Monta lagopo

La **Monta lagopo**, **Alpa lagopo** aŭ **Alpa lagopodo** (*Lagopus mutus*) estas birdo, kiu vivas en la frostaj zonoj de Nordameriko, Eŭropo kaj Azio, en la montaro Alpoj kaj Skandinavio kaj la montaro Altajo de Ŝinĝango, Ĉinio. Estas mezgranda ĉasbirdo de la familio de Tetraonedoj aŭ subfamilio de Tetraonenoj. Ĝi estas konata simple kiel **Ptarmigan** (lagopo) en Eŭropo kaj pli populare kaj konversacie kiel **Snow Chicken** (Neĝkoko) aŭ **Partridge** (Perdriko) en Nordameriko, kie ĝi estas la oficiala birdo de la teritorio de Nunavuto, Kanado, kaj la oficiala ĉasbirdo de la provinco de Novlando kaj Labradoro, Kanado.

## Aspekto 
eta|maldekstra|250px|Paro en printempa plumaro en Norvegio
eta|*Lagopus muta*
Tiu holarktisa birdo havas longecon de ĉirkaŭ 36&nbsp;cm. Pli precize ĝi estas 34–36&nbsp;cm longa (vosto 8&nbsp;cm) kun enverguro de 54–60&nbsp;cm. Ĝi estas iom pli malgranda ol la lagopo je ĉirkaŭ 10%.

## Kutimaro 
La montaj lagopoj loĝas en pingloarbaroj sur altaj montoj, en malaltaj betularoj, arbustaroj kaj montaj herbejoj sub la neĝlinio. Vintre ili moviĝas en grandaj grupoj. Minacate de danĝero ili sin kaŝas en neĝamaso, kun kapo ekstere. Somere ili agas 3-5-ope.

La Monta lagopo manĝas ĉefe burĝonojn de betulo kaj de saliko kaj amentoj kiam disponeblas. Ili manĝas ankaŭ diversajn semojn, foliojn, florojn kaj berojn de aliaj plantospecioj. Insektoj estas manĝataj de kreskantaj idoj. Ĉiukaze tio dependas de la sezonoj, nome somere berojn, insektojn, larvojn kaj aliajn senvertebrulojn,
aŭtune nur berojn, vintre grenojn kaj restojn de vegetaloj kaj printempe burĝonojn.

### Reproduktado 
Krom la kresteto, la masklo de la Muta lagopo ne havas ornamaĵojn aŭ montraĵojn kiuj estas tipaj ĉe lagopoj de moderklimataj regionoj. Studoj pri aliaj lagopoj montris ke estas granda variado je grando de karunkloj kaj koloro inter specioj, kaj ke la karunkloj estas uzataj en pariĝaj ceremonioj kaj agresema interagado inter maskloj. Multaj studoj montris, ke estas forta interrilato inter la karunkloj kaj la nivelo de testosterono ĉe maskloj; studo el 1981 montris, ke la kvanto de testosterono estas kongrua kun la agresemo kontraŭ aliaj maskloj.

La masklaj karunkloj estis centro de studoj pri la seksa selekto. Studo pri populacio de maskloj de Montaj lagopoj en Lago Skarpo, Nunavuto, montris, ke dum la unua jaro, pariĝosukceso ĉe maskloj estis influencata de grando kaj kondiĉo de karunkloj, kaj bigamiaj maskloj havas pli grandajn karunklojn ol monogamiaj maskloj. La interrilato pro grando malaperas post la unua jaro, sed la interrilato pro karunklokondiĉo restis. Tio kongruas kun alia studo pri la sama populacio de *L. muta* kiu montris ke pariĝosukceso ĝenerale rilatas al la karunklokondiĉo. Esceptoj estis unuafoje reproduktuloj, kie karunklogrando influis la pariĝosukceson.

De majo al junio, la lagopo konstruas sian neston surgrunde, foje ĉe herbotufo, kie la ino demetas 8 al 12 ovojn kiujn ŝi kovas dum 22 al 26 tagoj. Oktobre la idoj iĝas plenkreskuloj. Kelkaj familioj ariĝas en grupoj de 15 al 20 individuoj.

## Taksonomio 
[eta| *Lagopus muta pyrenaica* - [MHNT]]
La nomo de la genro *Lagopus* devenas el Antikva greka *lagos* (λαγως), signife "leporo", + *pous* (πους), "piedo", alude al la plumaj piedoj kaj fingroj tipe de tiu grupo adaptita al malvarmo (*vidu ankaŭ* Neĝoŝua leporo). La speciaj epitetoj *muta* kaj *leucura* estis dumlonge misliterumataj *mutus* kaj *leucurus*, pro erara kredo ke finaĵo de *Lagopus* indikas maskulenan genron. Tamen, ĉe la antikva greka, la termino *λαγωπους* estas de feminena genro, kaj la specia epiteto devas kongrui kun tiu, la feminena *muta* kaj *leucura* estas ĝustaj.

La specinomo, *muta*, devenas el latina kaj signifas "muta", alude al la simpla kvakado de la maskla kanto.

## En kulturo 
La viando de la Monta lagopo estas populara parto de la festaj manĝoj de la Islanda kuirarto. Ĉasado de la Monta lagopo estis malpermesita en Islando en 2003 kaj en 2004 pro ties malpliiĝinta populacio. Ĉasado estis permesita denove ekde 2005, sed ĝi estas limigata al novembro kaj nur por propra konsumado, tio estas, vendado de Montaj lagopoj estas kontraŭleĝa.

## Bildaro 

File:Rock Ptarmigan - Lagopus muta - Asbyrgi, Iceland 1.jpg|Montaj lagopoj en Islando, somera plumaro
File:Pardwa górska, Asbyrgi, Islandia.jpg|Monta lagopo en Islando, somera plumaro
File:Lagopus muta (summer).jpg|Alpa lagopo (*Lagopus muta helvetica*), somera plumaro
File:Lagopus muta -Iceland-8.jpg|Birdo en vintra plumaro en Islando
File:Evermann's Rock Ptarmigan in flight.jpg|Lagopo de Evermann dumfluge
File:Kiruna vapen.svg|Lagopo en blazono de Kiruno
File:Ptarmigan Raicyou in Arakawadake Mother and child 1994 7 29.jpg|Monta lagopo en Monto Ŭarusaŭa, patrino kaj ido
File:Ptarmigan Raicyou Female in kogouchidake 2008 11 26.jpg| Monta lagopo en Montoj Akaiŝi, vintra plumaro
Image:Lagopus muta2.jpg|Plumaro vintra
Image:Lagopus_mutus_4.jpg|Dumfluge
Image:Lagopus_mutus_7.jpg|Dumfluge
Ptarmingan in Scottish Highlands (cropped).JPG
Lagopus muta (Bernese Oberland).jpg
Lagopus muta japonica (juvenile s2).jpg
Rock ptarmigan (Lagopus muta) 2.jpg
Ptarmigan pair (9027104114) (cropped).jpg
Lagopus muta japonica male Mount Otensho.jpg
Lagopus muta japonica Mount Tsubakuro.jpg
Lagopède Alpin MHNT.jpg

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Honŝuaj alpaj koniferaroj
* Skandinavaj montaraj betularoj kaj herbejoj
* Urogalo
* Bonazio

## Eksteraj ligiloj 
* Poŝtmarkoj: Monta lagopo (tutmonde); kun mapo
* Filmetoj, fotoj kaj sonoj de Monta lagopo  ĉe Internet Bird Collection
* Monta lagopo RSPB
* Fotaro de Monta lagopo -*Lagopus muta*  VIREO

Kategorio:Tetraonedoj
Kategorio:Holarktisa faŭno
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Kokoformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo