Tokpisino

**Tokpisino** (**Tok-Pisino** aŭ longe **Tokpisina lingvo**) estas kreola lingvo kun anglalingva vort-bazo, parolata de ĉirkaŭ tri ĝis kvar milionoj da homoj, 120.000
* per postmetita vorto *i stap*.
** *Pikinini i kaikai i stap.* "La infano estas manĝanta."
* per antaŭmetita vorto *stap*.
** *Mi stap kaikai kek.* "Mi estas manĝanta kukon."
** *Pikinini i stap kaikai kiau.* "Infano estas manĝanta ovon."
* per sekva *nau*.
** *Papa i slip nau.* "Patro dormas nun."
* per antaŭmetita *wok long*.
* *an* (angle on), ekz. *goan* "kontinui; plu iri"
* *ap* (angle up), ekz. *kamap* "alveni; leviĝi (suno); komenci; aperi; kreski"; *goap* "grimpi"
* *aut* (angle out), ekz. *kamaut* "elveni"
* *daun* (angle down), ekz. *sindaun* "sidi; resti; loĝi; ĉeesti"
* *awe*, *ewe*, *owe* (angle away), ekz. *tekewe* "forpreni; forigi"; *ranawe*, *ranowe*, *ronowe* "fuĝi; forkuri"

Kelkaj verboj kun la sufikso *-ap*, *-aut* aŭ *-ewe* povas ankaŭ havi la sufikson *-im*.

Kelkaj verboj enhavas la sufikson -*im* dufoje.
* *litimapim* (angle to lift) "levi"
* *pulimapim* "verŝi"

La majoritato de verboj kun tia sufikso nur unufoje uzas la finaĵon -*im*.
* *bagarapim* "neniigi; detrui"
* *goapim* "grimpi"
* *pulapim* "plenigi"

### Pronomoj 
;Personaj pronomoj
Tokpisino havas tri personojn, kiuj ne distingas genrojn.

Gramatika apartaĵo de tokpisino estas du formoj ĉe la personaj pronomoj de la 1-a persono en dualo kaj pluralo, nome ekskluziva kaj inkluziva formoj.
* ekskluziva formo: *Mipela i save* (Ni scias. - Sed nur grupo, por kiu la parolanto parolas, tion scias.)
* inkluziva formo: *Yumi save* (Ni scias. - Kaj grupo, por kiu la parolanto parolas, kaj ankaŭ tiu, al kiu li parolas, tion scias.)

Paradigmo varias depende de surlokaj lingvoj; dualo estas kutima, trialo ja malpli. Plej granda inventaro de pronomoj de tokpisino estas:

;Posesivaj pronomoj
La posesivaj pronomoj estas esprimataj per la antaŭtmetita vorto *bilong* laŭ la sekva maniero: "ĉi tiu"
** *Pukpuk hia i gat bikpela tit.* "Ĉi tiu krokodilo havas grandajn dentojn."
* *em hia* "ĉi tiu"
** *dispela dok i gat longpela ia.* "ĉi tiu hundo havas longajn orelojn."

Ĉe malproksimeco estas uzata:
* *em ... long hap* "tio, tiu" "tia"

; Refleksiva pronomo
Vera refleksiva pronomo ne ekzistas. Anstataŭ tio estas uzata *yet* post la persona pronomo.
* *mi yet*, *yu yet* ktp.
* *Tupela i paitim-paitim. "Ili ambaŭ batas unu la alian."

Dua varianto estas la kombino de la personaj pronomoj kun la vorto "yet".
:*bikpela haus* "granda domo" (sed *bikpela bilong haus* "grandeco de domo")
:*naispela meri* "bela virino"
:*strongpela man* "forta viro"
Se ili estas uzataj predikate, eblas formoj kun aŭ sen la sufikso *-pela*.
:*ples hait* "kaŝita loko"
:*han kais* "maldekstra mano"

Adjektivoj kun plursilaba radiko, kiel ekz. *nogut* "malbona", *redi* "preta" ĉiam aperas sen la finaĵo *-pela* kaj kutime staras post la substantivo, kiun ili priskribu.
:*taim nogut* "malbona vetero"
:*skulboi orait* "kontenta lernanto"

Nur kelkaj adjektivoj, kiel ekzemple *liklik* "malgranda" staras antaŭ la substantivo.

### Pliaj trajtoj 
Duobligo estas tre kutima en tokpisino, dum ke ĝi povas havi malsamajn funkciojn. Laŭ Nose, Masahiko ĝi nur malofte indikas pluralon kaj variecon., *blong*, *blo* "de, el"
** *bilong wanem*, *bolong wonem* "kial?"
* *dispela*, *disla* "ĉi tiu, ĉi tio"
* *em*, *en* (ofte post la vortoj *bilong* kaj *long*, do: *bilong en*, *long en*) "li, ŝi, ĝi"
* *halivim*, *halvim*, *helvim*, *helpim* "helpi"
* *long*, *lo* "sur, ĉe, ..."
* *-pela*, *-pla* sufikso ĉe numeraloj, adjektivoj kaj pronomoj
* *popaia*, *popai* "maltrafi; gliti"
* *sisa*, *susa* "fratino; (en kelkaj areoj) gefrato aŭ proksima amiko de la kontraŭa sekso"
* *wanem*, *wonem* "kio"

### Sencaj diferencoj 
Diference al la anglalingvaj etimoj vortoj ofte havas malsamajn resp. aldonajn sencojn.

### Homonimio 
Ĉar Tokpisino havas malpli da sonoj ol la angla lingvo, ofte ekzistas homonimoj, kiuj havas malsamajn etimojn.

Ofte estas uzataj aldonaj elementoj aŭ alternativaj formoj, por eviti homonimojn.

Sed ankaŭ reduplikacio povas esti uzata por tio.

Kiel ekz. el la anglaj vortoj *ship* kaj *sheep* estiĝis la vortoj *sip* „ŝipo“ kaj *sipsip'' „ŝafo“.

## Notoj 
## Fontoj 
* Bildatlas der Sprachen, ISBN 978-3-937872-84-1, paĝoj 107, 147-153 (pri tokpisino); paĝoj 107-109 (pri hirimotua lingvo) 
* Francis Mihalic: The Jacaranda Dictionary and Grammar of Melanesian Pidgin, ISBN 0-7016-8224-8 
* Kauderwelsch Band 18, Pidgin-Englisch für Papua-Neuguinea, 3a eldono 2001, ISBN 3-89416-517-0 
* Papua New Guinea TOK PISIN ENGLISH Dictionary, The perfect dictionary for learners of English and Tok Pisin, Oxford University Press 2008, 1a eldono, ISBN 978-0-19-555112-9 

## Vidu ankaŭ 
* La Tok-Pisina Vikipedio: http://tpi.wikipedia.org
* Listo de kreolaj lingvoj
* Listo de lingvoj

## Eksteraj ligiloj 
* Programo en Tokpisino de Radio Australia 
* Gramatiko de Tok Pisin 
* Seminara materialo de prof. dr. Krifka 
* Datoj pri Tokpisino ĉe Ethnologue kun tre multe da literaturo 
* Tradukado (angla-tokpisina)  
* Paĝo pri lingvaj varietoj 

Kategorio:Kreolaj lingvoj
Kategorio:Lingvoj de Papuo-Nov-Gvineo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto