Adakso

La **Adakso**, pli precize **Makulnaza adakso** (*Addax nasomaculatus*), ankaŭ konata kiel la **Blanka antilopo** kaj la **Ŝraŭbkorna antilopo**, estas antilopo de la genro *Addax*, kiu vivas en la dezerto Saharo. Ĝi unue estis priskribita fare de Henri de Blainville en 1816. Kiel indikite sub ĝia alternativa nomo, tiu pala antilopo havas longajn, torditajn kornojn - tipe 55 – 80&nbsp;cm longaj ĉe inoj kaj 70 – 85&nbsp;cm ĉe maskloj. Maskloj altas 105 – 115&nbsp;cm ĉe la ŝultro, kaj inoj 95 – 110&nbsp;cm. Ili estas sekse dimorfaj, la femaloj estas pli malgrandaj ol maskloj. La koloro de la mantelo dependas de la sezono - en la vintro, ĝi estas grizet-bruna kun blankaj postaĵoj kaj gamboj, kaj longa, bruna hararo sur la kapo, kolo, kaj ŝultroj; en la somero, la mantelo iĝas preskaŭ tute blanka aŭ sable-blonda.

La Makulnaza adakso plejparte manĝas herbojn kaj foliojn de ajnaj haveblaj arbedoj, guŝaj herboj kaj arbustoj. Tiuj bestoj estas bone adaptitaj al sia dezertovivejo, kaj ili povas vivi sen akvo dum longa tempo. Makulnaza adakso formas gregojn de kvin ĝis 20 membroj, konsistantaj el kaj maskloj kaj inoj. Ili estas gvidataj fare de la plej maljuna ino. Pro ĝiaj malrapidaj movoj, la antilopo estas facila celo por siaj predantoj: leonoj, homoj, afrikaj ĉashundoj, gepardoj kaj leopardoj. La reprodukta sezono pintas dum vintro kaj frua printempo. La natura vivejo de la Makulnaza adakso estas aridaj regionoj, duondezertoj kaj sablaj kaj ŝtondezertoj.

La Makulnaza adakso estas danĝernivele endanĝerigita specio de antilopo, kiel klasifikite fare de la IUCN. Kvankam ekstreme malofta en ĝia indiĝena vivejo pro nereguligita ĉasado, ĝi estas tre ofta en kaptiteco. La Makulnaza adakso iam estis abunda en Nordafriko, indiĝena al Ĉado, Maŭritanio kaj Niĝerio. Ĝi estas formortinta el Alĝerio, Egiptujo, Libio, Sudano kaj Okcidenta Saharo. Ĝi estis reenkondukita en Maroko kaj Tunizio.

## Taksonomio kaj nomado 
La scienca nomo de la Makulnaza adakso estas *Addax nasomaculatus*. Tiu antilopo unue estis priskribita fare de la franca zoologo kaj anatomo Henri Blainville en 1816. Ĝi estas metita en la monotipan genron *Addax* kaj la familion Bovedoj. Henri Blainville observis tipojn en la bestaro de William Bullock kaj en la Muzeo de la Reĝa Kolegio de Kirurgoj. La angla naturisto Richard Lydekker deklaris ke ilia tipvivejo verŝajne estas Senegambio, kvankam li ne havis ion ajn por apogi la aserton. Finfine, laŭ diskuto en 1898, iĝis pli verŝajne ke britaj ĉasistoj aŭ kolektantoj akiris la Makulnazan adakson el la Saharo en Tunizio.

La genra nomo *Addax* supozeble venas de araba vorto kun la signifo sovaĝa besto kun kurbaj kornoj. La specia nomo *nasomaculatus* venas de la latinaĵoj *nasus* (aŭ la prefikso *naso*) kun la signifo nazo, kaj *macula*, punkto aŭ makulo, kaj la sufikso *- atus* rilatitaj al la punktoj kaj vizaĝaj markoj de la antilopo. Beduenoj uzas alian nomon por la Makulnaza adakso, la araba *bakr* (aŭ *bagr*) *al ŭahsh*, kio laŭlitere signifas 'bovino de la sovaĝejo'. La vorto povas esti uzata por nomi ankaŭ aliajn hufulojn.

## Genetiko 
La Makulnaza adakso havas 27 masklajn kromosomojn kaj 28 inajn kromosomojn. Ĉiuj kromosomoj estas akrocentraj, krom la unua paro de aŭtosomoj, kiu estas submetacentra. La kromosomo X (iksa) estas la plej granda akrocentra, kaj la ipsilona kromosomo mezgranda. La mallongaj kaj longaj brakoj de la paro de submetacentraj aŭtosomoj egalas respektive al la 27-a kaj unua kromosomoj. Studo montris ke la stripadronoj de kromosomoj en Makulnaza adakso estas tre similaj al tiuj en kvar aliaj specioj de la subfamilio Hipotragenoj. Kariotipoj de kapraj kaj bovaj specioj ankaŭ altagrade similas la stripadronojn en Makulnaza adakso.

## Historio kaj fosiliindikoj 
En antikvaj tempoj, la Makulnaza adakso troveblis de Norda Afriko tra Arabio ĝis la Levantenio. Bildoj en tombo, devenanta de la 2500 a.K., montras minimume la partan malsovaĝigon de la makulnaza adakso fare de la antikvaj egiptoj. Tiuj bildoj montras makulnazajn adaksojn kaj iujn aliajn antilopojn ligitajn kun ŝnuroj al palisoj. La nombro da makulnazaj adaksoj kaptitaj fare de persono estis konsiderita indikilo de lia alta socia kaj ekonomia pozicio en la socio.

Adaksaj fosilioj estis trovitaj en kvar lokoj de Egiptujo - 7000 a.K. fosilio de Great Sandsee, 5000-6000 a.K. fosilio de Djara, 4000-7000 a.K. fosilio de Abu Ballas Stufenmland kaj 5000 a.K. fosilio de Gilf Kebir. Krom tiuj, fosilioj ankaŭ estis elfositaj de Meza Ŭadi Hovar (6300 a.K.), kaj plejstocenaj fosilioj de Grotte Neandertaliens, Jebel Irhoud kaj Parc d'Hydra. La kapo kaj korpolongo en ambaŭ seksoj estas 120 – 130&nbsp;cm, kun 25 – 35&nbsp;cm longa vosto. La pezo de maskloj varias de 100 – 125&nbsp;kg, kaj tiu de inoj de 60 – 90&nbsp;kg. La kapo estas markita per brunaj aŭ nigraj pecetoj kiuj formas "X" super la nazo. La bestoj havas hirtajn barbojn kaj protrudajn ruĝajn nazotruojn. Longaj, nigraj haroj algluiĝas inter la kurbaj kaj spiralecaj kornoj, finiĝante en mallonga kolhararo.

La kornoj, kiuj troviĝas ĉe kaj maskloj kaj inoj, havas du ĝis tri tordaĵojn kaj estas tipe 55 – 80&nbsp;cm ĉe inoj kaj 70 – 85&nbsp;cm ĉe maskloj, kvankam la maksime registrita longo estas 109.2&nbsp;cm. Ĉiuj kvar piedoj posedas odorglandojn. Makulnazaj adaksoj ĉiam estis infektitaj de nematodoj el la familioj *Trichostrongyloidea* kaj *Strongyloidea*. En ekzota ranĉo en Teksaso, oni trovis Makulnazan adakson enhavantan la nematodojn *Haemonchus contortus* kaj *Longistrongylus curvispiculum* en sia kaluno,

## Konduto kaj ekologio 
eta|dekstra|Grego de adaksoj en vintra felo, Ramat Gan Safari, Israelo.
Tiuj bestoj estas plejparte noktulaj, precipe en someroj. Dum la tago, ili elfosas en la sablo en ombraj lokoj kaj ripozas en tiuj kavaĵoj, kiuj ankaŭ protektas ilin kontraŭ sabloŝtormoj. Makulnazaj adaksogregoj enhavas kaj masklojn kaj inojn, kaj konsistas el 5 ĝis 20 membroj. Ili ĝenerale restas sur unu loko kaj nur vagas vaste serĉe de manĝaĵo. La Makulnaza adakso havas fortan socian strukturon, verŝajne surbaze de aĝo, kaj gregoj estas gvidataj fare de la plej maljuna ino. dum la femaloj establas siajn proprajn hierarkiojn.

Pro ĝiaj malrapidaj movoj, la Makulnaza adakso estas facila celo por predantoj kiel ekzemple leonoj, homoj, likaonoj, gepardoj kaj leopardoj. Karakaloj, hienoj kaj servaloj atakas idojn. La Makulnaza adakso estas normale ne agresema, kvankam individuoj povas ataki se ili estas ĝenitaj. Pala koloro de la felo reflektas radivarmecon, kaj la longo kaj denseco de la felo helpas en termoregulado. Dum la tago la makulnazaj adaksoj gregiĝas en ombritaj lokoj, kaj en malvarmetaj noktoj ripozas en sablokavaĵoj. Tiuj praktikoj helpas en disigo de korpovarmo kaj ŝparado de akvo, malvarmetigante la korpon tra vaporiĝo.

### Dieto 
eta|Bovido kun sia patrino
La makulnazaj adaksoj vivas en dezerta tereno kie ili manĝas herbojn kaj foliojn de kiuj arbedoj, guŝaj herboj kaj arbustoj estas haveblaj. Iliaj bazmanĝaĵoj estas la herboj *Aristida*, *Artemisia*, *Citrullus* kaj *Acacia*; plurjaruloj kiuj fariĝas verdaj kaj ŝosas ĉe la plej iometa humideco aŭ pluvo. La Makulnaza adakso manĝas nur certajn partojn de la planto kaj ofte mordetas la herbojn *Aristida* bonorde je sama alteco. Kompare, dum nutriĝado per herbo *Panicum*, la pli sekaj eksteraj folioj restas netuŝitaj, dum la adaksoj manĝas la molajn, internajn ŝosojn kaj semojn. Tiuj semoj estas grava parto de la adaksa dieto, ĉefa fonto de proteino.

Gravedecperiodo daŭras 257-270 tagojn (proksimume 9 monatojn). Femaloj povas kuŝi aŭ stari dum la nasko, dum kiu naskiĝas unuopa ido. Postnaska oestro okazas post du aŭ tri tagoj. La bovido pezas 5&nbsp;kg abbr=on ĉe naskiĝo kaj estas demamigita en aĝo de 23-29 semajnoj.

## Vivejo kaj distribuo 
La Makulnaza adakso enloĝas aridajn regionojn, duondezertojn kaj sablajn kaj ŝtonajn dezertojn. Ili ankaŭ enloĝas dezertojn kun tufoherboj (specioj *Stipagrostis*) kaj sukulenta dornovepro (*Cornulaca*). La Makulnaza adakso iam estis abunda en Nordafriko, apartenanta al Ĉado, Maŭritanio kaj Niĝerio. Ĝi estas formortinta en Alĝerio, Egiptujo, Libio, Sudano kaj okcidenta Saharo. Ĝi estis reenkondukita en Maroko kaj Tunizio. Pli ĵuse, la Makulnaza adakso estis trovita de Alĝerio ĝis Sudano, sed ĉefe pro troa ĉasado, ili fariĝis multe pli limigitaj kaj maloftaj. Krome, ilia viando kaj ledo estas tre aprezataj. Aliaj minacoj inkludas konstantajn aridajn periodojn en la dezertoj, habitatodetruo pro pli da homaj setlejoj kaj agrikulturo. Verŝajne pli ol 500 individuoj ekzistas en natura medio hodiaŭ, la plej multaj el la bestoj trovitaj inter la Termito-areo de Niĝerio kaj la regiono Bodélé de okcidenta Ĉado.

Hodiaŭ ekzistas pli ol 600 makulnazaj adaksoj en Eŭropo, Sabrata (Libio), Giza Zoo (Egiptujo), Nordameriko, Japanio kaj Aŭstralio kadre de bestoĝardenaj bredoprogramoj. Ekzistas 1000 pliaj en privataj kolektoj kaj ranĉoj en Usono kaj Proksima Oriento. Makulnaza adakso estas laŭleĝe protektita en Maroko, Tunizio, kaj Alĝerio; ĉasado de ĉiuj gazeloj estas malpermesita en Libio kaj Egiptujo. Kvankam grandegaj rezervoj, kiel ekzemple la Haggar Montoj kaj Tasili en Alĝerio, la Ténéré en Niĝerio, la Bestoprotektejo Ŭadi Rimé-Ŭadi Aĉim en Ĉado, kaj la lastatempe establita Nacia Parko Ŭadi Hovar en Sudano kovras lokojn kie Makulnaza adakso antaŭe troveblis, kelkaj ne konservas makulnazan adakson plu pro resursomanko. La Makulnaza adakso estis reenkondukita en Nacia Parko Bu Hedma (Tunizio) kaj Nacia Parko Souss-Massa (Maroko). La unua reenkonduko en natura medio okazas en Nacia Parko Jebil (Tunizio), Orienta Granda Ergo (Saharo) kaj alia estas planita en Maroko.

## Referencoj 
## Fonto 
Kategorio:Bovedoj
Kategorio:Faŭno de Saharo
Kategorio:Mamuloj de Afriko
Kategorio:Faŭno de Afriko