Maŭritanio

**Maŭritanio** (arabe *Al-Muritanija*, france *Mauritanie*), plennome **Islama Respubliko Maŭritanio,** arabe: ***Al-Jumhūriyyah al-Islāmiyyah al-Mūrītāniyyah,*** angle: ***Islamic Republic of Mauritania,*** france: ***République Islamique de Mauritanie)***, estas araba lando je la atlantika marbordo en Okcidenta Afriko. La najbaraj landoj de Maŭritanio estas nordokcidente Okcidenta Saharo, nordoriente Alĝerio, oriente kaj sudoriente Malio kaj sudokcidente Senegalo. Ĝia ĉefurbo nomiĝas Nuakŝoto (arabe نواكشوط, [elp. *NuŭakŝUt]*; france *Nouakchott*). Ĝi iĝis sendependa de Francio la 28-an de novembro 1960. Ĝi posedas multajn mineralojn kun granda rezervoj de kupro kaj oro.

Laŭ MEP Maŭritanio estas la 154-a lando inter 181 landoj statistike. Iuj el la plej grandaj mediaj problemoj de la lando estas ke ĝi disponas pri tre limigita kvanto de dolĉa akvo kaj ke la dezerto kreskas pro senarbarigo kun akompana grunda erozio. La arbaraj areoj de Maŭritanio malpliiĝis je 2,7 procentoj inter 1990 kaj 2000. Ŝaria (islama juro) kaj malikismo (skolo de islama juro) validas ekde februaro 1980.

## Etimologio 
La landnomo laŭ unu versio devenas el la tribnomo de Maŭroj, laŭ dua versio - el Fenicia vorto "Mauharim", kio signifas "orienta".

## Loĝantaro 
La meza vivodaŭro egalas al 60 jaroj. La loĝantaro de Maŭritanio kreskis averaĝe je 2,5% jare en la periodo 1990-2015. En 1990 la lando havis 1 996 000 loĝantojn kaj antaŭ 2015 tio pliiĝis al 4,5 milionoj da loĝantoj en 2024. La loĝantaro de la lando plejparte loĝas en la ĉefurbo Nouakchott kaj en la havenurbo Nouadhibou, samkiel laŭ la rivero Senegalo en la sudo.  Aliaj gravaj urboj estas la antikva ĉefurbo Atar, Rosso (arabe: روصو) kaj Kaédi (arabe: كيهيدي).

### Etnoj 
Loĝantaro de Maŭritanio konsistas el arabaj, berberaj kaj nigraj etnoj kiuj parte miksiĝis. La maŭroj konsistigas pli ol du trionojn de la loĝantaro. Proksimume 3/5 (tri kvinonoj) de la maŭroj havas sudajn afrikajn originojn kaj estas kolektive konataj kiel haratinoj.

- la pli malhelaj haratinoj (40%) de afrika deveno estas posteuloj de tiamaj skalvoj. La haratinoj estas klasifikitaj de *Minority Rights Group International* en tri kategoriojn: la plenaj sklavoj, la partaj sklavoj kaj la realaj haratinoj.

- la pli helhaŭtaj bidhanoj (30%) de araba kaj berbera (amaziga) deveno, tradicie formas la pli altajn klasojn de la socio. Ili estas la reganta grupo kaj supozeble misuzas la haratinojn kiel sklavoj.

- 30% de la loĝantaro apartenas al nigraj etnoj. Ili vivas precipe laŭlonge la rivero Senegalo kaj estas agrikulturistoj kiel la tukuloroj aŭ paŝtistoj kiel la fulboj.

### Malriĉeco 
Duono de la loĝantaro vivas sub la limo de malriĉeco, kaj la enspeza breĉo inter la plej riĉaj kaj la plej malriĉaj estas granda.

Laŭ la Disvolviĝa Programo de Unuiĝintaj Nacioj, 46,3% de la loĝantaro en Maŭritanio vivas sub la limo de malriĉeco.

### Religioj 
Pli ol 99% de la loĝantaro estas sunaismaj islamanoj. Ekzistas nur eteta minoritato (malpli ol 1%) da kristanoj.eta|300px|maldekstra|Montoj en la regiono Adrar
La lando estas membro de la Organizaĵo de Islama Kunlaboro ekde sia fondo en 1969.

Maŭritanio havas neniun religian liberecon. Ekzemple, laŭ Artikolo 306 de la Krima Kodo de Maŭritanio, iu ajn islamano, kiu konvertas sin al alia kredo, povas esti mortkondamnita, se li ne pentos post tri tagoj.

## Edukado 
Bazlernejo daŭras ses jarojn kaj la mezlernejo sep jarojn. En la unua lernojaro oni instruas nur arabe. La franca lingvo estas instruata ekde la dua lernojaro.

