Monto

[eta|775ra|centre|Panorama vido de la [Jezersko montoj, en Slovakio, dum krepusko]]

[eta|Vulkana Monto Paulik en [Alasko.]]
[eta|[Monto Sankta Elio.]]
[eta|[Dru-pinglo ĉe la Francaj Alpoj.]]
**Monto** estas granda areo elstara super la ĉirkaŭa zono kutime laŭ formo de pinto kaj kutime estas pli alta ol monteto. **Montoj** okupas vastan parton de tera surfaco, kiu altiĝas je kelkaj mil m super la marnivelo kaj karakterizas sin per la granda vario de alteco. Reliefo de montoj formiĝas rezulte de komplikaj deformadoj de la terkrusto, kaŭzitaj de tektonikaj movoj aŭ vulkanoj. Tiuj fortoj povas surloke levi la surfacon de la tero. Montoj erozias malrapide pro la agado de riveroj, veterkondiĉoj, kaj glaĉeroj. Kelkaj montoj estas izolaj montopintoj, sed plej estas en grandaj montaroj.

La monto konsistas el pinto, fundo kaj deklivoj. Montoj dispartiĝas je altaj, mezaltaj kaj malaltaj, sed ĉi tiu indikilo varias laŭ geografiaj longitudoj kaj klimato. Altaj montoj, pro la malnova aŭ nuna glaciiĝado, pro la intensa fizika sekigo, havas dentoformajn pintojn kaj nudajn abruptajn deklivojn, sed mezaj kaj malaltaj montoj havas rondoformajn pintojn.

Oni distingas montojn kun altmontaraj kaj mezaltmontaraj reliefo, flaŭro kaj faŭno. Kelkaj montoj estas tiom altaj, ke pro la malvarmo ĉe ĝiaj deklivoj nek plantoj kreskas, nek animaloj eltenas la malfacilan medion. Altaj altaĵoj ĉe montoj produktas pli malvarmajn klimatojn ol ĉe marnivelo. Tiuj pli malvarmaj klimatoj forte influas super la ekosistemojn de montoj: diferencaj altaĵoj havas diferencajn plantojn kaj animalojn. Pro la malpli gastigemaj tereno kaj klimato, montoj tendencas esti malpli uzataj por agrikulturo kaj pli por elfosado resursoj kaj distrado, kia montogrimpado.

Montaj ĉenoj kaj masivoj ligitaj unu kun alia, formigas montarajn regionojn (ekz. Kaŭkazo, Alpoj, Andoj Himalajo kaj Uralo), kiuj etendiĝas en centoj kaj miloj da kilometroj. La plej alta monto sur la Tero estas Ĉomolungmo (Everesto, Monto Everesto), en Himalajo de Azio, kies pinto estas 8 850 m alta super marnivelo.

La plej alta konata monto sur iu ajn planedo en la Sunsistemo estas sur la planedo Marso, nome la Olympus Mons 21,171 m alta.

## Difino 
[eta|maldekstre|[Materhorno, Svisaj Alpoj.]]
[eta|maldekstre|[Dôme du Goûter.]]
Kvankam ekzistas neniu universale akceptita difino de monto, tamen alteco, volumeno, reliefo, kruteco, interspacigo kaj kontinueco estis utiligitaj kiel kriterioj por difinado de monto. En la Oksforda Anglalingva Vortaro monto estas difinita kiel "natura alteco de la tersurfaco altiĝanta tiamaniere subite de la ĉirkaŭa nivelo kaj ekhavante altecon kiu, relative al la apuda alteco, estas impona aŭ rimarkinda." deklaras "Kelkaj fakuloj konsideras elstaraĵojn super 600 m (2.000 ft) kiel montoj, dum tiuj sube estas referencataj kiel montetoj."

