open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cendo

[121px|eta|dekstra|Unu-cenda [Usona dolaro|usona monero kromnomata *penco*]]
**Cendo**, aŭ **centimo**, estas monunuo kiu egalas al 1/100 (centono) de la baza monunuo. Ĝi ankaŭ indikas la moneron, kiu valoras unu cendon. En Esperanto oni povas uzi la vorton *cendo* por ĉiu monunuo, kies valoro estas centono de la baza monunuo. Tamen por monunuoj, kies nacilingvaj nomoj ne similas al *cendo* (aŭ *cent*), oni ofte uzas esperantigon de la nacilingva nomo.

Etimologie la vorto *cendo* devenas de la latina vorto *centum* kiu signifas cent. Monerfarejoj en multajlandoj produktas monerojn valorantajn inter 1/100 kaj 100/100 de la monunuo, rezervante monbiletojn por pli altaj valoroj. Tamen, tio multe varias de lando al lando; ankaŭ dependas de la valoro de la baza monunuo. Moneroj de 200/100 aŭ 500/100 de la valoro ne estas maloftaj, speciale en kazo de memorigaj moneroj.

## Norda Ameriko 
En Usono kaj anglalingva Kanado, la 1-cenda monero estas ĝenerale konata per la kromnomo *penny*, aludante al la brita monero kaj la monunuo de tiu nomo. En francalingva Kanado, la 1-cenda monero estas konata kiel *sou*.

Cendaj sumoj inter 1 kaj 99 cendoj estas kutime indikataj per la unu aŭ du ciferoj sekvataj per minuskla litero **c** (1c, 2c), aŭ per *cendosigno*, kiu estas litero «c» trapikita per suprenstreko aŭ vertikala linio: **¢** (ekz. 1¢, 2¢). La signo ¢ havas la kodon deksesuman A2 en unikodo kaj povas esti skribata kiel &amp;cent; en HTML.

## Ne-centumaj sistemoj 
Aliaj monunuaj dividsistemoj ankaŭ eblas, kiel ekzemple la malnova sterlinga pundo, kiu ĝis la dekumiĝo en 1971 estis dividita al 1/20-ojn (ŝilingoj – **s**) kaj 1/240-ojn (malnovaj pencoj – **d**).

## Ekzemploj 
Ekzemploj de monunuoj en la mondo uzantaj *cendojn, centimojn* aŭ *centavojn* estas:
* Argentina peso – dividita en 100 *centavojn*
* Aŭstrala dolaro – dividita en 100 *cendojn*
* Brazila realo – dividita en 100 *centavojn*
* Kanada dolaro – dividita en 100 *cendojn*

* Eŭro de la Eŭropa monunio – la eŭro-moneroj portas la tekston *EURO CENT*; fakta uzo malsamas depende de la lingvo. La grekaj moneroj havas «&Lambda;&Epsilon;&Pi;&Tau;&Omicron;» («lepto») ĉe la frontflanko de la 1c monero kaj «&Lambda;&Epsilon;&Pi;&Tau;&Alpha;» («lepta») ĉe la frontflankoj de la aliaj.
* Honkonga dolaro – dividita en 100 *cendojn* (la plej malgranda divido cirkulanta estas 10 cendoj)

* Malajzia ringito – dividita en 100 *senojn*
* Meksika peso – dividita en 100 *centavojn*
* Latva lato – dividita en 100 *centimojn* (latve 1 *santīms*, 2 ĝis 9 *santīmi*, pli da *santīmu*)
* Litova lido – dividita en 100 *cendojn* (litove 1 *centas*, 2 ĝis 9 *centai*, pli da *centų*)
* Novzelanda dolaro – dividita en 100 *cendojn*
* Filipina peso – dividita en 100 *centavojn* (foje ili nomiĝis *centimoj*)
* la eksa Portugala eskudo – dividita en 100 *centavojn*

* Singapura dolaro – dividita en 100 *cendojn*
* Sud-Afrika rando – dividita en 100 *cendojn*
* Usona dolaro – dividita en 100 *cendojn*

La Ĉilia peso estis dividita en 100 *cendojn* ĝis 1984 – ekde tiam la peso ne uzas iun ajn dividon.

Kategorio:Moneroj
Aktuario

**Aktuario** estas asekura matematikisto. Per statistikaj aŭ probabloteoriaj metodoj, tia fakulo klopodas prognozi estontajn monfluojn, kalkuli premiumojn aŭ pagojn de asekuro aŭ financajn rezervojn, kiujn asekura kompanio bezonas.

En kelkaj landoj, *aktuario* estas nomo rezervita al tiuj matematikistoj, kiuj – post trapaso de ekzamenoj pri asekura matematiko, ekonomiko, informadiko, juro ktp. – membras en la landa *aktuaria* asocio.

La Internacia Aktuaria Asocio (angle *International Actuarial Association*, akronime IAA, france *Association Actuarielle Internationale*, akronime AAI), estas profesia tutmonda organizaĵo bazita en Otavo, kiu kunigas aktuariojn kaj aktuariajn asociojn el la tuta mondo, interŝanĝas scion kaj funkcias kiel lobia organizaĵo por internaciaj projektoj. 

## Aktuarioj kaj Esperanto 
Laŭ la Enciklopedio de Esperanto de 1934 (kapvorto "Aktuaroj"), la internacia organizaĵo de aktuarioj plurfoje okupiĝis pri Esperanto kaj en 1931 aperigis fakan vortareton en Esperanto, la angla, franca kaj germana lingvoj.

## Aktuariaj terminaroj 
* Ernest Sós: **Dictionnaire Actuariel** (1931, Eo, D, En, F)
* Marc Vanden Bempt: Asekura terminaro seslingva (2005)

## Eksteraj ligiloj 
* Germana Aktuaria Asocio (DAV)
* Svisa Aktuaria Asocio (SAV)
* Aŭstra Aktuaria Asocio (AVÖ)
* beanactuary.org
* Internacia Aktuaria Asocio (IAA)
* Sud-Afrika Aktuaria Asocio (ASSA) 

Kategorio:Matematiko
Kategorio:Profesioj
Sovetia rublo

La **sovetia rublo** estis la monunuo de Sovetunio. Ĝi kelkfoje ŝanĝis sian aspekton: la plej konataj estas la moneroj kaj monbiletoj de la jaro 1961. Sian nomon la monunuo heredis de la Rusia Imperio, kie same estis uzataj rubloj konsistantaj el cent kopekoj.

[eta|maldekstra|280ra|25-rubla monunuo de 1961 kun profilo de [Lenin]]
Post disfalo de Sovetunio en la eksaj sovetiaj respublikoj aperis propraj valutoj. Vidu, ekzemple, la artikolojn pri la rusia rublo, kaj la ukraina hrivno. La ŝtatoj de Baltio — kiuj ne dekomence estis en Sovetunio, sed nur estis aligitaj dum 1940 kaj 1944 kadre de la Dua mondmilito — reprenis siajn valutojn validajn antaŭ la milito: litova lido, latva lato kaj estona krono. Konservis la nomon „rublo“ nur valutoj en Belorusio kaj Ĉednestrio.

Rublo
Kategorio:Historiaj monunuoj
Santarém (Parao)

**Santarém** [sannta**rejm**] estas prospera brazila urbo kaj municipo de Parao (02º26'35" Sude; 54º42'30" Okcidente, 51 metroj sur marnivelo). En 2004, ĝi havis  loĝantojn kaj . Ĝi estas apud rivero Tapajós.

La urbo estis fondata de Pastro João Felipe Bettendorf en la 22-a de junio de 1661, kaj oni kreis municipon en 1848.

En Santarém oni trovas la "tapajosan ceramikon" kiu havas du tipojn de ujoj: la *botelkola* kaj la *kariatida*. Tiu ceramiko estas tre malnova kaj tiel perfekta ke oni povas kompari ĝin al ĉina porcelano.

En municipo Santarém ankaŭ estas la vilaĝo Alter-do-Chão.

