Trajano

**Marcus Ulpius Nerva Traianus Augustus** aŭ **Trajno** (Italica, Hispania Baetica, 18-a de septembro 53 - Selinus (Kilikio), 8-a de aŭgusto 117) estis romia imperiestro ekde la 27-an de januaro 98 ĝis sia morto. Trajano naskiĝis en ne-patricia familio en la provinco Hispania Baetica, Hispanio. La eminenteco de Trajano kreskis dum la regado de la imperiestro Domiciano.

Trajano servis kiel legato en Hispania Tarraconensis, Hispanio, kaj en 89 li subtenis la imperiestron kontraŭ ribelo ĉe la Rejno gvidata de Lucio Antonio Saturnino (42-89). En septembro 96, Domicianon sukcedis Marco Kocejo Nerva, maljuna kaj seninfana senatano, kiu montriĝis nepopulara ĉe la armeo.

Post mallonga kaj turbula jaro da regado, ribelo de membroj de la Pretora Gvardio devigis lin adopti la pli popularan Trajanon kiel sian heredanton kaj posteulon. Nerva mortis la 27-an de januaro 98, kaj estis sukcedita sen indicentoj de lia adoptita filo.

Kiel civila administranto, Trajano estas plej konata pro la ampleksa konstruado de publikaj konstruaĵoj, kiuj transformis Romon kaj kiujn oni ankoraŭ povas admiri hodiaŭ, kiel ekzemple la Forumo de Trajano, la Bazaroj kaj la Trajana Kolono. Komence de sia regado, li aneksis la Nabatean Regnon, kreante la provincon Arabia Petraea. Lia konkero de Dakio multe riĉigis la imperion - la nova provinco enhavis multajn valorajn orminejojn.

Lia milito kontraŭ la Partia Imperio finiĝis per la rabo de la ĉefurbo, Ktesifono, kaj la aneksado de Armenio kaj Mezopotamio. Fine de 117, Trajano malsaniĝis kaj mortis pro apopleksio en la havenurbo Selinus, nuna Gazipaşa, dum forŝipado reen al Romo. Li estis diigita de la Senato. Liaj cindroj estis enterigitaj sub la Trajana Kolono, kiun li mem mendis. Lin sukcedis lia adoptita filo, Hadriano.

eta|maldekstre|400px|Ruĝe, kristanaj komunumoj en la Romia Imperio sub imperiestro Trajano.

[eta|maldekstre|400px|[Plinio la Juna kiel Administranto por Trajano en Bitinio, Malgranda Azio.]]

eta|maldekstre|400px|La unuaj kristanoj en la Romia Imperio.

[eta|dekstre|400px|Imperiestro Trajano dumbatale kontraŭ la [Dakio|Dakoj.]]

eta|dekstre|400px|La morto de la imperiestro Trajano: la 8-a de aŭgusto 117.

[eta|maldekstre|400px|[:en:Antonio Joli|Antonio Ĵoli kaj la Arko de la Triumfo, ĉe Benevento.]]

eta|dekstre|500px|Salono de la Reĝina Gardistejo, Ŝtataj Loĝejoj de la Kastelo de Versajlo.

## Biografio
## Origino, Frua Vivo, kaj Kariero
Trajano estis la filo de Marko Ulpio Trajano (ankaŭ konata kiel Traianus Pater), eminenta senatano kaj generalo el fama familio, la Ulpia dinastio. Ili estis inter la posteuloj de grupo da kolonianoj setlitaj en Italiko en la provinco Hispania (poste Baetica) en la sudo de la Iberia Duoninsulo fare de Skipio Afrikano en 206 a.K.

Liaj prapatroj originis de Todi, en Umbrio. Trajano estis nur unu el multaj konataj el la Ulpia familio, familio kiu daŭrus longe post lia morto. Li naskiĝis en la urbo Italica. Trajano estis probable pli romia urbo ol hispana kulture, ĉar lia patro estis nomumita al la Romia Senato en la jaro kiam lia filo naskiĝis. Tia posteno preskaŭ certe malhelpis longedaŭran restadon en Italica. Lia samnoma patro estis unu el la unuaj ne-italoj, kiuj atingis la Senaton sub imperiestro Klaŭdio.

