Burunda enlanda milito

Oni konas sub la nomo **Burunda enlanda milito** la sinsekvon de armitaj konfliktoj disvolviĝintaj en Burundo, precipe kiel sekvo de konfrontiĝoj inter la hutuoj kaj tutsioj, la ĉefaj etnoj de la lando. La malferma milito komenciĝis en 1993, post kiam estis murdita la unua demokratie elektita kaj unua hutua prezidanto Melchior Ndadaye, kaj finiĝis en 2005 post la enpostenigo de prezidanto Pierre Nkurunziza, kvankam ankoraŭ parte okazis armitaj konfrontiĝoj ĝis 2009, post kiam senarmiĝis la lasta ribela grupo. Entute pereis almenaŭ 300 000 homoj.
eta|Bujumbura Burundaj soldatoj kuiras

## Kialoj 
Dum multaj jarcentoj en Burundo regis la nacia malplimulto — tutsioj, kiuj konsistigas ĉ. 15% de la loĝantaro de la lando. Hutuoj superregis kvante, sed ne potence. La armeo, polico kaj registara aparato tradicie konsistis el tutsioj kaj estis kontrolataj de ili. Kontraŭdiroj inter tiuj etnoj estis subpremataj dum kolonia periodo de la burunda historio, sed post sendependiĝo de la lando iom post iom kreskis. Solvo por tiu ĉi situacio ne troveblis, ĉar ĉiu etno timis pri sia sorto kaze de perdo de la potenco.

## Eksplodo de la militado 
Rezulte de la unua demokratia prezidanta balotado, okazinta la  1993, estriĝis hutuo Melchior Ndadaye, la gvidanto de la precipe hutua Fronto por la Demokratio en Burundo (france *Front pour la démocratie du Burundi*; *FRODEBU*). Sed samjare sekvis plia milita ŝtatrenverso fare de tutsioj kaj la  li estis mortigita de ili. Dum eksplodintaj etnaj pogromoj pereis inter 50 kaj 100 miloj da homoj.
Tamen poste leviĝintaj ondoj de interetnaj bataloj pormomente estingiĝis kaj en 1994 la parlamento elektis novan prezidanton — hutuon Cyprien Ntaryamira.

[eta|dekstra|La ruanda prezidanto [Juvénal Habyarimana. 1980]]
Sed baldaŭ fragila ekvilibreco denove estis rompita. En aprilo 1994 la burunda prezidanto partoprenis intertraktadon en Daresalamo (Tanzanio), kiu celis pacigi tutsiojn kaj hutuojn en Burundo kaj Ruando. La  la aviadilo, en kiu revenis hejmen du prezidantoj — burunda Cyprien Ntaryamira kaj ruanda Juvénal Habyarimana (ankaŭ hutuo) — kraŝis ĉe alflugo al la flughaveno de Kigalo (Ruando), sekve de lanĉo de misilo, kaj ĉiuj pasaĝeroj pereis. Tuj poste okazis terurigaj radikampanjoj de *Hutua Povo* kiu varmigis la animojn de la interkontraŭantaj hutuoj kaj tutsioj. Malgraŭ la kontraŭaj pruvoj, la radikalaj hutuoj kulpigis la tutsiojn pri tiu murdo kaj komencis amasmortigadon, kiu kaŭzis la mortojn de ĉirkaŭ 800.000 tutsioj kaj hutuoj dum malpli ol 100 tagoj.

En Burundo ankaŭ disvastiĝis onidiroj pri okazontaj similaj eventoj. Rezulte de tio limdato de la prezidanta balotado kelkfoje estis prokrastita. Unue burundaj politikistoj esperis, ke la balotado okazos ĝustatempe kaj nova prezidanto partoprenos pintokunvenon de la Organizaĵo por Afrika Unueco. Poste ili esperis, ke la balotado okazos ĝis la , kiam en Burundo oni festas *La tagon de sendependiĝo*. Poste partioj interkonsentis okazigi la balotadon ĝis la , kiam finiĝas la konstitucia limtempo por enigi la novan prezidanton en la oficon. Ĉe tio opozicio (precipe tutsioj), entuziasmiĝinta pro la venko de tutsioj en la najbara Ruando, konstante starigis novajn postulojn, al kiuj hutua plejmulto reagis ne tro flekse. FRODEBU timis, ke tutsioj volas senigi hutuojn je ĉiuj konkeroj de la junia balotado de 1993. Tutsioj siaflanke memoris pogromojn de oktobro 1993 kaj la sorton de siaj samgentanoj en Ruando, do ili postulis fakte la vetoan rajton rilate al ĉiuj gravaj decidoj de la registaro.

