Danubo

**Danubo** estas la dua plej longa eŭropa rivero (post Volgo) kaj la plej longa en Eŭropa Unio. Ĝia fonto estas en Germanio (ĉe Ingolstadt kaj Regensburg), poste ĝi transiras Aŭstrion (ĉe Linz [Linc] kaj Vieno, Viena Pordo), Slovakion (ĉe Bratislavo), kaj Hungarion (Budapeŝto), kaj Kroation (Vukovar). Poste ĝi fluas tra Serbio (ĉe Beogrado). La rivero estas la landlimo inter Rumanio norde kaj Bulgario sude. Jen ĝi eniras en Rumanion, tie ĝi estas parto de la ukraina landlimo kaj sin ĵetas en la Nigran Maron pere de granda delto, kiu estas vasta natura protektejo.

Ĝi estas la sola grava eŭropa rivero, kiu fluas de okcidento al oriento. Ĝi fontas en Germanio, en la Nigra Arbaro el kuniĝo de du riveretoj Brigach kaj Breg ĉe Donaueschingen, kaj de tie ĝi fluas 2&nbsp;850&nbsp;km sudorienten al la Nigra Maro. Ĝi trafluas 10 landojn: Rumanio (29,0% de la basena areo), Hungario (11,6%), Serbio (10,2%), Aŭstrio (10,0%), Germanio (7,0%), Bulgario (5,9%), Slovakio (5,9%), Kroatio (4,4%), Ukrainio (3,8%), kaj Moldavio (1,6%). sed la akvokolekta areo tuŝas pliajn 9 landojn.

Ĝi estas ankaŭ la nura rivero en la mondo kiu trapasas kvar tutlandajn ĉefurbojn (Vieno, Bratislavo, Budapeŝto kaj Belgrado), plus trairas proksime de kvina, nome Bukareŝto.

Iam ĝi estis ankaŭ la norda limo de la Romia Imperio.

Ĝi estas grava internacia ŝipvojo kun ĉirkaŭ 2,415 km de riverfluejo navigeblaj. La tutmaso de la liveritaj varoj sur Danubo en 1987 superis 100 milionojn da tunoj. Ekde 1990 la liverado iĝis pli malfacila, ĉar la NATO bomb-detruis 3 pontojn en Serbio. Oni forigis la detruaĵojn tute nur en 2002 (Komisiono de Danubo). La rivero estas ankaŭ grava fonto de energio kaj de trinkebla akvo, spite grandajn problemojn de poluado.

## Nomoj kaj etimologio 
La nomo *Dānuvius* estas supozeble ŝuldo el lingvo de Skitoj, aŭ eble el Gaŭla. Ĝi estas unu el nombraj nomoj por riveroj derivaj el Hindeŭropa vorto **dānu*, ŝajne termino por "rivero", sed eble ankaŭ por praa koncepto pri kosma rivero, kaj de veda riverdiino (*Danu*), eble el radiko **dā* "flui/rapidi, rapida, violenta, nedisciplinita." Aliaj rivernomoj kun sama aŭ simila etimologio estus Don, Donec, Dnepro kaj Dnestro. Dnepro (el praslava Danapir laŭ prigota historiisto Jordanes) kaj Dnestro, el *Danapris* kaj *Danastius*, estas supozeble el lingvo de iranaj Skitoj **Dānu apara* "rivero for" kaj **Dānu nazdya-* "rivero ĉe", respektive.

Danubo estis konata en Latino kiel Danubius, Danuvius, Ister, en Greka kiel Ἴστρος (*Istros*). La nomo por la Daka lingvo kaj Trakoj estis *Donaris*/*Donaris* (el kio Τάναις en Greka, supra Danubo) kaj *Istros* (supra Danubo). Ties Traka-Friga nomo estis *Matoas*, "sortoportanto".
La Greka *Istros* estis ŝuldo el la Traka/Daka signife "forta, rapida", proksima al la sanskrita *iṣiras* "rapida". En Hungario, la ĉardaŝoj estas muzikaj komponoj por danco, kun tre rapida ritmo.