Antaŭ ol fariĝi imperiestro je 44 jaroj, Trajano jam ĝuis longan militistan karieron, gajnante siajn distingojn ĉefe en la plej malfacila teritorioj, kiel la limo de la Rejno kaj Danubo. Li partoprenis en la kampanjoj de Domiciano kontraŭ la Ĝermanoj. Kiam Domiciano estis murdita en 96, Trajano estis unu el liaj plej gravaj armeaj komandantoj.

Tio igis lin alloga protektito por lia posteulo, Nerva. Nerva ne estis aparte populara ĉe la armeo, sed kiam li adoptis Trajanon en la somero de 97 kaj faris lin kronprinco, la rilatoj kun la legioj konsiderinde pliboniĝis.

Post la morto de Nerva la 25-an de januaro 98, Trajano povis sukcedi lin pace. La viro, kiu alportis al li la novaĵon pri lia morto, estis Hadriano, kaj tiel establiĝis rilato de fido, kiu daŭris ĝis la morto de Trajano.

La nova imperiestro ricevis varman bonvenigon de la popolo kaj plu konkeris eĉ plue la popularan simpation liberigante plurajn kaptitojn, kiuj estis tenataj ekde la morto de Domiciano, kaj redonante grandan nombron da posedaĵoj konfiskitaj de Domiciano. La Senato eĉ donis al li la titolon kiel "optimus princeps", aŭ bonega imperiestro.

## Dakaj Militoj
Trajano estas plej konata kiel generalo. En 101, li gvidis punekspedicion kontraŭ la regno Dakio, kio kaŭzis plurajn hontigajn malvenkojn al la romianoj sub Domiciano.

Trajano kondukis siajn trupojn trans la Danubon kaj, post unu jaro, devigis reĝon Decebalo submetiĝi. Trajano konkeris la ĉefurbon, Sarmizegetusa. Lia reveno al Romo estis triumfa. Li ricevis la titolon "Dacicus Maximus" ("la plej granda el la Dakoj").

Decebalo serĉis venĝon kaj provis inciti la aliajn naciojn norde de la Danubo kontraŭ la romianoj. Trajano revenis al la regiono, konstruis grandan ponton sur la Danubo kaj konkeris la tutan Dakion (106).

La ponto estis projekciita la fama greka arkitekto Apolodoro el Damasko, kiu poste desegnis la Forumon de Trajano. La imperiestro Trajano aneksis la ororiĉan regionon kiel provincon, kaj Dakio fariĝis la plej grava provinco de Romo.

La grandega orrezervo de la reĝo Decebalo, konsistanta el 500 mil oringotoj, estis enkondukita en la romian ekonomion per bonfaraĵoj al la popolo, militaj donacoj, elspezitaj por la ekstravaganca lukso de la ludoj, kaj uzata kiel rimedoj por financi la grandajn aziajn militajn aventurojn de Trajano. La ĉefurbo, Sarmizegetusa, estis detruita, kaj Decebalo memmortigis sin, kaj lia kapo estis sendita al Romo.

La Dakoj estis plejparte ekstermitaj - unu el la malmultaj regionoj kie la romianoj faris tion - kaj la regiono estis repopoligita per romiaj kolonianoj. Romo apenaŭ sukcesis konservi sian stabilecon, ĉar, pro la rezulta vakuo, la najbaraj Sarmatoj detruis la militdetruitan teron per grupoj.

## Ekspansio al la Oriento
Ĉirkaŭ la sama tempo, la sendependa regno Nabateo ankaŭ finiĝis. Lia testamento kondiĉis, ke post la morto de la lasta reĝo, la regiono fariĝus parto de la Romia Imperio. Tio kondukis al la kreado de la Arabia Petraea, provinco ampleksanta la nunan Jordanion kaj parton de Sauda Arabio.

## Periodo de Paco
Dum la sekvaj sep jaroj, Trajano regis kiel civitano-imperiestro kaj estis ne malpli respektata pro tio. Dum ĉi tiu tempo, li korespondis kun Plinio la Juna, interalie pri kiel trakti la kristanojn. Trajano kredis, ke ili devus esti lasitaj solaj kondiĉe ke ili ne montru sian kredon tro okulfrape. Multaj konstruaĵoj estis konstruitaj dum ĉi tiu tempo, kaj en lia denaska Hispanio kaj en Italio, kiel ekzemple la forumo, kiu ankoraŭ ekzistas en Romo.

