Latama papago

**Latama papago**, *Lathama papago*, *rapida papago* aŭ *waylitja* (*Lathamus discolor*) estas papago indiĝena de Sudorienta Aŭstralio. La specio reproduktiĝas en Tasmanio somere kaj migras norden ĝis sudorienta kontinenta Aŭstralio el Griffith ĝis Warialda en Novsudkimrio kaj okcidenten ĝis Adelajdo vintre. Ĝi estas nomada migranto, kaj ĝi ekloĝas en areo nur kiam estas manĝaĵo havebla. Tiu Rapida Papago estis elektita kiel Birdo de la Jaro 2023 en la dujara balotenketo de *The Guardian Australia* kaj *BirdLife Australia*.

La specio estas draste endanĝerigita, kaj la akra predado fare de enkondukitaj sukerpetaŭroj (*Petaurus breviceps*) sur reproduktiĝantaj inoj kaj nestoj en iuj lokoj montris neatenditan sed eble gravan novan minacon. Genetika pruvo por la efektiva populacigrandeco sugestas, ke la minimuma ebla populacigrandeco nun estas ĉirkaŭ 300-500 individuaj rapidaj papagoj. Ĉi tio subtenas la rezultojn de pli fruaj studoj, kiuj uzas demografiajn informojn pri rapidaj papagoj por antaŭdiri, ke la specio povus esti formortinta antaŭ 2031.

Vivejo por la draste endanĝerigita rapida papago estas "konscie detruita" per arbohakado pro registaraj malsukcesoj administri la supervivadon de la specio.

## Taksonomio
La kuracisto kaj botanikisto John White priskribis la rapidan papagon en 1790 kiel ruĝsultra papagete (*Psittacus discolor*). Ĝi estis metita en la genron *Lathamus* fare de René Primevère Lesson en 1830.

Malgraŭ ilia supraĵa simileco al lorienoj laŭ aspekto kaj konduto, la rapida papago apartenas al la tribo *Platycercini*, kio igas ilin pli proksime parencaj al rozeloj ol al lorienoj. Simile al lorienoj, ili posedas brospintajn langojn, kvankam la "haregoj" aŭ papiloj estas pli mallongaj kaj pli lokaj. Ilia proksima simileco al pli malproksime parencaj genroj estas ekzemplo de konverĝa evoluo.

Genetika studo de 2011, uzanta nuklean kaj mitokondrian DNA, trovis, ke la rapida papago estis frua branĉo de stirpo, kiu originis la genrojn *Prosopeia*, *Eunymphicus* kaj *Cyanoramphus*, kiuj diverĝis antaŭ ĉirkaŭ 14 milionoj da jaroj.

"Swift parrot" (rapida papago) estis akceptita kiel la oficiala ordinara nomo fare de la Internacia Ornitologia Unuiĝo (IOC).

## Aspekto
]]
La rapida papago estas ĉirkaŭ 25 centimetrojn longa kaj havas longajn pintajn flugilojn kaj longajn pintecajn vostoplumojn. Ĝi estas plejparte verda kun blueta krono kaj ruĝo sur la vizaĝo super kaj sub la beko. La plenkreska ino estas iomete pli senbrila, kaj la juna havas malhelbrunajn irisojn kaj pal-oranĝan bekon. La frunto ĝis la gorĝo estas karmezina kaj estas ankaŭ karmezina makulo ĉe la supro, rando de la flugilo. Ili estas bruemaj, ĉiam aktivaj kaj okulfrapaj, kaj estas tre rapidaj per rekta flugmaniero.

## Reproduktado
La specio reproduktiĝas en Tasmanio de septembro ĝis februaro. Ĝi nestas en arbaj kavaĵoj, sed estas tre elektema pri la specoj de kavaĵoj, kiujn ĝi uzas kiel nestojn. Ĝi preferas kavaĵojn kun malgrandaj enirejoj, profundaj ĉambroj kaj larĝaj plankoj. Arbaj kavaĵoj kun ĉi tiuj trajtoj estas maloftaj kaj konsistigas nur 5% de la disponeblaj kavaĵoj en tasmaniaj arbaroj. Ĉi tiuj karakterizaĵoj de arbaj kavaĵoj estas gravaj por pasiva defendo de iliaj nestoj kontraŭ indiĝenaj tasmaniaj predantoj. Arbaj kavaĵoj taŭgaj por nestado estas tre vundeblaj al ĝenado. Arbarfajro kaŭzis la kolapson de 62.8% de konataj nestokavaĵoj de rapidaj papagoj (kaj 48.6% de nestarboj). 

Senarbarigo (ĉefe kaŭzita de arbohakado en indiĝenaj arbaroj) estis grava nuntempa kaŭzo de habitatperdo por rapidaj papagoj. En nur unu areo de reprodukta vivejo por rapidaj papagoj, la sudaj arbaroj, 33% de la tuta arbarkovro perdiĝis/ĝeniĝis pro arbohakado inter 1996-2016, kaj 23% de la ebla nesta vivejo por rapidaj papagoj estis dehakita dum la sama periodo.

## Distribuado
Genetika pruvaro montris, ke la rapida papago estas ununura, genetike miksita kaj nomada populacio, kiu moviĝas tra la pejzaĝo ĉiujare. Ĉar ili estas nomadaj, rapidaj papagoj povas troviĝi tra tre granda ebla areo, sed setlado ĉe difinita loko dependas de la loka havebleco de manĝaĵo. Tamen, en la tasmania reprodukteja areo, rapidaj papagoj bezonas kaj manĝaĵon kaj taŭgajn nestejojn proksime por nesti ĉe difinita loko. La rapida papago migras ĉiujare trans la Bass-Markolo inter Tasmanio kaj la kontinenta Aŭstralio. Ili alvenas en Tasmanion dum septembro kaj revenas al sudorienta Aŭstralio dum marto kaj aprilo.

## Referencoj 
*
* *The Atlas of Australian Birds*, Blakers, Davies & Reilly, (1984) 
* *Photographic Field Guide to Birds of Australia*, Jim Flegg, (2002) 
*John Gould's *The Birds of Australia* :
** Kompleta teksto disponebla ĉe National Library of Australia en elektronika formato ĉe http://nla.gov.au/nla.aus-f4773
* 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio