Justiniano la 1-a

**Justiniano la 1-a** aŭ greke:**Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ιουστινιανός** estis romia imperiestro de la 1-a de aŭgusto 527 ĝis la 13-a de novembro 565.

Li estas konata pro sia provo restarigi la unuecon al la Romia Imperio (post la falo de la Okcidenta Romia Imperio en 476), sed li ne atingis konstantan sukceson. Lia regado tial estas konsiderata la fino de la klasika antikveco. Ni estas ĉefe informitaj pri lia vivo kaj verkoj de la historiisto Prokopio el Cezareo.

## Biografio
Justiniano naskiĝis en 482 aŭ 483 kiel Petrus Sabbatius en la urbo Tauresium proksime al la nuna Skopjo, regiono kun traka-romia kulturo.

La gepatra lingvo de Justiniano estis preskaŭ certe la traka, kvankam li verŝajne estis dulingva ekde frua aĝo, parolante la latinan same kiel sian denaskan trakan. Lia onklo Justino, imperiestro de 518 ĝis 527, devenis de la sama regiono. Petro Sabbatio estis adoptita de sia onklo, kaj tiuokaze li prenis la nomon Justinianon.

Justiniano venis al Konstantinopolo, kie, tra sia onklo, li ricevis solidan edukon kaj ankaŭ lernis aliajn lingvojn kiel la Kojnean grekan lingvon. En la ĉefurbo, la kariero de Justiniano rapide kreskis. En 520, li fariĝis estro de la palaca gardistaro, kaj en 521, li estis nomumita konsulo. Kiam Justino mortis la 1-an de aŭgusto 527, Justiniano sukcedis lin, jam alpreninte kelkajn el la registaraj respondaĵoj.

eta|maldekstre|400px|Ruinaĵoj de Taŭrezio, en Norda Makedonio, naskiĝurbo de Justiniano la 1-a.

eta|maldekstre|400px|La Bizanca Imperio dum la regado de Justiniano la 1-a.

[eta|dekstre|400px|Mapo de la Bizanca-Sasanida limoj en 565: la malgranda sed strategia regiono [:en:Lazica|Laziko ĉe la orienta bordo de Nigra Maro fariĝis la nova batalkampo de la romiaj-persaj militoj.]]

[eta|maldekstre|400px|Imperiestro Justiniano kun lia kortego, inkluzive de [Belizaro (maldekstre de la imperiestro) kaj la generalo Narses (dekstre inter la imperiestro kaj Maksimiano de Raveno), Preĝejo Sankta Vitalo de Raveno.]]

eta|dekstre|300px|Kodekso de la plej sankta princo, Aŭgusta Imperiestro, unuaj naŭ libroj (Venecio, 1592).

[eta|maldekstre|400px|Unu el la rektaj kaŭzoj de la [Ribelo Nika|Nika ribelo estis publika malkontento pri la politikoj realigitaj sub Justiniano la 1-a.]]

[eta|maldekstre|400px|Prezento de la Pandektoj al Imperiestro Justiniano (dezajno por murpentraĵo en la Kortumdomo en Kaselo, 1891) de [:en:Hermann Knackfuss|Hermann Knackfuss (1848-1915).]]

Justiniano povis fidi je kelkaj altrangaj oficistoj kaj generaloj, kiel Belizaro kaj Narses (ĉefkomandantoj), Johano la Kapadociano (financoj), kaj Triboniano (485-542) (justico).

## Interna politiko
Lia regado estas markita de la Codex Justinianus de 529, resumo kaj kompilaĵo pri la romia juro bazita sur la Codex Theodosianus de la orienta romia imperiestro Teodozio la 2-a (437). La Kodekso de Justiniano, parto de lia Corpus Juris Civilis, reprezentas mejloŝtonon en la historio de leĝaro.

## Ribelo ĉirkaŭ ĉevalkuradoj (532)
En 532, eksplodis la Nika tumulto, nomita laŭ la batalkrio de la ribelemuloj, Nika! ("Konkeru!"). La tumulton estis elĉenigita de ribeloj dum ĉaraj vetkuradoj en la granda stadiono de Konstantinopolo.