## Esperanto en Santarém 
En la urbo estas Santarém Esperanto-Asocio fondita je la 26-an de Majo 1984. Tiu, sub la prezidanteco de Valdenir Araújo Pessôa, okazigis en decembro de 1989, la 3-an Amazonian Esperanto-Renkontiĝon, kies temo estis "Esperanto en Amazonio - Obstakloj kaj Alternativoj".

Kategorio:Municipoj de Parao
Beja (Portugalio)

**Beja** [beĵa], estas sudportugalia urbo kaj ĉefurbo de la samnoma Distrikto Beja. En la urbo loĝas  homoj (en jaro 2001) sur areo de  kvadrataj kilometroj.

## *Freguesias* 
La submunicipoj *freguesias* de Beja estas la jenaj:​

* Albernoa kaj Trindade
* Baleizão
* Beja (Salvador kaj Santa Maria da Feira)
* Beja (Santiago Maior kaj São João Baptista)
* Beringel
* Cabeça Gorda
* Nossa Senhora das Neves
* Salvada kaj Quintos
* Santa Clara de Louredo
* Santa Vitória kaj Mombeja
* São Matias
* Trigaches kaj São Brissos

## Historio
eta|maldekstre|200px|Statuo de reĝino Leonor de Portugalio en Beja.
[eta|maldekstre|200px|La [pilorio de Beja.]]
Oni supozas, ke la urbo estis fondita ĉirkaŭ la jaro 400 a.n.e. fare de keltoj aŭ pli probable fare de la sudokcidentaj konioj, kiuj nomis ĝin *Konistorgis*, kaj tie establis la kartaganoj dum iom da tempo. La plej fruaj referencoj al tiu urbo aperis en la 2-a jarcento a.n.e. en la historioj de Polibio kaj Ptolemeo. En la epoko de romianoj, la urbo nomiĝis Pax Julia kaj tie organiziĝis "konvento" (jura distrikto) tuj post ties fondo. Tiu urbo estis sidejo de unu de la kvar divizioj de Luzitanio, kreitaj en la epoko de Aŭgusto Cezaro.

El la 5-a jarcento, alanoj, suevoj kaj visigotoj regis la urbon post la falo de la Romia Imperio, kaj iĝis sidejo de episkopeco. Tiam la urbo nomiĝis Paca. El la 8-a jarcento ĝis la jaro 1162, la urbo estis okupita de araboj, ĉefe fare de la Avadioj de la Tajfo de Sevilo, kiu nomis ĝin Beja (estas alia urbo samnoma en Tunizio). Tie naskiĝis Al-Mutamid, fama reĝo kaj poeto kiu dediĉis multajn verkojn al amo al junulinoj kaj al junuloj.

En 1262, la kristanoj rekonkeris la urbon definitive. Ĝi ricevis loĝĉarton en 1524 kaj iĝis urbo en 1517. Beja estis naskoloko de la familio Gouveia, elstaraj edukistoj kaj humanistoj de la Renesanco, inter kiuj estis Diogo de Gouveia (1471-1557), profesoro de Francisco Xavier kaj konsilisto de la reĝoj Manuelo la 1-a kaj Johano la 3-a, kiu rekomendis la alvenon de la jezuitoj; André de Gouveia (1497-1548), humanisto, dojeno de la Universitato de Parizo kaj fondinto de la *Real Colégio das Artes e Humanidades* en Koimbro; kaj la humanisto Antonio de Gouveia.

Kreita de la reĝo Alfonso la 5-a en 1453, la titolo de duko de Beja estis atribuita al lia dua vira filo, kaj al la institucio de la *Casa del Infantado* en 1654 fare de la reĝo Johano la 4-a. 

### Famuloj 
* André de Gouveia
* Diogo de Gouveia
* António Raposo Tavares
eta|Situo de Beja en Portugalio

## Vidindaĵoj 
La plej elstaraj monumentoj estas la kastelo de Beja kun du romiaj arkoj kaj ĉefturo kiu estas 40 metrojn alta; la Katedralo de Beja, la preĝejo *Igreja Matriz de Santa Maria da Feira*, la monaĥejo *Ermida de Santo André* konstruita en la 16-a jarcento, la preĝejo *Igreja de Santo Amaro* kaj la mezepoka murego.​

## Bildaro

Beja - Portugal (130839539) edited.jpg|Urbocentro
Beja-14-4-torre-menagem.jpg|Ĉefturo de la kastelo
Sé Catedral de Beja (5009377371).jpg|La katedralo
Beja - Portugal (246394500).jpg|Muzeo

## Vidu ankaŭ 
* Beja (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la urbodomo (portugale)


Kategorio:Urboj de Portugalio
Deklinacio

**Deklinacio** povas esti:
* en gramatiko, la reguloj de la fleksio de la substantivoj, vidu Deklinacio (gramatiko)
* en natursciencoj ĝenerale, diferenco mezurata per angulo:
** angulo inter geografia nord-sud'-direkto kaj la direkto de magneta nadlo de kompaso, vidu Magneta deklinacio
** en astronomio kaj geografio, dimensio de koordinata sistemo, simila al latitudo, vidu Deklinacio (astronomio)
N-metilamfetamino

**Metamfetamino** aŭ *metilamfetamino* estas sintezita stimulaĵo sur amfetamina bazo. Metamfetamino estis produktita unuafoje en 1919 en Japanio. Dum la dua mondmilito ĝi estis larĝe uzata kun la nomo *Pervitin* en la *Wehrmacht* kiel povum-kreskigaĵo. Ĝi efikas eŭforion kaj malpliigas la dormobezonon. La avida ebleco estas tre alta, specife ĉe la kunsumaj formoj kiel fumado kaj injektado. Metamfetamino-hidroklorido estas blanka, kristala substanco, kiu disvastiĝis kiel kontraŭleĝa drogo sub surstrataj nomoj *Meth*, *Glass*, *Ice*, *Crystal*, *Piko* kaj similaj. En Sudorienta Azio, la substanco estas vendita en tablojda formo kun nomo *Yaba* (taja vorto por *freneziga medicinaĵo*).

En Germanio kaj aliaj landoj ĝi estas receptodeva kiel medikamento kontraŭ atentomanka-hiperaktiva perturbo.

## Konsumaj formoj 
Metamfetamino estas konsumata plej ofte tra nazo. Ĉar la bolpunkto de metamfetamin-HCl estas malalta, tiel oni povas fumi (amfetamino disfalas ĉe varmegigo). Tiu lasta metodo kaŭzas pli rapidan atingon de la sangocirkula sistemo, tiel ĝi povas pli efike sed dum pli mallonga tempo. Oni povas engluti ĝin, sed tiufoje la efiko ne estas forta, sed longa. Alia konsuma formo estas la injektado, kiu enhavas higienajn kaj medicinajn danĝerojn.

### Pervitino 
La pervitino aperis sur la germana merkato en 1938 kiel produktaĵo de la Tremmel-uzinoj. En 1939 testis ĝin la milita akademio kaj proponis por la Wehrmacht. La germana armeo uzis ĝin komence ĉe la ŝarĝaŭto-stiristoj dum la pola militiro. En la unua duono de 1940, oni jam liveris 35 milionojn da pervitino kaj la molan version Isophan al la armeo. Ili uzatis kun kaŝnomo OBM. 2x2 tablojdo donis diurnan atentemon. En julio de 1941 ĝi falis sub efikon de la opia leĝo.

En 1944, oni eksperimentis pri mirakla medikamento nomata D-IX tablojdo. Ĝi konsistis el 5 mg el kokaino, 3 mg el pervitono, 5 mg el Eukadol (morfinaĵo). Ĝin provis ĉe etaj submarŝipaj matrosoj (por kuraĝigi ilin).

