Jalutorovsko

**Jalutorovsko** () estas urbo, la centro de Jalutorovska distrikto kaj fervoja stacio en Tjumena provinco, Rusio. Ĝi situas ĉe la Trasiberia fervojo, ĉe rivero Tobol. La urbo estis fondita en 1659 kaj havas statuson de la urbo ekde 1782.

Ekde 1911 al la urbo venas grandaj riveraj ŝipoj. En 1912 ekfunkciis la fervojo.

## Etimologio 
Lingvisto Aleksandr Konstantinoviĉ Matvejev asertis ke la urbonomo devenas de la nomo de la origina tatara urbo *Javlutura*, prononcita de la tataroj kiel *Julitura* (), kio signifis "urbo kun armeo" aŭ "militurbo".

## Loĝantaro 
En 2023 en la urbo naskiĝis 360 homoj kaj mortis 480, do natura malkresko de la loĝantaro estis 120 homoj. Al la urbo transloĝiĝis  kaj ĝin forlasis  homoj, do la migrada kresko estis 196 homoj.

## Geografio 
Jalutorovsko situas ĉe nordorienta flanko de la ŝoseo R-402 (parto de E22), proksimume 73 km for de la sud-orienta rando de Tjumeno. Horizontale ĝin dividas je du partoj la Transsiberia fervojo.

La urbo situas sur maldekstra bordo de rivero Tobolo.

### Kandelfesta placo 
La placo, nomita Kandelfesta () troviĝas en la histora centro de la urbo, surloke de ĝia fondo kaj gastigas la plej elstarajn konstruaĵojn — la Jalutorovskan fortikaĵon, la Kandelfestan katedralon kaj aleon kun memorŝtonoj kaj monumentoj. Inter la muzeo Komercejo kaj la katedralo staras monumento de Nikolao de Moĵajsko, konsiderata protektanto de la rusaj urboj. Ĝi estis farita de Vladimir Ŝarapov en 1994 aŭ 1995 de granito de Ufa kaj dediĉita al la fondo de la urbo. Fine de 2002 ĝi estis alinomita kiel la Kandelfesta (Sretenskaja).

### Strato Pervomajskaja 
Origine la strato nomiĝis Ĉielira (), ĉar en tiu ĉi strato troviĝis la Ĉielira preĝejo. La  okaze de la Unua de Majo sur la Kandelfesta placo okazis subĉiela kunveno post kiu manifestacio marŝis laŭ strato Ĉielira, pro tio alinomita al Pervomajskaja (Unuamaja).

En la duetaĝa brika domo N 17, en kies unua etaĝo funkciis vendejo de negocistino Jekaterina Guseva kaj en la dua etaĝo sidis oficejoj, inkluzive ŝian kabineton kies fenestroj estis turnitaj al Tobolo tiel ke ŝi povis vidi siajn ŝipojn kaj la havenon. Post la ŝtatigo la ejo estis transdonita al la elektrostacio; nun tie sidas oficejoj kaj vendejoj.
Sekvas la unuetaĝa brika domo N 19, en kiu funkcias muzeo Komercejo (). Origine tio estis du konstruaĵoj, konstruigitaj en 1901 de negocisto Ivan Lagin, kies ĉefa komerco estis vendado de ŝtofoj. En la 1960-aj ili estis unuigitaj per alkonstruaĵo. .

En la unuetaĝa brika domo N 55 funkcias la Jalutorovska Ortodoksa Gimnazio. Konstruado de tiu ĉi domo, origine destinita por la distrikta lernejo (), komenciĝis en septembro 1887 danke al monoferoj de Ignatij Ivanoviĉ Kolosov, tomska negocisto de la 1-a rango. La  okazis solena malfermo, dum kiu la negocisto transdonis ĝin al la Ministerio pri Popola Klerigado: "Mi transdonas kun espero ke mia nomo estos memorata dum jarcentoj" (). En la sovetia tempo tie funkciis lernejo de la 2-a grado, bazlernejo de la mezlernejo N 7. En oktobro 2006 ĉefepiskopo de Tobolsko kaj Tjumeno Dimitrij konsekris ĝin kiel la ortodoksan gimnazion.

