open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laŝucida lingvo

La **laŝucida lingvo** (propranome *dxʷləšucid* aŭ *xʷəlšucid*, angle *Lushootseed* aŭ *Puget [Sound] Salish*) apartenas al la saliŝa lingvaro parolata de la indiĝena popolo de Puĝetio. Inter ĝiaj dialektoj estas interalie la skaĝeta, snohomiŝa, makelŝuta, pujalpa, niskvala kaj aliaj.

## Fonologio 
Laŝucida havas kompleksan konsonantan fonologion kaj kvar vokalajn fonemojn. Kune kun pli oftaj voĉaj kaj labialigaj kontrastoj, laŝucida kontrastas inter arojn de simplaj senvoĉaj kaj glotigaj sonoj, kiuj realiĝas kiel laringemaj kun sonorantoj, ejektivoj kun senvoĉaj haltoj aŭ frikativoj.

### Konsonantoj 
La nazaloj , , , and  povas aperi en iuj parolstiloj kaj vortoj kiel variantoj de  kaj .

Frazoj, kiuj entute ne enhavas verbon, ankaŭ estas oftaj, ĉar la laŝucida ne havas kopulon. Ekzemplo de tia frazo estas *stab əẃə tiʔiɫ* "Kio [estas] tio?"

Malgraŭ ĝia ĝenerala VSO vortordo, oni povas rearanĝi frazojn en la laŝucida lingvo kiel subjekto-verbo-objekto (SVO) aŭ verbo-objekto-subjekto (VOS). Tiel fari ne modifas la vortojn mem, sed postulas marki la ŝanĝon per la partiklo *ʔə*. La ĝusta naturo de ĉi tiu partiklo estas temo de iu debato.

## Lerni laŝucidan 
Ekzistas Esperantlingva lernolibro pri la laŝucida lingvo kun malgranda antologio de rakontoj kaj ampleksa laŝucida-Esperanta vortaro; ĝi estas elektronike havebla en PDF-formato de Paul Hopkins, kiu ĝin adaptis laŭ anglalingva lernolibro de Thom Hess. Vi (*taqʷšəblu*) Hilbert estis konata laŝucida beletristino, membro de la skaĝeta popolo. La Tulalipaj Triboj havas retejon (https://tulaliplushootseed.com) por instrui la lingvon.

## Referencoj 
Kategorio:Saliŝa lingvaro
Kategorio:Indianaj etnoj en Nordameriko
Kategorio:Endanĝerigataj lingvoj
Miguel Hernández

**Miguel HERNÁNDEZ GILABERT** (naskiĝis la 30-an de oktobro 1910 en Orihuela, urbo en la provinco de Alakanto, Hispanio, kaj forpasis la 28-an de marto 1942 en Alakanto) estis unu el la plej intensaj poetoj de la unua duono de la 20-a jarcento en la hispana lingvo.

## Vivo 
Li estis paŝtisto dum sia junaĝo, kaj lia kleriĝo estas meminstrua. Li komencis publikigi poemojn en la ĵurnaloj de sia vilaĝo. Oni baldaŭ notis la forton de lia lingvaĵo kaj lia pasio, kaj publikiĝas lia unua libro “Fakulo pri lunoj”, en 1933. Li partoprenas en la “Pedagogiaj Misioj”, kreitaj de la respublika registaro, por agadi en la vilaĝoj cele al la edukado de la plej malriĉa popolo.

Lia kariero estis skuita de la komenco de la hispana interna milito. Li aliĝas al la komunistaj milicioj, kie li partoprenas kiel soldato, kaj ankaŭ en la kulturaj agadoj okazigitaj en la respublikana flanko. Li plu publikigas poemojn, ĉiutipajn: amajn kaj luktajn.

Post la fino de la milito, li klopodas ekziliĝi, kaj pasas al Portugalio. La reĝimo de Salazar revenigas lin en la brakojn de la polico de Franco. Li estas enkarcerigita, kaj tie li suferas je tuberkulozo. Li mortas 31-jara en prizono.

Li verkis la plej impresigajn elegiojn de la hispana literaturo, kaj kelkajn el la plej skuaj porpopolaj poemoj, samtempe fortaj kaj sentemaj.

## Ĉefaj verkoj 
* Fakulo pri lunoj (*Perito en lunas*), 1933.
* La neĉesanta fulmo (*El rayo que no cesa*), 1936
* Popola vento (*Viento del pueblo*), 1937.
* Kanzonaro kaj romancaro pri forestoj (*Cancionero y romancero de ausencias*), 1938–1941.
* La homo gvatas (*El hombre acecha*), eldonita en 1961 laŭ la perdita eldono de 1939.

## En Esperanto 
Kun la titolo “Miguel Hernández, poeto de l’ popolo”, estis publikigita antologio de la poemoj en 1988, en la serio “Hispana literaturo”. La tradukinto estis Miguel Fernández

## Vidu ankaŭ 
* Antonio Luis Baena Tocón
* Miguel Hernández (metroo de Madrido)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.miguelhernandezvirtual.com  Fundación Miguel Hernández (en la hispana)
* http://www.elecohernandiano.com  "El Eco Hernandiano (de la Fondaĵo Miguel Hernández)
* [Universitato Miguel Hernández de Elche(https://eo.wikipedia.org/wiki/Elche)]

Kategorio:Hispanaj poetoj
Kategorio:Hispana literaturo de la 20-a jarcento
Kategorio:Generacio de la 27-a
Kantono Fulton (Georgio)

200px|eta|situo en Georgio
**Kantono Fulton** (angle *Fulton County*) estas kantono de la usona ŝtato Georgio. Laŭ la popolnombrado de 2000, ĝi havas 816 006 loĝantojn. Ĝia malrapida sed stabila kreskado estas evidenta, laŭ la usona popolnombrado de 2003, kun 818 322 loĝantoj. Administra centro de la kantono estas la urbo Atlanto, la plej granda urbo en Georgio.

## Geografio 
Laŭ la usona censa buroo, la kantono havas areon de 1 385 km² (535 mi²). El tiu, 1 369&nbsp;km² (529&nbsp;mi²) estas lando kaj 15&nbsp;km² (6&nbsp;mi²) estas akvo. Sume, 1,11% estas akvo.

## Loĝantaro 
Laŭ la usona popolnombrado de 2000, estas 816 006 homoj, 321 242 hejmanaroj, kaj 185 677 familioj, kiuj loĝas en la kantono.

## Urboj kaj urbetoj 
* Alpharetta
* Atlanto
* College Park
* East Point
* Fairburn
* Hapeville
* Mountain Park
* Palmetto
* Red Oak
* Roswell
* Sandy Springs
* Union City

## Vidu ankaŭ 
* Metroo de Atlanta

Fulton (Georgio), Kantono
Surbiton

**Surbiton** estas suburba areo en sudokcidenta Londono en la Royal Borough of Kingston upon Thames. Ĝi situas apud la Tamizo, 17,7 km (11,0 mejlojn) al la sudokcidenta de Centra Londono. Surbiton antaŭe ĉeestis en la provinco Surrey, sed iĝis parto de Granda Londono en 1965.

Tie loĝis Tony Jules Gueritte laŭ Enciklopedio de Esperanto.

eta|maldekstra|180ra|Surbiton, la fervoja stacio dumnokte.
eta|dekstra|250ra|Victoria Road, Surbiton.

Kategorio:Geografio de Londono
Kuffern

**Kuffern** estis loko en kiu naskiĝis la esperantlingva romanverkisto Johan Weinhengst. Ĝi situas en Aŭstrio Malsupra, apartenas al la komunumo Statzendorf kaj havas ĉirkaŭ 300 loĝantojn. Certan famon ĝi akiris pro la "sitelo de Kuffern", arkeologia trovaĵo, kiu devenas el la 5-a jarcento antaŭ nia epoko. Ĝi estas el bronzo kaj ornamita per bildoj de festaj scenoj. Geografiaj koordinatoj de la loĝloko estas 48° 19′ 32.16″ norde, 15° 38′ 55.85″ oriente, aŭ 48.3256°, 15.6488°.

