open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rogen

**Rogen** estas lago lokigita ĉefe en Härjedalen, Svedio kun malgranda porcio krucanta la norvegian limon. Ĝi estas la deirpunkto de Svedia plej longa rivero, Klarälven.

En Norvegio, Rogen kuŝas en Nacia Parko Femundsmarka en municipo Engerdal, departemento Hedmark kaj municipo Røros, departemento Sør-Trøndelag.

Kategorio:Lagoj en Norvegio
Kategorio:Lagoj en Svedio
Kategorio:Herjedalio
Esperanto (hotelo)

----
eta|La hotelo en 2007
**Esperanto** estas malaltnivela hotelo en la civito Pribylina en la okcidenta parto de la slovakia montaro Altaj Tatroj. La hotelo ne havas rektan ligon al la lingvo Esperanto, sed membroj de la Liptova Esperanto-klubo en la proksima urbo Liptovský Mikuláš kontaktiĝis kun la estroj kaj esperantistoj fojfoje okazigis neformalajn ekskursojn en la hotelon, pro scivolemo. Ĝi tamen estas fermita jam plurajn jarojn kaj en malbona stato atendas renovigon.

## Esperanto en hotelo 
En la hotelo okazis la unua kongreso de Slovakia Esperantista Asocio je la 9-a ĝis 11-a de majo 1969. Ĉi tie okazis la fondkongreso de Slovakia Esperanta Federacio (SKEF) de la 31-a de majo ĝis la 1-a de junio 1997. Ekde la 21-a ĝis la 27-a de julio 2007 okazis SES (Slava Esperanto-Studado).

Kategorio:Konstruaĵoj en Regiono Žilina
Kategorio:Zamenhof/Esperanto-Objektoj
Kategorio:Hoteloj en Eŭropo
Kanada sito

La **Kanada sito** estas eta paseroforma birdo, kantbirdo, vivanta en Nordameriko.

## Aspekto 
280px|eta|maldekstra|Kanada sito (*Sitta canadensis*)
Ĝi estas pli malgranda ol la karolina sito. Matura birdo estas bluecgriza supre kaj tute ruĝeca sube. Ĝia vizaĝo estas blankeca kun **nigra strio** tra okulo, kiel ĉe aliaj sitoj, sed ĉe tiu specio ĝi estas tre markita, larĝa kaj longa, same kiel la **blanka superokula strio**, tiele ke tiu nigra ne nur trapasas la okulareon, sed turniĝas suben kaj atingas la kolon, dum tiu blanka same turniĝas al la flankoj de la nuko. Ili havas nigran kronon sur la kapo kaj nuko (nur virbestoj), blankan gorĝon kaj grizan bekon. Je la fino de vostaj plumoj ĝi havas vostopunktojn.

## Disvastiĝo 
Ĝia troviĝo estas ligita kun koniferaj arbaroj je la nordo de Nordameriko kaj iras tra Alasko, norda parto de Kanado ĝis oriento ankaŭ de nordorienta ĝis okcidenta Usono. Ĝi estas nemigranta birdo sed regule migradas suden de Usono, se ĝia manĝado malpliiĝas. La birdo estas ankaŭ rara vaganto al Eŭropo kaj sukcese ĝi travintras en Britujo.

## Nutrado 
eta|Manĝokutimo
Ĝi manĝas ĉefe insektojn (povas flugkapti) kaj semojn (precipe de koniferoj).

## Vivmaniero 
Ĝi havas kapablecon, kiel aliaj sitoj - grimpi "kaposuben" sur la trunkoj de arboj kaj ofte frapetas trunkojn kaj branĉojn ĉe serĉado de manĝaĵo.

## Nestado 
Ĝi estas teritoriema birdo kaj nestumas simile kiel aliaj sitoj en kavoj de trunko. Sed malsame de ili, ĝi povas ĉizi nestkavon en mortaj arboj ofte proksime de grundo. Rezino estas uzata per ĝi por malgrandigi enirtruon.

## Voĉo 
Ĝia voĉo estas kiel malforta ladtrumpeto. Ĝi aŭdiĝas per sinsekva nazeca „tuJJ“ ankaŭ „jenk, jenk“ , ĉe serĉado de manĝaĵo per mola „kit, kit“.

## Rilatoj 
Ĝi estas parenca kun aliaj "supercilaj" (havantaj blankajn superokulajn strietojn kaj nigrajn okulajn) sitedoj - *S. kruperi, S.ledanti, S. corsica, S. vilosa kaj S. junanensis*. Specio *S. corsica* longe estas konsiderata, kiel ĝia subspecio.

## Libroj 
* *Tits, Nuthatches and Treecreepers*, Harrap and Quinn, (angle) ISBN 0-7136-3964-4
* *The Nuthatches*, Erik Matthysen, Academic Presss 1998, (angle) ISBN 0-85661-101-8

## Eksteraj ligiloj 
* Video de Kanada sito je TTT Birdaro 
* Aliaj bildoj de la birdo (angle)
* MP3 kun voĉo de la birdo

Kategorio:Sitedoj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Turkia sito

La **Turkia sito** estas eta paseroforma birdo. Ĝi estas endemismo en Turkio kaj Kaŭkazo.

## Disvastiĝo 
maldekstra|eta|Ilustraĵo fare de John Gerrard Keulemans
Ĝi estas nemigranta birdo. Ĝi loĝas en Turkio (laŭ marbordo, en centro de la Anatolia plato ne loĝas), Rusio kaj Kartvelio (sur okcidenta Kaukazo). En Eŭropo estas sur insulo Lesbo malgranda populacio (ekde 50 – ĝis 200 paroj). Specio vivas kutime en supermara alteco 1.200 m, 1.700 m, sed troviĝas en 2.400 m. s. m. Sur Lesbo la birdo vivas ĉirkaŭ en 200 m. s. m. Ĝi vivas en pinarbaroj (malgrandazia pino), je Kaŭkazo en piceaj, abiaj, cedraj ankaŭ juniperaj arbaroj inter 1.000 m. s. m. kaj 2.000 m. s. m.

## Nutrado 
Ĝi manĝas insektojn, semojn. Flugkaptanta.

## Vivmaniero 
Ĝi havas kapablecon, kiel aliaj sitoj - grimpi "kaposuben" sur la trunkoj de arboj. Dum vintro kun aliaj birdoj kreas „vintrajn birdarojn“ simile, kiel eŭropa sito kun paruedoj.

## Nestado 
[eta|ovoj de *Sitta krueperi* - [Muzeo de Tuluzo]]
Ĝi estas teritoriema birdo kaj nestumas simile kiel aliaj sitoj en kavoj de trunkoj. Sed malsame de ili, ĝi povas ĉizi nestkavon en mola (putrita) ligno. Argilo ne estas uzata per ĝi por malgrandigi enflutruon. Ino demetas de 5 ĝis 7 ovojn.

## Aspekto 
eta|200ra|maldekstra|Akvarelo de plenkreskulo
Estas iomete malgranda ol Eŭropa sito. (Grandeco kiel Kabila sito, pli granda ol Korsika). Ĝi estas grizblua supre kaj sube blankeca kun *ruĝeca brusto*, malkutima inter sitoj. Ĝi havas nigran fruntan duonkronon sur la kapo (malsame kiel Korsika sito) tre markitan disde la resto de la kapo kaj nigran traokulstrieton ne tiom markitan kiel ĉe aliaj sitoj. Inter ili super okulo estas blanka pli larĝa supraokula strio. Sub vosto ĝi havas du-koloraĵon kaj je la fino de vosto blankajn vost-punktojn. Ino estas simile kolorigita kiel virbirdo, sed ne tiom kolora.

