open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juristo

eta|
**Juristo** (latine *ius*, juro; genitivo: *iuris*) estas akademiano, kiu faris jurajn studojn kaj sukcese trapasis ŝtatan ekzamenon.

## Internacie 
La Internacia Komisiono de Juristoj (, akronime *ICJ*) estas neprofitcela kaj politike sendependa internacia organizaĵo konsistanta el asocio de juristoj. La organizaĵo laboras por homaj rajtoj kaj la principoj de regado de la leĝo kaj jurŝtato tra la mondo. La ICJ sendas observantojn al procesoj kie la jurŝtato estas en risko kaj faras lobiadon kontraŭ registaroj kaj internaciaj organizaĵoj, kiel ekzemple UN kaj la Konsilio de Eŭropo. La organizaĵo ankaŭ publikigas revuojn kaj gazetarajn komunikojn.
### Aŭstrio 
En Aŭstrio *Juristo" estas tiu, kiu sukcesis la diplomon de juraj studoj kaj ricevis la akademian gradon de *Magister iuris* (vira) aŭ *Magistra iuris* (ina).

### Baltio 
En Baltio *juristo* estas akademiano kiu sukcesis en universitato de juro la ekzamenon de *Magister* (kutime *M. A.*) aŭ samnivelan *Master* (ekzemple *MLaw, Master of Law*, *LL.M.*).

### Brazilo 
En Brazilo estas ŝtata ekzameno por oni uzi la titolon "advokato" kaj agi profesie. Ĉiuj kiuj sukcesas diplomon de juraj studoj ricevas la titolon "bakalaŭro pri juro", sed ne rajtas advokacii sen ŝtata ekzameno nomata "ekzameno de ordeno". Juristo en Brazilo, sekve, estas simpla sinonimo de advokato.

### Germanio 
La nomoj *juristo* (sen aldono) aŭ *plena juristo* estas nek protektitaj profesinomoj, nek akademiaj gradoj. Juristoj kiuj sukcesis la unuan ŝtatan ekzamenon rajtas nomi sin *juristo (univ.)* en kelkaj germanaj landoj. Tipaj profesioj de juristaj estas sciencisto, advokato, juĝisto, prokuroro, ...

### Svisio 
En Svisio *juristo* estas akademiano, kiu sukcesis en universitato juran studon per *Lizentiat* (kutime *lic. iur.*) aŭ samnivelan *Master* (ekzemple *MLaw, Master of Law*). Post la *Bolonja Procezo* ekzistas la unua jura diplomo *Bachelor (BLaw)*, kiun oni povas akiri kutime post tri studjaroj. *Juristo'' estas nek oficiala profesio nek akademia grado.


Kategorio:Profesioj
Maluredoj

La **Maluredoj** (*Maluridae*) estas familio el la ordo de la Paseroformaj birdoj (*Passeriformes*), vivanta nur en Aŭstralio kaj Novgvineo. Ili similas al la Trogloditoj sen esti iom parencaj kun tiuj. La tipa genro estas maluroj aŭ *Malurus*.

* Splenda maluro, *Malurus splendens*
* Blubrusta maluro, *Malurus pulcherrimus*


Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Nathula

**Nathula** estas montara trapasejo inter Barato kaj Ĉinio en la Himalajo. Ĝi situas 4.500 m super la marnivelo. Ĝi estis inter 1962-2006 fermita.

Kategorio:Ĉinio
Kategorio:Barato
Bordo

apud Dürnstein]]
**Bordo** estas strio da tero tuŝanta etendaĵon de akvo (lago, rivero aŭ maro, tiukaze oni ofte uzas la vorton *marbordo*.

Rigardante de la fonto al la enfluejo oni distingas la maldekstran kaj la dekstran bordon. Ekzistas diversaj bordoj:

* strandoj el sablo aŭ siliko
* eskarpo (pli-malpli kruta deklivaĵo)
* herbejo aŭ salherbejo
* bordomuro el ŝtalo, betono aŭ ligno ĉe kanaloj, havenoj aŭ albordejoj
* krutbordo
* klifo, ravino

## Bordoregionoj 
*Pacifika marbordo
*Okcidenta marbordo (Usono)
*Sklavobordo (Togolando, Benino, Niĝerio)
*Ora marbordo (Aŭstralio)
*Adriatiko (Italio kaj Balkano)
**Costa Brava* (Hispanio)
**Costa Blanca* (Hispanio)
**Costa del Sol* (Hispanio)
*Bordo Lazura (Francio)
*Ebur-Bordo
*Ora bordo (Ganao)

## Vidu ankaŭ
* Kostariko

Kategorio:Geomorfologio
Markizo

**Markizo** (france: *Marquis*; svede: *Markis; nederlande: *Markies*; germane: *Marquess*; angle: *Marquess*; hispane: *Marqués*; portugale: *Marquês*; itale: *Marchese*) *estas nobelo de rango inter grafo kaj duko. Temis pri nobelo kiu havis feŭdan bienon je la limoj de la imperio. Tiu bieno nomiĝis en la germana *Grenzmark* (limbieno) aŭ simple *Mark*.

Karolo la Granda enkondukis la oficon de markizo/margrafo ĉirkaŭ la jaro 800 kaj liaj posteuloj longe konservis ĝin. La celo de Karolo estis protekto de la limoj de la imperio kontraŭ eksteraj atakoj. Eĉ post disfalo de la okcidenta imperio tiun titolon oni daŭre uzis en multaj eŭropaj landoj, kaj alportis ĝin al aliaj landoj kiel ekzemple Britio.

## Vidu ankaŭ 
* Margrafo


Kategorio:Nobelaj titoloj
Kategorio:Historio de Eŭropo
Paĉamama

**Paĉamama** estis por la inkaoj diino adorita, personigita *patrino tero* kaj do diino de fekundeco. *Paĉa* estas la keĉua vorto por tero aŭ mondo. Inkaoj oferadis lamojn kaj aliajn bestojn al Paĉamama. Ŝi edziniĝis al Inti, la sundio.

Ankoraŭ hodiaŭ Paĉamama estas adorata en multaj regionoj de Peruo, Bolivio kaj Ekvadoro, sed ankaŭ en la nordokcidenta parto de Argentino kaj en la nordo de Ĉilio. Ĉe multaj indiĝenoj Paĉamama kunfandiĝas kun la virgulino Maria. Tiel miksiĝas idolistaj kaj kristanaj ideoj.eta|400x400px|Celebraĵo por Paĉamama|centra

## Vidu ankaŭ 
* Geo (alilingve foje Gaia)
* Sumak kawsay
* Indiĝenaj popoloj
* Georges Sioui

Kategorio:Agrokulturaj dioj
Kategorio:Ajmara mitologio
Kategorio:Dioj pri fekundeco
Kategorio:Dioj pri naturo
Kategorio:Inkaaj dioj
Kategorio:Kulturo de Peruo
Kategorio:Patrinaj dioj
Kategorio:Teraj dioj
Kategorio:Tero
Dikeedoj

La **Dikeedoj** (*Dicaeidae*) estas orientalisa kaj aŭstralazia familio el la ordo de la Paseroformaj birdoj. La familio ampleksas 48 speciojn en du genroj.

