vágsellye. Li estis levita kanoniko en 1624 en Pozono, 5 jarojn poste en Esztergom, preposto en Esztergom (1631), 5 jarojn poste en Hatvan. En 1642 li estis ĉefpreposto, ekde 1642 li estis episkopo precipe en Eger ekde 1648. Ekde tiam li estis ankaŭ reĝa konsilisto. Ekde 1657 li estis motoro de establado de Jezuita Universitato (Kassa).

## Elektitaj kontribuoj 
* *Cantvs Catholici Régi és Uj Deak és Magyar Ajitatos Egyházi Enekek ...* (sen eldonjaro, denove: 1674, 1703)

## Fontoj 
* biografio hungare
* biografio hungare
* biografio hungare
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj kanonikoj
Kategorio:Hungaraj prepostoj
Kategorio:Hungaraj episkopoj
Bajŝan

**Bajŝan,** , pinjine *Báishān* estas prefektujnivela metropolo en Ĝilinio, Ĉina Popola Respubliko. La loknomo laŭvorte signifas "Blanka Monto". La metropolo ricevis la titolon: "Ĉina Internacia Mineralakva Urbo".
eta|maldekstre|

## Loĝantaro 
En 2020 la prefektujnivela loĝantaro estis  homoj.

## Geografio 
La administra unuo kovras areon de  km² sur averaĝa alteco 471 m super la marnivelo kaj konsistas el 6 dividoj. Plejparte la areo estas montara.

## Historio 
eta|maldekstre|
En 1902 la imperia registaro establis distrikton en la hodiaŭa teritorio Bajŝan. Baldaŭ ĝi apartenis al Manĉukuo. Post pluraj administraciaj ŝanĝoj en 1985 oni deklaris Bajŝan prefektujnivela urbego. En 2013 28 ministoj mortis nokte pro gas-eksplodo.

## Ekonomio 
La plej menciinda estas la akvoenergia centralo konstruita inter 1975-1984.

## Trafiko 
eta|maldekstre|
La prefektujnivela areo estas alirebla trajne kaj voje, krome flughaveno servas. Ĉe la suda parto limpasejo funkcias al Nord-Koreio.

## Klimato 
Bajŝan havas humidan kontinentan klimaton laŭ klimata klasifiko de Köppen: Dwb. Jare pluvas averaĝe 867&nbsp;mm. La averaĝaj neĝtagoj estas 70. La temperaturo averaĝas 5&nbsp;°C kaj varias inter -1-12&nbsp;°C.

## Vidindaĵoj 
* preĝejoj
* statuo

## Fontoj 
* WikiTrans

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Prefektujnivelaj urboj de Ĉinio
Brunflugila titiro

La **brunflugila titiro** (*Schiffornis turdina*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 5 subspeciojn troviĝantajn en Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *turdina* estas latina vorto signifanta "turdo-simila", pro ĝia ĝenerala aspekto kiu similas turdon

## Disvastiĝo kaj habitato
La brunflugila titiro estas endemia de la amazona baseno, en sudeosta Kolombio, suda Venezuelo, eosta Ekvadoro, norda kaj eosta Peruo, norda kaj centra Bolivio kaj amazonia Brazilo. Estas du izolitaj populacioj en la marborda eosta Brazilo. La pli norda respondas al la subspecio *S. t. intermedia* en eostaj Paraibo, Pernambuko kaj Alagoaso. La pli suda respondas al la nomiga subspecio *S. t. turdina* en suda Bahio kaj Espirito-Santo.

Ĝi vivas en humidaj arbaroj kaj malofte en apudaj duarangaj kreskaĵoj kaj pli sekaj arbaroj, de ebenaĵoj ĝis ĉirkaŭ 1500 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Veragŭa mangokolibro

La **Veragŭa mangokolibro** (*Anthracothorax veraguensis*) estas malgranda specio de kolibroj en la familio Trokiledoj kaj unu el la ok specioj de la genro *Anthracothorax*. Ĝi troviĝas en Panamo kaj lastatempe ankaŭ en Kostariko. Ĝi estis konsiderata samspecia kun la Verdabrusta mangokolibro (*Anthracothorax prevostii*), sed estis apartigita pro morfologiaj kaj geografiaj diferencoj en 1995.

## Aspekto
La Veragŭa mangokolibro estas mezgranda kolibrospecio, kiu atingas longojn de 11–12 cm. Ambaŭ seksoj estas metalecverdaj kun iomete kurba, malhelgriza beko, kaj nigraj vostoplumoj kun ruĝa cirklo centra al ĉiu plumo. Ĉi tiu specio montras seksan dimorfismon. Maskloj havas bluecajn bruston kaj ventron, dum inoj havas blank-kremkoloran ventron kun malhelverda strio laŭ la brusto. Kiel aliaj kolibrospecioj, la Veragŭa mangokolibro manĝas nektaron kaj senvertebrulojn. Ĝi estis observita manĝante la florojn de *Erythrina gibbosa* en Kostariko, kaj aliajn speciojn en la genro *Erythrina* ĉe aliaj lokoj.