## Voĉo 
Ĝia voĉo konsistas el trinotaj partoj kaj ankaŭ partoj de du alternaj tonoj.

## Rilatoj 
Tiu palearktisa specio estas parenca kun aliaj "supercilaj" (havantaj blankajn superokulajn stripetojn) sitedoj - *S. ledanti, S. whiteheadi, S. canadensis, S. vilosa kaj S. junanensis*.

## Stato de endanĝero 
En Turkio konstruado de turistaj centroj laŭ marbordo detruas ĝian vivmedion simile kiel ĉe aliaj specioj ĉirkaŭ Mediteraneo.

## Libroj 
* *Tits, Nuthatches and Treecreepers*, Harrap and Quinn, (angle) ISBN 0-7136-3964-4
* *The Nuthatches*, Erik Matthysen, Academic Presss 1998, (angle) ISBN 0-85661-101-8

Kategorio:Sitedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Azio
Estrela do Indaiá

''''* (oficiale ) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono *Central Mineira* (do "Centro de Minas-Ĝerajso") kaj en la mikroregiono *Bom Despacho''. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en  estis . La teritorio havas komunan limon kun .

## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Minas-Ĝerajso	

## Eksteraj ligiloj 
*  () 

Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso
Tiberius Claudius Balbillus

**Tiberius Claudius BALBILLUS** estis greka astrologo en la epoko de la imperiestroj Klaŭdio kaj Nerono. En la jaro 56, Nero rekompensis lin pro liaj servoj kaj igis lin guberniestro de Egiptio. Balbillus estis poste akuzita de Agrippina la juna pri ribelo kontraŭ sia filo. Oni ne scias pri kio okazis al li poste.

Kategorio:Romia Imperio
Kategorio:Helenaj astrologoj
Demetrio

**Demetrio el Falero** (naskiĝis ĉirkaŭ -345; mortis ĉirkaŭ -280) estis greka filozofo kaj politikisto.

Li estis disĉiplo de Teofrasto kaj gajnis tiom grandan influon en Ateno kiel parolisto, ke la reĝo Kasandro faris lin administraciestro de la urbo.

Oni starigis 360 statuoj de li en la urbo, sed poste la Atenanoj kondamnis lin al mortpuno kaj li foriris al Aleksandrio, kie Ptolemeo la 1-a honore akceptis lin.

Demetrio iĝis la unua bibliotekestro de la Biblioteko de Aleksandrio.

Ptolemeo la 2-a ekziligis lin al supra Egiptio, kie li mortis post -238 laŭdire post serpentomordo.

## Eksteraj ligiloj 
* Demetrio de Falero (france)

Kategorio:Antikvaj atenanoj
Kategorio:Peripatetismaj filozofoj
Kategorio:Bibliotekistoj de la Biblioteko de Aleksandrio
Spirit Lake (Vaŝingtonio)

**Spirita Lago** () estis alloga lago proksime de Monto Saint Helens en Vaŝingtonio, Usono. La lago estis populara turismejo dum multaj jaroj ĝis 1980, kiam Monto Saint Helens erupciis. Miloj da arboj deŝiriĝis de la ĉirkaŭa deklivo, kaj surfaco de la lago altiĝis je pli ol 200 metroj; nun  ĝi refalis ĝis ĉ. 63 metrojn pli alta ol antaŭ la erupcio.

Post la erupcio, Spirita Lago estis toksa supo eferveskanta de la vulkanaj gasoj tralikiĝantaj supren de la lagofundo. Monaton post la erupcio, la lago estis tute sen oksigeno. Sciencistoj, aŭguris ke la lago ne restaŭriĝos rapide, sed ili estis surprizitaj kiam tri jarojn post la erupcio, Spirita Lago havis pli da biologia agado ol iam antaŭe. En 1993, sciencistas ŝokiĝis vidante fiŝojn en la lago.

Dosiero:St Helens before 1980 eruption.jpg|Spirit Lake antaŭ 1980
Dosiero:SpiritLake.jpg|Ŝtipoj kovras Spirit Lake, 2009
Dosiero:Spirit Lake (Washington).jpg|Spirit Lake

Kategorio:Lagoj en Vaŝingtonio
Aristarko de Samotrako

**Aristarko de Samotrako**, (naskiĝis en -217; mortis en -145) estis fama greka filologo kaj estro de la Biblioteko de Aleksandrio. Li ĉefe okupiĝis pri gramatiko kaj kritiko de literaturo kaj tekstoj.

Inter liaj plej famaj disĉiploj estis Apolodoro de Ateno kaj Dionizio de Trakio.

## Vidu ankaŭ
* Mitologia biblioteko

Kategorio:Antikvaj grekoj
Kategorio:Helenaj filologoj
Kategorio:Bibliotekistoj de la Biblioteko de Aleksandrio
Kategorio:Viroj
Kategorio:Historio de la teksto
Kategorio:Esploristoj de Homero
Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 2-a jarcento a.K.
Ironisigno

eta|100px|maldekstra|Ironisigno proponita de la flandra asocio CPNB.
La **ironisigno** estas nova, tre malofte uzata, interpunkcia signo kiu indikas ke frazo estas konsiderata ironia.

Tra la jaroj, diversaj signoj estas proponitaj, inter ili rerigardanta demandosigno. La franca poeto Alcanter de Brahm proponis fine de la 19-a jarcento diversajn signojn, inter ili ironisigno.
eta|300px|maldekstra|Diversaj proponitaj ironisignoj.
La flandra asocio *Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek* (CPNB) enkondukis en marto 2007 propran dezajnon.

En tre malmultaj tiparoj la signo aperas, loke de la signo ^.

## Vidu ankaŭ 
* Ironio
* Leĝo de Poe
* Miensimbolo

Kategorio:Interpunkcio
Randsfjorden

**Randsfjorden** estas la kvara plej granda lago de Norvegio kun areo de 138 km2. Ĝia volumeno estas taksata je iom super 7 km3, kaj ĝia plej granda profundo estas 120 metroj. La lago estas 135 metrojn super marnivelo. Ĝi situas en la departemento de Oppland kaj limas la municipojn Gran, Jevnaker, Nordre Land kaj Søndre Land en la distriktoj Land kaj Hadeland. El ĝi fluas rivero Randselva. Kvankam la termino fjordo kutime priskribas salakvan fjordon, Randsfjorden estas reale purakva lago kun mallarĝa formo, kun ĉefa akso proksimume nord-suda.

La Islanda kronikisto Snorri Sturluson raportis, ke Halfdan la Nigra, patro de la unua Reĝo de Norvegio, vojaĝis sur la glaciiĝinta lago reirante hejmen de vizito al Hadeland. Vojaĝante per ĉevala glitveturilo li falis tra la glacio kaj dronis; iu estis borinta akvotruon en la glacio por trinkigi bovojn, kaj la varma fekaĵo de la bovoj malfortigis la glacion.

En moderna tempoj oni konstruis plurajn golfejojn rande de la lago.

eta|250ra|maldekstra|Vido norden de Jevnaker

Kategorio:Lagoj en Norvegio
Ruĝa Krutaĵa Rezervujo

**Ruĝa Krutaĵa Rezervujo** () estas rezervujo sur rivero Pecos je 40 mejloj (64 kilometroj) norde de Pecos, Teksaso, Usono.