Spite tion ĵus indikitan, menciindas ke la folkloro (nome popolaj muziko kaj danco) estas multe pli universala ol multaj aliaj kulturaj manifestaĵoj. Pro tio ekzistas reciprokaj influoj tre povaj inter la slavaj, hungaraj, ĝermanaj kaj rumanaj popolaj muzikoj kaj dancoj, kaj la similaĵoj estas rilataj sendube al la geografia proksimeco. Tiele, multaj komponistoj germanaj, slavaj aŭ de aliaj naciecoj de landoj tre for de la danubaj landoj, eniris en la popola hungara muziko (se citi ekzemplon) kaj inverse. En tiu senco, estas tre famaj la *Hungaraj Dancoj* de la germana komponisto Brahms kaj la *Ĉardaŝoj* de la itala Vittorio Monti.

Inter la ĉefaj komponistoj naskiĝintaj en la baseno de Danubo oni povas citi la germanojn Johann Pachelbel kaj Richard Strauss; la aŭstrojn Johann Strauss (filo), Franz Schubert kaj Wolfgang Amadeus Mozart kaj la hungarojn Franz Liszt, Béla Bartók kaj Márk Rózsavölgyi, inter aliaj.

*La blua Danubo* estas foje la plej konata valso inter la komponaĵoj de Johann Strauss, kaj ĝi estis muzika peco amplekse uzita en nombraj filmoj, el kiuj menciindas tiu reĝisorita de Stanley Kubrick, nome *2001: A Space Odyssey* (filmo kiu uzas ankaŭ la verkon de Richard Strauss *Tiele parolis Zaratuŝtro* en sia dekomenca sceno), animacia filmo de 1942 de la anaso Daffy Duck (*A Corny Concerto*), japana filmo de la jaro 2000 (*Reala batalo*), en ĉapitro de la televida programo *The Simpsons*, en *La tri musketistoj* (Mickey, Donald, Tribilín aŭ Goofy) de Walt Disney (2004), inter aliaj.

