Rysy

**Rysy** (slovaka elparolo: //, pola elparolo: //) estas monto en la montaro Altaj Tatroj, en la ekstera arko de Karpatoj, ĉe la landlimo inter Pollando kaj Slovakio. Ĝi kulminas je  en Slovakio. Sur ĝia norda deklivo,  alte, troviĝas la plej alta punkto de Pollando.

La monto estas la plej alta punkto de Altaj Tatroj alirebla por marŝantoj per markitaj vojoj sen montara ĉiĉerono. Rifuĝejo nomita Chata pod Rysmi, situanta  pli malalte ol la pinto, estas disponigita por ili. Ekde la komenco de la 20-a jarcento, multaj famuloj suprengrimpis ĝin, kiel la geedzoj Pierre kaj Marie Curie aŭ Lenin, kies suprengrimpo ne estas pruvita sed estis vaste utiligata de la komunisma potenco kadre de internacia junulara renkontiĝo.

Ĝiaj bestaro kaj plantaro, precipe alpaj, estas protektataj de nacia parko ambaŭflanke de la landlimo.

## Nomo 
[maldekstra|eta|Vido de Rysy kun la fendoj kaj [Lavango|lavangaj koridoroj, de kiuj devenas ĝia nomo.]]
La nomo *Rysy*, uzata kaj slovake kaj pole, devenas de la loka gorala dialekto kaj signifas “fendo” aŭ “trarompaĵo”. Ĝi indikas aron de malgrandaj fendoj kaj lavangaj koridoroj, kies ĉefa estas en la okcidenta flanko, sed ankaŭ multaj pli malgrandaj troviĝas en la norda flanko. Tiu nomo estis uzata pli ĝenerale por ĉiuj pintoj de la valo de Rybi Potok. Poste, la nomo iom post iom iĝis uzata nur por la plej alta pinto, kiam ministoj kaj montogrimpistoj bezonis pli detalan priskribon de la regiono.

La hungara nomo *Tengerszem-csúcs* kaj la germana *Meeraugspitze* signifas “Mar-okul-pinto”, reference al Morskie Oko, glacia lago situanta ĉe la norda piedo de la monto. Antaŭ ol la uzado de la termino *Rysy* disvastiĝis, ekzistis ankaŭ slovakaj nomoj rilataj al Morskie Oko, ekzemple *Kopa nad Morským* kaj *Štít Morského oka* aŭ ankoraŭ *Kopa nad Rybím*, kiu precizigas la situon de la monto super la valo de Rybi Potok. kaj la pola parto al la municipo Bukowina Tatrzańska en la sudo de la Malgrandpollanda Provinco. La pinto troviĝas  nordokcidente de Košice, la dua urbo de Slovakio,  nordoriente de Bratislavo kaj  sude de Krakovo. Ĝi konsistas el tri pintoj, el kiuj du estas en Slovakio kaj unu en Pollando. La slovakaj pintoj situas sudoriente () kaj centre (); la pola pinto, nordokcidente, estas la plej alta punkto de Pollando ().

La pinto apartenas al la ĉefa kresto de Altaj Tatroj, sudoriente de la lago Morskie Oko, ĉe kruciĝo kun malĉefa kresto direktita norden. Ĝi konsistigas la landlimon inter ambaŭ ŝtatoj kaj enhavas la pintojn Malé Rysy (), Veľký Žabí štít () kaj Nižný Žabí štít (). Ankaŭ la ĉefa kresto, okcidente, estigas la landlimon; la unua pinto en tiu direkto estas Žabí Kôň () antaŭ Žabia veža (). Ekde Rysy, la ĉefa kresto de Altaj Tatroj turniĝas al sudo kaj iom altiĝas ĉe Ťažký štít () kaj Vysoká (), ambaŭ en slovaka teritorio.
centre|eta|altdekstre=3.2|Panoramo vidata de Rysy ĉe la landlimo.

### Geologio 
La monto havas alpan rokan reliefon konsistantan granodiorito apartenanta al la geologia unuo *Tatricum*. Tiu geologia unuo ĉeestas en plejparto de Altaj Tatroj kaj devenas de antaŭalpaj sedimentoj el la komenco de Paleozoiko ĝis Mezozoiko. Eroziaj deponaĵoj el Plejstoceno kaj Holoceno ĉeestas en la valoj. Tiuj sedimentoj estas alterne aluviaj kaj glaciaj, depende de klimataj cikloj.

La reliefo estas tre markita de glaciaj epokoj. La glaĉero de la valo de la rivero Biela voda, kies amasiĝa loko troviĝis nordoriente de Rysy, atingis 13-kilometran longon kaj 300-metran dikon. Ĉe la nordokcidenta piedo de la monto, la glaĉero, kiu atingis ĝis  da longo, formis la du plej grandajn glacidevenajn lagojn en Altaj Tatroj. La glaĉero de la suda deklivo estis malpli granda.