Analfabeteco estas ofta. En 2015, 47,9% de la plenkreska loĝantaro estis analfabetoj.

Ekde la malfruaj 1980-aj jaroj la araba estas la unua instrulingvo en lernejoj ĉie en la lando.

### Lingvoj 
La plej parolata lingvo estas la hasanija lingvo, maŭra formo de la araba, ĉar proksimume 70% de la loĝantaro apartenas al la arab-berberaj maŭroj kaj parolante tiun lingvon. Aliaj agnoskitaj naciaj lingvoj estas la volofa, la soninka, la bambara kaj la pulara, la orienta varianto de la fulana lingvo.

La ununura oficiala lingvo de Maŭritanio estas la moderna norma araba. La franca, kiu dum kolonia periodo estis oficiala lingvo, konserviĝis kiel lingvo de komerco kaj instrulingvo, sed ne plu kiel oficiala lingvo.

## Homaj rajtoj 
### Virinaj rajtoj 
Maŭraj virinoj longe ludis centran rolon kiel dommastrinoj same kiel gravaj defendantoj de la maŭra kulturo kaj tradicio, respegulite en la ekonomio de Maŭritanio kie virinoj ludas aktivan rolon en registaro, komerco kaj eduko. Eĉ disiĝi estas konsiderata kiel 'aktiveco' post kiam la virino iĝis pli sendependa kaj komencis komerci.

#### Koruptado 
Korupto estas vasta en Maŭritanio kaj, laŭ Amnestio Internacia, jura certeco mankas kaj torturo estas sistema.

#### Sklaveco 
Por pli detala artikolo pri sklaveco en la lando, vidu sub Sklaveco en Maŭritanio. Sklaveco estis oficiale aboliciita en 1981.

Oni diras, ke sklaveco estis "profunde enradikiĝinta" en la strukturo de Maŭritanio kaj "proksime ligita" al la etnaro de la lando.

En 1905, la kolonia franca registaro deklaris la finon de sklaveco en Maŭritanio, sed la grandeco de Maŭritanio malhelpis efektivigon. En 1981, Maŭritanio fariĝis la lasta lando en la mondo kiu kontraŭleĝigis sklavecon, kiam prezidenta dekreto aboliciis ĝin. Tamen, neniuj krimaj leĝoj kreiĝis por efektivigi ĝin. En 2007, "pro internacia premado", la registaro enleĝigis, ke oni povas procesigi sklavhavantojn. malpli ol la  sklavoj kiujn tiu ĉi organizaĵo raportis en 2013. En 2017 la BBC raportis, ke  homoj estas sklavoj.

Politika potenco dependas de la helhaŭta parto de la loĝantaro, dum la nigra parto de la loĝantaro estas traktata kiel duaklasaj civitanoj. eta|Desegnoj tranĉitaj en roko|300x300ra

## Geografio de Maŭritanio 
[alternative=La natura fenomeno de la Richat-strukturo ankaŭ situas en Maŭritanio|maldekstra|eta|300x300ra|La natura fenomeno de la Richat-strukturo (*Guelb el-Richat*) ankaŭ situas en Maŭritanio. Simila fenomeno troveblas sur la [Montserrat (monto)|monto Montserrat en Hispanio.]]
eta|323x323ra
La lando estas plejparte ebena kaj aŭ por 90% dezerta (Saharo) aŭ duondezerta (Sahelo, la suda Saharo). Proksime al la marbordo estas pli grandaj salaj lagoj.

Proksimume 75% de la teritorio estas dezerta. La plej grava monta pinto estas la Kédia d'Idjil kun altitudo de 915&nbsp;m. Ĝi troviĝas en la nordo proksime al Zuerato kaj pro la sovaĝa minekspluatado subiĝas daŭran erozion. En la dezertaj altebenaĵoj de norda kaj orienta Maŭritanio troviĝas la montoj Adrar kaj Tagant, kiuj ne superas altitudon de 600 m.

La ununura rivero kun tutjara akvofluo estas la Senegalo, kiu je 1440&nbsp;km formas la landlimon kun la lando Senegalo.

### Klimato 
Ekzistas tri klimataj regionoj. En Maŭritanio regas la dezerta klimato, kio signifas, ke ĝi ĉiam estas varma, seka kaj polva. Dum marto kaj aprilo ofte blovas varma sablo-ŝarĝita vento, nomata siroko.

La nordaj du trionoj de la lando estas en la sahara regiono kun varmega klimato (la temperaturo atingas 45°C) kaj granda tagnokta ŝanĝiĝo de la temperaturo. Inter julio kaj septembro izolataj ŝtormoj povas faligi grandajn kvantojn da akvo en mallonga tempo. Sed jaro, aŭ eĉ pluraj jaroj, povas pasi sen iu pluvo.

Sude de la sahara regiono troviĝas sahela zono kun pluvsezono inter junio kaj oktobro. La pluvokvanto egalas al 200–250&nbsp;mm jare kaj la meza jara temperaturo estas 28-.

En la marborda regiono la mara influo kaj la konstantaj alizeoj estigas sekan, relative moderan klimaton. Pluvo estas malofta kaj la pluvokvanto egalas al malpli ol 100&nbsp;mm jare.

## Ekonomio 
### Minejoj 
Maŭritanio posedas kelkajn nafto- kaj tergasfontojn en la propraj marareoj kaj sufiĉe da oro- kaj diamantminejoj. La minejo de Zuerato estas unu el la plej grandaj minejoj de fererco en la mondo. La fero estas eksportata por 75% al Ĉinio, la plej granda komerca partnero de Maŭritanio. Naturresursoj estas krom: fererco kaj oro, ankaŭ gipsoŝtono, kupro, fosfato, diamanto, nafto kaj fiŝoj. Ankaŭ la produktado de salo (en Idjil kaj Fort Gouraud) estas fonto de enspezoj por la lando.

### Agrikulturo 
Tri kvaronoj de la lando troviĝas en dezerto Saharo kaj unu kvarono en Sahelo.

Proksimume unu triono de la tuta landa areo estas utiligebla kiel paŝtejo. Estas bredataj ŝafoj kaj kaproj (15,6 milionoj en 2012), bovoj (1,7 milionoj) kaj kameloj (1,4 milionoj) plejofte en vastarea formo.

[eta|Fiŝkaptistoj en [Nouakchott|300x300ra]]
Nur proksimume 0,5% de la landa areo estas utiligebla por kultivado. Laŭlonge la rivero Senegal oni kultivas milion, sorgon, maizon, rizon kaj arakidon. En la oazoj estas kultivataj daktilopalmoj kaj furaĝo. La plejmulto de la produktoj restas enlande po nutri la populacion.

### Fiŝkaptado 
Fiŝkaptado kaj fiŝkomerco estas tre gravaj, ĉar la maro estas unu el la plej fiŝriĉaj de la mondo. Delonge kontraktoj estas finitaj kun Eŭropa Unio por fiŝkapti en la akvoj. La lasta interkonsento estis subskribita en julio 2015 kaj validas dum kvar jaroj.  La fiŝkaptadinterkonsento kun Maŭritanio estas la plej granda kontrakto en ĉi tiu areo, kiun EU finis kun iu ajn alia lando.  EU-fiŝkaptistoj rajtas eksporti maksimume 281 500 tunojn da fiŝoj jare.  Aldone al kompenso por la fiŝkaptado, la lando ricevas preskaŭ 60 milionojn da eŭroj jare, el kiuj 4 milionoj da eŭroj devas subteni lokajn fiŝkaptistojn, post kiam prezidento Abdallahi provis maldungi kvar generalojn, unu el kiuj gvidis la puĉon.

La lando estas nuntempe regata de milita konsilio, kun Mohamed Ould Abdel Aziz kiel estro. Minacoj de teroro kaj kidnapo daŭre kreskas. Krimaj grupoj kaj diversaj batalemaj ekstremismaj grupoj faris agojn de perforto kaj kidnapojn de okcidentanoj.

## Politiko 
La konstitucio de la islama resprubliko de Maŭritanio estis aprobita la . En la antaŭparolo ĝi deklaras sindevigon al islamo kaj aprobon de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj kaj de la Afrika ĉarto de la rajtoj de homoj kaj popoloj. Kelkaj artikoloj de la konstitucio rekte rilatas al islamo:

* "Maŭritanio estas islama respubliko"
* "La islamo estas la religio de la popolo kaj de la ŝtato"
* "La ŝtatestro estas islamano"

La ŝtatestro estas la prezidento de la respubliko, kiun oni elektas direkte je ses jaroj. La prezidento nomumas la ĉefministron kaj havas ankaŭ leĝdonan povon.

La parlamento havas du ĉambrojn, la nacia asembleo kaj la senato, kiuj reprezentas la leĝdonan povon. La jura sistemo baziĝas sur miksaĵo de ŝaria juro kaj franca juro, Ambaŭ estas membroj de la Unio por la Respubliko (*Union pour la république, UPR* ) kaj estas konsiderataj proksimaj politikaj konfiduloj. Kvankam elektobservantoj trovis neregulaĵojn, ili daŭre taksis la elekton paca kaj ĝenerale kontentiga.  Por la unua fojo en la historio de la lando, neperforta transiro estis realigita. Ekde la elekto, la nova prezidento ĉiam pli distanciĝas de sia antaŭulo kaj izolis lin de politika influo. Samtempe, Ghazouani praktikas pli inkluzivan stilon de politiko per konsultado pli ofte kun reprezentantoj de la civila socio kaj de la opozicio.

