Komodo (imperiestro)

**Komodo** aŭ **Caesar Lucius Aelius Aurelius Commodus Augustus Pius Felix Sarmaticus Germanicus Maximus Britannicus** naskita en Lanuvio la 31-an de aŭgusto 161, kaj mortinta en Romo la 31-an de decembro 192, estis romia imperiestro kiu regis ekde 180 ĝis 192. Li estis la filo de Marko Aŭrelio kaj la lasta imperiestro de la Antonina dinastio.

Surtroniĝinte en 177, li regis dum tri jaroj kune kun Marko Aŭrelio. Post la morto de ĉi-lasta en 180, Komodo komencis regi laŭ maniero pli malamika al la Senato. Li rapide estis alnomita Heraklo pro la gladiatoraj bataloj en kiuj li partoprenis.

La regado de Komodo estas foje konsiderata kiel la fino de la Pax Romana. Lia murdo en 192 ekigis civitan militon kaj la finon de la Antonina dinastio. Submetita al damnatio memoriae fare de la Senato, li estis rekapablita de Septimo Severo.

Kiel Kaligulo, Nerono kaj Domiciano, lia bildo restas tiu de kruela kaj sangavida imperiestro, disvastigita de latinaj aŭtoroj, kiuj, pro ideologiaj kaj politikaj kialoj, ludis konsiderindan rolon en la disvolviĝo de lia negativa legendo. Ĉi tiu bildo, tamen, estas retaksata per nuntempa esplorado.

## Fontoj
La bildo de Komodo prezentita al la posteularo de la antikvaj fontoj, kiuj travivis ĝis hodiaŭ, ĝenerale metas lin inter la plej malbonajn romiajn imperiestrojn, kune kun Kaligulo, Nerono kaj Domiciano — portreto ankoraŭ ofte eternigita en la popola kulturo.

Tamen, ekde la 21-a jarcento, la regado de Komodo estis reekzamenita, provante pli bone kompreni la personecon kaj agojn de imperiestro, kiu restis en povo dum preskaŭ dek tri jaroj, kaj kies regado "foje ŝajnas spiti la racian analizon."

[eta|maldekstre|400px|"La Morto de Komodo" de [:en:Fernand Pelez|Fernand Pelez, 1879. Murdo de imperiestro Komodo, komisiita de lia amantino Marcia.]]

eta|maldekstre|400px|Komodo akompanis sian patron dum la Markomanaj Militoj en 172.

eta|dekstre|400px|Komodo kaj lia subita ascendo kiel romia imperiestro.

eta|dekstre|400px|Gladiatoroj kunbatalantaj.

## Antikvaj Dokumentoj
La rakontaj fontoj, kvankam malmultaj, dividas ĝenerale "kontraŭkomodan" perspektivon. La plej gravaj venas de tri aŭtoroj: Kasio Diono (ĉ. 155-235), Herodiano (ĉ. 175-250), kaj anonima aŭtoro de la 4-a jarcento de la Historia Augusta.

Kasio Diono, kies patro estis sufekta konsulo kun Komodo en 183, estis nur ses jarojn pli maljuna ol li. Grekparolanto el Bitinio, li estis privilegiita atestanto de la Princlando, moviĝante proksime al la centro de potenco, fariĝante kvestoro en 188 kaj enirante la Senaton kelkajn jarojn poste. Li verkis Historion de Romo sub la Severaj dinastioj, ĉirkaŭ tridek jarojn post la morto de Komodo, kiu pluvivis nur en mallongigita formo.

Kvankam ĝi rivelas sinceran malamikecon, instigitan de la furioza opozicio inter la Senato kaj la imperiestro, kaj uzas literaturan stilon kiu emfazas la kontraston inter Komodo, la "korupta" despoto, kaj lia patro, Marko Aŭrelio, la "ideala" imperiestro, ĉi tiu fonto restas esenca.

