Arkta ekosistemo

300px|eta|Sunsubiro en la Arkto.
**Arktaj ekosistemoj** estas la ekosistemoj de la Arkto, tio estas la regiono norde de la Arkta Cirklo (66°33’). Iliaj plej gravaj karakteroj estas malfacilaj abiotaj medifaktoroj: ekstrema malvarmo, malmultaj precipitaĵoj, mallonga vegeta sezono (50–90 tagojn) kaj manko de sunlumo dum la vintro. La teraj biomoj de la Arkto estas tajgo kaj tundro, kiuj troviĝas ankaŭ en la plej altaj lokoj ekster la arkto. La Arkta Oceano estas ekologie unika pro tio, ke ĝi estas plejparte kovrita de glacio kaj disbarita de la aliaj oceanoj. Facile malstabiligeblaj ekosistemoj ekzistas tra la tuta Arktoj kaj estas draste ŝanĝataj de tutmonda varmiĝo.

Multaj indiĝenaj homaj kulturoj ekzistis aŭ ekzistas en la Arkto. Aktiva ekologia esplorado okazas de la frua 20-a jarcento, kiam Vilhjalmur Stefansson gvidis la unuan grandan Kanadan Arktan Ekspedicion.

## Abiota medio
eta|Arkta lago en Norvegujo
Gravaj faktoroj en la arkta medio estas flosglacio en la Arkta Oceano kaj ĉiamfrosta grundo en teraj ekosistemoj.

Flosglacio estas glaciiĝinta marakvo portata de marfluoj. Ĝi havigas gravan habitaton kaj ripozejon al bestoj, precipe dum la vintro. Ĝi estas malpli sala ol la maro ĉar salo estas ekskludata de la kristala strukturo dum glaciiĝo. Ĝi daŭras tra la jaro, sed estas pli malabunda dum la somero.

Ankaŭ granda parto de la tero estas glacia. Ĉiamfrosta grundo estas grundo glaciiĝinta antaŭ almenaŭ 2 jaroj. Ĝi povas esti kontinua aŭ nekontinua. Nekontinuaj ĉiamfrostejoj troviĝas en ŝirmataj lokoj en regionoj kies jaraveraĝa temperaturo estas nur iomete sub la frosta temperaturo (0&nbsp;°C). En lokoj kie la jaraveraĝa grundosupra temperaturo estas malpli ol -5&nbsp;°C, estiĝas kontinua ĉiamfrostejo. Ĝi ne limiĝas al ŝirmataj lokoj kaj ĝia profundeco gamas de kelkaj centimetroj ĝis pli ol 300 m. La supra aŭ aktiva tavolo senglaciiĝas dum la somero kaj estas gravega por plantoj.

## Biomoj
Grave influas ekosistemojn sekeco kaj varmeco. Arktaj latitudoj kaj altejoj eksterarktaj havas sekajn kaj malvarmajn kondiĉojn, kiuj favoras tundron kaj tajgon. Akvo ĝenerale estas glaciiĝinta kaj vaporado estas tre malrapida. Tundroj situas pli norde kaj tajgoj pli sude. Sude de la tajgoj, ekster la Arkto, troviĝas falfoliaj moderklimataj ekosistemoj. Specia diverseco, nutrosubstanca disponebleco, precipitaĵa multeco, kaj averaĝa varmeco pliiĝas de nordo al sudo.

### Tundro
[eta|[Tundro dum aŭtuno en Svalbardo.]]
Tundro troviĝas en latitudo de 55° ĝis 80° N en Norda Ameriko, Eŭrazio, kaj Gronlando. Ĝi troviĝas ankaŭ en altejoj de moderaj kaj tropikaj regionoj. La averaĝa temperaturo estas -34&nbsp;°C; somere ĝi estas malpli ol 10&nbsp;°C. Averaĝa precipitado gamas de 10 ĝis 50&nbsp;cm kaj la ĉiamfrosta grundo estas de 400 ĝis 600 m dika. La tundra plantaro havas malgrandajn, plej ofte falajn foliojn, estas malalta (de 74&nbsp;mm ĝis <5 m), kaj havas altan proporcion de radikoj al tigoj. Ĝi konsistas ĉefe el plurjaraj herboj, nanaj arbustoj, likenoj, kaj muskoj.