### Klimato 
Ne ekzistas meteologia stacio sur la monto, la plej proksimaj altsituaj stacioj estas sur Lomnický štít () en slovakaj Altaj Tatroj kaj Kasprowy Wierch () en Okcidentaj Tatroj ĉe la limo inter Slovakio kaj Pollando.

La klimato ĉe la pinto estas montara kaj karakterizata de pli ol 200 tagoj da frosto kaj neĝa kovro dum proksimume 290 tagoj jare. La pola deklivo, norde, estas signife pli malvarma; oni konsideras, ke similaj temperaturaj kondiĉoj troviĝas  pli alte sur la slovaka deklivo. Ĝi estas ankaŭ pli trafata de la ĉefaj ventoj kaj estas sekve pli pluva ol la norda deklivo. La klimataj kondiĉoj sur la norda deklivo plenumas la kondiĉojn por ĉiama neĝo ekde , kio signifas, ke se la geomorfologiaj kondiĉoj estus plenumitaj, malgranda glaĉero povus formiĝi.

### Bestaro kaj plantaro 
[eta|[Karpata antenario ('**).]]
Rysy havas riĉan plantaron konsistantan el 63 specioj de floraj kreskaĵoj, ĉefe en la alpa etaĝo, inter  kaj . Inter la maloftaj plantoj troviĝas karpata antenario (**'), '** kaj **'.

Kvankam la nomo *Rysy* pro hazardo signifas ankaŭ “linkoj” (*Lynx lynx*) en la slovaka, linko kaj bruna urso ('**) ne ĉeestas super la arbaraj zonoj. Ĉe la pinto, oni povas renkonti subspecion de ĉamo endemian en Tatroj (**') aŭ marmoton (*Marmota marmota latirostris*).

## Historio 
### Suprengrimpo 
La unuan konatan suprengrimpon faris Eduard Blásy kaj lia ĉiĉerono Ján Ruman-Driečny en 1840. La unua vintra supreniro estis plenumita la  de Teodor Wundt kaj Jakub Horvay. Oni rakontas ke Lenin, estonta estro de la Oktobra Revolucio, supreniris ĝin en 1913. Post tiu onidira suprengrimpo, seĝoforma roko estis kromnomita “fotelo de Lenin” kaj memortabulo estis instalita, sed ĝi estis baldaŭ detruita. Pro la sama kialo, la ĉeĥoslovaka komunisma partio organizis ekde 1956 “Internacian junularan renkontiĝon RYSY” (), kiu venigis proksimume  marŝantojn dum tri tagoj. En 1990, la aranĝo estis senpolitikigita kaj relanĉita; ĝi daŭre okazas ĉiujare, kun malpli granda partoprenantaro ol antaŭe.

Vintre, suprengrimpo estas permesata nur de Pollando, malgraŭ relative alta risko de lavango, kiu jam plurfoje kaŭzis mortajn akcidentojn. La plej morta lavango okazis la , mortigante 8 personojn el 13-opo.

### Evoluo de la landlimo 
Rezulte de premo de pola koloniado el la nordo, la Árpád-dinastio integrigis la regionojn Spiš kaj Liptov en la Hungaran reĝlandon kun la celo fortikigi ĝiajn limojn sude de Tatroj.

La lago Morskie Oko longe estis objekto de disputo pri la norda flanko de la monto pro interpreto de teksto el 1320. Ekde 1589, la hungara sinjoro György Horváth-Palocsay regis parton de la regiono Podhale, nome de la reĝo de Pollando. En 1769, kvankam ĝi antaŭ tiam faris neniun postulon, la Hungara reĝlando postulis teritorion inter la rivero Biela voda kaj Rybi Potok kaj okupis tiun de Biela voda ĝis la malĉefa kresto norde de Rysy. En 1772, dum la unua divido de Pollando, tiuj teritorioj estis definitive integrigitaj al la hungara parto de la Aŭstra imperio. La postulo de la teritorio inter la kresto kaj Rybi Potok estas senvalidigita per la aneksado en 1795 de Galicio al la Aŭstra imperio. La konflikto reaperis en 1890 dum disputo inter privataj posedantoj, kiu kondukis al interveno de armitaj hungaraj ĝendarmoj sur la bordoj de Morskie Oko, kio estis kontraŭleĝa ago laŭ la aŭstra vidpunkto. La , internacia komisiono difinis la limon inter la aŭstra kaj hungara partoj de Aŭstrio-Hungario. Tiu decido lokis la lagon Morskie Oko en Galicio. Tiu limo estas la hodiaŭa landlimo inter Pollando kaj Slovakio ĉe Tatroj. Dum tiu mallonga periodo, Ľadový štít () estis la plej alta pinto de Pollando.