* Genro *Dicaeum*
** *Dicaeum aeneum*
** *Dicaeum aeruginosum*
** *Dicaeum agile*
** *Dicaeum annae*
** *Dicaeum anthonyi*
** *Dicaeum aureolimbatum*
** *Dicaeum australe*
** *Dicaeum bicolor*
** *Dicaeum celebicum*
** *Dicaeum chrysorrheum*
** *Dicaeum concolor*
** *Dicaeum cruentatum*
** *Dicaeum erythrorhynchos*
** *Dicaeum erythrothorax*
** *Dicaeum everetti*
** *Dicaeum eximium*
** *Dicaeum geelvinkianum*
** *Dicaeum haematostictum*
** *Dicaeum hirundinaceum*
** *Dicaeum hypoleucum*
** *Dicaeum igniferum*
** *Dicaeum ignipectus*
** *Dicaeum maugei*
** *Dicaeum melanoxanthum*
** *Dicaeum minullum*
** *Dicaeum monticolum* 
** *Dicaeum nehrkorni*
** *Dicaeum nigrilore*
** *Dicaeum nitidum*
** *Dicaeum pectorale*
** *Dicaeum proprium*
** *Dicaeum pygmaeum*
** *Dicaeum quadricolor*
** *Dicaeum retrocinctum*
** *Dicaeum sanguinolentum*
** *Dicaeum schistaceiceps*
** *Dicaeum trigonostigma*
** *Dicaeum tristrami*
** *Dicaeum trochileum*
** *Dicaeum vincens*
** *Dicaeum virescens*
** *Dicaeum vulneratum*
* Genro *Prionochilus *
** *Prionochilus maculatus*
** *Prionochilus olivaceus*
** *Prionochilus percussus*
** *Prionochilus plateni*
** *Prionochilus thoracicus*
** *Prionochilus xanthopygius*

## Referencoj 
Kategorio:Dikeedoj
Kategorio:Bestoj el la Aŭstralazia ekozono
Kategorio:Orientalisa faŭno
Tokalejoj

La **tokalejoj** estas afrika indiĝena popolo vivanta en la ĉirkaŭareo de la Viktoria Akvofalo, en Bocvano. Laŭ ili la akvofalo estas sankta kaj gravega parto de ilia kulturo. La Viktoria Akvofalo (*Ŝongwe*, en ties lingvo) estas baza elemento de ilia kulturo kaj de multaj jarcentoj ili vivas proksime al ĝi. Tamen la tokalejoj ne estas la unuaj enloĝantoj de tiu ĉi areo: ŝajne la ĉasantaj-kolektantaj boŝmanoj estas la "veraj" praindiĝenoj.

Ekzemplo de tokaleja vilaĝo estas Songwe Village, kiu situas je 5 kilometroj de la Viktoria Akvofalo. Dum naturvojaĝoj multaj ĉiĉeronoj ofte kunportas turistojn ĝis la tokaleja vilaĝo.

Kategorio:Bocvano
Kategorio:Etnoj
Virakoĉa

**Virakoĉa** estas ĉefdio de la Inkaa mitologio, dio de kreado, kiu estis adorita de ĉiuj popoloj de la andaj kulturoj antaŭ la alveno de la hispanoj. Ofte oni kunfandas ĝin kun la mondkreinto Paĉamkamak (*Pachacámac*) kaj nomas ĝin *Paĉakamak Virakoĉa*, sed tion ne faris la inkaoj.eta|180ra|eta|180ra|
[eta|180ra|Ruino de urbo [Pachacámac kun sanktejo de Paĉamkamak-Virakoĉa]]En la Inkamitologio Kun Tiksi Virakoĉa (en la Huarochirí-manuskripto: Quniraya Wiraqucha) la kreinto de civilizacioj kaj unu el la plej gravaj dioj inkaaj. Unu legendo rakontas, ke kun sia edzino *Mama Kuĉa* (marpatrino) li havis filon, *Inti* (suno), kaj filinon, *Mama Kila* (luno). En tiu legendo Virakoĉa lasas morti preskaŭ ĉiujn homojn ĉirkaŭ Titikako-lago pro inundo, kiun oni nomas *Unu Paĉakuti* (akvo-tempo-ŝanĝo). Nur al du homoj li permesas pluvivi por alporti civilizacion al la mondo. En alia legendo Virakoĉa kreis la unuajn ok civilizitajn homojn.

*Tiksi* (ankaŭ *tiqsi*) signifas en la keĉua *bazo*, *vira* signifas *graso* (kion la inkaoj konis kiel energifonto) kaj *qucha* signifas *lago* (kiel *mama qucha*: *maro*). *Pacha* signifas *mondo* aŭ *tempo*, *kamaq* *kreinto*.

## Vidu ankaŭ 
* Tiahuanaco
* Manku Kapak

Kategorio:Ajmara mitologio
Kategorio:Dioj pri vetero
Kategorio:Fondintoj de misterecaj religioj
Kategorio:Historio de Bolivio
Kategorio:Inkaaj dioj
Kategorio:Kreintaj dioj
Kategorio:Sunaj dioj
Keresoj

**Keresoj**, el la gr. Κήρες, devenas de la verbo Κήρ, *ker* kun la signifo: *detrui*, *ruinigi*, per la latina oni havas *caries*, *putraĵo*, *korodvermo*, *anobio*. Ili estis., laŭ la Helena mitologio, filinoj de Niksa, *la nokto*, veraj inaj monstroj. Oni reprezentis ilin kiel flugopovaj genioj, nigre vestitaj, kun longaj kaj pintaj ungoj. Ili distranĉis la kadavrojn kaj trinkis la sangon ne nur de la mortintoj, sed ankaŭ de la vunditoj en batalkampoj; ĉie kie okazis homa amasbuĉado, tie alvenis la Keresoj por finkonsumi la korpojn.

Oni ankaŭ konsideris ilin malbonajn animojn de la mortintojn, kiujn oni devis pacigi per oferaĵoj, kiel okazis dum la festoj de Dionizo: la Antesteriaj.

La tradicio ofte konfuzas ilin kun la Erinioj.
Kategorio:Estaĵoj de la helena mitologio
Kontraŭ ĉiuj (filmo)

***Kontraŭ ĉiuj*** (ĉeĥe *Proti všem*) estas ĉeĥoslovaka ludata filmo filmita de reĝisoro Otakar Vávra en la jaro 1956 laŭ motivoj de samnomata verko de verkisto Alois Jirásek. Temas pri la tria parto de filma husmovada revolucia trilogio. La okazintaĵo de tiu ĉi historia filmo, kiu ligas al filmo *Jan Žižka* kaj finas la tutan trilogion, okazas en la jaro 1420. La centra motivo de la filmo estas luukto de husanoj kontraŭ soldataroj de la unua krucmilito, en kies frunto alveturas en Bohemion heredanto de la ĉeĥa trono, hungara kaj romia reĝo Sigismondo Luksemburga. Ni observas ankaŭ evoluon de Tábor kaj disputojn inter modera partio de Jan Žižka kaj radikalaj pikardoj de Petr Kániš.

## Okazintaĵo
La tria parto de la husana trilogio kaptas kreskon de la husana movado post la batalo ĉe Sudoměř. Tiutempe la husmovado disvastiĝas tra Bohemio kiel ŝtormo. Imperiestro Sigismondo la 1-a proklamas kruckavaliran militiron kontraŭ la ĉeĥa reĝlando. Homoj en urboj kaj en provincoj ribelas kaj amase forlasas siaj hejmojn. Ili foriras konstrui fortigitan urbon Tábor. En Prago estas senĉese streĉita atmosfero kaj praganoj turniĝas je helpo al Tábor. Taboranoj, subgvide de Jan Žižka, iras al Prago. Intertempe la restoj de husanoj ŝirmas Táboron antaŭ soldistoj de sinjoro el Rožmberk, kiujn ili danke al helpo de rajdista taĉmento malvenkas. La soldataro de Sigismondo ĉirkaŭgas Pragon atakante husanojn, fortikigitaj sur monto Vítkov. En sanga batalo la husanoj venkas kaj la malamiko estas devigita al senkapa forkuro.