Herodiano, ankaŭ grekparolanto, verkis en siaj pli postaj jaroj Historion de la Romiaj Imperiestroj de Marko Aŭrelio ĝis Gordiano la 3-a, en kiu li spuras la malfacilaĵojn de sia epoko ĝis la fino de la Antonina periodo.

Kvankam samtempulo de la eventoj, kiujn li priskribas, li tamen estas iom pli malsevera al Komodo, kies regadon li rakontas en la unua libro, asertante distancigi sin de la rakontoj de historiistoj "pelitaj de malamikeco aŭ malamo al tiranoj". Tamen, la portreto, kiun li pentras de la imperiestro, denove kompare kun la virtoj de lia patro, tute ne estas flata: Herodiano priskribas skandalan kaj bedaŭrindan regadon, kies ekscesojn li atribuas al murdoprovo kontraŭ Komodo.

La aŭtoro de la Historia Augusta, latina aristokrato verkanta ĉe la fino de la 4-a jarcento, kies identeco restas diskutata, dediĉas dudek ĉapitrojn al sia Vita Commodi Antonini, preskaŭ ekskluzive dediĉita al ilustrado de la negativaj aspektoj de lia karaktero.

Simila al vera pamfleto, el kiu nenio pozitiva eliras pri Komodo, la rakonto, verŝajne prenita de aŭtoroj pli proksimaj al la eventoj, inkluzive probable la perditan verkon de , tamen abundas je valoraj detaloj pri esplorado.

Aldone al ĉi tiuj tri fontoj, ekzistas kelkaj aliaj de malpli granda amplekso, kiuj povus esti utilaj. La korespondado de Fronto kun Marko Aŭrelio, datiĝanta de 162 ĝis 176, ofertas ekrigardon al la rilato de ĉi-lasta kun lia juna filo kaj provizas informojn pri lia edukado same kiel superrigardon de la intelekta kunteksto de la tempo. Simile, la medicinaj traktatoj de Galeno, kuracisto de la imperiestra kortego, ankaŭ klarigas la periodon.

Fine, la Libro de la Cezaroj de Sextus Aurelius Victor, verkita ĉirkaŭ 360, provizas kelkajn antaŭe neeldonitajn detalojn en mallonga kaj akra biografio de Komodo. Ĉirkaŭ la sama tempo, la regado de la lasta el la Antoninoj estas resumita en kelkaj linioj en la Mallongigita Historio de Romo de Eŭtropio kaj, en la 5-a jarcento, iuj koncizaj informoj troveblas en la verko de la kristana aŭtoro Orozio.

Preter skribaj registroj, numismatiko, epigrafio kaj la studo de statuarto klarigas la imperian ideologion kaj la bildon, kiun la imperiestro deziris projekcii. Pli ĝenerale, ili ofertas indikojn por la spirito de la epoko, kaj arkeologio ankaŭ prilumas ĉi tiun pivotan periodon por la Romia Imperio.

## Nuntempa Historiografio
Historiistoj de la moderna periodo eternigis la skandalan bildon de Komodo hereditan de antikvaj aŭtoroj, sen plonĝi pli profunde. Nur meze de la 20-a jarcento esploristoj komencis vere interesiĝi pri lia regado.

Tamen, malmultaj verkoj pri la temo estis publikigitaj, kaj nur en 1964 aperis la unua biografio de Komodo, verkita de la itala historiisto Fulvio Grosso (1921-1970). Ĉi tio koincidis kun la publikigo de la eposa filmo de Anthony Mann "La Falo de la Romia Imperio", kiu portretis Komodo-n kiel sangavidan murdinton de sia patro - intrigo poste adoptita de Ridley Scott en 2000 por "Gladiatoro", alia sukcesa filmo.

En la 2000-aj jaroj, tri monografioj de anglalingvaj historiistoj estis dediĉitaj al ĉi tiu imperiestro — Hesker (2002), Adams (2013), kaj McHugh (2015) — la unuaj du fokusiĝis sur specifaj aspektoj de la temo, dum la tria konsistigis la unuan biografion kiu alprenis pli holisman metodologion.