## Plej granda amplekso de la imperio
En 113, li militis lastfoje, ĉi-foje kontraŭ la partoj. La eterna militema regiono, Armenio, estis la kialo. Ekde la tempo de Nerono, la romianoj kaj la partoj havis komunan influon sur Armenio, sed nun la parta reĝo Osroes la 1- detronigis la partan princon Akŝadaro, anstataŭigante lin per lia frato, Partamasiris.

Trajano tiam eniris la landon, detronigis Partamasiris, kaj aneksigis la areon al la provinco de Armenio. Li poste turnis sin kontraŭ la Parta Imperio mem, konkerante unue Babilonon, poste Seleŭkion, kaj fine Ktesifonon en 116. Li avancis al la Persa Golfa Marbordo kaj aneksis la teritorion konkeritan de la partoj al la nova provinco de Mezopotamio.

Li ne estis kontenta, ke li jam estis tro maljuna por sekvi la paŝojn de Aleksandro la Granda, sed detronigis Osroes kaj anstataŭigis lin per marioneto, Partamaspates. De tiu punkto pluen, tamen, la aferoj plimalboniĝis. Estis malsukcesoj. La fortikaĵo Hatra, situanta malantaŭ li ĉe la Tigriso, rifuzis kapitulaci. Krome, ribeloj eksplodis ene de judaj komunumoj en Cirenaiko, Egiptujo, Sirio kaj Kipro (poste nomataj la Dua Juda-Romia Milito aŭ Kitos-Milito).

Poste, ribelo ankaŭ eksplodis en Mezopotamio, kaj la sano de la imperiestro malboniĝis. Fine de 116, li loĝis en Kilikio kaj grave malsaniĝis. Li vivis ĝis la 8-a de aŭgusto 117. Sur sia mortlito, li transdonis la regadon de la imperiestro al Hadriano, kiu baldaŭ redonis Mezopotamion al la Partoj, ĉar ĝi estis malfacile defendebla. Aliaj teritoriaj ekspansioj estis konservitaj provizore. Omaĝe al imperiestro Trajano, Hadriano konstruis templon por li.

Ofta miskompreno estas, ke la Romia Imperio atingis sian plej grandan etendiĝon dum la regado de Trajano. Ĉi tiu ideo, jam trovebla en la verko de la franca filozofo Montesquieu, estis disvastigita en la dudeka jarcento de Mussolini, inter aliaj, kiuj estis malkontentaj, ke la imperiestro sub kies regado la Imperio atingis sian plej grandan etendiĝon - Septimo Severo - ne estis "vere" romano, sed denaskulo de la semida urbo Leptis Magna.

La muro celita protekti la nordajn provincojn de Britanio estis poste rekonstruita pli norde de Hadriano. Male al la Trajana Muro, ĉi tiu muro (Hadriana Muro) restis staranta multe pli longe.

## La heredaĵo de Trajano
Post lia tempo, Trajano estis vidata kiel ia modela imperiestro. Ĝis la bizanca epoko, ĉiu nova imperiestro estis enpostenigita per la preĝo "felicior Augusto, melior Traiano" ("estu pli feliĉa ol Aŭgusto kaj pli bona ol Trajano").

Inter mezepokaj kristanaj teologoj, Trajano estis konsiderata virta pagano, dum la 18-jarcenta historiisto Edward Gibbon popularigis la ideon pri la Kvin bonaj imperiestroj, el kiuj Trajano estis la dua.

En Rumanio, la nomo Trajano estas ofta.

En Nimego, konata kiel :de:Ulpia Noviomagus Batavorum en la romia epoko, ekzistas Imperiestra Trajana Placo kun statuo de Trajano.

## En Esperanto 
Ambaŭ menciitaj leteroj pri la kristanoj, leteroj X: 96-97, aperis en Esperanto en la *Apologio* de Tertuliano, 1982, paĝ. 107-8, en traduko de Gerrit Berveling.

## Vidu ankaŭ 
* Casperius Aelianus

Kategorio:Naskiĝintoj en 53
Kategorio:Mortintoj en 117
Kategorio:Romiaj imperiestroj