open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malsupra Frankonio

**Malsupra Frankonio** () estas unu el la sep distriktaroj de la germana federacia lando Bavario, kaj parto de Frankonio. Fine de  ĝi havis  loĝantojn.

Ĉefurbo de la distriktaro estas Würzburg. Plej grava rivero estas Majno. Ĉe Majno troviĝas la plej malaltaj lokoj de Bavario (ĉ. 130 m super marnivelo).

La okcidenta parto de la distriktaro, ĉirkaŭ Aschaffenburg, estas etne kaj lingve ne frankona, sed hesa.

## Administra divido 
Malsupra Frankonio konsistas el naŭ distriktoj kaj tri eksterdistriktaj urboj:

Dosiero:Bavaria_unterfranken.png|
Dosiero:Regierungsbezirk Unterfranken 1970.png|
Dosiero:DEU Regierungsbezirk Unterfranken COA.svg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.unterfranken.de Oficiala retejo


Kategorio:Distriktaroj de Bavario
Puy-de-Dôme

**Puy-de-Dôme** [pɥi də dom] estas unu el la departementoj de la franca regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj. Ĝi etendiĝas sur  kaj enhavas  loĝantojn. La prefektejo estas Clermont-Ferrand.

Puy-de-Dôme havas landlimojn kun la departementoj Allier, Loire, Haute-Loire, Cantal, Corrèze kaj Creuse.

La departemento tute enhavas 467 komunumojn.

## Arondismentoj 
La departemento dividiĝas al kvin arondismentoj:
* arondismento Ambert
* arondismento Clermont-Ferrand
* arondismento Issoire
* arondismento Riom
* arondismento Thiers

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Puy-de-Dôme


Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1790
Kategorio:Departementoj de Francio
Comandău

**Comandău** [komandəŭ] (hungare: **Kommandó** komando) estas vilaĝo en Rumanio ĉe 1 017 m super la maraltnivelo en la valo de la rivereto de Basca Mare sudoriente de Covasna (urbo).

## Loĝantaro 
En 1992 ĝi havis 1120 loĝantojn (hungaroj, 65 rumanoj).

## Historio 
Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, (*Háromszék*). Ĝi memstariĝis el la areo de Păpăuţi. Ĝia industrifervojo en 1892 estis ligita kun Covasna.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Renomaj personoj 
* András Arató (Kommandó, 18-a de julio 1913 – Oradea, 14-a de majo 1945): poeto, ĵurnalisto.
* Anna Látó (8-a de julio 1906 - Cluj-Napoca, 17-a de junio 1993) verkistino;
* D-ro Gábor Kabay (1910-1984) juristo, redaktoro de *Székely Nép*.

## Bibliografio 
* Szabó Mária: *Kommandó*-monografio hungare. Sepsiszentgyörgy, 2004.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Păpăuți

**Păpăuți** [pəpəucj] (hungare: **Papolc**) estas vilaĝo en Rumanio laŭ la rivereto Păpăuți sude de Covasna. Administre ĝi apartenas al la komunumo Zagon.

## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 4 377 loĝantojn (hungaroj, rumanoj); en 1992 1 321 (51 % da hungaroj).

## Historio
Ĝia unua mencio skriba estas el 1567. Ĝi estis sikula vilaĝo en Triseĝoj. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, (*Háromszék*). El ĝia areo memstariĝis Comandău.

## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Gravaj personoj 
* Samu Barabás (Papolc, 14-a de novembro 1855 – 18-a de novembro 1940), historiisto, bibliotekisto, arkivisto, ano de Hungara Scienca Akademio
* Albert Imre (1920-1994), fizikisto, fotisto.
* Sándor Kiss (1809-1849), kolonelo
*Kálmán Reinitz J. (Papolc, 28-a de oktobro 1919 – 28-a de decembro 1972, Sfântu Gheorghe) – poeto, prozisto
* János Sóváry (1895–1966), skulptisto
* György Szabó (1808–1870), kolegiinstruisto, direktoro de la kolegio de Orăștie

## Eksteraj ligiloj 
* Fizografia mapo de la distrikto 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Covasna
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Komando

Komando havas plurajn signifojn:

* Komando ĝenerale estas militista ordono
* Uzado en komputiko: Komando estas ero de programo
* Comandău () estas komunumo en Rumanio

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri komando en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Fontoj 
* .

## Referencoj
Ghelința

**Ghelința** [gelinca] () estas komunumo en Rumanio nordoriente de Sfântu Gheorghe. Administre apartenas al ĝi Harale.

## Historio 
Ĝia unua mencio skriba estas el 1567. En 1910 Gelence havis 3663 loĝantojn (hungaroj); en 1992 4380 (99&nbsp;% da hungaroj). Ĝi estis sikula vilaĝo en Háromszék. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (*Háromszék*).

## Fontoj 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Vidindaĵoj 
* Ĝia katolika preĝejo je Emeriko de Hungario estas artmonumento. Ĝia ligna baldakeno kun 103 kasonoj estas pentrita en 1628 de nekonato majstro.

## Renomaj personecoj 
* György Bodor (1910–1976: juristo, historiisto, politikisto.
* László Darvas (n. 9-a de marto 1941): aktoro.
* Sándor Deák (n. 9-a de marto 1941): aktoro.
* Ferenc Jantsó (1744–1800): eklezia dramverkisto.
* Benedek Jancsó (19-a de novembro 1854 – Budapest, 27-a de junio 1930: hungara publiciso, historiisto, akademiano. .
* Erzsébet Nagy (pedagogino), *Kozma* (7-a de aŭgusto 1938 – 4-a de aŭgusto 1993, Magyardellő) infanĝardenistino, lernolibrverkistino
* Ambrus Szőke, popolpoeto en la 17-a jarcento.
* László Márton (*26-a de februaro 1940), inĝeniero, teknika verkisto, teknikhistoriisto, loĝanta en Gheorgheni

## Literaturo 
* Jánó Mihály: A gelencei műemléktemplom Sepsiszentgyörgy, 1994.
* Balázs István, Jánó Mihály: *A Gelencei Szent Imre templom*, kunulaŭtoro], studaĵoj, T3 Kiadó, 2003.

Dosiero: Ghelnita jud Covasna.png|Situo en la distrikto 
Dosiero:Szent Imre templom Gelence.jpg|Sankta-Emeriko-preĝejo

Kategorio:Komunumoj de distrikto Covasna
Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Covasna
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Iracema

***Iracema***, subtitolita ***Legendo pri Cearao***, estas portugallingva romano de José de Alencar, unue publikigita en 1865.

La verko estas tradukita al Esperanto de Benedicto Silva kaj aperis eldonite de Kultura Kooperativo de Esperantistoj (KKE) okaze de la 9-a Brazila Esperanto-Seminario (21-a ĝis 26-a de julio 1974 en Fortaleza, kies precipa plaĝo estas "Praia de Iracema").

## Enhavo 
Iracema estis tre bela indiĝena knabino, kiu devis resti virga, ĉar ŝi zorgas pri la preparo de rituala trinkaĵo uzata en la kulto de ŝia tribo. Ŝi pasiiĝis per portugalo Martim SOARES MORENO, kiu saviĝis de ŝipdrono
eta|maldekstre|"Iracema " de José Maria de Medeiros.
proksime al vilaĝo de Iracema. Ŝi krom eksvirgiĝi kun li, donis al li la ritualan trinkaĵon kaj gravediĝis de li. Ŝi mortis dum nasko de ilia filo, Martin sukcesis fari boaton kaj atingi portugalan ŝipon forportante ilian filon "Moacir".

"Iracema" estas anagramo de "América" (Ameriko, portugallingve), kaj la romano signifas ke eŭropanoj amis Amerikon, sed mortigis ĝian popolon kaj forportis iliajn riĉaĵojn. Tio okazis ne per perfida planaĵo, sed ĉar estas neevitebla proceso, same kiel viro kiu gravedigas virinon ĉiam iom riskigas ŝian vivon.
eta|Pentraĵo "Iracema" de Antônio Parreiras, 1909.
La legado de romano *Iracema* estas deviga en brazilaj lernejoj. Iracema /ira**se**ma/ iĝis, sekve, iom ofta ina persona nomo en brazilo kaj eĉ nomo de vilaĝoj kaj kvartaloj, du municipoj en Brazilo nomiĝas Iracema.

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience : entajpu la vorton "iracema".
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
* Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto

Kategorio:Literaturaj roluloj
Kategorio:Fikciaj brazilanoj
Kategorio:Virinaj personaj nomoj
Kategorio:Literaturo de Brazilo
Kategorio:Libroj aperintaj en 1865
Kategorio:Verkoj el la esperantigita portugallingva literaturo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Supra Frankonio

**Supra Frankonio** () estas unu el la sep distriktaroj de la germana federacia lando Bavario, kaj parto de la historia kultura regiono Frankonio. Fine de  ĝi havis  loĝantojn.

Ĉefurbo de la distriktaro estas Bayreuth.

La teritorio situas en la orienta nordo de Bavario kaj limas al
* tri aliaj bavariaj distriktaroj: Malsupra Frankonio, Meza Frankonio, Supra Palatinato;
* du aliaj federaciaj landoj: Saksio kaj Turingio;
* Ĉeĥa Respubliko (distrikto Karlovy Vary).

Gravaj riveroj estas Majno, Pegnitz, Regnitz kaj Saale.

## Administra divido 
Supra Frankonio konsistas el naŭ distriktoj kaj kvar eksterdistriktaj urboj.

## Eksterdistriktaj urboj 
* Bayreuth
* Bamberg
* Hof
* Coburg

## distriktoj 
# distrikto Bamberg
# distrikto Bayreuth
# distrikto Coburg
# distrikto Forchheim
# distrikto Hof
# distrikto Kronach
# distrikto Kulmbach
# distrikto Lichtenfels
# distrikto Wunsiedel

En distrikto Wunsiedel estas du "grandaj distriktaj urboj": Marktredwitz kaj Selb.

## Retaj liigloj 
* ww.bezirk-oberfranken.de

Dosiero:Bayern rboberfranken.png|situo en Bavario
Dosiero:Festspielhaus.jpg|la festivalejo Richard Wagner
en Bayreuth
Dosiero:Laibaroes2003.jpg|Laibarös en la distrikto Bamberg
Dosiero:Regierungsbezirk Oberfranken 1970.png|eksaj distriktaj limoj laŭ la stato de la jaro 1970


Kategorio:Distriktaroj de Bavario
Majno (rivero)

**Majno** ( [majn]) estas la plej grava inter la dekstraj flankriveroj de Rejno. Kun longo de 524&nbsp;km ĝi estas la plej longa rivero, kiu situas tute en Germanio.

Male al la plej multaj riveroj en centra Eŭropo, la Majno fluas de oriento al okcidento. Ĝi pasas tra gravaj vin-kultivejoj kaj kelkaj mezaltaj montaroj.

## Majnaj "Triangulo" kaj "Kvarangulo" 
Trairante tra tiuj ĉi ĝi formas du regionojn, kiuj kvazaŭ grandaj terlangoj enfermiĝas per la rivera bordo: la al nordo malfermita "Majna Triangulo" ekestas kiam en la urbo Schweinfurt la rivera vojo turniĝas suden, en Frickenhausen am Main kaj Ochsenfurt turniĝas je pli ol 300 gradoj kaj pluvojas nordokcidenten al Würzburg kaj Gemünden, kaj la same al nordo malfermita "Majna Kvarangulo" ekestas, kiam la rivero de Gemünden vojas suden al Wertheim, sekve okcidenten al Miltenberg kaj norden al Aschaffenburg, tiel ke la suda parto de la mezalta montaro Spessart enfermiĝas en la rivere bordata "Kvarangulo".

## Ŝiptrafiko 
Inter Bamberg kaj la riverfino ekzistas ŝiptrafiko por la navigebla longo de 296&nbsp;km²;, kiun subtenas 34 akvobaraĵoj kun kluzoj. Ĉe Bamberg debranĉiĝas la Rejno-Majno-Danubo-Kanalo, kiu ligas la Majnon al la Danubo (kaj tiel la Nordan Maron al la Nigra Maro).

## Alfluantoj 
* Tauber

## Vidu ankaŭ 
* la kategorion urboj ĉe rivero Majno

eta|maldekstra|

Dosiero:Main river.png|
Dosiero:Würzburg Löwenbrücke.jpg|
Dosiero:Offenbach 4.jpg|

lang=eo|eta|400ra|centra|

## Eksteraj ligiloj 
* aktualaj retaj informoj pri la akvoniveloj de bavaraj riveroj, por averti pri eblaj inundoj ()


Kategorio:Alfluantoj de Rejno
Kategorio:Riveroj en Germanio
Kategorio:Riveroj en Bavario
Kategorio:Riveroj en Baden-Virtembergo
Kategorio:Riveroj en Hesio
Mărtineni

**Mărtineni** [mərtinenj] (hungare: **Kézdimartonfalva**) estas komunumo en Rumanio proksime de la rivereto Pârâul Negru sude de Târgu Secuiesc. 
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 508 loĝantojn (hungaroj); en 1992 644 (97% hungaroj). 
## Historio
Ĝia unua skriba mencio estas en 1407. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Kézdimartonfalva apartenis al Hungario, (*Háromszék*). 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Renomaj personoj 
*György Martonfalvi Tóth, *Mártonfalvi Tóth* (1635 – Debrecen, 23-a de aprilo 1681): instruisto, filozofia verkisto.
*László Kalabér (*13-a de februaro 1937): ornitologo, vojaĝisto, muzeologo, fakverkisto.

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de distrikto 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Umberto

**Umberto** estas itala vira nomo.

## Kelkaj konataj Umbertoj 
* reĝo Umberto la 1-a, Italio
* reĝo Umberto la 2-a, Italio
* Umberto Eco, itala verkisto
* Umberto Boccioni, itala artisto
* Umberto Giordano, itala komponisto
* Umberto Nobile, itala aviadisto

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Áron Gábor

:*Pri la samnoma ĵurnalisto, vidu *'Áron Gábor (ĵurnalisto).*
dekstra|eta|Statuo omaĝanta al Gábor en Bereck, kie li naskiĝis
**GÁBOR Áron** estis hungara (sikula) oficiro, kanonmuldisto naskiĝinta la 27-an de novembro 1814 en Bereck kaj mortinta la 2-an de julio 1849 en Kökös-Uzon.

eta|Lokomotivo memoriganta pri lia 200-a naskiĝtago
## Kariero 
Áron Gábor lernis en Ĉikŝomjo kaj Vieno. Li estis artilerikaporalo kaj metiistmajstro. Dum la hungara revolucio de 1848–1849 la 16-an de novembro 1848 en la kunveno en Sepsiszentgyörgy li ofertis fari kanonojn dum du semajnoj por la militistoj de Háromszék. Li muldadis proksimume 70 kanonojn dum sia agado kaj produktis ankaŭ la necesan pulvon. Li ricevis la rangon de majoro. Li mortis en la lukto ĉe Kökös-Uzon batalante kontraŭ trupoj de la Rusia Imperio, helpantaj al la Aŭstra imperio.