**Iom da fotaj impresoj pri la loĝloko:**

KG Kuffern 03.jpg
KG Kuffern 04.jpg
KG Kuffern 05.jpg
KG Kuffern 10.jpg
Maria Ellend bei Kuffern.jpg

 

Kategorio:Distrikto Sankt Pölten
Nadina Kolovrat

**Nadina KOLOVRAT** estis ĉeĥa pionira esperantistino el la komenco de la 20-a jarcento, kiam aperadis ŝiaj artikoloj en la esperanta gazetaro kaj ankaŭ kelkaj ŝiaj publikaĵoj. Enciklopedio de Esperanto forgesis ŝin, tial oni scias pri ŝi nenion pli detalan. Konserviĝis nur portreto en Juna Esperantisto, julio 1907.

## Verkoj 
* **Misteroj de amo** (du unuaktaj originale verkitaj dramoj kun antaŭa klarigo pri Esperanto, Paris: Hachette, 1909. - 53 p., ilustr.) Kataluna traduko de *Portreto* fare de Eulàlia Rosell i Capdevila estis eldonita en Barcelono en 1910]
* **Teorio pri evolucio de kono** (Paris; Jaslo: Le Monde Esperantiste; Esperantista Voĉo, 1909. - 30 p.)
* **Teoriea evolutiei cunostintelor** (Din Esperanto de G. N. Ghinescu. - Bucuresti: Biblioteca "Revistei Ideei", 1909. - 31 p., ilustr.)

### Recenzo pri Teorio pri evolucio de kono 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* [Verkoj de kaj pri Nadina Kolovrat](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=nadina+kolovrat&vid=ONB&fn=search) en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-verkistoj
Huddersfield

eta|center|600px|

**Huddersfield** estas urbo en Britio, kiu apartenas al la metropola provinco Okcidenta Jorkŝiro kaj al la angla regiono *Yorkshire and the Humber*. 

Laŭ la stato de  en la urbo vivis .

Ĝi estas naskiĝloko de William Henry Hirst, laŭ la Enciklopedio de Esperanto. Tie ekzistas Esperanto-grupo ekde 1908.

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de la regiona gazeto *Huddersfield Daily Examiner*
* retejo de la urba universitato
* retejo de urba ĥora societo
eta|maldekstra|200px|

Kategorio:Urboj de Britio
Kategorio:Urboj de Okcidenta Jorkŝiro
El streĉita kordo

[eta|*El Streĉita Kordo*, [Hungara Esperanto-Asocio, 1976.]]
***Streĉita Kordo*** estas poemaro de Kálmán Kalocsay. La originala poemaro estas verkita en 1931 kaj enhavas 189 paĝojn.

Elekta postpreso aperis en Budapeŝto en 1976 (tuj post la morto de Kalocsay) de Hungara Esperanto-Asocio, nomita *El Streĉita Kordo* (vidu la foton).
En 1978 la poemaro *Streĉita Kordo* estas reeldonita komplete.

## Recenzoj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Legi na *El streĉita kordo* - per ekrano.
* *Enciklopedio de Esperanto* en elŝutebla versio (PDF).
* Internacia Amika Societo Kalocsay Kálmán - en Budapeŝto
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
* Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
* Eldono 1931, Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" de *LibraryThing*
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience

Kategorio:Esperanto-poeziolibroj
Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Studenta Esperanto-movado

[eta|250ra|studentaj esperantistoj de la [universitato de Monastero en 1907]]
Tuj post la ekesto de Esperanto ĝi trovis adeptojn inter la studentoj. L. L. Zamenhof mem jam kiel studento laboris por la solvo de la internecia lingvo kaj liaj kunstudentoj estis samtempe ankaŭ la unuaj esperantistoj. La internacia studenta himno *Gaudeamus igitur*, origine latina, kiun Zamenhof esperantigis, estis inter liaj aparte ŝatataj versaĵoj.

En la Esperanto-movado antaŭ la Unua Mondmilito la studentoj havis sufiĉe gravan rolon, sed apartan organizaĵon dum daŭra tempo ili ne havis, ankaŭ la gazeto „La Esperantista Studento“ (1906), “The Esperanto Student“ (1908), ktp. havis nur efemeran vivon. Mem la esperantistaj societoj tre atentis la propagandon inter la studentoj kaj tiucele aranĝadis ofte specialajn kursojn. Kelkloke ekzistis apartaj grupoj kaj kluboj kaj jam en 1909 oni fondis Internacian Studentan Ligon en Prago.

Post la unua mondmilito komenciĝis nova periodo. Tiutempe estis kreataj la unuaj katedroj de Esperanto en diversaj universitatoj, kiuj pligrandigis la nombron de la studentaj esperantistoj kaj plirapidigis la fondigon de apartaj studentaj Esperanto-kluboj. En 1926 la Internacia Studenta Ligo en Varsovio havis 16 klubojn, kiel siajn anojn, sed la kunlaboro inter ili ne estis kontentiga.

Gravan instigon donis al la movado la studenta fakkunveno dum la 21-a Universala kongreso de 1929 en Budapeŝto, kie oni decidis fondi novan studentan esperantistan ligon. La preparajn laborojn faris la Studenta Esperanto-Klubo en Zagrebo kaj tiel ekestis kaj funkciis dum du jaroj la Studenta Tutmonda Esperantista Ligo (STELO), sed ĝi limigis sian laboron nur al konsiloj, moralaj helpoj kaj kelkaj praktikaj servoj. Dum la 23-a Universala kongreso de 1931 en Krakovo oni akceptis la projekton de la prezidanto Ivo Lapenna, ke ĉiujare la studentaj fakkunvenoj dum la Universala kongreso komisiu al unu el studentaj kluboj por funkcii kiel centro por la Esperantistaj studentoj. Kiel centro estis elektita la Klubo en Zagreb, (Primorska 11), kiu plenumis tiun funkcion ĝis la perturboj de la Dua Mondmilito. La taskoj de la centro laŭ la stato de la 1930-aj jaroj estis: l. kunligi la Esperantistajn klubojn, 2. helpi al novorganizotaj kluboj. 3. eldoni duonjaran raporton, 4. funkcii kiel reprezentanto de la studentaj E organizaĵoj en ĉiuj int. rilatoj.

Post la Dua Mondmilito la studenta Esperanto-movado iĝis grava parto, fakte la kerno, de la junulara Esperanto-movado ĉirkaŭ la internacia organizaĵo TEJO. En plej multaj landoj studentaj kaj nestudentaj (precipe pli junaj lernejanoj, malpligrandkvante junaj metilernantoj kaj laboristoj) junaj esperantistoj kunlaboris en unu junulara asocio, nur en la Popola Respubliko Pollando kreiĝis du asocioj, Pola Esperanto-Junularo kaj Pola Studenta Esperanto-Komitato (PSEK), pro favora ŝtata subteno al specife studentaj naciaj organizaĵoj. La Studenta Esperanto-Klubo en Zagrebo aktivas ĝis la nuntempo.

## Notoj 
Kategorio:Esperanto-movado
Radiado

[eta|[Alfa-radiado, Beta-radiado kaj Gama-radiado havas malsamajn kapablojn trapenetri malsamajn materialojn]]
En fiziko, la **radiado** estas maniero de transporto de energio en la medio, kaj inkludas grandan aron da fenomenoj, inter kiuj la videbla lumo.