File:Territorial changes of Poland 1938c.jpg|La teritoriaj ŝanĝoj en Pollando post la Munkena interkonsento.
File:Contentieux frontalier du Morskie oko.png|La landlima disputo ĉe la lago Morskie Oko.

## Agadoj 
### Suprenirado 
Rysy estas la plej alta punkto de Altaj Tatroj alirebla de marŝantoj sen montara ĉiĉerono. Ĝia pinto estas ĉe la fino de du markitaj vojoj. La unua, en la slovaka flanko, malfermita de la 16-a de junio ĝis la 31-a de oktobro, sude, estas pli facila. Ĝi komenciĝas de la rifuĝejo Chata pri Popradskom plese, situanta apud la lago Popradské pleso je  kaj sekvas la valon Mengusovská, markitan blue. Ekde Žabí potok aŭ “rana rivereto”, ruĝe markita vojo supreniras al la rifuĝejo Chata pod Rysmi je  situanta sub la  alta montpasejo Váha, kiu li mem troviĝas inter Český štít () kaj Rysy. La suprenirado daŭras kutime 3 horojn kaj 30 minutojn. La dua itinero kondukanta al Rysy estas en Pollando ĉe la norda flanko. Ĝi komenciĝas de la rifuĝejo Schronisko nad Morskim Okiem je , laŭiras la orientan bordon estas de Morskie Oko, poste laŭiras la orientan bordon de alia lago, Czarny Staw pod Rysami, kaj daŭras ĝis la pinto. La meza tempo por atingi la pinton per tiu vojo estas kvar horoj.

### Infrastrukturoj 
maldekstra|eta|Ŝildo indikanta la oficialan landlimon inter la du landoj
En 2000, la slovakaj kaj polaj aŭtoritatoj instalis landliman kontrolejon rezervitan al piedirantaj civitanoj de la Eŭropa Unio. La kontrolejo estis malfermita de la 1-a de julio ĝis la 30-a de septembro de ĉiu jaro inter la 7-a kaj la 19-a horo. La periodo de malfermo estis plilongigita de la 16-a de junio ĝis la 31-a de oktobro ekde 2004, jaro de eniro de la du ŝtatoj en la Eŭropan Union. Ĉi tiu periodo kongruas kun la periodo de malfermo de la markitaj vojoj en la slovaka flanko kaj la horoj kongruas kun la regularo de la pola nacia parko, kiu malpermesas iradon dum nokto. La kontrolejo estis forlasita post la eniro de ambaŭ landoj en la Schengen-spacon, kiu permesas liberan cirkuladon de homoj, la .

eta|Chata pod Rysmi
De la 16-a de junio ĝis la 31-a de oktobro, rifuĝejo situanta  alte nomata Chata pod Rysmi, t.e. “kabano sub Rysy”, provizas manĝon kaj tranoktadon por 14 personoj. La rifuĝejo, situanta ĉe la slovaka flanko, estas la plej alta en Altaj Tatroj. Ĝi estis konstruita kiel unuetaĝa en 1932 kaj plia etaĝo estis aldonita en 1977. Ĝi estis plurfoje difektita de lavangoj kaj renovigita en 2010–2011. La rifuĝejo estas unu el la ses altmontaj rifuĝejoj en Slovakio, kiujn oni provizas per portado. La portantoj, ŝarĝitaj per 60 ĝis , transportas sian ŝargon laŭ  longa vojo, kiu altiĝas je .

### Media protekto 
Rysy situas parte en la slovaka Tatra nacia parko kaj parte en la pola Tatra nacia parko. En 1991, ĉe la slovaka flanko, estis kreitaj la naciaj naturrezervejoj *Bielovodská dolina* en la orienta deklivo de Rysy kaj *Mengusovská dolina* al sude. Tiuj du rezervoj apartenas al kvinagrada protektozono, en kiu la protekta organizo, ĉi-kaze la administrejo de la Tatra nacia parko, povas malpermesi ĉian homan agadon.

## Notoj kaj referencoj 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Geografio de Slovakio
* Geografio de Pollando
* Tatroj kaj Altaj Tatroj

Kategorio:Montoj en Altaj Tatroj
Kategorio:Montoj en Pollando
Kategorio:Montoj en Regiono Prešov
Kategorio:Krono de montaroj de Pollando
Kategorio:Landlimo de Pollando kaj Slovakio
Kategorio:Montoj kun alteco inter 2000 kaj 2999 m
Kategorio:Distrikto Poprad
Kategorio:Malgrandpollanda provinco