## Rilataj filmoj
*Jan Hus
*Jan Žižka

Kategorio:Ĉeĥaj dramaj filmoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 1956
Kategorio:Ĉeĥaj historiaj filmoj
Kategorio:Jan Žižka
Kategorio:Husmovado en kulturo
Ĉaĉao

*Tiu ĉi artikolo traktas dancan stilon. Pri muzika stilo ĉaĉao vi povas legi en artikolo Ĉaĉaĉao.*
----
alternative=|eta|390x390ra|Ĉaĉaa konkurso
eta|Charles-Guillaume Schmit kaj Elena Salikhova, Francio, dum la Aŭstria Ĉampionecoj Vieno, 2012
**Ĉaĉao** aŭ **ĉaĉa-danco** ( aŭ ĝuste *cha-cha-cha*, legu *ĉa-ĉa-ĉa*) estas tre vigla latinamerika danco eliranta devene el mambo kaj rumbo je 4/4 takto. Rapideco estas ĉirkaŭ 32 taktoj dum minuto. La baza movo kaj ankaŭ plimulto de simplaj figuroj estas la samaj por ambaŭ kunuloj (spegule).

La baza movo en unu takto konsistas el tri malrapidaj paŝoj kaj du rapidaj.

## Historio 
La vorto *cha-cha* estiĝis en Haitio laŭ sono de sonorileto, sur kiu oni ludis dum tradiciaj dancoj.

Melodio de ĉaĉao evoluis precipe el mambo. Fine de la 1940-aj jaroj la mambo estis tre populara en Usono, sed pretendema pro sia rapideco. Tial oni komencis ludi pli malrapide kaj estiĝis ĉaĉa-danco.

En la jaro 1951 la muzikisto Enrique Jorrín prezentis tiun ĉi malrapidigitan ritmon sub hodiaŭa nomo sur Kubo. En 1953 liaj melodioj *La Engañadora* kaj *Silver Star* fariĝis furor-muzikaĵoj.

## Notoj 
Kategorio:Dancmuziko
Kategorio:Dancoj
Edward Flanagan

**Edward Joseph FLANAGAN** (13-a de julio 188615-a de majo 1948) estis katolika pastro en Usono. Li estis fondinto de la probable plej konata junula flegejo de Usono, kiu nomiĝas *Girls and Boys Town* (Urbo de Geknaboj), origine *Boys Town*, do Urbo de Knaboj, kaj troviĝas proksime de la urbo Omaha en la ŝtato Nebrasko. La loko ne estas simpla orfejo sed renoma centro por prizorgendaj infanoj kaj junuloj.

Flanagan naskiĝis en la distrikto *Roscommon* de Irlando, venis al Usono dum 1904 kaj iĝis usona civitano en 1919. Li vizitis la kolegion ''Mount St. Mary's University* en *Emmitsburg*, Marilando, kie en 1908 li diplomiĝis. Poste li plustudis en la seminariejo *St. Joseph's Seminary* en *Dunwoodie* Novjorkio, kaj sekve al tio en Aŭstrio kaj Italio. Lia unua pastra posteno estis en *O'Neill*, Nebrasko, en preĝejo *St. Patrick's* (la nacia sanktulo de Irlando), kaj sekve li translokiĝis al *Omaha*, Nebrasko, kie li unue deĵoris en alia preĝejo *St. Patrick's* kaj poste en *St. Philomena's*.

Dum 1917 en Omaha li fondis Hejmon por Senhejmaj Knaboj. Ĉar la urbocentraj ejoj estis netaŭgaj, li post kvar jaroj, do en 1921, fondis la Urbon de Knaboj *Boys Town* 16 kilometrojn okcidente de Omaha. Sub lia direktado la Urbo de Knaboj iĝis larĝa komunumo kun propra knaba urbestro, lernejoj, kapelo, poŝtoficejo, farmbienoj, gimnastikejo kaj aliaj konstruaĵoj kie knaboj inter 10 kaj 16 jaroj ricevis edukon kaj lernis metion.

Dum 1938 ekestis filmo kun la titolo *Boys Town*, kiu bildigis la vivon de Edward Flanagan kaj montris la aktorojn Spencer Tracy, kiu ludis la pastron kaj gajnis la film-premion *Oskaro* pro sia rolo, kaj la tiam 17-jaran Mickey Rooney. Sekvaĵo sub la titolo *Men of Boys Town* aperis en 1941.

Edward Flanagan ricevis multajn premiojn pro sia laboro kun senhejmaj kaj socie komplikaj knaboj. Li deĵoris en pluraj komitatoj kaj estraroj pri la zorgado por infanoj, kaj aŭtoris multajn tiutemajn artikolojn. Internacie konata, Flanagan vojaĝis al Japanio kaj Koreio en 1947 por studi problemojn de infana prizorgado tie. Similan vojaĝon li faris al Aŭstrio kaj Germanio sekvajare, kaj dum tiu vojaĝo li mortis pro koratako la 15-an de majo 1948 en Germanio. Lia tombo troviĝas en la Kapelo *Dowd* en la Urbo de Geknaboj.

Dum 1986 aperis usona poŝtmarko de 4 cendoj, kiu memorigis pri Edward J. Flanagan. La poŝtmarko ankoraŭ nun estas vaste uzata.

## Eksteraj ligiloj 
* la oficialaj paĝoj de *Girls and Boys Town'' 

Kategorio:Usonaj pastroj
Douglas DC-3

300px|eta|dekstra|Douglas DC-3

La **Douglas DC-3** estis pasaĝeraviadilo kaj transportaviadilo de Douglas. La DC-3 estas la unua sukcesa komerca aviadilo en la mondo. La milita varianto, **Douglas C-47 Skytrain** estis uzataj dum la Dua Mondmilito kun eta modifo al armeaj celoj. La unua DC-3 el 1936 estis dumotora monoplano kun sube staranta flugilo. DC-3 povis transporti 21-28 pasaĝerojn kaj ĉ. 2700 kg da ŝarĝo.

En la 1940-aj jaroj, en Usono ĉiuj 300 pasaĝeraviadiloj – escepte de 25 ekzempleroj – estis DC-3. La militajn variantojn karakterizis simplecon kaj bona eluzeblecon. Oni uzis ĝin por transporto de pasaĝeroj (28), tutarmilizitaj paraŝutistoj (28) kaj vunditoj (18 kuŝlitoj kaj 3 flegistoj), armeaj ŝarĝoj (ekz. du malpezaj ŝarĝaŭtoj) kaj aliaj ŝarĝoj malpli pezaj ol 3 tunoj, kiuj povis trairi la aviadilan ŝarĝejan pordon.

La DC-3 gvidiĝas de du pilotoj kaj unu helpisto. Ĉe la militara versio, oni uzis pli grandajn pelilojn kaj uzis trimembran skipon. La rul-ekipaĵo de DC-3 estis entirebla. La direktebla vostrado estis ne-entirebla.

## Variantoj 
* DC-3: Unua versio kiel pasaĝeraviadilo
* Douglas C-47: Varianto de Usona aerarmeo
* R4D: Varianto de Usona morarmeo
* Lisunov Li-2: Varianto de Sovetia versio

Kategorio:Komercaj aviadiloj
Kategorio:Aviadiloj de Douglas
Max Linder

**Max LINDER** [li~dEr] (16-a de decembro 1883 – 31-a de oktobro 1925 en Parizo) estas franca reĝisoro, scenaristo kaj aktoro.

Max Linder, realnome Gabriel Leuvielle, naskiĝis en Saint-Loubès. Li eniris la firmaon Pathé en 1905 kie li kreis la faman rolon "Max". Pli ol 350 mutfilmoj aperis ĉiusemajne famigante lin en Eŭropo kaj Usono. Vundita dum la unua mondmilito, li aktoris en Ĉikago en 1916 kaj poste li laboris kiel reĝisoro en Holivudo.