Ĉi tiu praktiko estis ege populara ekde la glortempo de Romo. Kiam Konstantinopolo (origine nomita Bizanco) fariĝis la ĉefurbo de la Romia Imperio, la ĉaraj teamoj translokiĝis de Romo al la nova ĉefurbo. Origine, estis kvar teamoj, sed la du plej popularaj restis: la Verduloj kaj la Bluuloj, nomitaj laŭ la koloroj, kiujn la ĉaristoj portis en la stadiono.

Ĉi tiuj koloroj ankaŭ estis uzataj de la sekvantoj de la Monofizitoj (kiuj opiniis, ke Kristo posedis nur dian naturon) kaj tiuj de la Koncilio de Kalcedono (kiu postulis nedivideblan duoblan naturon de Dio kaj Homo), respektive. Ĉiuj civitanoj, kaj eĉ la imperiestro, devis esprimi preferon por unu el la du teamoj.

Ĉi tio naskis grandajn "apoggrupojn", kies rivaleco estis tiel furioza, ke la batalo ofte daŭris en la urbaj stratoj post la kuradoj, kun ĉiuj sekvaj perfortaj konsekvencoj.

Tra la jarcentoj, la du grupoj ankaŭ akiris politikan dimension, pliigante la antagonismon inter la teamoj. Justiniano origine subtenis la Bluulojn, sed nun li provis distancigi sin de ambaŭ flankoj. Post matĉo en la stadiono, membroj de la kontraŭaj teamoj estis kondamnitaj al morto. Tio igis kaj la Bluulojn kaj la Verdulojn ribeli kontraŭ la imperiestro.

Incendio detruis la plejparton de la urbocentro (inkluzive de Hagia Sofia). Nevo de Anastazio (Flavio Hipatio (475-532) eĉ estis nelonge proklamita imperiestro. Justiniano planis fuĝi el la imperiestra palaco, sed laŭ tradicio, estis Imperiestrino Teodora kiu malhelpis tion. La ribelo estis subpremita kun la helpo de Narses per sangobano farita de Belizaro, tiam estro de la imperia korpogardisto. Ĉirkaŭ 30 mil Verduloj kaj Bluuloj estis mortigitaj.

Justiniano celis plue vastigi la rondon de rilatoj de Bizanco kun la ekstera mondo. Kontaktoj kun Ĉinio per la Silka Vojo estis malhelpitaj de la Persa Imperio. Tial, Justiniano finis traktaton kun la turklingvaj popoloj norde de Kaŭkazo.

Bizanco esperis konstrui daŭran rilaton kun reciproka (komerca) intereso. En la sudo, Justiniano ankaŭ provis ĉirkaŭiri la Persan Imperion establante kontaktojn kun la Imperio de Aksumo en Etiopio por malfermi sekuran vojon al Barato. Tamen, la superregado de la Persoj pri komerco en la Hinda Oceano restis domina, eĉ por iliaj etiopaj rivaloj.

Alia afero estis la elpelo de la mediteraneaj piratoj, la vandaloj, kaj la rekonkero de Romo, kaj tial de Italio, kaj sekve de la Ostrogota Regno.

## Periodo de Belizaro
Post la Iberia Milito (526-532), sekviĝis la Eterna Paco kun Kosroes la 1-a de Persio. Ĉi tio ebligis al Bizanco detrui la Vandalan Imperion dum la Vandala Milito (533-534). La ekspedicio kontraŭ la vandaloj en Afriko estis sukcesa. En 533, reĝo Gelimero estis venkita.

Nun Justiniano povis turni sian atenton al Italio. 535 markis la komencon de la Gotika Milito (535-554). En 535, Justiniano venkis la ostrogotojn konkerante Sicilion kaj Napolon, dum alia branĉo de la armeo invadis el Dalmatio. Sekviĝis dudekjara milito kontraŭ la ostrogotoj.

La ostrogotoj petis helpon de la sasanida ŝaho, Kosroes la 1-a, kiu rompis la Eternan Pacon kaj invadis Sirion en 540, detruinte Antioĥion, kaŭzinte novan romian-persan militon, la Lazikan Militon. Li konkeris Lazikon, tiel establante havenon ĉe la Nigra Maro. Bizanco ne povis defendi sin, ĉar ĝi batalis sur tri frontoj.

La slavoj ankaŭ komencis longan serion de invadoj en Balkanio. Kvankam ĉi tiu fronto estis plifortigita per serio da fortikaĵoj, ne estis sufiĉa homforto por defendi ĝin. La slavoj disvastiĝis tra la tuta Balkanio, atingante Korinton kaj la Egean Maron.

## La Pesto
La  (541-549) malfortigis la imperion. La konkeroj faritaj en Italio ne povis esti plifirmigitaj. Estis ankaŭ dum ĉi tiu tempo, ke imperiestrino Teodora (485-548) mortis, supozeble pro la pesto.

## Periodo de Narses
En 550, lia nevo generalo Ĝermano mortis, kaj Narses transprenis lian postenon. Narses rekomencis la Gotikan Militon. Ĉe la Batalo de Taginae (552), li sukcesis mortigi la gotikan reĝon Totilo. Antaŭ 554, Italio estis rekonkerita.

En 552, Justiniano intervenis en la Visigota tronlukto sur la Iberia Duoninsulo, tiel akirante kontrolon de la lando. La rekonkerita provinco estis renomita Spanio, tiel ke la Mediteranea Maro denove povis esti nomata Mare Internum.

## Religia Politiko
Justiniano reprenis religie ortodoksan politikon. Li tiel distancigis sin de la por-Monofizitaj politikoj de Anastazio la 1-a kaj restarigis rilatojn kun Romo. Laŭ Justiniano, ekzistis politika neceso akordigi la gravajn teologiajn disputojn de la tempo kun tiuj de Romo. Tiel li provis plifortigi sian aŭtoritaton sur la okcidentaj partoj de la malnova Romia Imperio.

En 529, li fermis la la Akademion de Ateno, kiu tiutempe ankoraŭ disvastigis la paganan Novplatonismon. La filozofoj Hermiaso, Prisciano, Diogeno, Eŭlamio, Simpliciuso kaj Izidoro, gvidataj de ilia prezidanto, Damascio, foriris al Persio.

La edzino de Justiniano, Teodora la 1-a (495-548), daŭre prezentis sin kiel amikino de la Monofizitoj, tiel evitante tro da antagonismo. Post la morto de sia edzino, la imperiestro ampleksis ekstreme radikalan branĉon de Monofizitismo, kiu spuris sian originon al la monaĥo Eŭtiko.

En 553, Justiniano kunvokis la Duan Koncilion de Konstantinopolo por reintegrigi la Miafizitojn, kiuj malakceptis la Koncilion de Kalcedono, en la Eklezio farante kelkajn koncedojn. Origenismo ankaŭ estis traktita.

## Kulturo
Justiniano aprezis la grandiozan arkitekturon kaj investis grandan parton de sia kapitalo en ĝi. Lia plej fama konstruaĵo estas la fama Hagia Sofia.

## Lastaj Jaroj
En 562, li denove repaciĝis kun la Persoj, ĉi-foje por duonjarcento. Bizanco reakiris Lazikon, denove je la kosto de grandaj monsumoj, malgraŭ la granda konsterno de ĝiaj bankistoj. La viktimo estis Belizaro, akuzita pri konspiro kontraŭ la imperiestro.

En 565, kun la aĝo de 83 jaroj, Justiniano mortis seninfana. Kvankam li postlasis vastan imperion, li ankaŭ postlasis grandan deficiton. Li estis adorata de iuj, kaj mallaŭdata de aliaj. Justino la 2-a, la filo de lia fratino, sukcedis lin. Justiniano estis entombigita en la Preĝejo de la Sanktaj Apostoloj en Konstantinopolo.

En 568, granda parto de liaj konkeroj en Italio perdiĝis, ĉi-foje al la Longobardoj. La Eksarkio de Raveno retenis kontrolon de kelkaj areoj, sed la tuta duoninsulo neniam estus reakirita. Kordovo, la bazo en Hispanio, ankaŭ refalis en visigotajn manojn, unue en 572 kaj fine definitive en 584. La resto sekvos la saman vojon kvardek jarojn poste.

## Takso
### Laŭ Prokopio
En sia "Sekreta Historio", Prokopio akuzas Justinianon la 1-an pri murdado de siaj samcivitanoj kaj prirabado de la posedaĵoj de aliaj. Li konstante okupiĝis pri novigado, kaj konservi establitajn instituciojn signifis nenion por li. Neniu persono en la tuta Romia Imperio povis eskapi lian influon.

Kiam Prokopio priskribas lian aspekton, li diras, ke Justiniano estis de meza alteco kaj forte similis al Domiciano. Prokopio nomas lin hipokritulo kaj mensoganto. Kiam la leĝo malpermesis al li edziĝi al la aktorino/prostituitino Teodora, li ŝanĝis la leĝon. Laŭ Prokopio, ŝi jam de sia juneco interrilatis kun magiistoj kaj sorĉistoj.

La sanktejoj de la sekvantoj de Ario posedis nekredeblan riĉaĵon, kaj Justiniano konfiskis ĝin. Li faris tion surbaze de la dekreto, ke ili estis herezuloj, kiuj ne dividis lian vizion pri tio, kion kristanismo vere signifis. Montanistoj, samarianoj, manikeanoj kaj sabatanoj ankaŭ estis devigitaj rezigni sian kredon kaj alfrontis severan punon.

Malamikaj agoj ankaŭ estis prenitaj kontraŭ astrologoj. La alies posedaĵo estis plurfoje transprenita. Kaj multe da mono estis elspezita por la barbaroj ĉe la limoj kaj por sensencaj konstruprojektoj ĉe la marbordo. Laŭ Prokopio, la imperia paro, ne nur por li sed ankaŭ por multaj aliaj, pli similis al aro da sangavidaj demonoj ol al homoj. Justiniano la 1-a manĝis, trinkis kaj dormis malmulte kaj havis demonan pasion por erotikaj ekscesoj.

Li volis trudi unuecan kristanan kredon al ĉiuj, kaj ĉiun, kiu kontraŭis ĝin, li detruis sub la preteksto de pieco. Li estis avida, akceptis subaĉetojn kaj vendis laborpostenojn al la plej alta proponanto. Li establis monopolojn, devigante ĉiujn aĉeti de certaj homoj je ŝvelprezoj. Panoj estis malgrandigitaj kaj miksitaj kun cindro, tiel influante eĉ la plej malriĉajn.

La akvedukto ne estis riparita, kaŭzante akvomankon. Laŭ Prokopio, Justiniano la 1-a celis la falon de siaj subuloj. Li volis ĵeti ĉion en konfuzon kaj kaoson. Teatroj kaj banejoj estis fermitaj. Laŭ Prokopio, estas neeble taksi kiom da homoj Justiniano la 1-a kostis al si iliajn vivojn.

## Vidu ankaŭ 
* Kodo de Justiniano
* Anastazia la Patriciino

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj la 11-an de majo
Kategorio:Mortintoj la 14-an de novembro
Kategorio:Naskiĝintoj en 483
Kategorio:Mortintoj en 565
Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 6-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Makedonio
Kategorio:Mortintoj en Konstantinopolo
Kategorio:Bizancaj regantoj
Kategorio:Bizancaj militistoj
Kategorio:Imperiestroj de la Bizanca Imperio
Kategorio:Historio de Romo


Kategorio:Justinida dinastio
Kategorio:Imperiestroj de la Bizanca Imperio