En la duetaĝa ligna domo N 60 loĝis familio de negocisto Mamontov kaj la  tie naskiĝis la mecenato Savva Mamontov. Ĝi estis konstruita fine de la 18-a jarcento. La unua etaĝo estas brika, tie troviĝis kuirejo kaj loĝis servistaro. Nun ĝiaj fenestroj estas masonitaj per pli modernaj brikoj. La dua etaĝo estas ligna, plej verŝajne oni uzis pinajn trabojn je diametro 30 cm. En tiu etaĝo loĝis la posedantoj, ĝi havis apartan enirejon. La rezidejo enhavis ankaŭ stokejon, banejon, kaleŝejon, poton el lariko, glaciejon-stokejon kies partoj estis trovitaj. La fasadaj tegaĵoj, kornicoj kaj ŝutroj estas de sovetia periodo, sed konserviĝis origina pordo kun ansoj kaj ŝtalaj elementoj. La familio Mamontov forlasis la domon en 1843 kaj en 1846 ĝi estis transdonita al asekura kompanio "Salamandra". Poste tie sidis apoteko kaj fine ĝi denove iĝis loĝdomo. En sovetia periodo ĝi estis dividita je 4 apartamentoj kaj servis kiel loĝejo por pluraj familioj, do okazis granda rekonstruado.

### Strato Revolucio 
En la kvaretaĝa domo N 44 funkcias kulturdomo Art-Voyage (), konstruita en 1947. En ĝia maldekstra alo ĝis 1956 sidis elektrostacio. La ejo estis dufoje grave rekonstruita, lastfoje en 2009.

En la domo N 73 funkcias la Jalutorovska Muzea Komplekso. Duetaĝa brika domo, konstruita en 1972, gastigas ekspoziciojn pri la urbo, ĉambrojn por kunlaborantoj, stokejon de eksponaĵoj. Apude staras konstruaĵo N 75/3 — domo-muzeo de Matvej Muravjov-Apostol. En la korto situas konstruaĵo N 75/2 domo-muzeo de Ivan Jakuŝkin.

En la domo N 130, ĉe la bordo de lago Babanovskoje, funkcias sanatorio *La Hela* (), malfermita la . La  tie estis konsekrita la kapelo de Sankta Olga.

### Strato Lenin 
Sur la mapo el loka muzeo, datita la , la strato estas nomita Soldatskaja (Soldata). En 1911 oni alinomis ĝin je Sretenskaja (Kandelfesta), ĉar ĝi komenciĝis de la Kandelfesta katedralo. En 1920 estis provo alinomi ĝin je Sovetskaja (Soveta), sed tiu ĉi nomo ne fiksiĝis. 

La strato komenciĝis ĉe gastokorto, surloke de kiu nun staras kulturdomo kaj malnova komercejo (). Ĝi estis 256 saĵenojn (546 m) longa kaj finiĝis ĉe kruciĝo kun la nuna strato Sverdlov. Nun la strato etendiĝas je , sed la katedralo plu videblas de iu ajn punkto.

En la duetaĝa brika domo N 14 (Pervomajskaja 32), origine konstruita kiel loĝdomo en la unua duono de la 19-a jarcento, poste sidis policejo kaj distrikta trezorejo (); nun tie estas oficejoj. En la duetaĝa brika domo N 16 (Pervomajskaja 21) sidas oficejoj. Ĝi estis konstruigita en 1896 de negocistoj Mjasnikov. Ĝia lasta posedanto estis negocistino Irina Vasiljevna Mjasnikova. Post kiam en 1907 la katedralo estis fermita por riparado, ŝi donis en tiu ĉi domo ejojn por starigo de ikonostazo kaj okazigo de la diservoj. Apude, ĉe kruciĝo de stratoj Lenin kaj Revolucio staris ligna domo kun ĉizitaj ŝutroj, kiu estis parto de la Mjasnikov-rezidejo, same kiel situintaj apude stokejoj. Ĉio krom la domo N 14 estis detruita por aperigi sur ilia loko trietaĝan blankbrikan telekomunikan oficejon. Poste tie sidis la aĉetcentro "MiK", forbrulinta la . La posedantoj unue planis restarigi ĝin, sed jam kiel unuetaĝan, ĉar la dua etaĝo estis grave detruita, sed fine ili preferis bankroti. En decembro 2018 la ejon aĉetis nova posedanto. Fine de 2019 la aĉetcentro malfermiĝis denove jam kiel Pjatnica.