Kategorio:Lagoj en Teksaso
Kategorio:Lagoj en Nov-Meksiko
Boacolago

**Boacolago** () estas lago en centra Kanado situanta sur limo inter nordorienta Saskaĉevano kaj nordokcidenta Manitobo, kun la pliparto en Saskaĉevano. La nomo de la lago verŝajne estas traduko de ĝia algonkina nomo. Ĝi estas la dua plej granda lago en Saskaĉevano kaj la naŭa plej granda en Kanado.

## Eksteraj ligiloj 
* Mallonga historio de Boacolago 
* http://www.unb.ca/passc/ImpactDatabase/ 

Kategorio:Lagoj en Saskaĉevano
Kategorio:Lagoj en Manitobo
Felício dos Santos

''''* (oficiale ) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono *Vale do Jequitinhonha* (foje esperantigita: *Valo de Ĵekitinjonja*) kaj en la mikroregiono *Diamantina''. Laŭ la stato de  en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en  estis . La teritorio havas komunan limon kun .

## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Minas-Ĝerajso	

Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso
Amr ibn al-As

**Amr ibn al-As** aŭ **ʿAmr ibn al-ʿĀṣ ibn Ŭāʾil ibn Hāŝim ibn Saʿīd ibn Sahm** (arabe: عمرو بن العاص بن وائل بن هاشم بن سعيد بن سهم; mortis en 664) estis araba generalo.
[maldekstre|eta|240px|dekstra|La [moskeo Ibn al-Aṣ en Kairo, Egiptio. Konstruita en 641, rekonstruita en 1845 de Muhammad Ali.]]
Dum la Heĝiro (ĉirkaŭ 629), Amr komercis kun Etiopio, li estis kontraŭulo de Mohamedo. Li provis inciti la etiopan imperiestron daŭrigi la bataladon kontraŭ la islamanoj. Sed laŭdire la imperiestro konvinkis lin konvertiĝi al islamo. Li tiam iris al Medino kaj konvertiĝis..

## Referencoj 
Kategorio:Historio de Islamo
Bagmati

eta|Bagmati Rivero el Sundarijal
eta|Vido de Bagmati Rivero el Sundarijal VDC
**Bagmati** estas la *sankta rivero* de la nepalanoj kaj la plej granda rivero de Nepalo.

Ĝi fontas ĉe Bagdŭar je la norda rando de la valo de Katmanduo kaj fluas meze tra Katmanduo. Ĉe la bordo situas la templokomplekso de Pashupatinath, en kiu okazas kadavrobruligoj laŭ hinduaj ritoj. Kotesar Multfaka Kolegio situas apud ĝia alfluanto Manohara. La Bagmati absorbas ĉiujn aliajn riveretojn el la valo de Katmanduo kaj forlasas la valon je la sudo en la gorĝo de Ĉovar. La rivero estas grave malpuriĝinta, ĉar preskaŭ ĉiu uzita akvo de la metropolregiono Katmanduo kun multaj milionoj da loĝantoj estas kondukata al ĝi.

Koordinatoj: 

## Vidu ankaŭ 
* Provinco Bagmati

## Eksteraj ligiloj 
* Purigado de la sankta rivero de Nepalo (Radio Nederlando)  - 

Kategorio:Riveroj en Azio
Kategorio:Nepalo
Apolonio Ejdografo

**Apolonio EJDOGRAFO** - malnovgreke *Άπολλώνιος Εἰδογράφος* - estis aleksandria gramatikisto. Li klarigis la verkojn de Aristofano kaj partoprenis la ordigon de la poemoj de Pindaro.

Ekde la jaro -180 li estis estro de la fama Biblioteko de Aleksandrio. Nur proksimume 5 jarojn pli poste li mortis en alta aĝo, ĉirkaŭ la jaro -175.

Kategorio:Homoj de la Antikva Egiptio
Kategorio:Helenaj gramatikistoj
Kategorio:Homoj de la 2-a jarcento a.K.
Kategorio:Bibliotekistoj de la Biblioteko de Aleksandrio
Strabono

**Strabono** (,  „la strabulo“; naskiĝis ĉirkaŭ -63 a. K. en Amasja en Kapadocio en nuna Turkio; mortis post la jaro 23) estis greka historiisto kaj geografo. Lia plej konata verkaĵo havas la simplan titolon *Geografio* ().

Post longaj vojaĝoj li vivis ekde la jaro 20 a.K. senĉese en Romo. Krom granda historia verko en 47 libroj, el kiu konserviĝis nur kelkaj fragmentoj, li verkis la jam menciita verkon *Geografio* en 17 volumoj: 1+2 = fizika-matematika geografio; 3-10 = Eŭropo; 11-16 = Azio; 17 = Afriko. Kvante kaj gravece ĝi ĉerpas el la plej bonaj fontoj i.a. de Eratosteno de Kireno aŭ Apolodoro. Parte ĝi baziĝis ankaŭ sur propraj spertoj de vojaĝanto. Temas pri altvalora geografia antologio, krom la verko de Ptolemeo nia ĉefa fonto pri antikva geografio.

## Fontoj 
* Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 19. Leipzig 1909, p. 74, kio legeblas tie ĉi interrete.

[eta|maldekstra|280ra|[Eŭropo laŭ Strabo]]

## Eksteraj ligiloj 
*  Strabo the Geographer - retpaĝaro prizorgata de Sarah Pothecary
*  H.L.Jones - Strabo: the Geography (tuta) ĉe: Lacus Curtius
*  H.L.Jones - Partoj de la verko de Strabono
*  Strabona terpriskribo - 17-a libro, 3 partoj, 1-a parto: Egiptio
*  F.Ambrosoli - Della Geografia di Strabone - I-IV, V-X, XI-XIV, XV-XVII
* Germaine Aujac: "Strabon et son temps". In: Wolfgang Hübner: "Geographie und verwandte Wissenschaften". Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2000, S. 103-139 

Kategorio:Helenaj historiistoj
Kategorio:Geografoj
Kategorio:Viroj
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Antikvaj verkistoj pri greka mitologio
Ferros

**Ferros** (portugale: *Fehos*, feroj) estas urbo en subŝtato Minas-Ĝerajso, Brazilo. Ĝi estas en distanco de 180&nbsp;km de la minasa ĉefurbo Belo Horizonte. Laŭ IBGE en 2010, la urbo havas 10.725 da loĝantoj.

La nomo de la urbo venas de la fakto, ke la pioniroj venantaj por esplori oron kaj aliajn altvalorajn-mineralojn lasis siajn ilojn (kiel ŝovelilo, pioĉo, ktp) ĉe la bordo de la rivero *Sankta Antonio*. Pro kvanto de feraj iloj en la loko, ĝi estis nomata "*dos Ferros*" (portugallingva signifo: *de la feroj*). La urbo estis fondita je la 23-a de Septembro 1883.

Ferros estas la naskiĝurbo de la brazila verkisto Roberto Drummond kaj havas Kulturan Centron en lia memorhonoro. La plej fama libro de Drummond estas *Hilda Furacão*, kiu ankaŭ estis televida romano.
Rastriya Gan

**Rastrija Gan** (nepale श्रीमान् गम्भीर, "Rāṣṭriya Gān", "Nacia himno") estis de 1962 ĝis la 19-a de majo 2006 la nacia himno de Nepalo.

La teksto estis verkita de ''* en 1924 kiel omaĝo al la tiama gvidanto, *Ŝri Pānĉ Mahārāĝādhirāĝa''. 