## Memorigo 
Gábor estas konsiderata unu el la naciaj herooj de Hungario. Statuoj en lia naskiĝloko kaj en Târgu Secuiesc memorigas pri li, same kiel strato en la 2-a distrikto de Budapeŝto. Artolernejo en Miskolc portas lian nomon. En 2014, okaze de la 200-a datreveno de lia naskiĝo, la hungara fervojo dediĉis al li lokomotivon (480 004), kies ekstero memorigas pri li. Ĝi portas la tekston *200 éve született Gábor Áron, őrnagy, agyuöntő* (antaŭ 200 jaroj naskiĝis Áron Gábor, majoro, kanonfaristo) kaj bildon de kanono.

## Fonto 
*Magyar nagylexikon

## Bibliografio 
* Áron Tamási: *Hazai tükör*, 1953. (historia romano)
* Lajos Sylvester: *Az őrnagy hazatér'' (La majoro venas hejmen). Trisedespress Kiadó, 1999.

Kategorio:Hungaraj soldatoj
Kategorio:Transilvaniaj hungaroj
Albești

**Albești** estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio

* Albești (Sighișoara) estas vilaĝo en distrikto Mureș.
* Albești (Răbăgani) estas vilaĝo en distrikto Bihor.
* Albești (Botoșani), komunumo en distrikto Botoșani
* Albești (Constanța), komunumo en distrikto Constanța
* Albești (Ialomița), komunumo en distrikto Ialomița
* Albești (Mureș), komunumo en distrikto Mureș
* Albești (Vaslui), komunumo en distrikto Vaslui

* Albești (Argeș), vilaĝo en distrikto Argeș
* Albești (Bihor), vilaĝo en distrikto Bihor
* Albești (Buzău), vilaĝo en distrikto Buzău
* Albești (Dolj), vilaĝo en distrikto Dolj
* Albești (Iași), vilaĝo en distrikto Iași
* Albești (Olt), vilaĝo en distrikto Olt
* Albești (Teleorman), vilaĝo en distrikto Teleorman
* Albești (Delești), vilaĝo en distrikto Vaslui

* Albești-Muru, vilaĝo en distrikto Prahova
* Albești-Paleologu, komunumo en distrikto Prahova
Hătuica

**Hătuica** [hətujka] ( hatojka) estas vilaĝo en Rumanio sur la dekstra bordo de la rivero Pârâu Negru sudoriente de Târgu Secuiesc. Administre ĝi apartenas al Catalina.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi havis 470 loĝantojn hungaroj); en 1992 415 (99% hungaroj).

## Historio 
Je sia unua skriba mencio en 1332 ĝi estis ekleziejo, sikula vilaĝo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario (*Háromszék*).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Interesaĵoj 
La patro de pentristo János Mattis Teutsch estis tajloro en tiu vilaĝo.

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de distrikto 
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Similaun

**Similaun** estas 3606 metrojn alta montopinto en la Ötz-valaj Alpoj en Tirolo. Ekde la divido de Tirolo en 1919 ĝi estas landlima monto inter Aŭstrio kaj la memstara Provinco Bolzano, kiu apartenas al Italio. Proksime troviĝas la trovloko de Ötzi, la glacihomo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.kraxl.de/wi-similaun.html Migrado al Similaun *(germane)*
* http://www.ötziberge.de Pri Ötzi, la glacihomo *(germane)*

eta|maldekstra|180ra|La pinto de Similaun

Kategorio:Montoj en Aŭstrio
Kategorio:Montoj en Italio
Kategorio:Montoj de la Alpoj
Kategorio:Prahistorio
Kategorio:Montoj kun alteco inter 3000 kaj 3999 m
Mr. Bean

**Mr. Bean** *(S-ro Fazeolo)* estas figuro de la brita komikisto Rowan Atkinson, kiun li korpigas en la samnomita televida serio (1989 ĝis 1995) kaj en kinej-filmo. La 14-era serio estis produktita de *Thames Television* kun la reĝisoroj John Birkin, John Howard Davies kaj Pail Weiland kaj distingiĝis 1990 kun la Ora Rozo de Montreux.

## Internaj ligiloj 
* Bean (filmo)
* Mr. Bean's Holiday (filmo)
* Gago

## Eksteraj ligilioj 
* La oficiala retejo de Mr. Bean  (angle).
* La oficiala kanalo de Mr. Bean en YouTube.

Bean
Bean
Kategorio:Britaj televidaj serioj
Kategorio:Televidaj programoj de ITV
Brețcu

**Brețcu** [brecku] () estas komunumo en Rumanio. Administre apartenas al ĝi Mărtănuş kaj Oituz. Ĝi situas en nordorienta rando de la Triseĝoj-baseno ĉe la eliro de Oituz-terkolo oriente de Târgu Secuiesc.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi havis 3 275 loĝantojn (hungaroj, rumanoj); en 1992 3 239 (73 % da hungaroj).

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estas el 1332, kiam ĝi estis ekleziejo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (*Háromszék*). Tie renkontiĝis Sándor Petőfi kun Jozefo Bem la 25-an de julio 1849 por plumarŝi kune al Fehéregyháza.

La 10-an de decembro 2006 oni inaŭguris memorhalon je la memoro de Kinga Illyés.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Renomaj personoj 
* Margit Bollányi Pál (1980): pentristino
* Izabella Györgyjakab: filozofino, redaktorino
* Áron Gábor: kanonmuldisto, liberecbatalisto.
* Imre Gábor (1816–1887): frato de Áron Gábor, vilaĝestro de Bereck, deputito en parlamento.
* Ferenc Jénáki (1885 - ?): eklezia verkisto, papa kameraisto
* István Khell (7-a de aprilo 1889 – 30-a de aprilo 1972, Odorheiu Secuiesc): tradukisto, lernejhistoria studverkisto.
* Kinga Illyés (10-a de decembro 1940 – Târgu Mureş, 28-a de julio 2004): aktorino, deklamistino.
* István Kosztándi, hungara violonisto
* Albert Márton (n. 26-a de januaro 1963): ekonomikisto, universitata instruisto

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de la distrikto 
* Popolnombrado 2002 

Dosiero: Bretcu jud Covasna.png|Situo en la distrikto

Kategorio:Komunumoj de distrikto Covasna
Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Covasna
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Covasna
Universitato Federacia de Norda Rio-Grando

eta|Foto de la blazono de UFRN

La **Universitato Federacia de Norda Rio-Grando** (UFRN) havas sian centran kampuson en Natalo. Ĝi estas la ĉefa universitato de Norda Rio-Grando kaj unu el la dek plej grandaj federaciaj universitatoj de Brazilo laŭ nombro de unuarangaj studentoj. Ĝi antaŭe estis **Universitato de Norda Rio-Grando**, kiu estis kreita per subŝtata leĝo la 25-an de junio de 1958, formata de la tiam aparte ekzistantaj fakultatoj pri farmacio kaj dentokuracado, medicino, inĝenierarto, natursciencoj, beletristiko, juro kaj filozofio. Ĝi estis federaciigita en decembro de 1960.

Dum la 1970-a jardeko komenciĝis la konstruado de la centra kampuso, kiu nun entenas la plimulton de la konstruaĵoj de la universitato en Natalo, sur areo granda je 123hm².

Ĝi funkciigas 45 kursojn, el kiuj 38 havas majstrigan kurson kaj 18 havas doktorigan kurson.

Nuntempe, ĝia komunumo konsistas el pli ol 27 mil studantoj, 3.062 laboristoj teknikaj aŭ administraj kaj 1.638 instruistoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retpaĝaro de la universitato

Norda Rio-Grando
Kategorio:Edukado en Norda Rio-Grando
Bonaera Esperanto-Asocio

**Bonaera Esperanto-Asocio** (**BEA**; ) estas sendependa neprofita organizo, fondiĝinta unue en 1916, kies celo estas la diskonigo kaj subteno de la lingvo Esperanto ene de Bonaero.

