Primatoj

eta|Papio anubis
**Primatoj** estas ordo de mamuloj. La termino devenas el latina vorto por "unua rango". En taksonomio, primatoj inkludas prosimiulojn kaj simiulojn. Primatoj aperis el prauloj kiuj vivis en arboj de tropikaj arbaroj; multaj primataj karakteroj reprezentas adaptaĵojn al la vivo en tiu defia tri-dimensia medio. La plimulto de primataj specioj restas almenaŭ parte arboloĝantoj.

Kun la escepto de homoj, kiuj loĝas en ĉiu kontinento, la plimulto de primatoj loĝas en tropikaj aŭ subtropikaj regionoj de Ameriko, Afriko kaj Azio. Ili gamas laŭgrandece el Berta muslemuro, kiu pezas nur 30 g, al la Orienta gorilo de malaltaj teroj, kiu pezas ĉirkaŭ 200&nbsp;kg. Baze sur fosilia pruvaro, la plej fruaj konataj veraj primatoj, reprezentataj de la genro *Teilhardina*, datas el antaŭ 55.8 milionoj da jaroj. Frua proksima primata parenco konata el abundaj restoj estas de fina Paleoceno *Plesiadapis*, de antaŭ *ĉirkaŭ* 55–58&nbsp;milionoj da jaroj. Studoj per molekula horloĝo sugestas, ke primata branĉo povas esti eĉ pli antikva, origine en la mezo de la periodo de Kretaceo de antaŭ ĉirkaŭ 85&nbsp;ma. La ĉefa evolucia tendenco de primatoj estis la kreado de la cerbo, kaj pli precize de la novkortekso (parto de la cerba kortekso), kiu rilatas al sensa perceptado, generado de movordonoj, spaca rezonado, konscia pensaro kaj, ĉe homoj, parolkapablo.

Primatoj havas antaŭ-direktitajn okulojn sur la fronto de la kranio; duokula vidkapablo ebligas akuratan distancopercepton, tre utilan por la braksvingemaj prauloj de ĉiuj grandaj simioj.
eta|dekstra|altdekstre|Desegno de 1893 pri la manoj kaj piedoj de diversaj primatoj.

Primatoj montras evolucian tendencon al reduktita muzelo. Teknike, malnovmondaj simioj estas distingeblaj disde la novmondaj simioj per la strukturo de la nazo, kaj el grandaj simioj per la aranĝo de siaj dentoj. La ĉefe homeda molara bordopinto (hipokonuso) evoluis ĉe la frua primata historio, dum la bordopinto de la koresponda primitiva malsupra molaro (parakonusedo) perdiĝis. Prosimiuloj estas distingeblaj pro siaj senmovaj supraj lipoj, la malseka pinto de siaj nazoj kaj la antaŭ-frontaj malsupraj antaŭaj dentoj.

### Korpo 
Primatoj ĝenerale havas kvin fingrojn en ĉiu membro (kvindaktileco), kun karaktera tipo de keratina ungo sur la fino de ĉiu fingro kaj piedfingro. La malsupraj flankoj de manoj kaj piedoj havas tuŝsensajn kusenetojn ĉe la falangopintoj. Plej havas oponeblajn dikfingrojn, karaktera primata trajto plej disvolvigita ĉe homoj, kvankam ne limigitaj al tiu ordo (ankaŭ didelfoj kaj koaloj, por ekzemplo, havas ilin).

eta|maldekstre|Klorocebo montranta prem-signojn sur la palmo.
La primata kolumosto estas elstara elemento de la brusta krono; tio permesas al la ŝultraj artikoj tre ampleksan moveblon. Masklaj primatoj havas pendantajn penisojn kaj testikojn descendintajn en skroto.

### Seksa dimorfismo 
[eta|dekstra|Evidenta progranda seksa dimorfismo povas esti vidita inter masklo kaj ino de [Monta gorilo|montogoriloj.]]
Seksa dimorfismo estas ofte vidita en simiuloj, kvankam je pli granda grado en malnovmondaj specioj (grandaj simioj kaj kelkaj simioj) ol en novmondaj specioj. Ĵusaj studoj per komparo de DNA por ekzameni kaj la variadon en la esprimo de la seksa dimorfismo inter primatoj kaj la fundamentajn kaŭzojn de seksa dimorfismo. Primatoj kutime havas dimorfismon en la korpopezo kaj en la grando de kaninoj kun la felo kaj haŭtkoloro. La dimorfismo povas esti atribuita al kaj tuŝita de diferencaj faktoroj, kiel pariĝado, grando,