En Britio kaj la Irlanda Respubliko, monto estas kutime difinita kiel iu pinto almenaŭ 2,000 futojn (aŭ 610 metroj) alta, dum la difino fare de la oficiala registaro de Unuiĝinta Reĝlando pri monto, por la celoj de aliro, estas pinto de 600 metroj aŭ pli alta. Krome, kelkaj difinoj ankaŭ inkludas topografian elstarpostulon, tipe 100 aŭ 500 futojn (30 aŭ 152 m). Por tempeto, Usono difinis monton kiel 1,000 futojn (300 m) aŭ pli alta. Ĉiu simila terformo sub la nivelo de tiu alteco estis konsiderita monteto. Tamen, nuntempe, la United States Geological Survey (USGS) finas ke tiuj esprimoj ne havas teknikajn difinojn en Usono.

La difino de la Media Programo de UN pri "monta medio" inkludas ajnon de la jeno:(p.&nbsp;74)

* Alteco de almenaŭ 2,500&nbsp;m (8,200&nbsp;ft);
* Alteco de almenaŭ 1,500&nbsp;m (4,900&nbsp;ft), kun deklivo pli granda ol 2 gradoj;
* Alteco de almenaŭ 1,000&nbsp;m (3,300&nbsp;ft), kun deklivo pli granda ol 5 gradoj;
* Alteco de almenaŭ 300&nbsp;m (980&nbsp;ft), kun 300&nbsp;m (980&nbsp;ft) altecintervalo ene de 7&nbsp;km (4.3 mejl.).

Utiligante tiujn difinojn, montoj kovras 33% de Eŭrazio, 19% de Sudameriko, 24% de Nordameriko, kaj 14% de Afriko.

### Montotipoj 
Estas tiom da montotipoj ke vere Esperanto ne havas tiom da vortoj tiukadre. Daniel Moirand en sia listo de proponitaj vortoj por sia traduko de La Libro de la mirindaĵoj de Marko Polo notas la vorton "kolino" por specifa montotipo ne tre alta kaj iom rondeca". Kvankam li havigas la franclingvan devenon, estas similaj vortoj en aliaj latinidajn lingvoj, kiel la hispana "colina". Daniel Moiran argumentas jene:

## Ĉefaj montaroj 
[eta|Mapo de la ĉefaj montaroj kiuj konstituas la sistemon de la [Granda Rifto-valo.]]
[eta|Sinteza bildo kiu elstarigas la [Mezatlantika dorso|mezatlantikan dorson, nome la montara sistemo plej longa de la Tero, kiu kun aliaj dorsoj formas kontinuecon de preskaŭ 40 000 km.]]

Sur la surfaco de la kontinentoj estas du ĉefaj areoj de aktiva orogenezo: nome la Alpa-himalaja sistemo kaj la Pacifika ringo (kun longo de ĉirkaŭ 48 000&nbsp;km).

La unua menciita zono devenas de la fermo, el la Kretaceo, de la oceano Tetiso, ĉefe pro la kolizio de la platoj Afrika kaj Hindia kun la Eŭrazia el Eoceno. Ĝi etendiĝas el Magrebo ĝis Sudorienta Azio. Ĝi enhavas la majoritaton de la montaroj de Atlasa Montarĉeno, de la Ĝibraltara Arko, de la Pireneoj, la Alpoj, la Ĵuraso, la Apeninoj, la Karpatoj, la Balkanoj, Anatolio, la Kaŭkazo, la Elborz-Montaro, la Zagros-montaro, la montoj Al Haĝar, la montaro Kopetdago, la Hindu Kuŝ, la Pamiroj, la montaro Karakorum, la Himalajo, la Tibeta Altebenaĵo, la montoj Kunlun, la montoj Hengduan, la Tenaserim-Montaro kaj la montoj Barisan.