Suferante depresion, li mortigis sin je la aĝo de 42 jaroj.

Kategorio:Francaj reĝisoroj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Francaj scenaristoj
Kategorio:Francaj aktoroj
Kategorio:Pseŭdonimoj
Kategorio:Aktoroj de mutaj filmoj
Pietro Perugino

eta|Memportreto, Palazzo dei Priore, Perugia
**Pietro di Cristoforo Vannucci**, konatiĝinta sub la nomo *Il Perugino* ("la Peruĝano") (1446-1524), naskiĝis apud Peruĝo, estis itala pentristo kaj unu inter la mastroj de Rafaelo.

Perugino kapabliĝis studante la verkojn de Piero della Francesca kaj Andrea del Verrocchio, kies lernanto li konjekteble estis en Florenco inter 1470 kaj 1472. li laboris probable en Umbrio, en Florenco kaj en Romo, kaj ankaŭ en Lucca, en Venecio, Kremono, Ferrara kaj Milano.

[eta|maldekstra|400px|*[Enmanigo de la ŝlosiloj al Sankta Petro*, fresko, 335 x 550 cm, Siksta kapelo, Romo.]]

## Verkoj 
* Edziniĝo de la Virgulino
* Enmanigo de la ŝlosiloj al Sankta Petro

## Vidu ankaŭ 
* Renesancaj pentristoj

Kategorio:Mortintoj en 1524
Kategorio:Mortintoj en 1523
Kategorio:Italaj pentristoj
Ocolișel

**Ocolișel** [okoliŝel] () estas vilaĝo en Rumanio okcident-sudokcidente de Turda. Administre ĝi apartenas al Iara.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 406 loĝantojn (rumanoj), en 1992 219.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1449. Ĝis 1919 Felsőaklos apartenis al Hungario (Torda-Aranyos).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Bogata de Sus

**Bogata de Sus** [bogata de sus] ( felŝoe:boga:ta) estas vilaĝo en Rumanio okcident-nordokcidente de Dej. Administre ĝi apartenas al Vad.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 475 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 306.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1315. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 Felsőbogáta apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Filea de Sus

**Filea de Sus** [filja de sus] () estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Turda. En 1910 ĝi nombris 425 loĝantojn (rumanoj), en 1992 237. Ĝia unua skriba mencio estis en 1456. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Torda-Aranyos vármegye). Administre ĝi apartenas al Ciurila.

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Ciubăncuța

**Ciubăncuța** [ĉubənkuca] () estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Dej. En 1910 ĝi nombris 242 loĝantojn (rumanoj), en 1992 196. Ĝia unua skriba mencio estis en 1554. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Recea-Cristur.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Iara (Cluj)

**Iara** (Cluj) [jara] (hungare: **Alsójára** alŝo:ja:ra) estas komunumo en Rumanio okcidente de Turda. Administre apartenas al ĝi Agriş (Iara), Borzești (Iara), Buru, Cacova Ierii, Făgetu Ierii, Măgura Ierii, Ocolişel, Surduc (Iara).
## Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1 842 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1956 1 956 (rumanoj, 20% hungaroj). 
## Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1288. Ekde 1332 ĝi estis ekleziejo. En 1848 ĝia loĝantaro pereis preskaŭ tute. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Kolozs*). 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
## Renomaj personoj 
*István Balázs (instruisto), hungara instruisto
*Ferenc Dobos (patro) (31-a de julio 1881 - Odorheiu Secuiesc, 1-a de majo 1949): poeto, historiisto.
*Árpád Dékáni (11-a de aprilo 1861 – Borbánd, ? 1935): industriartisto, desegninstruisto.
*Sándor Ferenczy: ornitologo, instruisto, redaktoro
*Kálmán Sebestyén (*8-a de decembro 1938): kulturhistoriisto.
*Gyula Keszthelyi (*26-a de marto 1934): redaktoro.
*Lázár Káli Nagy;  (?, 1772 – ?, 30-a de julio 1837): mecenato, direktoro de teatro.
*Gyula Szabó (aktoro 1883)

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Jichișu de Sus

**Jichișu de Sus** [ĵikiŝu de sus] () estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Dej. Administre ĝi iam apartenis al Dej, nun al Jichișu de Jos.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi nombris 468 loĝantojn (rumanoj), en 1992 309.

## Historio 
Ĝia unua skriba mencio estis en 1461. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Kolozs).
Ĝia nomo deriviĝas de la proksima rivero Jichiș.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
SciTE

**SciTE** (Skajt), kiu signifas "**Sci**ntilla based **T**ext **E**ditor" estas tekstoredaktilo kiu estas populara ĉe programistoj. SciTE estas libera programaro.

SciTE akiris multajn kapablaĵojn kiuj estas utilaj por redakti programkodon.

Jen iuj el la ĉefaj kapabloj de SciTE:

* portebleco: ekzistas versioj por Linukso, Vindozo, Mac OS X;
* subteno de Unikodo;
* sintaksa kolorigo;
* faldado de kodo
* Kapabloj por kompili/ekzameni/redakti similaj al tiuj de integritaj evoluigaj ĉirkaŭaĵoj;
* konfigurebla.

## Eksteraj retpaĝoj 
* la SciTE-a hejmpaĝo (en la angla)

Kategorio:Tekstredaktiloj
Kategorio:Libera programaro
Rișca

**Rișca** povas esti:

*Râșca (Cluj), malnova skribo Rișca aŭ Rîșca, vilaĝo en distrikto Cluj.
*Rișca (Baia de Criș), vilaĝo en distrikto Hunedoara.
Renesancaj pentristoj

__NOTOC__

## Laŭ nomoj 
## A 
* Albrecht Altdorfer
  
## B 
* Alessio Baldorinetti
* Hans Baldung Grien
* Baccio Bandinelli
* Fra Bartolomeo
* Giovanni Bellini
* Jeronimo Bosch
* Sandro Botticelli
* Bramantino
* Pieter Bruegel la Plimaljuna
* Pieter Bruegel la Plijuna

## C 
* Cimabue
* François Clouet
* Jean Clouet
* Il Correggio
* Lucas Cranach l'Ancien
* Lucas Cranach la Plijuna

## D 
* Albrecht Dürer
* Hans Dürer

## F 
* Benozzo di Filipuccio
* Piero della Francesca

## G 
* Domenico Ghirlandaio
* Francesco di Giorgio Martini
* Giorgione
* Matthias Grünewald

## H 
* Hans Holbein la Plijuna

## L 
* Le Sodoma
* Filippino Lippi
* Fra Filippo Lippi

* Fiorenzo di Lorenzo
* Lorenzo Lotto
* Louis Bréa

## M 
* Andrea Mantegna
* Melozzo de Forlì
* Michelangelo Buonarroti

## P 
* Palma le Vieux
* La Perugina
* Piero di Cosimo

## R 
* Rafaelo
* Rosso Fiorentino

## S 
* Andrea del Sarto

## T 
* Tiziano

## V 
* Andrea del Verrocchio
* Leonardo da Vinci

## Laŭ epokoj urboj kaj skoloj 
### Frua renesanco 
*Mantua

## Vidu ankaŭ 
*Listo de pentristoj

Kategorio:Listoj
Kategorio:Renesanco
Paradizeedoj

La **Paradizeedoj** (*Paradisaeidae*) estas birdo familio, endemia en la Aŭstralazia ekozono, kiu apartenas al la ordo de la Paseroformaj birdoj (Passeriformes), subordo Kantbirdoj (*Passeres*).

