open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ĉapelo

eta|Ĉapeloj
eta|300ra|Felta vakerĉapelo

**Ĉapelo** estas kapvesto el diversaj pli-malpli malmolaj materialoj kun randaĵo.

La uzo de kapvesto dependas ĝenerale de modo. La ĉapelo en multaj kulturrondoj simbolas, reprezentas socialan staton aŭ apartenon al ia grupo. La ĉapelon surmetas inoj kaj viroj, la junuloj apenaŭ. Ĝi estis, pli frue en la historio, namlhavebla vesto ekster domo.

La vera funkcio de ĉapelo estis la protekto kontraŭ malvarmego aŭ varmego. Hodiaŭ oni uzas tiucele ofte ĉapon, kaptukon aŭ ŝildan ĉapon (basbalan ĉapon).

La ĉapelo perdis sian signifon ekde la 1950-aj jaroj kiel ĝenerala kapvesto, same malaperis la ligitaj ĉapelfaristoj, ĉapelvendejoj, ĉapelskatoloj.

Partoj de vira ĉapelo: ĉapel-verto (supra parto), pren-kaveto (eble), ĉapelrubando, randaĵo, ĉapelranda bordero. Pliaj eblaj partoj de virina ĉapelo: ornamaĵoj kiel pluma duonkufo, duonlonga vualo, pinglo, sativo, birdoplumoj,

Inter la internacie konataj ĉapelportintoj, oni trovas la britan reĝinon Elizabeta la 2-a, kaj la svedan reĝinon Silvia.

Konata "ĉapelevento" estas la ĉevalkonkuro sur la reĝa ĉevalkonkura vego (PIV Supl.) en Ascot, ĉe kiu la ina publiko rivalas kun fantaziriĉaj ĉapelaj kreaĵoj. La viroj surportas plej ofte gravuan cilindron (cilindran ĉapelon, bulĉapelon) al la evento.

Oni distingas interalie:
* feltĉapelo
* ŝtofa ĉapelo
* ramia (basta) ĉapelo
* artista (kalabria) ĉapelo; mola larĝranda ĉapelo
* velura ĉapelo (el leporharoj)
* vira ĉapelo
* hispana ĉapelo; larĝranda ĉapelo
* pajla ĉapelo, panama ĉapelo estas tre aeratralasa somera ĉapelo, kanotĉapelo
* sombrero kun tre larĝa randaĵo
* trilbio ĉasista ĉapelo
* borsalino eleganta ĉapelo
* cilindra ĉapelo
** klakĉapelo estas alta cilindra ĉapelo, kiun oni povas platigi dank al interna risorto
* dupinta ĉapelo
* tripinta ĉapelo
* funebra ĉapelo
* plaĝo-ĉapelo = bast-fibra ĉapelo
* bulĉapelo (aŭ malofte "melonforma ĉapelo") estas felta, rigida ĉapelo kun ronda konveksa formo
* vakerĉapelo, ĉapelo kutime portata de vakeroj.
Ĉapelo estis la postulata rekvizito por aperi en ĉiuj partoprenintaj filmoj de la 2-a Usona Bona Filmfestivalo de 2021.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉapo
* Kaskedo
* Viziero
Kasikiaro

eta|dekstra|300px|Kasikiaro: ligo inter Orinoko kaj Rio Negro.
**Kasikiaro** estas brako de la sudamerika rivero Orinoko, kiu sendas parton el ties akvoj tra Rio Negro al Amazono.

La forkiĝo inter Orinoko kaj Kasikiaro estas la plej granda surtera ekzemplo de rivera forkiĝo.

Kiam en 1744 la jezuito *Roman* iris de Orinoko al Rio Negro kaj reen, ĉiam sekvante riveron, oni komence ne kredis lian raporton, kiun poste konfirmis Charles Marie de La Condamine.

Iel oni povus konsideri ke pro la ekzisto de tiu konekto, estas enorma insulo komponita de plej parto de Brazila Amazonio, Gujanoj kaj suda bordo de Orinoko en Venezuelo.

Kategorio:Riveroj en Sudameriko
Christopher Walken

**Christopher WALKEN** (n. 31-an de marto, 1943 en Kvinzo, Novjorkio) estas usona aktoro.

Walken estas plurforma kaj ofta aktoro kiu laboris pli ol 50 jarojn je teatro, televido kaj kino. Li aperis en pli ol 100 filmaj kaj televidaj roloj, inkluzivanto *The Lion in Winter*, *The Deer Hunter*, *The Dead Zone*, *A View to a Kill*, *At Close Range*, *King of New York*, *Batman Returns*, *True Romance*, *Pulp Fiction*, *The Funeral*, kaj *Catch Me If You Can*, inter aliaj.dekstra|200px

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Akademia Premio por plej bona subtena aktoro
Kategorio:Naskiĝintoj en 1943
Koloradio

**Koloradio** aŭ **Kolorado** (angle *Colorado* [kal*eRA*doŭ]) estas usona subŝtato. Ĝi fariĝis la 38-a subŝtato de Usono ekde la 1-a de aŭgusto 1876. Ĝia ĉefurbo kaj plej granda urbo estas Denvero.

Ĝia nomo venas de la rivero Kolorado.

## Klimato
 kaj klimataj normaloj de 1991-2020.]]
Kiel la aliaj montaj ŝtatoj, Koloradio havas pli kompleksan klimaton ol aliaj partoj de Usono. La suda parto de la ŝtato ne ĉiam estas pli varma ol la norda. La plejparto de Koloradio konsistas el montaroj, montarbazoj, altaj ebenejoj, kaj dezertoj. La nordoriento, oriento, kaj sudoriento estas plejparte altaj ebenejoj, dum la nordo estas miksaĵo de altaj ebenejoj, montarbazo, kaj montaro. La nordokcidento kaj okcidento estas ĉefe montaj kun iom da dezertoj intermikse. La sudokcidento kaj sudo estas kompleksa intermikso de dezertaj kaj montaj lokoj. La montoj kaj valoj forte efikas al koloradiaj klimatoj.

### Ekstrema vetero
Ekstremaj veteraj okazoj estas oftaj en Koloradio, kvankam signifa parto de la totalo okazas en la lokoj loĝataj de malplej da homoj. Granda parto de la ŝtato estas sekega, kun tutaŝtata averaĝo de nur 430 milimetroj da precipitaĵo. Malofte okazas, ke neniu parto de Koloradio estas en iu grado de akvomanko. La malmulto de precipitaĵo kontribuas al la severo de incendioj. Gravaj incendioj en la lastaj jardekoj estis la Incendio de Hayman en 2002, la incendio de Fourmile Canyon en 2010, la Incendio de Waldo Canyon kaj Incendio de High Park en 2012, kaj la Incendio de Black Forest en 2013. En 2020 okazis la tri plej grandaj incendioj en la historio de Koloradio, la Incendio de Pine Gulch, la Incendio de Cameron Peak, kaj la Incendio de East Troublesome. La Incendio Marshall de 2021 detruis plej da homaj havaĵoj.

## Faŭno
 en la koloradia parto de la Roka Montaro.]]
Oftaj mamuloj de la montoj de Koloradio estas interalie (en grandaj kvantoj) hemionaj cervoj, sudokcidentaj ruĝaj tamiosciuroj, ormantelaj grundaj sciuroj, flavventraj marmotoj, alkoj (neindiĝenaj), pikaoj, kaj ruĝaj vulpoj. La montarbazoj havas cervojn, vulpajn sciurojn, dezertajn silvilagojn, montajn silvilagojn, kaj kojotojn. La prerioj estas la hejmo de antilokaproj, nigravostaj cinomusoj, la endanĝeraj amerikaj vulpoj, taksideoj, kaj preriaj leporoj. La adoptado de kaptitaj mustangoj estas kulture akceptata kaj la urbo Cañon City havas la plej grandan mustangan adoptejon de la Usona Buroo pri Termastrumado.