## Sekvoj de longdaŭra konsumado 
### Eblaj psiĥaj sekvoj 
* Malpliiĝo de la kritika kapablo
* Paranojaj imagoj
* Elevoluo de Skizofrenio
* Tropelita memismo/narcisismo
* Agresemo
* Labormanio
* Dormaj disturboj, ankaŭ post longa tempo post konsumado
* relativa forta dependeco
* Grandiĝinta seksa postulo

### Eblaj fizikaj sekvoj 
* Pezoperdo
* Altiĝo de la korpa temperaturo
* Perdo de dentoemajlo pro kalcia manko kaj tiel perdo de dentoj
* Rompiĝemo de ostoj
* Renaj damaĝoj
* Elfalo de haroj, antaŭtempa harar-griziĝo
* Sangodensiĝo kun samtempa sangoprema altiĝo
* Apopleksioj kaj korfunkciaj misturboj
* Neregulaĵoj ĉe menstrua ciklo
* Stomaka perforado kun ebla morta sekvo
* Tiel nomata "Speed-akneo"(Speed do ne estas metamfetamino!)
* Ĉe fetoj povas okazi misevoluoj.
* Impotenteco

## Produkto 
La produktado okazas

* Reduktado de efedrino aŭ pseŭdoefedrino kun jodo kaj ruĝa fosforo aŭ
* tra kondensiĝo de fenilacetono kun metilamino kaj alligita reduktado (malnova metodo).

La produktado el efedrino estas hodiaŭ la plej disvastiĝanta metodo.

Dosiero:Méthamphétamine pure.jpg|Pura metamfetamino

## Referencoj 
Kategorio:Drogoj
Kategorio:ATC-N06
Kriuloj

La **Kriuloj** aŭ **Anhimedoj** (*Anhimidae*) estas eta familio de birdoj. Dum iom da tempo oni konsideris ilin rilataj al Kokoformaj, sed vere ili parencas al anasoj (familio Anasedoj) kaj ĉefe al Piga ansero, kies DNA analizo indikas proksimecon al kriuloj plie ol al anasoj. Tamen kriuloj havas kokecajn bekojn. La klado estas escepta ene de vivantaj birdoj ĉar ĝi ne havas ripohokojn. La kriuloj estas reprezentataj de tri specioj, nome la Kornokriulo (*Anhima cornuta*), la Suda kriulo aŭ **Krestokriulo** (*Chauna torquata*) kaj la Norda kriulo aŭ **Nigrakola kriulo** (*Chauna chavaria*).

## Distribuado kaj habitato 
La tri specioj loĝas en granda parto Sudamerika zono, el Venezuelo ĝis norda Argentino, nome en preskaŭ la tuta subkontinento escepte Andoj kaj plej suda regiono. Ili loĝas malfermajn kampojn kaj herbajn marĉojn, kie ili manĝas akvajn plantojn. La suda speco estas domaĝa por kampuloj ĉar manĝas rikolteblajn plantojn kaj konkurencas kun kortobirdoj.

## Aspekto 
Ili estas grandaj kaj fortikaj birdoj kun malgrandaj lanugecaj kapoj, longaj kruroj kaj grandaj piedoj kiuj estas nur parte membranecaj; ili havas grandajn **spronojn** ĉe la flugiloj kiujn ili uzas por priseksaj kaj teritoriaj kvereloj; tiuj spronoj povas eniri en kontraŭajn brustojn, do la birdoj regule renovigas ilin. Malsame ke anasoj, ili parte plumŝanĝas kaj flugas ĉiam.

## Kutimaro kaj ekologio 
La inoj demetas el 2 ĝis 7 blankajn ovojn, plej ofte 4 aŭ 5. La idoj, kiel preskaŭ ĉiuj anasoformaj birdoj, kuras tuj post la eloviĝo. Tamen ili tiam estas alportitaj en akvon kie ili povas naĝi, eĉ pli akurate ol kuri, kaj skapi eventualajn manĝuntojn. Kiel la anasoj, kriulidoj fruege fiksas memoron. Tio kune kun malferma dieto igas ilin **hejmigeblajn**. Ili utilas kiel bonaj ĉen-hundoj ĉar per siaj laŭtaj kriegoj markas ĉion novan kaj eventualan minacon.

Necertas ĉu la tri specioj estas endanĝerigitaj. Malofte oni ĉasas ilin spite alian videblecon, ĉar ilia viando ne bongustas kaj plenas je aersakoj. Plej danĝera minaco estas malpliigo de vivmedio kaj pliigo de terkulturado.

## Specioj de kriuloj 
* **Korna kriulo**, *Anhima cornuta*
* **Kresta kriulo**, *Chauna torquata*
* **Nigrakola kriulo**, *Chauna chavaria*

## Bildaro 

Dosiero:Halsband-Wehrvogel Chanua torquata 0505273 Ausschnitt.jpg|
Dosiero:Chauna torquata NBII.jpg|
Dosiero:Gray R G Bird 1844-49.png|Nigrakola kriulo

## Notoj 
## Referencoj 
* **Carboneras**, C. (1992). Family Anhimidae (Screamers). pp.&nbsp;528–535 in; del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eds. *Handbook of the Birds of the World, Vol 1, Ostrich to Ducks* Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-09-1
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Jilmetoj de kriuloj  ĉe Internet Bird Collection

Kategorio:Anseroformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
*
Kulturo Clovis

eta|240ra|Mapo de Ameriko montranta ejojn setlitajn antaŭ la jaroj de la kulturo Clovis.
La **Kulturo Clovis** estas pra-historia amerika kulturo kiu aperis unue en arkeologia registro de Nordameriko ĉirkaŭ 13 500 jarojn antaŭ ni kaj finiĝis dum la glaciepoko. Ĝia nomo devenas de trovejo apud Clovis (Nov-Meksiko), kie oni elfosis ĝiajn unuajn ilojn en 1932.

"Clovisa popolo" estas rigardata dum 20-a jarcento kiel prauloj de indiĝenaj kulturoj de tuta Ameriko. Sed multaj eltrovaĵoj igis onin repensi tion.

## Priskribo 
eta|300px|Clovisa lancpinto
Ĉeftrajto de Clovisa kulturo estas la uzo de distinge akurata lancpinto, konata kiel Clovisa pinto. La Clovisaj pintoj estas klare dufacaj kaj splitvibrataj de ambaŭ la flankoj. Tio permesas la adaptigon al lanco kaj pligrandigi la efikon de impakto. Arkeologoj ne scias ĉu tiuj lancpintoj apartenas al nur unu popolo aŭ al multaj popoloj kiuj uzis la saman teknikon.

Estas ĝenerale akceptata ke Clovisa popolo ĉasis mamutojn, ĉar oni trovis multajn mamutajn restaĵojn miksitaj kun Clovisaj lancpintoj.

## Eksteraj ligiloj 
* CNN article on the South Carolina discoveries
* 40,000 year old human footprints in Puebla, Mexico 

Kategorio:Kulturo
Kategorio:9-a jarmilo a.K.
Kategorio:Prahistorio
Kabano

eta|Kabano.
**Kabano** estas dometo farita el krudaj materialoj. Ĝi estas unu el la plej primitivaj formoj de konstruaĵo. Ĝenerale oni faras ĝin per facile akireblaj materialoj, kiel argilo, tero, folioj, ligno, ledo, pajlo ktp.

Laŭ Francisko Azorín **Kabano** estas *Simpla dometo, konstruita el krudaj k. ne ĉiam solidaj materialoj.* Li indikas etimologion el kelta *kaban* (kavo, kabano) kaj de tie la latina *cappanna*, kaj li aldonas terminojn *kabaneto* kaj *branĉokabano*.

Ĉaleto estas alpa kabano.

## Vidu ankaŭ 
* Montara kabano
* Dometo
* Barako
* Budo
* Impostkabano
* Torfpeca kabano

## Notoj 
Kategorio:Loĝado
Kategorio:Konstruado
Kategorio:Konstruaĵoj
Prunuso

|}

**Prunuso** (***Prunus***) estas holarktisa  genro de fruktodonantaj arboj kaj plantoj. Ĝi enhavas la persikon, la prunon, la migdalon, la ĉerizon kaj aliajn. Entute la genro ampleksas plurajn centojn da specioj. Prunusoj estas parto de la sama biologia familio kiel rozoj — la familio "Rozacoj".