## Sistematiko 
**genro**: *Lycocorax* (paradizkorvoj)
:*Fajraflugila paradizkorvo, *Lycocorax pyrrhopterus*
:*Paradizkorvo de Obi, *Lycocorax obiensis*

**genro**: *Manucodia* (manukodioj)
:* Glacea manukodio, *Manucodia ater*
:* Tagula-insula manukodio, *Manucodia alter*
:* Manukodio de Jobi, *Manucodia jobiensis*
:* Krispakoluma manukodio, *Manucodia chalybatus*
:* Kurla manukodio, *Manucodia comrii*

**genro**: *Phonygammus*
:* Trumpeta manukodio, *Phonygammus keraudrenii*

**genro**: *Paradigalla* (paradigaloj)
:* Longvosta paradigalo, *Paradigalla carunculata*
:* Mallongvosta paradigalo, *Paradigalla brevicauda*

**genro**: *Astrapia* (astrapioj)
:* Nigra astrapio, *Astrapia nigra*
:* Splenda astrapio, *Astrapia splendidissima*
:* Astrapio de Mayer, *Astrapia mayeri*
:* Astrapio de Stephanie, *Astrapia stephaniae*
:* Astrapio de Rothschild, *Astrapia rothschildi*

**genro**: *Parotia* (parotioj)
:* Okcidenta parotio, *Parotia sefilata*
:* Parotio de Carola, *Parotia carolae*
:* Parotio de Berlepsch, *Parotia berlepschi*
:* Parotio de Lawes, *Parotia lawesii*
:* Orienta parotio, *Parotia helenae* (?)
:* Parotio de Wahnes, *Parotia wahnesi*

**genro**: *Pteridophora*
:* Paradisbirdo de Albert de Saksonio, *Pteridophora alberti*

**genro**: *Lophorina* (loforinoj)
:* Granda loforino, *Lophorina superba*
:* Okcidenta loforino, *Lophorina niedda*
:* Malgranda loforino, *Lophorina minor* 

**genro**: *Ptiloris* (fusilbirdoj)
:* Grandioza fusilbirdo, *Ptiloris magnificus*
:* Graŭlanta fusilbirdo, *Ptiloris intercedens*
:* Paradiza fusilbirdo, *Ptiloris paradiseus*
:* Fusilbirdo de Victoria, *Ptiloris victoriae*

**genro**: *Epimachus* (serpobekuloj)
:* Nigra serpobekulo, *Epimachus fastosus*
:* Serpobekulo de Meyer, *Epimachus meyeri*

**genro**: *Drepanornis*
:* Serpobekulo de Albertis, *Drepanornis albertisi*
:* Serpobekulo de Bruijn, *Drepanornis bruijnii*

**genro**: *Cicinnurus*
:* Reĝa paradizbirdo, *Cicinnurus regius*

**genro**: *Diphyllodes* (disputebla)
:* Grandioza paradizbirdo, *Cicinurrus magnificus/Diphyllodes magnificus*
:* Paradizbirdo de Wilson, *Cicinnurus respublica/Diphyllodes respublica**

**genro*': *Semioptera*
:* Standardflugila paradizbirdo, *Semioptera wallacii*

**genro**: *Seleucidis*
:* Dekdu-ŝnura paradizbirdo, *Seleucidis melanoleucus*

**genro**: *Paradisaea* (veraj paradizbirdoj)
:* Malgranda paradizbirdo, *Paradisaea minor*
:* Granda paradizbirdo, *Paradisaea apoda*
:* Paradizbirdo de Raggi aŭ Kumulbirdo, *Paradisaea raggiana*
:* Paradizbirdo de Goldie, *Paradisaea decora*
:* Ruĝa paradizbirdo, *Paradisaea rubra*
:* Paradizbirdo de Wilhelm de Germanio, *Paradisaea guilielmi*

**genro**: *Paradisornis*
:* Paradizbirdo de Rudolf de Aŭstrio, *Paradisornis rudolphi*

## Galerio 

Epimachus_meyeri_by_Bowdler_Sharpe.jpg
Ptiloris_victoriae.jpg
Wilson's_Bird_of_Paradise_Best.jpg|
Ribbon-tailed_Astrapia.jpg
Raggiana_Bird-of-paradise_SMTC.jpg

Kategorio:Paseroformaj
Nicula

eta|Nicula, vidata de la loka monaĥejo
**Nicula** [nikula] (hungare *Füzesmikola*, germane *Teufelswald*) estas vilaĝo en Rumanio nordoriente de Cluj-Napoca. En 1910 ĝi nombris 857 loĝantojn (rumanoj), en 1992 543. Ĝia unua skriba mencio estis en 1326. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Fizeşu Gherlii.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
Nicula estas romkatolika pilgrimloko.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Ghirolt

**Ghirolt** estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio.

***Ghirolt** estas vilaĝo en Distrikto Cluj.
***Ghirolt** estas vilaĝo en Distrikto Satu Mare.
Straja (Căpușu Mare)

**Straja** [straĵa] ( [gestradj]) estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Cluj-Napoca. En 1910 ĝi nombris 259 loĝantojn (rumanoj), en 1992 112. Ĝia unua skriba mencio estis en 1219. En la 15-a jarcento ĝi estis hungara servutulvilaĝo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario (Kolozs vármegye). Administre ĝi apartenas al Căpușu Mare.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1–18, 1993–2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Cluj
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Straja

Straja estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio

*Straja (Berghin) estas vilaĝo en distrikto Alba.
*Straja (Bacău) estas vilaĝo en distrikto Bacău.
*Straja (Constanța) estas vilaĝo en distrikto Constanța.
*Straja (Cojocna) estas vilaĝo en distrikto Cluj.
*Straja (Căpușu Mare) estas vilaĝo en distrikto Cluj.
*Straja (Neamț) estas vilaĝo en distrikto Neamț.
*Straja (Suceava) estas vilaĝo en distrikto Suceava.
*Rivero Straja
Virakoĉa Inka

**Virakoĉa Inka** (, ) estis reĝo (Inkao) de la Inkaa imperio en Peruo, ido de Jahuar Huakak. Li savis la imperion kontraŭ la plej danĝera atako de la Ĉankoj, kaj sekve eksigis sian patron.

Lia nomo estis *Hatun Tupaq Inka*, sed laŭ tradicio li vidis en sonĝo la dion Virakoĉa (Wiraqucha), kiu aperis al li kaj instigis lin rezisti kaj venki la malamikojn, kaj tial li ŝanĝis sian nomon.

Oni situas lian reĝadon ĉirkaŭ 1400 en la regiono de Kusko; poste Virakoĉa Inka ampleksigis siajn terenojn per sinsekvaj konkeroj.

Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Kategorio:Mortintoj en 1438
Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Guga

**Guga** (hungare Guga) estas vilaĝo en Rumanio norde de Dej. En 1910 ĝi nombris 44 loĝantojn (rumanoj), en 1992 365. Ĝia unua skriba mencio estis en 1590. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Căşeiu.
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Eksteraj ligiloj 
* Interaga mapo de distrikto Cluj
* Popolnombrado 2002 
* Administracia mapo de distrikto 
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Cluj
Eŭropa Futbal-Ĉampionado

La **Eŭropa Futbal-Ĉampionado** estas futbala turniro kiu okazas ĉiun kvaran jaron en iu Eŭropa lando, kaj partoprenas ĉiuj eŭropaj naciaj futbal-teamoj kiuj sukcesis kvalifikiĝi.

maldekstre|eta
La unua Ĉampionado okazis en 1960 en Francio. La germana kaj hispana teamoj estis la plej sukcesaj ĝis nun, ambaŭ gajnante po tri fojojn, sekvata de Francio, kiu gajnis dufoje. La ĉampionado en 2004 estis gastigata de Portugalio kaj ĝin gajnis surprize la greka nacia teamo de futbalo. La ĉampionado de 2008 okazis en Svislando kaj Aŭstrio kaj ĝin gajnis la hispana nacia teamo de futbalo, kiu same venkis en 1012, kiam la evento estis gastigata en Pollando kaj Ukrainio. La evento de 2016 okazis de la 10-a de junio kaj la 10-a de julio en dek urboj de Francio.