## Gravaj urboj
* antaŭurboj de Denvero:
** Aurora
** Arvada
** Centennial
** Lakewood (Koloradio)
** Thornton (Koloradio)
** Westminster (Koloradio)
* aliaj urboj:
** Aspen
** Boulder
** Colorado Springs
** Fort Collins
** Pueblo (urbo)

## Servoj 
* Ŝtata Universitato de Koloradio
* Universitato de Koloradio ĉe Boulder

## Vidu ankaŭ 
* Roka Montaro

## Eksteraj ligiloj 
*  Retejo de Koloradio 

## Referencoj
Inhalo

eta|dekstra|255px|  

**Inhalo** signifas la enspiradon de gaso, vaporo aŭ aerosoloj ofte per inhalilo por kuraci sin. Tio helpas pri pulma astmo kaj spiraj problemoj. Okaze de laringa kataro oni uzas por inhalo ekzemple akvovaporon, kamomilan teon, terpentinoleon, pulvorigitan penicilinon aŭ aliajn kontraŭastmajn medikamentojn.

La plej praa metodo estas kliniĝo super varmega kuraca likvaĵo kaj enspiro de la vaporo. Oni ofte kovras la kapon per granda, longa tuko kaj tiel direktas la vaporon. Oni povas hodiaŭ uzi por tio elektrajn aparatojn, inhalilojn, kiuj vaporigas per elektro la kuracaĵojn.

Magiistoj bruligis halucinogenajn materialojn kaj enspiris ilin, tiel kontaktinte spiritojn.

Kategorio:Kuracoprocedoj en pneŭmonologio
Morris De Ketelaere

[eta|Dokumento kun la subskribo de M. De Ketelaere, [FelixArchief, arĥivaĵo 2233#231.]]
**Morris Guillaume Johan DE KETELAERE** (naskiĝis la 13-an de majo 1899 en Torhout, mortis la 15-an de aprilo 1959 en Antverpeno) esperantistiĝis en 1917 kaj tre aktivis en la loka Esperanto-movado, i.a. en la antverpena Esperanto-grupo La Verda Stelo, kies honora vic-prezidanto li estis, kaj kiel administranto de Belga Esperanto-Instituto.

Li estis edzo de Maria De Ketelaere-Wouters (mortis la 20-a de marto 1938) kaj estas la prapatro de granda antverpena esperantista familio, kun i.a. Henny Jacques-De Ketelaere (filino), Lieve, Ilse kaj Gerd Jacques (nepinoj), Melinde kaj Karlijn Van Damme (pranepinoj) kaj membroj de la familioj Peeters kaj Tytgat.

Kategorio:Belgaj esperantistoj
Amilcar Barca Martins da Cruz

**Amilcar Barca MARTINS DA CRUZ** (mortis en 1959) estis angola esperantisto kaj faka delegito de Universala Esperanto-Asocio en Benguela en la Portugala imperia kolonio Angolo.

Doktoro Martins da Cruz estis eminenta advokato kaj fervora esperantisto. Pro sia bonkoreco kaj sindonemo li estis  "la advokato de la malriĉuloj".

Kategorio:Angolaj esperantistoj
Kategorio:Angolaj advokatoj
Avelgem

**Avelgem** (*nederlande*, proksimuma prononco [A:F'lgem]) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Kortrejko.

Ekde 1977 la municipoj Kerkhove, Waarmaarde, Outrijve kaj Bossuit apartenas al Avelgem, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)
Bill Murray

dekstra|200ra
**Bill MURRAY**, la usona aktoro, naskiĝis  en Ilinojo. En 2003 li ĉefrolis en la filmo *Lost in Translation* ("Perdiĝis en la traduko" aŭ "Fortradukita").

## Filmaro 
### Televido 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj televidaktoroj
Kategorio:Usonaj voĉaktoroj
Kategorio:Usonaj komikistoj
Kategorio:Usonaj reĝisoroj
Kategorio:Usonaj kinproduktoroj
Kategorio:Usonaj scenaristoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1950
Kategorio:Naskiĝintoj la 21-an de septembro
Baseno

**Baseno** povas en Esperanto signifi:

* Akvokolekta areo (Baseno)
* Baseno (geomorfologio) -- fermita kaj ofte senelflueja enpremiĝejo en la terkrusto
* Sedimentbaseno -- geomorfologia unuo kies sedimentaj tavoloj faras samcentrajn rondojn aŭ ovalojn ĉirkaŭ enpremiĝinta centro
* Artefarita kavaĵo, ĝenerale profunda jam ĉe la rando, por teni akvon
* Parto de haveno, ŝirmita kontraŭ la marventegoj
* Parto de lando, tra kiu fluas rivero kun siaj alfluantoj
* Ronda aŭ ovala valo (Vd en Valkaldrono)
Arthur C. Clarke

**Arthur Charles CLARKE** (naskita la 16-an de decembro, 1917 en Anglio; mortinta la 19-an de marto, 2008 en Srilanko) estis brita verkisto kaj inventisto. Li verŝajne estas plej fama pro sia sciencfikcia romano *2001: A Space Odyssey* ("2001: Kosma Odiseado"), kiu ankaŭ estas filmo.

## Biografio 
Clarke naskiĝis en Minehead en Somerset (Anglio). Kiel knabo li entuziasme legis malnovajn sciencfikciajn revuojn. Fininte la duagradan lernejon li ne sukcesis esti akceptita en kolegio, do li eklaboris kiel ŝtata kont-revizoro.

Dum la Dua mondmilito li laboris por la brita Reĝa Aerarmeo (RAF) kiel fakulo pri radaro kaj kunlaboris en la evoluigo de la defenda radar-sistemo, kiu permesis al RAF gajni la aerbatalon pri Anglio kontraŭ Germanio. Post la milito li studis en ''King's College* en Londono kaj diplomiĝis.

Lia plej grava kontribuo eble estas la ideo, ke terkonstantaj satelitoj povus esti ideala sistemo por telekomunikado. Li proponis la ideon en scienca artikolo titolata *Can Rocket Stations Give Worldwide Radio Coverage?* (angle: Ĉu raketaj stacioj povas doni tut-teran radio-kovradon?), publikigita en *Wireless World* en oktobro 1945. Pro tiu kontribuo la terkonstanta orbito estas nomata ankaŭ kiel orbito de Clarke aŭ zono de Clarke.

Komence de la 1940-aj jaroj, ankoraŭ kiel soldato de RAF, li komencis vendi siajn sciencfikciajn historiojn al tiutemaj revuoj. Mallongan tempon li laboris ankaŭ kiel vicredaktisto de *Science Abstracts*, poste ek de 1951 li dediĉis sin plentempe al la verkado. Li estis prezidanto de la Brita Interplaneda Societo kaj membro de la Klubo de Subakvaj Esploristoj.

De 1956 li loĝis en Srilanko, kies honora civitano li estis.

## La tri leĝoj de Clark 
La tri leĝoj de Clark estas tri prognozaj diraĵoj elpensitaj fare de Clark, kaj estas menciitaj multajn fojojn en literaturo kaj kulturo, kaj en humuro kaj por priskribi realecon:

# Kiam altranga sed veterana sciencisto atentigas, ke io eblas, li preskaŭ certe pravas; Kiam li atentigas, ke io estas neebla – li verŝajne eraras.
# La nura maniero elmontri la limojn de kio estas ebla estas enriskiĝi iom preter ili en la neeblan.
# Ĉiu teknologio estas sufiĉe progresinta - estas neeble distingi inter ĝi kaj magio.