La parlamento forsendis la reĝon Gjānendra. Abolicio de la malnova nacia himno estas parto de tio. La lando nun estas respubliko, kaj oni elektis novan himnon Sajaun Thungā Phulkā (Centoj da floroj).

## Teksto 
## Eksteraj ligiloj 
* Nepalmonarchy.gov.np: Muzika retejo 
* Himalmag.com: Ekesto de la himno 

Nepalo
Kategorio:Naciaj simboloj de Nepalo
Kategorio:Nepalo
Grandega kalidro

La **Grandega kalidro**, *Calidris tenuirostris*, laŭ kio ankaŭ *Fajnbeka kalidro*, estas eta fortika vadbirdo aŭ kalidro de la familio de Skolopedoj kaj ordo de Ĥaradrioformaj. Ĝi estas la plej granda de la Kalidroj.

Ties reprodukta medio estas tundro en nordorienta Siberio. Ili konstruas neston surgrunde; la ino demetas kvar ovojn en surgrunda truo. Ili estas migrantaj birdoj kiuj vintras en marbordoj en sudorienta Azio el Irano kaj Barato ĝis Filipinoj kaj suden ĝis Aŭstralio. Tiu palearktisa specio formas grandegajn arojn vintre. Ĝi estas rara vagulo en okcidenta Eŭropo.

Temas pri mezgranda birdo 27 ĝis 30 cm longa kaj ĉirkaŭ 160 g peza. Tiu specio havas mallongajn malhelajn krurojn kaj mezlongan maldikan malhelan bekon. Reproduktuloj havas makulecgrizajn suprajn partojn kun kelkaj ruĝecaj plumoj. Vizaĝo kaj ĉefe gorĝo kaj brusto estas tre punktohavaj nigre kaj estas ankaŭ kelkaj strioj en malantaŭa ventro. Vintre la plumaro iĝas tute helgriza supre.

Tiu birdo estas parence rilata kun la pli disvastigata Granda kalidro. En reprodukta plumaro, tiu lasta montras diferencigjan ruĝecajn vizaĝon, bruston kaj ventron. En aliaj plumaroj, la Grandega kalidro povas esti identigita pro sia pli granda grando, pli longa beko, pli akra mentono kaj pli strihavaj supraj partoj.

Tiuj birdoj manĝas en kotejoj, lagoj kaj strandoj, tuŝoprobante kaj bekoplukante manĝaĵojn per rigardo. Ili manĝas ĉefe moluskojn kaj insektojn. Ili estas sociemaj birdoj kiuj foje ariĝas kun karadrioj de specio *Charadrius bicinctus*.

La Grandega kalidro estas specio protektita de la *Traktato por la konservado de afrikeŭraziaj migrantaj vadbirdoj* (AEWA).

## Referencoj 
* 
* *Shorebirds* de Hayman, Marchant kaj Prater ISBN 0-7099-2034-2

Kategorio:Skolopedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Azio
Inkunablo

775px
eta|Paĝo de Biblio presita en 1497
**Inkunablo** (el la latina *incunabula*: vindotuko, lulilo) estas libro presita antaŭ la jaro 1501, do en la plej frua epoko de la libropresado. 

Oni uzas la terminon ankaŭ metafore en la senco de presita verko, kiun oni vidas "en ĝia lulilo".

## Takso de kvanto 
Esploristoj Fevre kaj Martin trovis ke dum la kvindek jaroj inter 1450 kaj 1500, inter 30 000 kaj 35 000 eldonoj de libroj estis presitaj, reprezentante inter 10 000 kaj 15 000 malsamajn tekstojn, kaj Inter ili 3 000 libroj pri scienco. Ĉiu eldono havis maksimume ĉirkaŭ 500 ekzemplerojn kaj tial la esploristoj taksis la totalan nombron de libroj je ĉirkaŭ dudek milionoj da libroj.

## La inkunabloj de Esperanto 
La esprimon *inkunabloj de Esperanto* oni uzas kutime por la Esperanto-libroj presitaj en la 19-a jarcento. Pli strikta estas la difino de Gaston Waringhien, kiu publikigis en sia verko *1887 kaj la Sekvo…* ampleksan eseon titolitan "la inkunabloj de Esperanto". Li proponis, ke nur verkoj eldonitaj antaŭ la apero de la unua numero de *La Esperantisto*, t.e. la 29 Esperantaj verkoj publikigitaj antaŭ la 1-a de septembro 1889, nomiĝu tiaj.

## Vidu ankaŭ 
* presarto
* presmaŝino
* Tipografio

Kategorio:Eldonaĵoj
Kategorio:Libroj laŭ tipoj
Lucy Liu

**Lucy LIU**, propranome Lucy Alexis Liu, (naskiĝinta la 2-an de decembro 1968 en Queens, New York, Usono) estas usona aktorino.

Lucy Liu naskiĝis al ĉinaj almigrintoj. La patrino estas biokemiistino, la patro teknikisto. Ŝi havas fratinon kaj fraton. Fininte studadon en mezlernejo en Stuyvesant en Manhattan en la jaro 1986 ŝi komencis studi en Universitato de Novjorko. Tie ne plaĉis al ŝi kaj post unu jaro de "malhela kaj sarkasma" atmosfero ŝi transiĝis al Universitato de Miĉigano, kie ŝi dediĉis sin al ĉina lingvo kaj kulturo. Dum la studado ŝi interesiĝis ankaŭ pri danco, kantado, arto kaj filmado.

Fininte la studadon ŝi decidiĝis dediĉi sin al la filmado profesie. Ŝi transloĝiĝis ĝis Los Angeles, kie perlaboris por vivteni sin kiel instruistino de aerobiko kaj en kiosko de rapida refreŝigo. En sia libera tempo ŝi poste ĉirkaŭiradis konkursojn kaj ŝi akiris malgrandajn aŭ pli grandajn rolojn precipe en televidaj serioj: "Beverly Hills, 90210" (1990), "NYPD Blue" (1993), "ER" (1994), "The X Files" (1993), "Pearl" (1996). Sur filman ekranon ŝi venis unuanfojon en la jaro 1996 en filmo "Jerry Maguire".

Rompo en ŝia kariero fariĝis serio "Ally McBeal" (1997). Ŝi aperis (krom aliaj roloj) ankaŭ kiel princino Pei Pei en vesterna komedio de Jackie Chan "Shanghai Noon" kaj pli poste en komerce sukcesa akcia komedio "Charlie's Angels".

En sia libera tempo ŝi dediĉas sin al montogrimpado, skiado, rajdado sur ĉevalo, ŝi ludas akordeonon kaj trejnas batalartojn - kick-bokso, kung-fuo kaj kali-eskrimasilat.

## Filmoj 
* Spider-Man
* Spider-Man 2 (2004)

Kategorio:Usonaj aktoroj
Tigraja lingvo

La **tigraja lingvo** (propralingve ትግርኛ [tigriññā], literumata ankaŭ *Tigrinya, Tigrigna, Tigrina, Tigriña*, malpli ofte (anglalingve) *Tigrinian, Tigrinyan*), estas ŝemida lingvo parolata en Eritreo kaj Etiopio. Ĝi estas skribata per la etiopa skribo, silaba skribo, skribata de maldekstre al dekstre.