La reganta eŭropa futbala ĉampiono ekde tiam estas Portugalio. La turniro planita por 2020 estis prokrastita al 2021.


Kategorio:Futbalaj konkursoj
Kategorio:Futbalo en Eŭropo
Ĉankaoj

La **Ĉankaoj** (Chanca), indiana popolo en la nuna Peruo, estis dum la unua duono de la 15-a jarcento la plej gravaj kontraŭuloj de la inkaa imperio.

La ĉankaoj vivis en partoj de la nunaj departementoj Apurímac, Ayacucho kaj Huancavelica. Gravaj politikaj centroj estis inter aliaj Wamankarpa (*falkotendo*) kaj la urbo Antawaylla (Andahuaylas, *kuproherbejo*). La ĉankaoj, mem ekspansia regno, grave endanĝerigis la inkaojn kaj en 1438 sieĝis Kuskon per 40000 soldatoj sub la gvidado de Anku Walluq. Sed tiu konkerprovo finiĝis katastrofege. La unuigita armeo de la inkaoj, kanaoj (K'ana aŭ Cana) kaj kanĉoj (Qanchi aŭ Canchi) neniigis dum la batalo de *Yawarpampa* (*sangopampo*) la ĉankaan armeon; la reĝlando de la ĉankaoj estis ensorbita per la inkaa imperio. Tiu evento estis epokoŝanĝo en la inkaa tradicio. La venkinta reĝo de la inkaoj portis de tiam la nomon "ŝanĝanto de la mondo", Paĉakutek Jupanki.

Kategorio:Peruo
Angla nacia teamo de futbalo

La **angla nacia teamo de futbalo** estas iom aparta, ĉar ĝi ne reprezentas oficiale agnoskitan nacion (kiel ekzemple Brition), sed nur regionon (Anglion). Ĉi-tiu aranĝo estas tradicia ene de Britio, kaj reprezentas preskaŭ unikan kazon en la mondo.

La angla teamo reprezentas la landon kie naskiĝis la futbalo; do estas nesurprize ke ĝi ludis en la unua internacia futbal-matĉo iam ajn okazinta, la 30-an de novembro 1872, kontraŭ la skota nacia teamo de Futbalo en *Partick*, urboparto de Glasgovo - la rezulto estis 0-0. Sole post kiam pasis 40 jaroj la angloj ludis kontraŭ teamo de ekster la Unuiĝinta Regno.

La Angla Futbal-Federacio dum la jaro 1906 aliĝis al la internacia federacio FIFA, sed ĝi eliris dum 1928 pro malinterkunsento rilate al la salajro-pagado al la neprofesiaj futbalistoj. Anglio re-eniris en FIFA-on nur dum 1946, kaj kiel rezulto la angloj ne partoprenis en la unuaj tri Mondpokaloj. Tamen, ĝis la Dua Mondmilito, la angla teamo estis verŝajne la plej bona en la mondo.

Anglio unuafoje partoprenis en la Mondpokalo dum la jaro 1950, kie ĝi nekredeble malvenkis kontraŭ la Usona nacia teamo de futbalo per 1-0 en unu el la plej grandaj katastrofoj de ĝia sporta historio.

Entute, Anglio partoprenis en 12 Mondpokaloj, gajnante dum 1966, kiam la turniro okazis en Anglio mem. Ĝi ankaŭ finiĝis kvare je 1990.

Anglio partoprenis ankaŭ en sep Eŭropaj Futbal-Ĉampionadoj, atingante la duonfinaĵon dum 1968 kaj 1996, kiam la evento okazis en Anglio.

Aktuale, la trejnisto de la nacia teamo estas , kaj la teamestro estas . Laŭ la stato de oktobro 2023, la entute plej multajn golojn (61) atingis Harry Kane kaj la plej multajn internaciajn matĉojn (125) kadre de la teamo partoprenis la futbalisto *Peter Shilton*.

## Vidu ankaŭ 
* Angla virina nacia teamo de futbalo
* *The Football Association*


Kategorio:Naciaj teamoj de futbalo
Skota nacia teamo de futbalo

La **Skota nacia teamo de futbalo** estas iom aparta, ĉar ĝi ne reprezentas oficiale agnoskitan nacion (kiel ekzemple Brition), sed nur regionon (Skotlandon). Ĉi-tiu aranĝo estas tradicia ene de Britio, kaj reprezentas preskaŭ unikan kazon en la mondo.

La skota teamo havis la honoron partopreni en la unua internacia futbal-ludo en la historio, kontraŭ Anglio en *Partick*, urboparto de Glasgovo, dum la jaro 1872. La rezulto estis 0-0.

Skotlando partoprenis ok fojoj en la Futbala Mondpokalo kaj du fojoj en la Eŭropa Futbal-Ĉampionado, sed la teamo neniam sukcesis pasi la unuan rondon.

Kategorio:Naciaj teamoj de futbalo
Irenedoj

La **Irenedoj** (*Irenidae*) estas orientalisa familio el la ordo de la Paseroformaj birdoj (*Passeriformes*). Ĝi konsistas el nur unu genro Ireno (*Irena*).

Irenedoj estas mezgrandaj arboloĝantoj, kiuj distingiĝas per tre longaj superaj kaj subaj vostokovriloj. Ili havas bluan kaj nigran plumaron. La inoj ordinare estas pli malbrile kaj pli verde koloritaj, kaj ilia iriso estas profunde ruĝa. 

La nestoj de la Irenedoj konsistas el plata, ne pelva submetaĵo, konstruita en branĉoforko. La kovaĵo entenas ordinare du aŭ tri brile olivokorajn kaj brune makulitajn ovojn.

## Specioj kaj subspecioj
*Knabina ireno (*Irena puella*)
**Knabina ireno andamana (*Irena puella andamanica*)
**Knabina ireno krinigera (*Irena puella criniger*)
**Knabina ireno malaja (*Irena puella malayensis*)
**Knabina ireno tipa (*Irena puella puella*)
**Knabina ireno sikima (*Irena puella sikkimensis*)
**Knabina ireno turkisa (*Irena puella turcosa*)
**Knabina ireno de Tweeddale (*Irena puella tweeddalei*)
*Cejanventra ireno (*Irena cyanogaster*)
**Cejanventra ireno tipa (*Irena cyanogastra cyanogastra*)
**Cejanventra ireno de Ella (*Irena cyanogastra ellae*)
**Cejanventra ireno de Hoogstraal (*Irena cyanogastra hoogstraali*)
**Cejanventra ireno nigramantela (*Irena cyanogastra melanochlamys*)

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Tupak Ŭalpa

**Tupak Ŭalpa** (keĉue: *Tupaq Wallpa*, , mortis en 1533) estis la dekkvara inkaa reĝo kaj regis nur dum kelkaj monatoj post la murdo de Atahualpa fare de la hispanoj, ĝis iu inkaa kapitano murdis lin.

Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Kilo

**Kilo** povas esti:

* Kilo (prefikso) -- prefikso signifanta "miloblo" uzebla kun multaj mezurunuoj
* Kilo -- slanga termino por mezurunuo de maso Kilogramo
* Kilo (ŝipo) -- malsupra ĉeftrabego de ŝipo
* Kilo (biologio) -- elstara kresto ĉe certaj bestoj
* Kilo (Kiel) -- germana urbo ĉe Balta maro
Manku Kapak la 2-a

**Manku Kapak la dua** (,  naskiĝis ĉirkaŭ 1500 en Kusko, mortis 1544 en Vilkabamba) estis la unua signifa inkaa reĝo post la konkero de la inkaa imperio kaj la murdo de Atahualpa far de la hispanaj konkerantoj. La hispanoj akceptis ke li portu la nomon de la unua inkao Manko Kapak. Sed li posedis nur la titolon; kompare al la unua inkao li havis neniun povon.