### Kinarto 
Ankaŭ ne ekzistas propra danuba kinarto, sed ja multaj filmoj kies agado okazas en la danubaj landoj kaj kiuj malofte estas tre konataj en pli okcidentaj landoj, krom kelkaj esceptoj, preskaŭ ĉiam pro usonaj holivudaj filmoj kies agado ja okazas ĉe Danubo, kiuj deĉiame havis ioman pli universalajn disvastigon kaj akcepton. Jen malgranda listo de filmoj kun agado okazanta en la danubaj landoj:
[eta|La [Wiener Riesenrad|Granda Rado de la parko Prater en Vieno, kie oni filmis scenon de la fama filmo *La tria viro)*.]]
* *La tria viro*, filmo reĝisorita de Carol Reed en 1949 kaj stelulita de Orson Welles, Joseph Cotten kaj Alida Valli, disvolviĝas en Vieno de la postmilito (Dua Mondmilito). Ĝi akiris Oskar-premion al la plej bonkvalita fotografio kaj estas famaj la scenoj en la spektoradego de la parko Prater (giganta spektoradego kiu estis ĉiam speco de viena simbolo) kaj en la enorma kloaka reto de la urbo. La muzika peco por citro komponita kaj ludita de Anton Karas estas unu de la muzikpecoj plej konataj de ĉiutempa kinarto.
* *En malgranda tendo, granda amo*, germana filmo direktita al juna publiko kies agado okazas en la belegaj pejzaĝoj de la supra baseno de Danubo, en Bavario, kaj kies intrigo temas pri veturado de junulo per kanuo laŭ la riveroj de Bavario kiu finas akompanata de amikino, kunhavante kun tiu la tendon. La belegaj pejzaĝoj de la sudo de Germanio kaj la amafera historio de la intrigo konstituas la centrajn aspektojn de la filmo.
* *Piroŝka*, germana filmo de 1955 kies agado okazas en Hungario de 1925, kies pejzaĝo preskŭ iĝas protagonisto de la historio tra la fervojaj veturoj kiujn faras Andreas, nome germana studento, por renkonti sian fianĉinon (Greta) kiu loĝas en vilaĝo de la hungara ebenaĵo. Piroŝka, la protagonistino, estas la 17-jaraĝa filino de la estro de la trajnstacio en vilaĝo de la *puszta* (*Hódmezövásárhelykutasipuszta*) sude de Budapeŝto, kiun Andreas ekkonis dumveture. La kompleta titolo de la filmo estas *Ich denke oft an Piroschka* (*Mi multe pensas pri Piroŝka*) kaj el tiu oni faris versiojn subtekstigitajn al multaj lingvoj. Reĝisorita de Kurt Hoffmann en 1955, laŭ verko de Hugo Hartung kaj kun muziko de Franz Grothe, estis stelulita de Liselotte Pulver (Piroŝka), Gunnar Möller (Andreas) kaj Wera Frydtberg (Greta).
[eta|dekstre|Pentraĵo de [Franz Xaver Winterhalter: Imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio, alinome Sissi, 1865, tre ligita al la historio de Aŭstri-Hungaria Imperio kaj speciale al ties du ĉefurboj nome Vieno kaj Budapeŝto.]]
* La serio de filmoj pri la fama imperiestrino Sissi, kun Romy Schneider kiel stelulino, kaj kun agadoj en Hungario kaj Aŭstrio ĉirkaŭ la apero de la duobla monarkio de la Aŭstri-Hungaria Imperio.
* *The Sound of Music* (tradukita foje kiel *Ridetoj kaj larmoj* aŭ *La ribelema novicino*) estis muzikalo de Holivudo kiu ricevis la Oskar-premion al la plej bonkvalita filmo en 1965. Estis reĝisorita de Robert Wise, kiu krome ricevis Oskar-premion al la plej bonkvalita reĝisoro pro la menciita filmo. Ĝi estis stelulita de Julie Andrews, Christopher Plummer kaj Eleanor Parker, kaj rakontas historion el realo kun agado en Aŭstrio dum la *Anschluss* nome aneksigo de la lando fare de la Nazia Germanio.
* *La 25a horo* (*La vingt-cinquième heure*), filmo de 1967 de la reĝisoro Henri Verneuil (naskiĝinta en Rodosto, Turkio), estas bazita sur romano de la rumana verkisto C. Virgil Gheorghiu, kun geaktoroj Anthony Quinn, Virna Lisi, Michael Redgrave kaj Alexander Knox, kaj agado en Rumanio dum la Dua Mondmilito, montras tre interesan rigardon al la konfliktoj de la danubaj landoj, plikomplikita pro la antaŭeniro de la trupoj de la Nazia Germanio, kiam tiu okupaciis ĉiujn tiujn landojn. Estas filmo pri kiu apenaŭ oni komentas aktuale, spite la rimarkindan aktualecon de multaj el ties vidpunktoj kaj temoj (la malfido kaj malsimpatio de germanoj al hungaroj (kaj reciproke), de tiuj al rumanoj, de rumanoj al rusoj, de kristanoj ortodoksismaj al judoj kaj reciproke ktp.). Kaj precize tiu fakto, nome klarigo de tiu intencita forgeso: en epoko en kiu oni rigardas antaŭen, nome al la integrigo de la danubaj landoj en la tuteŭropa kadro, refreŝigi la memoron pri tio kio aperas en la fimo, iĝas preskaŭ kontraŭflua. Konklude, tiu filmo tre bone resumas la kulturan kaj politikan komplikecon de la landoj de la baseno de la rivero Danubo.
* *Princesse Marie* estas franca filmo de la jaro 2004, reĝisorita de Benoît Jacquot kun gesteluloj Catherine Deneuve en la rolo de la Princino Maria Bonaparte, familia posteulino de Napoleono Bonaparte, kaj Heinz Bennent, en la rolo de Sigmund Freud. Ĝi rakontas la rilaton de la princino kun Sigmund Freud, kiun ŝi helpis fuĝi kun sia familio el la naziisma persekutado en 1938 en Vieno.
* Nigra kato, blanka kato reĝisorita de Emir Kusturica, pri la vivo de grupo de ciganoj kaj aliaj lokanoj kiuj negocas kaj vivas borde de Danubo. Temas pri tre amuza rigardo al la loka etoso de krimetuloj kaj friponetoj, kun tre agrabla montrado de luma fotarto kaj vibra muziko.
* Underground ankaŭ reĝisorita de Emir Kusturica, kvankam tiu filmo ne tiom centriĝas en Danubo, kelkaj gravaj scenoj okazas ene aŭ sur la bordoj de Danubo fokuse al la gravo de la rivero en la kulturo de la jugoslavoj. Krome la roluloj kantas kanton aluda al Danubo kaj estas diversaj dialogoj kie oni mencias la riveron.