## Konservostatuso
Ĝi estas nuntempe klasita kiel Malplej Zorgiga fare de la IUCN.

## Referencoj 
* del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). *Handbook of the Birds of the World. Volume 5*: Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253
* Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. *Biotropica* **34**(1): 68–80.  PDF kompleta teksto
* Ridgely, Robert S. (1976): *A Guide to the Birds of Panama*. Princeton University Press, Princeton, New Jersey. 

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apodoformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Panamo
Kategorio:Birdoj de Kostariko
Verdeta titiro

La **verdeta titiro** (*Schiffornis virescens*) estas unutipa birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi troviĝas en Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *virescens* estas latina vorto signifanta "verdeta", rilate al la brune verdeta plumaro de tiu specio

## Disvastiĝo kaj habitato
La verdeta titiro troviĝas en sudeosta Brazilo, eosta Paragvajo kaj nordeosta Argentino. Ĝi vivas en humidaj arbaroj, galeriaj arbaroj kaj maturaj duarangaj arbaretoj, ĝis ĉirkaŭ 1200 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Nantitiro

**Nantitiroj**, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj:

*Passeriformes - paseroformaj
**Tityridae - titiredoj
****Iodopleura* Lesson, RP, 1839 - nantitiro
*****Iodopleura isabellae* Parzudaki, C, 1847 - blankbrova nantitiro
*****Iodopleura fusca* (Vieillot, LJP, 1817) - malhela nantitiro
*****Iodopleura pipra* (Lesson, RP, 1831) - okragorĝa nantitiro
******Iodopleura pipra leucopygia* Salvin, O, 1885
******Iodopleura pipra pipra* (Lesson, RP, 1831)

## Etimologio
La scienca genra nomo *Iodopleura* estas kunmetaĵo de la antikvaj grekaj *ἰοειδής* (*ioejdes* = "violkolora") kaj *πλευρά* (*pleŭra* = flanko), pro la distingaj violaj plumtufoj ĉe la flankoj de la maskloj de tiu genro.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Verda mangokolibro

La **Verda mangokolibro** (*Anthracothorax viridis*) estas malgranda specio de kolibroj en la familio Trokiledoj kaj unu el la ok specioj de la genro *Anthracothorax*. Ĝi troviĝas kiel endemio nur en la ĉefa insulo Puertoriko.

## Taksonomio kaj sistematiko
La rilatoj de la Verda mangokolibro lun la aliaj specioj de la genro *Anthracothorax* ne estas ankoraŭ klarigitaj. La specio estas monotipa.

## Distribuo kaj habitato
La verda mangokolibro troviĝas nur en Puertoriko. Ĝi ĉefe loĝas en arbaroj kaj plantejoj en la centraj kaj okcidentaj montoj kaj estas plej ofta inter 800 kaj 1 200 m de alteco. Ĝi estas malofta en marbordaj regionoj. Ĝi estas konsiderata ofta en la montoj kaj "facile akceptas homfaritajn vivejojn" kiel ekzemple kafplantejoj.

## Referencoj 
* del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). *Handbook of the Birds of the World. Volume 5*: Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253
* Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. *Biotropica* **34**(1): 68–80.  PDF kompleta teksto

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apodoformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Karibio
Puertorika mangokolibro

La **Puertorika mangokolibro** (*Anthracothorax aurulentus*) estas malgranda specio de kolibroj en la familio Trokiledoj kaj unu el la ok specioj de la genro *Anthracothorax*. Ĝi troviĝas en la karibaj insuloj Puertoriko, Britaj Virgulininsuloj, kaj Usonaj Virgulininsuloj.

## Taksonomio kaj sistematiko
El ĉirkaŭ 1945, kelkaj taksonomiaj sistemoj traktis tion kio estas nun la Puertorika mangokolibro (*Anthracothorax aurulentus*) kiel subspecio de "Antila mangokolibro" kun la dunoma nomo, *A. dominicus*.

From about 1945, some taxonomic systems treated what is now the Puerto Rican mango as a subspecies of the "Antillean mango" (*Anthracothorax dominicus*). La verko de BirdLife International nome *Handbook of the Birds of the World* (HBW) traktis la Puertorikan mangokolibron kiel aparta specio jam en 2003 kaj nomis *A. dominicus* la "Hispaniola mangokolibro". La *American Ornithological Society* (AOS), la *International Ornithological Committee* (IOC), kaj la Taksonomio Clements sekvis tion en 2022.

## Aspekto
La puertorika mango estas 11 ĝis 12 cm longa; maskloj pezas 4,8 ĝis 7,2 g kaj inoj 4,0 ĝis 6,4 g. La supraj partoj de la masklo estas brile bronzverdaj. Ĝi havas verdajn flankojn, malhelbrungrizan ventron kaj bronzverdan voston. La supraj partoj de la ino estas brile bronzverdaj kaj ĝiaj subaj partoj estas grizecaj, paliĝante al palblankaj sur la abdomeno. Ĝi havas brungrizan voston kun larĝaj nigraj markoj proksime al la fino; la plej eksteraj plumoj havas blankajn pintojn.

