Ortodoksa kristanismo

[eta|dekstra|250px|Ortodoksa preĝejeto en Orienta [Pollando]]
eta|250px|Distribuado de la ortodoksa kristana branĉaro en la mondo. Malhele: Plimulto kaj pli hele grava malplimulto (ĉ. 10%)
[250px|eta|La [ikono de "La Triunuo de la Malnova Testamento", pentraĵo de Andrei Rubliov, komence de la 15-a jc..]]
**Ortodoksa kristanismo** aŭ, kiam el la kunteksto estas klare, pri kio temas, simple **ortodoksismo**, estas la tria plej granda branĉo de kristanismo, al kiu apartenas 214 milionojn da kristanoj, precipe en la orienta Eŭropo kaj okcidenta Azio. (Du aliaj branĉoj de kristan religio, la katolika kaj la protestanta, havas respektive 1027 kaj 316 milionojn da anoj). Ĝi estas la bizanca branĉo de kristanismo, kiu havas 11% de ĉiuj kristanoj. Ĝi estas la ĉefa formo de kristanismo en Grekio, Rusio, Belorusio, Ukrainio, Rumanio, Bulgario, Serbio, okcidenta Azio, kaj iuj aliaj landoj. Oni nomas ĝin ankaŭ **Bizanca Ortodoksismo** por distingi ĝin de la Orienta Ortodoksismo, de kiu ĝi apartiĝis post la Koncilio de Kalcedono en 451.

## Historio 
La bizanca ortodoksismo kaj la katolikismo akceptas la doktrinon de la Koncilio de Kalcedono. Por tiuj eklezioj, kiuj malkonsentas, la hodiaŭ ĝenerale akceptata nomo, laŭ la Monda Konsilio de Eklezioj, estas Orientaj ortodoksaj eklezioj, dum pasinttempe oni nomis ilin nekalcedonaj, antaŭkalcedonaj, antikalcedonaj, monofizitaj, antikvaj orientaj, etaj orientaj. Angle kaj germane, oni uzas kiel nomo por la eklezioj pri kiuj traktas ĉi tiu artikolo sinonimo de "Orientaj ortodoksaj eklezioj", sed en tiuj lingvoj, kiuj ne disponas de simila paro de sinonimoj, oni nomas ilin bizancaj ortodoksaj eklezioj aŭ kalcedonaj ortodoksaj eklezioj, rezervante la adjektivon "orienta" por tiuj eklezioj, kiuj ne akceptas la Koncilion de Kalcedono.

La bizance ortodoksa kaj katolika branĉoj restis unu eklezio ĝis la Granda Skismo de 1054. Depost 476, kiam la Okcidenta Roma Imperio ĉesis ekzisti, la okcidenta kaj orienta partoj de la kalcedona eklezio grade apartiĝis, ĝis 1054, kiam la orienta (ortodoksa) eklezio ne plu toleris la ĉiam pli kaj pli grandiĝantan pretendon de la papo (la episkopo de Romo) je supera aŭtoritato en la eklezio. Ĉi tio restas la baza malsamo inter la ortodoksismo kaj la katolikismo: en la katolikismo la plejalta aŭtoritato estas la papo, dum en la ortodoksismo similan aŭtoritaton posedas nur la ekumena koncilio, ĉiu episkopo estas teorie egala al ĉiuj aliaj, sed tiuj, kiujn oni nomas patriarkoj, havas pli altan rangon ol tiuj, kiuj ne estas ĉefoj de grandaj eklezioj.

## Doktrino 
La baza kredo de la Eklezio estas resumita en la Kredo Nicea. Ortodoksismo kredas ke la Biblio estas la sankta vorto de Dio, kaj sekvas la interpreton de la Grekaj Patroj (pensintoj kaj sanktuloj) de la frua eklezioj.

Ortodoksismo restas fidinda al la veroj de la unuaj sep tutmondaj
koncilioj (kunvenoj de la tutmonda episkoparo por decidi pri punktoj de
doktrino kaj praktiko), estante tre konservema depost tiam pri
doktrino. Laŭ tio, la eklezioj nestoriana, armena, kopta kaj jakoba en la oriento, kaj protestantaj en la okcidento, estas herezaj, ĉar ili ne rekonas la tutan veron de la sep koncilioj. La eklezio katolika, aliflanke,
ja rekonas la sep konciliojn, sed bedaŭrinde la papo, la episkopo de Romo, aldonis doktrinon post la sep koncilioj, pro tio originis skismo. Dum katolikismo konsideras, ke la papo reprezentas Dion sur Tero, ortodoksismo ne agnoskas la aŭtoritaton de la papo super ĉiuj kristanoj, ilia estro estante Jesuo Kristo mem.

### Simileco al katolikismo 
Ortodoksismo ne agnoskas, ke la papo en Romo posedas aŭtoritaton super ĉiuj Kristanoj. Sed aparte de la papeco, la malsamo inter la ortodoksa kaj la katolika plejparte temas pri emfazo, ne la esenco: ekzemple, kvankam multaj ortodoksanoj kredas, ke Maria
ĉieliris, tio ne estas oficiala dogmo kiel en la katolika eklezio. Simile,
dum la katolika eklezio teorie konsentas kun la ortodoksa doktrino pri
diservo per ikonoj (t.e. bildoj de Jesuo kaj la sanktuloj kaj anĝeloj
iel partoprenas en la dia, kiel preĝoj kaj la sakramentoj), praktike tia diservo estas rara inter katolikoj.

Tial, laŭ katolikismo, ortodoksismo ne estas herezo (malsamo de
doktrino) sed skismo (diseco pro malsama politiko). Katolikismo rekonas la
sakramentojn de ortodoksismo, kvankam ne inverse.

## Sakramentoj 
Ortodoksismo neoficiale rekonas sep sakramentojn aŭ "misterojn" (la greka vorto por sakramento):

# bapto
# konfirmacio
# komunio
# konfeso
# geedzigo
# ordino
# sanktoleado

## Moralo 
La baza moralo estas la Dekalogo de Moseo, precipe kiel klarigita de Jesuo en la evangelioj.

## Organizo 
Ortodoksismo ne estas unu, centrigita eklezio sed ĉeno de landaj
eklezioj, kiuj havas la samajn doktrinon, kanonaron kaj sakramentojn.

Ĉiu episkopo (estro de la eklezio por urbo aŭ gubernio) estas
egala al ĉiuj aliaj. Tamen historie kelkaj urboj rolis pli grave, precipe ĉefurboj (metropoloj), kaj ĉirkaŭ ili formiĝis metropolitujoj kaj patriarkujoj. Tiun ordon regulas unu el la kanonoj de la Ortodoksa Eklezio, nome la 34a Apostola regulo: "Episkopoj de ĉiu popolo devas koni la unuan inter ili kaj agnoski lin kiel ĉefon, kaj nenion ekster ilia aŭtoritato fari sen lia scio. Ĉiu el ili faru nur tion, kio rilatas lian eparĥion kaj lokojn, kiuj apartenas al ĝi. Ankaŭ la unua nenion faru sen ĉies scio. Ĉar tiel regos samideeco...".
Tiel formiĝis sendependaj ortodoksaj eklezioj, ĉiu el kiuj havas propran ĉefon - la unuan inter egalaj. La titoloj de la unua episkopo varias laŭ landoj, plejparte tio estas patriarko, sed povas esti ankaŭ metropolito aŭ ĉefepiskopo.
Ekzistas 13 aŭtokefalaj (sendependaj) kaj 4 aŭtonomaj ortodoksaj eklezioj, kiuj ĉiam estas listigitaj laŭ jena sinsekvo:

