Ornella Vanoni

**Ornella VANONI** (naskiĝis la  en Milano). Ŝi estas itala kantistino. 

Konsiderita unu el la plej grandaj kantistinoj de itala pop-muziko, ŝi fakte havas unu el la plej longaj artistaj karieroj en Italio: aktiva ekde 1956, ŝi publikigis 61 verkojn (albumoj, EP-oj kaj kolektoj) kaj estas unu el la italaj kantistoj kun la plej granda nombro da vendoj, kun pli ol 55 milionoj da diskoj.  

Provizita per tre persona kaj altnivela kanto-stilo, kiu donas al ŝi tre rekoneblan voĉan son-tembron, Ornella Vanoni havas larĝan kaj multfacetan repertuaron, kiu ampleksas de fruaj kantoj de la *friponaro* ĝis aŭtora popo, ĝis bossa nova (rimarkinda estas la kreaĵo kune kun Toquinho kaj Vinícius de Moraes de la albumo *La desiro, la frenezo, la malprudento, la gajeco* en 1976) kaj al ĵazo,  kunlaborante kun kelkaj el la plej famaj ĵazistoj: George Benson, Michael Brecker, Randy Brecker, Ron Carter, Eliane Elias, Gil Evans, Steve Gadd, Herbie Hancock, Chris Hunter, Lee Konitz kaj Herbie Mann.

Dum ŝia sesdekjara kariero, multaj el la plej gravaj aŭtoroj, ne nur italaj, skribis por ŝi kaj ŝi kunlaboris kun multaj artistoj, inkluzive de Gino Paoli, Dario Fo, New Trolls, Paolo Conte, Fabrizio De André, Ivano Fossati, Lucio Dalla, Sergio Bardotti, Mogol, Giorgio Calabrese, Franco Califano, Bruno Lauzi, Grazia Di Michele, Renato Zero kaj Riccardo Cocciante.

Ŝi partoprenis okfoje je la Festivalo de Sanremo, atingante la duan lokon en 1968 (kun *Casa bianca* ) kaj la kvaran lokon tri fojojn, en 1967 (kun *La musica è finita*), en 1970 (kun *Eternità*) kaj en 1999 (kun *Alberi*): en ĉi tiu lasta fojo, Ornella Vanoni estis la unua artisto en la historio de la Festivalo kiu ricevis la *Premion Città di Sanremo*. Ŝi ankaŭ estas la nura virino kaj la unua artisto kiu gajnis du Tenco-Premiojn (nur Francesco Guccini post ŝi estis premiita dufoje), kaj la nura itala kantistino kiu akiris tiun rekonon kiel kantverkistino. Ŝi ankaŭ gajnis Targa Tenco, kiu alportas la tutsumon de premioj aljuĝitaj al ŝi fare de la Club Tenco al tri. En 2022 al ŝi estis donita la *Premion Tenco Speciale,* kreita specife por ŝi. Ŝi gajnis la Premion Lunezia dufoje kaj al ŝi estis aljuĝitaj aliajn gravajn premiojn kaj honorojn.

## Biografio 
### La komencoj 
Filino de farmacia industriisto, Nino, kaj de Mariuccia, post studado ĉe la Ursulaninoj, ŝi frekventis diversajn lernejojn en Svislando, Francio kaj Anglio kun la deziro iĝi estetikisto.

Reveninte al Milano ŝi enskribiĝis en la Akademio de Drama Arto de Piccolo Teatro de Giorgio Strehler en 1953; ŝi baldaŭ iĝis lia plej ŝatata lernanto, kaj lia kunulino. En 1956 ŝi faris sian aktoran debuton en *Ses roloj en Serĉo de Aŭtoro* de Pirandello.

Lia kantdebuto estis la 13-a de aprilo 1957, ĉe la teatro Piccolo, kun *I Giacobini* de Federico Zardi, verko en kiu ŝi eniris dum scenŝanĝoj kantante kelkajn baladojn de la Franca Revolucio (''Les ​​rois s'en voint* kaj *La Seine est rouge*), interpretitajn per nekutima kaj agaciĝema sinteno. Tiel naskiĝis la ideo de "intelektula", engaĝita, altnivela kantisto, kiu tuj vekis ian intereson, tiom ke la sekvan jaron Giorgio Strehler decidis tajlori veran repertuaron por ŝi.

#### La kantoj de la "friponaro" 
Kune kun aŭtoroj kiel Fausto Amodei, Fiorenzo Carpi, Dario Fo kaj Gino Negri, Strehler inspiriĝis el kelkaj antikvaj dialektaj baladoj rakontantaj krimrakontojn por daŭrigi la redaktadon de novaj tekstoj fokusitaj sur la temo de la submondo, prezentante policanojn, krimulojn, malliberulojn, ministojn, kaj tiel inventante la difinon de *"friponaraj kantoj"*. Por instigi la scivolemon de la publiko, oni konvinkis ilin, ke temas pri aŭtentaj popolkantoj prenitaj el malnovaj manuskriptoj, kaj tial ŝia unua teatra turneo estis organizita por ŝi, finante per prezentado en Spoleto, ĉe la Festivalo  en 1959.

Ŝia unua registrado por la historia etikedo Ricordi datiĝas de oktobro 1958, danke al la eldonisto Mariano Rapetti, ŝi malfermis sian propran pop-muzikan sekcion per la publikigo de sia unua LP, titolita *Le canzoni della malavita*. La disko inkluzivis sur la antaŭa flanko ŝiajn versiojn de *Saint Lazare* de Aristide Bruant kaj de *Jenny delle Spelonche*, prenitaj el *La Tripenca Opero* de Bertolt Brecht; sur la malantaŭa flanko aperas la antaŭe neeldonitaj *Sentii come la vosa la sirena* kaj *Canto di carcerati calabresi*, ankaŭ eldonita kiel 45-giri (unuopaĵo), la unua el ŝia diskografio*.*

En decembro 1959 dua LP estis publikigita kun la titolo *Le canzoni della malavita vol.* *2*, enhavante la multe pli faman *Hanno ammazzato il Mario*, *La zolfara*, *Ma mi* kaj *Le mantellate*, kiuj ankaŭ estis eldonitaj kiel unuopaĵo en la sama tempo. La aparte emfazaj interpretoj de Vanoni, karakterizitaj per sufiĉe nekutima sed sensivaj voĉa sonkoloro kaj gestoj, tre intrigas la publikon, kiu komence ŝajnas konfuzi la aranĝojn de la prezentitaj kantoj kun la vera origino de la kantisto. Ĝenerale, la kantoj estis sufiĉe sukcesaj, malgraŭ iuj kritikoj pri la snobeco de supera klaso kaj la interveno de radio- kaj televid-cenzuristoj, kiuj malŝatis la enhavon de kelkaj el la kantotekstoj. Por Ornella Vanoni, tamen, la kantoj de la friponaro komencis fariĝi kliŝo, al kiu ŝi ne volis esti limigita.

Post la fino de ŝia rilato kun Strehler (kies vivstilon ŝi poste deklaris, ke ŝi ne ŝatis, konsiderante ĝin netaŭga por knabino en siaj fruaj dudekaj jaroj), ŝi ankaŭ distancigis sin de la medio de Piccolo Teatro, serĉante novan artan vojon.

«*Strehler estis kunulo, amiko, patro, instruisto. Eble tro multaj aferoj samtempe, kaj aferoj kiuj okazis tro rapide. Tia rilato forprenas vian gajecon. Mi sentis min kiel infano en mantelo kiu estis tro granda. Kaj tiam eble Giorgio amis min pli ol mi amis lin.*»

### La Sesdekaj: Paoli, Tenco, kaj Amkantoj 
En 1960, ĉe diskeldonejo Ricordi, Ornella renkontis Gino Paoli, kun kiu ŝi komencis intensan amrilaton, kaj ankaŭ florantan artan kunlaboron, kiu permesis al ŝi eksperimenti kun repertuaro eble pli taŭga por ŝi. Paoli verkis ŝian unuan amkanton, titolitan *Me in tutto il mondo*, kaj poste, impresita de ŝiaj grandaj manoj, dediĉis al ŝi veran muzikan portreton: la faman *Senza fine* .

Sed la 6-an de junio 1960 ŝi edziniĝis al la konata teatra reĝisoro kaj iama kantisto Lucio Ardenzi:
« *Tiu geedzeco estis eraro. Mi ankoraŭ amis Gino-n kaj li konsilis min kontraŭ ĝi ĝis la fino, eĉ minacante veni al la ceremonio por kanti *Senza fine*. (...) La geedzeco ne daŭris kaj kiam Cristiano naskiĝis en 1962, Ardenzi kaj mi jam estis disigitaj* ». «*Mi ankoraŭ estis enamiĝinta al Paoli. En la geedziĝtago mi ne estus devinta alveni, mi estus devinta diri la veron, ĝi estintus pli honesta*.»

