open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reĝlando Jemeno

La **Reĝlando Jemeno** - arabe المملكة المتوكلية اليمنية - estis monarkio sur la teritorio de Norda Jemeno, kiu ekzistis de la akiro de ŝtata sendependeco dum la jaro 1911 ĝis la enkonduko de respubliko dum la jaro 1962.

Post kiam Britio gajnis armean kaj politikan kontrolon de Suda Jemeno dum la unua duono de la 19-a jarcento, la Otomana Imperio dum la jaro 1872 konkeris la urbon Sanao kaj Nordan Jemenon. Tio gvidis al pluraj ribeloj de lokaj triboj. Dum la jaro 1911 la aŭtoritatoj de la Otomana Imperio devis agnoski la faktan sendependecon de Norda Jemeno sub imamo *Jahja bin Muhammad* (1904–1948). La sendependecon dum 1925 ankaŭ rekonis la ŝtato Britio. La sekva reganto *Ahmad ibn Jahja* (1948–1962) sukcesis forpeli la politikan opozicion de la lando en ekzilon al la urbo Adeno en la sudo de Jemeno, sed lia posteulo *Muhammad al-Badr* jam dum la unua jaro de regado, dum 1962 devis demisii sub premo de armea puĉo. Dum mallonga tempo de nur kvar jaroj inter 1958 kaj 1961 Norda Jemeno kune kun la Unuiĝinta Araba Respubliko (unio inter Egiptio kaj Sirio) konsistigis la konfederacion *Unuiĝintaj Arabaj Ŝtatoj*. Meze de la 20-a jarcento la plej multaj judoj de Jemeno, kiuj antaŭe konsistigis riĉan parton de la landa kulturo, ekonomio kaj scienco, forlasis la landon kaj elmigris al Israelo.

Post la armea puĉo de la jaro 1962 la ĝistiama monarkio iĝis respubliko kaj kreiĝis la Jemena Araba Respubliko.

Kategorio:Historio de Jemeno
Jemeno
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1918
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1970
József P. Lengyel

**P. LENGYEL József** , familinomo *Polacsek* (naskiĝis la  en Bukareŝto, mortis la  en Kluĵo) estis rumanuja hungara verkisto kaj radioraportisto.

## Biografio 
József P. Lengyel de sia dujara aĝo vivis en Koloĵvaro. Li finis la Liceon Brassai Sámuel en Kluĵo (1954), poste du jarojn li laboris kiel maŝinmuntista helplaboristo. La fakon pri biologio-geografio li finis en la Universitato Babeş-Bolyai (1960). Inter 1960-1966 li instruis en Ditrău, poste li iĝis raportisto de la hungara elsendo de radio de Kluĵo kaj de 1985 interna kunlaboranto de la literatura semajngazeto Utunk.

## Ĉefaj verkoj 
* *Kígyóút* (noveloj, 1969);
* *Pléhszamár* (radioteatraĵo) (1971);
* *Lábasház* (romano, Kv. 1974);
* *Boldogasszony papucsa* (romano, Kv. 1978);
* *Meztelen pillanat* (noveloj, Kv. 1981);
* *A part* (romano, 1982);
* *Bagolyvár* (Aventurromano por dekaĝuloj kaj al siaj senaĝaj amikoj. Kun desegnoj de Árkossy István, 1984);
* *Kajakos a családom* (romano, 1985);
* *Fellegvár* (romano, 1988).

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj ĵurnalistoj
Jón Hnefill Aðalsteinsson

**Jón Hnefill Aðalsteinsson** (n. en 1927) estas islanda fakulo pri nordaj mitologio kaj folkloro. Li estas tre laborema verkisto kaj estas interalie famkonata pro siaj verkoj pri la malnova nordia religio.

En lia libro de 2000 pri la sagao de Hrafnkell, Jón Hnefill emfazas la supernaturajn kaj religiajn elementojn de la sagao. Kvankam li ja konsentas, ke la plej granda parto de la rakonto verŝajne estas fikcio el la 13-a jarcento, Jón Hnefill evidentigas plurajn spurojn de antaŭa parola tradicio, ekzemple la oferadoj fare de Hrafnkell aŭ la konduto de la islanda ĉevalo Freyfaxi.

## Verkoj 
*Jón Hnefill Aðalsteinsson (2000). Þá hneggjaði Freyfaxi. Reykjavík: Háskólaútgáfan. ISBN 9979-54-431-7.

Kategorio:Islandaj verkistoj
Jemena Araba Respubliko

La **Jemena Araba Respubliko** inter la jaroj 1962 kaj 1990 estis ŝtato sur la teritorio de Norda Jemeno, la nordokcidento de Jemeno, kiu antaŭe historie estis konkerita de la Otomana Imperio. La ŝtato ekestis post puĉa finigo de la monarkio Reĝlando Jemeno la 26-an de septembro 1962.

Unua prezidento de la respubliko inter la jaroj 1962 kaj 1967 estis *Abdullah as-Sallal*. Tamen dum la sekva jaro ekestis civila milito kun rojalismaj triboj, kiuj daŭre subtenis la antaŭan reĝon *Muhammad al-Badr* kaj ricevis helpon el Sauda Arabio. La respubliko kontraŭe ricevis armean helpon de Egiptio, sed dum la sestaga milito inter Israelo unuflanke kaj Egiptio, Jordanio kaj Sirio dum junio 1967 la egiptaj armeanoj estas retirataj el la lando. Fakte la Jemena Araba Respubliko ĝis la jaro 1967 estis unuiĝinta kun Egiptio. zurückbeordert wurden. Dum la oficoperiodo de la sekva prezidento *Abdul Rahman al-Irjani* inter 1967 kaj 1974 interalie okazis limaj bataloj kun la ekde novembro 1967 ekzistanta socialisma Demokratia Popola Respubliko Jemeno en Suda Jemeno - sed tiuj bataloj povis esti finitaj dum la jaro 1970. Dum 1974 la prezidanto *Al-Irjani* devis demisii pro armea premo de la armeestro *Ibrahim al-Hamdi*. Tiu malvalidigis la ŝtatan konstitucion, sed jam dum 1977 estis senpotencigita. Ekde la jaro 1978 la prezidento *Ali Abdullah Salih* regis la landon kaj la 22-an de majo 1990 atingis la reunuiĝon kun Suda Jemeno.

## Prezidentoj de la Jemena Araba Respubliko 
## Ĉefministroj de la Jemena Araba Respubliko 
Kategorio:Historio de Jemeno
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1962
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1990
Hermann Pálsson

**Hermann Pálsson** (n. en 1921 - m. en 2002) estis islanda verkisto kaj universitatano. Li partoprenis la tradukadon al la angla lingvo de multaj verkoj en la malnova norena. Liaj studadoj koncentriĝis sur la serĉado de ligoj kaj rilatoj inter la malnovaj islandaj sagaoj (ekzemple tiu de Hrafnkell) kaj la latina kulturo de mezepoka Eŭropo.

Kategorio:Islandaj verkistoj
Kategorio:Islandaj universitatanoj
Ricse

**Ricse** [riĉe] estas grandvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Cigánd.
eta|dekstra|Statuo pri ŝafisto en Ricse (donaco de A. Zukor)
eta|dekstra|Surskribo de la supra statuo

## Bazaj informoj 
* Areo: 25&nbsp;km²
* Alto super marnivelo: 100 m
* Loĝantaro: 1900
* Poŝtkodo: 3974
* Telefonprefikso: 47

## Situo 
Ricse situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, laŭ dekstra bordo de Tiso (kontraŭe Szabolcsveresmart troviĝas), Slovakio kaj Ukraino estas ne tro for. Cigánd troviĝas 11, Záhony 22, Sátoraljaújhely 30, Miskolc 107 km-ojn.