Manku Kapak la dua, nomita ankaŭ *Manku Inka* estis filo de la inkao Huayna Capac kaj duonfrato de Atahualpa kaj Huáscar kaj tute ne batalis pro la reĝeco kiel faris la du duonfratoj. Post la murdo de Atahualpo, unue Túpac Huallpa iĝis plej alta inkao. Kiam li estis murdita de inkaa generalo, Manku Inka aliflankiĝis al la hispanaj konkerantoj kaj estis entronigita de Francisco Pizarro ricevinte la nomon Manko Kapak la dua.

Post daŭraj hororaĵoj de la konkerantoj kontraŭ la inkaoj, Manku Kapak ribelis kontraŭ la hispanoj. Tiam Pizarro konkeris Kuskon kaj forpelis la inkaan reĝon. Manku Kapak fuĝis al Vilkabamba kie li fondis novan inkaan ŝtaton. En la sekvaj jaroj okazis bataloj inter Francisco Pizarro kaj Diego de Almagro por la suvereneco super Kusko. En 1541 ankaŭ Manko Kapak partoprenis tiun batalojn je la flanko de Diego de Almagro, kiu tamen murdigis lin en la jaro 1544.

La filoj de Manko Kapak, Sayri Túpac, Titu Cusi Yupanqui kaj fine Túpac Amaru sekvis lin kiel reĝoj. Túpac Amaru estis la lasta inkaa reĝo.

## Vidu ankaŭ 
* Gonzalo Pizarro

## Eksteraj ligiloj 
* hispana biografio

Kategorio:Mortintoj en 1544
Kategorio:Naskiĝintoj en 1500
Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Sajri Tupak

**Sajri Tupak** (, , mortis en 1561) estis la deksesa inkaa reĝo kaj la dua de Vilkabamba, la lasta rifuĝejo de la inkaoj.
eta

Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Titu Kusi Jupanki

**Titu Kusi Jupanki** (keĉue: *Titu Kusi Yupanki*, , mortis en la jaro 1571) estis la deksepa inkaa reĝo kaj la tria de Vilkabamba la lasta rifuĝejo de la inkaoj.

Li akceptis kristanan bapton en 1568, sed mortis pro stranga malsano en 1571.
Tiam lia juna frato, Tupac Amaru, iĝis reĝo.

Kategorio:Mortintoj en 1571
Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Tupak Jupanki

**Tupak Jupanki** aŭ **Tupak Inka Jupanki** (, ; naskiĝis en Kusko; mortis 1493 en Chinchero), estis inkaa imperiestro dum la inkaa imperio antaŭ la alveno de la hispana konkero de suda Ameriko kaj regis de 1471 ĝis 1493.dekstra|eta|Tupak JupankiSub la regno de lia patro Paĉakutek Jupanki li estis elstara generalo kaj tial oni nomis lin *Apukispaj* (*gvidanto de la imperiaj armeoj*).

Tupak Jupanki transprenis en 1471 kiel 10-a inkao la imperio de sia patro. Sub sia gvidado la inkaa imperio estis la plej granda. Li ensorbigis la regionojn inter Kito en la nuna Ekvadoro kaj Santiago en la nuna Ĉilio.

Laŭ raporto de la hispano Pedro Sarmiento de Gamboa la inkaoj sub lia regno, kaj eble Tupak Jupanki mem, atingis la Paskan Insulon per aro de balzaj flosoj.

Post la murdigo de Tupak Jupanki, lia filo Huayna Capac (1493-1527) iĝis 11-a inkao. Tupak Jupanki postlasis al sia filo bone organizitan reĝlandon kaj armeon de 300.000 soldatoj.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1471
Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Nacia Parko Mosi-oa-Tunya

**Nacia Parko Mosi-oa-Tunya** - *La fumo kiu tondras*, loĝigas la grandegan kaj sensacian Viktorian Akvofalon. La parko troviĝas en la plej suda parto de Zambio ĉe la landlimo kun Zimbabvo. La fizika limo kiu apartigas tiujn du landojn estas la grandega Viktoria Akvofalo. La parko estas rifuĝejo por sovaĝaj bestoj kiel la verŝajne lastaj rinoceroj de Zambio, sed ankaŭ por pli kutimaj specioj kiel la elefanto.

Nacia Parko Mosi-oa-Tunya estas dividita en du partojn - ludparko apud la riverbordo kaj la Viktoria Akvofalo - ĉiu kun aparta eniro.

La grandega kaj imponega Viktoria Akvafalo estas konata de lokaj loĝantoj kiel *Mosi-oa-Tunya - Fumo kiu tondras*, kaj estas la plej granda kurteno de falanta akvo.

Laŭ la norda bordo de Zambezi, ene de Nacia Parko Mosi-oa-Tunya troviĝas malgranda sovaĝrifuĝejo (de nur 66 kvadrataj kilometroj).

En tiu parko troviĝas la *malnova drivtombejo* kie la unuaj eŭropaj kolonianoj estis entombigitaj. Ili tendumis ĉe la rivero, sed mortis pro stranga malsano. Ili kulpigis la flavverde ŝelitajn *febro-arbojn* pri la nekuracebla malsano, kvankam la problemo estis malario alportita per la moskitoj. Baldaŭ la komunumo translokiĝis al plej alta loko kaj la urbo de Livingstone kreiĝis.

Oni ofte vidas pavianojn survoje al la akvofalo. Malgrandaj antilopoj kaj fakoĉeroj loĝas en la tropikaj arbaroj ĉe la randoj de la akvofalo. En la naturparko, la paŝtejoj kaj altaj arbaroj loĝigas multajn birdojn kaj diversajn bestojn, interalie kelkajn blankajn rinocerojn, elefantojn, ĝirafojn, zebrojn, zibelojn, elandojn, bizonojn kaj impalojn.

## Vidu ankaŭ 
* Mjombaro

Mosi-oa-Tunya
Mosi-oa-Tunya
Kategorio:Tropikaj kaj subtropikaj herbejoj, savanoj kaj arbedaroj
Sinĉi Ruka

**Sinĉi Ruka** (, , en kelkaj fontoj erare ''*) estis dua reĝo (post Manko Kapak) de la reĝlando de *Qusqu'' (Kusko) ekde ĉirkaŭ 1230 (kelkaj aŭtoroj indikas 1105). Li estis filo de Manko Kapak kaj patro de la posta inkao Lloque Yupanqui.

Sub la posta regno de Pachacútec Yupanqui la reĝlando de Kusko iĝis la Inkaa imperio. La inkaa mitologio rakontas, ke Sinĉi Ruka kondukis sian familion en la valon de Kusko.

La kronikisto Pedro Cieza de León skribis, ke Sinĉi Ruka konstruigis inkaoj terasoj kaj alportigis grandegajn kvantojn da tero en la valo por plialtigi la fekundecon de la grundo.

Fama estas Sinĉi Ruka pro la eventoj pri Teuotihi. Teuotihi estis diplomato de la inkaoj kaj estis sendita al najbaro reĝlando por hejmenporti de tie mesaĝon. Alveninte li tuj estis mortita kaj la senkapa korpo resendita al Sinĉi Ruka. Tio okazigis militon, kiujn gajnis la inkaoj per la batalo de Mauedipi.