La organizaĵo estas pionira je la argentina Esperanto-movado, kaj ĝi fondiĝis la 20-an de decembro 1916 sub la nomo "Argentina Esperanto-Asocio"; ĝia nomo iĝis "Bonaera Esperanto-Asocio" la 12-an de aprilo 1941, kiam naskiĝis la Argentina Esperanto-Ligo; tiam ĝia celareo ŝanĝiĝis al urbo Bonaero.

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj
* Oficiala retejo  
* Oficiala Facebook-paĝo

Kategorio:Argentinaj Esperanto-asocioj
Esperanto-Asocio
Josef Durdík

**Josef DURDÍK** (naskiĝis la 15-an de oktobro 1837 en Hořice - mortis la 30-an de junio 1902 en Praha) estis ĉeĥa kritikisto kaj filozofo.

Li studis filozofion, matematikon kaj natursciencojn, instruis en gimnazioj kaj universitatoj, influis la kulturan agadon kiel kritikisto, publicisto kaj flama oratoro. Plie li meritis pri formiĝo de ĉeĥa filozofia stilo.

## Verkoj 
* **O poezii a povaze lorda Byrona** (Pri poezio kaj naturo de lordo Byron, 1870)
* **Dějepisný nástin filozofie novověké** (Historia skizo pri filozofio novtempa, 1870)
* **Psychologie pro školu** (Psikologio por lernejo, 1872)
* **O snu** (Pri la sonĝo, 1872)
* **Kalilogie čili O výslovnosti** (Kalilogio aŭ Pri la elparolo, 1873)
* **Kritika** (Kritiko, 1874)
* **Pláč koruny české** (Ploro de la krono bohema, 1875)
* **Poetika** (Poetiko, 1881)
* **O pokroku mravnosti** (Pri la progreso de moraleco, 1884)
* **O poměru pedagogiky k ostatním vědám** (Pri la rilato de pedagogio al aliaj sciencoj, 1898)

Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Prambanano

Temploj en **Prambanano** (Prambanan) estas unu el la plej bonaj modeloj de hinduisma historio de Javo. Ĉiuj temploj en regiono de Prambanano estis konstruitaj inter la 8-a kaj la 10-a jarcento, kiam budhistaj Ŝajlendroj regis al sudo de Javo kaj hinduistaj Sanjajoj el dinastio de Mataramo regis al nordo de Javo. En la dua duono de la 9-a jarcento tiuj ĉi du dinastioj evidente kuniĝis pro geedziĝo de hinduista reĝo de nomo Rakai Pikatan el dinastio Mataramo kaj de budhista princidino Pramodhavardhani el dinastio Ŝajlendro. Tio klarigus, kial en tiuj ĉi temploj aperas komune kaj budhismaj kaj hinduismaj elementoj. La temploj estis dum kelke da jarcentoj post sia finiĝo forlasitaj, kiam la regantaj hinduismaj dinastioj transŝoviĝis en la orientan Javon. La plej konservinta, la plej granda kaj la plej ornamita el la temploj de Prambanano estas Candi Shiva Mahadeva, la templo inicita al Ŝivao. Ĝi estis konstruita en duono de la 9-a jarcento, proksimume je 50 jaroj pli poste ol budhisma Borobuduro. Verŝajne lasis ĝin konstrui Rakai Pikatan kiel danko por reveno de la hinduisma dinastio al la potenco sur Javo.

La templo estas alta 47 metrojn kaj ĝi estas riĉe ornamita per la t.n. prambananaj motivoj – per malgrandaj leonoj plenigitaj per "ĉielaj arboj" (kalpaturas) kaj per staturoj duone homoj-duone birdoj (kinnaras). La templo estas ankaŭ riĉe ornamita per aperaĵoj el hinduisma eposo Ramajano. Interne de la templo estas statuo de kvarmana Shiva. Valoras mencii, ke tiu ĉi budhisma dio estas bildigita sur lotusa floro, simbolo de budhistoj. En la ĉirkaŭaĵo estas kelke da pluaj pli malgrandaj temploj, kiuj estas konstruitaj en la sama arkitektura stilo. Pleje ni trovos ĉi tie statuojn de grandegaj dvarapalasoj (dwarapalas), kio estas templaj gardantoj starantaj ĉe enirejo en templon Plaosano (Plaosan).

## Vidu ankaŭ 
* Borobuduro
* Granda Hindio

Kategorio:Indonezio
Kategorio:Temploj
Kategorio:Konstruaĵoj en Indonezio
Kategorio:Hinduismo en Indonezio
Pong

[alternative=pong|eta|La videoludo pong, kiu unue trafis la merkatojn en 1972, estas unu el la plej vendataj ludoj de la kompanio [Atari de ĉiuj tempoj.]]
***Pong*** estas adapto de tabloteniso por komputiloj. Ĝi estis la unua populara elektronika ludo. *Pong* estis vendata la unuan fojon de Atari en 1972, sed aliaj similaj videoludoj estis kreitaj antaŭe.

## Ludmaniero 
Oni ludas Pong-on kiel tablotenison. Kvadrateto estas la pilko, kiu moviĝas tra la ekrano de unu flanko al la alia. Kiam la pilko pasas preter iu rakedo kaj tuŝas iun flankon de la ekrano, la alia ludisto ricevas unu poenton. Kiam la pilko tuŝas la supran aŭ malsupran parton de la ekrano, kaj kiam ĝi tuŝas rakedon, ĝi ŝanĝas sian direkton. La ludistoj devas movi sian rakedon vertikale por eviti la preterpason de la pilko.

Oni povas ludi Pong-on sole kontraŭ la komputilo; aŭ duope, ĉiu ludanto kun sia rakedo.

## Historio 
La unua tablotenisa elektronika ludo (sed ne la unua elektronika ludo) estis
farita de William A. Higinbotham en *Brookhaven National Laboratory* de Usono
en 1958. La nomo de tiu ludo estis *Tennis for Two* (teniso por du). Oni ludis
*Tennis for Two* per oscilografo.

En 1966, Ralph Baer, kiam li laboris por *Sanders Associates*, kreis projekton
por ludi simplajn ludojn per televidiloj. Li patentis siajn ideojn, kaj kreis
ludon, kiu similis al Pong. En 1970, Ralph Baer demonstris sian
videoludosistemon al *Magnavox*. Tiam Magnavox kaj Sanders Associates kuniĝis
por krei *Odyssey 1TL200*.

En 1972, la sistemo *Magnavox Odyssey* estis demonstrata en Burlingame,
California, Usono, kie Nolan Bushnell unue ludis la tablotenisan ludon de
Odyssey. Nelonge poste, Nolan Bushnell kun sia amiko Ted Dabney kreis la
entreprenon *Atari*. Li dungis Allan Alcorn por krei *Pong*-on, la unuan videoludon kun la nomo de la entrepreno *Atari*. La unuaj Pong-maŝinoj funkciis per monero. Oni lanĉis hejmajn versiojn de Pong en 1975.

## Versioj 
Malgraŭ la sukceso de Atari, ĝi konstruis nur kelkajn el la multaj Pong-maŝinoj. Multaj kopiis Pong-on, kaj faris malsamajn versiojn, inkluzive versiojn por kvar ludantoj. Atari provis konfuzi la kopiistojn per mismarko de la cirkvitoj de la maŝinoj.

Nuntempe, troveblas multaj videoludoj similaj al Pong, kiel senpagaj interretaj ludoj, kiel sekretaj ludetoj ene de pli modernaj programoj, kaj aliaj versioj.

## Eksteraj ligiloj 
### Historio 
* Atari-muzeo  
* PONG-Historio 
* Historio de videoludoj (portugale)

### Pong-ludoj en la interreto 
* PONG! 
* Massive Multiplayer Pong
* Pong2Go
* PongBits

Kategorio:Videoludoj
Kategorio:Atari
Paul Peeraerts

**Paul PEERAERTS** [paŭl PErarts] (naskiĝis la  en Antverpeno) estas flandra lingvisto kaj esperantisto. Li studis lingvojn en la altlernejo Karolo la Granda. Li laboris profesie kiel entreprena ĵurnalisto ĉe la firmao Agfa-Gevaert de 1971 ĝis 1979.

Li esperantistiĝis en 1965 kaj estis redaktoro de la nederlandlingva priesperanta revuo *Esperanto-Panorama* de 1970 ĝis 1990 kaj redaktoro de la belga Esperanto-revuo Sonorilo de 1972 ĝis 1974. En 1971 li tradukis la germanan Esperanto-kurson *Esperanto Programita* de Hermann Behrmann al la nederlanda lingvo kaj eldonis ĝin. Li estis prezidanto de la Esperanto-grupo La Verda Stelo en Antverpeno de 1976 ĝis 1979. En 1979 li eklaboris kiel direktoro de GCA kaj poste de Flandra Esperanto-Ligo (ĝis la fino de 2011).  Ekde la fondo de la internacia revuo *Monato* en 1980 li kunlaboris kun ĝi, parte kiel redaktoro de la rubrikoj *Recenzoj* (1992-1995), *Noticoj* (1992-1997) kaj *Leteroj* (2006 ĝis nun), kiel ĉefredaktoro (2020 ĝis nun) kaj plejparte kiel redakcia sekretario (1992 ĝis nun). Inter 2007 kaj 2017 li gvidis la esperantlingvan tradukistan skipon de la socia retejo *Ipernity*. Li estas ano de la tradukista skipo de Tatoeba ekde 2017 kaj membro de la Akademio de Esperanto ekde 2022.

Kiam Interreto komencis populariĝi, li verkis kelkajn broŝurojn por komencantoj, kiel *Interreto ... inter kio?* (aperis en Esperanto, nederlanda, franca kaj angla) kaj *Malgranda manlibro pri HTML* (nur en Esperanto).

## Referencoj
Kategorio:Flandraj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en Belgio
Kvartaloj de Bonaero

[eta|La kvartaloj de [Bonaero]]
La **kvartaloj de Bonaero** estas la administraj unuoj en kiuj Bonaero estas dividita laŭleĝe.

La nordorientaj kvartaloj estas tiuj de plej alta akirpovo, kun multekostaj vendejoj kaj kelkaj rezidejaj areoj de la alta klaso kiaj Recoleta, Palermo, Belgrano same kiaj ankaŭ Puerto Madero, tiu oriente de la urbo. Escepte de la kvartalo Barracas, kie estas loĝantaro de meza kaj mezalta klaso danke al senmobleĵa ekriĉo, la suda zono havas malplej altajn indikilojn soci-ekonomiajn de la urbo.

## La kvartaloj 
Ekzistas 48 kvartaloj en Bonaero:
* Agronomía
* Almagro
* Balvanera
* Barracas
* Belgrano
* Boca
* Boedo
* Caballito
* Chacarita
* Coghlan
* Colegiales
* Constitución
* Flores
* Floresta
* La Paternal
* Liniers
* Mataderos
* Monte Castro
* Monserrat
* Nueva Pompeya
* Núñez
* Palermo
* Parque Avellaneda
* Parque Chacabuco
* Parque Chas
* Parque Patricios
* Puerto Madero
* Recoleta
* Retiro
* Saavedra
* San Cristóbal
* San Nicolás
* San Telmo
* Vélez Sársfield
* Versalles
* Villa Crespo
* Villa del Parque
* Villa Devoto
* Villa Gral. Mitre
* Villa Lugano
* Villa Luro
* Villa Ortúzar
* Villa Pueyrredón
* Villa Real
* Villa Riachuelo
* Villa Santa Rita
* Villa Soldati
* Villa Urquiza

## Notoj
Moruhepatoleo

**Moruhepatoleo** estas helflava fiŝoleo, ekstraktata el hepato de moruo kaj ties parencoj ĉefe atlantika moruo (*Gadus morrhua*) kaj aliaj specioj de la familio gadedoj (*Gadidae*). La moruhepatoleo estas grava A- kaj D-vitamin-fonto. Oni uzas ĝin en la kuracado por trakti la malsanojn kiel rakito, beboaĝa tetanio kaj ostomoliĝo. Ĝi helpas restarigi la kalian kaj fosforan metabolajn perturbojn kaŭzitajn de D-vitamin-manko. Oni uzas ĝin eĉ en kortobirdaj kaj aliaj bestaj furaĝoj.

Oni uzis la moruhepatoleon en la 19-a jc. en la popola kuracado kontraŭ kelkaj atrofiaj malsanoj. Oni pruvis en 1922 ties kuracan efikon, kiun oni klarigis per ties A- kaj D-vitamin-enhavo. La efiko de la vitamino dependas de la aĝo kaj specio de la fiŝo: ju pli aĝa estas la fiŝo kaj ju malpli grasa estas la hepato, despli efikaj estas la vitaminoj.

Oni ekstraktas, produktas moruhepatoleon ĉefe en Norvegio, Japanio, Islando kaj Pollando. Oni traktas la freŝan moruan hepaton per vaporo, akvo, acidoj kaj lesivoj. Oni malvarmigas la medikament-kvalitan oleon kaj fortiras el ĝi la rigidiĝintajn stearinan kaj aliajn grasacidojn.

Moruhepatoleo kemie samas al aliaj fiŝoleoj, ĝi entenas grandkvantan multoble nesaturitan grasacidon, kio estas grava karakterizo el nutra vidpunkto, sed tio kaŭzas same, ke ĝi facile oksidiĝas, ranciĝas kaj la A-vitamino facile malkonstruiĝas, se altuŝas ĝin aero.

La moruhepatoleo estas miksaĵo de gliceridoj de multaj grasacidoj, precipe olea acido, gadola acido kaj palmitola acido.
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Oleoj
Kategorio:Manĝaĵoj
Inoue Orihime

**INOUE Orihime** (Hepburn), 井上 織姫 estas grava fikciulo en la animea kaj mangaa serio *Bleach*. Ŝi estas altlerneja studento kaj samklasano de Iĉigo. Ŝi ekposedis propran spiritan povon, post ke Iĉigo iĝis ŝinigamio.

## Resumo 
Orihime havas longan oranĝ-brunan hararon, kiun ŝi aranĝas per harpinglo. Ŝi neniam demetas sian harpinglon, kiun ŝia frato donacis al ŝi, dum ŝi vestas longan hararon en honoro de la promeso, ke unufoje Arisaŭa Tacuki promesis protekti ŝin. Ŝi havas iom larĝan bruston, kiu estas iufoje uzata por subjekto de ŝerco.

Ŝi akiras bonan gradon en la lernejo. Ŝi havas iom karakterizan gustumon, ŝi kuiras kaj manĝas malordinarajn manĝaĵojn.

## Historio 
Orihime vivas sole en Karakura kie la rakonto okazas. Antaŭe, ŝi vivis kun sia pliaĝa frato Sora. Orihime kaj Sora estis edukataj de drinkema patro kaj adulta patrino. Kiam ŝia frato estis 18-jaraĝa, li forkuris kun Orihime, kaj kreskigis Orihime mem. Dum ses jaroj, Orihime vivas kun sia frato. Iutage, li donacis al ŝi harpinglon, kiun ŝi konsideris infaneca kaj rifuzis surmeti, ĉar malbonaj knaboj turmentis ŝin kaj fortranĉis ŝiajn harojn, ŝi ne volis atentigi al si per harpinglo. En la sama tago, li estis mortigata de aŭta akcidento kaj finspiris en Kurosaki-Kliniko. Orihime surmetas la harpinglon ekde tiam.