## Faŭno kaj flaŭro 
La Danuba riverbaseno estas hejmo de fiŝaj specioj kiel ezoko, sandro, huĉo, siluro, lojto kaj tinko. Ĝi estas hejmo ankaŭ de granda diverseco de karpoj kaj de acipenseroj, same kiel de salmoj kaj trutoj. Kelkaj specioj de eurihalenaj fiŝoj (de saletaj akvoj), kiel la eŭropa labrako, la mugilo kaj la angilo, loĝas en la Danuba Delto kaj en la malsupra parto de la rivero.

Estas en la baseno gravaj naciaj parkoj, nome 5 en Serbio, 4 en Rumanio, po 3 en Germanio kaj Bulgario, du en Hungario kaj po unu en Aŭstrio, Slovakio, Kroatio kaj Ukrainio.

* Vidu ankaŭ artikolon pri Danuba krestotrituro

Delta del Danubio, Rumanía, 2016-05-28, DD 12.jpg
Donaudelta 1.jpg
P9121512 (29862116765).jpg
Nycticorax nycticorax' AM1 slepowron.jpg
Letea0 cropped.jpg
Pelicani din Delta Dunarii.PNG
Romania - Delta Dunari (3014899219).jpg
P9121535 (29827154596).jpg
Danube Delta Waterway (38171451664).jpg
Channel at Crisan (23996760327).jpg

## Vidu ankaŭ 
lang=eo|eta|420ra|dekstra|
* Danuba kurbiĝo de Schlögen
* Danuba Insulo
* Danuba monarkio
* Danuba Parko
* Danuba-Tisa kanalo
* Danuba Turo
* Danuba Voĉo
* Ponto de Trajano
* Riverdelto de Danubo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Danubo-delto ( WWF )  
* Tutmondaj 200; numero 159 : Danubo-delto ( Nacia Geografia Societo) 
* Denuba panorama projekto  

Dosiero:Danubo_kun_Bisammonto.JPG|Rigardo al Danubo kaj Bisammonto de Klostronovburgo
Dosiero:Shipo sur Danubo.JPG|Ŝipo sur Danubo kun Bisammonto, Aŭstrio
Dosiero:Wachau Spitz.jpg|Ŝipstacio ĉe Spitz [Spic] ĉe Danubo en Wachau [Vaĥaŭ]
Dosiero:Durnstein.jpg|Dürnstein [Dirnstajn] en Wachau, Aŭstrio
Dosiero:Gimnazioshipo.JPG|Gimnazio Bertha von Suttner sur Danubo en Vieno 21-a distrikto
Dosiero:Lernejoshipo.JPG|Lernejoŝipo Bertha von Suttner sur Danubo en Vieno

-
Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Riveroj en Germanio
Kategorio:Riveroj en Baden-Virtembergo
Kategorio:Riveroj en Bavario
Kategorio:Riveroj en Aŭstrio
Kategorio:Riveroj en Slovakio
Kategorio:Riveroj en Hungario
Kategorio:Riveroj en Kroatio
Kategorio:Riveroj en Serbio
Kategorio:Riveroj en Rumanio
Kategorio:Riveroj en Bulgario
Kategorio:Riveroj en Moldavio
Kategorio:Riveroj en Ukrainio
Kategorio:Internaciaj riveroj en Eŭropo
Kategorio:Alfluantoj de la Nigra maro

Kategorio:Landlimo de Hungario kaj Slovakio
Kategorio:Riveroj en Regiono Bratislavo
Kategorio:Riveroj en Regiono Trnava
Kategorio:Riveroj en Regiono Nitra