En la trietaĝa domo N 17/2, ĉe kruciĝo kun strato Svobodi, funkcias aĉetcentro "Retro". Iam tie troviĝis stokejoj, kiujn en 1937 anstataŭis kinejo "Ruĝa Oktobro" je 200 sidlokoj. En 2006 komercisto ekkonstruigis la nunan ejon kiel sportejon kun naĝejo, sed post la financa krizo de 2008 la konstruado haltis. Nova posedanto daŭrigis ĝin, sed poste en la sama strato Svobodi malfermiĝis sportejo "Atlanta" (N 193a), do la ekonomia efikeco de plia sportejo iĝis dubinda. En 2011 la posedanto petis ĉe la urba administracio permeson transformi la konstruaĵon je aĉetcentro kun kafejo, infanludejo kaj kegloludejo. El tiuj ĉi planoj efektiviĝis nur la aĉetcentro, malfermita en 2013.

En la duetaĝa brika domo N 44 sidas artlernejo de Savva Mamontov, konstruita en 1988. Antaŭe sur tiu ĉi loko staris ligna konstruaĵo, en kiu sidis la muzika kaj sporta lernejoj. Antaŭ ĝi, en la samnoma skvaro, en 1998 estis starigita busto de Savva Mamontov fare de Vladimir Ŝarapov — la unua monumento al tiu ĉi mecenato. Aperis nova ekrano 5 metrojn alta, kun diagonalo 12 metroj, kaj moderna halo je 350 sidlokoj. Simbolan butonon dum la malferma ceremonio premis Jurij Gilov, kinomekanikisto kiu antaŭ 49 jaroj prezentis en la sama kinejo la unuan filmon.

Ambaŭflanke de la kinejo staras du skulptaĵoj fare de loka skulptisto Vladimir Ŝarapov: de Aleksandr Suvorov, inaŭgurita la .

### Strato Obolenskij 
Meze de la 19-a jarcento la strato nomiĝis Bolniĉnaja (Hospitala). Laŭ iuj fontoj la hospitalo troviĝis sur Vianda placo (), nun okupita de urboĝardeno. Eble bazlernejo N 5, situinta en sovetia periodo en la sama loko, okupis la saman konstruaĵon, nur rekonstruitan. En la dua duono de la 19-a jarcento, nomon Obolenskij havis alia, transversa strateto, nuntempe nomata Novikov. En 1911 ĝi estis alinomita kiel Svirelinskaja dum Bolniĉnaja iĝis Obolenskij.

La unuaj kvartaloj, ĝis strato Puŝĉin, plu havas domojn konstruitajn komence de la 20-a jarcento. En la duetaĝa ligna domo N 17 loĝis posedanto de sapfarejo, situinta en la korto. Sur la dua etaĝo ankoraŭ en sovetia periodo estis balkono. Ĉe angulo de stratoj Obolenskij kaj Tobolskaja, dekstre staras la domo N 37 (Tobolskaja 16), kies unua etaĝo estas ruĝbrika kaj la dua estas ligna. Nun tie estas loĝejoj, sed de la Dua mondmilito ĝis la mezo de la 1960-aj tie sidis redakcio de la ĵurnalo "Kolĥoza Vero" (). Iam tie funkciis laktoaĉetejo (, neformale nomita ), aĉetinta lakton de privatuloj por laktofabriko. Surloke de la domoj N 43 kaj 45 staris kolbasfarejo kaj surloke de la domo N 55 estis gastejo. Inter stratoj Tobolskaja kaj Novikov staris kelkaj domoj, kies posedanto estis veturigisto () Fjodor Pervuĥin.