En la rakonto, ŝi frato iĝis Kavulo (nomata *Acid Wire*). Li iĝis kavulo pro sia senco kaj soleco (ĉar Orihime ŝajnas forgesanta lin). *Acid Wire* atakis Iĉigo-n kaj Tacuki-n, kiun li konsideris kiu forgesigis Orihime lin. Ŝi estis savata de Iĉigo, tamen Orihime forgesis la eventon ĉar Rukia forgesigis ŝian memoron. Tiu ĉi fakto estas malkovrita de URAHARA Kisuke, kiam ŝi trovis sian spiritan povon.

## Vidu ankaŭ 
* Loituma

Kategorio:Bleach
GMO

**GMO** havas plurajn signifojn:

***gmo** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
***Gene modifita organismo**
Ovitz-familio

La **Ovitz-familio** [ovic sed ankaŭ **oviĉ**] estis familio de judaj nanoj, veturantaj muzikistoj, kiuj travivis suferojn en la koncentrejo de Aŭŝvico, dum la dua mondmilito.

## Origino 
La Ovitz-familio devenis el la rumana vilaĝo Rozalia, en Transilvanio. Ili estis posteuloj de **Ŝimson Eizik Ovitz** (1868-1923), amuzisto kaj migranta rabeno. Li estis patro de 10 nanaj infanoj kaj unu normalstatura el du geedziĝoj. La patro mem estis nano.

La infanoj fondis sian propran amuzgrupon , **La liliputa trupo**. Ili kantis kaj muzikis tra Rumanio, Hungario kaj Ĉeĥoslovakio en la 1930-aj kaj 1940-aj jaroj. Ili povis kanti jidiŝe, hungare, rumane, ruse kaj germane. Se ili ne turneis, ili vivis en unuopaj domoj kun geedzoj. Komence de la dua mondmilito, kunlaboris 12 familianoj, el ili 7 nanoj. Ili havis unuaj radion kaj aŭtomobilon en la vilaĝo.

Post kiam Hungario okupis nordan Transilvanion en septembro de 1940, oni malpermesis iliajn amizigajn spektaklojn, sed ili akiris dokumentojn, kiuj permesis por ili la pluajn turneojn ĝis 1944. La hungara ŝtato deportis ilin la 15-an de majo 1944 al Aŭŝvico. Nur altstatura frato eskapis, sed oni pli poste kaptis kaj ekzekutis lin.

En la mortkampo Aŭŝvic, ili altiris atenton de Josef Mengele, kiu kolektis kuriozaĵojn por siaj heredaj eksperimentoj. Li faris terurajn eksperimentojn je ili, sed fine ĉiuj travivis la suferojn kaj liberiĝis en 1945. Post fno de la milito, ili hejmenpiedis el Sovetunio – kien la rusa armeo forportis ilin – dum 7 monatoj al sia vilaĝo, sed siajn domojn posedis jam aliaj. Post tio, ili migris al vilaĝo Sighet kaj pli poste al Belgio kaj en majo de 1949 al Palestino. Ili setlis en Ĥajfo kaj rekomencis siajn turneojn. En 1955, ili retiriĝis kaj aĉetis kinejon.

Posteuloj de la nanaj viroj naskiĝis kiel normalstaturaj; la virinoj ne gravediĝis. La unua naskita nan(in)o, **Rozika Ovits**, mortis en 1984 en aĝo de 98. La lasta travivanto de la familio **Perla Ovitz** mortis en 2001.

## Literaturo 
·	**Yehuda Koren & Eilat Negev**: *In Our Hearts We Were Giants - the Remarkable story of the Lilliput Troupe* (2004) (En Niaj Koroj Ni Estis Gigantoj- la Rimarkebla storio de la Liliputa Trupo

Kategorio:Rumanaj muzikistoj
Kategorio:Rumanaj aktoroj
Naneco

[eta|Portreto de sidanta nano far [Diego Velázquez]]
[eta|Nano-viro en [Indianao, Usono]]
**Naneco** estas la postresto de laŭlonga kresko ĉe homo. La vera naneco ne estas malsano ĉe la afrikaj pigmeoj kaj kelkaj sudazianaj grupoj; tie la averaĝa alto de la popolraso estas pli malalta ol la kutima (ĉ. 130–150 cm).

La plej oftaj formoj de la **heredita naneco** estas la akondroplazio, la hipoĥondroplazio kaj la diastrofala naneco.

* ĉe aĥondroplazio la trunko estas normallonga, sed - pro manko de ostoproduktaj ĉeloj en la kreska kampo (epifizo) de longaj, tubaj ostoj - la kruroj estas tre mallongaj kaj la kapo estas relative granda. La spirita kapablo kaj la vivdaŭro estas normalaj.
* ĉe hipoĥondroplazio la simptomoj estas similaj, sed la kapo estas normala.
* diastrofalan nanecon karakterizas ostodeformiĝoj, kiuj daŭre graviĝas kaj kaŭzas handikapecon; la mensaj kapabloj estas normalaj.

La plej gravan formon de la **endokrina naneco**, la hipofizan nanecon kaŭzas tio, ke la hipofizo ne produktas kreskohormonon; tiu ĉi malsano povas esti hereda aŭ povas elformiĝi pro tumoro, inflamo aŭ histoformorto de hipofizo. La korpopartoj de hipofiza nano restas proporciaj.

La hormona kaj heredita naneco povas aperi kun malpli da spirita kapablo. Se dum la gravedo kaj en la frua beboaĝo ne produktiĝas sufiĉa tiroida hormono, aperas kretenismo, kiu kaŭzas foreston de kresko kaj misturbon de la spirita funkcio.

Kelkaj formoj de mukopolisaĥaridozo aperas kun naneco kaj mensa handikapeco.

## Vidu ankaŭ 
* Rakito

Kategorio:Mitologio
Kategorio:Primatoj
Kategorio:Homoj
Rakito

eta|Skeleto de bebo kun rakito, 1881
**Raĥito** (**raĥitismo**) aŭ **rakito** (rakitismo) estas beb- kaj infanaĝa malsano, elformiĝinta pro manko je vitamino D. Ĝin karakterizas damaĝo de la ostokresko.

La D-vitamino estas steroida hormono, kiu estiĝas en la haŭto je efiko de transviola radiado de la suno, el la promaterialo 7-dehidrokolesterolo (D3-antaŭvitamino). La D-vitamino absorbiĝas ankaŭ el al nutraĵoj, precipe el lakto, hepato kaj fiŝoleo. La manko je D-vitamino elformiĝas je nutraj mankoj, nesufiĉeco de la transformiĝo en la haŭto je transviola radiado, absorbaj misturboj kaj damaĝa D-vitamin-malkonstruo.

La D-vitamino alvenas en la celorganoj - maldika intesto, ostoj kaj renoj - per sangocirkulo, kiu ĝi reguligas la kalcian nivelon de la histoj. La D-vitamino tre gravas en la kalcio-matabolo, tiel ties manko ne aldoniĝas sufiĉa neorganika kalcio-fosfata salo (kiu respondecas pri dureco de la osto), tiel la molaj ostoj kurbiĝas, postrestas ilia normala kresko. Se oni ne prizorgas ĝin, aperas ekz. O- aŭ X-piedo, mallarĝa brusto, kiu lasta kaŭzas sentemon je pulmomalsanoj. La mallarĝa pelvo kaŭzas malfacilan naskon.

La fruaj kaj ĝeneralaj simptomoj de la rakito estas la nervozeco, abunda ŝvitado, tonmanko de la pied- kaj ventromuskoloj, moliĝo de la kraniostoj, malfruo de eksido, rampo, irado kaj dentiĝo. Povas okazi eĉ streĉo de la kruroj, piedoj, spasmoj de muskoloj.

Oni povas trakti la malsanon per grand-doza D-vitamina koncentrato, sunlumo kaj konvena nutrado.

Oni jam ekkonis en la 18-a jc. gravecon de moruhepatoleo kaj lumo je saniĝo. Oni malkovris en 1918 - per bestaj eksperimentoj - la vitaminon el moruhepatoleo. En 1924 pruviĝis, ke la ultraviola radiado efikas tra estigo de D-vitamino. Oni izolis unuafoje D2-vitaminon en 1930–31, en Anglio kaj Germanio.

Kategorio:Hipovitaminozoj
Umberto Giordano

**Umberto GIORDANO** [umberto ĝordano] (naskiĝis la  en Foggia, Italio, mortis la  en Milano) estis itala oper-komponisto, reprezentanto de *verismo* aŭ *realisma* stilo. Lia plej konata opero estas la *Andrea Chénier*.

Giordano estis filo de manufakturisto, komencis siajn muzikajn studojn en Foggia kaj finis ilin en Napolo. Li verkis siajn fruajn operojn - inter ili la *Mala vita* (Malbonega vivo; 1892) - en forta, melodramisma stilo.

En *Andrea Chénier* (1896) - pri franca revolucia poeto - li obtuzis la sovaĝecon per mildaj trajtoj kaj tiu verkaĵo iĝis eterna sukceso. Nek la verko Fedora (1898), nek Siberia (1903) nek Madame Sans-Gêne (1915) atingis tioman sukceson kiel tiu. La *La cena delle beffe* (Festo de la klaŭnoj, 1924) okazas en mezepoka Florenco kaj signas returniĝon al spektakla stilo.

Kategorio:Italaj operkomponistoj
Rameno

***Rāmen*** (, esperantigebla al **rameno**) estas japana manĝaĵo konsistanta el supo kaj nudeloj de ĉina origino. La Vortaro Japana-Esperanta difinas ĝin kiel "ĉina vermiĉelo."

Nuntempe rameno estas manĝata tra la tuta mondo, kaj plejparte estas vendata kiel tuja manĝaĵo, antaŭkuirita kaj rapide pretigebla (Vidu la artikolon rapidaj nudeloj).

La vorto *rāmen* en la japana estas prunto el la ĉina 拉面/拉麵 (*lāmiàn*, laŭvorte "tiritaj nudeloj"). Antaŭ ol tio, ĝi ofte estis nomata *Shina soba* (ĉina fagopiraĵo).

## Aro de ĉiaj ramenoj 

Dosiero:Soy ramen.jpg|Soja rameno
Dosiero:asahikawara-men.jpg|Asahigava rameno
Dosiero:Hakodate-Shio-Ramen.png|*Shio*-supa rameno
Dosiero:kitakatara-men.jpg|Kitakata-rameno
Dosiero:Sannma-men.jpg|*Sanma-men*
Dosiero:Hakatara-men.jpg|Hakata rameno

Dosiero:Gansonagahamaya.jpg|*Gansonagahamaya*
Dosiero:Kumamoto ramen.jpg|Kumamota rameno
Dosiero:kagoshimara-men.jpg|Kagoŝima rameno
Dosiero:Tsukemen.jpg|*Tsukemen*
Dosiero:Aburasoba.jpg|*Aburasoba*
Dosiero:Bansyu-men.jpg|*Banshu-men*

Dosiero:Okayamara-men.jpg|Okajama rameno
Dosiero:tokusimara-men2.jpg|Tokuŝima rameno
Dosiero:wakayamaramen222.jpg|Vakajama rameno
Dosiero:Onomichira-men.JPG|Onomiĉa-rameno
Dosiero:seaburamen.jpg|*Seaburamen*
Dosiero:tantanmen111.jpg|*Tantanmen*
Dosiero:Hiyashira-men.jpg|*Hiyashi* (malvarma) rameno

Dosiero:takayama_ramen.jpg|Takajama rameno
Dosiero:ramenjiro.jpg|Tokia porksupa rameno
Dosiero:tokyoramen.jpg|Tokia rameno
Dosiero:Wantanmen.jpg|*Wantanmen*
Dosiero:tsubamesanjoramen.jpg|*Tsubamesanjo*-rameno

Kategorio:Japana kuirarto
Adolf Loos

**Adolf LOOS** (naskiĝinta la  en Brünn, Aŭstra-Hungara Monarĥio (hodiaŭ Brno, Ĉeĥio), mortinta la  en Kalksburg, Aŭstrio) estis aŭstra arkitekto; liaj domoj forte influis la eŭropan modernan konstruadon post la unua mondmilito.

Li studis en Dresden, poste agadis ĉefe en Vieno, kvankam li pasigis 4-5 jarojn en Usono (1893–97) kaj en Parizo (1924–28).
eta|maldekstre

Li distingis sin de la secesio, pli poste de la historiismo kaj en 1898 anoncis, ke li evitos la superfluajn ornamaĵojn. Lia unua konstruaĵo estis la Karma-villo (1904–06) en Clarens, proksime al Montreux, Svislando, kiu montris geometrian simplecon. Tiun sekvis la viena Steiner-villo en 1910, kiun multaj arthistoriistoj taksas la unua moderna konstruaĵo, plej ofte pro la fasado ellaborita per simetriaj kombinoj de trianguloj.

Li ankaŭ verkis studaĵojn, en kiuj li argumentis pri superflueco de la ornamaĵoj. La plej konata konstruaĵo de Loos estas la vienaj domoj de Goldman kaj Salatsch el 1910. Ili havas klasisisman eksteron sed per plataj, malplenaj, poluritaj marmorsurfacoj. Li konstruis dum sia restado en Francio en 1926 la loĝdomon de la dadaisma pentristo Tristan Tzara.

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Aŭstraj arkitektoj
Kategorio:Arkitektoj de moderno
Lookout-montaro

La Lookout-montaro estas 120 km longa, mallarĝa montaro, apartenante al la Apalaĉaj Montoj (Appalache)-montaro, sudokcidenta rando de la Cumberland-altebenaĵo. Ĝi komenciĝas ĉe Moccasin Bend en ŝtato Tennessee, ĉe rivero Tennessee kaj laŭlongas nordokcidentan parton de Georgia kaj finiĝas ĉe Gadsden de Alabama.

La pintoj altas ĉ. 600 m, la plej alta estas la *High Point* (730 m) apud La Fayette en Georgia, sur kies nordorienta flanko surgrimpas fervojo al la montopinto, de kie oni povas vidi la urbon *Lookout Mountain*.

En la interno de la monto troviĝas kavernoj kaj 45 m alta akvofalo (*Ruby Falls*). Rock City situante ĉe la pinto estas fama pro siaj ĝardenoj kaj kuriozaj rokformaĵoj. Dum la usona enlanda milito 1863, okazis ĉe la pinto kaj ĉirkaŭo la „supernuba batalo”.

Kategorio:Montaroj en Usono
Lota

**Lota** estas urbo kun ĉ. 50.000 loĝantoj en Ĉilio. Ĝi estas minada centro en suda Ĉilio, en regiono Bío-Bío, provinco Concepción, ĉe nordo de Golfo de Arauco. 

Oni fondis ĝin en 1662, sed grava evoluo okazis ekde 1852, kiam industriisto Matías Cousiño malfermis tie minejon. Tiun kreskon helpis konstruo de fervojlinio en 1888, kondukanta al Concepción, je 30&nbsp;km norde.