Fine, du monografioj estis publikigitaj sinsekve en la franca, unu en 2018 de Éric Teyssier (Perrin-aj Eldonoj) kaj la alia en 2019 de Philippe Tarel (Ellipses Eldonejo), ĉiu ofertante, je diversaj gradoj, retakson de la multaj kliŝoj asociitaj kun la Romo de Komodo kaj la imperiestro mem.

## La Regado de Komodo
Li estis la filo de imperiestro Marko Aŭrelio kaj Faŭstina la Juna (130-176) (devenantino de la imperiestro Antonino Pia), kiuj naskis al li dek tri infanojn: ses filinojn kaj sep filojn, inkluzive de la ĝemela frato de Komodo, kiu mortis en 165. Li estis la sola porfirogenita imperiestro de ĉi tiu dinastio, kio signifas, ke li naskiĝis kun la imperia purpuro kaj ne estis adoptita. Lia patro, Marko Aŭrelio, ankaŭ ofte estas erare konsiderata tia, kvankam li estis adoptita de Antonino Pia - tamen tre juna.

Onidiroj asertas, ke Komodo ne estis la filo de Marko Aŭrelio, sed prefere la produkto de la adulto de Faustina kun unu el ŝiaj gladiatoraj amantoj. Efektive, lia patrino estas portretita laŭ sufiĉe malflata lumo de historiaj fontoj. Ŝi estis malfidela kaj trompas sian edzon en Gaeta (marborda banloko kaj feriejo por riĉaj romianoj) kun maristoj, pantomimaj aktoroj kaj gladiatoroj.

Ŝi ŝajne havis apartan ŝaton por ĉi-lasta tipo de viroj, kaj kiam ŝi ĉeestis la ludojn en la Koloseo, klaĉoj raportis, ke la bataloj estis pli sangaj ol kutime. Ĉi tiuj onidiroj komencis cirkuli dum la regado de Komodo, verŝajne pro lia malbona reputacio kaj la pasio de la imperia paro por la amfiteatraj ludoj, sed estas neeble determini la gradon de aŭtenteco de ĉi tiuj apokrifaj tekstoj.

Komodo estis asociita kun potenco ekde 166 kiel Cezaro, kune kun sia pli juna frato, Anjo Vero. Ĉi-lasta mortis tri jarojn poste, lasante Komodon kiel la solan heredanton de la Imperio. La eventoj, tamen, rapidigis lian supreniron al potenco: post la ribelo de Avidjo Kasjo, li ricevis la titolon de Aŭgusto la 1-an de januaro 177, donante al li plenajn imperiajn povojn kune kun sia patro.

Tial estis logike, ke li estus aklamita de la armeo kaj agnoskita de la Senato kiam Marko Aŭrelio mortis en 180 ĉe la Danuba limo de la imperio. Dume, en 177, li edziĝis kun Brutja Krispina, kiu estis repudiita kaj ekzilita en 188 al Kapreo, kie ŝi poste (en 191) estus murdita laŭ liaj personaj ordonoj.

Lia regado finmetis al la epoko de la "Kvin Bonaj Imperiestroj" de la Antonina dinastio.

Post pluraj monatoj da militaj kampanjoj por kompletigi kurantajn operaciojn, Komodo decidis reveni al Romo por prezenti sin al la plebanoj kaj firmigi sian potencon. Ĉi tiu decido ofte estas portretita kiel malprudenta de la romia historiografio: Komodo, altirita al Romo kaj ĝiaj plezuroj, laŭdire fuŝis la pacprocezon, malhonorigante la imperion kaj preparante la scenejon por malsukcesoj ĉe la limoj.

