Eŭska toponimio

**Eŭska toponimio** analizas la eŭskajn toponimojn, t.e. nomoj de lokoj ĝenerale, de loĝlokoj (vilaĝo aŭ domo) aparte.

Pro tio ke pireneaj familioj estas nomataj laŭ la nomoj de siaj domoj, tiuj toponimoj klarigas la plejmulton el la patronomoj de eŭska deveno.
[300px|dekstra|eta|La sep provincoj de [Eŭskio|EŭsklandoAraba = AlavoBizkaia = BiskajoGipuzkoa = GipuskoNafarroa = NavaroLapurdi = LapurdoNafaroa Beherea = Malsupra NavaroZuberoa = Zubero]]

## Klasifiko de eŭskaj toponimoj 
Oni povas distingi la modernajn nomojn, kiuj sekvis la evoluon de la lingvo, kaj tiel restas kompreneblaj de la eŭska, disde pli malnovaj toponimoj, karakterizaj de la pirenea areo supozata eŭsklingva, tamen ofte malfacile interpreteblaj.

## Modernaj toponimoj 
### Tipologio 
Pro tio ke la eŭska estas aglutina lingvo, ne estas malofte trovi iom longajn eŭskajn toponimojn. Plej ofte, tamen, temas pri toponimoj konsistantaj el du terminoj:
# radiko rilata al vegetaĵaro aŭ topografio
# kolektivo, lokativo aŭ kvalifikativo

Oni ankaŭ trovas simple *Larre* « paŝtejo », *Mendi* « monto », *Bizkai / Biscay* « sprono »…

#### Vegetaĵaro 
La vegetaĵaro - almenaŭ la plej specifaj specoj aŭ postulantaj apartan grundon - montriĝas utila rimedo por identigi lokon kaj uzon, kiu povas rezulti. Multaj toponimoj baziĝas sur nomoj de vegetaĵoj.

La ĉefaj vegetaĵoj estas:

* **ametz** 'Pirenea kverko': *Ameztoi* (*Amestoy*) 'kverkejo'…
* **areitz**, **haritz** 'kverko': *Hariztoi* (*Haristoy*), *Harizkun* 'kverkejo'
* **arantza** 'dorno': *Arantzadi, Arantzatsu* 'dornejo'
* **astigar**, **azkar** 'acero': *Astigarraga*
* **gorosti** 'Ilekso': *Gorostiaga = Gorostidi = Gorostiz(a) = Gorostieta = Gorostarrazu* 'ileksejo'
* **haltz** 'ulmo': *Haltzu*(*a*) (*Halsou*) 'ulmejo'
* **intxaur**(tz) 'Juglando': *Intxauspe* 'sub la juglandoj'
* **lizar** 'frakseno': *Lizardi, Lizarrantzu* (*Lizarazu, Lichans, Licerasse*), *Lizarraga, Lizarreta* (*Lejarreta*) 'fraksenejo'
* **sahats** 'saliko': *Sahasti* 'salikejo', *Sagaspe* 'sub la salikoj'
* **urritz** 'avelujo': *Urrizti, Urrizterrazu* 'avelujejo'
* **zuhar** 'ulmo', Zuhaitz 'arbo': *Zuhar(ra)* (*Suhare*), *Zuhaizti* (*Suhast*), *Zuhaizkun* (*Suhescun*), *Zuhatzu* (*Zuazo*) 'ulmejo'
* **zur** aŭ **zu** 'ligno': ofte troviĝas ĉe la komenco de arbo-nomoj *Zurzuri* 'poplo', aŭ de elementoj el ligno *Zureria* 'ĉarpentaĵo'

Arbustoj de senkultivejoj:
* **ihi** 'junko': *Idoi, Ihitzeaga* (*Iceaga*) 'junkejo', *Ihitzarte(a)* (*Ihitçart*) 'inter junkejoj'
* **il**h**arre**, **txilar** 'eriko': *Ilhardoy* 'erikejo'
* **iratze** 'filiko': *Iratzabal* 'erikejo vasta'
* **ot**h**e** 'ulekso': *Othaiz*  -di, -azu*…
* lokiĝo: -*pe* « sub », *ondo, hegi* « apud, ĉe »…
* tipo de loko: *ibar* « valo »…
* adjektivo: *zabal* « vasta »…

Kolektivoj, ofte fosiliaj, ne alportas apartan informon.