La radiado, en ĝusta senco, aludas la energion transportatan per elektromagnetaj ondoj, kiu tiel estas nomata elektromagneta radiado. Tamen, oni uzas la esprimon ankaŭ por aludi la movadon de grandrapidaj partikloj en la spaco, kun alta transporto de energio, kio ricevas la nomon de partikla radiado.

Se la transportado de energio estas sufiĉe granda, oni povas kaŭzi la jonigadon de la medio, kaj tiam oni parolas pri joniga radiado. Ekzemploj de tia fenomeno estas: la iksradioj kaj la gama-radiado (ambaŭ elektromagnetaj) kaj la alfa- kaj beta- radiadoj.

Kvankam ne tute ĝuste, estas kutime uzi la vorton *radiado*, por aludi la jonigantajn radiadojn.

## Suna radiado 
Suna radiado estas esprimita kiel energia flukso en surfaca unuo. Ĝi mezuriĝas kun la unuo MJ/m².
La meza tagsumo de suna radiado dum unu jaro estas 10 MJ/m² en Suda Anglo, 8MJ/m² en Norda Skotio.

La sunan radiadon uzas la plantoj per fotosintezo por formi el aera karbon-dioksido organikajn kombinaĵojn.

Kelkaj eksperimentoj agraraj, dum la 1960-jaroj, indikis ke, almenaŭ dum la vegetaĵa kreska fazo, kultivo kaptas karbonon kaj akumulas sekan materion per la radiada halto.
Sekvaj analizoj indikas ke maksimuman sekmaterian sumon akumulas la kultivo laŭ la radiada sumo haltita per la foliaro dum kreskperiodo.

Rilatoj inter halta radiado kaj jara sekmateria produkto estas mirinde simila por diversaj kultivoj.

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Gravita radiado
* Joniga radiado
* Leĝo de Stefan-Boltzmann
* Partikla radiado
* Radiada energio
* Radiadoflukso
* Radiado (biologio)
* Radioastronomio
* Varmoradiado


Kategorio:Elektromagneta radiado
Kategorio:Fundamentaj fizikaj konceptoj
Hiponimo

**Hiponimo** (de Helena vorto signifikanta "subnoma") estas vorto kiu havas la samajn semantikajn trajtojn kiel alia, pli ĝeneraleca vorto (kiu estas hiperonimo de la hiponimo), plus kelkajn aldonajn, kiuj precizigas kaj unikigas ĝin. Ekzemple *rozo* estas hiponimo de *floro*, sed neniel sinonimo. La du vortoj ne libere interŝanĝeblas.

Iam lingvisto C. E. Bazell diris: "Ni havas hiponiman rilaton kiam oni povas senvarie anstataŭigi unu vorton per alia, sed ne inverse, sen ŝanĝi la signifon."

## Vidu ankaŭ 
* sinonimo
* homonimo
* paronimo
* antonimo
* hiperonimo

Kategorio:Semantiko
Hiperonimo

**Hiperonimo** (de Helena vorto signifanta "supernoma") estas malhiponimo, tio estas, ĝeneraleca vorto kun samaj semantikaj trajtoj kun aliaj, pliprecizaj vortoj (tiuj vortoj estas ĝiaj hiponimoj). Ekzemple *floro* estas hiperonimo de *rozo*, *violo*, *lotuso* ktp.

## Vidu ankaŭ 
* Hiponimo
* Sinonimo
* Antonimo
* Homonimo
* Paronimo

## Eksteraj ligiloj 
* http://cornelia.siteware.ch/linguistik/fachbwoebue.html

Kategorio:Semantiko
Donald Sutherland

dekstra|200px
**Donald SUTHERLAND**, plennome: **Donald McNichol SUTHERLAND** (naskiĝis , mortis la 20-an de junio 2024) estis kanada aktoro.

Li naskiĝis en Sankt-Johano, Nov-Brunsviko. Jam kiel lernejano li laboris ĉe radiostacio kaj kiel 15-jarulo li unuafoje havis okazon por montri sian aktoran talenton, en la radiodramo *A Christmas Carol*, laŭ verko de Charles Dickens. Krome li tiutempe ekagadis kiel komikisto.

Dum sia studado en la universitato de Toronto li en sia libertempo agis en teatra grupo. En la jaro 1959 li vojaĝis al Londono, por studi aktoradon en la Royal Academy of Dramatic Arts. Poste li komencis sukcesan teatran karieron, kaj en 1964 li en Italio ricevis sian unuan filmrolon: en la horora filmo *Il castello dei morti vivi*.

Famon li akiris per rolo en la vakera filmo *The Dirty Dozen* (1967) – usona produktaĵo. Granda aro da filmoj sekvis kaj malgraŭ siaj sukcesoj li neniam forlasis sian teatran agadon.

Depost 1972 Donald Sutherland estis edzo de Francine Racette, kun kiu li havis tri idojn. Dunaskitojn li havis el sia edzeco kun Shirley Douglas; inter ili estas la aktoro Kiefer Sutherland.

## Listo de filmoj 
### Televido 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Kanadaj aktoroj
Kategorio:Kanadaj televidaktoroj
Kategorio:Usonaj voĉaktoroj
Kategorio:Kanadaj teatruloj‎
Kategorio:Kanadaj aktivuloj
Kategorio:Trotuaro de famo en Holivudo
Kategorio:Oskar-premiitoj
Kategorio:Premiitoj de Ora Globo
Kategorio:Premiitoj de Premio Emmy
Peter Rühmkorf

**Peter RÜHMKORF** [peter rimkorf] (naskiĝis la 25-an de oktobro, 1929, mortis la 8-an de junio 2008 apud Hamburgo) estas germana verkisto.
eta|maldekstra|250px|&nbsp;&nbsp;&nbsp;Peter RühmkorfHamburg, Oktober 2004

Rühmkorf naskiĝis en Dortmund. Li pasigis sian junaĝon en Malsupra Saksio kaj studis en Hamburgo. Jam kiel studento li eldonis literaturajn revuojn.

En la jaro 1958 li fariĝis redaktoro en eldonejo, kaj en 1960 li aliĝis al la literatura komunumo Gruppe 47. Ekde 1964 li plene dediĉis sin al la verkado.

Lia verkaro konsistas el liriko, prozaĵoj, teatraĵoj, eseoj kaj traktatoj. Li gajnis diversajn literaturpremiojn, interalie la renoman Georg-Büchner-Preis (1993).

## Listo de verkoj 
eta|dekstra|Aŭtogramo
* *Heiße Lyrik* (kune kun Werner Riegel
* *Irdisches Vergnügen in g* (poemoj, 1959)
* *Künststücke* (poemoj, 1962)
* *Lombard gibt den Letzten* (teatraĵo, 1971)
* *Die Jahre die ihr kennt* (membiografia prozaĵo, 1972)
* *Die Handwerker kommen* (teatraĵo, 1974)
* *Walther von der Vogelweide, Klopstock und ich* (eseoj/poemoj, 1975)
* *Phoenix voran!* (poemoj, 1977)
* *Haltbar bis Ende 1999* (poemoj, 1979)
* *Bleib erschütterbar und widersteh* (eseoj, 1984)
* *Dreizehn deutsche Dichter* (eseoj, 1989)
* *Wenn – aber dann* (poemoj, 1999)

Rühmkorf
Gro Harlem Brundtland

**Gro HARLEM BRUNDTLAND** [gru hArlem brIntlan] (naskiĝis la ) estas norvega kuracisto, politikisto kaj la unua virina ĉefministro de Norvegio.

Gro Harlem edziniĝis kun *Arne Olav Brundtland* en 1960 kaj aldonis lian familian nomon al la sia. Ŝi edukiĝis kiel kuracisto, sed jam en 1974 estis plentempa politikisto por la norvega laborista partio (*Det norske arbeiderparti*).

