Martino Martini (jezuito)

**Martino MARTINI** (simpligita ĉina: 卫匡国, tradicia ĉina: 衛匡國, pinjine: ***Wèi Kuāngguó*** estas lia ĉina nomo; naskita la 20-an de septembro 1614 en Trento, mortinta la 6-an de junio 1661 en Hangzhou) estis aŭstria (siatempme en Graflando Tirolo, nuntempe parte en Italio) jezuito kaj misiisto, historiisto, geografo kaj kartografo en Ĉinio ĉe la fino de la dinastio Ming kaj la komenco de la dinastio Qing. Pere de li, la okcidenta scio pri Ĉinio signife disetendiĝis, ĉefe per liaj verkoj *Novus atlas sinensis* (17 mapoj kun teksto publikigitaj de la nederlanda kartografo Joan Blaeu en 1655) kaj *Sinensis historia decas prima* (1658 kaj pli ofte). 

Martini estis unu el multaj jezuitaj misiistoj de la 16-a kaj 17-a jarcentoj, kiuj iris al Ĉinio por konverti la ĉinojn al kristanismo kaj por studi la ĉinan kulturon kaj historion. Li laboris ĉefe en la Ĉina Imperio. Li estis la unua kompilanto de la ĉina gramatiko (okcidentstile) en Eŭropo, la unua historiisto kaj de Antikva Ĉinio kaj de la Dinastio Qing, kaj la unua eŭropa geografiisto kapabla uzi la kartografian tradicion de la ĉina administra burokratio, atentante la barokan guston riĉigante siajn mapojn. 

Martinio Martini, kune kun Nicolas Trigault kaj Ferdinand Verbiest, estis pioniroj de la interkultura komunikado kaj havis grandan influon al la tiama intelekta mondo en Ĉinio. 

## En Ĉinio 
Li por la unua fojo vojaĝis al Ĉinio en la jaro 1640 kaj atingis Makaon en 1642, kie li lernis la ĉinan lingvon. En 1643 li translokiĝis al la interno kaj ekloĝis en Hangzhou, Ĝeĝjango, de kie li ofte vojaĝis por kolekti kiel eble plej multe da sciencaj informoj. Li ĉefe kolektis geografiajn datumojn, vizitis plurajn provincojn, same kiel Pekinon kaj la Grandan Ĉinan Muron kaj servis en diversaj roloj kiel misiisto, akademiano, verkisto kaj provinca administranto.

## Vojaĝo al Eŭropo 
En 1651, Martini revenis al Romo kiel delegito de la ĉina misio. Li vojaĝis tra Filipinoj kaj poste sur nederlanda komerca ŝipo al Bergen, Norvegio,  kie li alvenis la 31-an de aŭgusto 1653. De tie, li iris al Romo tra Amsterdamo, Antverpeno, Vieno kaj Munkeno. Survoje, li renkontiĝis kun diversaj presistoj por doni al ili historian kaj kartografian materialon por presi. Ĉi tiuj presaĵoj famigis lin.

En 1657, li velis de Lisbono al la Orientaj Hindioj kun 24 aliaj jezuitoj, interalie Ferdinand Verbiest, kaj alvenis en Makao en 1643, kie li pasigis iom da tempo studante la ĉinan lingvon. En 1659, li transiris la limon kaj ekloĝis en Hangzhou, la ĉefurbo de la provinco Ĝeĝjango, kie li komencis sian misian laboron. 

## Reveno al Ĉinio 
En 1658, post tre peniga vojaĝo, Martini fine revenis al Ĉinio kaj tuj rekomencis sian pastran kaj misian laboron en la regiono de Hangzhou, kie li mendis la konstruadon de trianava preĝejo, la Katedralo de la Senmakula Koncipiĝo, kiu estis konsiderata unu el la plej belaj en la lando (1659–1661). La preĝejo ĵus estis kompletigita kiam li mortis pro ĥolero.

## Verkaro 
Lia plej fama verko, "*Novus Atlas Sinensis*" (1655), estis publikigita ne nur en la latina lingvo, sed ankaŭ en la hispana, franca, nederlanda kaj germana lingvoj. La atlaso enhavis 17 grandajn mapojn de la regiono kaj 16 pliajn mapojn montrantajn individuajn provincojn de Ĉinio, same kiel Sud-orientan Azion kaj Japanion. Martini estis la unua, kiu montris Koreion ne kiel insulon, sed kiel duoninsulon, kaj la unua, kiu ĝuste poziciigis Japanion kiel la plej proksiman najbaron de Koreio kaj Ĉinio.

### Elstaraj verkoj 
* 1652-1653, *Grammatica Linguae Sinensis*, publikigita en 1696. La unua gramatiko de la mandarena ĉina lingvo kompilita laŭ okcidentaj metodoj.
* 1654, *De Bello Tartarico Historia* . La unua okcidenta kroniko pri la falo de la Dinastio Ming kaj la manĉura invado kiu iniciatis la Dinastion Qing, publikigita en Antverpeno, kun 28 eldonoj kaj 8 lingvoj, inter 1654 kaj 1666.
* 1654, *Brevis Relatio de Numero et Qualitate Christianorum apud Sinas* . Unua kolekto de la katolika ĉeesto en Ĉinio.
* 1655, *Novus Atlas Sinensis (*Martinia Atlaso *)*, konsiderata la plej grava verko de Martini, kiu inkluzivas 17 mapojn kaj 171 paĝojn da teksto.
* 1658, *Sinicae Historiae Decas Prima* . Unua okcidenta verko pri la antikva historio de Ĉinio, kie Martini specifis sinsekvon de datoj por la ĉina historio komencante de la mitologia imperiestro Fuxi (2952 a.K.), datumoj kiuj permesis pli bonan komprenon de biblia kronologio.
* 1661, ''Trattato sull'amicizia* (*Qiuyou pian*) Antologio de okcidentaj verkistoj skribitaj en mandareno.
## Heredaĵo 
[maldekstra|eta|Tombo de Martini en  [Hangĝoŭo|Hangzhou]]
Scienca intereso pri la verkoj de Martini kreskis laŭlonge de la tempo. Li nun estas konsiderata la patro de la ĉina geografio. Ĉe internacia konferenco en Trento, Ma Yong, membro de la Ĉina Akademio de Sociaj Sciencoj, diris: "*Martini estis la unua, kiu studis la historion kaj geografion de Ĉinio kun strikta scienca objektiveco; la amplekso de lia scio pri la ĉina kulturo, la precizeco de liaj observaĵoj, la profundo de lia kompreno pri ĉio ĉina estas modelaj por ĉiuj modernaj ĉinologoj*."  Ferdinand von Richthofen nomas Martini "*la ĉefa geografiisto de la ĉina misio, neniam superita kaj malofte egalita dum la 18-a jarcento; ne estis alia misiisto, antaŭe aŭ poste, kiu tiel bone uzis sian tempon por kolekti informojn pri la lando.''" (Ĉinio, I, 674 kaj sekvaj.)

## Vidu ankaŭ 
* Jezuita misio en Ĉinio
* Nicolas Trigault
* Ferdinand Verbiest
* Hangzhou
## Referencoj 
Kategorio:Mortintoj en 1661
Kategorio:Naskiĝintoj en 1614
Kategorio:Kristanaj misiistoj
Kategorio:Italaj kartografoj
Kategorio:Italaj jezuitoj