En 1659 la vojevodo petis ĉe la caro permeson establi setlejon tiuloke kaj la permeso venis. Historiisto Grigorij Varlakov asertis en 1858, ke la urbeto aperis en la sama jaro, ĉar en teraj registroj de tjumena monaĥejo jam estas menciata Jalutorovska urbeto (). 

Komence de la 18-a jarcento tio estis muro el vertikale starigitaj traboj (), kun tri turoj kaj preĝejo enkonstruita en la muro. La fortikaĵo estis fojfoje atakata de nomadoj, ekzemple en 1693, kiam apudaj vilaĝoj estis bruligitaj, iliaj loĝantoj mortigitaj aŭ kaptitaj. Tiujare en la urbo estis 172 domoj kaj loĝis 300 viroj aĝaj 16 ĝis 50 jarojn.

En 1754 la fortikaĵo estis rekonstruita forme de vertikalaj traboj kun tri travetureblaj turoj (), el kiuj unu kondukis al Tobolsko, alia al Tjumeno kaj la tria al Isetska provinco.

En 1763 en la fortikaĵo haveblis stokejoj de pulvo, nutraĵoj, malnovaj kanonoj kaj fajrobrigadejo. En tiu lasta troviĝis interalie kupra fajroestingilo () forme de "superverŝa tubo" () — aparato, en kies ujojn oni verŝis per siteloj akvon, post kio eblis ŝpruci ĝin je distanco 8 ĝis 10 metroj. La maŝino postulis priservadon de 50 homoj. Funkciis ankaŭ segejo (), produktinta tabulojn per ĉevaltira maŝino, konstruita de lokaj metiistoj. Maŝinaj segiloj tiutempe estis maloftaj eĉ en Eŭropa Rusio, kie plu dominis mansegiloj. El unu trabo oni faris unu tabulon (). En 1710 oni jam ne mencias la eksteran muron, evidente likviditan pro kadukiĝo (). La citadelo estas menciata ankoraŭ en 1809, ekzakta tempo de ĝia malkonstruado ne estas konata.

En priskribo de 1741, oni diras ke komence de la 1710-aj jaroj lokanoj konstruis digon, per kiu ili rektigis fluon de la rivero Tobolo, reveniginte ĝin al la fortikaĵo kaj solvinte tiel problemon de akvoprovizado — antaŭe la rivero fluis  () for. Tio povas esti vero, ĉar la riveroj en Okcidenta Siberio ofte ŝanĝas sian fluon, foje minacante setlejojn aŭ inverse foriĝante de ili, pro kio jam en la 18-a jarcento okazis grandaj hidroteknikaj laboroj celintaj korekti tiaĵojn. Tamen jam en 1864 oni konstatis ke Tobolo fluas je la sama distanco for de la urbo, kvankam spuroj de ĝia malnova fluo ankoraŭ videblis proksime de la urbo.

En 1785 la urbo ricevis blazonon: mueleja rado sur blua kampo kiel signo de tio ke ĉirkaŭ Jalutorovsko abundas muelejoj.

En 1812 funkciis 4 drinkejoj kaj unu lernejo (aŭ 485).

Ĵurnalisto Ippolit Zavaliŝin atestis en 1861, ke foiro okazinta tiujare la  estis tre malplena (oni alportis varojn je  kaj vendis je ), kio draste kontrastis kun situacio en Jalutorovska distrikto, kiun li nomis «eterna foiro». Li plendis ankaŭ pri multnombraj malsaĝuloj pro Kristo, kiuj vagadis laŭ tieaj foiroj kun klaboj enmane kaj minace elpostuladis almozon.