La  1994 la speciale establita *Forumo de intertraktado*, konsistinta el reprezentantoj de ĉiuj agnoskitaj politikaj partioj kaj tiuj de civila socio, subskribis la «Interkonsenton pri registaro». Laŭ ĝi post elektado de prezidanto estu establita registaro el 25 anoj (55 procentojn ricevu hutuoj), kiu estu nomumita de la prezidanto. Ĉefministro estu el opozicio kaj ricevu la rajton de kontrasignaturo (tio estas, rajton de la dua subskribo de ĉiuj leĝoj kaj ordonoj, sen kiu ili ne estu validaj). Ankaŭ estu fondita la Konsilio pri nacia sekureco el 10 anoj, kie FRODEBU kaj opozicio ricevu justan kvanton da lokoj.

La  la *Forumo de intertraktado* atingis interkonsenton pri manieroj nomumi prezidanton: kandidatoj donu informojn pri si al la ministerio pri internaj aferoj ĝis la , post kiam la Nacia Asembleo elektu prezidanton. La 22-an de septembro la Nacia asembleo aprobis respektivan amendon en la konstitucio. La  tiele estis elektita la nova prezidanto (68 voĉdonoj por kaj 1 kontraŭ), kiu la  faris ĵuron. La  denove ekregis la ĉefministro Anatole Kanyenkiko, kiu la  formis la koalician registaron.

## Interbatalado 
La  1995 en ĉefurbo Buĵumburo ekflamas sangaj bataloj inter la hutuoj kaj tutsioj.

La hutua prezidanto Sylvestre Ntibantunganya, okupinta ĉi tiun postenon post la okazinta la 6-an de aprilo 1994 murdo de sia antaŭulo Cyprien Ntaryamira, estis forte oponata de la tutsia opozicio. Postaj eventoj nur streĉigis la situacion. Printempe de 1996 la landon inundis ondoj de perforto. Armitaj hutuaj grupoj atakis ekonomiajn kaj militajn objektojn. Armeo kaj tutsia milico reagis per severaj punagoj. Ĉiam pli ofte viktimoj iĝis senkulpaj civiluloj. Nur dum la lasta semajno de majo en la provinco Gitega estis mortigitaj 224 homoj, plejparte civiluloj. La  en la Provinco Cibitoke kvar reprezentantoj de la Ruĝa Kruco trafis embuskon kaj estis murditaj de nekonatoj. La registaro kulpigis pri tio CNDD, sed tiu refutis akuzon kaj supozis, ke la murdon povus fari ĝia armita flanko — FDD.

La  dum kunveno de la Organizaĵo por Afrika Unueco en Arusha (Tanzanio) la burunda prezidanto petis pri milithelpo por ĉesigi murdojn de civiluloj, kaj ricevis ĝeneralan konsenton. Post reveni hejmen, li alfrontis gravajn protestojn de la opozicio, kaj baldaŭ eĉ la ĉefministro Antoine Nduwayo kulpigis lin elkovi sekretajn planojn kaj intenci neŭtraligi la armeon. Centoj da tutsiaj studentoj protestis, postulis eksigon de la prezidanto kaj deklaris sin pretaj batali por sia lando. (laŭ informo de la UN pereis 34 lernantoj kaj 7 instruistoj).

La  ribeluloj atakis la komunumon Muhuta (provinco Bujumbura Rural) kaj mortigis en preĝejo 42 homojn.

## La interkonsento de Arusha kaj sekvintaj eventoj 
La  2000 dum la intertraktado en Arusha (Tanzanio) la burunda registaro kaj reprezentantoj de ĉefaj ribelulaj organizaĵoj subskribis interkonsenton, pli konatan kiel "interkonsento de Arusha". En ĝi estis anoncita ĉesigo de la militagoj. La flankoj interkonsentis, ke la transira periodo komenciĝu post nerekta elektado de prezidanto, kiun subtenu almenaŭ du trionoj da deputitoj de la Nacia Asembleo kaj la Senato. Ne Pierre Buyoya, nek Domitien Ndayizeye, estintaj prezidantoj dum la transira periodo, kandidatiĝu en ĉi tiu unua balotado. La Nacia kunveno havu 100 lokojn kaj ties deputitoj estu elektitaj laŭ fermitaj (tio estas, faritaj de la partioj) listoj, surbaze de proporcia (rilate al 17 provincoj) reprezentiĝo. La listoj estu balancigitaj: el ĉiuj tri kandidatoj nur du apartenu al la sama etno; el ĉiuj kvin kandidatoj almenaŭ unu estu virino. La komplotantoj nomis sin "La nacia patriota junulara fronto". Neniu pli frue aŭdis pri ĉi tiu organizaĵo. Armeo ne subtenis ŝtatrenverson kaj jam vespere la komplotantoj kapitulacis.

En oktobro okazis la kulmin-konferenco en Pretorio (Sud-Afriko), dum kiu 17 burundaj partioj interkonsentis pri la principoj de agado de transira registaro, kaj pri ties konsisto. Tamen kvin tutsiaj partioj ignoris ĉi tiujn interkonsentojn kaj rezignis partopreni potencajn strukturojn.
Aŭtune la potencoj aranĝis la rifuĝejojn, en kiuj oni izolis ĉ. 350 milojn da hutuoj.
Novembre prezidanto Pierre Buyoya faris ĵuron.
FRODEBU kaj UPRONA kunlaboris efike, sed ene de ili, kaj inter pli malgrandaj partioj ekis kontraŭdiroj rilate al la paciga procezo. Rezulte de tio en oktobro 2002 estis arestita Charles Mukasi (la gvidanto de la frakcio de UPRONA), en novembro 2002 la eks-prezidanto Jean-Baptiste Bagaza, la gvidanto de la Partio de la Nacia Renaskiĝo ( *Parti pour le redressement national*; *PARENA*), estis metita sub hejman areston.

La  2003, la prezidanto Pierre Buyoya anoncis transdonon de la potenco al sia vic-prezidanto Domitien Ndayizeye. Samtage UPRONA kaj FRODEBU subskribis la interkonsenton pri interagado dum la unua etapo de la transira periodo. La , post kiam UPRONA kaj poste la parlamento elektis Alphonse-Marie Kadege la nova vic-prezidanto, li kaj la nova prezidanto Domitien Ndayizeye faris ĵuron. La burunda armeo subtenis ĉi tiun decidon, same subtenis ĝin plejmulto da politikaj partioj. Tamen CNDD-FDD (Pierre Nkurunziza), FNL (Agathon Rwasa) kaj Charles Mukasi (la gvidanto de la frakcio de UPRONA, kontraŭstara al la interkonsento de Arusha) reagis negative. Pierre Nkurunziza deklaris, ke la transdono de la potenco ne havas gravan sencon sen stabila interkonsento pri pafĉesigo, kiun sekvu justa kaj libera balotado.

La  la Afrika Unio decidis establi sian mision en Burundo. En novembro FNL denove atakis la ĉefurbon. Ĉiuj romkatolikaj episkopoj apartenis al la hutua etno. En oktobro 2005 la burunda registaro postulis forigi la mision, kaj dum sekvinta intertraktado oni interkonsentis ke la misianoj foriros la  2006. Mortigitaj estis nur la rifuĝintoj-banjamulenge, dum rifuĝintoj de aliaj etnoj ne estis damaĝitaj. Parto da tutsioj, kiu pli frue subtenis pli rigidan pozicion, post tio komencis la propagandon, timigante la samgentanojn per la perspektivo de nova genocido. Rezulte de tio en la mezo de oktobro ĉ. 3000 burundanoj (precipe tutsioj) fuĝis al Ruando. Pro tio UPRONA kulpigis CNDD-FDD (Pierre Nkurunziza) pri okazigo de la «terora kampanjo». La respondecon pri ĉi tiu ago tuj prenis al si FNL. Ĝi deklaris, ke ĉi tiu atako estis punago rilate al la banjamulengoj, kiuj subtenis la Armitajn fortojn de Burundo, kiam tiu estis atakita de FNL.

La  2005 estis mortpafitaj la guberniestro de la provinco Bubanza kaj lia korpogardisto. La registaro kulpigis FNL, sed ĝi kategorie neis tion.

La  2005 la grupo de anoj de FNL, gvidata de Jean Bosco Sindayigaya, la eksa subestro de Agathon Rwasa, deklaris, ke la administraro de FNL estis portempe eksigita kaj ili pretis intertrakti kun la registaro.

La  2006 estis subskribita la Universala interkonsento pri pafĉesigo kun FNL. Tamen la flankoj malsame traktis punktojn de tiu ĉi interkonsento, kio kaŭzis multajn rompojn de la pafĉesigo.
La  2007 la ĉefo de la deligitaro de FNL subite eliris el la *Komuna mekanismo pri reviziado kaj kontrolado* kaj lasis Buĵumburon. La  lin sekvis aliaj 11 delegitoj de FNL. Poste FNL pravigis siajn agojn per enmiksiĝo de la Speciala taktika grupo de Afrika Unio, kio kvazaŭ estigis iujn limigojn por agado de la delegitaro de FNL. Post tio ĉ. 2500 batalantoj de FNL forlasis ĝin kaj alparolis al la registaro kun peto malmobilizi kaj integri ilin. FNL akre kritikis kaj eĉ atakis disidentojn, kulpiginte la registaron pri la agitado de ili por tia defalo.