Perkomparaj analizoj generis pli kompletan komprenon de la rilatoj inter seksa selekto, natura selekto, kaj pariĝadaj sistemoj en primatoj. Studoj montris, ke dimorfismo estas la produkto de ŝanĝoj kaj en masklaj kaj en inaj trajtoj. Ontogenetika skalado, laŭ kiu okazas relativa etendo de komuna kreskotrajektorio, povas havigi ioman vidon en la rilataro inter seksa dimorfismo kaj kreskomodeloj. Kelka informaro el la fosilia registro sugestas, ke estis konverĝa evoluo de dimorfismo, kaj kelkaj formortintaj homedoj probable havis pli grandajn dimorfismojn ol ĉe ajna nuntempe vivanta primato. Aliaj prosimiuloj estas arbaj kvarpieduloj kaj grimpistoj. Kelkaj estas ankaŭ surteraj kvarpieduloj, dum aliaj estas saltuloj. Plej simioj estas kaj arbaj kaj surteraj kvarpieduloj kaj grimpistoj. Gibonoj, braĥiteloj kaj aranesimioj estas ĉiuj braksvinguloj etende, kaj povas moviĝi dupiede dum mallongajn distancojn. Kvankam nombraj specioj, kiel membroj de *Australopithecina* kaj fruaj homedoj, montris plenan dupiedan movmanieron, homoj estas la nura nuntempe vivanta specio havanta tiun trajton.

### Vidkapablo 
eta|La *tapetum lucidum* de Garneta otolemuro, tipe de prosimiuloj, reflektas la lumon de la fotilfulmo.
La evolucio de la kolora vidkapablo en primatoj estas unika inter plej el la eŭteriaj mamuloj. Kvankam la malproksimaj vertebrulaj prauloj de la primatoj posedis trikoloran vidkapablon (triĥromatio), la noktulaj, varmsangaj, mamulaj prauloj perdis unu el la tri konusojn de la retino dum la epoko de la Mezozoiko. Fiŝoj, reptilioj kaj birdoj estas tial triĥromataj aŭ tetraĥromataj, dum aliaj mamuloj, kun la escepte pri kelkaj primatoj kaj marsupiuloj, estas duĥromatoj aŭ unuĥromatoj (totale kolorblindaj). Platirinoj, aliflanke, estas triĥromataj nur en kelkaj malmultaj kazoj. Specife, unuopaj inoj devas esti heterozigota por du aleloj de la opsina geno (ruĝa kaj verda) en la sama genetika loko de la Kromosomo X. Hurluloj estas grupo el plej specializitaj folimanĝuloj inter la novmondaj simioj; fruktoj ne estas ĉefa parto de iliaj dietoj, kaj la tipo de folioj kiujn ili preferas konsumi (novaj, nutraj, kaj digesteblaj) estas detekteblaj nur per ruĝ-verda signalo. Kampolaboro esploranta la dietaj preferencoj de hurluloj sugestas, ke rutina triĥromateco estas produkto de selekto pro la medio.

## Taksonomio 
* **ORDO PRIMATOJ**
** Subordo Strepsirinoj: lemuroj, lorisoj, ktp.
** **Subordo Haplorinoj**: tarsioj, simioj, grandsimioj
*** Infraordo Tarsioformaj
**** Familio Tarsiedoj: tarsioj
*** Infraordo Simioformaj: simioj, grandsimioj
**** Mikroordo Platirinoj: Amerikaj simioj
***** Familio Kalitriksedoj: kalitriksoj, tamarinoj
***** Familio Cebedoj: kapuĉuloj, sciursimioj
***** Familio Aotedoj: noktosimioj
***** Familio Piteciedoj: sakioj, barbosakioj, uakarioj, kaliceboj
***** Familio Ateledoj: hurluloj, aransimioj, kaj lansimioj
******* Flavvosta lansimio, *Oreonax flavicauda*
**** Mikroordo Katarinoj Malnovmondaj antropoidoj
***** Superfamilio Cercopithecoidea: Malnovmondaj simioj
****** Familio Cerkopitekedoj
***** Superfamilio Homoideoj: grandsimioj
****** Familio Hilobatedoj: malgrandaj grandsimioj (gibonoj)
****** Familio Homedoj: grandsimioj kaj homoj

## Arbeto 
eta|Ordinara saimirio aŭ Sciura simio (*Saimiri sciureus*).

[eta|250ra|dekstre|Pro la malvarma vintro de Japanio [makakoj varmigas sin banante en naturaj varmakvoj!]]
[eta|250ra|dekstre|Detalo de la kolorplena vizaĝo de masklo de [Mandrilo]]