La dua menciita zono etendiĝas ĉirkaŭ la Pacifika Oceano sekvante la oceanajn fosegojn. Ĝi estis formita el la komenco de la Mezozoiko kaj estas vulkana zono ekstreme aktiva. En Ameriko, kaj ĝis la Lando de Graham en Antarkto en la sudo, ĝi materiiĝas per la Amerika Kordilero kaj enhavas la Aleutan montaron, la montaron Brooks, la Alaskan montaron, la montaron Mackenzie, la Pacifikan Montaron, la Internajn montarojn, la montaron Kolumbian, la Rokan Montaron, la sierra Madre Oriental, la sierra Madre del Sur, la sierra Madre de Chiapas, la kostarikan *Cordillera Central*, la cordillera de Talamanca, la insulan arkon de Antiloj, la Andoj — nome la plej longa alpa montaro, kiu trairas tutan Sudamerikon — kaj la Antarktandojn. En la okcidenta bordo de Pacifiko, ĝi konsistas el montaro Verĥojanska, la montoj Ĉerski, la montaroj de Kamĉatka (orienta kaj centra) kaj de Japanio (inklude la Japanaj Alpoj), la montaro Siĥote-Alin, la montaroj de Tajvano, de Filipinoj kaj de la Sundaj Insuloj (Indonezio), la Centra Montaro de Nov-Gvineo kaj la Novzelandaj Sudaj Alpoj. formiĝis laŭgrade inter la Permio kaj la Ĵurasio, akompanante la aliĝon kaj postan disiĝon de Gondvano, je nivelo de la Gujana Ŝildo, la masivoj de la oriento de Brazilo (inklude la Serra do Mar), la montoj de la Zono de la Fendoj de la Kabo kaj malantaŭ la Granda Afrika Krutaĵo, la montoj Ellsworth kaj aliaj masivoj de la Lando de Maud en la Antarkto, la montoj de Madagaskaro kaj la Okcidentaj Ghatoj kaj la Orientaj Ghatoj, en Barato. La Aŭstralia Montaro estas grava montaro kies formado ekde la Karbonio povas esti konsiderata kiel malfrua plilongiĝo, sed la postaj fazoj, kiuj inkludas vulkanismon, izostatan plialtiĝon kaj riftigon, distingas ilin klare.

Iel ajn, la plej longa montaro de la Tero estas sur la fundo de la oceanoj, sur la nivelo de la Mezoceana dorso. unuarange, vikuno.]]

[eta|La neĝomonto [Huascarán en Peruo, estas la plej alta montopinto de la intertropika zono kaj ĝia pinto estas konfirmita kiel la loko kun malpli da gravitaltiro de la Tero.]]

La ĉefa koncepto por kompreni la altecon de montopinto estas la altitudo. Ĝi estas relative moderna kaj ĝi estis ankoraŭ svaga ĝis la 17-a jarcento. Antaŭe, la distanco el kiu oni observis montopinton estis ŝlosila kaj tio favoris la plej proksimaj al la maro aŭ al la fono de granda ebenaĵo. K2 (), Kangchenjunga (), Lhotse (), Makalu (), Ĉo Oju (), Dhaulagiri 1 (), Manaslu (), Nanga Parbat (), Annapurna I (), Gaŝerbrum 1 (), Broad Peak (), Gaŝerbrum 2 () kaj Ŝiŝapangmo (). Estas almenaŭ 100 montoj kun altaĵoj de pli ol , ĉiuj el ili en la centro kaj sudo de Azio. La plej alta montopinto ekster Azio estas Akonkagvo (), en Sudameriko. La «Sep Montopintoj» estas esprimo kiu estas uzata por la aro de la plej altaj montopintoj de ĉiu el la «sep kontinentoj» (ses plus Nordameriko), sed kun variaj interpretoj de kiuj ili estas laŭ la kontinenta difino uzata.

[eta|600px|center|Diagramo kiu komparas la altitudojn de la dekkvar montopintoj de pli ol ok mil metroj (ruĝaj aŭ rozkoloraj) kaj la «[Sep Montopintoj» kaj sep duarangaj montopintoj, la plej altaj montopintoj kaj la duarangaj plej altaj de ĉiu kontinento.]]
La bazoj de la montaj insuloj estas sub la marnivelo, kaj konsiderante tion, Mauna Kea () estus la monto, kaj la vulkano, plej alta de la mondo, ĉar ĝi staras sur  de la fundo de la Pacifika Oceano. Ties najbaro, Mauna Loa, apenaŭ iomete pli malalta () sed pli volumhava, estas pli profunda en la marfundo kaj granda parto el tiu estas nevidebla eĉ subakve: ties amaso okazigas aldonan depresion de 8&nbsp;km kiu havas la formon de monto kapaltere. Tio signifas, ke la totala alto de Mauna Loa el la komenco de ties erupcia historio estas de proksimume  el ties bazo.