En Lota laboras briko- kaj ŝamotfabriko, kuprofandejo kaj tie prenas karbon la ŝipoj, veturantaj apud la bordo. En supra Lota funkcias krom la administraj kaj entreprenaj burooj ankaŭ mineja urboparto, en Malsupra Lota funkcias kiel komerca kaj loĝa zono.

Tie troviĝas ankaŭ la fama parko *Isidora Cousiño*.

Kategorio:Urboj de Ĉilio
Gudro

eta|Gudro en muzeo
220ra|eta

**Gudro** estas fluida aŭ viskoza, nigra aŭ malhele bruna substanco, restaĵo el la distilado de organikaj substancoj. Oni povas paroli pri ligna, terkarba, pina, osta ktp. gudro. Oni uzis gudron por ŝirmi ŝnurojn, ŝipojn ktp.

## Lignogudro 
Ĝi havas du specojn:
* la durligna gudro el kverko, fago kaj la
* rezina gudro el pino (pina gudro).

Oni uzas la krudan lignogudron por hejtado, konservado de ŝnuroj, lignaĵoj kaj por porŝtopado. Oni povas produkti el gudro per frakciigo kreozoton, oleon aŭ peĉon.

La durligna gudro estas produktata per sedimentigo de ligna vinagro aŭ per ties distila restaĵo. La kruda ligna vinagro estas densa, volatila materialo, gajnita per seka distilado de la ligno.

La rezina lignogudro entenas terpentinon, agrabla-odoran terpenmiksaĵon.

La pina gudro - konata ankaŭ kiel stokholma aŭ arĥangelska gudro-, estas produktata en granda kvanto, en arbaroj de Rusio, Svedio kaj Finnlando. Ĝi postrestas per distilado de terpentino, plej ofte per vaporo. Krom la supre menciitaj uzeblecoj, ĝi estas uzata en la medicina industrio por kremaĵoj, balĵamoj kaj kontraŭinfektaĵoj.

La kreozoton uzas la metala industrio en la ŝaŭmflosa proceso.

## Terkarba gudro 
Tiu ĉi likvaĵo estiĝas dum distilado de la terkarbo, tio estas dum senaera proceso, ĉe ardiĝo je 900–.

## Vidu ankaŭ 
* Karbigejo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.geotimes.org/feb05/NN_mummytar.html 
* http://www.prices-candles.co.uk/history/HISTORYdetails.htm 
* http://www.thersites.nl/structures.aspx
* http://www.sns.dk/byer-byg/infoblade-bygbevar/18/191189-18/teksten.htm

Kategorio:Naftoproduktoj
Kategorio:Teknologio
Kategorio:Arkitekturo
Kategorio:Miksaĵoj
Lojto

eta|180px|Lojto, *Lota lota*
eta|180px
eta|180px|
eta|180px|

La (ordinara) **lojto** (*Lota lota*) estas manĝebla rabfiŝo el la ordo de gadoformaj kaj familio de lojtedoj, kiu longas 30-60 (60-80) cm, pezas 1-4 (5-8) kg. Ĝi demetas frajojn en novembro-decembro, en kiu tempo ĝi migras supren en la rivero por trovi sablan lokon. La femalo demetas ĉ. 300-400 mil frajojn en glatajn kavojn aŭ sur akvoplantojn. La fiŝido eloviĝas post 4 semajnoj. Ĝi predas nokte.

La lojto vivas en la tuta norda hemisfero ĝis Nord-Italio kiel suda disvastiĝa limo. Ĝi estas dolĉakva fiŝo, vivanta ĉefe en profundaj, rapidaj riveroj (sed ankaŭ en lagoj kiel Balatono).

Ĝi similas iomete al siluro.

Kategorio:Lojtedoj
Kategorio:Faŭno de Usono
Kategorio:Gadoformaj
Fiŝoleo

eta|Fiŝoleo en kapsuloj
Fiŝoleo estas oleo produktata el fiŝo. Oni uzas ĝin por produktado de multaj artikloj kiel margarino, sunflora oleo, kosmetikaĵo, kolorigaĵo, industriaj kovraĵoj, ŝmiraĵoj, akvorezistaj materialoj, sapo, kandelo. Oni uzas ĝin ankaŭ en la fela tanado, gumoproduktado kaj produktado de necesaj kemiaĵoj por sintetika vakso. Oni produktas ĝin ĉefe el sardelo, haringo kaj sardinio.

Dum la produktado de fiŝa faruno, oni elpremas la oleon kaj akvon el la kuirita fiŝo kaj per centrifugo disigas ilin. Dum la deponado, oni ankoraŭfoje centrifugas la oleon por purigi ĝin.

En la fiŝoleo troviĝas multaj nesaturitaj lipidoj, kiuj malpliigas la kolesterol-nivelon de la sango kaj helpas eviti la algluiĝon de la superfluaj grasoj je la vejna interno.

La oleo el la fiŝa hepato (ekz. moruhepatoleo) estis grava A- kaj D-vitamin-fonto. Hodiaŭ oni produktas ilin pli malmultekoste industrie.

## Vidu ankaŭ 
* cetoleo
* moruhepatoleo

Kategorio:Fiŝoj
Kategorio:Oleoj
Reiderland

Dosiero:Loudspeaker.svg**Reiderland** ()

(loĝantoj je la 1-a de januaro 2006: 7.000, fonto: CBS) estas antaŭa municipo en norda Nederlando, provinco Groningen, en la samnoma regiono Reiderland. La municipo havas areon de 156,72 km² (de kiu 58,16 km² akvo). En Reiderland situas la plej orienta loko de Nederlando (apud la vilaĝo Bad Nieuweschans, laŭlonge la A7).
Reiderland ekestis en 1990 pro komunuma redivido de tri municipoj: Beerta, Finsterwolde kaj Bad Nieuweschans kiuj estas kunigitaj.
Je la 1-a de januaro 2010 la municipo kunfandiĝis kun Winschoten kaj Scheemda, la nova nomo estas Oldambt.

## Loĝlokoj 
La municipo Reiderland havas dudek oficialaj loĝlokoj. La ĉefa estas Beerta.

Nombro da loĝantoj po loĝloko je la 1-a de januaro 2004:

|}
Fonto: CBS

Aliaj oficialaj loĝlokoj:

## Politiko 
En Orienta Groningen la komunismo havas ekde la fino de la 19-a jarcento gravan influon. Tio ankoraŭ nun montriĝas en Reiderland, kie la NCPN (*Nova Komunista partio Nederlando*) hodiaŭ estas la plej granda partio en la komunuma konsilantaro kun kvin konsilantoj kaj unu skabeno.

## Publika transporto 
Bad Nieuweschans havas stacion je la fervojlinio de Groningen al la germana Leer. Krom tio la municipo estas servata de la buslinioj 17 (Winschoten-Beerta-Finsterwolde-Oostwold-Midwolda-Scheemda) kaj 18 (Finsterwolde-Ganzedijk-Drieborg-Bad Nieuweschans).

## Eksteraj ligiloj 
* Komunuma retejo 

Kategorio:Eksaj municipoj de Groningo
Looe

eta
Looe estas urbo en Anglio, konteo Cornwall, distrikto Caradon kun ĉ. 5000 loĝantoj. La rivero Looe duonigas la urbon, la orienta urboparto estas sabla, la okcidenta plej ofte roka.

En la urbo troviĝas ruina kapelo konstruita de keltoj kaj ruinoj de benediktana klostro. La fonda dokukmento de Looe venas el 1587. West Looe aperis kiel Porpighan en dokumentoj de 1325 kaj 1374.

La havenon uzas motorboatoj kaj ekskursaj ŝipoj, ankaŭ la ŝarkoĉasado altiras multajn turistojn. Ĉe la haveno funkcias fiŝ-prilaboraj uzinoj.

Kategorio:Anglio