## Historio 
Ricse estis loĝata jam dum la mezepoko, ĝi estis distriktejo inter 1920-1956. En 1944 la judoj estis deportitaj.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo
* kalvinana preĝejo (Ricse)
* statuo pri ŝafisto

## Famuloj 
En Ricse naskiĝis:
* filmisto Adolph Zukor, kiu faris karieron en Holivudo
* koreografo Sándor Román
* radiologo János Gyarmati

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Decembro de 2007

Listo de aktualaĵoj aperintaj en **decembro 2007**:

## 30-a de decembro 
* Evakuitaj proksimume 14 mil personoj post la trovado de bombo je 500&nbsp;kg. el la Dua Mondmilito ĉe Hannover (Germanio). Post kelkaj horoj la bombo estis malaktivita.

## 27-a de decembro 
* Mortis Benazir Bhutto pro murdatako.
* Nepalo: la Parlamento decidis forigon de la monarkio kaj starigi federan respublikon, finigante la 240 jaroj de registaroj de la heredantoj de Prithvi Narajan.

## 21-a de decembro 
* Tony Blair konvertiĝis oficiale al la katolikismo.
* Landoj Ĉeĥio, Estonio, Hungario, Latvio, Litovio, Malto, Pollando, Slovakio kaj Slovenio estis aldonitaj al la Ŝengena kontrakto - nun ili estas en spaco sen lima kontrolo en Eŭropa Unio.

## 19-a de decembro 
* Lee Myung-bak elektiĝis la venonta ĉefministro de Sud-Koreio.

## 18-a de decembro 
* La ukraina parlamento konfirmis la kandidatecon de Julija Timoŝenko kiel ĉefministro.

## 16-a de decembro 
* Argentino kaj Brazilo lanĉis sukcese la rakedon VS-30 kun eksperimentoj sciencaj. La lanĉo sukcesis post kvar prokrastoj.

## 15-a de decembro 
* Esperantistoj festas Zamenhofan Tagon.

## 13-a de decembro 
Ŝtatestroj de la Eŭropa Unio subskribas la Traktaton de Lisbono

## 11-a de decembro 
* La unua dum la lastaj 56 jaroj trajno trairis la limon inter la Suda kaj Norda Koreio. La trajnoj itineras preskaŭ malplenaj, sed havas grandan simbolan signifon.

## 10-a de decembro 
* Cristina Fernández fariĝis prezidantino de Argentino en solena ceremonio. Ŝi gajnis la nacian baloton al la prezidanteco la 30-an de novembro.

## 2-a de decembro 
* Parlamentaj elektoj en Rusio. La elektojn gajnis la reganta partio "Unueca Rusio" (*Jedinaja Rossija*), por kiu voĉdonis 64,1% de la voĉdonintoj. La Komunista partio havis nur 11,6% de la voĉoj. Entute kvar partioj estos reprezentataj en la nova parlamento.

12
Kategorio:Decembro laŭ jaroj
Éva Cs. Gyimesi

**Cs. GYIMESI Éva**, (djimeŝi) *Csekéné* estis hungara literaturhistoriistino, publicistino, lingvistino, doktoro pri la filologio, universitata profesorino naskita en Kolozsvár la 11-an de septembro 1945 kaj mortinta en Kluĵo la 23-an de majo 2011.

## Titoloj, premioj, distingoj 
Doktoro de filogiaj sciencoj; Por la Kulturo de Nacimalplimultuloj; Premio de la finna Fondaĵo Ponkkala 1990; Ius Humana Premio 1991 (Nederlando); Meritordeno oficirkruco de la Hungara Respubliko 1996; Premio kreado de Fondaĵo Soros [1995. jara] 1996.

## Biografio 
Cs. Gyimesi studis en sia naskiĝurbo, ŝi akiris diplomon pri la hungara lingvo kaj literaturo en 1968 en la Universitato Babeş-Bolyai. Ŝi estas profesorino en la sama universitato.

## Ĉefaj verkoj 
* *Mindennapi nyelvünk*, tan., Bk., 1975;
* *Találkozás az egyszerivel*. Kísérlet mai líránk értelmezésére, Bk., 1978;
* *Múlt, jövő mezsgyéjén*. Romániai magyar költők. 1919-1979, ant., vál., szerk., Kvár, 1980;
* *Kosztolányi Dezső: Válogatott versek, szerk., előszó, Bk., 1981;
* *Teremtett világ*. Rendhagyó bevezetés az irodalomba, Bk., 1983 [Bp., 1992];
* Molter Károly: Tibold Márton, szerk., Kvár, 1984;
* Radnóti Miklós: Versek és műfordítások, bev., jegyz., Kvár, 1985;
* *Álom és értelem*. Szilágyi Domokos lírai létértelmezése, Bk., 1990;
* Szilágyi Domokos: A fájdalmasan vigasztaló, vál., v., összeáll., Kvár, 1991;
* *Gyöngy és homok*. Ideológiai értékjelképek az erdélyi magyar irodalomban, Bk., 1992;
* *Honvágy a hazában*, kritikák, esszék, 1993.
* *Colloquium Transsylvanicum*. Értelmiségi önreflexiók. Mentor Kiadó, 1998;
* *Kritikai mozaik*. Kritikai esszék, tanulmányok. Polis Könyvkiadó, 1999.
* *Szem a láncban'' (aŭtobiografia verko), 2009.

## Fonto 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj literaturhistoriistoj
Károly Endre

**ENDRE Károly** estis rumanuja hungara poeto, tradukisto naskita en Temeŝvaro la 27-an de aprilo 1893 kaj mortinta samloke la 7-an de februaro 1988.

## Biografio 
Károly Endre finis en 1910 en sia naskiĝurbo la Superan Komercan Lernejon; estis tekstilfabrika oficisto en Budapest, ekde 1914 bankoficisto en Temesvár, en 1916 li iĝis soldato, en 1919 fabrikoficisto. Ekde 1920 ĝis 1949 li estis ĉefsekretario de komerca intereskorporacio, ekde 1949 ĉeflibrotenanto de socialistaj grandkomercaj unuoj, poste revizoro en Temesvár ĝis 1957. En 1919 li estis kunulredaktoro de Ébredj!, en 1920 de Szemle. En 1924-25 li estis la redaktoro de ŝercgazeto Fajankó sub kaŝnomo *Andreas*. Ekde 1919 li estis ano de la Arany János Társaság de Temeŝvaro, ekde 1946 ĝia ĉefsekretario. Li estis ano de la komenco de la Erdélyi Helikon íróközösség kaj de KZST ekde 1929.

## Ĉefaj verkoj 
**Az ember, aki járva jár*, v., Bp., 1922; 
**Az ember a csillagok alatt*, v., Temesvár, 1947;
**Válogatott versek, Bk., 1957; 
**A felszabadulás rapszódiái*, v., Bk., 1959; 
**Elégiák és rapszódiák*, v., Bk., 1962; 
**Endre Károly legszebb versei* [előszó Majtényi Erik], Bk., 1964; 
**Versek, gyűjteményes kiad. [bev. Méliusz József], Bk., 1965; 
**Őszutóm versei*, Temesvár, 1972; 
**Görzi elégiák*, életregény versben, Bk., 1978; 
**Periandrosz*. Verses dráma öt felvonásban, előjátékkal Hérodotosz történeti könyvei nyomán, Bk., 1982; 
**Örök megújhodás*, cikkek, útijegyzetek, emlékezések, Bk., 1988.
## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon
Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Demokratia Popola Respubliko Jemeno

La **Demokratia Popola Respubliko Jemeno** () estis ŝtato sur la teritorio de Suda Jemeno, kiu ekzistis inter la jaroj 1967 kaj 1990. Post la atingo de ŝtata sendependeco la lando unue nomiĝis "Popola Respubliko Jemeno", sed tri jarojn pli poste alprenis la plenan nomon, kiun ĝi tenis ĝis la jaro 1990.

La Demokratia Popola Respubliko Jemeno sub gvido de marksisma unueca partio sekvis komunisman politikon kaj havis proksimajn rilatojn kun la eŭropaj komunisme gviditaj ŝtatoj de la Varsovia Kontrakto kaj aparte kun ties gvida ŝtato Sovetunio. Kun la Jemena Araba Respubliko en Norda Jemeno kaj kun Sauda Arabio plurfoje ekzistis armitaj konfliktoj ĉe la ŝtataj limoj. Kun Sauda Arabio dum 1976 kaj pli poste ankaŭ kun Kuvajto la lando subskribis interkonsentojn pri paco, kaj sekve de tio la lando interalie ankaŭ de Sauda Arabio ricevis ekonomian helpon. Ankaŭ kun la same arabia ŝtato Omano ekzistis konfliktoj, kiam dum milito en Omano, kiu daŭris ĝis la jaro 1975, socialisma gerila movado estis subtenita de la Popola Respubliko.

Dum 1986 ene de la unueca partio pro konfliktoj rilate al la politika malfermo de la lando ekestis dusemajna armita civila milito, kiu kaŭzis la morton de miloj da civitanoj kaj gvidis al la malpotencigo kaj mortigo de la ŝtata ĉefo *Ali Nasser Muhammad* (1980–1986), kiu estis subteninta aparte proksimajn rilatojn al Sovetunio. Kiam la komunismaj reĝimoj de Orienta Eŭropo kaj fine ankaŭ la reĝimo de Sovetunio inter la jaroj 1989 kaj 1991 unu post la alia kolapsis, la Demokratia Popola Respubliko Jemeno politike kaj ekonomie alproksimiĝis al la Jemena Araba Respubliko en Norda Jemeno kaj fine la 22-an de majo 1990 la du partoj de Jemeno unuiĝis. Provo de la lasta ŝtata ĉefo de la komunisma Suda Jemeno, *Haidar Abu Bakr al-Attas* denove apartigi la du landopartojn, fiaskis dum 1994. Kontraste al la grandaj politikaj tensioj, kiuj regis inter Okcidenta kaj Orienta Germanio ĝis la jaro 1989 aŭ inter Suda kaj Norda Koreio ankoraŭ nun, la rilatoj inter Norda kaj Suda Jemeno tamen ĉiam estis relative amikaj, kaj jam dum 1972 estis subskribita interkontrakto pri iam posta reunuiĝo de la lando.

## Ŝtataj ĉefoj de la Demokratia Popola Respubliko Jemeno 
* *Kahtan Mohammed al-Ŝaabi* (30-a de novembro 1967 ĝis 22-a de junio 1969)
* *Salim Ali Rubai* (23-a de junio 1969 ĝis 26-a de junio 1978)
* *Ali Nasser Muhammad* (1-a de julio 1978 ĝis 27-a de decembro 1978)
* *Abdel Fattah Ismail* (27-a de decembro 1978 ĝis 21-a de aprilo 1980)
* *Ali Nasser Muhammad* (21-a de aprilo 1980 ĝis 24-a de januaro 1986)
* *Haidar Abu Bakr al-Attas* (24-a de januaro 1986 ĝis 22-a de majo 1990)

Kategorio:Historio de Jemeno
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1967
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1990
Jónas Kristjánsson

**Jónas Kristjánsson** (n. en 1924 -- m. 7-a de junio 2014) estis islanda universitatano kaj romanisto. Li estas famkonata en Islando pro siaj verkoj rilate al islandaj sagaoj, i. a. pri la sagao de Hrafnkell. Male de antaŭaj analizoj, la verkoj de Jónas plivole emfazas la literaturan naturon de la sagaoj ol ilia historia origino. Lia doktora tezo estis pri la Sagao de la Ĵurfratoj.

Lia romano, titolita *La Vasta Mondo*, temas pri la frua esploro de Nord-Ameriko fare de la Vikingoj.

Kategorio:Islandaj verkistoj
Kategorio:Islandaj universitatanoj
Adenito

**Adenito** estas ĝenerala termino por inflamo de glando aŭ limfa nodo.

**Limfadenito** estas inflamo de limfaj nodoj kaŭzita de bakteria infekto. La infektitaj limfaj nodoj pligrandiĝas kaj plivarmiĝas. Ŝveliĝo pro kresko de la limfaj ĉeloj kontraŭe nomatas limfadenopatio.

**Seba adenito** estas inflamo de la sebaj glandoj de la haŭto de mamuloj - tiuj glandoj havas la celon produkti sebon, lipidoriĉan sekreton kiu preventas troan sekiĝon de la haŭto.

Kategorio:Medicina terminologio
Kategorio:Infektologio
Lertecludo

**Lertecludo** estas ludo kiu kondiĉas reagkapablecon aŭ/kaj bona movlertecon (motorikon).
eta|Infanoj lanĉantaj ringegojn
Estas lertecludoj disvastiĝinta ĉien sur la mondo, nedependa je kulturoj. Ekzemple ĉielenhopo(?) estas ĉie konata ludo.

La ĉefaj kababloj kondiĉataj pro tiaj ludoj estas la balanc-, ritm-, tuŝsenc- (haptik-), kaj distanctaksadkapabloj. Lertecludoj preskaŭ ĉiam servas nur por amuzo kaj por la prosperigo de la menciitaj kvalitoj. Ankaŭ apartprenantoj estas mikado kaj darto.

Kelkaj lertecludoj estas precizecsportoj. Jure, tiu ĉi nocio efmazas pli multa ol nur ludo pli multe influata per la ludista kapablo ol hazardaj elementoj - kontraŭe je la Hazardludoj. Laŭ tiu ĉi nocio, ankaŭ ŝako estas lertecludo. La aŭstra financministraro konsideras eĉ briĝon kiel lertecludo..

## Kelkaj lertecludoj 
eta|230px|La globlabirinto kondiĉas finan movlertecon
* Bilardo
* Boŭlso
* Ĉielenhopo
* Darto
* Garomo
* Kaptludo
* Mikado
* Muzikseĝo
* Novuso
* Rulglobeto
* Snukero

Kune kun la kreskanta videoluda diskonigo multe da lecertluda programaro ekestiĝis. Ili estas nomataj platformludoj. Sed tiaj ludoj ofte nur prosperigas la okul-mana kunordigo. La reaga kaj imagema prosperigoj estas pridisputata.

## Fontindikoj 
La germana artikolo

Kategorio:Lertecludoj
Jane Grey

**Jane GREY**  (naskiĝinta en 1537, ekzekutita la 12-an de februaro 1554), konata ankaŭ kiel *naŭtaga reĝino* estis edziniĝonta kun la angla reĝo Eduardo la 6-a, sed subpreme ili edzinigis ŝin kun Guildford Dudley, la filo de duko el Northumberland. Ŝi estis ebla amantino de Thomas Seymour. Jane estis nepino de Mary Tudor, fratino de Henriko la 8-a Tudoro.

Kiam Eduardo la 6-a estis mortanta, duko el Northumberland konvinkigis lin, por ke li ŝanĝu sekvantulecon utile al Jane. Post lia morto Jane estis proklamita kiel reĝino (la geedzeco de Jane kaj Eduardo estis renovigita). Ŝi regis sole 9 tagojn - forpuŝis ŝin Maria la 1-a. Jane kaj Guildfort estis malliberigitaj kaj senkapigitaj.
[eta|maldekstre|Ekzekuto de Jane Grey en [Tower - bildo de Paul Delaroche.]]

Kategorio:Anglaj nobeloj
Kategorio:Anglaj reĝoj
Kategorio:Tudoroj
Kategorio:Anglikanoj
Kategorio:Ekzekutitoj per senkapigo
Duck Soup

***Duck Soup*** (anglalingve por "Anasa Supo", slango por "facile farita") estas 1933-jara ĥaose komedia filmo verkita de Bert Kalmar, Harry Ruby, Arthur Sheekman, kaj Nat Perrin kaj direktita de Leo McCarey. Aktoris en la filmo estis la "kvar Fratoj Marx" (Groucho, Harpo, Chico, kaj Zeppo) kun Margaret Dumont, Raquel Torres, kaj Louis Calhern. Ĝi estis la lasta filmo de la Fratoj Marx kun Zeppo.

Kategorio:Filmoj aperintaj en 1933
Kategorio:Usonaj komediaj filmoj
Kategorio:Muzikalaj filmoj
Kategorio:Anglalingvaj filmoj
FIDE

La **FIDE** (, esp: **Internacia Federacio de Ŝako** aŭ simple **internacia ŝakasocio**) estas la tegmenta organizaĵo de la naciaj ŝakasocioj.

## Historio 
La **FIDE** fondiĝis je la 20-a de julio 1924 en Parizo. La delegitoj de 14 naciaj asocioj antaŭe difinis la bazajn regulojn kaj formis komitaton, kiu ellaboru la statutojn. En la komitato estis:
* la prezidento d-ro Alexander Rueb el Nederlando
* la sekretario Leonard Percy Rees el Anglio
* la kasisto A. Nicolet el Svislando
La 14 landoj estis Argentino, Belgio, Anglio, Francio, Italio, Jugoslavio, Kanado, Nederlando, Pollando, Rumanio, Svislando, Hispanio, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.

Ĝian unua delegitan jarkunvenon post la fondiĝo FIDE havis okaze de internacia ŝakturniro de Ŝaksocieto Zuriko la postan jaron en Zuriko.

La **FIDE** ekde tiam determinas la regulojn de ŝako. Ĝi krome donas la titolojn grandmajstro, internacia majstro, FIDE-majstro kaj kandidata majstro por ambaŭ seksoj. Ekde 1970 ĝi kalkulas la oficialan ELO-mondrangliston.

La devizo de FIDE estas *Gens una sumus* (latina, Ni estas unu familio).

Ekde la jaro 1927 **FIDE** ankaŭ aranĝis la ŝakolimpikojn kaj ekde 1946 ĝi organizas la oficialajn Monda Ŝaka Ĉampionumon. Antaŭe ĝi dufoje aranĝis la amatoran ŝakmondĉampionadon, la venkintoj estis Hermanis Matisons (Parizo 1924) kaj Max Euwe (hago 1928).

La transpreno de la aranĝo de la mondĉampionado eblis nur post la 2-a mondmilito pro 2 kialoj:
# la tiama mondmajstro Alexander Aljechin mortis. Li dum sia regado ne estas interesita doni sian titolon al FIDE.
# la aliĝo de la tre potenca sovetunia ŝakasocio al FIDE en la jaro 1945.
La forta sovetunia ŝakasocio donis la necesan stabilecon por aranĝi la longajn kvalifikajn turnirojn kaj la mondĉampionadon. Post la disfalo de la sovetunio FIDE perdis fortan partneron kaj ekhavis malfacilaĵojn organizi la mondĉampionadon. Kvereloj kun la 13-an ŝakmondĉampiono Garri Kasparov kaŭzis, ke li retiris el FIDE (1993) kaj formis la PCA - Professional Chess Association (profesia ŝaka asocio). Dum 13 jaroj nun estis ĉiam du mondĉampionoj samtempe. Fine 2006 la maĉo inter Kramnik kaj Topalov reunuigis la du asociojn.

## Listo de la FIDE-Prezidentoj 
## Vidu ankaŭ 
* Internacia Tago de Ŝako

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* 

## Referencoj 
Kategorio:Ŝako
Kategorio:Ŝakhistorio
Kategorio:Historio de ŝako
Judith von Schweinfurt

**Judith von Schweinfurt**, (ĉeĥe *Guta nebo Jitka ze Svinibrodu*), naskiĝis antaŭ j. 1003, mortis la 2-an de aŭgusto 1058, ĉeĥa princino, edzino de Břetislav la 1-a, filino de Henriko la 1-a, margrafo de Nordgau el la gento Babenberg.

Pri ŝia infanaĝo ni scias nenion. Post la morto de ŝia patro en la jaro 1017 ŝi estis edukata en la familia monaĥejo en Schweinfurt. En la jaro 1021 forkondukis ŝin perforte Břetislav la 1-a, posta ĉeĥa princo. En la jaro 1029 en Olomouc ŝi edziniĝis al li. Dum sekvantaj jaroj venis kvin filoj:
* Spytihněv la 2-a
* Vratislav la 2-a
* Konrado la 1-a (*Konrád Brněnský*)
* Oto (*Ota Olomoucký*) kaj
* Jaromír, posta episkopo.

Post la morto de Břetislav la 1-a Guta estis forpelita de sia ekreganta filo Spytihněv. La reston de sia vivo ŝi pasigis ekzile en Hungario. Ŝi mortis la 2-an de aŭgusto 1058. Ŝi estas entombigita en la templo de s. Vito en Praga burgo.

Laŭ legendo, Judith von Schweinfurt edziniĝis en Hungario al Petro Orseolo. Tiu tamen mortis jam 1046.

## Fontoj 
* Hora, Petr.: Toulky českou minulostí I., 1985
* Čornej, Petr: Evropa králů a císařů

## Eksteraj ligiloj 
* životopisyonline (en la ĉeĥa) 

Kategorio:Ĉeĥaj nobeloj
⚭Judit
Kaŝpafisto

eta
**Kaŝpafisto** (aŭ *cel-pafisto*, *snajpero*) estas altkvalite trejnita *precizpafisto* kiu kaŝas sin proksime al la kontraŭuloj kaj pafas sur ilin el sia kaŝejo. Kaŝpafisto pafas de distanco de 90 ĝis 2500 metroj, plej ofte de distanco de 600 ĝis 800 metroj.

**Precizpafisto** estas ajna pafisto, kiu pafas per precizpafilo, do per aparta speco de pafilo taŭga por precize trafi la celon, ekzemple cellorna pafilo.

## Notoj 
Kategorio:Militistoj
*
Cellorno

**Cellorno** estas lorno, en kies optikon oni integris celinstalaĵon. Cellorno estas uzata ĉe mezuraparatoj (ekz. teodolito) aŭ ĉe pafiloj por pli preciza celado.

La karakterizaj proprecoj de la cellorno estas la grandigokapablaeco kaj la diametro de la lenso. Oni plej ofte uzas la cellornojn de tipo de 3–9×40. Tiam la minimuma grandigo estas 3-obla, la maksimuma 9-obla kaj la lensoj havas la diametron de 40 mm.

Por markigo de la celo la diversaj fabrikantoj uzas aliajn solvojn. Ĝenerale markas la celon kunkondukaj linioj.

Kategorio:Optiko
Kategorio:Armiloj
Parodimeso

**Parodimeso** estas flanka ĝenro de la meso, je kiu plurvoĉa komponaĵo, ekz. sankta moteto aŭ profana kanzono, estas parodiata.

## Parodimanieroj 
Oni povas parodii la komponaĵon, sur kiu baziĝas parodimeso, diversmaniere:
* transpreni la originalon senŝanĝe;
* transpreni la originalon kaj suplementi kromajn voĉojn;
* transpreni ne ĉiujn voĉojn de la originalo kaj libere komponi al la restantaj kromajn voĉojn;
* suplementi la originalon per libere komponitaj enmetaĵoj;
* uzi nur la komencon de la originalo – per kio povas ekesti muzika ciklo.

## Origino 
Jam je la pli frue ekzistantaj firmkantaj mesoj kun fremdtenoro kaj kanzonmesoj oni parodiis jam ekzistajn komponaĵojn. Je tio parodio tamen limiĝis je unu voĉo. La diskanto-tenormeso plivastigis la parodiprocedon sur du voĉojn, je kio la originaloj jam povus deveni de plurvoĉa komponaĵo. Je la parodimeso kiel logika daŭrigo finfine oni parodias la tutan komponaĵon.

## Florepoko kaj malpermeso 
Parodimeso estas tipa ĝenro de la renesanco. Ekestinte el antaŭantaj ĝenroj de la 15-a jarcento, la parodimeso havis sian florepokon en la kvara epoko de la franc-flandra skolo. La Koncilio de Trento malpermesis la parodimeson kaj ĉiujn aliajn parodiojn de profanaj melodioj en sakrala muziko. Tamen oni atentis ĉi tiun malpermeson nur limigite.

## Vidu ankaŭ 
* Renesanca muziko

Kategorio:Renesanca muziko
Kategorio:Muzikaj ĝenroj
Pentolito

**Pentolito** estas tre eksplodema materialo, uzita en la armeo kaj por civilaj celoj.

La militista pentolito enhavas miksaĵon de 50% PETN kaj 50% TNT. La civila pentolito iam entenis pli malgrandan procenton da PETN. La civila pentolito havis eksplodan rapidon de ĉ. 7.800 metroj per sekundoj.

## Ekstera ligilo
* aldonaj informoj
PETN

La **pentaeritrit-tetranitrato** (aŭ alinome *PETN*, *pentrito* aŭ *nitropento*) estas eksplodema azotacida estero, kiun oni uzas en larĝa tereno en industrio kaj armeo.

Ĝi estas blanka, kristala en pura stato, samtempe la plej eksplodema eksplodaĵo. Oni uzas ĝin en detonatoroj (kiel sekundara plenigaĵo), en plastaj eksplodaĵoj (ekz: semtekso), malgrand-kalibraj pafaĵoj kaj fuzeo), sed ĝi estas ankaŭ vejnolarĝiga medikamento (kontraŭ kormalsanoj).

## Proprecoj 
Eksploda raido estas 8400&nbsp;m/s (okaze de denseco de 1,7 g/cm3). Oni povas produkti ĝin el pentaeritrito. Oni esterizas ĝin per sulfura acido kaj poste per azota acido aŭ estigas azotacidan esteron direkte per densa azota kaj sulfura acidoj (nitriga miksaĵo):

C(CH2OH)4 + 4 HNO3 → C(CH2ONO2)4 + 4 H2O

La finprodukto estas stabila, se ĝi estas tute senacida, okaze de acidrestaĵoj, ĝi iĝas nestabila. Tiukaze, ties malkonstruado povas daŭri ĝis eksplodo.

## Historio 
La nitropentaton unuafoje produktis Tollens kaj Wiegand per nitratigo de la pentaeritrito, en 1891. Ili patentigis ĝin en 1912, la industria produktado komenciĝis en Germanio, ekde 1926.

Kategorio:Eksplodaĵoj
Kategorio:Esteroj
Simo Häyhä

**Simo HÄYHÄ** (la 17-a de decembro 1905 – 1-an de aprilo 2002), kromnomata ankaŭ **Blanka morto** (), estis finna soldato, kiu dum Vintra milito agadis kiel kaŝpafisto. Li estas ĝenerale konsiderata kiel la plej sukcesa kaŝpafisto de ĉiuj tempoj. Agnoskataj internaciaj statistikoj de kaŝpafistoj aljuĝas al li absolutan rekordon en nombro de mortigitaj malamikoj, kiu faras proksimume 505 ruĝarmeanojn.

Simo Häyhä naskiĝis en malgranda urbeto Rautjärvi.

Kategorio:Finnaj soldatoj
Kategorio:Snajperoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 17-an de decembro
Kategorio:Mortintoj la 1-an de aprilo
Sanao

eta|Konstruaĵoj en la malnova urbo montrantaj lokan arkitekturon
eta|200ra|maldekstra|1 000 jaroj malnova Bab Al-Yemen (Pordego de Jemeno) ĉe la centro de la malnova urbo
200ra|maldekstra|eta|Domoj en la historia urbocentro de Sanao
[eta|maldekstra|200ra|La rezidejo de la [imamo *Jahja* proksime de Sanao]]
**Sanao** ( [Ṣanaʿāʾ] - estas la ĉefurbo de Jemeno. Sanao estas la politika, ekonomia kaj kultura centro de la lando.

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Geografio 
La urbo situas  metrojn super la marnivelo okcidente de la monto *Nokum*, 320 kilometrojn norde de la havena urbo Adeno.

## Kulturo kaj vidindaĵoj 
Sanao estas mondfama pro sia unika arkitekturo. En la eksa palaco de la imamo nuntempe troviĝas la nacia muzeo pri jemena historio. La historia urbocentro http://www.alovelyworld.com/webyemen/htmgb/yem012.htm  estas ĉirkaŭita de remparo, interrompita de sep urbaj pordegoj. La urbocentro konsistas el miloj da turaj domoj de ĝis ok etaĝoj el sabla argilo, kiuj ĉiuj konstruiĝis antaŭ pluraj jarcentoj.

La unika urbocentro dum la jaro 1988 deklariĝis Monda Kultura Heredaĵo de UNESKO kaj sekve amplekse restaŭriĝis. La projekto pri restaŭriĝo mem dum la jaro 1995 ricevis la arkitekturan premion *Aga Khan*. Centre de la urbo ekzistas pluraj muzeoj kaj grandan bazaron, kie vendiĝas interalie juveloj kaj artaĵoj el arĝento, vestaĵoj kaj tukoj el silko, produktoj el ledo kaj tapiŝoj.

### Araba kultura ĉefurbo 2004 
Dum la jaro 2004 Sanao estis *araba kultura ĉefurbo*http://www.sanaa2004.net. Kadre de ties programo ne nur prezentiĝis la landa kulturo el la prahistoria, islama kaj juda historio kaj la nuntempo, sed ankaŭ venis kaj prezentiĝis elstaraj gastoj el eŭropaj kaj aliaj aziaj kulturoj. Ekzemple gastis kaj prelegis la germana romanverkisto Günter Grass, kaj la Eŭropa Filharmonio el la urbo Magdeburg dum februaro en la historia urbocentro donis subĉielan koncerton de klasika germandevena muziko de la verkistoj Ludwig van Beethoven, Johannes Brahms kaj Wolfgang Amadeus Mozart. Entute temis pri la unua koncerto de filharmonia orkestro en Jemeno.

## Ekonomio kaj infrastrukturo 
La urbo estas la plej grava ekonomia centro de la lando. Gravas fabrikado de vestaĵoj kaj ĉiuspecaj metiejoj. Agrikulture en la ĉirkaŭa regiono aparte gravas la kultivado de diversaj fruktoj.

### Trafiko 
Por la publika transporto preskaŭ ekskluzive uziĝas dizelmotoraj aŭtobusoj. La urbo havas internacian flughavenon.

### Eduko 
La universitato de Sanao fondiĝis dum la jaro 1970.250ra|eta|maldekstra|

## Eksteraj ligiloj 
* Sanaano - unu jaron en Jemeno  
* Profesia fotogalerio 
* Grupo Sanao de la Germana Arkeologia Instituto  
* Monda Kulturheredaĵo Sanao  

Kategorio:Ĉefurboj de Azio
Kategorio:Urboj de Jemeno
Kategorio:Milionurboj
Statuso

**Statuso** estas la leĝa aŭ socia stato de persono, organizaĵo ks. En medicina lingvaĵo ankaŭ povas temi pri la stato de klinika ekzamenado de homo (kvankam la vorto "stato" en tia situacio principe sufiĉas).

Jen kelkaj ekzemploj:

* **Socia statuso** preskribas la socian pozicion kiun individuo okupas ene de socio aŭ en socia grupo
* **Konserva statuso**
* **Statusa simbolo**
* **Diplomatia statuso**

Kategorio:Juro
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Medicina terminologio
Stato

**Stato** laŭ PIV estas
# maniero, en kiu eventuale staras afero (vidu ankaŭ la vorton situacio),
# maniero de ies ekzisto, kiel ĝin difinas la cirkonstancoj, vidu la lastan punkton!
# en kemio, ĉiu el la tri manieroj, kiel prezentas sin la materio - solida, likva kaj gasa **stato de materio**.

Sume do temas pri la tuto de ĉiuj ecoj, kiuj necesas por diferencigo de observata objekto kontraste al aliaj objektoj.

Detale la vorto signifas:
* en la fako fiziko, la nemiskompreneblan priskribon de fizika sistemo (en kvantuma mekaniko la termino havas specifan signifon de **kvantumstato**),
* en la scienco pri materioj,
** kaj aparte en la subfako termodinamiko la indikoj pri ĉiuj **stato-funkcioj**,
** kaj la fazon de materio - do solida, likva aŭ gasa stato,
* en la fako informadiko, la nunajn valorojn stokitajn en difinita kvanto da variabloj,
* en elektroteĥniko, la ŝaltostaton de komponantoj, maŝinoj kaj maŝinaroj,
* en psikologio kaj psikoterapio, la gradon de esprimiĝo de persona karakterizaĵo en difinita momento (angle *state*) kontraste al tempe relative stabilaj personaj trajtoj (angle *trait*),
* en la fako medicino kaj la medicina dokumentado, la nocion "stato post...", kiu ĝenerale celas la estaĵon post certa malsano, akcidento, operacio aŭ alia terapia traktado, kiu ne nepre devas interrespondi al nunaj simptomoj de la paciento, sed tamen estas menciinda,
* en komerco, la staton de vendado de komerca objekto.
* en sociologio au historio: laŭ NPIV "la Tria stato (nek nobelaro nek pastraro)". Vidu ankaŭ:
** Tria Stato
** Ĝeneralaj Statoj
** Francaj Ĝeneralaj Statoj
** Imperiaj statoj
** Socia klaso

## Proverboj 
Ekzistas pluraj (6) proverboj pri stato en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:

* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Fiziko
Kategorio:Kemio
Kategorio:Elektroniko
Kategorio:Elektrotekniko
Kategorio:Informadiko
Kategorio:Psikologio
Kategorio:Medicina terminologio
Henri-Benjamin Constant de Rebeque

**Henri-Benjamin Constant de Rebeque**, naskita la  en Lausanne, mortinta la  en Parizo, estis franca-svisa politikisto kaj verkisto.eta|180ra|Tombo de Henri-Benjamin Constant de RebequeLi estis sepultita en la tombejo *Père Lachaise* en Parizo.

Sur **Vikifonto** legeblas verkoj de  (en la franca lingvo).

Kategorio:Svisaj verkistoj
Kategorio:Svisaj politikistoj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Francaj politikistoj
Benjamin Constant (apartigilo)

La nomo **Benjamin Constant** povas rilati al:

* Henri-Benjamin Constant de Rebeque – svisa politika verkisto de la 18-a jarcento
* Benjamin Constant Botelho de Magalhães – brazila politikisto de la 19-a jarcento
* Benjamin Constant (Amazonio) – brazila municipo en subŝtato Amazono
Benjamin Constant (Amazonio)

**Benjamin Constant** estas municipo de la brazila subŝtato Amazonio, kiu taksis 33.411 enloĝantojn en 2010 .

Ĝi fondiĝis en 1898 kaj estis nomita laŭ Benjamin Constant Botelho de Magalhães (1833-1891), proklaminto de la respubliko Brazilo.

Benjamin Constant situas proksime de la landlimo al Peruo, ĉe rivero Javari.

## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Amazonio

## Eksteraj ligiloj 
*  Virtuala Biblioteko

## Referencoj 
Kategorio:Municipoj de Amazonio
Kategorio:Amazonio (ŝtato)
Kategorio:Urboj de Brazilo
Mutiny on the Bounty (filmo de 1935)

***Mutiny on the Bounty*** (anglalingve por "Ribelo sur la ŝipo Bounty") estas filmo el la jaro 1935 kun la steluloj Charles Laughton kaj Clark Gable, bazita sur la romano de Charles Nordhoff kaj James Norman Hall de la sama nomo, pri la reala historia ribelo sur HMAV Bounty de Fletcher Christian kontraŭ la kapitano de la ŝipo, William Bligh.

La filmo estis furorfilmo de tiam, kaj restas klasikaĵo ĝis hodiaŭ, malgraŭ iuj neveraĵoj. La filmo estis refarita plurfoje.
eta|meza|Afiŝo pri la filmo
eta|meza|Fragmento de la filmo

Kategorio:Filmoj aperintaj en 1935
Kategorio:Filmoj adaptitaj de libroj
Kategorio:Filmoj laŭ veraj faktoj
Kategorio:Dramaj filmoj
Kategorio:Akademia Premio por plej bona filmo
Pacsa

**Pacsa** [paĉa] estas urbo en Hungario en regiono Okcidenta Transdanubio, en departemento Zala, en Distrikto Zalaegerszeg.

## Situo 
Pacsa situas en valo de kanalo Principális, laŭ ĉefvojo Balatono-Rédics-Slovenio, la fervojo inter Nagykanizsa-Szombathely estas iomete for. Zalaegerszeg troviĝas 28, Nagykanizsa 31, Zalalövő 49, Szombathely 78, Budapeŝto 197 km.

## Historio 
La unua mencio okazis en 1226. La turkoj okupis la tutan ĉirkaŭaĵon en la 16-a jarcento. Post la Aŭstra-hungara interkonsento la komunumo iĝis distriktejo kaj fervojo ekfunkciis en la proksimeco. En 1945 oni disdonis parcelojn el la grandbieno al la malriĉaj kamparanoj. La iama grandvilaĝo urbiĝis en 2009.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Johano Baptisto (Pacsa)
* kapelo
* fiŝkaptista lago

## Famaj nomportantoj 
* Attila Pacsay

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* distancoj

Kategorio:Pacsa
Vonyarcvashegy

**Vonyarcvashegy** (vonjarcvaŝhedj) estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono Okcidenta Transdanubio, en departemento Zala, en Distrikto Keszthely. Vashegy signifas feromonto.

## Bazaj informoj 
* Areo: 14 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 1900
* Poŝtkodo: 8314
* Telefonprefikso: 83

## Situo 
La grandvilaĝo situas inter monto Keszthelyi kaj norda bordo de Balatono, laŭ ĉefvojo Balatonalmádi-Keszthely kaj fervojo Tapolca-Keszthely, la lasta estas proksime.

## Historio 
Dum la hungara historio tie estis 2 vilaĝoj: Vonyarc kaj Vashegy, kiuj unuiĝis en 1850. Vonyarc estas menciita unuafoje en 1335. La turkoj faris senhoma la vilaĝon. Vashegy formiĝis post la turkoj, la unua mencio okazis en 1689. Vonyarcvashegy iĝis grandvilaĝo en 1960, krome estas vinvilaĝo. La komunumo prosperas el vinkulturo kaj fremdultrafiko.

## Vidindaĵoj 
Vidindaĵoj estas elvidejo nomata pri Pál Kitaibel, Kapelo Sankta Mikaelo (Vonyarcvashegy) sur monteto Sankta Miĥaelo, krome en Vonyarc kaj en Vashegy troviĝas apartaj kapeloj.