Tia juĝo, trovebla en Herodiano same kiel en la "Historia Augusta", estas tamen troigita. Efektive, nuntempa historia esplorado montras, ke la limoj estis nek forlasitaj nek neglektitaj. Male, Komodo, juna imperiestro sen legitimeco, eble sentis la bezonon firmigi sian potencon en la plej prestiĝa loko de la imperio: sia ĉefurbo.

Post pluraj monatoj da ŝajna harmonio kun la Senato kaj la plej elstaraj figuroj de la imperio, krizo interrompis la situacion. En 182, Komodo estis la celo de murdoprovo rezultiĝanta el senata komploto, efektivigita kun la kunkulpeco de lia fratino, Lucila, kaj eble Tarutieno Paterno (145-182), prefekto de la pretora gvardio.

Post grava politika elpurigo celita puni ĉi tiun murdoprovon kaj malhelpi aliajn, klimato de reciproka malfido disvolviĝis inter la imperiestro kaj la senatanoj, kaj tio plimalboniĝis dum lia regado, atingante sian kulminon en la lastaj tri jaroj.

Sekve, Komodo fidis je malgranda rondo de proksimaj konatoj kaj favoratoj, plifortigante la indignon de la Senato kaj eksponante sin al severa kritiko. Izolita imperiestro, fortranĉita de la plej prestiĝa aristokrataro, li estis portretita de senatana historiografio kiel nerespondeca, kruela kaj diboĉa tirano (ĉi tiu historiografio troigas, precipe, kiam ĝi rakontas, ke li tenis haremon de sescent knabinoj kaj favoratoj el la alta socio, samtempe vizitadante bordelojn), malvirtoj atribuitaj al li ekde infanaĝo fare de la "Historia Augusta".

Komodo komence kalkulis je la posteulo de Tarutenio, la nova Pretora Prefekto Tigidio Perenjo, ĝis kiam komploto finigis la potencon de ĉi-lasta, kiu eble celis elimini la imperiestron. De 185 ĝis 189, Komodo estis influita de la liberigito Kleandro (153-190), al kiu li havis pli da fido ol al siaj Pretoraj Prefektoj. Antaŭ regado konsiderata tirana kaj sanga, la malpliigita kaj humiligita senatana aristokrataro turnis sin al konspiroj, kie ĉiuj malsukcesis sed plimalbonigis la konflikton.

Komodo favoris la plebanojn kaj la armeon kaj elspezis konsiderindajn sumojn por donacoj kaj grendistribuoj. En 189, kiam tritiko malabundiĝis, eble pro konspiro, li permesis al la homamaso masakri Papirion Dionizon, la prefekton de la grenprovizo, kaj Kleandron, kiu intertempe fariĝis pretora prefekto.  Li starigis edikton pri maksimuma prezo por stabiligi prezojn kaj ankaŭ celis pliigi la enfluon de afrika tritiko por kompletigi egiptan tritikon.

Ĉirkaŭ la sama tempo, Romo estis trafita de pesta malsano, eble revigliĝo de la Antonina Pesto. Sur la internacia scenejo, post ekpotenciĝo en 180, li subskribis packontrakton kun la Markomanoj, laŭ kiu ili regule liveru grenon, armilojn kaj rekrutojn por provizi la helpajn trupojn de la armeo. Tiel li iom post iom finis la Markomanajn Militojn.

Dum la finaj jaroj de sia regado Komodo ennovigis kaj troigis sian potencon: li iom post iom renomis ĉiujn instituciojn, ŝanĝis la nomojn de la monatoj, kaj eĉ tiun de Romo, kiu fariĝis "Colonia Lucia Annia Commodiana". Tiaj novigoj estis akceptitaj per severaj kritikoj de la senatanoj.

Tamen lia megalomanio gajnis al li la favoron de la plebanoj kiam, multfoje, li organizis ludojn kaj malsupreniris en la arenon por venki gladiatorojn kaj sovaĝajn bestojn. Ĉi tiu gusto por la makabraj ludoj de la amfiteatro klarigas la teorion prezentitan de kelkaj romiaj historiistoj, malamikaj al lia memoro, ke li estis filo de gladiatoro (same kiel kelkaj tekstoj asertas, ke Diokleciano estis filo de skribisto pro siaj administraj reformoj).

Li neniam konis malvenkon, kaj rilate al tio, li identigis sin kun Heraklo per tio, ke li prezentis sin sur moneroj portante leonfelojn kaj bastonon.

Dum sia dekdujara regado, kaj malgraŭ la reputacio pri despotismo, kiun li kultivis, Komodo respondecis pri pluraj progresoj ene de la Romia Imperio. Mem praktikanto de fremdaj religioj, li finis la persekutojn kontraŭ kristanoj, kiuj rekomenciĝis tuj post lia morto. Li ankaŭ mendis diversajn monumentojn festantajn la konkerojn de sia patro, Marko Aŭrelio, kiel ekzemple ĉevalan statuon kaj memorkolonon en la koro de Romo.

Ĝenerale populara ĉe la popolo kaj subtenata de la armeo, al kiu li donacis grandegajn monsumojn, li sukcesis konservi sian potencon malgraŭ multaj konspiroj. La finaj jaroj de lia regado estis ankoraŭ markitaj de elpurigoj, precipe kontraŭ siaj proksimaj aliancanoj, eble ĉar Komodo timis, ke ili povus esti kandidatoj por la imperio kaj provi renversi lin.

Aliflanke, aliaj figuroj profitis de la situacio, kiel ekzemple Pertinakso, kiu fariĝis Prefekto de la Urbo, atingante la plej prestiĝan postenon en la senatana kariero, kaj kiu ŝajnis esti alte estimata de Komodo.

Fontoj mencias multajn malsukcesajn provojn kontraŭ lia vivo, sed la 31-an de decembro 192, la sklavo Narciso, dum Komodo trejnis lin pri la uzado de armiloj, la sklavo strangolis la imperiestro en lia bano post kiam li rezistis venenigan provon, rezulto de komploto orkestrita de lia Pretora Prefekto, Leto, lia Ĉambelano, Eklekto, kaj lia konkubino, Marcia. Ili estis fakte minacitaj per malhonoro kaj tial decidis entrepreni preventan agon.

Konsiderata kruela kaj arbitra imperiestro, li ne estis diigita de la Senato post sia morto, sed kiel Nerono kaj Domiciano, li ricevis damnatio memoriae (kondamno pri rememoro). Septimo Severo provis limigitan rekapabligadon, ĉar kelkaj surskriboj nomas lin "frato de Komodo" por ligi lin, efektive, al la antikva Antonina dinastio kaj plifortigi sian legitimecon. Por pacigi la popolon kaj la armeon, kiuj amis Komodon, Septimo Severo premadis la Senaton por diigi lin.

Estis Pertinakso, la Prefekto de la Urbo, maljuna kaj prestiĝa figuro, kiu ekprenis la potencon tuj post la morto de Komodo, eble kiel parto de pripensita plano. Lia murdo kelkajn monatojn poste enigis la imperion en internan militon: Didio Juliano kontrolis Romon, post "aĉeto" de la voĉdono de la pretoranoj, dum Peŝenjo Niĵero postulis potencon en la Oriento, Klodjo Albino en Britanio kaj Septimo Severo (kiu finfine triumfus) en Panonio.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 451
Kategorio:Mortintoj en 407
Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Italio
Kategorio:Mortintoj en Italio
Kategorio:Italaj regantoj
Kategorio:Italaj militistoj
Kategorio:Italaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Italio
 

## Bildaro 

Dosiero:Commodus.jpg|Komodo
Dosiero:Commodus Musei Capitolini MC1120.jpg|Busto de Komodo
Dosiero:Commodus (Baumeister).jpg|Denaro de Komodo

Kategorio:Romiaj imperiestroj