La  2008 la registaro kaj FNL okazigis interkonsiliĝon kaj denove konfirmis pretecon sekvi la interkonsentojn de junio kaj septembro 2006. Tamen FNL rifuzis rekomenci la partoprenon en la *Komuna mekanismo pri reviziado kaj kontrolado*, referencinte al manko de la juraj garantioj por siaj anoj. La  FNL disvastigis komunikaĵon pri sia rajto por memdefendo, okaze de atako fare de la registaraj fortoj. Samtage rekomenciĝis la batalado. Batalado okazis en provincoj Bujumbura Rural, Bubanza, Kayanza kaj Cibitoke. Armeaj gvidantoj diris, ke tio komenciĝis post grava atako de la ribeluloj en la urbo Bubanza, 50&nbsp;km nordokcidente de la ĉefurbo. Siaflanke proparolanto de FNL kulpigis pri la nova perforto la armeon, kiu, laŭ li, devigis la ribelulojn sin defendi. La  FNL elvokis haltu la ofensivon de la registaraj fortoj kaj rekomencu intertraktadon.

Danke al enmiksiĝo de la internacia komunumo la  la delegitaro de FNL gvidata de Pasteur Habimana, revenis al Buĵumburo kaj sekvonttage intertraktado rekomenciĝis. La  estis aprobita la komuna deklaro pri la pafĉesigo kaj la  Agathon Rwasa revenis en Buĵumburon.

[eta|maldekstra|Soldatoj sur stratoj de [Buĵumburo. 2006]]
La  2008 rezulte de la konferenco estis aprobita la *Deklaracio pri interkonsento de la etapoj kaj agoj, bezonataj al ambaŭ flankoj, por antaŭenigo de la pacprocezo inter la registaro kaj FNL* (ofte nomata *Buĵumbura interkonsento* aŭ *Buĵumbura deklaracio*). En la komuna deklaracio FNL kaj la registaro interkonsentis respekti la pac-interkonsenton subskribitan en 2006. La prezidanto Pierre Nkurunziza promesis doni al membroj de FNL 33 politikajn postenojn kaj liberigi ĉiujn kaptitajn ribelulojn. Agathon Rwasa siaflanke konsentis ŝanĝi la nomon de FNL, por transformi ĝin en politikan partion (laŭ la burunda konstitucio politika partio ne havu etnajn indikojn).
La  2009 ĉi tiu promeso estis plenumita kaj PALIPEHUTU-FNL ŝanĝis sian nomon al pli neŭtrala: la *Nacia-liberegiaj fortoj — FNL* ( *Forces nationales de libération*).

Kadre de tio la burunda registaro havigis al FNL 33 postenojn en la sistemo de civila servo, inkluzive postenojn de guberniestroj kaj diplomatoj. La prezidanto de FNL Agathon Rwasa iĝis la ĝenerala direktoro de la Nacia instituto pri socia sekureco. La eksa ĝenerala sekretario de FNL okupis la postenon de la ĉefa konsilisto de la milita kancelario de prezidanto.

La  la unua grupo da batalantoj de FNL el 3 457 homoj, propravole senarmiĝis kaj estis veturigita al la kunvenejo en Rubira. La  Agathon Rwasa fordonis personan armilon kaj registris sin por malmobilizado dum speciala ceremonio. La  batalantoj de FNL fordonis armilon al la Speciala celgrupo da Afrika Unio. Samtage peranto oficiale konfirmis, ke FNL senarmiĝis kaj la burunda ministerio pri internaj aferoj agnoskis ĝin la 42-a politika partio de la lando. La  2009 batalantoj de FNL, elektitaj por integrado, estis veturigitaj al militaj kaj policaj objektoj.

Tio ĉi estis la lasta etapo de la Burunda enlanda milito.

## Infanoj en la enlanda milito 
La Unuiĝintaj Nacioj akuzis en 2002 la burundan registaron kaj ties oponantojn (PALIPEHUTU-FNL, CNDD-FDD) pri uzado de infanoj kiel militistoj. La registaro ratifikis en junio 2008 la Fakultativan protokolon al la Konvencio pri infanaj rajtoj, laŭ kiu en armitajn fortojn povas esti matrikulitaj nur junuloj almenaŭ 18-jaraj.

Poste UNICEF dum kelkaj jaroj organizadis malmobilizadon de la infanoj el militaj teamoj kaj ties lernadon.

## Vidu ankaŭ 
* Murdo de Habyarimana kaj Ntaryamira
* Ruanda genocido
* Masakro en Gatumba
* Misio de Unuiĝintaj Nacioj en Burundo
* Misio de Afrika Unio en Burundo
* Integra oficejo de Unuiĝintaj Nacioj en Burundo
* Historio de Burundo

## Referencoj