# Konstantinopola- sidejo en Istanbulo, Turkio
# Aleksandria - sidejo en Aleksandrio, Egipto
# Antioĥia- sidejo en Damasko, Sirio
# Jerusalema- sidejo en Jerusalemo, Israelo
# Rusia - sidejo en Moskvo, Rusio
# Kartvela - sidejo en Tbilisi, Kartvelio
# Serba- sidejo en Beogrado, Serbio
# Rumana- sidejo en Bukareŝto, Rumanio
# Bulgara - sidejo en Sofio, Bulgario
# Kipra- sidejo en Nikozio, Kipro
# Greka- sidejo en Ateno, Grekio
# Pola- sidejo en Varsovio, Pollando
# Albana- sidejo en Tirano, Albanio
# Ĉeĥa-Slovaka- sidejo en Prago, Ĉeĥio
# Amerika- sidejo en Novjorko, Usono
# Ukraina (aŭtonoma) - sidejo en Kievo
# Sinaja (aŭtonoma) - sidejo de Kairo, Egipto
# Finna (aŭtonoma) - sidejo en Kuopio, Finnlando
# Japana (aŭtonoma) - sidejo en Tokio, Japanio

Sub la episkopo estas la sacerdoto aŭ sacerdotoj de ĉiu preĝejo. Li predikas kaj faras la sakramentojn. La diakonoj helpas lin en tiu, kaj vokas la litanioj kun la fidelantoj.

Estontaj sacerdotoj rajtas edziĝi antaŭ ordino, sed pastroj jam ordinitaj ne. Episkopoj kaj monaĥoj ne povas havi edzino, tamen se edziĝita sacerdoto vidviĝis, li eblas akceli tiujn statojn.

La spirita centro de ortodoksismo ne estas la episkopoj, sed la monaĥoj kiuj praktikas kristanismon konsideratan ideala, severan kaj mistikan.

## Ortodoksaj preĝejoj 
[eta|dekstra|250px|Eno de ortodoksa preĝejo, en [Samarkando.]]La difina trajto de ortodoksaj preĝejoj estas iliaj ikonoj de la gesanktuloj kaj festoj, signifante la ortodoksa perspektivo ke la gesanktuloj anime kunestas la fidelantojn en adoro. En la antaŭo de la preĝejo, la ikonostazo kovras la altarejon kaj ampleksas ikonojn de Jesuo Kristo, la Dipatrino, Johano la Baptisto, la patrona gesanktulo(j) aŭ festo de la preĝejo, kaj aliaj gesanktuloj kaj festoj. La centraj pordoj de la ikonostazo estas uzita per nur la sacerdoto, dum du aliaj pordoj, ofte nomita la "diakonajn pordojn", figurante la ĉefanĝeloj Gabrielo kaj Miĥaelo, estas uzita per la diakono kaj altarservantoj. Antaŭ la ikonostazo, la fidelantoj ofertas kandelojn por iliaj preĝoj, precipe al Kristo kaj la Dipatrino. Ofte, enmeze de la preĝejo, ikonoj estas metita sur stativo por la fidelantoj respektegi. En la slava tradicio, preĝejoj tipe ne entenas nek benkojn nek seĝojn, ekster kelkaj seĝoj apud la muroj por la grandaĝaj kaj malsanaj. Kontraste, en la greka tradicio, benkoj ofte ekzistas tiel katolikaj preĝejoj.
## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ikono (religio)
* Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio
* Orientaj Ortodoksaj Eklezioj
* Ortodoksa Kristana Eklezio
* Historio de Eŭropo
* Historio de kristanismo
*Ortodoksa monaĥismo
*Ortodoksa Judismo
*Ortodoksa sinagogo (Eger)
*Ortodoksa sinagogo de Makó
*Ortodoksa sinagogo de Brașov 
*Ortodoksa sinagogo en Timișoara
*Ortodoksa sinagogo en Oradea
*Ortodokseco
*Abatejo de Chevetogne, ortodoksa monaĥejo en Belgio
*Ortodoksa Bahaa Kredo
*Ortodoksa preĝejo (Siklós)
*Ortodoksio en Kroatio
*Ortodoksa preĝej Sankta Nikolao (Tokaj)
*Triunia monaĥejo de Sergio el Radoneĵo (Rusio)

## Ekstera ligilo 
Retlisto de ortodoksaj kristanoj 


Kategorio:Kompara religio