## Listo de verkoj 
* *Childhood's End* ("Fino de Infaneco", 1953)
* *2001: A Space Odyssey* ("2001: Kosma Odiseado", 1968)
* *Rendezvous with Rama* ("Rendevuo kun Rama", 1973) (Premion Nebulozo, 1973; Premion Hugo, 1974)
* *The Fountains of Paradise* ("La Fontanoj de Paradizo", 1979) (Premion Nebulozo, 1979; Premion Hugo, 1980)

## En Esperanto aperis 
* *Supereco* (En: Hungara Vivo 2/1986, p. 58-61, tr. Endre Dudich)
* *En la kometon* (En: Orbito nula: Sciencfikcio kaj fantasto. Vol 1. Santander: Grupo Nifo, 1995, tr. Liven Dek)
* *Provizoreco'' (En: Fonto 4/1981, p. 14, kaj Pajleroj kaj Stoploj, 1997, p. 187, tr. William Auld)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.clarkefoundation.org Fondaĵo Arthura C. Clarke
* http://www.everk.it/index.php?id=21,213,0,0,1,0  -- Nekrologo: Arthur C. Clarke: Imago teknologia ĝis transcenda
* 

Kategorio:Britaj verkistoj
Kategorio:Sciencfikciaj verkistoj
Borso

eta|dekstre|
En ekonomiko, **borso** estas organizaĵo, kies membroj estas akciaj makleristoj. Borso disponigas rimedojn por komerci akciojn kaj aliaj financajn instrumentojn. Kutime rimedoj proviziĝas ankaŭ por la eldonado kaj amortizado de valorpaperoj, plie aliaj kapitalaj eventoj inkluzive de la pagado de enspezo kaj dividendoj.

Laŭ Francisko Azorín **borso** estas *Ejo, kie estas farataj financaj operacioj, vendado k. aĉetado de akcioj, obligacioj, k.c., k. notata ilia kurso.* Kaj li indikas precizan etimologion el *Vander Bourse, propra nomo de la mastro de la Borsa domo ("Huis ter Beurze" en Bruĝo, Belgio), kie kunsidis dum la 16-a jcarcento famaj komercistoj kaj negocistoj.*.

## Priskribo 
La valorpaperoj kutime komercataj ĉe borso inkluzivas akciojn eldonatajn de kompanioj, unitajn fidojn kaj aliajn kunigitajn investadojn, plie korporaciajn obligaciojn.

Kutime borso estas centra loko minimume por dosierkonservado, sed komerco estas malpli kaj malpli ligita al tia fizika ejo. Modernaj merkatoj estas elektronikaj retoj, kiuj havas avantaĝojn je rapideco kaj kosto de transakcioj.

Borso estas ofte la plej grava elemento de akcia merkato. Estas kutime ne devigo eldoni akciojn tra la borso mem, nek devus akcioj post eldono komerciĝi ĉe la borso. Tia komerco estas nomata "eksterborsa".

La komenca ofertado de akcioj al investantoj estas difinita kiel la unua merkato kaj post-eldona komercado estas la dua merkato.

Pli kaj pli ĉiuj borsoj partoprenas en tutmonda (globa) valorpapera merkato.

Oferto kaj postulo en borsoj peliĝas de diversaj faktoroj, kiuj, kiel en ĉiuj liberaj merkatoj, efektivigas la prezon de akciuloj (akcia valorigo).

Famaj borsoj estas la Amsterdama Borso, Borso de Italio, Borso de Madrido, Borso de Bonaero, Borso de Londono, Novjorka Borso, NASDAQ. Aliaj estas la Borso de Bruselo, Borso de Dako, Borso de Laoso, Borso de Bakuo

## Bildaro 

Dosiero:Boerse Frankfurt front.JPG|
Dosiero:Rybinskbourse.jpg|
Dosiero:NYSESecurity.JPG|
Dosiero:Bombay-Stock-Exchange.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Borsa Katastrofo de 1929
* Derivaĵo (ekonomio)

## Notoj 
## Bibliografio 
* Hans Wiersch, Borsa terminaro kvinlingva, IKEF/FEL/Esperanto, 3000, 2004.


Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Ekonomiko
Kategorio:Kapitalismo
Jane Baird

**Jane BAIRD** aŭ **Johanino Baird** (mortis en 1960 kiel 85-jara en Edinburgo) estis pionirino de Esperanto en Skotlando.

Fraŭlino Jane Baird estis ano de la Lingva Komitato, ano de la L.K.K. por UK 1926 en Edinburgo , kaj unu el la tri kompilantoj de la Edinburgh Esperanto Dictionary, de kiu ĝis ŝia forpaso pli ol cent mil ekzempleroj disvendiĝis en angla-parolantaj landoj. Ŝi estis unu el la britaj reprezentantoj ĉe la Eduka Kongreso sub aŭspicio de la Ligo de Nacioj, ĉe la Mondkonferenco de Edukado en Ĝenevo en 1929, kaj oficiale reprezentis la Edukan Instituton de Skotlando ĉe la UK 1929 en Budapeŝto.

Kategorio:Skotaj esperantistoj
Kategorio:Britaj esperantistoj 
Kategorio:Esperanto-movado en Edinburgo
Suito

**Suito** estas organizita aro de instrumentaj
aŭ orkestraj pecoj
ordinare ludataj kune en unu prezentado.
En la baroka epoko,
la pecoj sonis ĉiuj en la sama tonalo,
kaj ĝenerale modeliĝis laŭ danca muziko.
En la 18-a jarcento suitoj nomiĝis ankaŭ
uverturoj.

Estienne du Tertre eldonis *suyttes de bransles* en 1557, kiu montras al ni la unuan uzon de la termino, kvankam ĝia kutima formo en tiu tempo estis paroj de dancoj. La unua rekonebla suito estas *Newe Padouan, Intrada, Dantz, kaj Galliarda* de Paul Peuerl el 1611, en kiu la kvar dancoj laŭ la titolo aperas ripete en dek suitoj. La *Banchetto musicale* de Johann Schein (1617) enhavas 20 sinsekvojn de kvin diversaj dancoj.

La "klasika" suito konsistis el alemando,
korento, sarabando, kaj ĝigo, en tiu ordo,
kaj disvolviĝis dum la 17-a jarcento en Francio;
la ĝigo aperis pli malfrue ol la aliaj.
Tamen, ĝi neniam tute fiksiĝis en formo:
plurfoje estis preludo aŭ senmezura preludo,
la fino de la suito entenis ofte
jen menueton, jen gavoton,
kaj la pli malfrua aldono de uverturo
por konsistigi "uverturosuiton" estis treege
populara ĉe germanaj komponistoj;
Telemann asertis,
ke li verkis pli ol 200,
Bach havis
siajn kvar orkestrajn suitojn,
kaj Georg Friedrich Händel
verkis sian *Akvan muzikon*
kaj *Muzikon por la Reĝaj Fajraĵoj*
en tiu ĉi formo.

Bach kaj Händel ofte aldonis pliajn pecojn
inter la sarabando kaj ĝigo;
Händel verkis 22 klavarajn suitojn,
dum Bach produktis plurajn suitojn
por violonĉelo, violono,
fluto, kaj aliaj instrumentoj,
kune kun siaj Francaj suitoj
kaj Anglaj suitoj por klavarinstrumento.
Por Bach aparte, la suita formo
estis fundamento sur kiu ŝpini
pli riĉajn strukturojn.

eta|180ra
Tamen en la 1750-aj jaroj la suito jam estis rigardata kiel eksmoda, anstataŭata de simfonio kaj konĉerto, kaj ni trovas malmultajn komponistojn ankoraŭ verkantaj suitojn. En la 19-a jarcento la suito spertis repopulariĝon, sed nun kun signifo aŭ de instrumenta elĉerpaĵo el pli granda verko kiel opero aŭ baleto, sinsekvo de pli malgrandaj pecoj kunligitaj per komuna temo, kiel la naciistaj ideoj de Edvard Grieg, Jean Sibelius, aŭ Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij, aŭ intenca arkaikismo, kiel la lastatempa *Suito por Fluto kaj Ĵazpiano* de Claude Bolling.