## Famuloj 
En Vonyarcvashegy mortis historiisto Béla Iványi.
eta|maldekstra|Kapelo en Vonyarcvashegy
eta|Elvidejo nomata Kitaibel en Vonyarcvashegy

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Nagyigmánd

**Nagyigmánd** (nadjigmAnd) estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono **Norda** Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en subregiono de Komárom. Nagy signifas: granda.
eta|Kalvinana preĝejo de Nagyigmánd

## Bazaj informoj 
* Areo: 51 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 3100
* Poŝtkodo: 2942
* Telefonprefikso: 34

## Situo 
Nagyigmánd situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Székesfehérvár-Komárom. Aŭtoŝoseo M1 inter Budapeŝto-Vieno estas ne tro for, en la sama direkto biciklovojo preteriras. Győr troviĝas 35&nbsp;km-ojn.

## Historio 
La komunumo estas menciita unuafoje en 1233, kiun la tataroj en 1242, la turkoj en la 16-a jarcento faris senhoma, fine la francoj detruis la vilaĝon en 1809. La katolika paroĥo en 1749, la baroka romkatolika preĝejo omaĝe al Sankta Miĥaelo en 1777, la kalvinana preĝejo kun 39 m-ojn alta turo en 1889 konstruiĝis. En 1863 apud la vilaĝo oni fosis puton, kies akvo kaŭzis lakson por homoj kaj por bestoj. Post la ekzameno oni konstatis kuracan trinkakvon, kiu faris tutlande fama la komunumon. En 1944 la judoj estis deportitaj, en 1945 la Ruĝa Armeo sieĝis la setlejon dum 10 tagoj, kiu tute ruiniĝis. Oni malpermesis la vendadon de kuracakvo depost 1988, ĉar la agrokulturado venenis la akvon.

## Vidindaĵoj 
* nobeldomo Thaly (tali)
* Preĝejo Sankta Mikaelo (Nagyigmánd)
* Kalvinana preĝejo (Nagyigmánd)

## Famuloj 
En Nagyigmánd naskiĝis József Pápay (lingvisto).

## Ĝemelkomunumoj 
* Hausleiten, Aŭstrio
* Nesvady, Slovakio

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Vanoise Express

eta|180ra|La stacidomo de la Vanoise Express, flanko La Plagne
eta|180ra|Vanoise Express, vido de Peisey-Vallandry

**Vanoise Express** aŭ **Vanoise-ekspreso** estas du telferoj sendependaj kaj paralelaj, kiuj ligas ekde decembro 2003 la skiejojn de Les Arcs kaj de La Plagne inter Les Coches (1548 m) kaj Peisey (1612 m).

Ĉiu duetaĝa telfera ĉelo veturigas 200 personojn plus kondukiston. La vojaĝo daŭras 3 minutojn kaj 50 sekundojn. Ĝi estas la plej granda telfero en la mondo.

La ligo inter tiuj du skiejoj estas la bazo de la granda skiejo Paradiski, la tria plej granda post Les Trois Vallées kaj Portes du Soleil.
La ĉefa eco estas du stacioj ĉe preskaŭ sama alto kaj longeco de 1824 m je 380 m super la valo. La telfero atingas 45 kilometrojn hore kaj povas transporti ĝis 2000 personojn hore.

La kosto estis 16,5 milionoj da eŭroj.

Pro difekto de la kablo la Vanoise Express ne funkciis dum la skisezono 2007/2008.

## Vidu ankaŭ 
* Funikularo Les Arcs' express
* Listo de telferoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.funivie.org/pagine/speciali/vanoise_express/  bildoj pri Vanoise Express

Kategorio:Savoie
Kategorio:Aertelferoj en Francio
Gyenesdiás

**Gyenesdiás** (djeneŝdiAŝ) kun titolo vinvilaĝo estas grandvilaĝo en Hungario en regiono Okcidenta Transdanubio, en departemento Zala, Distrikto Keszthely, laŭ la Balatono.
eta|maldekstra|

## Bazaj informoj 
* Areo: 19 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 2900
* Poŝtkodo: 8315
* Telefonprefikso: 83

## Geografio 
Gyenesdiás situas inter monto Keszthelyi kaj norda bordo de Balatono, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Balatonalmádi-Keszthely. La lasta urbo troviĝas 4 km-ojn.
eta|
eta|

## Historio 
La komunumo estis loĝata jam dum la neolitiko, poste romianoj kaj avaroj vivis tie. Dum la hungara historio tie estis 3 vilaĝoj: Falud (kie estis preĝejo laŭ la unua mencio en 1333), Gyenes kaj Diás. La turkoj faris senhoma la vilaĝojn. En 1840 la lastaj 2 unuiĝis. La grandvilaĝo prosperas el la ĉebalatona fremdultafiko kaj el vinkulturo. Gyenesdiás estas vinvilaĝo.

## Vidindaĵoj 
* Kapelo Helena de Konstantinopolo (Gyenesdiás) de 1826
* strando

## Famuloj 
En Gyenesdiás mortis poeto István Jánosy.

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Tát

**Tát** (tAt) estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono *Norda* Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en subregiono de Esztergom.

## Situo 
Tát situas sur ebenaĵo, la Danubo preterfluas, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Budapeŝto-Nyergesújfalu. Dorog, Tokod, Nyergesújfalu kaj Esztergom estas proksime. Budapeŝto troviĝas 45 km.

## Historio 
La komunumo estis loĝata jam dum la neolitiko, kuprepoko kaj bronzepoko.

De la historio de Panonio oni scias, ke ĉi tiu teritorio estis loĝata ankaŭ en la tempoj de Romia Imperio kaj tio de Arpadoj. La strato al Aquincum disbranĉiĝis ĉi tie en la direkton de nuna Esztergom ĉe la Danubo kaj en la direkton de nuna Dorog tra la montaro Pilis.

Tát estas menciita unuafoje en 1146, en la diplomoj laŭ la plej novaj esploroj, sed la nuna loĝantaro datigas la fundon de sia vilaĝo en la jaron 1181. Tiam donacis reĝo Béla la 3-a la vilaĝon al la ordeno de kavaliroj de Sankta Johano. Sur la loko de nuna preĝejo staris tiama diservejo, kiu foje servis ankaŭ kiel malsanulejo. Pli malfrue la episkopo de Veszprém volis akiri la teritorion for de la kavaliroj. Eĉ popo Bonifaco la 8-a juĝis en tiu afero. Ĉefepiskopo Nikolao ĉirkaŭiris la limojn en 1356. Dum la regado de reĝo Zigismundo la bienon de ordeno de kavaliroj ricevis profanaj pastroj, kal pli frue estiĝis posedanto la kapitulo de Esztergom. Kvankam post 1500 la vilaĝo komencis detruiĝi, tamen la turkoj en 1570 listigis ĝin ankoraŭ kun 10 domoj.

Apud la vilaĝo okazis granda batalo, la Habsburgoj venkis la turkojn en 1685, sekve la regiono liberiĝis de la turkoj. Poste alvenis ŝvaboj kaj aŭstroj.

Tát urbiĝis en 2013. Nun en la urbo aŭtonomio de germanoj funkcias.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Ĉiuj Sanktuloj (Tát)

## Ĝemelkomunumoj 
*  Obid, Slovakio
*  Buseck, Germanio
*  Molln, Aŭstrio
*  Căpleni, Rumanio

Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Tát
eta|maldekstre|Preĝejo en Tát
Tokod

**Tokod** estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono Meza Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en Distrikto Esztergom.
eta|maldekstre|Preĝejo en Tokod

## Bazaj informoj 
* Areo: 15 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 4300
* Poŝtkodo: 2531
* Telefonprefikso: 33

## Situo 
Tokod situas sur ebenaĵo kaj sur mildaj deklivoj, la Danubo estas proksime, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Budapeŝto-Nyergesújfalu. Dorog kaj Esztergom estas proksime.