### Tajgo
Kompare al tundro, tajgo havas pli longan kaj varman vegetan periodon, kaj estigas pli grandajn specidiversecon kaj biomason, pli altan krontegmenton, kaj pli densan plantaron. Tajgaj kondiĉoj regas tra la nordo de Norda Ameriko kaj Eŭrazio. Tajgoj malproksimaj de la maro kreskas super ĉiamfrosta grundo pro la malvarmego de la vintro, sed granda parto de la tajgoj havas dissituajn aŭ neniajn ĉiamfrostejojn. La ankoraŭ mallongan (3- aŭ 4-monatan) vegetan periodon aktivigas pli granda kvanto da precipitaĵo (inter 30 kaj 85&nbsp;cm jare) ol ĉe tundro. En tajgoj dominas arbaroj kun malferma krontegmento konsistantaj el daŭrafoliaj koniferoj, precipe piceoj, abioj, pinoj, kaj larikoj, kun kelkaj maldensporaj florarboj. Ankaŭ arbustoj, herboj, filikoj, muskoj, kaj likenoj gravas. Renovigo de arbogrupoj pro arbokronaj fajroj estas tre grava en tajgoj; en kelkaj lokoj, tiaj fajroj okazas eĉ po fojo en 50-100 jaroj.

### Arkta Oceano
[eta|[Flosglacio sur la Arkta Oceano. Malproksime vidiĝas blanka urso.]]
Pro la ekstremeco de la sezonoj en la Arkta Oceano, kun po 2–6 monatoj da noktomeza suno kaj polusa nokto, la primara produktado de fotosintezantoj kiel glaciaj algoj kaj fitoplanktono limiĝas al la printempo kaj somero (marto/aprilo ĝis septembro). Inter la gravaj konsumantoj de aŭtotrofoj en la meza Arkta Oceano kaj la ĉirkaŭaj bretaj maroj estas zooplanktono, precipe kopepodoj kaj kriloj, kaj apudglaciaj faŭnanoj (ekz. Amfipodoj).

### Historio
La plej norda homa speco ĝis antaŭ proksimume 40 mil jaroj estis la neandertala. Tiam ilian teritorion okupis modernaj homoj. La historio de la disvastiĝo de homoj al la nordo estas malbone konata. Oni trovis indikojn ke homoj ĉasis grandajn arktajn mamulojn sur nordeŭropaj stepoj frue en la periodo Würm-Weichsel de la Glacia Epoko, sed estas malklare ĉu tiuj estis migrantoj aŭ permanentaj loĝantoj.

La aŭrinjakeca tradicio (ilfara stilo de la malfrua Ŝtonepoko) de modernaj homoj karaktere uzis teknologion de klingoj kaj kernoj. Laŭ la arkeologo C.V. Haynes, arktaj kavernaj artaĵoj, kies temoj inkludis ĉasadon kaj religion, ekis dum la aŭrinjakeca tempo kaj klimaksas dum la fina plejstoceno. Idoj de la Kulturo Clovis ekloĝis en norda Kanado kaj komencis la Nordan Arkaikan kaj Maran Arkaikan tradiciojn fine de la lasta glacia periodo. La Plano-kulturo, evoluinta antaŭ proksimume 8000 a.K., kaj aliaj postvenantoj de la Arkaikaj kulturoj, komencis uzi lancoĵetilojn, kio verŝajne pligrandigis ilian loĝantaron kaj plidiversigis iliajn manĝokutimojn. Malgrandaj silikaj faraĵoj de antaŭ 5 mil jaroj apartenas al kulturo nomata Arkta Malgrandlaborila Tradicio. La modernaj arktaj inuitoj estas kredeble la biologiaj kaj kulturaj idoj de la AMLT-uloj. Jam antaŭ 1000 p.K., arktanoj evoluigis aliajn teknikojn cele al pli alta vivnivelo, ekzemple bruligo de arbaroj por kurigi ĉasotajn cervojn.

Malfrue en la 18-a kaj frue en la 19-a jarcento, eŭropaj komercistaroj de la Nordokcidenta Kompanio kaj Hudson-Golfa Kompanio enirantaj nordan Kanadon pliintensigis la rolon de arktaj indiĝenoj en komerco. Pliiĝadis la enkomunuma aĉetado kaj vendado de eŭropaj produktoj, interalie potoj, feraĵoj, pafiloj, tabako, kaj alkoholo. La plia facilo de ĉasado per kuglaj pafiloj kompare al tradiciaj metodoj rezultigis ekstermon de bestoj, en ekzemplo de la tiel nomita (de la usona homekologo Garrett Hardin) tragedio de la komunaĵoj.

## Historio de arkta ekologio
### Frua historio
Fine de la 18-a jarcento kaj komence de la 19-a, la angla sciencisto William Scoresby esploris la Arkton kaj verkis raportojn pri ĝia meteologio, zoologio, kaj terfiziko. Ĉirkaū la sama tempo la Arkto fariĝis grava esplorcelo de imperia scienco. Kvankam ankoraŭ ne estis starigitaj permanentaj observejoj, vojaĝantaj sciencistoj komencis kolekti datumojn pri magnetismo en la Arkto komence de la 19-a jarcento. En junio 1831, Sir James Ross kaj grupo de Eskimoj esploris la Duoninsulon Booth Peninsula por precize determini la lokon de la norda magnetpoluso. En la eŭropa arkto plejparte kolektis la datumojn skandinavaj ŝtatoj pro la kolonioj frue organizitaj de vikingoj en Islando kaj Gronlando. Sciencaj ekspedicioj arkten plioftiĝis ĉirkaŭ la mezo de la 19-a jarcento. La franco La Recherche ekspediciis de 1838 ĝis 1840 al la norda Atlantiko kun skipo de francaj, danaj, norvegaj, kaj svedaj sciencistoj. Inter 1856 kaj 1914, svedoj faris proksimume dudek kvin ekspediciojn al la arkta insulo Spicbergo de Norvegujo. Dum la svedoj pliigis sian influon en Spicbergo, ili uzadis ĝin ankaŭ ekonomicele per minado kaj proprigo de resursoj. Samepoke en Spicbergo pliaktiviĝis Usono, Rusujo, Britujo, Aŭstrujo, Svisujo, Norvegujo, kaj Germanujo.

### Moderna historio
eta|Aviada foto de fendita flosglacio
En 1946 la Arkta Esplorlaboratorio estis starigita en Point Barrow, Alasko, per kontrakto de la Oficejo pri Mararmea Esplorado, por esplori fizikajn kaj biologiajn fenomenojn unikajn de la Arkto. En 1948, D-ro Laurence Irving estis nomumita Scienca Direktoro de la Arkta Esplorlaboratorio kaj estrigita super la kunordigo de diversaj projektoj. Oni faris novajn surlokajn observojn kaj ligis ilin al jam akceptitaj scioj. Oni elpruvis la gravon de historiaj ekzemplesploroj per teknikoj kiel grundaj specimenoj, pejzaĝaj mezuroj kaj fotoj, kaj salmaj etikedoj. La kompareblo de antaŭaj kaj nunaj datumoj permesis, ke oni komprenu la kaŭzojn kaj efikojn de ekologiaj ŝanĝoj. Geografoj de la Universitato McGill samepoke evoluigis novajn metodojn studi arktan geografion. Kiam la gravo de laboratoria esplorado estis eksuperanta surlokajn observojn, geografoj de McGill enkondukis aviadon en sciencon, per kio eblis reporti observojn por enlaboratoria analizo. Aviado permesis reformon de la studado de la Arkto kaj de arktanoj. Facilaj kaj rapidaj aviadaj vojaĝoj ebligis integron de norda kun suda komunuma scienco kaj pligrandigis la skalon je kiu oni studis ekologion. Oni povis foti kaj observi grandegan spacon samtempe kaj aserti objektivecon pri la rezultoj. Fotoj havis fakan valoron similan al tiu de laboratoriaj datumoj, sed ankaŭ estis kompreneblaj kaj ĝueblaj por ordinaruloj.

[eta|[Boacoj, grandaj herbovoraj mamuloj kiujn ĉasistoj ofte mortigas en la Arkto]]
Dum la Malvarma Milito, la kanada ŝtato komencis plifirmigi sian regadon en la norda parto de la lando, inkluzive la arktan, kie ĝis tiam Usono estis plej aktiva surloke. La ŝtato postulis ke aliaj landoj ne uzu ĝian teritorion por militaj iniciatoj sen kanada permeso. Ĝi ankaŭ helpis nemilitajn iniciatojn, interalie utiligon de resursoj, konservon de naturo, kaj la socian kaj ekonomian evoluigon de indiĝenoj. La jardekoj de 1960 kaj 1970 malpliigis intereson protekti la Arkton, ĉar oni rigardis ĝin kiel ne sufiĉe biodiversan. Tio permesis ke nekonservrilataj esploroj fariĝu pli vastaj. En junio 1960, la Malvarmeja Esplora kaj Inĝeniera Laboratorio konstruiĝis, estrata de Generalo Duncan Hallock kaj la Usona Armea Inĝenieraro. Ĝi estis unuigo de du antaŭirintaj organizoj, la Arkta Konstruada kaj Frostefika Laboratorio kaj la Esplora Starigitaĵo pri Neĝo, Glacio, kaj Ĉiamfrostejoj. La celo de la nova laboratorio estis pliigi la grandon kaj sciencan reputacion de tiuj organizoj, solvi teknikajn problemojn pri malvarmejoj, kaj esplori iliajn bazajn mediajn ecojn. La studadon kaj mastrumadon de la Arkto ekdominis konsultaj firmaoj dungitaj kaj kontrolataj de la ŝtato.

### Arktaj indiĝenoj kaj esplorado
Dum scienca esplorado en la polusa regiono de Norda Ameriko plioftiĝis, plimultiĝis ankaŭ konfliktoj inter sciencistoj kaj indiĝenoj. Indiĝenoj aŭdigis zorgojn pri tio, ke scienca esplorado rezultigus malbonajn ŝanĝojn en la arkta pejzaĝo kaj ekonomio. Ekde la jardeko de 1960 ili fariĝis pli aktivaj en politiko kaj provis agnoskigi siajn rajtojn rilate terposedon kaj politikan sinregon. La kanada registaro agnoskis ke sciencistoj devas konsulti indiĝenajn komunumojn antaŭ ol fari esploron. En 1977 la Asocio de Kanadaj Universitatoj por Nordaj Studoj fondiĝis en Churchill, Manitobo, cele al plibonigi sciencan agadon en la regiono. Ĝi publikigis dokumenton titolitan *Etikaj Principoj por la Okazigado de Esploroj en la Nordo (1982)*. Oni publikigis la dokumenton en la angla, la franca, kaj la inuita por ke diversaj grupoj bone komprenu ĝin. Indiĝenaj komunumoj de la amerika arkto daŭre agas en la fiksado de etikaj normoj por arkta esplorado. Rilatoj inter scienco kaj socio en la arkto daŭre adaptiĝas laŭ la evoluado de politiko.

## Konservado
Homkaŭzata klimata ŝanĝiĝo estas aparte evidenta en la Arkto. Temperaturoj altiĝas, glaĉeroj fandiĝas, la daŭro de flosglacia kovro mallongiĝas, kaj veteraj strukturoj aliiĝas.

### Fizikaj ŝanĝoj
Kvar aspektoj de la varmiĝo de la Arkto povas havi aparte zorgigajn efikojn.

Unue, la oceana transportbendo estas serio de submaraj fluoj movataj de malegaloj en la saleco kaj varmeco de mara akvo. Fanditaj glaciaj platoj verŝus grandegan kvanton da sensala akvo en la Nordan Atlantikon, ŝanĝante la densecon kaj eble aliigante la fluojn. Se la transportbendo malrapidiĝos aŭ haltos, la klimatoj de norda Eŭropo kaj Norda Ameriko suferos gravan ŝanĝon.

Due, la malapero de glaĉeroj kaj flosglacio malebligas la vivostilon de ampleksa gamo de specioj. Blankaj ursoj, ekzemple, vivas sur la flosglacio dum granda parto de la jaro kaj trovas sian manĝaĵon en la ĉirkaŭa maro. Lastaj modeloj antaŭdiras, ke somera flosglacio plejparte malaperos en maksimume 40 jaroj.

Tria zorgaĵo estas la fandiĝo de ĉiamfrosta grundo. Damaĝo al la ĉiamfrosto estas okaziganta gravajn subenfalojn de la grundosupro. La grundo senmetafore forlikviĝas. Tio minacas plurcentjarajn urbetojn kaj loĝteritoriojn kaj la tiel nomata sindromo de ebriaj arboj. Negativaj efikoj okazas ankaŭ ĉe grundakvo kaj riverfluoj. Kvankam varmiĝo eble plirapidigos enigadon de  ĉe fotosintezaj organismoj, oni timas ke fanditaj ĉiamfrostejoj eligos grandan kvanton da karbono nun tenata en ili. Pli alta temperaturo ankaŭ plirapidigas dismetadon de grundo, kaj se tio fariĝos pli alta ol neta primara produktado, atmosfera karbondioksido plimultiĝos. Malfontoj en grundakvo malaperas dum la ĉiamfrosto fandiĝas kaj la grundakva supro pliprofundiĝas en la Arkto.

Fine, la impakton de ellasoj de karbono povas pligravigi alta nivelo de senarbarigo en la tajgoj de Eŭrazio kaj Kanado. Tiu biomo nuntempe servas kiel granda karbona malfonto, formetante multe da karbondioksido. Tamen, pli ol duono de la originalaj tajgoj estas aŭ estis minacata per hakado, ĉefe por vendo.

### Biodiverseco
Klimata ŝanĝiĝo rekte kaj malrekte influis multajn speciojn en arktaj ekosistemoj kaj permesis enkondukon de eksteraj specioj. Ĝi rezultigas plimultiĝon de la neindiĝenaj specioj (NIS) enkondukataj en la Arkton. Inter 1960 kaj 2015 oni malkovris 0-4 NIS en jaro. Sed iuj lokoj, kiel la Islanda Breto, havis ĝis ĉirkaŭ 14 NIS en jaro. Tiuj habitataj ŝanĝoj, kune kun eksterarktaj, minacas diversajn speciojn, interalie birdojn kiuj uzas la Orient-Azian Migrejon. Pro leviĝanta marnivelo kaj plirapidiĝanta marborda konstruado, marbordaj kaj tajdaj habitatoj malaperas, minacante speciojn kiuj bezonas ilin.

Arktaj maraj ekisistemoj havas gravan kaj diversan stokon de specioj. Ili utiligas glaciajn bretojn, glaciajn kovrojn, malvarmajn fluetojn, varmajn elfluojn, kaj aliajn favorajn kondiĉojn por vivi. Surtera habitata detruo kaj pliiĝo de rivera fluo, de pluvo, kaj de fando de ĉiamfrostejoj kaj glaĉeroj rekte damaĝas arktajn marajn ekosistemojn.

Diversaj protektaj strategioj estas uzataj en diversaj lokoj de la Arkto kontraŭ minacoj al biodiverseco. Longedaŭra observado bezoniĝas por kompreni kiel lokaj politikoj helpas aŭ malhelpas la ekosistemon. Unu strategio estas pliefikigo de aktivoj kiuj venigas NIS en la Arkton, ekzemple transportado. Kontraŭkreskaj teknologioj plipopulariĝis en la lastaj jaroj. Ili postulas aplikon de specialaj ŝmiraĵoj sur la hulo de ŝipo. La ŝmiraĵoj enhavas diversajn venenojn, ekzemple plumbon kaj kupron, kiuj malhelpas la surhuliĝon de NIS ĉe veturiloj transportantaj varojn Arkten. Tio malpliigas la transkondukon de NIS en la Arkton, sed riskas la enporton de venenoj.

Protektaj strategioj kontraŭ perdo de biodiverseco ne estas universaligeblaj ĉar la specioj ekzistantaj, la fizikaj kaj kemiaj kondiĉoj, kaj la interagado inter ili en ĉiu aparta regiono influas al la efikoj de klimata ŝanĝiĝo. La perda tendenco mem ja estas evidenta kaj vasta tra la Arkto.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ
*Malpliiĝo de la arkta glacitavolo

## Eksteraj ligiloj
*"Arkta Oceano eble ne plu estos glacikovrita somere en venontaj jardekoj"

Kategorio:Naturo de Arkto
Kategorio:Tundro
Kategorio:Tajgoj
Kategorio:Arkta Oceano
Kategorio:Mediologio