En 1961 ŝi registris *Cercami*: ĉi tiu kanto, kiun Ornella registris larmoplene, dediĉante ĝin al Paoli, estis ŝia unua komerce sukcesa 45-rpm disko (45-rpm = unuopa kanzono, en vinila disko kun rapideco de po 45 rotacioj dum minuto), kun pli ol 100 000 ekzempleroj venditaj. Ĝi poste aperis en la muzika filmo "Canzoni in... bikini" (1963), kaj en epizodo de *Scala Reale* en kiu ĝi estis la venka kanto. 1961 estis ankaŭ la jaro en kiu Ricordi publikigis ŝian unuan albumon, samnoman, kiu kunigis ses kantojn de la friponaro sur unu flanko kaj ses amkantojn sur la dua. Dume, ŝi daŭrigis sian teatran karieron en *L'idiota* de Marcel Achard, prezentado pro kiu la  premiis ŝin kiel "revelacion" de la teatro kaj kiu ankaŭ gajnis al ŝi la Premio San Genesio kiel plej bona aktorino de la jaro. La sukceso daŭris kun "*La sposa del bersagliere*" de Edoardo Anton, kiu havigis al ŝi ŝian duan Premion San Genesio kiel plej bona aktorino en 1963. La spektaklojn ambaŭ produktis ŝia edzo, Lucio Ardenzi:

En 1963 ŝi anstataŭigis Lea Massari en la rolo de Rosetta en *Rugantino*, la fama muzika komedio de Garinei & Giovannini, kiu portis Vanoni-n al la Broadveja scenejo en februaro 1964. Uzante la aranĝojn kaj muzikan reĝisadon de Iller Pattacini, ŝi daŭre surdiskigis kantojn de Gino Paoli (*Ancora se*, *Che cosa c'è* ), de Luigi Tenco (*Tu non hai capito niente*), venkante en la Napola Festivalo de 1964 per prezentado de la fama *Tu sì 'na cosa grande* kune kun Modugno, ankaŭ atingante la duan lokon per la sola prezentado de *Ammore mio*. Dume, *Senza fine* fariĝis internacia sukceso, fariĝante parto de la muziko de la filmo *The Flight of the Phoenix* de Robert Aldrich.

Sekvis serio da partoprenoj ĉe la Festivalo de Sanremo: en 1965 kun *Abbracciami forte*,  kun kiu ŝi atingis la duan lokon, en 1966 kun *Io ti darò di più* (kiu fariĝis ŝia plej rimarkinda komerca sukceso de la sesdekaj jaroj, kvankam ŝi tute ne ŝatis la kanton) en dueto kun Orietta Berti, atingante la 6-an lokon, en 1967 kun *La musica è finita* de Nisa, Franco Califano kaj Umberto Bindi, atingante la 4-an lokon, en 1968 kun *Casa bianca* verkita de Don Backy, ŝi atingis la 2-an lokon en dueto kun Marisa Sannia. Ŝi poste prezentis kvin epizodojn de la televida varieteo *Studio Uno* kaj laboris kiel aktorino en kelkaj filmoj. Ornella ŝanĝis sian bildon kaj gestojn, fariĝante eĉ pli sensivema kaj eleganta. Ŝia voĉo ankaŭ forlasis sian agreseman registron kaj fariĝis pli konvinka, precipe je la malaltaj notoj.

Dume, ŝi ankaŭ ŝanĝis muzikeldonejon, moviĝante de Ricordi al Ariston, publikigante kelkajn sukcesajn 45-turnaj diskojn kiel ekzemple *Tristezza* (1967, la unua kanto en ŝia brazila repertuaro, kiun ŝi ĉiam amis reeldoni) kaj sian version de *Un'ora sola ti vorrei* (ankaŭ el 1967). En 1969, estis la vico de *Una ragione di più*, unu el la plej sukcesaj kantoj de la kantistino, kiu vidis ŝin verki kantotekston por la unua fojo, en kunlaboro kun Franco Califano, dum la muziko estis de Mino Reitano. Dum ĉi tiu periodo, Ornella ankaŭ registris du albumojn titolitajn *Ai miei amici cantautori* kaj *Io sì - Ai miei amici cantautori n.2*, prezentante kantojn de la kantist-kantverkistoj, kiuj plej influis ŝian muzikan karieron.

### La Sepdekaj: Sukceso, Brazilo, la New Trolls, la seksalloga flanko, kaj la bonŝanca renkonto kun Bardotti 
[maldekstra|eta|Vanoni kun [Gigi Proietti en 1975]]

### La 1980-aj jaroj: Vanoni kiel kantaŭtoro, gravaj kunlaboroj, kaj ĵazo 
### Naŭdekaj 
### 2000-aj jaroj 
eta|Ornella Vanoni en 2007

#### 2008-2009: 50 jaroj da kariero kaj la sukceso de *Più di me, Più di te* 
### 2010-aj jaroj 
#### La Reveno al Sanremo: *Lerni Ami Sin* kaj la Antologia Albumo 
### 2020-aj jaroj 
#### Lia sesdekjara kariero kun la albumo *Unica* kaj la filmo *Senza fine* 
## Privata vivo 
## Diskografio 
### Albumoj eldonitaj 
* 1961 - *Ornella Vanoni*
* 1963 - *La Kantoj de Ornella Vanoni*
* 1965 - *Varmo*
* 1966 - *Ornella*
* 1967 - *Ornella Vanoni*
* 1968 - *Al miaj amikoj kantaŭtoroj*
* 1969 - *Mi jes - Al Miaj Kantaŭtoraj Amikoj N-ro 2*
* 1970 - Renkontiĝo kun Ornella Vanoni
* 1972 - *Ludo Sen Aĝoj*
* 1973 - *Ornella Vanoni kaj Aliaj Rakontoj*
* 1973 - *Detaloj*
* 1974 - *Tiuj tagoj kun vi*
* 1974 - *Je iu momento...*
* 1974 - *La deziro sonĝi*
* 1975 - *Mia Viro Mia Infano*
* 1976 - *Deziro, frenezo, senkonscieco, ĝojo*
* 1976 - *Miaj Amoj*
* 1976 - *Pli*
* 1977 - *Mi interne*
* 1977 - *Mi ekstere*
* 1978 - *Vanoni*
* 1980 - *Virina Recepto*
* 1981 - *Du mil tricent unu vortoj*
* 1983 - *Viroj*
* 1986 - *Ornella kaj...*
* 1987 - *O*
* 1989 - *Ĉirkaŭ Mia Mondo*
* 1990 - *Kiom da Rakontoj*
* 1992 - *Novstelulo*
* 1995 - *Ŝehrazad*
* 1997 - *Argilo*
* 2001 - *Sandviĉo, biero, kaj poste...*
* 2001 - *Kaj poste...* *via kisinda buŝo*
* 2002 - *Malpermesitaj Sonĝoj - Ornella kaj la kantoj de Bacharach*
* 2003 - *Ni, la virinoj ni*
* 2004 - *Ĉu vi memoras?* *Ne, mi ne memoras.*
* 2007 - *Belega Knabino*
* 2008 - *Pli ol mi*
* 2009 - *Pli ol vi*
* 2013 - *Meticci (Mi Haltas Ĉi Tie)*
* 2021 - *Unika*
* 2023 - *Revolucia Trankvilo Koncerte 2023*

## Turneoj 
* 1958/1959 - *Kantoj de la friponaro*
* 1970/1971 - *..* *Ho! amo, amo, kiom da aferoj amo nin igas fari..*
* 1977/1978 - *Mi Interne / Mi Ekstere Turneo*
* 1981/1982 - Turneo 2301 vortoj
* 1984/1985 - Kune
* 1987/1988 - *" O"*  turneo
* 1992/1993 - *Novstelula* Turneo
* 1996 - *Ŝehrazad* turneo
* 1997/1998 - Argilturneo
* 2000 - *Ornella Vanoni kaj la Delta V*
* 2002 - Turneo Kaj poste via buŝo por kisi
* 2004/2006 - VanoniPaoli turneo
* 2007/2008 - Turneo de Belega Knabino
* 2008 - *Ornella Koncerte 2008*
* 2008/2009 - *Pli de Mi Turneo*
* 2011 - *Kontakto 2011*
* 2014/2015 - *Iom da ŝminko, iom da kalkano*
* 2015/2016 - *Libera Animo*
* 2017/2018 - Mia historio Turneo
* 2022/2023 - Virinoj kaj Muziko
* 2024 – *Sen Fino*

## Filmografio 
### Kino 
* *Romulo kaj Remo*, reĝisorita de Sergio Corbucci (1961)
* *Kun Fajro kaj Fero*, reĝisorita de Fernando Cerchio (1962)
* *Kantoj en bikinoj*, reĝisorita de Giuseppe Vari (1963)
* *Danĝeraj Amoj*, reĝisorita de Carlo Lizzani (1964)
* *La Knaboj de Hully Gully*, reĝisorita de Marcello Giannini (1964)
* *Pugnopleno da Kantoj*, reĝisorita de José Luis Merino (1966)
* *Kabaredo*, reĝisorita de Ugo Rosselli (1969)
* *Vesperaj Vojaĝantoj*, reĝisorita de Ugo Tognazzi (1979)
* *La Ĉielo Sub la Polvo*, reĝisorita de Sergio Mascheroni (2008)
* *Kia bela surprizo*, reĝisorita de Alessandro Genovesi (2015)
* *7 Virinoj kaj Mistero*, reĝisorita de Alessandro Genovesi (2021)

### Televido 
* *La Muelejo ĉe la Pado*, reĝisorita de Sandro Bolchi - televida dramo (1971)
* *La Cigna Kompanio*, reĝisorita de Ivan Cotroneo - televidserio (2021) - memapero

### Filmoj kaj dokumentarioj pri Ornella Vanoni 
* *Ornella Vanoni.* *Ricetta di donna*, reĝisorita fare de Alexandra della Porta Rodiani (2013)
* *Sen Fino*, reĝisorita de Elisa Fuksas (2021)

## Teatro 
* *Ses roluloj serĉantaj aŭtoron* de Luigi Pirandello (1956)
* *La jakobenoj de* Federico Zardi (1956/1957)
* *La Idioto* de Marcel Achard (1961)
* *Rugantino* de Pietro Garinei kaj Sandro Giovannini (1963)
* *Miaj Amoj* de Iaia Fiastri (1975)
* *Amkomedio*, kune kun Giorgio Albertazzi (1985)
* *Ino kaj Fajro - Voĉoj el la Mito* de Roberto Mussap, reĝisorita de Giancarlo Cauteruccio (2007)

## Televido 
### Televida prozo 
* *Giosafatte Talarico* de Ghigo De Chiara, direktita fare de Gilberto Tofano, elsendita la 28an de majo 1961.
* *Don Giovanni*, de Dino Buzzati, reĝisorita de Gilberto Tofano, elsendita la 4-an de junio 1961
* *Adiaŭ Junularo!* de Sandro Camasio kaj Nino Oxilia, elsendita la 20-an kaj 27-an de aprilo 1968, reĝisorita de Antonello Falqui.

### Varieteo 
* *Vintra ĝardeno* (Nacia Programo, 1961)
* *Ĉi-vespere Tango* (Nacia Programo, 1964)
* *Ornella Vanoni Show* (Dua Kanalo, 1964)
* *Sen Fino* (Nacia Programo, 1965)
* *Spektaklo en Milano* (Nacia Programo, 1965)
* *Studio One* (Nacia Programo, 1966)
* *Ornella Uno* (Nacia Programo, 1967)
* *Adiaŭ, Junularo!* (Nacia Programo, 1968)
* *Sen Reto* ( Nacia Programo, 1968, 1970, 1972)
* *Mi provos* (Nacia Programo, 1970)
* *Vespero de Honoro* (Nacia Programo, 1971)
* *La rendevuo* (Nacia Programo, 1973)
* *Faktoj kaj Faktaĉoj* (Nacia Programo, 1975)
* *Portreto de Ornella* (Rete 2, 1977)
* *Du Kiel Ni* (Reto 1, 1979)
* *La Fabela Fred* (Reto 2, 1980)
* *Ornella Vanoni Specialaĵo* (Reto 1, 1980)
* *Foto-Fino* (Reto 1, 1981)
* *Sinjorino Magio* (Reto 2, 1982)
* *Koncerto ĉe RSI* (1982)
* *Risatissima* ( Kanalo 5, 1984) *Regula gasto*
* *Ornella &...* (Rai 1, 1986)
* *Ornella Vanoni en koncerto* (Rai 1, 1988; TMC, 1991)
* *CantaNapoli kaj ne nur* (Rai 2, 1993)
* *Ornella - Eĉ pli ol mi* (Rai 1, 2008)
* *Stela Akademio* (Rai 2, 2011) *Juĝisto*
* *Nun aŭ Neniam* (Rai 1, 2019) *Trejnisto*
* *Amici Celebrities* (Kanalo 5, 2019) *Juĝisto*
* *Kia estas la vetero* ( NOVE, ekde 2024) *Revenanta gasto*
* *Ornella Vanoni - Senza fine* ( RTL 102.5 TV )  elsendo la 27an de aprilo 2024

## Radio 
* *Piccolo teatro*, kabaredo kun Ornella Vanoni, Franca Valeri, Alberto Bonucci, Anna Maria Ferrero kaj Vittorio Caprioli, reĝisorita de Marco Vani elsendo la 31-an de marto 1960
* *Gran varietà*, direktita fare de Federico Sanguigni (kutima gastkantisto en kvar eldonoj, en 1967, 1970, 1973 kaj 1974)
* *Pli Ol Ĉi Tio...*, reĝisorita de Federico Sanguigni (1976)
* *Ornella Vanoni - Senza fine* ( RTL 102.5 )  elsendo la 27an de aprilo 2024

## Partopreno en kantaj eventoj 
### Festivalo de Sanremo 
#### Kiel interpretisto 
## Premioj 
**1960**

* Oskaro de Du Mondoj

**1962**

* Premio San Genesio por Plej Bona Aktorino de la Jaro por *L'idiota* de Marcel Achard

**1963**

* Premio San Genesio por Plej Bona Aktorino de la Jaro por *La amatino de la Bersagliere'' de Edoardo Anton

**1964**

* Gajninto de la Napola Filmfestivalo kun Tu sì 'na cosa grande

**1967**

* Sanremo Festival Lady Festival - Premio de Eleganteco

**1970**

* Ora Gondolo ĉe la Internacia Festivalo de Malpeza Muziko kun L'appuntamento

**1975**

* Festivalo de Ora Rozo kun Faktoj kaj Faktoj

**1981**

* Tenco-Premio kiel kultura funkciigisto
* Tenco-Premio por Plej Bona Kantaŭtoro kun la albumo Duemilatrecentouno parole

**1984**

* Tenco-Premio por Plej Bona Prezentisto kun la albumo Uomini

**1999**

* Premio por Vivatingo de la Festivalo de Sanremo

**2005**

* ''Riccio d'Argento* por Plej Bona Teatra Koncerto kun *"Ĉu Vi Memoras?* *Ne, Mi Ne Memoras"*

**2006**

* Internacia Grandpremio de Distro *Telegatto Plateno*

**2008**

* Premio Lunezia *Pop d'autore* kun la albumo Una bellissima ragazza
* *Premio Milano Donna - La virinoj, kiuj faris Milanon granda*
* *Speciala Premio por Vivatingo* de Marisa Bellisario

**2009**

* Ventaj Muzikaj Premioj kun la albumo Più di me

**2010**

* Premio Lunezia por Vivatingo
* Ventaj Muzikaj Premioj por Vivatingo

**2012**

* Faraglioni Premio

**2015**

* Premio Elsa Morante por Vivatingo

**2018**

* Sanremo Festivalo: premio *Sergio Endrigo* por sia kanto Imparare ad amarsi
* Ora Baglioni Premio
* Premio por Mediteranea Arto kaj Kreivo

**2021**

* Premio por Vivatingo de Power Hitstory
* Premio Soundtrack Stars

**2023**

* Premio Diversity media awards

## Notoj 
## Bibliografio 
* Antonio Sciotti, *Enciklopedio de la Napola Kantofestivalo 1952-1981*, red. Luca Torre, 2011.
* AA. VV., Vortaro de Itala Kanto, redaktita de Gino Castaldo, Armando Curcio Editore, 1990, sub la enskribo "Vanoni Ornella" de Enzo Giannelli, pp.&nbsp;1686–1689.
* Luca Cerchiari, *Mina, Una Voce Universale*, Mondadori (2020); sub la titolo *Vanoni, Ornella'' ISBN 978-8804724599 .

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Italaj televidaktoroj
Kategorio:Grand-oficiroj de la Ordeno de Merito de la Itala Respubliko
Kategorio:Artikoloj kun klarigendaj elementoj
Kategorio:Ĵazaj kantistoj
Kategorio:Bosanovaj muzikistoj
Kategorio:Popkantistoj