La plej altaj montoj ne estas nepre ĝenerale la plej volumhavaj. Denove Mauna Loa () estus la plej grando laŭ kalkuloj de baza areo (proksimume ) kaj de volumo (proksimume ). La monto Kilimanĝaro estas la plej granda vulkano, kiu ne estas Ŝilda vulkano, laŭ kalkuloj kaj de baza areo () kaj de volumo (). La monto Logan estas la monto nevulkana plej granda laŭ kalkuloj de baza areo ().

Oni povas konsideri ankaŭ aliajn kalkulajn referencojn: ekzemple alude al la montobazo, tio estas, al la nivel-diferenco aŭ vertikala falo, la Nanga Parbat (ĉirkaŭ  kompare kun la valo de Induso, distanta ), Monto McKinley (ĉirkaŭ ) aŭ la Kilimanĝaro ( aŭ ) estas partikulare notindaj.

Ankaŭ la plej alta montopintoj super la marnivelo ne estas la plej malproksimaj pintoj de la centro de la Tero, ĉar la figuro de la Tero ne estas tute sferforma. La marnivelo plej proksima de la Ekvatoro estas kelkajn kilometrojn plej malproksima de la centro de la Tero. La montopinto de la vulkano Ĉimborazo, nome la plej alta monto de Ekvadoro, ĝenerale estas konsiderata la punkto plej malproksima disde la centro de la Tero, kvankam la suda pinto de la plej alta monto de Peruo, Huascarán, estas alia kandidato. Ambaŭ havas altaĵojn super la marnivelo de malpli ol  ol tiu de Everest.
[eta|maldekstre|260px|Diagramo kiu reprezentas la [Elstareco (geografio)|elstarecon kaj la izoldominadon.]]

La nocio de relativa alteco aŭ elstareco estis disvolvigita por atenti pri la gravo de la terena reliefo. ĝi normaliĝis el la 1960-aj jaroj. Tiu koncepto korespondas al la diferenco de altitudo inter unu difinita montopinto kaj la montopasejo plej alta por atingi pinton eĉ pli altan. Laŭ tiu difinon, la dek plej elstaraj montopintoj de la mondo estas, laŭorde, Everest, Akonkagvo (), Monto McKinley (), Kilimanĝaro (), Monto Cristóbal Colón (), la monto Logan (), la Citlaltepetl (), la Monto Vinson (), la Puncak Jaya () kaj la Elbrus ().

La izoldominado estas la distanco kiu separas verton disde la punkto plej proksima kun elstaro supera aŭ egala. Tial, la dek plej izolitaj montopintoj de la mondo estas Everest (Ĉomolungmo, Akonkagvo (), McKinley (), Kilimanĝaro (), Puncak Jaya (), la masivo Vinson (), la monto Orohena (), la Mauna Kea (), la Gunnbjörn () kaj la monto Aoraki/Cook ().

### 8-milaj pintoj 
[eta|dekstra|270px|[Ĉomolungmo|Everesto aŭ Ĉomolungmo, nome la plej alta monto de la mondo, en 3D]]

## Klimato 
[eta|maldekstra|Monto ĉe la [Kantono Karbono (Utaho).]]

Klimato sur montoj iĝas pli malvarma ĉe altaj altitudoj, pro la maniero kiel la suno varmigas la surfacon de la Tero. La suno varmigas la grundon rekte, dum la forceja efiko funkcias kiel kovrilo, reflektante varmecon reen direkte al la Tero kiu alie estus perdita al spaco. La forceja efiko tiel retenas la aeron ĉe malaltaj altitudoj varma. Ĉe altaĵoj, ekzistas malpli forceja efiko, tiel ke la ĉirkaŭa temperaturo iras malsupren.

[eta|[Valo de la Dek Pintoj, Kanada Rokmontaro.]]
La indico laŭ kiu la temperaturo falas pro alteco, nomita la temperatura gradiento, ne estas konstanta (ĝi povas variadi dum la tago aŭ laŭsezone kaj ankaŭ regione), sed tipa temperatura gradiento estas  je 1,000 m ( je 1,000&nbsp;ft). Tial, supreniri 100 metrojn sur monton estas proksimume ekvivalenta al moviĝi 80 kilometrojn (45 mejloj aŭ 0.75° el latitudo) direkte al la plej proksima poluso. Tiu rilato estas nur proksimuma, aliflanke, ĉar lokaj faktoroj kiaj ekzemple proksimeco al oceanoj (kiel ekzemple la Arkta Oceano) povas draste modifi la klimaton. Laŭ la alteco pliiĝas, la ĉefa formo de precipitaĵo iĝas neĝo kaj la vento pliiĝas. Biotemperaturo estas la averaĝa temperaturo, kie ĉiuj temperaturoj sub  () estas konsideritaj kiel . Kiam la temperaturo estas sub , plantoj estas neaktivaj, tiel ke la preciza temperaturo estas negrava. La pintoj de montoj kun permanenta neĝo povas havi biotemperaturon sub  ().

### Hidrografio 
[eta|maldekstre|Vido al torento Acısu en la masivo de [Anti-Taŭruso, en la sudo de Turkio, ĉe la limo inter la zonoj de produktado (ŝtonminejoj, gruzejoj fone) kaj transporto (flakofluejoj unuarange).]]
La montoj estas gravaj fontoj de nesala akvo, pro la precipitaĵo kiu falas sur ili, pro la neĝotavoloj kaj eĉ pro la glaĉeroj kiuj povas formiĝi sur la montoj kaj kiuj konstituas stokejon de akvo en solida formo, kio ebligas reguladon de la akvokvanto de la riveroj al la ebenaĵo, Ĉiuj grandaj riveroj elfluas sur altaj teroj.

Pli ol duono de la tutmonda loĝantaro dependas el tiu elmonta akvo; en zonoj kaj aridaj kaj duonaridaj, tiu proporcio estas ĉirkaŭ 90%.

Tamen, la klimata ŝanĝo povas esti modifante la modelojn de precipitaĵo, inklude ties sezonan distribuadon kaj la kapablojn de kontrolo de la ekosistemo. La malpliiĝo de la glaĉeroj siavice malpliigas la kapablon de stokado de nesala akvo. En la malsupraj tavoloj (etaĝoj) estas vegetaĵaro simila al tiu de la ĉirkaŭa ebenaĵo, sed dum oni ascendas, aperas specioj pli hidrofilaj kaj pli rezistaj al la malvarmo; post la lastaj arbospecioj aperas la alpa herbejo sekvita de la rokarejo kaj pli supre eĉ la porĉiama neĝotavolo. La specioj kiuj estas en ĉiu el tiuj etaĝoj kaj la altitudo sur kiu ili estas varias laŭ la kontinentoj kaj laŭ la latitudo. Kaj estas malegalaj ankaŭ depende ĉu la deklivaro estas orientata al la sunlokejo aŭ al la ombrejo

* la montaraj herbejoj kaj arbustaroj kaj ĝiaj 48 ekoregionoj,
* la mezvarmaj koniferarbaroj kaj ĝiaj 52 ekoregionoj,
* kaj la tropikaj kaj subtropikaj koniferarbaroj kaj ĝiaj 15 ekoregionoj.

Biome map 10.svg|Mapo de distribuado de montaraj herbejoj kaj arbustaroj.
Biome map 05.svg|Mapo de distribuado de mezvarmaj koniferarbaroj.
Biome map 03.svg|Mapo de distribuado de tropikaj kaj subtropikaj koniferarbaroj.