## Distribuo kaj habitato
La Puertorika mangokolibro troviĝas sur Puertoriko, ĝia apudmara insulo Culebra, kaj la Britaj kaj Usonaj Virgulininsuloj. Ĝi ŝajne malaperis de la puertorika insulo Vieques. Ĝi troviĝas preskaŭ tute en malaltaj teroj sub 250 m, kie ĝi troviĝas en ĝardenoj kaj arbaraj randoj. Ĝi estas konsiderata ĝenerale ofta en marbordaj regionoj. Ĝi estis formortigita de kelkaj malgrandaj enmaraj insuloj.

## Referencoj 
* del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). *Handbook of the Birds of the World. Volume 5*: Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253
* Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. *Biotropica* **34**(1): 68–80.  PDF kompleta teksto

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apodoformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Karibio
Jean-Baptiste Audebert

**Jean Baptiste AUDEBERT** (1759 – Decembro 1800) estis franca artisto kaj natursciencisto. 

## Biografio
Audebert naskiĝis en Rochefort. Li studis pentradon kaj desegnon en Parizo, kaj akiris reputacion kiel miniaturpentristo. Dungita pri preparado de platoj por la *Histoire des cloportes* de Guillaume-Antoine Olivier, li akiris guston por naturhistorio. Lia unua originala verko, *Histoire naturelle des singes* (Naturhistorio de simioj), aperis en 1800, ilustrita per sesdek du foliplatoj, desegnitaj kaj gravuritaj de li mem. La koloraro en ĉi tiuj platoj estis nekutime bela, kaj estis aplikita per metodo elpensita de li mem.

Inter liaj verkoj estis ankaŭ furorlibro *Relation du Voyage à la Recherche de la Pérouse*.

, 1802]]
Audebert mortis en Parizo, lasante kompletajn materialojn por alia verko, *Histoire des colibris, oiseaux-mouches, jacamars et promerops*, kiu estis publikigita en 1802.Alia verko, lasita nefinita, estis publikigita post la morto de la aŭtoro, ''L'Histoire des grimpereaux et des oiseaux de paradis*. La lasta verko *Oiseaux dorés, ou à reflets métalliques'' (1801-1802), estis verkita kun lia amiko Louis Pierre Vieillot. En ĉi tiu verko li presis liniojn el oro kaj arĝento super la pentritaj koloroj de la birdoj por doni al ili metalecan brilon imitante la irizecajn kolorojn de la naturo.

## Referencoj
Kategorio:Francaj natursciencistoj
Jamajka mangokolibro

La **Jamajka mangokolibro** (*Anthracothorax mango*) estas malgranda specio de kolibroj en la familio Trokiledoj kaj unu el la ok specioj de la genro *Anthracothorax*. Ĝi troviĝas kiel endemio nur en Jamajko.

## Taksonomio
La Jamajkan mangokolibron formale priskribis la sveda natursciencisto Carl Linnaeus en 1758 en la 10a eldono de sia verko *Systema Naturae* kun la duvorta nomo *Trochilus mango*. Linnaeus bazis sian priskribon sur la "Mango bird", kiun estis priskribinta kaj bildigintan en 1738 la angla natursciencisto Eleazar Albin. 

La Jamajka mangokolibro estas nun metita en la genron *Anthracothorax*, kiun enkondukis en 1831 Friedrich Boie.

## Aspekto
La Jamajka mangokolibro estas 11 ĝis 12 cm longa kaj pezas 8,5 ĝis 9,1 g. Ĝi diferencas de ĉiuj aliaj de sia genro per tio, ke ĝi estas ĝenerale malhela anstataŭ plejparte helverda. La krono de la plenkreska masklo estas obtuze verda, la flankoj de la kapo kaj kolo metalece magentaj, kaj la dorso obtuze verdetbronza. La centraj vostoplumoj estas malhelbronzaj ĝis obtuze nigraj kaj la cetero metalecviolaj kun maldika malhelblua bendo. La subaj partoj estas velurnigraj. La plenkreska ino estas simila sed kun paliĝintaj velurverdaj flankoj kaj blankaj pintoj sur la eksteraj vostoplumoj. La nematura masklo havas profunde bluan gorĝon, kiu fariĝas nigra ĉe la plenkreskulo post sia dua jaro. Ĝi estas ofta loĝanto tra la tuta insulo. "Preta okupado de homfaritaj vivejoj sugestas, ke habitatoperdo verŝajne ne estos problemo."

## Referencoj 
* del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). *Handbook of the Birds of the World. Volume 5*: Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253
* Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. *Biotropica* **34**(1): 68–80.  PDF kompleta teksto

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Apodoformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Karibio