Ĝi estas parolata
* de la popolo Tigraja en centra Eritreo, en kiu lando ĝi estas unu el la du ĉefaj lingvoj,
* kaj en la Tigrea Regiono de Etiopio, kie la parolantoj nomiĝas "Tigre" kaj la lingvo estas oficiale rekonata,
* kaj inter elmigrintoj el tiuj regionoj
** inkluzive iujn el la Beta Israel nun loĝantajn en Israelo.

Oni distingu inter la **tigraja lingvo** kaj la parenca **tigrea lingvo**, parolata en la malaltaj regionoj en Eritreo norde kaj okcidente de la regiono kie paroliĝas la tigraja.

Kategorio:Ŝemida lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Eritreo
Kategorio:Lingvoj de Etiopio
Sunda lingvo

La **Sunda lingvo** (en la denaska lingvo **Basa Sunda,** lit. lingvo de Sunda) estas parolata de ĉ 42 milionoj da parolantoj (15% de la tuta indonezia loĝantaro) en okcidenta parto de la insulo Javo kaj en la provinco Banteno. Ĝi apartenas al la grupo de malajopolineziaj lingvoj, subgrupo de la aŭronezia lingvaro, kaj inkluzivas pluraj dialektojn nomatajn laŭ la regionoj de iliaj parolantoj de kiuj la ĉefaj estas:

*Bogor 
*Priangano, parolata en la plej granda provinco kun la sama nomo, estas la ĉefa dialekto de la sundana kaj estas instruata de la unua ĝis la naŭa grado. Nuntempe la sundana lingvo uzas la latinan alfabeton, kvankam ekzistis/as diversaj aliaj skriboj por ĝi.  Ĝia ISO-kodo estas *`su`*. Ekzistas Vikipedio en la sunda lingvo.
La lingvovarianto cirebona (Cirebon) ne estas sunda, sed java lingvovarianto.

La plej antikva dokumento redaktita en la sundana ĝis nun konata estas la surskriboj (*prasasti*) "de Astana Gede" aŭ "de Kawali", malkovritaj en la vilaĝo de Kawali, okcidenta Javo. Ili nombras ses kaj estas skribitaj per la malnova sundana alfabeto, nomata "kaganga".  

## Bibliografio 
Viviane Sukanda-Tessier: *Parlons soundanais - Langue et culture sunda* - L'Harmattan, 2007 (ISBN 978-2-296-02364-2)

[maldekstra|eta|500x500ra|Disvastigo de la lingvoj sur la indoneziaj insuloj Javo, [Balio kaj Maduro]]

maldekstra|eta|500x500ra|Lingva mapo de okcidenta Javo

## Eksteraj ligiloj 
(eo) Tradukitaj literaturaĵoj en la sunda lingvo

(en) , en; Languages of the World, Ethnologue.

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Indonezio
Kategorio:Okcident-malajopolinezia lingvaro
Kategorio:Javo
Sota lingvo

eta|maldekstre|Kelkaj afrikaj lingvoj kun interalie la bantua lingvo: **sota**.

La **sota lingvo** estas bantua lingvo parolata ĉefe en Sud-Afriko, kie ĝi estas unu el la 11 oficialaj lingvoj, kaj en Lesoto, kie ĝi estas la nacia lingvo. Ĝi estas aglutina lingvo, kiu utiligas plurajn sufiksojn kaj derivataj reguloj por konstrui kompletajn vortojn.

## Vidu ankaŭ 
* Thomas Mofolo

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Tonlingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Lesoto
Kategorio:Lingvoj de Sud-Afriko
Somala lingvo

La **somala lingvo** (nomo en la somala lingvo: *af Soomaali*) estas lingvo kiun oni parolas en Somalio, sudorienta Etiopio, Ĝibutio kaj la nordoriento de Kenjo. La lingvo apartenas al la orient-kuŝida lingvaro. Ĝi estas la lingvo de la somala popolo kaj estas la oficiala administra lingvo ekde la fino de 1972. Oni do uzas ĝin en administrado, edukado kaj amaskomunikiloj

## Specimeno 
1-a Artikolo de Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj

Ni ĉiuj naskiĝis liberaj. Ni ĉiuj havas niajn proprajn pensojn kaj ideojn. Oni devas nin ĉiujn trakti same.

*Aadanaha dhammaantiis wuxuu dhashaa isagoo xor ah kana siman xagga sharafta iyo xuquuqada Waxaa Alle (Ilaah) siiyay aqoon iyo wacyi, waana in qof la arkaa qofka kale ula dhaqmaa si walaaltinimo ah.*

(fonto: http://hooyo.web.free.fr )

## Vidu ankaŭ 
* Somalio
* Somaloj

## Eksteraj ligiloj 
*  
* Hooyo.Web, Somala gramatiko (/)

Kategorio:Kuŝida lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Somalio
Kategorio:Lingvoj de Etiopio
Sinhala lingvo

La **sinhala lingvo** estas parolata en Srilanko de pli ol 15 milionoj da parolantoj, apud la tamila (ankaŭ oficiala lingvo) kaj la angla kiel 'interlingvo'. Ĝiaj ISO-kodoj estas *si* kaj *sin*. La lingvo havas apartan alfabeton kaj la plej multaj lingvanoj etne estas sinhaloj. Ekzistas vikipedio en la sinhala lingvo.

La palia kaj la sanskrita lingvoj ankaŭ influis la disvolviĝon de la sinhala pro sia asocio kun budaismo. Tial la sinhala estas la lingva koro de la budaisma praktiko en Srilanko.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Mahla lingvo 

## Eksteraj ligiloj 
* (angla) Tanya Nissani Ilangakkone Ekanayaka, *Sinhala, English and multilingualism in Sri Lanka: An overview* (sinhala, angla kaj plurlingveco en Srilanko), p.&nbsp;17, En : Theorising the Practice of Language Mixing in Music: An Interdisciplinary (Linguistic and Musicological) Investigation of Sri Lanka’s Leading Genre of Contemporary Popular Song and its Community (PDF)

Kategorio:Hindarja lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Srilanko
Samoa lingvo

**Samoa lingvo** estas la indiĝena lingvo de Samoo kaj Usona Samoo kaj estas oficiala lingvo (kune kun angla lingvo) en ambaŭ regionoj. Ĝi estas parto de la samoa lingvaro de la Aŭstroneziaj lingvoj.

Estas proksimume  parolantoj de samoa tutmonde, preskaŭ duono en la samoa insularo. Grandparto de parolantoj estas en Nov-Zelando.

## Vidu ankaŭ 
### Vidu ankaŭ 
* Polinezia lingvaro

### Eksteraj ligiloj 
* Gramatiko de la samoa lingvo 
* Samoaj sondosieroj

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Usona Samoo
Kategorio:Lingvoj de Samoo
Kategorio:Polinezia lingvaro
Palia lingvo

**Palio** aŭ **la palia lingvo** estas mezhinda lingvo kaj la plej frua sankta lingvo de budhismo. La budho Gotamo, kiu loĝis en Norda Hindio, parolis almenaŭ unu formon de prakrito, eble plurajn; la budhisma kanono de la teravado, la unua versio de la Tripitako), estis redaktita en normigita prakrito, kiun uni nomis tutsimple "tekstlingvo" - en tiu lingvo *pāḷi-bhāsa*, poste pli mallonge *pāḷi* (kio do fakte signifas "teksto").

Palio estas parenca al Sanskrito, sed ne estas ido de Sanskrito; la prahinda, el kiu ĝi devenis, estis verŝajne pli proksima al la veda ol al la sanskrita. La buŝa instruado de Budho en Palio venis al Cejlono/Srilanko en la 4-a jarcento a.K., kaj tie ĝi estas skribe fiksita kelkajn jarcentojn poste (vidu Tripitako). El Hindio kaj Cejlono, la lingvo disvastiĝis en multajn landojn, precipe al la regiono tiam nomata palie *Suvanna-bhūmi*, sanskrite *Suvarna-bhūmi*. "Or-lando", kie nun estas Birmo, Siamo/Tajlando, Laoso kaj Kamboĝo.

## Palio kaj Budhismo 
Krom la Tripitakon, oni verkis en Palio multajn postkanonajn tekstojn. La unua estis *Milinda-pañhā* ("La demandoj de Milinda"), pri dialogo inter la monaĥo Nāgasena kaj la greka reĝo Menandros (en Palio: Milinda), kiu regis en Baktrio en la nordokcidenta parto de la hinda subkontinento. Grava paliverkisto, ĉirkaŭ mil jarojn post la Budho, estas Buddhaghoṣa (5-a jarcento p.K.), kiu verkis unue la dikan kompendion *Visuddhi-magga* ("Vojo de la puriĝo"), kaj poste longajn komentariojn al multaj tekstoj de la Tripitako (surbaze de antaŭa komentario en la sinhala, nun malaperinta); lin postsekvis la pli juna komentariisto Dhammapāla. La birma monaĥo Ledi Sayadaw verkis palilingvajn disertaciojn ankoraŭ antaŭ ĉirkaŭ cent jaroj.

Fine de la 19a jarcento, fondiĝis en Britio *Pali Text Society*, por eldoni la paliajn tekstojn en originalo (latinlitere) kaj en angla traduko.

Hodiaŭ, multaj homoj ankoraŭ lernas la lingvon. Oni regule recitadas en ĝi en theravadbudhismaj temploj.

La palilingva vikipedio havas la adreson 

## Vidu ankaŭ 
* Skribarto, Skribsistemo
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio


Kategorio:Prakrita lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Barato
Kategorio:Terminaro de Budhismo
Oroma lingvo

eta|maldekstre|221px|Kelkaj afrikaj lingvoj interaliela **oroma lingvo**.

La **oroma lingvo** estas parolata en Etiopujo, Kenjo kaj Somalujo de pli ol 5 milionoj da parolantoj. Ĝia ISO-kodo estas *`om`*. Ekzistas Vikipedio en la oroma lingvo.

## Eksteraj ligiloj 
*  
* 
* Ekzemplotekstoj en oroma borana-arsi-guji kaj en okcidentcentra en language-museum kun angla traduko
* *Lengua Oromo* en Promotora Española de Lingüística 
* lingva mapo de centra Afriko 
* *Lenguas del cuerno de África* 28 (lingva mapo de la Korno de Afriko) 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio:Kuŝida lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Etiopio
Kategorio:Lingvoj de Kenjo
Odia lingvo

La **odia lingvo** (propalingve '*o*rija*** aŭ **ଓଡ଼ିଆ*') estas la oficiala kaj plej disvastige parolata lingvo en la ŝtato Odiŝo de Barato. Ĝi apartenas al la grupo de la hindarja lingvaro de la hindeŭropa lingvaro. La odia estas unu el la oficialaj lingvoj de Barato. En 2014, la registaro nomis ĝin "klasika lingvo"; la odia tiel iĝis la 6-a klasika lingvo de la lando.

 la parolanta Odia]]

## Referencoj 
Kategorio:Hindarja lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Barato
Ndonga lingvo

La **ndonga lingvo** estas parolata en Namibio kaj suda Angolo da 1 miliono da parolantoj ( 810 000 en Namibio enkalkulante parolantojn de la kuanjama kaj de la kvamba, 260 000 en Angolo). La ndonga estas konsiderata kiel dialekto de la oŝivamba kaj estas interkomprenebla kun ties aliaj dialektoj kuanjama kaj mbaĝa. Ĝia ISO-kodo estas *`ng`*.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* Lingvaj mapoj de Angolo (21) kaj de Namibio (17) 
* Lingva Mapo de Suda Afriko 
* Lingvaj mapoj de Angolo (48b) kaj Sudafriko (28: Ovambo) 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Angolo
Kategorio:Lingvoj de Namibio
Konga lingvo

La **konga lingvo** (en propra lingvo: **kikongo**) estas afrika lingvo aŭ grupo de parencaj lingvoj parolata en suda Kongo Brazavila, sud-okcidenta Kongo Kinŝasa kaj norda Angolo de 8 milionoj da parolantoj. Ĝi havas multajn nomojn en konga lingvo mem, kiel *kikongo*, *kikongo ya leta*, *kileta*, *kituba* kaj *munukutuba*. Ĝia ISO-kodo estas `kg`. Ekzistas Vikipedio en la konga lingvo.
eta|220px|maldekstra|Kristana preĝo en la konga lingvo

## Variantoj 
La konga inkludas multajn parencajn sed ne interkompreneblajn variantojn, ekzemple *kilari, kindibu, kintandu, kisolongo, kisundi, kijombe* kaj *ĉivili*. Iuj fakuloj klasifikas ilin kiel unu dialektan kontinuumon, dum aliaj (inter ili Heidi Goes) preferas klasifiki ilin en pluraj apartaj lingvoj.

### Malsamecoj
Unu malsameco inter kongaj variantoj estas la maniero formi diminutivajn substantivojn. Kelkaj uzas specialajn substantivo-klasajn prefiksojn, aliaj kunmetadon kun derivaĵoj de la pra-bantua **(j)ánà* "infano", kaj aliaj duobligon. Due, la variantoj aplikas malsamajn sistemojn de morfofonologia vokalharmonio inter radikoj kaj sufiksoj.

Origine la norma konga lingvo estis interkomuniklingvo de etnaj kongoj, kiuj parolas multajn parencajn sed ne interkompreneblajn lingvojn. Aliaj etnoj adoptis la kongan lingvon dum konstruado de fervojo de Matadi ĝis Kinŝaso (1890-1898) kaj de Pŭantenŭaro ĝis Brazavilo (1924-1934), ĉar tiaj grandaj verkoj bezonis pli da laboristoj ol la konga regiono povis doni. Do multe da nekongaj popoloj kunlaboris kun la kongoj, kaj ili uzis la kongan interkomuniklingvon por interkomunikado.

Al la kreo de la konga interlingvo ankaŭ kontribuis la koloniistoj. Al ili estis malfacile lerni la multajn parencajn lingvojn, tiel ili kreis novan lingvon el la *kikonga*, nomatan *kikonga de la ŝtato*.

240ra|eta|maldekstre|

## Statuso 
La konga lingvo havas oficialan statuson en la Demokratia Respubliko Kongo (Kongo Kinŝasa), Demokratia Respubliko Kongo (Kongo Brazavila) kaj Angolo, kie ĝi estas nacia lingvo. Sendependismaj fortoj en la angola eksklavo Kabindo proponas oficialigi norman kabindan varianton, la fiotan. Heidi Goes kontraŭe rekomendis normigi kvar apartajn lingvojn en Kabindo, el kiuj kelkaj etendiĝas trans ĝiajn landlimojn.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  
* 
** 
** 
** 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* *lengua kongo* (konga lingvo) en Promotora Española de Lingüística 
* Lingva Mapo de Centra Afriko 
* Lingva Mapo de malalta Zairo 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de la Demokratia Respubliko Kongo
Kategorio:Lingvoj de la Respubliko Kongo
Kategorio:Lingvoj de Angolo
Norda ndebela lingvo

La **norda ndebela lingvo** estas parolata precipe en Zimbabvo kaj ankaŭ en Bocvano kaj Sud-Afriko de 1 558 000 da parolantoj. Ĝia ISO-kodo estas *`nd`*.
La Norda Ndebela lingvo (nguna []) ne rekte rilatas al suda ndebela, soto-cvana lingvo parolata en Sud-Afriko [].