## Historio 
Oni trovis terfortikaĵon el la bronzepoko kaj diversajn objektojn de la romianoj. La komunumo estas menciita unuafoje en 1181, kiun la tataroj en 1242, la turkoj en la 16-a jarcento faris senhoma. En la 19-a jarcento minado de terkarbo kaj kalkoŝtono komenciĝis. En 1892 vitrofabriko ekfunkciis. Tokodaltáró disiĝis kaj sendependiĝis en 1999.
eta|Panoramo al Tokod

## Vidindaĵoj 
* baroka romkatolika Preĝejo de Marteno de Tours (Tokod)
* ronda katolika kapelo el la 19-a jarcento

## Famaj nomportantoj 
* mineralogo László Tokody
* operkantisto Ilona Tokody

## Ĝemelkomunumo 
*  Merești, Rumanio

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Gusztáv Károly Mailáth

**MAILÁTH Gusztáv Károly** (naskiĝis en Bakóca la 24-an de septembro 1864, mortis en Budapeŝto la 18-an de marto 1940) estis grafo, esperantisto kaj inter 1897 kaj 1936 romkatolika episkopo de Transilvanio.

## Biografio 
Li studis juron en Strasburgo, poste en Budapeŝto kaj Vieno teologion. Pli malfrue li estis inspektisto en pastroedukejo de Esztergom, vicparoĥestro en Komárom. En 1897 oni nomumis lin episkopo de Transilvanio. Li faris multe por fondado kaj evoluigo de lernejoj kaj kulturaj institutoj. En 1936 pro sanaj kialoj li retiriĝis el sia episkopa ofico, ricevis titolon de ĉefepiskopo kaj loksidiĝis en Budapeŝto.

En 1924 li donis al pastro Andreo Cseh libertempon por tute dediĉi sin al la disvastigo de Esperanto. Interalie li ankaŭ estis la protektanto de la Mondjunularo Katolika, en la 1930-aj jaroj ankoraŭ aktiva en 23 landoj, kvankam ĝi jam estis persekutita en pluraj faŝismaj reĝimoj de la epoko, antaŭ ĉio en nazia Germanio.

## Bibliografio 
* Bíró Vencel: Székhelyi gr. M. G. K. erdélyi püspök (Kolozsvár, 1940).

## Eksteraj ligiloj 
* Diocezo de Alba Iulia

Kategorio:Hungaraj grafoj
Kategorio:Hungaraj episkopoj
Kategorio:Katolikaj episkopoj de Transilvanio
Ignác Batthyány

**BATTHYÁNY Ignác**, grafo (batiani) estis rom-katolika pastro, episkopo de Transilvanio, eklezihistoriisto naskiĝinta en Németújvár la 30-an de junio 1741 kaj mortinta en Alba Iulia la 17-an de novembro 1798.

## Biografio 
Ignác Batthyány studis en Nagyszombat, Graz, Romo. Li fariĝis en 1760 abato en Ják, en 1767 kanoniko de Eger, en 1773 grandpreposto samloke, ekde 28-a de aŭgusto 1780 episkopo de Transilvanio. Dum siaj studoj en Romo li konatiĝis kun la materialo de biblioteko kaj arkivejo de Vatikano. Siajn historiajn studojn li daŭrigis ankaŭ post sia hejmeniro. Kun sia 18.000-voluma biblioteko li kreis la bazon de Biblioteko Batthyaneum en Alba Iulia (Gyulafehérvár). Samloke li estigis ankaŭ astronomejon sub gvido de Antal Mártonffi. Li publikigis plurajn gravajn historiajn fontojn.

## Ĉefaj verkoj 
* *Leges ecclesiasticae regni Hungariae...* (I–III. Albae Carolinae – Claudiopoli, 1785-1827).

## Eksteraj ligiloj 
* Diocezo de Alba Iuliahttp://www.gcatholic.com/dioceses/diocese/alba1.htm

## Bibliografio 
* Zelliger Alajos: Egyházi írók csarnoka (Nagyszombat, 1893);
* Baráth Béla: A B. I.-féle akadémiai tervezet (Erdélyi Múz., 1934);
* Bíró Vencel: gr. B. I. (Erdélyi Múz., 1941. 1–2. sz.).

## Fontoj 
* Magyar Életrajzi Lexikon
* Katolikus Lexikon

Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj abatoj
Kategorio:Hungaraj kanonikoj
Kategorio:Hungaraj prepostoj
Kategorio:Hungaraj episkopoj
Kategorio:Hungaraj eklezihistoriistoj
Kategorio:Hungaraj grafoj
Kategorio:Katolikaj episkopoj de Transilvanio
Saul Alinsky

**Saul David ALINSKY** (n. la 30-an de januaro 1909 en Ĉikago, Ilinojo - m. la 12-an de junio 1972 en Karmelo-ĉe-la-Maro, Kalifornio) estas konsiderata la patro de t.n. "komunuma organizado" en Usono. Dum la 1930-aj jaroj, Alinsky "organizis" la kvartalon *Back of the Yards* (Malantaŭo de la Kortoj) en Chicago, kiun famigis la romano de Upton Sinclair, *La Ĝangalo*, pri la teruraj laborkondiĉoj en viando-produkta firmao. Dum la "organizado" de alia kvartalo, *Woodlawn*, li fondis Fondaĵon por Industriaj Areoj (), kiu trejnis maldekstrulan aktivularon kaj partoprenis en starigo de "komunumaj organizaĵoj" tra Usono. En sia lasta libro *Rules for Radicals* (Reguloj por Radikaluloj), eldonita unu jaron antaŭ lia morto, Alinsky pritraktis la maldekstrulan generacion de 1960-aj jaroj kaj sian vidpunkton pri tio, kiel organiziĝi por akiri potencon.

Alinsky, Saul
Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj

**Reĝlando SHS**, aŭ **Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj** per tiama serbokroata lingvo *Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca* cirile *Краљевина Срба, Хрвата и Словенаца*, slovene *Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev*, estis ŝtato sur Balkano en Sudorienta Eŭropo, kiu ekzistis inter la jaroj 1918 ĝis 1941/1945. Ekde la 3-a de oktobro 1929 la nomo de ŝtato estis **Reĝlando Jugoslavio** (*Краљевина Југославија, Kraljevina Jugoslavija*).

## Administra divido 
Konstitucio de 1921 nuligis dividon de la ŝtato laŭ historiaj regionoj, enkondukante distriktojn.

Listo de distriktoj:
* Banjaluko
* Beogrado
* Bihać
* Bitola
* Cetinjo
* Ĉaĉak
* Ćuprija
* Dubrovnik
* Karlovac
* Kragujevac
* Kruševac
* Ljubljana
* Maribor
* Mostar
* Niŝo
* Novi Sad
* Osijek
* Požarevac
* Priŝtino
* Sarajevo
* Smederevo
* Split
* Skopjo
* Ŝabac
* Ŝtip
* Travnik
* Tuzla
* Užice
* Valjevo
* Vranje
* Vukovar
* Zagrebo
* Zaječar

## Vidu ankaŭ 
* Bosnio kaj Hercegovino
* Duklando Karniolo
* Duklando Stirio
* Hungara reĝlando (Baĉka, okcidenta Banato kaj aliaj historiaj regionoj)
* Dinastio Karađorđević
* Kontraŭslavismo

Serboj, kroatoj kaj slovenoj
Kategorio:Historio de Jugoslavio
Serboj, kroatoj kaj slovenoj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1918
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1929