La frukto, kiun la prunuso donas, nomiĝas "drupo" kaj estas karna frukto kun malmola, iom granda kerno aŭ "ŝtono" ene. La floroj de prunuso emas esti blankaj aŭ rozkoloraj, kaj havas kvin petalojn kaj kvin sepalojn.

Multaj prunusaj specioj estas tre valorindaj ambaŭ pro sia suka frukto kaj pro sia abundo de floroj, kiujn multaj homoj uzas por ornami sian ĝardenon aŭ domon.

## Ekzemplaj prunusaj specioj 
### Orienta duonsfero 
* *Prunus armeniaca* - Abrikotarbo (Armenia prunuso abrikoto). Centra Azio kaj Ĉinio.
* *Prunus avium* - birda prunuso Ĉerizarbo, al kiu apartenas plej da manĝeblaj ĉerizoj. Eŭropo kaj Okcidenta Azio.
* *Prunus cerasifera* - mirobolan-prunuso. Sudorienta Eŭropo kaj Sudokcidenta Azio.
* *Prunus cerasus* - Grioto. Eŭropo kaj Sudokcidenta Azio.
* *Prunus communis* - Migdalarbo (migdalo). Sudorienta Eŭropo kaj Sudokcidenta Azio.
* *Prunus domestica* - Prunarbo (pruno). Okcidenta Azio.
* * Prunus domestica subsp. domestica- slivo, pli longa pruno (d:Q13223298)
* *Prunus dulcis* - Migdalo. Sudorienta Eŭropo kaj Sudokcidenta Azio.
* *Prunus institia* - Prunarbo (pruno).
* *Prunus institia syriaca* - Mirabelarbo (mirabelo). Mezoriento.
* *Prunus laurocerasus* - Laŭra prunuso. Sudorienta Eŭropa kaj Sudokcidenta Azio.
* *Prunus mahaleb* - Sankta-Lucia ĉerizo. Mediteraneo, Irano, Centra Azio.
* *Prunus mume* - Umeo. Ĉinio kaj Japanio.
* *Prunus padus* - Paduso aŭ Grapolĉerizarbo. Nordaj Eŭropo kaj Azio.
* *Prunus persica* - Persikarbo (persiko). Origino ne konata -- eble Okcidenta Azio.
* *Prunus persica nectarina* - Nektarinarbo (nektarino).
* *Prunus sargentii*
* *Prunus spinosa* - Prunelujo. Eŭropo, Nordafriko, Okcidenta Azio.
* *Prunus subhirtella* - Sakuro. Orienta Azio.
* *Prunus yedoensis* - Sakuro. Japanio.

### Nordameriko 
* *Prunus americana* - Amerika prunuso. Orienta Usono kaj sudorienta Kanado.
* *Prunus caroliniana* - Karolina prunuso. Sudorienta Usono.
* *Prunus mexicana* - Meksika prunuso. Meksiko kaj okcidenta Usono.
* *Prunus nigra* - Nigra prunuso. Sudorienta Kanado.
* *Prunus serotina* - Malfrua prunuso. Suda Kebekio, Orienta Usono, Meksiko

## Noto 
Laŭ la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV) ekzistas ankoraŭ kveĉo (speco de pruno longe ovoida, de ruĝeta ĝis nigreta, manĝata ofte sekigita) kaj renklodo (speco de pruno ĝenerale globa kaj verdeta aŭ flaveta, sukoriĉa kaj dolĉa), latine *Prunus domestica subsp. italica'', d:Q1283218. Por renklodo mankas ankoraŭ artikolo, kaj kveĉo, kiu eble estas sinonimo al slivo (de norme Zwetschge, regione Quetsche, nl kwets, sv sviskon, dsb slěwcyna almenaŭ germana kaj nederlanda tre memorigas pri "kveĉo"), devus ankoraŭ esti botanike enordigita. 

## Referencoj 
Kategorio:Rozacoj
Kategorio:Prunusoj
Kategorio:Holarktisa flaŭro
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Fruktoj
Viktor Ŝenderoviĉ

**Viktor ŜENDEROVIĈ** (naskiĝis la  en Moskvo) estas rusia satiristo kaj televida ĵurnalisto.

## Ŝenderoviĉ kiel politikisto 
### Baloto al Dumao en 2005 
Viktor Ŝenderoviĉ deklaris pri sia intenco balotiĝi en Ŝtatan Dumaon en 201-a Universitetskij balota distrikto de Moskvo. Laŭ liaj vortoj, la lastaj balotadoj en unumandataj distriktoj estas lasta ŝanco por la popolo memorigi al la potenco pri si per civiliza maniero, informas interreta eldonaĵo "Ĉiutaga ĵurnalo".

Ŝenderoviĉ diris, ke li balotiĝos por ebligi al milionduono da elektantoj de la 201-a distrikto esprimi sian rilaton al la farso, en kiun la potenco transformis la parlamenton kaj la proceduron de balotoj.

La ĵurnalisto ankaŭ memorigis, ke pli frue Miĥail Ĥodorkovskij intencis balotiĝi en ĉi tiu distrikto, kaj por li, laŭ datumo de sociologia organizo "Levada-centro", povis voĉdoni pli, ol triono da la elektantoj.

Ŝenderoviĉ substrekis, ke li ne intencas transformiĝi en politikiston, kaj lia dumonata balotkampanjo estos **publika eksperimento de la libera ĵurnalisto**. Necesas konsideri, ke Viktor Ŝenderoviĉ estas membro de konsilio de la "Komitato-2008. Libera elekto.", gvidata de Garri Kasparov, tutmonde konata ŝakisto, kiu lastatempe tre multe politikumas.

La aldonaj balotoj en Ŝtatan Dumaon okazis la 4-an de decembro 2005, kaj la 4-a de oktobro estis la lasta tago, kiam oni povis prezenti necesajn dokumentojn en la elektan komisionon.

Pli frue, en lundo, la 3-a de oktobro, la Centra elekta komisiono de Rusio promulgis kandidatojn en deputitoj de Ŝtata Dumao de partioj "Unueca Rusio" kaj "Patrolando", kiuj estos enregistritaj en bultenoj en Universitetskij distrikto de Moskvo. Kiel oni informas en paĝaro de televida novaĵ-programo "Vesti", oni balotigis kinoreĝisoron Stanislav Govoruĥin de partio "Unueca Rusio" ("Jedinaja Rossija"), kaj de partio "Patrolando" ("Rodina") oni balotigis membron de la partia politika konsilantaro Sergej Danilenko.

Estro de la Centra elekta komisiono Aleksandr Veŝnjakov memorigis, ke kandidato de "Unueca Rusio" ne bezonas kolekti subskribojn de elektantoj por registriĝo, ĉar ĉi tiu partio estas en konsisto de Dumao.

Laŭ vortoj de komisiona membro, al nuna momento 29 homoj informis la komisionon pri sia intenco kandidatiĝi en la balotado en Ŝtatan Dumaon en 201-a Universitetskij distrikto.

Ŝenderoviĉ malgajnis en la balotoj kaj ne iĝis deputito. Pri sia sperto li verkis libron "Nefindumaiĝinto" ("Недодумец").

## Eksteraj ligiloj 
* Viktor Ŝenderoviĉ balotiĝos en Dumaon de Universitetskij distrikto
* http://www.bgshop.ru/description.aspx?product_no=8942387  «Недодумец». La libro de Ŝenderoviĉ pri lia politika sperto]

Kategorio:Rusiaj politikistoj
Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj
Kategorio:Rusiaj verkistoj
Kategorio:Ruslingvaj verkistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1958
Glacimonto B-15

eta|dekstra|Helikoptero antaŭ la glacimonto B-15
**B-15** estis glacimonto, kiu derompiĝis de la Antarkto de la Ross-glacikampo. Derompita parto de tiu – nomata **B-15A** - estis en 2005 la plej granda flosanta objekto sur la mondaj maroj (longa 122 km, larĝa 27 km kaj surfaco 3,100 km² kiel Luksemburgio).