Laŭ la Indekso de la Monda Gazetara Libereco de Raportistoj Sen Limoj (2024), Maŭritanio viciĝis je la 33-a loko el 180 landoj. En 2023, la lando viciĝis 86 en ĉi tiu tutmonda gazetara libereco-analizo, gajnante 59,45 el 100. Ĉi tiu signifa pliiĝo de 53 lokoj metas Maŭritanio en la unua loko sur la afrika kontinento kaj en la araba mondo, tiel havigante unikan kaj favoran medion por ĵurnalistoj. sur ĉi tiu kontinento. Ĉi tiu rango estas ankaŭ unu el la pozitivaj rezultoj de la multaj reformoj de prezidento Mohamed Ould Ghazouani. Ghazouani, kiu estras la landon ekde 2019, subtenas gazetaran liberecon por la demokratia evoluo de la lando.

## Ekstera politiko 
60px Maŭritanio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano. Maŭritanio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano. Maŭritanio iĝis membro de Unuiĝintaj Nacioj en oktobro 1961. En 1973 ĝi iĝis membro de la Afrika Unio kaj de la Ligo de Arabaj Ŝtatoj.  Maŭritanio estas membro de la Parlamenta Asembleo de la Franclingvio, same kiel de la Internacia Organizaĵo de la Franclingvio.

## Administra divido 
eta|Mapo de la regionoj de Maŭritanio|334x334ra

Maŭritanio konsistas el 12 regionoj (*wilāya*) kaj unu distrikto (de la ĉefurbo). Ĉiu regiono konsistas el departementoj (*moughataa*), kiuj estas dividitaj en komunumoj. Dum la maŭritania okupo de partoj de Okcidenta Saharo (1975-1979), la parto okupita fare de maŭritanaj trupoj estis nomita *Tiris el Gharbia*.

La regionoj de Maŭritanio estas:
* 1 Adrar
* 2 Assaba
* 3 Brakna
* 4 Daĥlet Nuadibu
* 5 Nuakŝoto (ĉefurbo)
* 6 Gorgol
* 7 Gidimaka
* 8 Hod-eŝ-Ŝarki
* 9 Hod-el-Garbi
* 10 Inŝiri
* 11 Tagant
* 12 Tiris Zemmour
* 13 Trarza
## Kulturo 
Maŭritantio havas riĉan turisman potencialon. La maŭra socio fieras pri sia nomada pasinteco kaj ĝia araba kaj islama heredaĵo. La lando havas belan nomon ene de la araba mondo: "la tero de mil poetoj" .

En 2011 Unekso ankaŭ enmetis la maŭran epopeon *T’heydinn* en sia reprezenta listo de la nemateria kultura heredaĵo de la homaro.

En 2020, Unesko klasifikis la berberan pladon kuskuso kiel Monda Kultura Heredaĵo post komuna peto de Maŭritanio, Alĝerio, Maroko kaj Tunizio[1]. Kuskuso estas preparita kun milio, tritiko kaj hordea faruno.

La tielnomataj *Ksars* (fortikigitaj loĝejoj) en la historiaj urboj Ŭadane (arabe: وادان), Ĉingueti (arabe: شنقيط), Tiŝite (arabe: تيشيت) kaj Ŭalata (arabe: ولاته) apartenas ĉiuj al la Monda Heredaĵo de Unesko (ekde 1996) por ilia historia signifo interalie kiel "*karvansara*" (karavanejo).

En la nacia parko *Banc d’Arguin* je la atlantika marbordo hejmas precipe granda diverseco de migrobirdoj. Tiu parko estis nomumita Monda Heredaĵo de Unesko en 1989.

Teo (loke nomata *atay [elp. ataj])* estas la tradicia trinkaĵo kaj ĝia preparado estas vera rituo. Mezume oni trinkas 8-9 glasetojn da teo po persono. *Daraa* estas la tradicia vestaĵo.

### Muziko 
La muzikoj maŭra aŭ hasania situas ĉe la kunfluo de araba muziko kaj tiu de subsahara Afriko. Kelkaj popularaj nuntempaj muzikistoj estas ekzemple Monza,Tahra Mint Hembara kaj Maluma.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Listo de mondaj heredaĵoj en Afriko
* Sklaveco en Maŭritanio

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala registara retejo de Maŭritanio (arĥivo wayback maŝino)(en)
* CIA Faktoj pri Maŭritanio 
* (fr) Filmeto pri Mauritanio, YouTube
* Dulingva kanto en la franca kaj la hasanija, YouTube


Kategorio:Eksaj kolonioj de Francio
Kategorio:Franca Okcidenta Afriko
Kategorio:Membroj de la Ligo de Arabaj Ŝtatoj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1960