Ĉiu montara ekoregiono montras ian formon de ekologia izoligo grandskala de specioj adaptitaj al la pli malvarmaj kondiĉoj ol sur la ebenaĵoj kaj, kiuj foje trovas pli sekuran rifuĝejon en la pli krutajn terenojn for de la aktiveco de homoj aŭ de aliaj problemoj.

La kvalito de la grundo estas aldona faktoro kiu modifas la temperaturajn tavoligojn. Tiuj grundoj estas ĝenerale malmulte densajn en la plej altaj partoj de la montoj pro la erozio fare de glaĉeroj kaj riveroj (forfluado), pro la deklivaro (terglitoj) kaj pro la temperatura disfalo. La plantoj ne disponas de la nitrogeno necesa por sia disvolvigo. La pli malalta aerpremo, la pli dura klimato, la pli neregula hidrologio devigas la organismojn adaptiĝi. Krome, la deklivoj malbone eksponitaj al la sunradioj kaj la proporcigravo de la propraj deklivoj malfacilas ekspluatadon de agrikulturo. Tamen, en la intertropikaj zonoj, la montoj havigas klimatajn kondiĉojn pli favorajn ol la regionoj aridaj kiuj ĝenerale ĉirkaŭas tiujn: en la montoj de Andoj, en Afriko kaj en la Tibeta Altebenaĵo, la lokanoj adaptis sian vivmanieron kaj profitis la medion de la montoj, foje ĝis la punkto ke tie floris tre disvolvigitaj civilizacioj. kun denseco de  (inklude la polusajn regionojn), kun tri ĉefaj zonoj, nome la Granda Rifto, en Junano kaj en la urbaglomeraĵo de Meksikurbo. La ĉefaj akvodislimoj inter la grandaj akvokolektaj areoj utilas kiel naturaj kaj politikaj limoj inter la diversaj landoj kaj popoloj, partikulare en la disvolvigitaj landoj, kio rezultas en ties izoligo kaj disvolvigo de kontrastoj.:
* 
* 
* 

## Referencoj 
## Literaturo 
* Blyth, S.; Groombridge, B.; Lysenko, I.; Miles, L.; Newton, A. (2002). "Mountain Watch". UNEP World Conservation Monitoring Centre, Cambridge, UK. Arkivita el la originalo la 26an de Februaro 2009. Konsultita la 17an de Februaro 2009. https://web.archive.org/web/20090226124321/http://www.unep-wcmc.org/mountains/mountain_watch/pdfs/WholeReport.pdf
* Fraknoi, A.; Morrison, D.; Wolff, S. (2004). *Voyages to the Planets* (3a eld.). Belmont: Thomson Books/Cole. ISBN 9780534395674.
* Gerrard, A.J. (1990). Mountain Environments: An Examination of the Physical Geography of Mountains. Cambridge, Mass: MIT Press. ISBN 978-0262071284.
* B. Messerli, J.-D. Ives, *Les montagnes dans le monde*, eld. Glénat, 1999.
* Henri Rougier, Gabriel Wackermann, Gérard Mottet, *Géographie des montagnes*, eld. Ellipses, Parizo, 2001, ISBN 2729808051.
* Gabriel Rougerie, *Les montagnes dans la biosphère*, eld. Armand Colin, coll U., 1990, 221 p.
* Yvette Veyret, J.-P. Vigneau et al., *Géographie physique. Milieux et environnement dans le système Terre*., eld. Armand Colin, kol. U, 2002, 368 p.
* G. Wackermann, *Montagnes et civilisations montagnardes*, eld. Ellipses, París, 2001.

## Eksteraj ligiloj 
* "Mountain". Encyclopædia Britannica. 18 (11a eld.). 1911.
* Citaĵoj en Wikiquote
* 


Kategorio:Geografia terminologio
Kategorio:Geologio
Kategorio:Montaroj