## Vidu ankaŭ 
* Alemando
* Korento
* Sarabando
* Gavoto
* Ĝigo

Kategorio:Muzikaj formoj
Nikobaroj

**Nikobaroj** estas insuloj ĉe la nordorienta rando de Hinda Oceano. Ili estas (kiel "unuiĝa teritorio") parto de Barato.

La Nikobaraj Insuloj ampleksas 22 insulojn, el kiuj la plej granda estas *Granda Nikobaro*.
La tuta insularo ampleksas 1841&nbsp;km², el kiuj la ĉefa insulo kontribuas pli ol duonon.
La loĝantaro estas iom pli ol 40.000.
Du trionoj estas indiĝenoj, unu triono estas enmigrintoj de aliaj partoj de Barato kaj Srilanko.

La Nikobaroj estas proksimaj al la Andamanoj, de kiuj ilin disigas la Dekagrada Markolo. Ili estas agnoskataj kiel propra ekologia regiono kun propraj specioj.

## Historio 
Dum la glaciepokoj, kiam la marnivelo estis malpli alta, supozeble kelkaj el la insuloj estis ligitaj.

Kredeble la Nikobaroj estas loĝataj de antaŭ pluraj jarmiloj.
Indiĝenoj parolas ses mon-kmerajn lingvojn.
Dum la kolonia epoko Nederlando komercis tie, poste en 1869 Britio transprenis la regionon kaj uzis ĝin, pro la maloportunaj klimato kaj situo, kiel prizonulan kolonion.

Je la 26-a de decembro 2004 grava cunamo trafis la bordon de la Nikobaroj, post tertremo proksime al Sumatro.

## Geografio 
[eta|[Nikobara kolombo, kvankam nomata tiel pro Nikobaroj, ĝi troviĝas ankaŭ en la Malaja Insularo]]
**Norda Grupo**:
* Kar Nikobar (126,9&nbsp;km²)
* Battimalio (2,01&nbsp;km², neloĝata)

**Centra Grupo**:
* Ĉaŭro, Ĉaŭra aŭ Sanenjo (8,2&nbsp;km²)
* Teressa aŭ Luroo (101,4&nbsp;km²)
* Bompuka aŭ Poahat (13,3&nbsp;km²)
* Kaĉal (174,4&nbsp;km²)
* Kamorta (188,2&nbsp;km²)
* Nankoŭri aŭ Nankorio (66,9&nbsp;km²)
* Trinket (ĝis 2004 86,3&nbsp;km², areo ege malpliigita post la cunamo)
* Laouk (0,01&nbsp;km²) (neloĝata)
* Tilangĉongo (16,84&nbsp;km²) (neloĝata)

**Suda Grupo**:
* Granda Nikobaro (1045,1&nbsp;km², plej granda insulo de Nikobaroj)
* Malgranda Nikobaro (159,1&nbsp;km²)
* Kondul (4,6&nbsp;km²)
* Pulomilo aŭ Pillomilo (1,3&nbsp;km²)
* Meroe (0,52), Trak (0,26), Treis (0,26), Menĉal (1,30), Kabra (0,52), Pigeon kaj Megapod (0,2) (ĉiuj neloĝataj)

## Flaŭro kaj faŭno 
* Nikobara kolombo
* Nikobara nestamasulo
* Nikobara orelstrigo

eta|dekstre|180px|

Kategorio:Andamanoj kaj Nikobaroj
Kategorio:Insularoj
Kategorio:Insuloj en la Hinda Oceano
Godicl Rudi

**Godicl RUDI** (mortis la 7-an de aprilo 1960) estis jugoslava esperantisto, tre estimata progresema pedagogo.

Li multe suferis dum la milito, sed dum la lastaj 8 jaroj de sia vivo li estis direktoro de mezlernejo en Rogaška Slatina. Post mallonga tempo li ellernis Esperanton, plenumis la A, B, C- ekzamenojn kaj tuj li enigis Esperanton en la instruplanon.

Kategorio:Jugoslavaj esperantistoj
Jenő Kormos

**Jenő Kormos ** (mortis en 1960) estis rumana esperantisto.

Esperanton li lernis en 1927 kaj de tiu tempo li fervore kaj sindone laboris por la internacia lingvo. Li tradukis kelkajn librojn de sia nacia lingvo en Esperanton.
## Eksteraj ligiloj
*Ipernity

Kategorio:Rumanaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Ontologio

**Ontologio** (de la greka *ον* [on] = estanta, λόγος [logos] = vorto, parolo) estas fako ene de la filozofio, pli precize ene de la metafiziko. Ĝi okupiĝas pri ekzisto kaj la kategorioj de ekzisto, provante eltrovi kiaj entoj ekzistas.

## Vidu ankaŭ 
* Ento
* Ontologia pruvo
* Sciteorio
* Filozofio de sciencoj
* Filozofio de matematiko
* Elaja filozofia skolo
* Pitagora filozofia skolo
* Taksonomio
* Teologio

## Eksteraj ligiloj 
* Ontology. A resource guide for philosophers
* International Ontology Congress
W. P. Selis

**W. P. Selis** estis nederlanda esperantisto. Li mortis 84-jara probable la  en Groningen, do sekve naskiĝis fine de 1919 aŭ inter januaro kaj aŭgusto 1920.

Li estis pioniro de la Esperanto-vivo en Groningen, estrarano de la urba Esperanto-klubo, kaj ĝis la fino de la vivo li instruis la gramatikon.

Kategorio:Nederlandaj esperantistoj
Realismo

**Realismo** estas koncepto de la vivo, bazita sur konkretaj faktoj kaj ilia ĝusta pritakso.

## Filozofio
En filozofio, pli precize en metafiziko (aŭ ontologio) kaj en sciencofilozofio, **realismo** estas la tezo, laŭ kiu ekstera mondo ekzistas vere (reale), objektive. Ĝi kontraŭas idealismon (laŭ kiu nur la konsciencostatoj ekzistas.

*mezepoka filozofio: disvolviĝis la "kverelo pri la universalaj ideoj", la demando estis kia estas la naturo de la ĝeneralaj odeoj, t.e. la konceptoj? (la "Universaloj"). Tri respondoj ili estas:
:*ante rem* = antaŭ la aĵo; tiu sinteno nomitis **realismo** (kvankam ĝi estas tre malsimila al la moderna koncepto de realismo, devenante el Platono
:*Post re* = post la aĵo *nominalismo* (vidu ankaŭ Roscelin)
:*in re* = en la aĵo tio estis la konceptismo

En la analiza filozofio, la kontraŭrealismo estas epistemologia sinteno en kiu la vereco de aserto estas bazata sur sia pruveco tra internaj logikaj mekanismoj, kiel la "principo de kunteksto" aŭ la intuicia logiko, rekte opozicie al la realisma nocio ke la vereco de aserto estas bazata sur sia korespondo kun ekstera realo. En kontraŭrealismo, tiu realo ekstera estas nur hipoteza kaj ne estas akceptebla.

## Moralo
Morala realismo (nomita ankaŭ etika realismo aŭ morala platonismo) estas la metaetika sinteno en kiu la etikaj esprimoj esprimas referencojn kiuj aludas al karakteroj objektivoj de la reala mondo (tio estas, karakteroj sendependaj el la subjektiva opinio), kelkaj el kiuj povas estis veraj laŭ gradoj laŭ kiuj ili informas tiujn karakterojn precize.