#### Bestoj 
Bestoj ne tiel specife karakterizas lokon kiel vegetaĵaro. Tamen kelkaj nomoj ŝajnas referenci al ili:

* *Artzamendi* (monto en Itxassou) estas loke interpretita kiel *hartz mendi* « monto de la urso ». Sed temas nur pri popola etimologio: la nomo fakte estas pleonasma toponimo « monto monto » per unua termino bazita sur la radiko (*k*)*harr*} — « ŝtono, roko ».
* *Otxondo* analiziĝas kiel loko apud « lupoj ». Ĉu ankaŭ ĉi tie suspekti toponimojn en *otso, oxo* « lupo » pri popola etimologio? Verŝajne, ĉar en la Mezepoko al ili korespondas radiko *gotso* — aparta de persona nomo *otso* « lupo ».
* *Otxogorrigagna* signifas « supro de la ruĝa lupo ».
* *Hartzapasia* signifas « urs-pasejo ».
* *Oxocelhaya* signifas « lup-placo ».
* *Auñamendi* signifas « kaprid-monto ».
Multaj eŭskaj loknomoj referencas al urso kaj lupo.

#### Topografio kaj konstruaĵoj 
La ĉefaj topografiaj temoj estas:
* (k)**harr** — « ŝtono »: *Arrhegi*  'urbocentro': *Iriarte* (*Iriart*) 'interurbo'…

kune kun determiniloj:

* lokiĝo: *behere, barne, barren* 'malalta', *arte* 'inter', *goihen, goiti, garai* 'alto, supro'…
* loko: *mendi* 'monto', *sarhi*…
* adjektivo: *berri* 'nova', *zahar* 'malnova'…

Ordo de determiniloj estas malfirma:
* *barren-etxe = etxebarne* 'domo en la fundo'
* *Ibarretxe* 'domo en la valo' aliflanke *Etxemendi* (*Etchemendy*) 'domo en la monto'

#### Metioj, industrioj 
La metiejoj de metiistoj estas ofte signalitaj per -*tegi*:

* *Hargindegi(a)* (*Harguindeguy*) 'masonejo'
* *Aroztegi(a)* (*Harozteguy, Aroztegui, Arostegui*) 'forĝejo'

Notindas ke eŭskoj ne nomis sin 'ĉarpentisto' (zurgin) sed 'ĉarpentejo' (zurgindegi).

Notu ankaŭ la nomon:
* *Arrozpide(a)*: « vojo de la forĝejo » (eble komprenata kiel « vojo de fremduloj » pro konfuzo kun *arrotz* fremdulo).

#### Nomoj de personoj 
Oni ĉiam atribuas nomon de domo al novalvenintoj. Tamen tiu nomo povas referenci al la loĝanto, lia antaŭnomo, lia deveno aŭ lia metio:

1) nomoj en -*ena, -enea* (grafio -nea estas restaĵo de deklinacio).

* *Martikorena* 'domo de Marticot',
* *Xoantokorena*, *Juantorena*, ' domo de *Joĉjo*',
* *Ponetbeltxenea* 'domo de 'ĉapo nigra'
* *Musdehalsuenea* 'domo de *Sinjoro de Halsou*'.
* *Martinharginaenea* 'domo de *Martin masonisto*'
* *Dantzarienea* (*Dancharia, Dantxarinea*…) 'domo de dancisto'
* *Arotzena* (*Arocena, Arozena, Arotxena*…), *Arotzetxe* (Arrotsétché) 'domo de forĝisto'

2) nomoj en -*tegi*

* *Lopetegi, Jaimetegi*… « domo de *Lupe*, *Jaime*… »
* *Arlandea, Silbendea, Manexunde(a)* « domo de Roland (*Arrolan*), de *Sylvain*, de *Maneixun* (Joĉjo)… »

#### Nomoj de sanktuloj 
Iuj vilaĝoj ŝuldas siajn nomojn al paroĥaj sanktuloj. En Eŭsklando, oni atribuas la titolon *don* 'sinjoro', donante la nomojn:
* *Donostia  *Baigorri*, *Baiona*), *Xurrut* 'rojo', *Lats* 'eta rojo'…
* ĉu loknomo karakteriza en la najbareco de la akvofluo: *Arbelua / Arberoue* 'ardezejo', *[loknomo]-eko erreka* 'rivero de …'

## Malnovaj nomoj 
### Eŭska prahistorio 
#### Epoko de nomadaj ĉasistoj - Paleolitik-devena toponimio 
Kelkaj toponimoj estas tre malnovaj kaj radikas el la epoko de nomadaj ĉasistoj (paleolitiko). Tiuj praaj toponimoj estas ĉefe ligitaj al reliefo aŭ al hidrologio.

Tio notinde estas la kazo de radiko 'ŝtono, roko': eŭske (**k**)**harr**-, armena **khar**, irlanda **carraig** ktp.

Oni trovas ĝin en Francio kiel deveno de plej diversaj toponimoj kiaj:
* *Carcassonne, Carqueiranne, Garmendia, Garazi* (kaj *Gréciette*), *Caralp, Aravis, Arize, Ars-en-Ré, Artzamendi*…

En la senco de 'ŝtonoza rivero', oni ŝuldas al ĝi nomojn kiaj *Garono*, *Charente* aŭ *Cher*.