La urbo en 1898 havis nur primitivan havenon, kie mankis stokejoj kaj kontoro, do ŝipoj malkargis la varojn rekte sur bordon, la sola konstruaĵo estis eta gardistejo. En la urbo estis eĉ ne unu veturigisto, nek hotelo aŭ gastejo. Ligna gastokorto staris fermita. Vojaĝanto Konstantin Nosilov konstatis tiam ke li trovis eĉ ne unu bonan lernejon aŭ alian socian institucion kaj ke la urbo estas nura administra centro, kies ekonomia signifo estas preskaŭ nula, kio speciale rimarkeblas kompare al la riĉa Jalutorovska distrikto. Haveblis tamen riĉaj komercistoj kiel Kalmikovoj (), Gusevoj (), kiuj posedis fabrikojn kaj vaporŝipojn. Lokaj foiroj kolektis ĝis .

La  ekfunkciis la fabriko Porevit, produktanta silikatajn brikojn kaj blokojn el porobetono.

## Preĝejoj 
Ĝis 1752 la preĝejoj de Jalutorovsko apartenis al la spirita administracio de Kurgano.

La ĉefa kristana preĝejo estas la Kandelfesta katedralo. Ĝi unuafoje estas menciita jam en 1740, brika preĝejo aperis en 1777, sed estis malkonstruita en 1931 kaj konstruita denove en 2010. En 1837 ĝin vizitis la carido Aleksandr Nikolajeviĉ. La  tie okazis geedziĝo de la decembristo Jevgenij Obolenskij kaj loka kamparanino Varvara Baranova.

La dua laŭ graveco estas la Endormiĝa-Nikolaa preĝejo, situanta en la Spirit-Memora Komplekso. Ĝi estis konstruita en 1872 ĉe la urba tombejo kaj ne funkciis nur en 1938–1947. Nun tio estas paroĥa preĝejo, apud kiu en la sama Spirit-Memora Komplekso, funkcias la kapelo de Nikolao de Mira, fondita en 2002 kaj rekonstruita en 2004–2005, kaj la kapelo de Sankta Georgo, fondita kiel memorsigno en 1994 fare de veteranoj de la Afgana milito (1979-1989) kaj transformita je kapelo en 2021. Al ĝia paroĥo apartenas ankaŭ la hospitala preĝejo de la ikono de Dipatrino Kuracistino ĉe la hospitalo N 23, konstruita en 2006–2016.

Ĉe la sanatorio *La Hela* funkcias la kapelo de Sankta Olga, konsekrita en 2000.

Ekzistis ankaŭ la Ĉielira preĝejo konstruita en 1812 apud la ligna samnoma preĝejo, konstruita en 1754. En la 1930-aj ĝi estis detruita. En tiu ĉi preĝejo en 1841 estis baptita la fama mecenato Savva Mamontov.

## Vidindaĵoj 
### Jalutorovska fortikaĵo 
La amuzejo-muzeo Jalutorovska fortikaĵo () estas konstruita en 2007–2009 laŭ iniciato de la muzea direktoro Pavel Beloglazov surloke de la iama fortikaĵo, en la Kandelfesta placo (N 1). Tio estas ligna fortikaĵo kun areo 1,5 hektaroj, kun gardoturo kun pordego, ponteto super fosaĵo, granda korto en kiu situas domo de siberiano, forĝejo, stokejo, pluraj lignaj kaj metalaj skulptaĵoj, popolaj ludiloj, domo de Baba Jaga. En subterejo sub la stokejo troviĝas ekspoziciejoj, prezentantaj arkeologiajn trovaĵojn — dioramojn de terkabano kaj de sepulta boato kun mortinto, ambaŭ trovitaj ĉirkaŭ la urbo — kaj mezepokajn ĉambrojn kun torturejo kaj oficejo. En aparta konstruaĵo funkcias metiejo de rusaj tradiciaj pupoj kaj argilaĵoj, kaj ekspoziciejo. En la korto haveblas amfiteatro kaj tereno sur kiu okazas festoj kaj koncertoj. La skulptaĵojn faris artistoj de Moskvo, Sankt-Peterburgo, Tambovo, Saratovo, Ufa, Tjumeno, partoprenintaj en 2009 simpozion "Ligna skulptarto". La fortikaĵo malfermiĝis la . Nokte de la 6-a al la  la fortikaĵo forbrulis, sed jam la  remalfermiĝis post la rekonstruo. En 2018 en la fortikaĵo aperis samovaro alta pli ol 2 metrojn, peza preskaŭ 250 kg kaj enspaciganta proksimume 200 litrojn da akvo — la plej granda funkcianta samovaro en Rusio. Samjare venis permeso registri tie geedzecojn.

### Knabina lernejo 
En la unuetaĝa ligna domo N 33 ĉe strato Svobodi, konstruita meze de la 19-a jarcento, funkciis knabina lernejo, establita de decembristo Ivan Jakuŝkin helpe de pastro Stefan Znamenskij. Post la revolucio kaj ĝis la Dua mondmilito tie sidis pedagogia lernejo, poste sanatoria orfejo N 87, komence de la 2000-aj jaroj tie gastis ŝtatoficejoj.

La  al la urbo venis la unua trajno kun infanoj, evakuitaj el la sieĝita Leningrado — ili estis transportitaj al vilaĝo Odina. En 1943 orfejo en Odina estis malfondita, la georfoj estis translokitaj al Jalutorovsko. Komence de 1945 tie loĝis 167 infanoj. Ĉe la rivero ili havis legomejon, kie sur 9 hektaroj la infanoj kaj edukistoj plantis terpomojn, brasikon, karoton, rafanon, napon. En plia tereno, kiu situis ĉe la nuntempa vilaĝo Anisimovka kaj estis 1 hektaron granda, ili plantis pizon kaj avenon. La orfejo havis 2 ĉevalojn, 7 bovojn, 8 bovinojn, ŝafojn kaj bovidojn. La infanoj lernis plejparte en la bazlernejo N 5, okjaraj lernejoj N 2 kaj N 4. Funkciis koruso, drama, muzika kaj sporta sekcioj.

La  sur la domo estis inaŭgurita memortabulo el nigra marmoro, bildiganta virinon brakumi infanojn, kaj enhavanta surskribon: "Omaĝe al la heroaĵo de la tjumenanoj. En 1941 al la urbo Jalutorovsko el la sieĝita Leningrado estis evakuitaj ĉirkaŭ 250 infanoj. Por ili estis speciale establitaj infana internulejo kaj orfejo. Malalta kliniĝo al la urbanoj de posteuloj de la savitaj infanoj!". La memortabulon konsekris kliriko de la Kandelfesta katedralo Andrej Zavjalov.

## Monumentoj 
### Historiaj 
Statuo de Lenin fare de Vladimir Matrosov estis inaŭgurita la . Ĝi estas inter la lastaj Lenin-monumentoj en la mondo kaj origine kaŭzis malkontenton de la mendintaj ĝin aŭtoritatoj. Laŭdire dum la transportado la kapo estis difektita kaj pro tio kliniĝis malsupren, impresinte kvazaŭ Lenin bedaŭras pri io aŭ estas malĝoja. La skulptisto, veninta por la inaŭgura ceremonio, helpe de la ĉefarkitekto Vasilij Skokov kaj direktoro de la ripara fabriko Viktor Otjokin penis levi la kapon, sed sukcesis nur parte.

En 1998 sur la Vokzala placo aperis monumento al la decembristoj fare de Vladimir Matrosov. Ĝi konsistas el 9 bustoj, do prezentas ĉiujn decembristojn ekzilitajn al la urbo, kaj katenitaj manoj premantaj glavon sur podio ĉirkaŭvolvita de rubando kun la vortoj el poemo de Aleksandr Odojevskij "Flamaj sonoj de la profetaj kordoj..." (): "Al glavoj impetis niaj manoj, sed akiris nur katenojn" (). Origine oni planis instali ĝin apud la Decembrista bosko, kadre de ties grandskala plibeligado kaj prikonstruado. Sed malsufiĉa financado malebligis la konstruadon, dum malnovaj kinejo kaj kafejo en la bosko estis detruitaj pro kadukiĝo, do ne havis sencon instali tie novan monumenton. Fine oni decidis starigi ĝin apud la fervoja stacidomo por ke ĝi impresu la alvenintojn. La bustoj kaj la aliaj monumentoj estis farataj de la skulptisto kaj sendataj al la urbo laŭgrade, de la fino de la 1980-aj ĝis komenco de la 1990-aj jaroj.

Busto de Ivan Jakuŝkin fare de Vladimir Ŝarapov estis inaŭgurita la  apud knabina lernejo en strato Svobodi (N 33), establita de la decembristo. Instali ĝin proponis la aŭtoro.

Skulptaĵo de la urbofonditoj Pjotr Uljanov kaj Elisej Gilov fare de loka skulptisto Vladimir Ŝarapov estis inaŭgurita la .

Statuo de la fama rusia militestro Aleksandr Suvorov fare de loka skulptisto Vladimir Ŝarapov estis inaŭgurita la . Dum la Dua mondmilito per Suvorov-ordeno estis premiitaj nur 2 loĝantoj de Tjumena provinco, inter kiuj estis Aleksandr Timofejeviĉ Ŝirobokov (ordeno de la 3-a rango) de Jalutorovsko. La aŭtoro diris ke la statuon iniciatis la tiama urbestro, argumentinta ke tio necesas por patriota edukado de la junularo.

Antaŭ la ĉefa enirejo de la urboĝardeno ĉe kruciĝo de la stratoj Lenin kaj Obolenskij staras monumento "Stratpurigisto" () fare de Vladimir Ŝarapov. Li diris ke la urbestro petis fari stratpurigiston kaj li komence planis krei ordinaran barbulon, sed poste decidis fari Etan Princon, konsiderinte ĝin pli proksima al la junularo, vizitanta la urboĝardenon. Ekde tiam la knabo kun balailo enmane forbalas de sur sia planedo aĉaĵojn, subskribitajn kiel "Malbono", "Narkotikaĵoj", "Malpuraĵoj" ks. Origine la skulptaĵo troviĝis en la ĝardeno, poste ĝi estis translokita al la enirejo.

### Teknikaj 
En 2010 ĉe la fino de strato Voroŝilov aperis monumento al la traktoro T-74 (versio de DT-54) kun nivelatoro D-20BMen, instalita laŭ peto de voja ripara-konstrua administracio () omaĝe al granda kontirbuo de tiaj maŝinoj al komfortigado de la urbo. Funkcias la fabriko Porevit, produktanta silikatajn brikojn, betonon, betonajn slabojn, blokojn el porobetono ktp. La laktofabriko en 2010 kune kun la aliaj entreprenoj de la kompanio Junimilk iĝis parto de la grupo de kompanioj Danone-Junimilk.

En 2022 funkciis 327 vendejoj (suma areo ), 65 manĝejoj ( sidlokoj), 131 servejoj.

Fine de 2024 en la urbo estis 38 registritaj senlaboruloj, kio egalis al 0,22% de la ekonomie aktiva loĝantaro.

En la urbo en 2019 funkciis 5 infanĝardenoj, 5 mezlernejoj kaj ortodoksa gimnazio.

En 1958 malfermiĝis infana muziklernejo kaj en 1990 aperis artlernejo (en la malnova ligna konstruaĵo en strato Svobodi (Libereco), kie iam funkciis la Domo de Junpioniroj). En julio 2008 ili estis unuigitaj je la artlernejo, kiu ekde februaro 2017 nomiĝas la artlernejo de Savva Mamontov.

Ekde la  funkcias sportlernejo.

Funkcias la Agriteknologia Kolegio, establita per la ordono de la Ministerio pri Agrikulturo de RSFSR la  kiel sovĥozo-teknikumo. En septembro 1968 venis la unuaj studentoj (librotenistoj), en 1970 ili finis la studadon. En 1972 estis finkonstruita amasloĝejo N 1 por 515 loĝantoj. En januaro 1974 ekfunkciis 4-etaĝa studejo en strato Baĥtijarov (N 53). Samjare ekfunkciis malĉeesta fako. En 1975 zooteknika fako estis transigita al Iŝimo. En 1979 malfermiĝis praktikejo. En 1982 estis finkonstruita amasloĝejo N 2 por 180 loĝantoj kaj kantino je 200 sidlokoj. La  la sovĥozo-teknikumo estis transformita je sovĥozo-kolegio. En septembro 2001 ĝi iĝis agrikultura kolegio. Samjare surbaze de la kolegio malfermiĝis filio de la Tjumena Ŝtata Agrikultura Akademio, kies unuaj studentoj finis en 2004. En septembro 2003 malfermiĝis la muzeo. La  al la kolegio estis aligita la profesia lernejo N 24, la  — la Niĵnetavda Plurfaka Teknikumo, la  — la Zavodoukovska Agroindustria Teknikumo.

Funkcias la Jalutorovska Filio de la Tjumena Medicina Kolegio, establita la  kiel la medicina lernejo (la unuaj sukuristoj finis en 1969). La  ĝi estis transformita je kolegio, la  iĝis filio de la Tjumena Medicina Kolegio. Ĝi sidas en strato Revolucio (N 37).

## Medicino 
Laŭ iuj datumoj, en 1804 en la urbo la Kamiŝlova negocisto Karnauĥov konstruigis unuetaĝan domon kun mezanino, en kiu ekfunkciis hospitalo kun 10 litoj, financata de iu bienulo. Tamen lokaj kuracistoj laŭ raportoj estis malspertaj kaj drinkemaj estis malsaniĝantaj kaj mortantaj sen eĉ unufoje rememori ke ili havas Ivan Pavloviĉ" (). Decembristo Andrej Jentalcev, loĝinta en la urbo kiel ekzilito en 1830–1845, amatore okupiĝis pri medicino, senpage kuracante lokanojn per memfaritaj kuraciloj. En 1906–1909 pacientojn akceptis la ekzilita bolŝevisto Ivan Rusakov, profesia pediatro, loĝinta en la domo N 44 ĉe strato Svobodi.

En 1914 distrikta kuracisto Aleksej Konstantinoviĉ Seriĥ () aĉetis la domon ĉe strato Carskaja (strato Revolucio, N 49). Lin asistis akuŝigistino Teplouĥova kaj sukuristino Golubeva. Lia filo Nikolaj iĝis ĥirurgo, kies edzino Zinaida Petrovna estis ftizologo, estro de polikliniko; ilia filino Olga Kungurova en 2023 estis laboranta kiel kuracistino en la fako de funkcia diagnozado en hospitalo. La  tie estis konsekrita la kapelo de Sankta Olga.

En 2014 en strato Baĥtijarov (N 72) malfermiĝis sanatorio "Betula Bosko" (). Sian nomon ĝi ricevis pro betula bosko sur sia teritorio.

## Publika transporto 
La urbo atingeblas per busoj kaj trajnoj. La nova busa stacidomo situas en strato Novikov (N 34), kontraŭ la fervoja stacidomo, kaj povas samtempe akcepti ĝis 4 busojn kaj 107 vizitantojn. Ĝi estis malfermita la . La fervoja stacidomo situas en strateto Ĵeleznodoroĵnij (N 2a) en la ejo, konstruita tiucele en 1912 kaj grave rekonstruita en 2008–2009.

En la urbo mem navedas busoj kaj busetoj. Plejparte tio estas LiAZ, PAZ, NefAZ, Yutong, KAvZ. En varma periodo foje veturas ankaŭ LiAZ-677, traveturinta ekde la 1990-aj jam pli ol milionon da kilometroj, kaj ekde 2018 uzata kiel surrada monumento.

## Famaj naskiĝintoj 
* Savva Mamontov (1841-1918), entreprenisto kaj mecenato

## Eksteraj ligiloj 
*  
* Horaro de lokaj busoj 
*  *(blogaĵo pri vojaĝo en 2011)*

## Referencoj