Teodoro Ŝaljapin

**Teodoro Ivanoviĉ ŜALJAPIN** () naskiĝis la 13-an de februaro 1873 en Kazano, mortis la 12-an de aprilo 1938 en Parizo. Li estis eminenta rusa kantisto (basulo).
eta|Teodoro Ŝaljapin - foto 1908
Asteroido 2562 Chaliapin en sia honoro estis nomita.

## Biografio
Liaj gepatroj *Ivano Jakovleviĉ Ŝaljapin* kaj *Eŭdokia Miĥajlovna* (n. *Prozorova*) venis Kazanon el malsamaj vilaĝoj de Vjatka gubernio serĉinte laboron. Poste la patro laboris kiel skribisto kaj lia salajro estis nesufiĉa por la familio. Tial juna Teodoro jam dekjara adolesko komencis labori kiel asistanto de ŝuisto kaj felisto.
eta|maldekstra|Teodoro (maldekstre) kune kun frato kaj patro - 1898
Ĝis tiam li tri jarojn lernis en propedeŭtika lernejo, kie li gajnis la laŭdan ateston.
La juna knabo kantis en la klerika ĥoro kaj liajn belan voĉon kaj denaskan talenton rimarkis ĝia regento. Li instruis al Teodoro abocon de muzika scio kaj notaj signoj.

Komenco de lia artista kariero okazis en 1889, kiam deksesjara Teodoro eklaboris en drama trupo de impresario *Serebrjakov* kiel statisto. La 29-an de marto 1890 okazis lia debuto en opero *“Eŭgeno Onegin”*, en kiu Ŝaljapin kantis solon.

Septembre de 1890 Teodoro translokiĝis al urbo Ufa, kie li laboris en kelkaj entreprenoj kiel kantisto. La migranta trupo, kiun gvidis impresario *Dergaĉ*, invitis Teodoron gastroli tra la lando. Kune kun ĝi Ŝaljapin venis kartvelan urbon Tifliso (nun Tbiliso). Tie lian unikan voĉon “poluris” senpage sperta kantisto *Usatov*, danke al kiu Teodoro jam povis kanti ĉiujn basajn partiojn.

En 1893 la kantisto nelonge laboris en Moskvo kaj ekde 1894 li kantis en kelkaj entreprenoj de Sankt Peterburgo. Sekvontjare lin invitis labori tiea prestiĝa *Mariinskij-Teatro*, kie li kantis du ĉefajn partiojn en spektakloj *«Faust»* (Mefistofelo) kaj *«Ruslano kaj Ludmila»* (Ruslano).
eta|maldekstra|Teodoro kaj lia unua edzino Pola Tornagi
En 1895 li edziĝis al fama itala baletistino *Pola Tornagi*. La geedzoj havis kvar gefilojn: *Boriso*, *Teodoro*, *Tatiana* kaj *Lidia*.
eta|90 px|kun filo Boriso
eta|moskva loĝejo de Ŝaljapin en 1910-1922
En 1896 li konatiĝis kun fama rusa entreprenisto kaj mecenato Savo Mamontov, kiu proponis al li laboron en sia privata opero. Ŝaljapin konsentis kaj kantis en bieno Abramcevo, en Moskvo kaj aliloke dum kvar jaroj. Tiam li konatiĝis kun multaj eminentaj reprezentantoj de la rusa kulturo, kiuj laboris, verkis, pentris en Abramcevo. Danke al Mamontov financa stato de Ŝaljapin sufiĉe pliboniĝis. Lia populareco en Rusio videble elkreskis.

Ekde 1899 Teodoro Ŝaljapin komencis labori en Bolŝoj-teatro de Moskvo, kie lia kantado permanente furoris.

Lia talento estis diversa. Ŝaljapin ankaŭ reĝisoris en teatroj, ŝatis pentri kaj skulpti.
Apartan amon de publiko donis al la kantisto liaj kanzonoj en la rusa stilo, en kiuj ofte temis pri malfacila vivo de la popolo. Ekz. *“Dubinuŝka”* (klabo) eĉ iĝis neformala himno de multaj politikaj demonstracioj okazintaj dum la rusia revolucio en 1905. Poste li laboris en kelkaj entreprenoj de Moskvo kaj Petrogrado.

En 1915 okazis debuto de Ŝaljapin en kinematografo. Li ĉefrolis en filmo *«Caro Ivano la Terura»*.

Post Oktobra revolucio Teodoro Ŝaljapin gvidis *Mariinskij-Teatron* en Petrogrado kaj pro sia fruktodona laboro ricevis honoran rangon – *Popola artisto de Sovetio*.
En 1921 post repudio Ŝaljapin edziĝis al *Maria Eluchen*, kiu naskis tri filinojn: *Marina*, *Marta* kaj *Daisia*.

En 1922 la kantisto gastrolis en Eŭropo kaj tie li decidis ne reveni la patrujon, en kiu estis ĉieaj malsato kaj ĥaoso. Kune kun li tie restis lia dua edzino kaj sep liaj gefiloj.
En 1927 pro tio, ke Ŝaljapin en Francio subvenciis infanaron de rusaj enmigrintoj kaj kvazaŭ tielmaniere apogis kontraŭrevoluciistojn, la sovetia registaro deprenis liajn rangon de *Popola artisto de Sovetio* kaj rusian civitanecon (ĉi-decido estis nuligita en 1991).

Somere de 1932 Ŝaljapin ĉefrolis en filmo *«Don-Kiĥot»*, kiun reĝisoris aŭstro Georg Wilhelm Pabst. Muzikon por ĝi komponis franco *Ĵako Iber* (Jacques François Antoine Ibert). Oni filmis apud franca ĉemara banloko Nice.

Trifoje Francio dekoraciis la elstaran rusan basulon per ordeno de Honora Legio (en 1908, en 1916 kaj en 1933).

Dum lastaj jaroj de sia vivo Ŝaljapin verkis libron *«Masko kaj animo»*, kiun ĝis nun oni tre ŝatas legi.
eta|kanzono *Okuloj nigraj* En repertuaro de la kantisto estis ĉ.70 operaj partioj, 400 kanzonoj kaj romancoj. Dum 1920 - 1930 li faris ĉ.300 gramofonajn diskojn.

Printempe de 1937 kuracistoj diagnozis al li leŭkozon. La 12-an de aprilo 1938 Teodoro Ŝaljapin' mortis en Parizo. Lin oni sepultis en pariza tombejo *Cimetière des Batignolles*.

La 29-an de oktobro 1984 en Novodeviĉje tombejo en Moskvo okazis ceremonio de resepulto de Teodoro Ŝaljapin.

En moskva palaceto, en kiu li loĝis ekde 1910 nun funkcias la muzeo (*Novinskij* blv. 25). En iuj alilandaj fontoj lian rusan nomon oni tradukas kiel Fedor Chaliapin.

## Bildoj

File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1898.jpg| Ŝaljapin en 1898
File:1897 Serow F.I. Schaljapin als Iwan der Schreckliche anagoria.jpg|V.A. Serov: Feodor Chaliapin as Ivan the Terrible, 1897
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1912.jpg| Saljapin skulptas sin mem - 1912
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1913.jpg| Ŝaljapin faras gramofonan diskon - 1913
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1914 and Repin I..jpg| Ŝaljapin en studio de Ilja Repin - 1915
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1898 as Salieri.jpg| Ŝaljapin ludas Salieri - 1898
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1901 with Gorkiy.jpg|Ŝaljapin kaj Maksim Gorkij - 1901
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1916 as “Mefistofele”.jpg| Ŝaljapin ludas Mefistofelon - 1916
File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1916 with Rachmaninoff.jpg|Ŝaljapin kaj Sergej Rachmaninoff - 1916
|monumento omaĝe al Ŝaljapin en Moskvo
File:Chaliapin bust.jpg|busto de Ŝaljapin sur muro de lia moskva loĝejo
|monumento omaĝe al Ŝaljapin en Ufao (Baŝkirio)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hrono.info/biograf/shalyapin.html Biografio, bildoj kaj fotoj 
* http://www.tonnel.ru/?l=gzl&uid=349&op=bio Biografio 
* http://www.youtube.com/watch?v=dADSo142g9E&feature=related Aŭskulti liajn kanzonojn
* http://www.abcgallery.com/bio/chaliapin.html Biografio, bildoj kaj fotoj 
* http://www.shalyapin-museum.org/  domo-muzeo en Moskvo 

Kategorio:Rusiaj aktoroj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Rusiaj operkantistoj
Kategorio:Usonaj operkantistoj
Kategorio:Komandoroj de la Honora Legio
Kategorio:Naskiĝintoj en Tatarstano
Kategorio:Mortintoj en Francio