Kategorio:Inkaaj imperiestroj
Kategorio:Inkaa mitologio
Boŝmanoj

eta|300px|Boŝmanoj

La **boŝmanoj** , ankaŭ nomata 'saan' estas la prapopoloj de suda Afriko, kiuj loĝis tie de antaū la alveno de la Bantuoj. Ili parolas lingvojn el la tri kojsanaj familioj.

Proverbo de boŝmanoj[kiuj?] diras: "Vi venas kaj vi foriras. Sed se vi revenas, tiam vi restos."

## Nomo 
La vorto *boŝmanoj* devenas de la afrikansa *bosjesman* [BOŜesman] 'homoj de arbustaroj'. Alia nomo estas *saan*, kiun donis al ili iliaj najbaroj la Kojoj.

## Historio 
Boŝmanoj vivas de almenaŭ 20 000 jaroj en suda Afriko en la granda dezerto Kalaharo. Ili difinas sin kiel *tiuj, kiuj sekvas la fulmon*, migrante laŭ la pluvoj por rikolti fruktojn, radikojn kaj ĉasaĵojn.

Tiu popolo de ĉasantoj kaj kolektantoj vivis iam ĉie en suda Afriko. La alveno laŭvice de la bantuoj, agrikulturistoj kaj de la hotentotoj, bredistoj, decimis la boŝmanoj kaj forpelis ilin al grundoj pli kaj pli malbonaj. La alveno de nederlandaj agrikulturistoj kaj hugenotoj en 1847, poste de britoj tute forpelis ilin de iliaj prapatraj teroj.

## Hodiaŭ 
Antaŭ 2000 jaroj vivis ĉirkaŭ 300 000 ĝis 400 000 boŝmanoj, sed hodiaŭ en la tuta suda Afriko vivas nur ĉirkaŭ 100 000. En Bocvano (49 000), Namibio (38 000), Sud-Afriko (4500), Angolo (6000), Zambio (1600) kaj Zimbabvo (1200) ili nun estas nur minoritato.

La plej multaj inter ili laboras kiel bienlaboristoj. Nur malmultaj vivas hodiaŭ tradicie.

Roy Sesana, kies nomo estas *Tobee Tcori* en lia nomo, ricevis en 2005 la alternativan Nobelpremion por tio, kion li faris por konservi la tradician vivmanieron de la boŝmanoj.

## Vidu ankaŭ 
* Laurens van der Post
* N!Xau
* *La dioj devas esti frenezaj*

## Eksteraj ligiloj 
* Bushmen - Survival International (angle)
* San - Joshua Project (angle)
* Bushmen Survival France (france) 

Boŝmanoj
Boŝmanoj
Boŝmanoj
Kategorio:Namibio
Kategorio:Sud-Afriko
Tangermünde

**Tangermünde** estas urba komunumo en Germanio. Ĝi apartenas al la federacia lando Saksio-Anhalto kaj situas en la sudo de ties distrikto Stendal. Fine de  la komunumo havis  loĝantojn.

## Geografio 
La urbo **Tangermünde**, iama hansourbo sudoriente de Stendal, situas ĉe la rando de la regiono Altmark, rekte ĉe Elbo. Ĝi estas konata pro siaj bone konservitaj trabfakaj konstruaĵoj en la malnova urbocentro.

## Historio 
Skribe dokumentita estas unuafoje la burgo de Tangermünde en la jaro 1009. La unua mencio de la urbo datiĝas el la jaro 1275. Dum la mezepoko, la urbo apartenis al la komerca ligo Hanso. La situo sur borda roko ĉe Elbo igis la urbon Elbo-doganejo kaj grafa rezidejo. Dum la 14a jarcento la urbo partatempe estis dua rezidejo de imperiestro Karlo la 4-a. Estis planite fari la urbon ĉefurbo de la mezaj provincoj. La malnova burgo fariĝis imperiestra rezidejo. La favoron de la princo-elektisto de Brandenburgio la urbo perdis pro ribelado kontraŭ la biero-imposto. La rezidejo estis transigita al Berlin. En la jaro 1617 la urbo preskaŭ plene detruiĝis pro incendio. Pro tio oni kulpigis la orfinon Grete Minde, kiu laŭdire agis tiel pro malhavita patra amo. Theodor Fontane per tiu okazaĵo estis inspirita al samtitola romano.

eta|Urbodomo
eta|altdekstre|Kapitulturo
eta|Urba pordego *Neustädter Tor*

## Vidindaĵoj 
* **La burgo** kun la **kapitel-turo**, la **karcera turo** kaj la **kancelario**, kiu estas la ununura konstruaĵo, kiu restis de la iama burgo el la 14-a jc. kaj origine estis la dancdomo.
* **La urbodomo** sur la foira placo, konstruita en 1430, kun sia malfrugotika ornamvando estas brila ekzemplo de la germana ruĝbrika gotiko. En ĝi ankaŭ troviĝas la **hejmlanda muzeo**, kiu i.a. ankaŭ dokumentas la sorton de Grete Minde.
* **La preĝejo de Sankta Stefano** kun fama orgeno de la hamburga orgenkonstrumajstro *Hans Scherer (la pli juna)*, kun la gotika tegmentvolbaĵo kaj la plej alta turo de la urbo (el la entute 12 ankoraŭ ekzistantaj).
* **La urbomuro**, ankoraŭ preskaŭ kompleta, kun **Hühnerdorfer Tor** (=kokinvilaĝa pordego), **Neustädter Tor** (Novurba pordego) kaj **Elbtor** (Elba pordego)
* **Eulenturm** (=Strigoturo)
* **Schrotturm** (=kugletaĵa turo)
* **Putinnen**
* **Rossfurt**
* **Steigberg**
* **Burgmuzeo**
* **Diversaj belaj trabfakaj konstruaĵoj** el la 16-a jc. en la malnova urbocentro

## Trafiko 
Norde de la urbo pasas la federacia ŝoseo 188. Ĝis 2001 ĝi kondukis meze tra la urbon, kio kaŭzis gravajn trafikajn problemojn, ĉar ĉe Tangermünde estis la ununura stratponto inter Magdeburg kaj Wittenberge. Per konstruo de nova ponto super la Elbon kaj la norda ĉirkaŭvojo dum la jaroj 1997 ĝis 2001 tiuj problemoj estis solvitaj. Fervoje la urbo estas konektita kun la fervoja nodo Stendal.

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Distrikto Stendal
Kategorio:Urboj de Saksio-Anhalto
Kategorio:Hansourboj
Ponto Vasco da Gama

800px|eta| La ponto *Vasco da Gama*

La **Ponte Vasco da Gama** (**Ponto Vasco da Gama**), nomita laŭ la portugala maristo Vasco da Gama, estas ponto, kiu situas trans la rivero Taĵo kaj ligas Lisbono per aŭtoŝoseo kun la pli suda urbo Setúbal kaj aliaj lokoj.

La ponto estis konstruita (parte privata, parte kun EU-Helpo) inter 1995 kaj 1998 por la Mondekspozicio Ekspo 98, por senŝarĝigi la Ponto 25-a de aprilo kaj la cetera infrastrukturo de Lisbono de la Nord-Sud-trafiko. Trans la Vasco da Gama ponto la Ekspo-tereno kaj la flughafeno estas tuj atingebla.

La tuta longo estas 17,2 kilometroj, la ĉefspano mezuras 420 metrojn. Pro tio ĝi estas la plej longa ponto en Eŭropo.

La vojimposto por la uzo de la ponto estis en 2005 por persona aŭtomobilo 2,00 Eŭroj.

centra|450ra|eta|Mapo de pontoj super Taĵo

## Eksteraj ligiloj 
* 
* PPP in Urban Developoment (PDF): Ekzemplo Ponte Vasco da Gama

Vasco da Gama