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* Lingva Mapo de Suda Afriko 
* Lingva mapo de Zimbabvo 
* Lingva Mapo de Sudafriko (1) 

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Bocvano
Kategorio:Lingvoj de Zimbabvo
Tongaa lingvo

La **tongaa** lingvo estas bantua lingvo kun ĉirkaŭ 200.000 parolantoj en Malavio. Ĝia simbolo laŭ ISO 639-3 estas `tog`.

Ekzistas aliaj lingvoj nomataj tonga lingvo en suda Afriko.
La lingvo de Tongo estas la tongana lingvo.

Kategorio:Lingvoj de Malavio
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Suda ndebela lingvo

La **Suda Ndebela lingvo** (*isiNdebele* aŭ *Nrebele* propralingve) estas niĝerkonga lingvo en la soto-cvana lingvaro de bantuaj lingvoj, kaj parolata de la *amaNdebele* (la ndebela popolo de Sud-Afriko). Ĝi estas unu el dek unu oficialaj lingvoj en Sud-Afriko, kaj kelkaj dialektoj ekzistas.

Ĝi havas proksimume 640 000 parolantojn (laŭ popolnombrado de 2006). Ĝia ISO-kodo estas *`nr`*.

La suda ndebela lingvo (soto-cvana []) ne rekte rilatas al norda ndebela, nguna lingvo parolata precipe en Zimbabvo [].

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* Lingva mapo de Sudafriko (4) 
* Lingva Mapo de Suda Afriko 
* Lingva Mapo de Sudafriko (1) 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Sud-Afriko
Naura lingvo

La **naura lingvo** (naure *Dorerin Naoero* aŭ *Ekaiairũ Naoero*) estas lingvo parolata de ĉirkaŭ  denaskaj parolantoj en Nauro, kie ĝi estas oficiala lingvo. Ĝi estas parolata de 50% el la loĝantoj de Nauro, ĉar la angla estas la dua oficiala lingvo de la insulo.

## Fonologio 
### Konsonantoj 
La naura havas 19 konsonantojn.

### Vokaloj 
Estas 12 vokaloj (6 longaj, 6 mallongaj).

La akcento estas je la antaŭlasta silabo, se la vorto finiĝas per vokalo. Ĝi estas sur la lasta silabo, se la vorto finiĝas per konsonanto.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* *Lengua Nauruana* en Promotora Española de Lingüística 
* Lingva Mapo de Oceanio 
* Lingva Mapo de Mikronezio 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Nauro
Kategorio:Mikronezia lingvaro
Malagasa lingvo

eta|Virino parolas en la malagasa

La **malagasa lingvo** estas parolata en Madagaskaro, kie ĝi estas ankaŭ la ŝtata lingvo uzata apud la franca. Diference de la aliaj eksaj francaj kolonioj en Afriko, la malagasa havas realan uzon en sia lando.

Ekde la 18-a jarcento la fakto estas konata, ke la malagasa lingvo surprize similas al la lingvoj de la aŭstronezia lingvaro, disvastiĝintaj en la modernaj Filipinoj, Malajzio kaj Indonezio. Speciale proksimas al la malagasa lingvoj de la insulo Borneo. Tial nuntempe oni grupigas la lingvon kiel membro de tiu lingvaro kaj ties subgrupo de malajopolineziaj lingvoj. La malagasan influis ankaŭ la lingvoj araba, svahila, angla kaj franca.

Ekde la jaro 1823 la lingvo havas skribsistemon bazitan sur la latina alfabeto. Ĝis tiu tempo por nemultaj magiaj kaj astrologiaj skribaĵoj estis uzata la araba skribo. La moderna ortografio sin bazas ĉefe sur la fonologiaj principoj kun negravaj esceptoj (litero *i* fine de vortoj estas skribata ĉiam kiel *y* kaj la litero *o* estas legata kiel [u]).

En la alfabeto estas 21 literoj: a, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, v, y, z. Ekzistas ankaŭ neoficiala uzado de diakritiko.

La akcento de la vortoj kutime estas sur la antaŭlasta silabo (kiel en Esperanto). Sed se la vortfinaĵo estas "ka", "tra" aŭ "na", la akcento estas sur la antaŭantaŭlasta silabo. Senakcentataj vokaloj ofte estas malelbuŝataj. Ekzemple *fanorona* estas do prononcata "fanurn".

## La malagasa lingvo en Rusio 
Laŭ la tutrusia popolnombrado de 2010 en Rusio estas 26 homoj konantaj la malagasan lingvon.

Kiel rakontas Ludmila Kartaŝova en sia libro "Мадагаскар и Я" en Moskvo kelkaj ekinteresiĝis pri la malagasa lingvo post la Moskva Festivalo la de Junularo kaj Studentaro okazinta en 1957 kaj vizitita ankaŭ de malagasoj prezentintaj sian lingvon kaj kulturon. Dum iom da tempo en Moskvo estis radio-programo en la malagasa lingvo. Ekde 1961 en la Instituto de Afriko (en Moskvo, tiam Sovetunio) Kartaŝova mem studis la lingvon. Ekde 1974 ŝi instruis la lingvon por studentoj de la Instituto de Azio kaj Afriko (ĉe la Moskva Ŝtata Universitato), eldonis vortarojn kaj lernolibrojn ; aperis sciencaj verkoj ruslingve. Ekde la 1990-aj jaroj regula studado de la malagasa lingvo en Rusio ne ekzistas.

* Klubo de amikoj de Madagaskaro (ruse)
* Pridiskuto ĉe Lingvoforum (ruse)

## Eksteraj ligiloj 
La loko de la malagasa lingvo kaj kulturo en ŝanĝiĝanta mondo: intervjuo kun Hanitr'Ony, poeto kaj aktivisto, Global Voices Esperanto

Verkoj de kaj pri la malagasa lingvo  en la Kolekto por planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

## Referencoj 
Kategorio:Malagasa lingvo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Lingala lingvo

**Lingala lingvo** (Lingála aŭ Ngála, liNgála) estas Afrika interkomunik- kaj komerclingvo parolata en Kongo Brazavila, Kongo Kinŝasa kaj Centr-Afrika Respubliko. Ĝi ankaŭ etendas sin suden ĝis Angolo. Ĝia ISO-kodo estas *`ln`*. Ekzistas Vikipedio en la lingala lingvo.

## Deveno 
La lingala estas bantua lingvo, parolata en Orienta kaj Centra Afriko. Ĝi devenis laŭlonge de la Kongo el la provinco Équateur, kiu en 2015 estis disigita al kvin novaj provincoj, Norda Ubango, Mongalo, Suda Ubango, Ekvatoro kaj Ĉuapo. Unue la lingala (origine nomita *lobangi*) estis lingvo de la bangalaoj. Centre de la regiono, kiu loĝata de tiuj, inter Kinŝasa kaj Kisangani konstruiĝis la haveno Makanza kiel unu el la unuaj komercstacioj de Kongo. Lobangi fariĝis miksite kun aliaj bantuaj lingvoj en la 19-a jarcento superregiona interkomunik- kaj komerclingvo.

El la franca kaj la svahila estas prunteprenitaj kelkaj proklizaĵoj aŭ apogvortetoj). La lingala estas unu el sep bantuaj lingvoj grupigitaj en la *Lusengo*- aŭ *Losengo*-grupo kaj estas simila al la bangala (aŭ ngala, d:Q34989, fakte variaĵo de la lingala) kaj banga (aŭ bobanga, d:Q34936) lingvoj. Kune kun ankoraŭ 20 aliaj bantuaj lingvoj ili formas la *Bangi-Ntomba*-lingvaron.

299px|eta|maldekstre|
## Disvastiĝo 
En la Demokratia Respubliko Kongo (Kongo Kinŝasa) la lingala ne estas instrua lingvo en la lernejoj spite al ĝia granda disvastigo. Sed private efektiviĝas sukcesegaj alfabetigkursoj de lokaj popolkomitatoj je la helpo de UNESKO en la internlando. Estas vortaroj ekzemple en la hispana, franca aŭ angla. Ekde 1970 la Biblio estas tradukita en lingalan, sed estas malsamaj eldonoj de la nova testamento kaj la psalmoj.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* Ekzemploteskto en Promotora Española de Lingüística 
* Lingva mapo de Kongo 
* Lingva Mapo de Kongo 
* Lingva Mapo de Norda Zairio 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project
* ''Les minorités linguistiques/ Les minorités plurinationales morcelées  en Les Langues du Monde de Jacques Leclerc 


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kuanjama lingvo

La **kuanjama lingvo** estas parolata en Angolo kaj Namibio de 700 mil da parolantoj. Ĝi estas normigita dialekto de la oŝivamba lingvo, kaj estas reciproke komprenebla kun Ndonga, la nura alia Oŝivamba dialekto havante normon skribitan formon. Ĝia ISO-kodo estas *`kj`*.

La tuta kristana Biblio estis tradukita al kuanjama lingvo kaj publikigita en 1974 sub titolo *Ombibeli* de la Sudafrika Biblia Asocio (*South African Bible Society*).

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* Lingvaj mapoj de Angolo (27) kaj de Namibio (12) 
* Lingva Mapo de Suda Afriko 
* Lingvaj mapoj de Angolo (48a) kaj Sudafriko (28: Ovambo) 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio:Bantua lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Angolo
Kategorio:Lingvoj de Namibio
Makedona lingvo

La **makedona lingvo** (македонски) estas sudslava lingvo parolata kiel gepatra lingvo de proksimume du milionoj da homoj, precipe en la Nord-Makedonio kaj la makedona diasporo, kun pli malgranda kvanto da parolantoj tra la transnacia regiono Makedonio. Ĝi estas la oficiala lingvo de la Respubliko Nord-Makedonio kaj leĝe agnoskata minoritata lingvo en partoj de Albanio, Rumanio kaj Serbio. Ĝia ISO-kodo estas *`mk`*. Ekzistas Vikipedio en la makedona lingvo.

La norma makedona lingvo efektiviĝis kiel oficiala lingvo de la Socialisma Respubliko Makedonio en 1945 kaj poste evoluis modernan literaturon. La plejparto de la kodigo formaliĝis dum la sama periodo. samkiel ĝia distingeco kompare kun la bulgara en Bulgario. En Bulgario ĝi estas ofte konsiderata kiel unu el tri lingvaj normoj de la bulgara, la makedona lingva normo. Ĝi ne estas agnoskita de la Instituto por la Bulgara Lingvo ĉe la Bulgara Akademio de Sciencoj. Dum oficialaj kontaktoj inter delegatoj de Makedonio kaj tiaj de Bulgario kaj Grekio, la lastaj ne agnoskas la makedonan kiel memstaran lingvon.

La makedona estas skribata per cirila alfabeto kun tri propraj literoj: ѓ, ќ kaj ѕ.

La moderna makedona ne estas identa kun la klasikepoka makedona lingvo, ankaŭ hindeŭropa lingvo kiun ni konas nur el kelkaj propraj nomoj kaj simile, kaj estis verŝajne tre parenca al la greka, ĉu kiel dialekto aŭ kiel parto de pli vasta hindeŭropa branĉo, kiu inkludus la grekan kaj makedonan.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* *Lengua Macedonia* (historio, priskribo, mapoj) en Promotora Española de Lingüística 
* Lingva Mapo de Sudorienta Eŭropo 
* Elstara artikolo pri la makedona en la "Enciklopedio de la eŭropa oriento" de la universitato de Klaŭdiforumo. 
* Lingva Mapo de Balkanoj 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

## Referencoj 

Kategorio:Sudslava lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Nord-Makedonio
Kategorio:Lingvoj de Grekio
Kategorio:Lingvoj de Bulgario
Kategorio:Lingvoj de Serbio
Kategorio:Lingvoj de Vojvodino
Kategorio:Lingvoj de Albanio
Kategorio:Lingvoj de Italio
Kanura lingvo

La **kanura lingvo** estas nilo-sahara lingvo parolata  plejparte en malaltebenaĵo de la  baseno de la Ĉada Lago  en Niĝerio, Niĝero, Ĉado, Sudano kaj Kameruno de pli ol 5 milionoj da parolantoj. Ĝia ISO-kodo estas *`kr`*. Ekzistas Vikipedio en la kanura lingvo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteksto en language-museum kun angla traduko
* Nilo-saharaj lingvoj en Promotora Española de Lingüística
*  Lingvaj Mapoj de Niĝero, Ĉado, Niĝerio kaj Kameruno 
* Lingva Mapo de Ĉada lago 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio: Nilo-sahara lingvaro
Kategorio: Tonlingvoj
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio: Lingvoj de Kameruno
Kategorio: Lingvoj de Ĉado
Kategorio: Lingvoj de Niĝero
Kategorio: Lingvoj de Niĝerio
Siĉuana loloa lingvo

La **siĉuana loloa lingvo** (ankaŭ konata per sia ĉina nomo, *jia*, aŭ sia propra, *nuosu*) estas parolata en Ĉinujo (Siĉuano, Junano) de pli ol 6,5 milionoj da parolantoj. Ĝia ISO-kodo estas *`ii`*. Ekzistas Vikipedio en la siĉuana loloa lingvo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* *Lengua Yi* (Siĉuana loloa lingvo) en Promotora Española de Lingüística 
* Lingva Mapo de Siĉuano 
* Lingvaj Mapoj de Ĉinio Orienta Azio 
* Serĉrezultoj Sichuannuosu de Rosetta Project
* *Le Chinois *, (Ĉina lingvo) en *Les Langues du Monde* de Jacques Leclerc 

Kategorio:Tibetobirma lingvaro
Kategorio:Tonlingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Ĉinio
Kategorio:Lingvoj de Tajlando
Ganda lingvo

La **ganda lingvo**, ankaŭ nomata **luganda**, estas parolata en Ugando de 5,5 milionoj  da parolantoj. Ĝia ISO-kodo estas *`lg`*. Ekzistas Vikipedio en la ganda lingvo. La lingvo loke oficialas en la eksa reĝlando *Bugando*, kies limoj pli-malpli identas kun la administra Centra regiono de Ugando.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteksto en language-museum kun angla traduko
* Mapo kaj Ekzemploteskto en Promotora Española de Lingüística 
* Lingva Mapo de Centra Afriko 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project

Kategorio: Bantua lingvaro
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio: Lingvoj de Ugando