Ŝi havas longan sperton en la norvega registaro, unue kiel ministro pri mediprotektado (1974-1979), poste kiel ĉefministro (1981; 1986-1989; 1990-1996). Ŝi estis populara ĉefministro kaj respektata politikisto ankaŭ ekster la propra partio.

Gro Harlem Brundtland famiĝis ekster Norvegio unue pro sia estrado de *Monda Komisiono pri Medio kaj Disvolvado*, starigita de UN en 1983. Ŝi estis estrino de tiu komisiono, kiu liveris en 1986 raporton "Nia komuna estonteco".

En 1996 Gro Harlem Brundtland definitive forlasis norvegan politikon kaj en 1998 ŝi estis elektita kiel ĝenerala direktoro de Monda Organizaĵo pri Sano (MOS, angle *WHO*, france *OMS*) por kvinjara periodo. Dum ŝia estrado en MOS, ŝi akre batalis kontraŭ povo de tabakaj firmaegoj.

Ŝi emeritiĝis en 2003.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cmhealth.org 
* http://www.un.org/News/dh/hlpanel/brundtland-bio.htm 
* http://www.un-globalsecurity.org/bios/brundtland.asp  
* https://web.archive.org/web/20050529232058/http://www.are.admin.ch/imperia/md/content/are/nachhaltigeentwicklung/brundtland_bericht.pdf 

Kategorio:Norvegaj diplomatoj
Kategorio:Norvegaj ministroj pri medio‎
Kategorio:Norvegaj humanistoj
Kategorio:Norvegaj politikistoj
Kategorio:Norvegaj kuracistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Norvegio
Kategorio:Karolpremiitoj
Kategorio:Monda Organizaĵo pri Sano
Kategorio:Funkciuloj de Unuiĝintaj Nacioj
Kampo (agrikulturo)

[eta|dekstra|[Vincent van Gogh, Auvers, 1890]]
[eta|200px|Kulturata kampo dum [somero en Hamois, Belgio.]]
**Kampo** aŭ **agro** en agrikulturo estas kulturata aŭ kulturebla terpeco, kutime, sed ne necese, ebena aŭ preskaŭ ebena.

## Uzo en Esperanto 
Apud la vorto "kampo", kiu havas plurajn aliajn signifojn, ekzistas la ne-oficiala vorto "agro", kiu havas nur la terkultivadan signifon de kampo. Laŭ kelkaj (interalie laŭ PIV) la signifo de "agro" tamen ne tute samas al la terkultivada signifo de "kampo": Laŭ ili agro ĉiam estas kultivata, dum kampo estas nur "kultivata aŭ kultivebla".

## Grunda influo 
La grundotipo rekte influas kiom kulturebla kaj fekunda estos la kampo kaj gvidas la laboron por kulturebligi la celitan terpecon. Ekzemple:

* humoriĉa grundo (humo): tre fekunda
* ĉernozjomo: tre fekunda
* sablo: nur malmultaj plantoj povas bone kreski sur ĝi
* argilo: iom facile kultivebla
* bruna arbara grundo
* ktp

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (9, kaj 8 pri herbo) proverboj pri kampo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bildaro 

File:Cows in green field - nullamunjie olive grove.jpg|Herbejo kaj bovaro Hereford
File:Field Hamois Belgium Luc Viatour.jpg|Somerkampo
File:Two women in yellow field.jpg|Du virinoj surkampe
File:Moforlogiaagrária.jpg|Kampo por malferma agrikulturo

## Vidu ankaŭ 
* Plugebla tero
* Rizkampo

## Referencoj 
Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Edafologio
Haploido

**Haploidaj** (malofte **haplojdaj**) ĉeloj havas nur unu serion da kromosomoj. Plimulto de la fungoj kaj kelkaj algoj ekzistas kiel haploidaj organismoj. Plantoj kaj aliaj algoj ekzistas en diversaj vivofazoj kiel haploidoj, diploidoj aŭ poliploidoj. Tio nomiĝas alternado de la generacioj. La animaloj estas diploidaj sed ili produktas haploidajn gametojn.

Ĉiu organismo produktas haploidajn seksajn ĉelojn, kiuj kombiniĝas al diploida zigoto. La zigoto havas la genetikan informon de ambaŭ ĉeloj kaj kreskas al embrio.

Vidu:
* ploido
* biologio
* genetiko
* haploidiĝo

Kategorio:Genetiko
Kategorio:Klasika genetiko
Biomaso (ekologio)

[eta|[Krilo|Kriloj formas unu el la plej grandaj biomasoj de iu ajn individua bestospecio.]]
**Biomaso** estas pesita kvanto da vivanta materio (do da vivantaj estaĵoj, ĉu vegetalaj, ĉu animalaj), kiu povas esti ekspluatata kiel renovigebla energi-fonto (vidu Biomaso (ekonomio)). Ĝi estas grava bazo de studo de la ekologia funkciado de biocenozo.

Ekzemple, unu hektaro da eŭropec-klimata grundo ekologie sana entenas proksimume:
* 1000 ĝis 7000 kilogramojn da bakterio
* 100 ĝis 1000&nbsp;kg da fungoj
* 10 ĝis 30&nbsp;kg da algo
* 5 ĝis 10&nbsp;kg da protozooj
* 1000&nbsp;kg da artropodoj
* 350 ĝis 1000&nbsp;kg da tervermoj (lumbrikoj)
ktp.

Sur la tero la plantoj prezentas la plej grandan parton de biomaso, kaj la resto devenas de la bestoj. En la maroj tio estas kontraŭe, tie la fiŝoj kaj aliaj bestoj formas la majoritaton de la biomaso .

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Biomaso (ekonomio)
* Fotosintezo

Kategorio:Biomaso
Kategorio:Biologio
Ralph Nader

**Ralph NADER** (naskita je la 27-a de februaro 1934 en Winsted, Konetikuto) estas reprezentanto, batalanto de la konsumantaj rajtoj, prezidento-kandidato en Usono.
eta|maldekstra|Ralph Nader en 2007
Nader naskiĝis kiel filo de libanaj enmigrintoj, studis juron en Princeton, kie li en 1955 akiris la BA-nivelon (Bachelor of Arts), poste en Harvard la LLB (Bachelor of Law) 1958.

Ekde 1959 laboris li kiel prokuroro en Hartford (Konetikuto). De 1961 ĝis 1963 li prelegis en la Universitato de Hartford, inter 1967 kaj 1968 en Princeton.

En 1965 aperis lia libro *Unsafe at Any Speed*, en kiu li pruvis, ke multaj en Usono produktitaj aŭtomobiloj (specife tiuj de General Motors) estas malfortaj strukture. La efiko de la libro atingis eĉ la usonan kongreson, kaj oni akceptis novajn leĝojn pri la plibonigo de la sekureco.

En 1971 ekis lia iniciato Public Citizen, organizaĵo por la efektivigo de la konsumaj rajtoj, en kiu laboris ĉefe volontuloj.

En 2000 li partoprenis en la usona prezidenta elekto kiel kandidato de la Usona Verda Partio kontraŭ George W. Bush kaj Al Gore kaj ricevis 3 milionojn da voĉoj (2,74%), tiel helpante la prezidentiĝon de Bush (liaj voĉdonantoj estis pli frue voĉdonantoj de la Demokrata Partio). Lin apogis dum la kampanjo ekz. Michael Moore, kiu skizis sian opinion en la libro ’’Stupid White Men’’.

La 22-an de januaro en 2004 Nader denove kandidatis por la prezidenteco. La respublikanoj apogis lin dum lia kampanjo, tiel malfortigante la demokratan kandidaton John Kerry, sed tio fakte ne influis la finrezulton (li ricevis 0,4 %).

La 24-an de februaro 2008 li denove anoncis partoprenon en la prezidenta elekto kiel sendependa kandidato.

Kategorio:Usonaj politikistoj
Kategorio:Verduloj
Kategorio:Usonaj politikaj verkistoj
Heterotrofo

Je biologio, **heterotrofo**, aŭ **alinutreco**, estas la vivmaniero de tiuj organismoj, kiuj uzas la energiotransformon de aliaj organismoj. Tiaj organismoj nomiĝas **heterotrofuloj** aŭ **alinutruloj**. La vorto "heterotrofa" venas el la greka lingvo kaj signifas laŭvorte: *sin nutranta el aliaj* (eteros - fremda, aliulo; trophe - nutrado).

Ĉiuj animaloj kaj fungoj estas heterotrofuloj; tiuj uzas, por sia korpokonstruo, la materialojn konstruitajn far aliaj organismoj. La foruzo de la nutraĵo (digestado) okazas ĉe animaloj enkorpe, ĉe fungoj ekstere.

La plimulto de plantoj estas aŭtotrofuloj, kiuj uzas por kombini organikajn molekulojn nur la sunlumon, karbonan dioksidon, akvon, kaj neorganikajn mineralojn.

## Vidu ankaŭ 
* Unuanivelaj produktantoj

Kategorio:Ekologio
Kategorio:Botaniko
Kategorio:Biokemio
Kategorio:Manĝokutimoj
Lumbriko

**Lumbriko** (*Lumbricus*) aŭ tervermo estas genro el familio de lumbrikedoj, subklaso de oligoĥetoj, filumo de anelidoj. Ĝi estas relative granda vermo vivanta en tero, surtere videbla post pluvo.

## Specioj
**Lumbricus rubellus* kutime havas longon de 25 ĝis 105 mm kaj havas 95 ... 120 erojn. 
**Lumbricus castaneus* kutime havas longon de 30 ĝis 70 mm kaj havas 82 ... 100 erojn.
**Lumbricus terrestris* kutime havas longon de 90 ĝis 300 mm kaj havas 110 ... 160 erojn.
**Lumbricus festivus* kutime havas longon de 48 ĝis 108 mm kaj havas 100 ... 143 erojn.

## Vidu ankaŭ 
*Vermo

Kategorio:Anelidoj
Aŭtotrofo

eta|Ilustraĵo de la procezo
**Aŭtotrofo**, aŭ **memnutreco**, estas la vivmaniero de tiuj organismoj, kiuj produktas la proprajn ĉelarojn kaj organikajn kombinaĵojn el karbona dioksido kiel el karbona fonto, kaj uzas pli la lumon ol la kemiajn kombinaĵojn kiel fontojn de la energio. Tiaj organismoj nomiĝas **aŭtotrofuloj**. Plantoj kaj aliaj organismoj uzantaj fotosintezon estas **fotolitoaŭtotrofuloj**; bakterioj kiuj eluzas por energio la oksidadon de neorganikaj kombinaĵoj kiel hidrogena sulfido ferkombinaĵoj, estas **kemolitoaŭtotrofuloj**.

*Aŭtotrofuloj* estas grava ŝtupo de la nutra ĉeno. Ili kaptas energion de la suno aŭ de alia neorganika fonto kaj transformas tion al konstruo de organikaj molekuloj. La aliaj organismoj (nomataj **heterotrofuloj**) uzas tiujn kiel nutraĵon.
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.uni-giessen.de/~gf1265/GROUPS/KLUG/Cren.html  

Kategorio:Ekologio
Kategorio:Botaniko
Kategorio:Nutrado
Theo van Gogh

**Theo van GOGH**  (la 23-a de julio 1957 - la 2-a de novembro 2004) estis nederlanda reĝisoro, televidisto kaj kolumnisto. Van Gogh estis konata nerasista kritikanto de islamo. La konata pentristo Vincent van Gogh estis prapraonklo lia.

Van Gogh naskiĝis en Hago. Post ĉeso de sia studo pri juro li iĝis reĝisoro. Lia debuto estis *Luger* (1981). Pro la filmoj *Blind Date* kaj *In het belang van de staat* li ricevis Oran Bovidon, la plej gravan nederlandan filmpremion. Kiel aktoro li rolis interalie en *De noordelingen* (1992). Krome li laboris por televido kaj verkis provokemajn kolumnojn.

Unu el la lastaj filmoj kiujn faris Van Gogh estis *Submission*, provokocela mallonga filmo laŭ scenaro de liberala somalidevena parlamentanino Ayaan Hirsi Ali pri turmentado de virinoj en islama kulturo. Ĝi vidigas torturitajn virinojn en travideblaj vestaĵoj; arabaj tekstoj el la Korano kiuj estas negativaj por virinoj estas kaligrafitaj sur ilia haŭto. Post la elsendo de la filmo televide, ambaŭ Van Gogh kaj Hirsi Ali ricevis mortminacojn.

Antaŭ sia morto li sin okupis pri filmo pri murdita nederlanda politikisto Pim Fortuyn.

Van Gogh murdiĝis per sep pafoj kaj du tranĉpikoj matene je la 2-a de novembro 2004 en homplena strato en la centro de Amsterdam. La poste kondamnita murdinto estis 26-jara amsterdamano kun nederlanda-marokana civitaneco ligita je terorismaj organizaĵoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Retpaĝo de Van Gogh 
* New York Times - "Submission"  
* Submetiĝo III  

Kategorio:Nederlandaj reĝisoroj
Kategorio:Atencitoj
Kategorio:Ateismaj aktivuloj
Kategorio:Kritikistoj de religio
Kategorio:Ateismaj verkistoj
Anelidoj

[eta|Anelidoj (Chaetopoda) en [Kunstformen der Natur (1904) de Ernst Haeckel.]]
**Anelidoj** (science ; el la latina '**, malgranda ringo + **') estas filumo de vermoj en kiu la surfaco de la korpo montras pli-malpli distingitajn dividojn en ringoj aŭ segmentoj, ĝenerale havantaj alfiksaĵojn por movado kaj brankojn. La filumo estas dividita en 3 klasojn (unu el ili formortinta), kiuj inkluzivas proksimume 17&thinsp;388 speciojn, inter aliaj, la ordinara tervermo, la lumbriko kaj la hirudo.

## Lamarko 
Lamarko konsideris la anelidojn kiel la **okan klason** de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj, polipoj, radiuloj, vermoj, insektoj, araknoidoj kaj krustuloj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la anelidojn kiel la unuajn kun cirkulado per arterioj kaj vejnoj, kun pli kompleksa cirkulado kaj nodhava mjelo (paĝo 124).

## Galerio 

Dosiero:Regenwurm1.jpg|Tervermo
Dosiero:Featherduster 300.jpg|Mara poliketo
Dosiero:Expl6563_(9664056402).jpg|Giganta tubvermo
Dosiero:Lamellibrachia_luymesi1.png|*Lamellibrachia luymesi*

## Notoj 
## Referencoj 
## Literaturo 
*  Tradukis Valo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
*
Carl Støp-Bowitz

**Carl STØP-BOWITZ**  (naskiĝis la 8-an de decembro 1913, mortis la 1-an de novembro 1997), estis norvega zoologo kaj esperantisto. Li funkciis interalie kiel prezidanto de Norvega Esperantista Ligo, prezidanto de Internacia Scienca Asocio Esperantista (ISAE) kaj profesoro ĉe AIS.

Støp-Bowitz eklernis Esperanton en 1928 per norvega radiokurso kaj perfektigis sin en kurso gvidata de Andreo Cseh en Norvegio du jarojn poste. Li estis
estrarano de Klubo Esperantista en Oslo 1931–1947, prezidanto de
Norvega Esperantista Ligo de 1947–1977. Ekde 1949 li estis membro de la Akademio de Esperanto, ekde 1956 komitatano de
UEA, de 1974 ĝis 1980 vicprezidanto de UEA.