## Estiĝo 
eta|300px|dekstra|Elaera foto glacimonto B-15A, januaro 2005

En marto de 2000 tiu glacimonto **B-15** rompiĝis de la Ross-ŝelfglacio kaj poste flosis al norda direkto en la maro. Ĝi surfaco komence estis ĉ. 11.600 km². Pro la derompiĝo, de *B-15*, la Ross-glacitabulo reŝrumpiĝis al sia grando de 1911, kiam unuafoje ĝi estis mezurita far Robert Scott.

## McMurdo-Markolo 
La glacimonto *B-15* baris la McMurdo-Markolon, kiu najbaris al la Ross-glacitabulon apud la Transantarkta Montaro, tiel la markolo surbaze de la ŝanĝiĝintaj fluoj pli forte glaciiĝis. La tie vivantaj kolonioj de Adeliopingvenoj suferis pro la pli longa vojdevo al la maro ŝrumpiĝon de la populacio.

## Kolizio de rompita peco B-15A 
La peco *B-15A*, kiu derompiĝis kiel menciita de *B-15*, rompis parton el Drygalski-a glacilango kaj poste survojis al kolozio kun Aviator-glaĉero.

## Vidu ankaŭ 
* A-38

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.esa.int/esaCP/SEM0V56TI8E_index_0.html#subhead1 
* http://earth.esa.int/ew/special_events/iceberg-b15_antartic/sp_iceberg-b15.htm  
* http://www.esa.int/esaCP/SEMCYK638FE_index_0.html 
* http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4460335.stm 

Kategorio:Geografio de Antarkto
B-15
Brazil-arbo

|-----
! bgcolor="lightgreen" | Scienca nomo
|-----
| ! align="center" | ***Caesalpinia echinata*** Lam.
|-----
|}
**Brazil-arbo** (*Paubrasilia echinata,Caesalpinia echinata Lam.*), estas arbo ofta el Atlantika arbaron de Brazilo. Ĝia nomo devenas de la ruĝa koloro de ĝia ligno (*brasa* = fajra karbo).

La arbo estas 10 ĝis 15-metrojn alta. Ĝi havas rektan trunkon, griz-nigran, dornoplenan.

La eksplorado de brazil-arbo estis la unua ekonomia aktiveco en portugala Ameriko, kaj, pro tio, oni nomis ĝin "Brazilo". Hodiaŭ la arbo estas tre rara kaj endanĝerata speco.

Daniel Moirand en sia listo de proponitaj vortoj por sia traduko de La Libro de la mirindaĵoj de Marko Polo notas la vorton "brezilo" por tiu arbo kaj ligno, eble por eviti kolizion kun "brazilo".

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Pernambukaj landinternaj arbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* *Caesalpinia echinata* (Instituto de Pesquisas e Estudos Florestais)

Kategorio:Fabacoj
Kategorio:Arboj de Brazilo
Kategorio:Neotropisa flaŭro
Maro de Ross

La **Maro de Ross** estas profunda bordomaro en la Suda Oceano antaŭ Antarkto, kiu situas inter Viktoria-Lando kaj Marie-Byrd-Lando.

La Ross-Maro estas daŭre duonkovrite per rigida, dika kaj ĉirkaŭ 500.000 km² granda glacikovraĵo - la Ross-glacikampo. Ĝi estas nomata post James Clark Ross, kiu ĝin malkovris en 1841.

Okcidente de la Ross-maro situas la Ross-Insulo kun la Monto Erebus, ankoraŭ aktiva vulkano, McMurdo-Markolo, kiu formas , kiu estas kutime senglacia dum la antarkta somero. Oriente de la markolo troviĝas la Franklin-Insulo kaj nordokcidente de tie la Coulman-Insulo.

Tie vivas ĉirkaŭ triono de ĉiu Adeliopingveno, en la maro kriloj.

Dosiero:Antarctica Map.png|
Dosiero:MountMelbourne.jpg|
Dosiero:Antarctica-CIA WFB Map.png|
Dosiero:NOAA Ross sea.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Antarkta ekozono
* Listo de maraj ekoregionoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.rosssea.info/geology.html  
* http://reference.allrefer.com/encyclopedia/categories/antpg.html  

Kategorio:Golfoj en Antarkto
Ross
Kategorio:Maraj ekoregionoj
Kategorio:Ross-Dependejo
Shenzhou 6

**Shenzhou 6** [ŝenĵu 6] (ĉine: 神舟六号) estis la dua homportanta kosma flugo de la Popolrespubliko Ĉinio. Por la misio oni uzis la kosmokapsulon el konstrua serio Shenzhou, kiu je la  liveris en la kosmon la du kosmonaŭtojn Fei Junlong (komandanto) kaj NIE Haisheng (piloto), en la teran orbiton, kie ili restis 119 horojn.

La partoprenantoj testis la novajn pli leĝerajn kosmovestojn, gvidis unuafoje sciencajn esplorojn. Oni elprovis ĉiutagaĵojn kiel ekz. novan necesejon. Oni ne planis kosman promenon, tio okazos en la sekvaj misioj. La tera orbito variis inter 250 kaj 350 km, la fluga deklinacio estis ĉ. 42,4.

„Shenzhou 6“ konsistis el returna kapsulo kaj orbita parto. La orbita satelito restas duonjaron en la kosmo, dum la returna kapsulo revenis post 5 tagoj.

La lanĉo okazis publike, la kosmonaŭtoj adiaŭis sur la neĝata lanĉejo.
La porta raketo estis la Longa Marŝo 2F.

## Vidu ankaŭ 
Ĉina kosmoesplorado

## Eksteraj ligiloj 
* http://news.sina.com.cn/z/szlhfs/index.shtml  
* http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101200345.html 
* pri la kosmoflugo de 2005 en Esperanto
* pri la kosmoflugo de 2005 en Esperanto

Dosiero:Shenzhou front white shadow.png|
Dosiero:YuanWang2c.JPG|

Kategorio:Kosmoesploro
Maurice Lemoine

**Maurice LEMOINE** estas franca ĵurnalisto kaj vicĉefredaktoro de *Le Monde diplomatique.*

Pro multaj vojaĝoj li estas spertulo pri la situacio en Sudameriko kaj speciale en Venezuelo, kaj multaj el liaj artikoloj temas pri ĝi. La prezidanton de Venezuelo, Hugo Chavez, li defendis kontraŭ akuzoj.

Vilhelmo Lutermano tradukis pli ol dek artikolojn de Maurice Lemoine el la franca. Ili aperis en la (reta) Esperanta eldono de *Le Monde diplomatique.*

## Eksteraj ligiloj 
* http://risal.collectifs.net/IMG/ram/mlemoine150503_01.ram 
* http://www.france.attac.org/a1512  
* http://www.monde-diplomatique.fr/2002/05/LEMOINE/16525 
Artikoloj en *Le Monde diplomatique*  (en Esperanto)

Lemoine, Maurice
Telegramo (telegrafio)

eta|Krisnaska telegramo el londono al japanio (1951)
**Telegramo** (el la greka *tele*: fora kaj ...*gramma*: litero) estas telegrafa mesaĝo, kiun oni transdonas per akustikaj, optikaj aŭ elektraj aparatoj.

La esprimo *telegramo* ekestis en la jaro 1852 de la usonano E. P. SMITH el Rochester, sed daŭris iom da tempo ĝis ĝi anstataŭis la antaŭan esprimon "telegrafa depeŝo".

La letersekreto validas ankaŭ por telegramoj, tio signifas: la persono, kiu transdonas la mesaĝon ne rajtas sciigi la enhavon al aliaj aŭ ŝanĝi la enhavon de la mesaĝo.

Ĉar en la fruaj jaroj de telegrafado oni pagu laŭ la kvanto de la vortoj, ekestis *telegramstilo*: anstataŭ "Mi venos vendrede je 17.00h" oni skribis "Mi vendredalvenos 17.00" por ŝpari kelkajn vortojn.

Telegramoj povas esti sur dekorita salutkarto (aldone pagenda servo).

Ekzemploj por la transdonado :
* speco de akustika transdonado morsado per Morsa kodo
* speco de optika transdonado estas signali per flagoj laŭ flagra alfabeto
* speco de elektra transdonado estas teleskribilo aŭ faksilo

Ekde la jaro 2003 la germana poŝtentrepreno *Deutsche Post AG* ne plu sendas telegramojn eksterlanden. La argumento estas: telegramoj estas eksmodaj. Ekde la fino de 2022 ankaŭ enlande ne plu sendiĝas telegramoj. Laŭ informo de la entrepreno ĝi estis inter la lastaj naciaj poŝtentreprenoj kiuj ankoraŭ ofertis la delonge eksmodan kaj kun inter 12,50 kaj 22 Eŭroj kompare al mesaĝetoj kiel SMS, retpoŝto kaj tujmesaĝiloj kiel Signal aŭ WhatsApp kostegan servon. Ekzemple en Tajlando la lasta telegramo jam estis sendita en aprilo 2008.

## La plej longaj telegramoj 
En la tempoj de oftaj vizitoj de la angla reĝo Eduardo la 7-a en urbo Mariánské Lázně (ĝis 1945 ) ofte restadis angla politikisto siro Henry Campbell-Bannerman. En septembro de 1899 li vive korespondis kun Londono en aferoj antaŭantaj al estiĝo de bura milito en suda Afriko. Fine de septembro li ricevis de brita Transvala komisiono telegramon, kiu enhavis 16.000 vortojn! Tio estis evidente la plej longa telegramo, kiu en Marienbad estis akceptita.

## Referencoj 
Kategorio:Elektro
Kategorio:Optiko
Kategorio:Akustiko
Fei Junlong

**FEI Junlong** (naskiĝis en 1965) estas kosmonaŭto en Ĉinio, elektita al la Shenzhou-programo. Li flugis en oktobro de 2005 en la kosmon kiel komandanto de *Shenzhou 6*, kun NIE Haisheng (pilota inĝeniero).

Li naskiĝis en Suzhou, provinco Jiangsu de Ĉino kaj li estis rekrutita al altlernejo de la Aerarmeo de Ĉina Popolliberiga Armeo en 1982 en la aĝo 17. Li lernis en Flugtrejna Lernejo, poste ejkalboris kiel flugteknologia inspektoro. Li estis elektita al kosmonaŭto en 1998. Li estis elektita al la lasta duopo por flugo de *Shenzhou 5*.

Li edziĝis en 1991 kaj havas unu filon.

FEI, Junlong
Afrodiziigaĵo

[eta|180ra|[Rinoceraj kornoj, false kredataj per iuj al havi afrodiziigaĵaj propraĵoj. (Fakte, tamen, la aparta ĉinia medicinaĵo montrita en la bildo estas ne afrodiziigaĵo sed antipirino.)]]
[eta|180ra|*[Mucuna pruriens*]]
[eta|180ra|Knabino el [Bangladeŝo kun Veluraj faboj kaj Kalendulo]]
[eta|180ra|*[Tribulus terrestris*]]
[eta|180ra|[Ginsengo]]
[eta|180ra|Tri-dimensia spaca animacio de molekulo de Melanotan II Peptido.([:Dosiero:Melanotan-II.gif|Pli granda)]]

**Afrodiziigaĵo** estas rimedo kiu estas uzata kun la celo stimuli la seksardon (afrodizion, do ekscitecon de la seksorganoj). La vorto nomiĝis laŭ la Greka diino Afrodita, la diino de la fekundeco, la volupto kaj la beleco. De multaj afrodiziigaĵoj la efiko estas ankoraŭ nepruvita. Kelkaj estas malutilaj por la sano aŭ eĉ danĝeraj kiel ekzemple kantarido.

## Rimedoj 
La sekvaj rimedoj kelkfoje estas konsideritaj kiel afrodiziigaĵo:

* absintolikvoroj
* ajlo
* akvomelono
* artiŝoko
* asparagoj
* baluto
* satureo
* ĉampano
* ĉokolado
* kolombo
* ovo, speciale tiu de koturno
* fazano
* zingibro
* cinamo
* kaviaro
* omaro
* kankro
* kariofilo
* lavendo
* majorano
* mento
* muskato
* ostroj
* organviando kiel renoj kaj timusoj
* fungoj
* pipro
* persiko
* safrano
* (foliripa) celerio
* kantarido
* tomato
* trufoj
* ĉasaĵo
* ginsengo
* hipogloso (fiŝo)
* kukurbosemoj
* kastoreo
* granato
* velura fabo

## Referencoj 

Kategorio:Erotikaj helpiloj
Kategorio:Alternativa medicino
Kategorio:Psikostimulaj substancoj
Ross-glacikampo

La **Ross-glacikampo** estas daŭre frosta glacikovraĵo, kiu kovras duonon de la Maro de Ross en la Antarkto. La glacikampo havas la surfacon de ĉirkaŭ  kvadrataj kilometroj kaj tiel ĝi estas la plej granda glacitabula areo de la Antarkto. Ĝi estas granda kiel Francio.

## Vidu ankaŭ 
* Glacimonto B-15
* Golfo de la Balenoj

## Bildaro 

Dosiero:Ross Ice Shelf 1997.jpg|
Dosiero:NOAA Royal Society Range.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.vims.edu/bio/microbial/NBPishelf.html  

Kategorio:Glacikampoj en Antarkto
Kategorio:Ross-Dependejo
Monto Erebus

**Monto Erebus** estas aktiva vulkano en Antarkto kaj la plej suda aktiva vulkano sur Tero. En la kratero de la gleĉerizita vulkana konuso troviĝas lafa lago.

Ĝi troviĝas sur Ross-Insulo kaj altiĝas ĝis 3794 metrojn super la marnivelo. La monto Erebus estis malkovrita en 1841 far brita esplorvojaĝulo Siro James Clark Ross, kiu nomumis ĝin post unu el siaj du ŝipoj.

La polusa esploristo Robert Falcon Scott pasigis dum ekspedicio de 1901 ĝis 1904 proksime al la monto, same kiel Ernest Henry Shackleton en la jaroj 1907 ĝis 1909. En marto de 1908 sukcesis unuafoje surgrimpi la monton. La grupon gvidis T.W.E. David. Tiel la proksimo de la monto estas la plej detale esplorita areo sur la Antarkto.

En 1979 akcidentis ĉe la pinto pasaĝera aviadilo el Nov-Zelando. La aviadilo faris rondflugon kaj mortis tie 257 homoj.

Dosiero:MountErebus.jpg|
Dosiero:Mount erebus hg.jpg|

Erebus
Kategorio:Vulkanoj en Antarkto
Kategorio:Montoj kun alteco inter 5000 kaj 5999 m
Kategorio:Ekstremaj lokoj sur Tero
Jegor Jakovlev

**Jegor JAKOVLEV** (1930 — 2005) estis rusia ĵurnalisto kaj verkisto.

Jegor Jakovlev naskiĝis en 14-a de marto de jaro 1930. En jaro 1954 li finis Moskvan historioarkivan instituton. En diversa tempo la ĵurnalisto laboris en gazetoj "Pravda" kaj "Izvestija". En aŭgusto de jaro 1986 Jakovlev estis nomumita ĉefredaktoro de gazeto 'Moskovskije novosti".

Jegor Jakovlev estis fondinto kaj posedanto de "Obŝĉaja gazeta", kiu estis eldonita ekde printempo de jaro 1993.

En jaro 1970 Jakovlev fariĝis laŭreato de premio de la Tutmonda konsilantaro de paco. En jaro 1990 li ricevis premion "Ĵurnalisto de Eŭropo". Jakovlev estas aŭtoro de libroj "Kamarado Zorge. Dokumentoj, rememoroj, intervjuoj", "Kvin historioj el kvin landoj", "Portreto kaj tempo: V.I.Lenin - strekoj al biografio, rakontoj en dokumentoj, raportaĵo el jaro dekoka", "Teni animon je flugiloj" kaj aliaj.