## Literaturo
## Arto
* Realismo (arto)

### Pentrarto
* Hiperrealismo
* Realisma pentrarto

## Vidu ankaŭ
* Kontraŭrealismo
* Nova realismo
* Socialisma realismo
* Pikareska romano
* Realisma pentrarto
* Realo


Kategorio:Ismoj
Tibio

**Tibio**, laŭ homa anatomio, estas dika osto de la kruro sub la genuo inter femurosto kaj talo. Ĝi situas laŭ la antaŭa de la kruro, laŭ la fibulo malantaŭe. Ĝi estas la dua plej granda osto en la homa korpo; la unua estas la femurosto.

Kategorio:Skeleta sistemo
Femurosto

[eta|Femurosto de la [homo]]
La **femurosto** ( (TA)) estas la osto de la femuro. Ĝi estas longa, para kaj nesimetria osto, kiu artikiĝas proksimale kun la koksosto, kaj distale kun la tibio kaj la patelo. Ĝi estas la plej longa kaj plej masiva osto de la homa skeleto, la dua estas la tibio.

Ĝi konsistas el tri partoj: unu centra parto (diafizo) kaj du ekstremaĵoj (epifizoj).

## Centra parto 
La diafizo, aŭ femurosta korpo (*corpus femoris* (TA)), havas triangulan sekcon. Ĝia malantaŭa latero formas pli reliefan ostan kreston, nomatan aspra linio (*linea aspera* (TA)), kiu estas muskola insertoloko, vertikala, tribranĉa supre kaj dubranĉa meze kaj malsupre.

## Supra ekstremaĵo 
La supra epifizo de femurosto prezentas plurajn partojn:
* la femurosta kapo (*caput femoris* (TA)) formas la du trionojn de sfero, ĉirkaŭ 25 milimetrojn radiusa, eningiĝanta en la koksostan acetabulon, tiel estigante la kokso-femuran artikon (*articulatio coxofemoralis* (TA)). Ĝia artika surfaco estas tute tegita de kartilago, krom ĉe cirkleca kaveto nomata femurostokapa foveo (*Fovea capitis femoris* (TA)), kie fiksiĝas la femurostokapa ligamento (*ligamentum capitis femoris* (TA));
* la femurosta kolo (*collum femoris* (TA)) estas la porcio pli mallarĝa kaj cilindroforma, kiu portas la kapon kaj kunligas ĝin al la cetero de la supra epifizo. Frakturoj ofte okazas tie;
* la maĵora trokantero (*trochanter major* (TA)), ankaŭ nomata granda trokantero, estas kvarangula tuberaĵo lokita ĉe la supero-laterala parto, sur kiu fiksiĝas pluraj pelvo-trokanteraj muskoloj;
* la minora trokantero (*trochanter minor* (TA)), aŭ eta trokantero, kiu estas konika eminenco ĉe la malsupero-mediala parto, sur kiu fiksiĝas la iliako-psoasa muskolo (*musculus iliopsoas* (TA)).

## Malsupra ekstremaĵo 
La malsupra epifizo de la femurosto, kiu artikiĝas kun la supra ekstremaĵo de la tibio, konsistas el du kondiloj (rondformaj apofizoj), unu mediala (*Condylus medialis* (TA)) kaj unu laterala (*Condylus lateralis* (TA)). Ili estas disigitaj dorse fare de la interkondila kavo (*Fossa intercondylaris* (TA)), kaj kuniĝas ventre estigante la patelan surfacon (*Facies patellaris* (TA)). Tiu lasta artikiĝas kun la dorsa faco de la patelo.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Femurosta frakturo (ostorompiĝo)

Kategorio:Skeleta sistemo
Artiko

**Artiko** () estas movebla interligo (juntaĵo ĉe osto) de du aŭ pli da objektoj, elementoj, ostoj, ebliganta iliajn movojn. La termino estas uzata ankaŭ kiel teknika aŭ medicina esprimo.

## Medicino 
eta|180ra|Kubuta artiko de homo.
**Artiko** (lat. *articulatio*) estas interligo, juntaĵo de du aŭ pli ostoj.

Ekzistas tri kategorioj de artikoj:
* duonmoveblaj (amfiartroj aŭ simfizoj)
* nemoveblaj (sinartroj)
* moveblaj aŭ veraj (diartroj), kiu havas ses specojn depende de ilia formo: glitaj, globaj, kondilaj, selaj, ĉarniraj, pivotaj.

### Neveraj artikoj 
En anatomio oni distingas inter veraj kaj neveraj artikoj. Al la neveraj artikoj apartenas:
* kartilagaj ostokunligoj (*Articulationes cartilagineae*)
** sinkondrozo: ligo tra hialina kartilago, ekz. ĉe sternumo
** simfizo: ligo tra fibrokartilago, ekzemple intervertebra disko
* konektiv-hista ostointerligoj (*Articulationes fibrosae*)
** suturo ekzemple inter kranio-ostoj
** sindesmozo ekzemple inter radiuso kaj ulno
** gomfozo (dentoalveola artiko) ekzemple dentoj en dentokavo

### Veraj artikoj 
Ĉe la veraj artikoj troviĝas inter la ostofinoj fendo, la **artika fendo**. La artikaj surfacoj estas kovritaj per artika kartilago. Ĉirkaŭ la artiko troviĝas **artika kapsulo**, kiu konsistas el
* ekstera *Membrana fibrosa* (fibreca membrano, (stratumo); streĉa konektiva histo)
* interna *Membrana synovialis* (sinovia membrano, epitelosimila ligamento)

La fortaj fibraj membranoj (Membrana fibrosa) formas la **artikan** aŭ **kapsulan ligamenton**. La artika kapsulo formas fermitan kavernon, la **artikan kavernon**. Ĝi estas plenigita per viskoza likvo, la **sinovio** ("artika ŝmiraĵo"), kiu estas produkto de la sinovia membrano de la artika kapsulo.

#### Artikaj formoj 
Laŭ la formo de la artika surfaco, oni distingas la verajn artikojn jene:
* **ĉarnira artiko** (*Ginglymus*): Ĝi havas nur unu movakso tiel ĝi povas sin nur fleksi kaj malfleksi: ekzemple kubuta kaj genua artiko;
* **seloartiko** (*Articulatio sellaris*): ekz. dikfingra bazartiko, manartiko; ĝi povas sin movi en du direktoj;
* **globa artiko** (*Articulatio spheroidea*): ekz. ŝultra, koksa artiko; ili moviĝas ĉiudirekten;
* **kondila, pivota, glita artikoj** (*Articulatio trochoidea *): ekz. inter ulno kaj karpo;
* **elipsoida aŭ ova artiko** (*Articulatio ellipsoidea*): ekz. inter atlaso kaj kranio;
* **plata artiko** (*Articulatio plana*): ekz. inter vertebraj procesoj.

## Tekniko 
En tekniko, **artiko** estas sistemo, kiu interligas du pecojn (ekzemple stangojn aŭ ŝaftojn) per akso, ebligante rilatan movon ĉirkaŭ tiu akso. Tipoj povas esti forka, artiko, globartiko, kardana artiko ktp.

Dosiero:Legamenti crociati.jpg|Artiko de genuo
Dosiero:Gelenke Zeichnung01.jpg|Diversaj meĥanikaj artikoj
Dosiero:L-geradfüehrung.png|Rekta junto
Dosiero:Universal joint transparant.gif|Kardana artiko

## Vidu ankaŭ 
* Artiko (arkitekturo)
* Artrito
* Artikotordo
* Fingrartiko
* Ligamento

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.shockfamily.net/skeleton/JOINTS.HTML
Sezamoido

[eta|[Ikso-radioj|radiografio de la dikfingra artiko kun du sezamoidoj]]
**Sezamoido** estas eta osto de la skeleta sistemo, simila al la sezama semo, troviĝanta en artikoj aŭ tendenoj.

Oni ne rigardas sezamoidojn kiel veraj parto de la skeleto, sed prefere kiel vestiĝoj de kalkigita tendeno.

La Patelo estas teknike sezamoida osto, sed pro ĝia grandeco kaj konstanteco, ĝi indas je la titolo de vera osto.

Ĉe la Granda pando, la sezamoido de la unua fingro de la antaŭa piedo malvoviĝis por iĝi kvazaŭ sesa fingro, kiu utilas kiel la homa dikfingro.

## Vidu ankaŭ 
* Longa osto

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.athro.com/evo/pthumb.html
* http://www.pandasthumb.org

Kategorio:Skeleta sistemo
Niklaus Wirth

**Niklaus WIRTH** (naskiĝis la  en Winterthur - 1-an de januaro 2024) estis svisa komputikisto.

Li estis profesoro de komputiko (de 1968 ĝis 1999) en la Svisa Federacia Instituto pri Teknologio Zuriko (ETH Zürich), Svislando. Li estis la ĉefa kreanto kaj konstrukcianto de la sekvantaj programlingvoj : Pascal, Modula kaj Oberon. Li ankaŭ estas la gvidanto de la internacia teamo por konstrukcii *Lilith* kaj *Oberon* operaciumojn. Li ricevis la prestiĝan *Premion de Turing* (1984) pro kreado de siaj programlingvoj.
eta|Niklaus Wirth 1969
Lian artikolon *"Programado pere de Paŝa Purigado"* (1971) oni rigardas kiel unu el klasikaj tekstoj pri komputiko. Alia lia verko - la libro *"Algoritmoj + Datumaj Strukturoj = Programoj"* (1975) - ludis la gravan rolon tiutempe kaj restas utila kaj populara ĝis nun.

## Eksteraj ligiloj 
* Persona paĝaro de Niklaus Wirth  
* Programado pere de Paŝa Purigado  - "Communications of the ACM", Vol. 14, No. 4, April 1971, pp.&nbsp;221–227 
* Projekto Oberon: La Dezajno de Operaciumo kaj Kompililo (PDF). Wirth, Niklaus; Gutknecht, Jürg (1992). Addison-Wesley, ACM Press. 

Kategorio:Svisaj komputikistoj
Kategorio:Pioniraj komputikistoj
Interpol

La **Internacia organizaĵo de krimo-polico – Interpol (ICPO-Interpol)** establiĝis en 1923 por subteni internacian kunlaboron de krimo-policoj. **Interpol**, unue nur la telegrafadreso de la organizaĵo, aldoniĝis oficiale en la novan nomon de la organizaĵo en 1956, ĝis kiam ĝi estis konata kiel **Internacia komisiono de krimo-polico**.

Interpol estas pli granda internacia organizaĵo ol la Unuiĝintaj Nacioj; nuntempe ĝi havas 196 membroŝtatojn, UN havas 193 membro-ŝtatojn. La organizaĵo havas sian sidejon en Lyon, Francio.

Pro sia politike neŭtrala rolo, kiun Interpol devas ludi, ĝia Konstitucio malpermesas al ĝi iun ajn engaĝiĝon en krimoj, kiuj ne rilatas al pli ol unu de ĝiaj membroŝtatoj, aŭ iuj ajn politikaj, militaj, religiaj aŭ rasaj krimoj. Ĝia laboro celas precipe publikan sekurecon kaj kontraŭbatalas terorismon, krimajn organizaĵojn, kontraŭleĝan produktadon de drogoj kaj kontrabandadon de drogoj, armiloj kaj homoj, lavadon de mono, infanan pornografion, financajn kaj alt-teknikajn krimojn kaj subaĉetadon.

La kvar oficialaj lingvoj de Interpol estas la angla, la franca, la hispana kaj la araba. Dum la 2-a internacia kongreso de krimo-polico okazinta inter la 3-a kaj 7-a de septembro 1923 en Vieno, Aŭstrio, oni pridiskutis la temon de oficiala lingvo por interkomunikado ene de la organizaĵo kaj estis proponitaj Esperanto aŭ la latina, sed fine la propono ne estis akceptita.

## Vidu ankaŭ 
* Eŭropolo

## Eksteraj ligiloj 
*  

Kategorio:Sekretaj servoj
Kategorio:Internaciaj organizaĵoj
Kategorio:Observantoj de Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1923
Flegistino Najira

**Flegistino Najira** (angle: *nurse Nayirah*) estas la nomo, sub kiu la 10-an de oktobro 1990 15-jarulino atestis antaŭ la usona kongreso.
Oni rifuzis konatigi ŝian identecon sub la preteksto protekti ŝian familion.

Ŝi diris, ke ŝi laboris kiel volontulino en la akuŝejo de hospitalo *Al Adnan* en Kuvajtio kaj vidis, ke irakaj soldatoj invadantaj Kuvajtion prenis frunaskitajn bebojn el koviloj kaj lasis ilin "sur la malvarma planko por morti". Ŝia deklaro havis grandan influon al usonaj deputitoj kaj la usona publiko; prezidento George H. W. Bush publike menciis la aferon sesfoje en kvin semajnoj, kaj sep senatanoj debate referencis al ĝi. La usona senato poste per 52 kontraŭ 47 voĉoj decidis militi kontraŭ Irako.

Je la 27-a de novembro Najira deklaris sian historion ankaŭ al la Konsilio de Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj, kune kun plia atestanto, la kirurgo Dr. Behbehani, kiu konfirmis ĝin.

"Flegistino Najira" vere nomiĝas *Niĝira al-Sabah* kaj estis la filino de *Saud Nasir al-Sabah*, la kuvajtia ambasadoro en Usono kaj ano de la reĝa familio. Du flegistinoj el la menciita akuŝejo, Frieda CONSTRUE-NAG kaj Myra Ancog COOKE, poste deklaris, ke ili neniam vidis Najiran en tiu akuŝejo kaj ke la incidento pri la koviloj neniam okazis. Ĝin inventis Lauri J. Fitz-Pegado, vicprezidanto de la reklam-agentejo *Hill &amp; Knowlton*, dungita je 11 milionoj da dolaroj de la asocio "Civitanoj por Libera Kuvajtio" (angle: *Citizens for a Free Kuwait*). Poste ŝi ankaŭ pretigis atestaĵojn al la Unuiĝintaj Nacioj por Invado de Irako en 2003, kiuj estis poste senvalidigitaj, kaj laboris pri la simile false aranĝita "elsavo" de Jessica Lynch dum la Iraka milito de 2003 (3-a golfa milito).

Dr. Behbehani ne estis kirurgo, sed dentisto, kaj post la milito publike konfesis, ke lia deklaro estis mensogo.

## Vidu ankaŭ 
* Golfa Milito aŭ pli precize 2-a milito en la Persa Golfo en 1990 kaj 1991
* Invado de Irako en 2003

Kategorio:Usono
Kategorio:Falsado
Celestin Roncati

**Celestin RONCATI** ( en Cuorgne, Italio – ) estis franca esperantisto kiu estis prezidanto de Esperanto-grupo en Nico. Li estis pioniro de nia movado, kiu esperantistiĝis en 1904 kaj estis UEA-delegito ekde 1914.

Kategorio:Francaj esperantistoj
Walter Heimann

**Walter HEIMANN** (mortis 50-jara la 1-an de majo 1959 en Montevideo) estis klera, fervora kaj agema membro de Urugvaja Esperanto-Societo. Danke al li la movado tre kreskis tiulande. Li diplomitiĝis pri medicino en Germanio kaj Italio.

Heimann, Walter
Heimann, Walter
Friedrich Pfaff

Germanaj esperantistoj

**Friedrich PFAFF** (mortis 82-jara la 18-an de marto 1959 en Worms) estis meritplena esperantisto, iama rektoro. Sian instruistan profesion li jam praktikis kiel 19-jarulo en Worms, kie li seninterrompe restis ĝis la morto. Li estis ankaŭ specialisto pri instruado al blinduloj kaj surdmutuloj. Li rektoriĝis en 1931.

Pfaff, Friedrich
Kategorio:Mortintoj en 1959
João Custódio Machado

**João Custódio MACHADO** [Johano Custódio MACHADO, konata ankaŭ kiel Johaneto] (naskiĝis la 13-an de marto 1932, mortis la 13-an de julio 1959) estis brazila esperantisto kaj spiritisto el Tupaciguara, gvidanto de junulara organizaĵo, fondinto kaj direktoro de Librejo Esperanto, elstara socia aganto. Li laboradis por konstrui en sia urbo gimnazion por malriĉaj nepagipovaj junuloj.

## Biografio 
### Vivo 
Lia esperantista agado konstateblas ekz. en Jarlibro de UEA, en kiu estas anoncoj pri Tupaciguara. Li finas la reklamon per omaĝo al Zamenhof. Johano estis handikapulo. Lia korpo ne plene elvolviĝis kaj li uzis improvizitan rulseĝon. Ĝuste pro liaj kondiĉoj oni nomis lin Johaneto. Lia korpo ne estis sufiĉe fortika, pro kio li ne povis stari. Lia patrino, Albertina Machado, kiu estis lia konstanta fleganto, havis entute 20 gefilojn, el kiuj 10 estis adoptitaj.. Johaneto estis sekretario de spiritisma societo, kie li interalie instruis Esperanton. Li establis librovendejon kie li vendis i.a spiritismajn kaj Esperantajn verkojn. Li konstruigis en la urbo gimnazion, kiu tamen nur mallonge funkciis efektive kiel lernejo. Post lia morto la konstruaĵo funkciis kiel urbestrejo kaj nuntempe ĝi estas la tiea sidejo de APAE - Associação de Pais e Amigos dos Excepcionais [Asocio de Gepatroj kaj Amikoj de la Nekapabluloj]. En 1959 Ismael Gomes Braga verkis pri li laŭdan nekronolon okaze de lia forpaso. Ismael opinias lin "vivekzemplo kaj modela aganto". Johaneto forpasis en la aĝo de 27 jaroj.

## Posteumaj omaĝoj 
En 2009 okaze de la kromjariĝo de la urbo Tupaciguara, la Asocio de Gepatroj kaj Amikoj de la Nekapabluloj ( APAE - Associação de Pais e Amigos dos Excepcionais) partoprenis tra la urbo solenan civilan paradon aranĝitan de la urbestrejo. Diversaj nekapabluloj, helpate de flegantoj, kaj pluraj personoj marŝis tenante omaĝafiŝojn kaj rubandegojn kun dankfrazoj. En 2016 la estraro de Katalana Esperanto-Klubo el Brazilo decidis nomi la bibliotekon de la klubo laŭ la nomo de Johaneto. En Tupaciguara jam de dekoj da jaroj okazas "Spiritisma Semajno **João Custódio Machado**", kies programo konsistas el pluraj publikaj prelegoj pri diversaj temoj.

## Vidu ankaŭ 
* Carlos de Almeida Wutke

## Eksteraj ligiloj 
* APAE - Associação de Pais e Amigos dos Excepcionais  [Asocio de Gepatroj kaj Amikoj de la Nekapabluloj] .

## Referencoj 
Machado, Johano Custódio
Machado, Johano Custódio
Malajalolingvaj verkistoj

* Vyloppilli Sreedhara Menon (1911-1985)
* Edasseri Govindan Nair (1906-1976)
* G Sankara Kurup
* P Kunhiraman NAIR
* S K Pottekkatt
* Takaĝi Sivaŝankara Pillai
* M. T. Vasudevan Nair
* N. V. Krishna Warrier
* Thirunalloor Karunakaran
* Vayalar Ramavarma
* O. N. V. Kurup
* Punaloor Balan
* Kadammanitta Ramakrishnan

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.prd.kerala.gov.in/prd2/mala/liter.htm  
* http://www.sahithyam.cjb.net  
* http://www.shelterbelt.com/KJ/malayalasahityam.html
Edasseri Govindan Nair

**Edasseri Govindan NAIR**, pli bone konata kiel simple **Edasseri** (naskiĝis la 23-an de decembro 1906; mortis pro koratako la 16-an de oktobro 1974) estis malajala poeto kaj teatro-verkisto, konata pro sia atento al mizeruloj kaj maljustecoj.

Lia patro estis P. Kriŝna Kurup kaj la patrino Edasseri Kalathil Kunĝukutty Amma. "Nair" estas lia kasto, "Govindan" la nomo donita al la infano.

Li naskiĝis en malriĉa familio, kaj post multaj klopodoj kaj malfacilaĵoj fariĝis komizo ĉe advokato. Kiam li unuafoje gajnis la por li gigantan sumon de du rupioj, li aĉetis kovrilon por sia patrino. Kiam li alvenis al la vilaĝo, ŝi jam ĵus mortis; pro tio li sentis dum sia tuta vivo kulpon kaj nerepageblan ŝuldon.

Li fine pasis preskaŭ sian tutan vivon kiel advokato, aprecata de siaj najbaroj, kiuj tute miris, kiam ili eksciis, ke li iĝis fama beletristo.

## Eksteraj ligiloj 
* La poemo "Kiel Diserva Floro" 
* Retejo pri Edasseri Govindan Nair  

Kategorio:Malajallingvaj verkistoj
Bengallingva literaturo

Literaturo > Bengallingva literaturo 
----
Literaturo per la bengala lingvo ekis en la 8-a jarcento p.K. 

*Rabindranath Tagore (Nobel-premiito pri literaturo 1912)
*Kazi Nazrul Islam (Bengladŝe honorita kiel la nacia poeto)
*Taslima Nasrin

Gjanpith premiitaj:
*Tarashankar Bandyopadhyaya
*Biŝnu DEJ
*Aŝapurna DEVI
*Upendronath Gangopaddhae 
*Subaŝ Mukhopadhjaj
*Mahasweta Devi

Beletristoj:
*Zakeria Ŝirazi

## Eksteraj ligiloj 
*panoramo de la bengalaj verkistoj


Kategorio:Bangladeŝo
Árpád Szakasits

**SZAKASITS Árpád**, pron. [sakaŝiĉ], ( – ) estis ŝtatprezidento de la Hungara Respubliko de 1948 ĝis 1950, verkisto, redaktoro de Népszava. Lia nepo estis Pál Schiffer.

Li lernis Esperanton antaŭ pli ol 40 jaroj antaŭ la morto, festparoladis en Esperanto-kongresoj, kaj estis membro de la Internacia Patrona Komitato en 1959.

## Bibliografio 
* Esperanto n-ro 716 (1965), p. 131

Kategorio:Prezidantoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Granda konĉerto

La **granda konĉerto** (itale *concerto grosso*)
estis populara formo de baroka muziko prezentanta ensemblon kaj kutime havanta kvar ĝis ses movimentojn, en kiuj la muzika materialo pasiĝas inter malgranda grupo de solistoj (la solistaro, itale *concertino*) kaj plena orkestro (itale *ripieno*).

La formon probable disvolvis ĉirkaŭ 1680 Alessandro Stradella, kiu ŝajne verkis la unuan muzikaĵon,
en kiu solistaro kaj plena orkestro estas kontraŭigitaj en la tipa maniero, kvankam li ne uzis la terminon "granda konĉerto". 

La unua granda komponisto de nomataj "grandaj konĉertoj" estis amiko de Stradella, Arcangelo Corelli.
Post la morto de Corelli, kolektaĵo de 12 tiaj pecoj de li komponitaj eldoniĝis
(supozeble, la movimentoj estis elektitaj individue el pli granda verkaro) kaj baldaŭ eksplode disvastiĝis tra Eŭropo, trovante multajn admirantojn kaj imitantojn. Komponistoj kiel Francesco Geminiani
kaj Giuseppe Torelli verkis konĉertojn en la stilo de Corelli, kaj li havis grandan influon ankaŭ sur Antonio Vivaldi.

En la tempo de Corelli, du apartaj formoj de la granda konĉerto distingiĝis: la "preĝeja konĉerto" (*concerto da chiesa*) kaj la "ĉambra konĉerto" (*concerto da camera*). La unua estis pli formala kaj ĝenerale nur alternigis largajn aŭ adaĝajn (malrapidajn) movimentojn kaj alegrajn (rapidajn) movimentojn, sed la dua havis karakteron pli similan al suito, estante enkondukata de preludo
kaj enhavante multajn dancajn formojn popularajn en tiu tempo. Tiuj ĉi distingoj poste malklariĝis.

La plej fama konĉerto de Corelli estas disputeble N-ro 8 en G minora, la t.n. *Kristnaska konĉerto*,
kiu finiĝas per furioza alegro kaj tiam alprenas al si ellaseblan pastoralon, kiu devus teorie prezentiĝi
nur je kristnaska vespero, sed devas en la praktiko ofte prezentiĝi du fojojn eĉ alitempe, pro sia granda populareco.

La solistaro de Corelli konsistis el du violonoj kaj violonĉelo, kaj arĉinstrumenta orkestro servis kiel la plena ensemblo; ambaŭ estis akompanataj de konstanta baso. Ĉi tiun oni kredas plenumata sur orgeno en la tempo de Corelli, aparte en la okazo de preĝejaj konĉertoj, sed en modernaj registraĵoj, plenumoj estas preskaŭ ĉiam klavicenaj. 

Aliaj gravaj komponistoj de grandaj konĉertoj estis Georg Friedrich Händel, kiu pligrandigis la plenan orkestron per blovinstrumentoj. Kelkaj el la Brandenburgaj konĉertoj de Johann Sebastian Bach ankaŭ sekvis malstrikte la grandkonĉertan formon, notinde la 2-a konĉerto, kiu havas solistaron el bekfluto, malgranda trumpeto, hobojo, kaj solista violono. 

La grandkonĉerta formo ankaŭ spertis limigitan uzon de barokinfluitaj komponistoj el la 20-a jarcento, ekz. Ernest Bloch, Bohuslav Martinů, kaj Alfred Schnittke.

## Vidu ankaŭ 
* Konĉerto

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Konĉertoj
Kovilo

eta|Frunaskiĝinto en kovilo
eta|Kovilo
En obstetriko **kovilo** aŭ *inkubatoro* estas aparato por gardi frunaskitajn infanojn en konstanta temperaturo responda al la enutera kaj tiel ebligi ilian pluvivadon.

Kovilo oni nomas ankaŭ similajn aparatojn uzatajn por arte kovi ovojn aŭ kreskigi mikrobojn.

Kategorio:Biologio
Kategorio:Zoologio
Kategorio:Mikrobiologio
Maĥmud Abbas

**Maĥmud ABBAS** (arabe محمود عباس, naskita je la 15-a de novembro 1935 en Safed en Brita mandato Palestino), nomata *Abu Mazen* (ابو مازن) estas palestina politikisto.

La gepatroj de Maĥmud Abbas en 1949 fuĝis kun li al Damasko; tie li studis anglan kaj araban literaturojn kaj juron.
Poste li studis politikan sciencon en Moskvo kaj doktoriĝis pri cionismo. En sia disertaĵo li hipotezis, ke cionistoj partoprenis en la kontraŭjudaj krimoj de nazioj por motivi judojn al elmigrado; poste li distanciĝis de tiuj hipotezoj.

Maĥmud Abbas estis unu el la fondintoj de Organizaĵo por Palestina Liberigo (OPL) kaj de la organizaĵo Fatah.
En 1968 li iĝis ĝenerala sekretario de OPL kaj membro de la Centra Konsilio Palestina.
En 1980 li iĝis estro de la OPL-estraro kaj estis konsiderata neoficiala viculo de Jaser Arafat.

Maĥmud Abbas estas konsiderata kiel subtenanto de repaciĝo inter Israelo kaj la palestinanoj; li defendas "duŝtatan solvon" de la israela-palestina konflikto.

Post la morto de Arafat Abbas transprenis la estrecon de OPL. Je la 9-a de januaro 2005 li estis elektita prezidento de la Palestina Aŭtonomio (aŭ Ŝtato Palestino), kun signifa plimulto de pli ol 62 %.

## Vidu ankaŭ 
* Arab-israela konflikto

## Eksteraj ligiloj 
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4160171.stm 
* http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/09/06/mideast 
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4043065.stm 
* http://www.msnbc.msn.com/id/5197317/site/newsweek 

Kategorio:Ĉefministroj de Palestino
Kategorio:Palestinaj politikistoj
Kategorio:Organizaĵo por Liberigo de Palestino
Franca uverturo

La **franca uverturo** estas muzika formo
vasta uzata en la baroka periodo.
Ĝi dividiĝas en du partojn:
la unua estas malrapida,
ofte havanta duoble-punktitajn ritmojn
(duoble-punktitan kvaronan noton
sekvata de dek-sesona noto),
kaj la dua estas rapida kaj fuga.
Iafoje la unua parto revenas je la fino.

Kiam ĝi estas verkita por orkestro,
la franca uverturo estas ofte aranĝita
kun trumpeto kaj timbalo,
kaj celas al grandeco.
La formo tiel tre taŭgis por epoko,
en kiu ĉiaj orkestroj estis utiligitaj
de la reĝa familio aŭ aliaj nobeloj.

La nomo estas agnosko de la graveco
de Jean-Baptiste Lully,
la franca baroka komponisto,
por la disvolvo de la formo.
Li ofte ĝin uzis por malfermi
siajn operojn (tragédies en musique).
Pli malfruajn ekzemplojn
oni povas trovi en la malfermaj movimentoj
de ĉiu orkestra suito de Johann Sebastian Bach,
kaj en la malfermo al multaj oratorioj
de Georg Friedrich Händel
(inkluzive de la *Mesio*).
La 16-a variaĵo en
la *Goldberga variaĵaro* de Bach
estas franca uverturo malgrandskala.

La franca uverturo ne konfuziĝu kun la itala uverturo,
triparta rapid-malrapid-rapida strukturo.

Kategorio:Muzikaj formoj
Gerontologio

[alternative=Elderly Woman, B&W image by Chalmers Butterfield.jpg|eta|Maljunulino, [Nigrablanka fotografio|nigroblanka bildo fotita de Chalmers Butterfield]]
**Gerontologio** aŭ **maljunecoscienco** estas fako, kiu studas la maljunecon kaj maljuniĝon. Malsame ol geriatrio, medicina branĉo, kiu okupiĝas pri malsanoj ligitaj al la maljuneco, la gerontologio okupiĝas ekskluzive pri aspektoj de konservado de la sano. Ĝi cetere estas plurfaka kampo, kiu tuŝas interalie psikologiajn, sociajn, ekonomiajn, demografiajn aspektojn.

Multe disvolviĝas tiu fako pro la nuntempa konscio pri maljuniĝo de la homa loĝantaro. Cetere la vivomaniero ekde la 20-a jarcento rompis multajn tradiciojn pri familiaj ligiloj kaj tiu izoliteco de maljunuloj sekve rezultigas necesan pli grandan aŭtonomecon.

Gerontologio do celas plilongigi la vivon kaj plialtigi la vivkvaliton de maljunuloj.

## Vidu ankaŭ 
* Valter Longo
* Metodo Thomas Uhl
* Otto Buchinger
* Varmoterapio kaj fastodieto
* Longviveco
* Maljunulejo
* Vivdaŭro

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.senescence.info 
* http://whoswho.senescence.info/people.php 
* http://www.careersinaging.com/careersinaging/what.html  
* http://www.mshealthcareers.com/careers/gerontologist.htm