Solanum betaceum

**Solanum betaceum**, **arbotomato** aŭ **tamarilo**, sinonimo: *Cyphomandra betacea*) estas plantspecio el la familio de Solanacoj. Konata estas tamarilo pro la malgranda ovoforma ruĝa aŭ flava frukto.

## Priskribo 
### Trunko,branĉoj kaj folioj 
eta|maldekstre|tamarilo en botanika ĝardeno
Tamariloj estas malgrandaj, 2 ĝis 7 m altaj, ĉiamcerdaj arboj, kies trunkoj estas dense kovrataj de triĥomoj. La trunko disbranĉiĝas simpodie post 3 – 3 nodoj. La paperecaj folioj staras ĉe 3 ĝis 25&nbsp;cm longaj tigoj. La folioj havas grandecon de 7 ĝis 40 × 6 ĝis 35&nbsp;cm. La folioj estas ovoformaj, je la bazo korformaj ĝis orelformaj. La folifino estas pinta, la rando estas glata. La folioj havas maldensan harkovraĵon. La haroj estas pli densaj ĉe la nervaturo kaj ĉe la folitigo. La radikoj ne kreskas profunden (malprofundradikulo).

### Floraroj kaj floroj 
eta|floraro de tamarilo
La floraroj estas 2,5 ĝis 15&nbsp;cm longaj kaj konsistas el 10 ĝis 50 duseksaj floroj. la akseloj estas kovrataj de haroj. La florartigo havas longecon de 1,5 ĝis 9&nbsp;cm. La floraro estas 2 ĝis 8&nbsp;cm longa kaj la flortigoj havas dum la florado longecon de 10 ĝis 20&nbsp;mm, kaj fariĝas ĝis fruktmatureco inter 15 kaj 50&nbsp;mm longa.

La kvinnombraj floroj unue estas elipsoidaj ĝis ovoformaj burĝonoj. En la floro la sepaloj havas radiuson de 3 ĝis 5&nbsp;mm. La petaloj estas rozeaj-blankaj, preskaŭ ledaj ĝis karnaj kaj havas diametron de 2 ĝis 2,5&nbsp;cm. La krontubo estas  ĝis 3&nbsp;mm longa.

La tekoj de la palflavaj anteroj estas  ĝis 6 × 2 ĝis 2,5&nbsp;mm longaj kaj lancetaj. La ovario estas cilindroforma kaj 5 ĝis 6 × 0,5 ĝis 1&nbsp;mm granda kaj superas la stamenoj je 1 ĝis 2,5&nbsp;mm.
La floroj malfermiĝas ĉirkaŭ tagmezo kaj vespere ili fermiĝas. Tiuj malfermiĝo kaj fermiĝo ripetiĝas dum 2 ĝis 3 tagoj, ĝis la floro fermiĝas lastfoje. Fekundigitaj floroj finas la ciklo pli frue ol la nefekundigitaj.

### Fruktoj 
eta|tranĉita tamarilo
La flavaj ĝis oranĝkoloraj, ruĝaj ĝis violkoloraj fruktoj estas dukameraj beroj. Ili estas 4 ĝis 10 × 3 ĝis 5&nbsp;cm grandaj, elipsoidaj aŭ ovoformaj, havas platan aŭ pintan finon kaj estas malhele striataj kaj ne haraj. Ene de la frukto troviĝas densharaj semoj kun grandeco de 3 ĝis 4 × 3,5 ĝis 4&nbsp;mm.

Tamarilo-arboj atingas la aĝon de 3 ĝis 4 jaroj. La unuaj floroj aperas en la aĝo de ok ĝis dek monatoj.

## Disvastigo 
Dum longa tempo sovaĝaj tamariloj ne estis konataj, nur fine de la 1960aj jaroj botanikistoj malkovris arbojn, kiuj kreskis sovaĝe en la sudo de Bolivio kaj la nordokcidento de Argentino. Kelkaj ekspedicioj, kiuj okazis inter 1998 kaj 2000, opinias, ke verŝajne la trovitaj arboj estas sovaĝaj kaj ne iam kultivitaj kaj nun sovaĝe kreskante. Morfologie ne estas diferenco inter sovaĝaj kaj kultivataj ekzempleroj. Tio signifas, ke la planto ne estas jam longe kultivita. Supozeble la kultivado komencis ekde la apero de Kristoforo Kolumbo en Ameriko.

## Sistematiko 
Laŭ molekulo-biologiaj esploroj la specio estas engrupigita ene de la genro *Solanum* en la kladon „Cyphomandra“. Ĝi entenas krom la iaman genron *Cyphomandra* la *Solanum*-Sekciojn *Pachyphylla*, *Cyphomandropsis* kaj *Glaucophyllum*. Ecoj kiuj estas al ĉiuj specioj de la Cyphomandra-klado komunaj estas la ligna trunko kaj la arbeda aŭ arba habituso kaj ofte pligrandigita aŭ videble elstarantaj anteroj.

## Kultivado kaj Utiligado 
eta|fruktoj de tamerilo
eta|frktoj ĉe arbo
Kvankam la origino de la specio estas suda Bolivio kaj nordokcidenta Argentino,la ĉefa disvastiregiono de la specio hodiaŭ estas nordokcidenta Sudameriko. En Mezameriko, Meksiko kaj Karibio la planto estis enkondukita. Ĉefa komerca regiono, kie la planto estas kultivata estas Novzelando, kie la planto estas bredata kaj interkruigata kun proksime parencaj specioj kiel *Solanum maternum*, *Solanum roseum* kaj *Solanum unilobum*. En 1993 oni uzis en Novzelando  Hektarojn por kultivi tamarilojn. Oni rikoltis 2000 tubojn da fruktoj. 87 % de la novzelandaj eksportoj iris al Usono.

Krome tamariloj estas kultivataj en Hispanio, Portugalio, Francio, Britio, Nederlando, Italio, Kanariaj insuloj, Ganao, Etiopio, Kongo, Ugando, Tanzanio, Zimbabvo, Sudafriko, Hindio, Srilanko, Butano, Sumatro, Javo, Novgvineo, Novkaledonio, Aŭstralio kaj Usono.

Krom kiel freŝa frukto tamarilo povas esti utiligata kune kun viando, kiel panŝmiraĵo, kiel deserto, marmelado kaj en ĉatnioj.

La fruktoj konsistas je 82,7 ĝis 87,8 % el akvo, ĉ. 1,5 % proteinoj, 10,3 % arbonhidratoj kaj 0,06 ĝis 1,28 % graso.

## Botanika Historio 
Antonio José Cavanilles priskribas en 1799 kiel unua tiun specion per la nomo *Solanum betaceum*. Otto Sendtner kreas propran genron kun la nomo *Cyphomandra* en la jaro 1845, kiu fine enhavis  speciojn.

Nur en 1995 la genro estis unuigita de Lynn Bohs kun la genro *Solanum*, kion komence la aliaj botanikistoj ne akceptis. Intertempe la reklasifikado estas per pluraj verkoj pruvita kaj akceptita.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Manĝeblaj sovaĝaj plantoj
Kategorio:Solanaloj