Jam en 1935 Støp-Bowitz serĉis kunlaborantojn por planata "Zoologia vortaro Esperanta" (t.e. terminaro Esperanto - scienc-latina) (vd. la alvokon en La Praktiko 1935/4 (40), p.&nbsp;7, 2a kol.). Zoologia kaj botanika nomenklaturoj dum multaj jardekoj interesis lin. Li tial "nature" ankaŭ fariĝis ĉefkunlaboranto pri zoologio kaj geologio en Plena Ilustrita Vortaro (PIV 1970).

Støp-Bowitz estis ofta preleganto ĉe la Internaciaj Someraj Universitatoj (ISU), kaj
li multe verkis por Scienca Revuo, interalie pri zoologia nomenklaturo. Pri tiu ĉi temo li verkis ankaŭ libron en la norvega lingvo. Krome li kontribuis al Heroldo de Esperanto, Norvega Esperantisto k.a. periodaĵoj.

Støp-Bowitz estis Landa Delegito de la Internacia Scienca Asocio Esperanta (ISAE) por Norvegio ekde 1936 (kaj ĝis sia morto). La restarigo de tiu asocio post la dua mondmilito estas ĉefe lia merito, kaj li ankaŭ prezidis la asocion 1946–1949, sed poste retiriĝis en la vicprezidantecon. Tamen li kronis sian aktivecon por ISAE per dua prezidanta periodo, nome 1981–1996.

## Verkaro 
* Støp-Bowitz, Carl kaj Isbrücker, J.R.G. 1948 :*La Esperanto-Movado. Ĝia Historio, Organizo kaj Nuna Stato*, Esperantoforlaget, Oslo, 61 p.
* Støp-Bowitz, Carl 1996 : *La Esperanto-Movado. Historio, Organizo. Amplekso*, (2-a eldono), Esperantoforlaget, Oslo, 94 p. ISBN 82-90006-10-1

## Vidu ankaŭ 
* *Sciencaj Studoj bazitaj sur originalaj esploroj kaj observoj*

## Bibliografio 
* Kavka, Josef (1983). Carl Støp-Bowitz: 70. En: Scienca Revuo 34-a jaro 1983, n-ro 2-3 (144-145), p.&nbsp;87-101

## Eksteraj ligiloj 
* [Libroj kaj aliaj dokumentoj](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=carl+Stop-Bowitz&vid=ONB&fn=search) de kaj pri Carl Støp-Bowitz en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 
* Artikoloj  de kaj pri Carl Støp-Bowitz en Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj (EBEA) (serĉu je "bowitz")

Kategorio:Norvegaj esperantistoj
Kategorio:Estraranoj de UEA
Kategorio:AIS
Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Prezidantoj de Norvega Esperantista Ligo
Latitudo

**Latitudo** estas la angula distanco (taksita per gradoj), norden aŭ suden inter unu loko de la Tero kaj la ekvatoro.

Ekzistas 5 gravaj latitudoj: ekvatoro, Tropiko de Kankro, Tropiko de Kaprikorno, la du norda kaj suda polusaj cirkloj.

## Vidu ankaŭ 
eta |dekstra|200px|
eta |dekstra|200px|
* Cirklo de latitudo
* Longitudo
* Geodezio
* Kartografio
* Ekvatora koordinatsistemo, Koordinato, Koordinatsistemo
* Listoj de objektoj laŭ latitudo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.bcca.org/misc/qiblih/latlong.html  
* http://jan.ucc.nau.edu/~cvm/latlon_find_location.html  
* http://geography.about.com/library/howto/htdegrees.htm  
* http://sundials.org/links/local/pages/dd_dms.htm  

Kategorio:Geografia terminologio
Kategorio:Koordinatsistemoj
Kategorio:Navigado
Longitudo

**Longitudo** difinas la angulon de arko de la ekvatoro, entenata inter la meridiano de iu ajn loko kaj alia meridiano elektita kiel referenca meridiano.

**Longitudo** estas valoro de orienta kaj okcidenta angulo, laŭ direkto de pli mallonga vojo al la objekto de la nula meridiano. Nombra valoro de longitudo (en gradoj) estas inter 0° kaj 180°. Okcidenta longitudo estas mallonge priskribata per litero U, la orienta estas mallonge priskribata per litero E.
----
Pri astronomio, longitudo estas angulo inter la meridiano de astro kaj la meridiano, kiu trapasas la printempan ekvinoksan punkton.

----
En matematiko, pri punkto M en tridimensia reela eŭklida afina spaco provizita per orta ununorma koordinata sistemo (O, i, j, k)) estas polusa angulo de la orta projekciaĵo de M sur la ebeno difinita de (O, i, j): la longitudo estas la dua koordinato en la sfera koordinata sistemo.

Dosiero:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|
Dosiero:Geodesie.png|

## Vidu ankaŭ 
* Grenviĉa meridiano
* Latitudo
* Sekstanto
* Horzono
* Listoj de objektoj laŭ longitudo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.heavens-above.com/countries.asp  
* http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEM0VQV4QWD_0.html
* http://www.bcca.org/misc/qiblih/latlong.html  
* http://jan.ucc.nau.edu/~cvm/latlon_find_location.html  

Kategorio:Geografia terminologio
Kategorio:Astronomio
Kategorio:Koordinatsistemoj
Kategorio:Navigado
Meridiano

**Meridiano** estas imaga cirklo, pasanta tra la ĉielaj polusoj aŭ la zenito de iu loko sur Tero (loka meridiano) aŭ iu astro (astra meridiano). Tiu termino estas tiele uzata en astronomio. Meridiano estas ankaŭ la duoncirklo de la tera sfero, trairanta ambaŭ ĝiajn polusojn: ĉiu meridiano orte sekcas la ekvatoron; ĉiuj lokoj kuŝantaj sur sama meridiano havas saman horon (rilate al la suno). La Grenviĉa meridiano estas la referenca por difini la horzonojn.

En la ĉina medicino, iu el la specifaj energiopunktoj laŭlonge de difinitaj korpolinioj (ankaŭ nomataj *kanaloj*) tra kiuj energio kaj sango cirkulas tra la homa korpo por kuraci/ripari la energio-ekvilibron (la tiel nomata *chi*) inter jino kaj jango aŭ por mildigi doloron. Ajurvedo havas sian propran akupunkturan sistemon.

:*Ekzemple: la masaĝo celas agi rekte ĉe la meridianoj*

En geometrio, rivolua surfaco difiniĝas per sia akso kaj unu el siaj meridianoj; intersekco de rivolua surfaco kun ebeno trairanta ĝian akson estas ebena kurbo; ĉiuj meridianoj de cirklaj konusoj aŭ cilindroj estas rektoj.

Meridiano (Sao Paulo), urbo en Brazilo.

## Fotogalerio 

Dosiero:Prime meridian.jpg|La origino de meridianoj en Greenwich (Anglujo)
Dosiero:Meridian-International.PNG|La Grenviĉa meridiano (2) estas la referenco
Dosiero:Geodesie.png|Ĉiuj meridianoj trairas la polusojn

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Cirklo de latitudo
* Horzono
* Latitudo
* Longitudo

Kategorio:Astronomio
Kategorio:Geografio
Kategorio:Geometrio
Kategorio:Objektoj laŭ longitudo
Unuĉelulo

Oni povas dividi la organismojn laŭ konstruo al **unuĉeluloj**  kaj plurĉeluloj. La unuĉeluloj konsistas el nur unu ĉelo kaj formas ĉiukaze ĉelkoloniojn. La unuaj unuĉeluloj, t.e. unuĉelaj vivuloj, aperis sur Tero antaŭ ĉirkaŭ 3,5 miliardoj da jaroj.

Unuĉelulaj organismoj entenas ĉiujn arĥeojn kaj eŭbakteriojn same kiel multajn protistojn.