Dekano de fakultato de ĵurnalistiko de Moskva Ŝtata Universitato Jasen Zasurskij nomis nekompensebla morton de Jegor Jakovlev. "Li restis gvidanto de rusia demokratia ĵurnalistiko, profesiulo kaj homo de altaj idealoj, altaj homaj ecoj," - diris Zasurskij. - Tio estis konscienco de nia ĵurnalistiko. Tio estis homo, kiu unuigis ĵurnalistojn ĉirkaŭ idealoj de gazetara libero, moraleco kaj servado al altaj idealoj".

Jakovelv mortis dimanĉe en Moskvo en 23-a urba hospitalo post longtempa malsanado.
La artikolo estas farita laŭ informo de Novaĵoj el Rusio 

Kategorio:Naskiĝintoj en Moskvo‎
Kategorio:Mortintoj en Moskvo
Kategorio:Sovetiaj politikistoj
Kategorio:Rusiaj ĵurnalistoj
Kategorio:Sovetiaj ĵurnalistoj
Inko

[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri Inko]]
**Inko** (de la latina *tincta [aqua]*, „farbigita akvo“) estas tre forte kolorita likvaĵo, kiun oni per peniko
aŭ skribilo metas sur paperon, kie ĝi rapide sekiĝas kaj restigas bone videblan spuron.

Laŭ la precipa enhavo de la inko oni distingas

* akvan inkon
* solvaĵan inkon
* ĉinan inkon

Laŭ la materialo de la farbo oni distingas

* koloraĵan inkon
* pigmentan inkon

## Bildaro 

Dosiero:Tinte1.JPG|
Dosiero:Canon S520 ink jet printer - opened.jpg|
Dosiero:Tintenfass.jpg|
Dosiero:Huizhouhukaiwenmo.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Inkakva pentrarto

## Eksteraj ligiloj 
* KP187-Inko - Substanco por skribi kaj artumi, podkasto en Kern.punkto aperinta 2020-10-29 ()
Puli (aŭtomobilo)

dekstra|eta|Elektra aŭto *Puli Pinguin 4*, 1991
dekstra|eta|Elektra aŭto *Puli 2*, 1992
**Puli** estas estis mikro-aŭto, produktita en Hungario, ĉe firmao HÓDGÉP, en Hódmezővásárhely, ekde 1986.

La aŭtomobilo longis 2,46 m kaj estis kunmuntita el partoj de Škoda, Lada kaj Polski Fiat 126p, akireblaj tiutempe en Hungario. Ĝin pelis dizel-motoro de 4 kW. La karoserio estis fortikigita vitrofibro. Oni intencis eksporti ĝin al Francio, kie oni ne bezonis permesilon por stiri tiukategorian veturilon.

La firmao HÓDGÉP (mallongigo Hódmezővásárhelyi Gépgyártó… ~Hódmezovaŝarheja Maŝinfabriko) produktis agrikulturajn maŝinojn kaj ne travivis la politikajn-ekonomikajn ŝanĝojn en Hungario, fine de la 1980-aj jaroj.

Oni produktis en 1991 elektran aŭtomobilon kun nomo *Puli Pinguin 4*.

## Vidu ankaŭ 
* Puli

Kategorio:Aŭtomobiloj
Puli-hundo

eta|Puli-hundo
**Puli-hundo** (hungare *puli*) estas la plej fama hungara ŝafista hundo kun bukla hararo. Ĝi migris kun la madjaroj el meza Azio al la Karpat-baseno (en la originala loko, ĝia nomo estas „apsos, shitzu”).

Ĝia hararo similas al tiu de komondoro, ĝian tutan korpon (ĝi kovras eĉ la ungojn) kovras longa, kompakta, buklema hararo. La frunta hararo pendiĝas tiel suben, ke ĝiaj etaj okuloj estas apenaŭ videblaj. Ĝia koloro estas plej ofte rusta, nigra, grizbruna, kelkfoje eĉ blanka. Oni povas distingi inter granda, mezgranda, malgranda kaj pigmea puli-hundo.

Konataj personoj, kiuj havas puli-hundon (2005):
* Gwen Stefani
* Alain Delon
* Natalia Oreiro

## Vidu ankaŭ 
* pumi-hundo
* puli

Kategorio:Hundorasoj
Kategorio:Hungaraj bestoj
Pumi-hundo

eta|Pumi-hundo
**Pumi-hundo** (hungare *pumi*; ebla alia esperantigo pumio, (hungara drathara ŝafhundo laŭ la mezvortaro) estas hungara ŝafhundo, plej verŝajne kruciĝo de puli-hundo kaj francaj aŭ germanaj ŝafhundoj, kun starantaj oreloj. Laŭ ĝia konduto, ĝi apartenas al paŝtistaj terieroj.

Ĝia kapoparto ŝajnas esti pli longeta, la korpo mem estas pli maldika ol tiu de la puli-hundo, sed tion kaŭzas, ke ĝin ne kovras tia abunda hararo. La oreloj estas rektaj, starantaj, sed la orelfino iomete kliniĝas.

La kapa hararo ŝajnas barba, liphara. Ĝia koloro estas plej ofte helgriza. Ŝultroalto: 40–50&nbsp;cm. Ĝi estas pli vigla ol la puli-hundo.

## Vidu ankaŭ 
* mudi-hundo

## Eksteraj ligiloj 
* How to pronounce Hungarian dog names

Kategorio:Hundorasoj
Kategorio:Hungaraj bestoj
Mudi-hundo

eta|Mudi-hundo
**Mudi-hundo** estas hungara paŝtista hundo, simila al pumi-hundo, sed kun malpli longa hararo. Ĝia koloro estas malhela aŭ helgriza. Ĝia postkola alto estas 40-48 cm, la oreloj estas starantaj, pinte iom kurbiĝantaj. Ĝi gravas kiel pelista hundo, ĝin tre ŝatis la porkopaŝtistoj.

## Vidu ankaŭ 
* Kanisedoj

Kategorio:Hungaraj bestoj
Arbo de funebro

**Arbo de funebro** (ruse *Древо скорби*) estas monumento omaĝe al la viktimoj de la terorisma atako en Beslano .

Ĝi estis malkovrita la 3-an de septembro 2005 en tombejo „Urbo de anĝeloj“ apud Beslano, ĉe la vojo al la loka flughaveno. Dum la ceremonio oni 20 minutojn voĉlegis la nomojn de ĉiuj viktimoj de la terorisma akto, post kiam de la monumento estis demetita blanka ŝtofo. Samtempe en la ĉielon flugis 331 kolomboj — laŭ nombro de la pereintoj. Entute en la tombejon venis ĉirkaŭ 12—20 mil homoj. Post malkovro de la monumento partoprenantoj de la ceremonio metis al ĝi florojn.

Okmetra monumento „Arbo de funebro“, farita de skulptistoj Zaur Dzanagov kaj Alan Kornajev, aspektas kiel trunko de arbo, kiu estas formita per kvar virinaj figuroj, kiuj simbolas ĉiujn flankojn de la mondo. Kronon de la arbo formas disetenditaj brakoj de la virinoj, kiuj tenas la pereintajn infanojn en aspekto de anĝeloj.

Al la monumento iras ŝtupoj, de kies flankoj estas situigitaj kvar nigraj granitaj slaboj. Sur du slaboj en la oseta kaj la rusa lingvoj estas skribitaj versoj de la oseta poeto Kosta Ĥetagurov. Sur la reversa flanko de la slaboj estas skribitaj nomoj de la pereintoj.
----

*La artikolo estas farita laŭ informo de Novaĵoj el Rusio *

Kategorio:Terorisma atako en Beslano
Kategorio:Monumentoj en Rusio
Tupioj

***Tupis*** (esperante **Tupioj**) estas grupa nomo de etno de plej parto de popoloj, kiuj loĝis en marbordo de Brazilo kiam la eŭropanoj alvenis tie en 1500. Tiam estis du grandaj grupoj de Tupiaj popoloj: **tupinambaoj** kaj **tupinikinoj**.

En ampla senco, pro siaj similecoj, oni ankaŭ eblas kunigi al la tupia etnio la gvaranioj, kaj nomi la etnaron "tupi-gvaranioj" - baze ĉiu kiu partolas lingvon el la tupi-gvarania lingvaro.

## Deveno 
Plej eble, la tupioj venis el Karibo aŭ Centrameriko al regiono de nuna brazila subŝtato Amazonas kaj tie restis apud suda bordo de rivero Amazono. De tie, ili iris al elfluejo de la rivero kaj atakis la kulturojn de Santarém kaj Marajó. Poste, ĉar ili estis nomadoj, iris al sudo laŭ marbordo.

Dua grupo, iris tra internaj riveroj kaj formis la grupon gvaranian.

Post la alveno de eŭropanoj, ili kontraŭbatalis la alvenantojn aŭ miksigis al ili. Hodiaŭ restas ĉirkaŭ 1198 el ili (escepte la gvaranioj).

## Vidu ankaŭ 
* *Bandeirante*
* Arariboia
* Tupinamba
* Tupi-gvarania lingvaro

Kategorio:Indianaj etnoj en Brazilo
Kosmonaŭtiko

**Astronaŭtiko** aŭ **Kosmonaŭtiko** estas la scienco kaj agado pri kosmaj flug-aparatoj, kaj pri organizo de civila kaj milita flugado per ili.

Parale ekzistas Aeronaŭtiko, kiu okupiĝas pri **Aeraj flug-aparatoj**.
Komuna nocio por "Aeronaŭtiko+Kosmonaŭtiko" estas Flugadiko aŭ Flug-inĝenierado.

Surbaze de la normoj :en:ICAO kaj :en:AGARD normoj la teksto estas terminologie korekta, en kongruo kun la normoj de la Aeronaŭtikaj Aŭtoritatoj derivitaj de :en:ICAO, :en:FAA kaj :en:JAA, surbaze de la Ĉikaga pakto.

## Esperanto kaj kosmonaŭtiko 
La hungara kosmonaŭto Bertalan Farkas lernis Esperanton

## Vidu ankaŭ 
* Kosmoflugo
Hakilo

eta|300ra|Moderna hakilo.
[eta|Hakilo de la [ferepoko.]]
**Hakilo** estas akra ilo por haki, t. e. frapi por tranĉe dispartigi. Hakilo estas maldelikata ilo, per kiu oni tranĉas per ripetata batado, ĉefe arbojn kaj ligno. Ĝi konsistas el larĝa, dika, peza klingo padelforma kaj pli-malpli longa tenilo.

Laŭ Francisko Azorín **haki** estas *Tranĉi per batoj de akra, peza ilo.* Li indikas etimologion el antikva germana *haccan* (hakilo), kaj li aldonas terminon **hakilo**, por prenilo kun akra tranĉanta lameno en la sama ebeno.

Hakilo kun longa tenilo nomiĝas *toporo*; tiu termino originas la pola lingvo (*topór*) kaj de la rusa lingvo (*Топо́р*), laŭ kiu la vorto signifis batalhakilon de rajdosoldatoj.

Primitivaj ŝtonaj iloj ankaŭ estas nomataj "hakiloj", kvankam ili ne estas uzitaj nur por haki, sed ankaŭ por tranĉi aŭ raspi. Ankaŭ kelkaj armiloj estas nomitaj "hakiloj" (batalhakilo). Lanco kombinita kun batalhakilo oni nomas halebardon. Hakiloj, kiujn uzis indianoj en bataloj, nomiĝas tomahokoj.

## Vidu ankaŭ 
* batalhakilo, aparte berdiŝo
* adzo
* arbohakisto
* martelo
* splitligno

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri hakado en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bildaro 

Dosiero:Axe cutting wood.jpg|Fendita arbotrunko per hakilo
Dosiero:Firefighter with axe.jpg|Fajrobrigado kun fajro-hakilo
Dosiero:Feuersteinaxt.jpg|Hakilo el fajroŝtono

## Referencoj 
Kategorio:Iloj
Kategorio:Klingaj armiloj
Kategorio:Arbara mastrumado
João Ramalho

**João Ramalho** [jo**aŭn** ra**ma**ljŭ] estis la fondinto de Santo André da Borda do Campo.

**João RAMALHO** estis en ŝipo, kiu dronis en sudorienta marbordo de Brazilo en 1513, kaj estis savita de indiĝenoj gvajanazoj. Li bone adaptiĝis al moroj de la indiĝenoj kaj edziĝis al multaj indiĝenaj virinoj, ĉar la loka kulturo estis poligamia. Tiel li fariĝis tre influa en la tribo, ĉar li estis rigardata kiel parenco de ĉiuj familioj kaj bofilo de ĉiuj indiĝenaj estroj.

Ĉirkaŭ 30 jaroj poste, portugalanoj alvenis al marbordo proksime de kie estas la tribo de Ramalho kaj fondis vilaĝon San-Vicenton. Kiam Ramalho sciis pri tio, prenis grandan nombron da indiĝenoj kaj marŝis al San-Vicento. Portugalano pensis ke ili atakis la vilaĝon kaj prepariĝis al batalo. Sed, anstataŭ batalo, Ramalho salutis la portugalanoj kaj faris aliancon inter ili kaj gvajanazoj. La multajn filojn de Ramalho estis oficiale agnoskitaj kiel portugalojn kaj la vilaĝon de la gvajanazoj kiel portugalan vilaĝon sub la nomo Santo André da Borda do Campo.

Ankaŭ estas urbo en subŝtato São Paulo nomata João Ramalho.

Ramalho joão
R
R
Provinco Cañar

eta|250ra|inkaaj ruinoj en Ingapirca
**Cañar** estas provinco de Ekvadoro.

Laŭ la stato de  en la regiono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La ĉefurbo estas Azogues.

## Kantonoj 
Kantono (Ĉefurbo)
# Azogues (Azogues)
# Biblián (Biblián)
# Cañar (Cañar)
# Déleg (Déleg)
# El Tambo (El Tambo)
# La Troncal (La Troncal)
# Suscal (Suscal)

## Demografio 
Kanjarioj aŭ en hispana *Cañari* (en Kiĉua: *Kañari*) estas indiĝena etno tradicie loĝanta en la teritorio de la nuntempaj provincoj Azuay kaj Cañar.

## Eksteraj ligiloj 
* Ekvadoro
Martim Afonso de Sousa

**Martim AFONSO de SOUSA** [marh**tim** a**fon**so di**sou**za) naskiĝis en Vila Viçosa, Portugalio, en 1500 - kaj mortis en 1571, estis portugala nobelulo kaj militisto. Fondis la urbon San-Vicenton.

En juneco, li lernis matematikon, kartografion kaj navigadon. Li estis paĝio de Duko de Bragança kaj, poste, de reĝido Johano. Kiam kroniĝis, Johano la 3-a nomis lin komandanton de ekspedicio al Brazilo en 1530.

En 1532, kun helpo de João Ramalho, fondis São Vicente,
la unua portugala vilaĝo en Brazilo kaj ricevis du "Capitanias" (heredajn provincojn).

Martim Afonso de Sousa ne restis en Brazilo por administri siajn provincojn kaj lasis kiel prokuroron Brás CUBAS. Tio okazis ĉar li estis nomata "Granda Kapitano de Hidia Maro" por protekti la portugalajn havenojn en oriento. En tiu ofico, defendis la fortikaĵon Feitoria de Diu kontraŭ maŭroj kaj baratanoj, venkis la reĝon de Calicute kaj kombatis la piratojn kiuj atakis la portugalajn ŝipojn. Li estis nomita Vic-reĝo de Hindio en (1542).

Li reiris al Portugalio en 1545, kaj malmulte oni konas pri liaj lastaj jaroj.

Kategorio:Historio de Brazilo