Monaĥejo Gandzasar

350px|dekstre|eta|Monaĥejo *Gandzasar*
La '*Monaĥejo *Gandzasar*** (armene: **Գանձասար*') estas armena monaĥejo de la 13-a jarcento kiu troviĝas en la regiono Martakerto en Montara Karabaĥo (Arcaĥa Respubliko), proksime de la rajono Vank. La vorto *Gandzasar* signifas *monto* aŭ *pinto de la trezoro* en la armena lingvo. La monaĥejo gastigas relikvojn kiuj laŭ la tradicio apartenas al Sankta Zeĥarja, patro de Johano la Baptisto.*Gandzasar* estis la rezidejo de la armena katolikoso inter la jaroj 1400 kaj 1816 kaj nuntempe estas sidejo de la Ĉefepiskopo de Arcaĥo. Kvankam la monaĥejo estis damaĝita dum aerbombado de la azera armeo en 1991, en kiu la domo de la supera pastro estis detruita,* Gandzasar* daŭre funkcias kiel monaĥejo de la Armena Apostola Eklezio.

## Historio 
## Fono 
eta|Altaro de la ĉefpreĝejo de Gandzasar.
Oni kredas, ke la nomo *Gandzasar*, kio signifas "trezora monto" en la armena lingvo, devenis de la tradicio, ke la monaĥejo estis konstruita sur monteto enhavanta arĝenton kaj aliajn metalojn.

La setlejo unue estis menciita en skribaj registroj de la Katolikoso Anania Mokaci de la 10-a jarcento (ĉ. 946-968),  kiu inkluzivis Sargis, monaĥo de Gandzasar, inter la partoprenantoj de koncilio en 949 okazinta en Ĥaĉeno por repacigi kaj interkonsentigi kalcedonajn kaj ne kalcedonajn armenojn. Ĥaĉkaroj datitaj el 1174, 1182, 1202 estis trovitaj ĉirkaŭ la monaĥejo kiuj ankaŭ montras la ekziston de preĝejo aŭ monaĥejo en la loko.

### Fundamento 
La ĉefpreĝejo estis konstruita inter 1216 kaj 1238 fare de Hasan-Ĝalal Daŭla, la armena princo de Interna Ĥaĉeno kaj la patriarko de la Domo de Hasan-Ĝalaljan.  Ĝi estis konsekrita la 22-an de julio 1240, dum la Festo de la Transformiĝo (Vardavar) en ĉeesto de ĉirkaŭ 700 pastroj.  La *gavito* (nartekso), okcidente de la preĝejo, estis komencita en 1240 kaj kompletigita en 1266  fare de Atabego, la filo de Hasan-Ĝalal kaj lia edzino, Mamkan. Kirakos Gandzakeci, nuntempa historiisto, priskribis la konstruadon de la preĝejo en sia *Historio de Armenio.*

Gandzasar fariĝis la sidejo de la Katolikosejo de Kaŭkaza Albanio, sidejo de la Armena Apostola Eklezio, fine de la 14-a jarcento. Ruben Paul Adalian konsideras la fundamenton de la Seĝo rezulton de praa episkopejo serĉanta "eklezian aŭtonomion por kompensi la mankon de regado kaj komunikado de centra papejo" kaj parto de diversaj lokaj strategioj en Armenio dominita de eksterlandaj kaj islamaj regantoj por "konservi ian ŝajnon de religia aŭtoritato inter la homoj". En la 16-a jarcento ĝi subordiĝis al la Katolikoso de Eĉmiadzin.

### Posta historio 
maldekstra|250px |eta|Gandzasar.
Ekde ĝia fondiĝo, la monaĥeja komplekso estis centro de edukado kaj manuskripta produktado. Laŭ nuntempaj fontoj, en la fruaj 1700-aj jaroj la patriarko de Gandzasar havis aŭtoritaton super ĉirkaŭ 900 vilaĝoj kun centoj da domaroj en ĉiuj, konsistantaj el kamparanaj kaj komercaj armenoj; .

En la 17-a kaj 18-a jarcentoj Gandzasar fariĝis la centro en la liberigaj klopodoj de karabaĥaj armenaj melikoj, kiuj unuiĝis ĉirkaŭKatolikoso Jesaji Hasan-Ĝalaljan (m. 1728). Li estis firme por-rusa kaj en letero de 1701 subskribita de karabaĥaj kaj sjunikaj *melikoj* (armenaj princoj), li petis al Petro la Granda protekti la armenojn de islamanoj.  Tamen, ĝis la fruaj 1800-aj jaroj la Rusa Imperio ekregis la regionon. La Karabaĥa ĥanato fine venis sub kompletan rusan regadon per la Traktato de Gulistano. Per la regado de 1836 fare de la rusaj aŭtoritatoj, konata kiel *Poloĵenje*, Gandzasar ĉesis esti la sidejo de la diocezo Karabaĥo, kiu estis translokita al Ŝuŝo. Ĝi iom post iom estis forlasita kaj estis tute forlasita jam fine de la 19-a jarcento.

### Sovetia periodo 
Gandzasar estis fermita de la sovetaj aŭtoritatoj kiel plej malfrue en 1930. La soveta centra registaro donis permeson, sed la soveta Azerbajĝano ne. Gandzasar fariĝis la unua preĝejo remalfermita post jardekoj da subpremado. Laŭ Zori Balajan pluraj KGB- agentoj "povus [esti] ekviditaj inter la ĉeestanta homamaso."  Gandzasar funkciis kiel sidejo de la episkopo antaŭ ol ĝi estis proponita al la katedralo Gazanĉecoc en Ŝuŝo en 1998.

### Milito en Montara Karabaĥo 
250px |eta|Armenlingvaj muraj surskriboj en Gandzasar.
Gandzasar estis atakita plurajn fojojn dum la akra milito en Montara Karabaĥo. La 6-an de julio 1991 sovetiaj soldatoj kaj OMON (specialaj policistoj) atakis Gandzasaron supoze serĉante pafilojn. Ili forprenis paperojn kaj faris profundan serĉadon, inkluzive en la tombejo .

Furioza batalado okazis ĉirkaŭ Gandzasar en 1992, kiam Azerbajĝano sieĝis la areon. La armenoj rompis la sieĝon, kiu savis Gandzasaron kaj plibonigis ĝian spiritan statuson, skribis Thomas de Waal.

La 20-an de januaro 1993 aeratako farita de du azeraj atakaj aviadiloj kaŭzis gravajn damaĝojn al la monaĥeja komplekso kaj mortigis plurajn homojn proksime kaj vundis pastron.

### Restarigo kaj reviviĝo 
[maldekstra|250px |eta|[Armena simbolo de eterneco|*Simbolo de eterneco* en Gandzasar.]]
Post la milito, la monaĥejo estis plene renovigita per la financado de armena komercisto kaj filantropo, loĝanta en Rusio, Levon Hajrapetjan, kiu naskiĝis en de Vank. Restarigaj laboroj, kiuj daŭris de 2000 ĝis 2002, inkluzivis restarigon de la altaro, gavito kaj aldono de kaheloj de la planko. Hajrapetjan ankaŭ financis la asfaltadon de la vojo kondukanta al la preĝejo.  Kelka diskutado ĉirkaŭis la kahelumadon de la muro ĉirkaŭ la monaĥejo en 2011. Ĝi estis financita de Hajrapetjan kaj efektivigita de kompanio posedata de Vladimir Hajrapetjan, lia pli juna frato. Dum ĉefepiskopo Pargev Martirosjan diris, ke la muro ne estas mezepoka kaj ne havas multe da arkitektura signifo, tial kahelumado praviĝis, kritikistoj argumentis, ke ĝi estas parto de la historia komplekso.

La 16-an de oktobro 2008 amasa geedziĝo, sponsorita de Levon Hajrapetjan okazis en Karabaĥo. Proksimume 700 paroj geedziĝis en tiu tago, 500 el kiuj geedziĝis en la katedralo Gazanĉecoc en Ŝuŝo kaj 200 en Gandzasar. La 13-an de aprilo 2016 la katolikoso Garegino la 2-a kaj la katolikoso Aramo la 1-a faris preĝon por paco kaj sekureco de Montara Karabaĥo. Ĉi tio okazis tagojn post la kolizioj inter armenaj kaj azeraj trupoj, kiuj estis la plej mortigaj ekde la batalhalto de 1994.  La 770-a datreveno de la monaĥejo estis festita en 2010 kaj la 777-a datreveno en 2017.

## Priskribo 
350px|eta|Aera vidaĵo de la monaĥejo en 2018
La monaĥeja komplekso situas sur monteto, je alteco de 1 270 metroj, en la sudokcidento de la vilaĝo Vank en la provinco Martakert. La ekstera grandeco de la preĝejo estas diverse donita kiel 11,8 je 17,4 metroj aŭ 12,3 je 17,75 metroj.

Ĉi tiu misfamigita aserto estis malakceptita de multaj fakuloj, inkluzive de Victor Schnirelmann, kiu rimarkas, ke Kaŭkaza Albanio malaperis de la historio en la 10-a jarcento kaj la Armena Eklezio simple adoptis la nomon por sia plej orienta diocezo pro tradicio. Schnirelmann notas ke azeraj historiistoj intence preterlasas la fakton ke Gandzasar estas tipa ekzemplo de armena arkitekturo de la 10-a kaj 13-a jarcentoj, same kiel la multaj armenaj surskriboj sur ĝiaj muroj.  Thomas de Waal rimarkis, ke en broŝuro de 1997 titolita "La Albanaj Monumentoj de Karabaĥo" de Igrar Aliyev kaj Kamil Mamedzade "zorgeme preterlasis ĉiujn armenajn skribaĵojn" en la desegnaĵo de la fasado de Gandzasar sur ĝia kovrilo.  Rouben Galikjan rimarkas, ke Gandzasar, kvankam prezentita en Azerbajĝano kiel supozeble historia "monaĥejo" albana-azera "kaj parto de la kultura heredaĵo de Azerbajĝano, estis kaduka sub forlasita sub la azerbajĝana regado.

## Galerio 

File:2014 Górski Karabach, Klasztor Gandzasar (09).jpg
File:2014 Górski Karabach, Klasztor Gandzasar (11).jpg
File:2014 Górski Karabach, Klasztor Gandzasar (47).jpg
File:Artsakh - Gandzasar-2.JPG
File:Gandzasar, gavit W.jpg

File:Gandzasar 125.JPG
File:Gandzasar Monastery.JPG
File:Unexplodedbomb at Gandzasar.jpg
File:Gandzasar monastery Hasan III.jpg
File:Gandzasar Hasan III.jpg
File:Gandzasar church inscription.jpg
File:Gandzasar2018 church inscription.jpg
File:Gandzasar dome interior.jpg
File:Gandzasar khachkar.jpg|
File:Gandzasar monastery Hasan-Jalal Dawla sculpture.jpg
File:Gandzasar 20182.jpg
File:Gandzasar 20183.jpg

## Bibliografio 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Monaĥejoj en Montara Karabaĥo
Kategorio:Armena Apostola Eklezio