Laŭ malnova koncepto, ankaŭ bestoj, plantoj kaj fungoj povas esti unuĉeluloj. Tiel oni kalkulas la amebojn al bestaj unuĉeluloj, kelkajn reprezentantojn al la mukofungoj; flagelulojn kiel eŭglenon oni kalkulas aŭ al unuĉelulaj algoj aŭ al unuĉelulaj bestoj. Laŭ nova koncepto, ĉiu eŭkariota unuĉelulo apartenas al regno de protistoj.
 
Tiu divido estas nur priskriba kaj ne donas informojn pro la parenceco, interna konstruo, materialŝanĝo de la organismoj.

## Notoj
Kategorio:Vivaĵoj
Kategorio:Mikrobiologio
Malsekejo

[eta|300px|Malsekejo en la usona ŝtato [Ilinojso]]
[eta|300px|Malsekejo [Passewaaij en Tiel, Nederlando]]
Per **malsekejoj** kutime komprenatas malsekaj paŝtejoj, marĉoj, lagetoj, torfejoj, lagunoj, ĉiaj akvosurfacoj naturaj aŭ artaj, konstantaj aŭ nedaŭraj, stagnaj aŭ fluaj, salaj, saletaj, aŭ nesalaj, inkluzive marajn spacojn, kies profundo dum malalta tajdo ne superas 6 metrojn.

Ĉeesto de akvo foje stagna, kulo-riĉeco, ktp. kaŭzis, ke tiujn ĉirkaŭaĵojn
oni longtempe konsideris malsanigaj. Tial efektiviĝis laboroj por sekigi, plenigi kaj do forigi tiujn «malutilejojn».

Sed tiuj transiraj spacoj inter tero kaj akvo estas fundamentaj kaj nepraj stadioj de la akvo- kaj vivociklo. Ili utilas forspongante la superakvojn, reguligas akvofluon de riveroj, ili purigas la akvojn de la (France : *bassin versant* = ?) akvoprovizbasenoj kaj ties akvofluaĵoj konsumante la troaĵojn da organikaĵoj kaj agrotoksaĵoj.

Krome ili estas neanstataŭeblaj, elstare originalaj kaj riĉaj naturaj medioj, kun apartaj faŭnoj kaj flaŭroj.

Mondskale internacia traktato subskribita: la Ramsar-Interkonsento.

## Eksteraj ligiloj 
* malsekejoj en Ĉinio 

## Vidu ankaŭ 
* Fizika geografio
* Pluvmarĉo
* Pantanalo

Kategorio:Biomoj
Kategorio:Geografio
Falaise (Kalvadoso)

**Falaise** estas komunumo en departemento Calvados, en regiono Normandio, en nord-okcidenta Francio.

Loĝantaro: (1982) ; (1990) ; (1999) .

eta|maldekstra|300px|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj

## Historio 
La urbo estas naskiĝloko de Vilhelmo la Konkerinto, unua normana reĝo de Anglujo.
[eta|maldekstre|300px|Placo de Falaise, detruita post la [batalo de Normandio.]]
21.08.1944: Operaco Overlord: kanadaj-polaj armitaj fortoj konkeris strategie gravan urbon Falaise — 50 mil germanaj soldatoj de la Armea Grupo B subiĝis (grava rolo de la pola divizio de generalo Stanisław Maczek).

## Famuloj 
* Frédéric de Lafresnaye, ornitologo

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Calvados
* Arondismento Caen

## Eksteraj ligiloj 
*  www.falaise.fr ()
*  www.normandieweb.org/14/falaise/falaise ()
*  Urbodomo de Falaise en Conseil-General.com ()
* Falaise ĉe CdC Pays de Falaise ()

Kategorio:Komunumoj de Calvados
Kategorio:Urboj de Francio
Listo de urboj de Luksemburgo

En Luksemburgo estas 12 urboj (en la lingvoj franca, germana, luksemburga):

* Diekirch – Diekirch – Dikrech
* Differdange – Differdingen – Déifferdéng
* Dudelange – Düdelingen – Diddeleng
* Echternach – Echternach – Iechternach
* Esch-sur-Alzette – Esch an der Alzette – Esch-Uelzecht
* Ettelbruck – Ettelbrück – Ettelbréck
* Grevenmacher – Grevenmacher – Gréiwemaacher
* Luxembourg – Luxemburg – Lëtzebuerg (en Esperanto: Luksemburgo)
* Remich – Remich – Réimech
* Rumelange – Rümelingen – Rëmmeleng
* Vianden – Vianden – Veianen
* Wiltz – Wiltz – Wolz

## Vidu ankaŭ 
* Schengen
* Listo de urboj laŭ lando


Luksemburgo
Luksemburgo (apartigilo)

**Luksemburgo** povas esti:

* La urbo Luksemburgo (ĉefurbo de lando Luksemburgo)
* La lando Luksemburgo (malofte ankaŭ nomata "Luksemburgio")
* La provinco Luksemburgo (Belgio)

Al Luksemburgo ankaŭ rilatas:

* La luksemburga dinastio, reginta la historian duklandon Luksemburgo kaj plurajn aliajn eŭropajn regnojn dum la 13-a ĝis 15-a jarcento

## Vidu ankaŭ 
* Rosa Luksemburgo
* Люксембург "Ljuksemburg", vilaĝo en Dagestano
* Lüksemburq, vilaĝo en Azerbajĝano
* La luksemburga lingvo, kiu estas parolata ĉefe en la lando Luksemburgo
Hajlo

**Hajlo** estas glaciiĝinta, grajnforme dense falanta pluvo.

Hajlo malofte estadas somere, kiam kutime estadas pluvo.

Hajlo povas damaĝi diversaĵojn sur tero - kreskaĵojn, aŭtomobilojn ktp.

Mola hajlo, milda hajlo aŭ malgranda hajlo estas la precipitaĵo formata kiam la akvogutetoj duonfonditaj en la nuboj kondensiĝas ĉirkaŭ glacikristalo, formante tiele prujneron aŭ hajleron de inter 2 kaj 5&nbsp;mm de diametro.

## Bildgalerio 

Dosiero:Granizo.jpg|Granda hajlero, ĉirkaŭ 6&nbsp;cm je diametro
Dosiero:Hailstorm.jpg|
Dosiero:Hail Hagel.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Prujno
* Grajlo

Kategorio:Meteologio
Kategorio:Precipitaĵoj
Kategorio:Akvo
Prujno

[eta|maldekstre|Prujno, sur *Szczeliniec Wielki*, [Pollando.]]

**Prujno** estas kristala, neĝa precipitaĵo, kiu aperas, se la rosopunkto troviĝas sub la frostopunkto. Ĝi kovras teron, plantojn, tegmentojn kaj elstaraĵojn.

Ofte oni opinias, ke prujno estus *glaciiĝinta roso* aŭ nebulo; tiu solidiĝinta precipitaĵo el la atmosfero ne havas apartan nomon en Esperanto. La prujnon oni do distingu de frostiĝinta roso (kiu aperas, kiam la rosopunkto troviĝas super la frostopunkto kaj la plua malvarmiĝo okazas poste). Krome ekzistas pliaj specoj de glaciaj kovraĵoj sur objektoj, kiu estiĝas pro vento.

eta|dekstre|Ankaŭ sur vitroplatoj fenestraj kutime formiĝas prujno farante belajn tipajn desegnaĵojn

## Vidu ankaŭ 
* Frosto
* Roso

Kategorio:Meteologio
Kategorio:Precipitaĵoj
Kategorio:Akvo
Grajlo

**Grajlo** estas speco de frosta ptiel kiu formiĝas 2-5 mm da prujno. Dum ĉi tiu procezo la neĝero iĝas nukleo de kondensiĝo.

eta|maldekstra|180px

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wetterbilder.com 
* http://wetterchronik.de/mm/20040612i.htm  
* http://www.meteo-net.it/Viaggio/Meteore.htm  

Kategorio:Precipitaĵoj
Kategorio:Meteologio
Kategorio:Akvo
Nornoj

La **Nornoj** en la nord-ĝermana mitologio estas tri maljunaj virgulinoj – Urd (la estinteco), Verdandi (la estanteco) kaj Skuld (la estonteco) – kiuj per sia teksado difinas la destinojn de homoj.

Dosiero:Nornorna spinner ödets trådar vid Yggdrasil.jpg|
Dosiero:Nornir by Lund.jpg|
Dosiero:Nornir by Lund.jpg|

Kategorio:Dioj pri tempo kaj destino
Kategorio:Nord-ĝermanaj dioj
Kategorio:Triopaj dioj
Luksemburgo (urbo)

eta|maldekstra|250px|La urbocentro
eta|maldekstra|250px|La malnova urbo
eta|250px|maldekstra|La stacidomo de Luksemburgo nokte
**Luksemburgo** estas la ĉefurbo de la grandduklando Luksemburgo. Ĝi havas ĉirkaŭ 133&nbsp;000 loĝantojn kaj troviĝas ĉe la kunfluejo de la riveroj Alzette kaj Pétrusse.
Ĝiaj anoj nomas ĝin en la loka lingvo (luksemburga) simple ''d' Stad*  = la urbo.

Ĝia urbestro estas de 2013 *Lydie Polfer*.

## Historio 
La urbo evoluis en la 10-a jarcento el kastelo konstruita en 963 de la ardena grafo *Sigfrido* sur roko *Bock' .
La kastelo staris sur la restaĵoj de romia kastelo nomata *Lucilinburhuc* (= kasteleto).

Fine de la 12-a jarcento oni konstruis urbomuron ĉirkaŭ areo de 5 ha.
En 1244 grafino *Ermesinde* de Namur-Luksemburgio garantiis al la bazarejo urbajn rajtojn.

En 1354 Luksemburgo iĝis duklando.

En 1815 la Viena kongreso igis ĝin suverena grandduklando.

## Geografio 
La urbo dividiĝas en 24 kvartalojn: Beggen, Belair, Bonnevoie/Bonneweg-Nord-Verlorenkost, Bonnevoie-Sud/Bonneweg-Süd, Supra Urbo, Cents, Cessange/Cessingen, Clausen, Dommeldange/Dommeldingen, Eich, Stacidomo, Gasperich, Grund, Hamm, Hollerich, Kirchberg, Limpertsberg, Merl, Mühlenbach, Neudorf-Weimershof, Pfaffenthal, Pulvermühl, Rollingergrund-Belair-Nord kaj Weimerskirch.

La urbocentron karakterizas la profunda valo de Pétrusse, kiu disigas la Supran Urbon de la Stacidoma Kvartalo. Ĝi estas rezervita al piedirantoj.

## Eŭropa ĉefurbo 
Luksemburgo estas naskiĝurbo de unu el la fondintoj de Eŭropa Unio, Robert Schuman, kaj unu el la tri oficialaj sidejoj de Eŭropa Unio, sidejo de ties jenaj jurisdikciaj kaj financaj institucioj:
* Kortumo de Eŭropa Unio
* Eŭropa Investa Banko
* Eŭropa Revizora Kortumo
* Sekretariejo de la Eŭropa Parlamento
* Publikaĵa Oficejo
* Pluraj servoj de la Eŭropa Komisiono.

En 1995 kaj en 2007 Luksemburgo estis Eŭropa Kultura Ĉefurbo.

## Loĝantaro 
Je la 31-a de decembro 2023 la loĝantaro de Luksemburgo konsistis el 64&nbsp;921 virinoj kaj 69&nbsp;793 viroj; sume, 134&nbsp;714 loĝantoj.

La internaciecan karakteron substrekas la fakto, ke pli ol du trionoj (70,44%) de la loĝantaro ne estas luksemburganoj, sed apartenas al 166 aliaj naciecoj. La plej multnombraj estas:

## Servoj
* Tramtransporto en Luksemburgo
## Gefiloj
*Johann von Aldringen, generalo (kvartalo Grund)

## Vidu ankaŭ 
* Nacia Biblioteko de Luksemburgo
* Eŭrovido-Kantokonkurso 1962
* Eŭrovido-Kantokonkurso 1966
* Eŭrovido-Kantokonkurso 1973
* Eŭrovido-Kantokonkurso 1984

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝaro de la komunuma registaro 
* Listo de mondaj heredaĵoj en Luksemburgo laŭ Unesko 
* Luksemburga statistika oficejo 
* Kiu rajtas voĉdoni en Luksemburgo?, artikolo en UEA Facila aperinta 2023-09-14 

## Referencoj 
Kategorio:Urboj de Luksemburgo
Kategorio:Komunumoj de Luksemburgo
Kategorio:Ĉefurboj de Eŭropo
Kontraŭvarma ŝildo

**Kontraŭvarma ŝildo** (aŭ varmegorezista ŝildo) estas protekta tavolo fiksita sur la ekstero de kosmoveturilo. La celo estas protekti la internon kontraŭ la varmego kaŭzita per la frotiĝo dum la reveno en la atmosferon. La rapideco de la kosmoveturilo estas tre granda kaj ĝi malrapidiĝas pro la frotiĝo. Sen la protekta ŝildo ĝi ekhavus grandan damaĝon aŭ eĉ tute bruliĝus.

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Kosmoesploro
Kategorio:Aviado
Serbokroata lingvo

**Serbokroata lingvo** aŭ **kroatoserba lingvo** (serbokroate: *srpskohrvatski* aŭ *hrvatskosrpski*) estas la plej grava okcidenta sudslava lingvo. Ĝi estas la denaska lingvo de la plimulto de kvar el la ses respublikoj de la eksa Jugoslavio (Kroatio, Bosnio kaj Hercegovino, Serbio kaj Montenegro) kaj parolata de 16,3 milionoj da homoj. La serbokroata konsistas el kvar normlingvoj, la serba, la kroata, la bosna kaj la montenegra, kaj do estas plurcentra lingvo. Kvankam ofte tiuj kvar estas traktataj kiel apartaj lingvoj, lingvistoj konsideras ilin kiel ununuran kaj saman lingvon, ĉar la diferencoj inter la normaj versioj ne estas pli grandaj ol, ekzemple, inter la amerikaj kaj la brita versioj de la angla. Ĉiuj kvar normlingvoj baziĝas sur la ŝtokava dialekto. Norme serbokroata estis la oficiala lingvo de la iama Federacia Respubliko Jugoslavio.

ISO 639 havas kodon por la serbokroata, sed en pli novaj versioj de la normo al tiu iama kodo (sh, hbs) aldoniĝis la apartaj kodoj por la bosna (bos, bs), la kroata (scr/hrv, hr) kaj la serba (scc/srp, sr).

La skribo de la serbokroata lingvo estas tute fonetika, unu litero donas unu solan sonon, ĉiam kaj ĉie saman. Same ĉiuj nuntempaj variantoj de la lingvo (serba, kroata, bosna kaj montenegra) utiligas fonetikan skribosistemon.

## Literaturo 
* Okuka, Miloš. *Eine Sprache – viele Erben: Sprachpolitik als Nationalisierungsinstrument in Ex-Jugoslawien.* Klaŭdiforumo 1998. ISBN 3-85129-249-9

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.omniglot.com/writing/serbo-croat.htm 
* http://www.shaav.com/professional/linguistics/serbocroation.html 


Kategorio:Sudslava lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Serbio
Kategorio:Lingvoj de Montenegro
Kategorio:Lingvoj de Vojvodino
Kategorio:Lingvoj de Kroatio
Kategorio:Lingvoj de Bosnio kaj Hercegovino