Ĝia eŭska derivaĵo (**kʰ**)**ar-pe** "sub la rokoj" estas plej disvastigata temo de la eŭropa toponimio, sub la variantoj:
* **karpe** (*Karpatoj, montes Carpetanos, Cerbère (Pyrénées-Orientales)*…),
* **kalpe** (*Calpe, Calvi*…),
* **alp** (*Alpoj, *Albi*, *Albanio*…) aŭ
* **arpe** (*Arbailles'').

Inter la ceteraj vaste disvastigataj radikoj atribueblaj al la eŭsklingva fundo, eblas citi:
* ***kan** 'supro': *Arcangues  'valo': *Iberio, Ebro, Ebron* (Aragono, Provenco), *Ibar* (Montenegro, Kosovo, Serbio), *Ebrach, Ibra* (Germanio), *Ybbs* (Aŭstrio)… kaj ties derivaĵo
* **ibai** 'rivero' > 'golfo': *Baía / Bahia* (Brazilo), *Wey, Wye* (Anglio, Kimrio), *Bajono  'urbo' tiel gravaj por la eŭska toponimio (Kf. Antikvaj toponimoj):

* *Iruno, Iruñea* (kun moligo pro eŭska deklinacio), *Oloron  france *salle* 'nobela domo'. La sufiksoj -*eng(us) > -enx* ne koncernas Eŭsklandon: *Libarrenx* estas fantazia grafio por *Iribarren*.

En Nord-Eŭskio, la mezepoka dokumentado ĝenerale alportas malmultajn novajn informojn pri nomoj de vilaĝoj.

Maksimume oni notas tie:
* la grandan nestabilecon de gafioj de la nomo *Louhossoa* (*Lourhousane* en 1595, *Lahaussoa* en 1683, *Louhossiüa* en 1690)
* ke *Hasparren* estas malnova *Ahaitz-barren(a) > Ahaizparren(a)* (*Ahezbarrene* en 1247), kontraŭdirante la popolan etimologion *haritz barne*.

En Sud-Eŭskio male, nomoj de vilaĝoj registritaj en 1025 en la *reja de San Millán* estas tre instruaj.

Oni notas tie:
* abundon de aspiracioj (ĝis 3 en *Harhahia*, nun *Araia*) en regiono kiu poste forlasis ilin.
* uzon de **g** por marki palataligon (*ng > ñ, lg > ll, Gogate* nun *Ochate*)
* ĉeeston de sufiksoj -**zaha** (nun -*tza*), -**ahin**
* nomojn de domajno en (**g**)**gana**: *Lopeggana, Licingana*…
* ke *Apellaniz* estis malnova *Apinganiz*, ktp.

Tiuj malnovaj eŭskaj nomoj substrekas ke parto de la tiu-epoka lingvistika heredaĵo estas definitive perdita.

## Referencoj 
## Literaturo
* Joaquin Gorrochategui Churruca: *Estudio sobre la onomastica indigena de Aquitania* (Euskal Herriko Unibertsitatea, 1984) ISBN 84-7585-013-8
* Luis Michelena: *Textos arcaicos vascos*
* Jean-Baptiste Orpustan: *Toponymie basque* (Presses universitaires de Bordeaux, 1997) ISBN 2-86781-095-7
* Joan Coromines: *Sobre la historia de la Lengua Vasca*
* Joan Coromines: ''La Survivance du basque jusqu'au bas Moyen Âge. Phénomènes de bilinguisme dans les Pyrénées centrales". (IV congrès international de sciences onomastiques, Munĥeno)
* Michel Grosclaude: *Dictionnaire toponymique des communes du Béarn* (Escola Gaston Febus, 1991).
* Éric Vial: *Les noms de villes et de villages* (Belin, collection *le français retrouvé*, 1983) ISBN 2701104769
* Gerhard. Rohlfs: *Le Gascon*, 1935.
* Julio Caro Baroja: *Materiales para una historia de la lengua vasca en su relacion con la latina* (Txertoa, ) ISBN 84-7148-254-1.
* Luis Michelena: *Apellidos vascos* (Txertoa, ) ISBN 84-7148-008-5.
* Albert Dauzat et Charles Rostaing: *Dictionnaire étymologique des noms de lieux en France* (Larousse 1963, elĉerpita, represado Librairie Guénégaud, 1978)
* André Cherpillod: *Dictionnaire étymologique des noms géographiques* (Masson 1986) ISBN 2-225-81038-9.
* Marc Large: "Xan de l'Ours, la légende de l'homme sauvage", Ed.Cairn, antaŭparolo de Renaud.

## Vidu ankaŭ 
* Toponimio
* Loknomo
* Klasifiko de Loknomoj
* Eŭskoj
* Eŭska lingvo
* Zubera dialekto

Kategorio:Loknomscienco
Kategorio:Eŭska lingvo
Kategorio:Geografio de Eŭskio