;N.N. : ne nomata (nomen nudum)

## Ordo primatoj (*Primates*) 
La simbolo † indikas grupon nun elmortintan.

### subordo prasimioj (*Prosimiae*) 
#### superfamilio † plesiadapoideoj (*Plesiadapoidea*) 
:familio † plesiadapedoj (*Plesiadapidae*)
:familio † karpolestedoj (*Carpolestidae*)
:familio † paromomiedoj (*Paromomyidae*)

#### superfamilio lemuroideoj (*Lemuroidea*) 
:familio † adapedoj (*Adapidae*)
:familio lemuredoj (*Lemuridae*)
:familio indriedoj (*Indriidae*)
:familio daŭbentoniedoj (*Daubentoniidae*)
:familio † arĥeolemuredoj (*Archaeolemuridae*)

#### superfamilio lorisoideoj (*Lorisoidea*) 
:familio lorisedoj (*Lorisidae*)

#### superfamilio tarsioideoj (*Tarsioidea*) 
:familio † anaptomorfedoj (*Anaptomorphidae*)
:familio † omomiedoj (*Omomyidae*)
:familio tarsiedoj (*Tarsiidae*)

=== subordo simiuloj (antropoidoj) (*Simiae = Anthropoidea*) ===
#### superfamilio ceboideoj (okcidentaj simiuloj) (*Ceboidea*) 
:familio kalitriksedoj (*Callithricidae*)
:familio cebedoj (*Cebidae*)

#### superfamilio cerkopitekoideoj (orientaj simiuloj) (*Cercopithecoidea*) 
:familio cerkopitekedoj (*Cercopithecidae*)

#### superfamilio † parapitekoideoj (*Parapithecoidea*) 
:familio † parapitekedoj (*Parapithecidae*)

#### superfamilio homoideoj (*Hominoidea*) 
:familio † pliopitekedoj (*Pliopithecidae*)
:familio gibonedoj (*Hylobatidae*)
:familio homedoj (*Hominidae*)

## Esplorado 
Primatologio estas fako de zoologio, kiu temas pri primatoj. Ĝi estas diversa fako ĉe la limo inter mamalogio kaj antropologio. Primatologoj studas kaj vivantajn kaj formortintajn speciojn de primatoj en la naturaj vivejoj kaj en laboratorioj, kaj ili faras eksperimentojn por pli bone kompreni ilin.

## Primatoj en homa kulturo 
Jen kelkaj romanoj kie primatoj ludas ŝlosilan rolon:
* *Les Animaux dénaturés* de Vercors.
* *La Grandaj Simioj* de Will Self.
* *La Planète des singes* de Pierre Boulle.
* *Evoluo* de Stephen Baxter.

## Vidu ankaŭ 
* Simio
* Homa deveno
* Restaĵa homeculo
* nigra platnaza simio
* griza platnaza simio

## Referencoj 
## Literaturo 
* David J. Chivers, Bernard A. Wood & Alan Bilsborough, ed. (1984). Food Acquisition and Processing in Primates. New York & London: Plenum Press. ISBN 0-306-41701-4.
* Louis de Bonis: Vom Affen zum Menschen 1 & 2. Spektrum Compact 2004,1. Verlag Spektrum der Wissenschaft, Heidelberg 2004, ISBN 3-936278-70-9.
* Thomas Geissmann: Vergleichende Primatologie. Springer, Berlin 2003, ISBN 3-540-43645-6.
* Colin Groves: Primate Taxonomy. Smithsonian Institution Press, Washington 2001, ISBN 1-56098-872-X.
* Andreas Paul: Von Affen und Menschen. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1998, ISBN 3-534-13869-4.
* Daris Swindler: Introduction to the Primates. University of Washington Press, Washington 1998, ISBN 0-295-97704-3.
* Thomas S. Kemp: The Origin and Evolution of Mammals. Oxford University Press, Oxford 2005, ISBN 0-19-850761-5.
* Sharon Lisa Gursky, K. A. Kimberly Anne-Isola Nekaris (2007), Primate Anti-Predator Strategies ; Springer, 31a de majo 2007 - 420 paĝoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Primate Info Net Informa reto pri primatoj ()
* Primatoj ĉe *Animal Diversity Web* (Retejo pri Besta Diverseco)
* Primata Esplorinstituto, Universitato de Kioto
* Alt-Rezoluciaj Citoarkitekturaj Primataj Cerbaj Atlasoj
* EUPRIM-Net: ŭropa Primata Reto
* PrimateImages: *Natural History Collection* (Primataj Bildoj: Naturhistoria Kolekto=


Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa