Historio de Paragvajo

thumb|right|250px|Mapo de Paragvajo fare de Gerard Coeck (1608/1609-ĉ. 1649).
La **historio de Paragvajo** ampleksas milojn da jaroj da homa loĝado. Kaj agrikulturaj kaj nomadaj Gvajkuruoj jam loĝis en la regiono dum la tempo de la hispana koloniado. Paragvajo fariĝis relative neglektita parto de la Hispana Imperio pro sia izoliteco kaj manko de mineralaj riĉaĵoj. Tamen malgranda grupo da hispanaj setlantoj enloĝigis en la areon, progrese intergeedziĝante kun indiĝenaj virinoj por generi mestizan loĝantaron. En la 17-a kaj 18-a jarcentoj, jezuitaj misiistoj organizis la indiĝenojn laŭ planitaj komunumoj konataj kiel redukcionoj, kaj la eksperimento akiris rimarkindan atenton en tiutempa klerisma Eŭropo.

En la frua 19-a jarcento, Paragvajo partoprenis en la tutkontinentaj ribeloj kontraŭ hispana regado. Nove sendependa Paragvajo aperis sub la dominado de José Gaspar Rodríguez de Francia, kiu pro sia absoluta regado preskaŭ tute izolis la novan nacion el la mondo. Post la morto de Francia en 1840, Paragvajo spertis la regadon de Francisco Solano López ekde 1862. Li daŭre implikis la nacion en militoj kontraŭ Brazilo, Argentino kaj Urugvajo, el kiuj rezultis paragvaja malvenko kaj grandegaj perdoj de loĝantaro kaj teritorio.

Militista regado daŭris en la 20-a jarcento. En la 1930-aj jaroj Paragvajo implikiĝis en la Ĉaka Milito kontraŭ Bolivio, kiu finiĝis per paragvaja venko. Generalo Alfredo Stroessner ekregis en 1954, kaj militista regado daŭris ĝis 1989, kiam la nacio moviĝis al plurpartia demokratio kun nova konstitucio adoptita en 1992. Paragvajo en la 21-a jarcento plejparte evitis politikan tumultadon kaj fortikulan regadon, kiuj karakterizis multon el ĝia historio.

## Kolonia epoko 
[thumbnail|left|200px|[Pajagvoj|Pajagva estro]]
### Indiĝenaj popoloj 
La patrujo de la Gvaranioj troviĝis oriente de la rivero Paragvajo, en la argentina provinco Misiones, en suda Brazilo kaj ĝis la Atlantika Oceano proksime al Rio-de-Ĵanejro. Ilia antaŭkolumba loĝantaro estas taksita inter 300,000 kaj unu miliono homoj. Kun la alveno de eŭropanoj, la populacio rapide malpliiĝis pro epidemioj de eŭropaj malsanoj. La Gvaranioj estis unuiĝintaj nur per lingvo kaj kulturaj similecoj. Neniu politika strukturo ekzistis super la vilaĝa nivelo. La Gvaranioj estis duon-fikshejmaj agrikulturaj homoj.

Kvankam la Gvaranioj komence rezistis hispanajn invadojn en siajn teritoriojn, du trajtoj influis ilian fruan kunlaboron kun la hispanoj kaj misiistoj. Unue, la Gvaranioj mem estis militemaj, sed ili estis minacataj de malamikaj triboj ĉirkaŭ si kaj de sklavkaptistoj. La hispanoj, precipe kristanaj misiistoj, provizis al la Gvaranioj ia grado de sekureco. Due, la Gvaranioj havis kutimon interŝanĝi virinojn inter si kaj kun eksteruloj por krei aliancojn. Tio faciligis la proliferadon de seksaj rilatoj inter gvaraniaj virinoj kaj hispanaj viroj, kiuj averaĝe havis 10 konkubinojn ĉiu. En Paragvajo, la mestizaj idoj de hispanaj-gvaraniaj unuiĝoj havis la leĝajn rajtojn de hispanoj. Kune kun la manko de intereso de Hispanio kaj hispanaj entreprenistoj pri Paragvajo, kiu produktis nek mineralan riĉecon nek agrikulturajn eksportaĵojn, Paragvajo fariĝis mestiza socio jam antaŭ 1580. Unike inter latin-amerikaj landoj, la indiĝena gvarania lingvo estis oficiala kune kun la hispana. La hispanoj kaj mestizoj submetis la gvaranian popolon al sistemo de enkomendo kaj deviga laboro post 1556 kaj al la redukcionoj de kristanaj misiistoj ekde la 1580-aj jaroj.

La Granda Ĉako, duon-arida ebenaĵo okcidente de la Paragvaja Rivero, estis la hejmo de diversaj gvajkuruaj etnoj. La plej gravaj el tiuj en nuna Paragvajo estis la Pajagvoj, rivervivanta popolo kiu loĝis laŭlonge de la Paragvaja Rivero, kaj la Mbajoj, kiuj loĝis en nordokcidenta Paragvajo. La gvajkuruaj triboj estis nomadaj kaj militemaj. La Mbajoj evoluigis ĉevalkulturon en la 17-a jarcento, dum la Pajagvoj faris vojaĝadon laŭ la Paragvaja Rivero danĝera. Tiuj triboj ofte atakis la hispanajn setlantojn kaj gvaraniajn terkultivistojn. Ili rezistis la kristanigon fare de la misiistoj kaj restis minaco al la hispanoj kaj aliaj indiĝenaj popoloj dum pli ol 300 jaroj. La nomo Paragvajo verŝajne devenas de la Pajagvoj.

### Fruaj esploristoj kaj konkistadoroj 
Granda parto de la plej frua skribita historio de Paragvajo devenas de registroj pri la hispana koloniado, komenciĝante en 1516 kun la malsukcesa ekspedicio de Juan Díaz de Solís al Plata-Rivero. Dum la revenvojaĝo, post la morto de Solís, unu el la ŝipoj vrakiĝis proksime al la insulo Sankta Katarino ĉe la brazila marbordo. Inter la postvivantoj estis Aleixo Garcia, portugala aventuristo, kiu akiris bazan scion de la gvarania lingvo. Garcia estis intrigita de raportoj pri « Blanka Reĝo », kiu supozeble loĝis malproksime okcidente kaj regis urbojn de riĉeco kaj splendo - referenco al la Inkaa Imperio.

En 1524, Garcia aliĝis al gvarania invado de la Inkaa Imperio. La grupo de Garcia malkovris la akvofalojn de Igvasuo, transiris la riveron Paranon kaj alvenis al la loko de Asunciono, la estonta ĉefurbo de Paragvajo, dek tri jarojn antaŭ ol ĝi estis fondita. En Asunciono, la Gvaranioj kunigis armeon de 2,000 viroj kaj penetris la eksterajn defendojn de la Inkaa Imperio sur la orientaj deklivoj de la Andoj. Post la murdo de Garcia fare de liaj aliancanoj, novaĵoj pri la atako atingis la hispanajn esploristojn ĉe la marbordo. La esploristo Sebastiano Kaboto estis tial altirita al la rivero Paragvajo du jarojn poste.

La regado de Irala establis la ŝablonon por la internaj aferoj de Paragvajo ĝis sendependeco. Krom la hispanoj, la loĝantaro de Asunciono inkluzivis enmigrintojn, plejparte virojn, el nuntempaj Francio, Italio, Germanio, Anglio kaj Portugalio. Ĉi tiu komunumo de proksimume 350 homoj elektis edzinojn kaj konkubinojn el gvaraniaj virinoj. Paragvajo baldaŭ fariĝis kolonio de mestizoj. Daŭraj alvenoj de eŭropanoj kaŭzis la disvolviĝon de kriola elito. Ŝi famiĝis pro murdo de sia hispana mastro aŭ edzo inter 1539 kaj 1542 kaj instigis aliajn indiĝenajn virinojn fari same. Malgraŭ konfeso de la krimo, Juliana estis liberigita, kvankam Cabeza de Vaca arestis kaj ekzekutis ŝin post transpreno de regado en Asunciono en 1542. La unuaj jezuitoj alvenis al Asunciono en 1588 kaj fondis sian unuan mision (aŭ redukcionon) en San Ignacio Guazú en 1609. La celoj de la jezuitoj estis kristanigi la Gvaraniojn, trudi eŭropajn valorojn kaj kutimojn, kaj izoli kaj protekti la Gvaraniojn kontraŭ eŭropaj kolonianoj kaj sklavigistoj.

Krom ripetiĝantaj epidemioj, la Gvaranioj estis minacataj de la sklavaj rabatakantaj Bandejranoj el Brazilo, kiuj kaptis indiĝenojn kaj vendis ilin kiel sklavoj por labori en sukeraj plantejoj aŭ kiel konkubinoj kaj hejmaj servistoj. Post elĉerpi la indiĝenajn loĝantarojn proksime de San-Paŭlo, ili malkovris la riĉe loĝatajn jezuitajn misiojn. Komence, la misioj havis malmultajn defendojn kontraŭ la sklavigistoj, kaj miloj da Gvaranioj estis kaptitaj kaj sklavigitaj. Ekde 1631, la jezuitoj translokigis siajn misiojn el la provinco Guayrá (nuntempa Brazilio kaj Paragvajo), proksimume 500 kilometrojn sudokcidente de la tri-lima regiono de Paragvajo, Argentino, kaj Brazilo. Ĉirkaŭ 10 000 el 30 000 Gvaranioj en la misioj elektis akompani la jezuitojn. En 1641 kaj 1642, armitaj de la jezuitoj, Gvaraniaj armeoj venkis la Bandejranojn kaj finis la plej malbonan fazon de la sklavkomerco en la regiono. De tiu momento, la jezuitaj misioj ĝuis kreskon kaj prosperon, interrompitajn de epidemioj. En la pinto de sia graveco en 1732, la jezuitoj prezidis super 141 000 Gvaranioj (inkluzive de malmultaj aliaj popoloj) en ĉirkaŭ 30 misioj.

La misioj restas tre romantikigitaj. "*Subtenantoj...emfazas ke la jezuitoj protektis la indianojn kontraŭ ekspluatado kaj konservis la gvaranian lingvon kaj aliajn aspektojn de indiĝena kulturo.*"  "*Per religio,*" skribis la 18-jarcenta filozofo Jean le Rond d'Alembert, "*la jezuitoj establis monarĥan aŭtoritaton en Paragvajo, fonditan sole sur iliaj persvadpovoj kaj iliaj mildaj regadmetodoj. Mastroj de la lando, ili feliĉigis la homojn sub sia rego*." Voltaire ankaŭ nomis la jezuitajn misiojn "*venko de homeco*". Oni tamen kritikis ke "*la jezuitoj forprenis la liberecon de la indianoj, devigis ilin radikale ŝanĝi sian vivmanieron, fizike misuzis ilin, kaj submetis ilin al malsanoj*." Krome, la misioj estis neefikaj kaj ilia ekonomia sukceso "*dependis de subvencioj de la jezuita ordeno, speciala protekto kaj privilegioj de la Krono, kaj la manko de konkurenco*". La jezuitoj estas priskribitaj kiel "*ekspluatantoj*" kiuj "*celis krei regnon sendependan de la hispanaj kaj portugalaj Kronoj*."

La ribelo de la komunuloj (1721–1735) estis grava protesto fare de hispanaj kaj mestizaj paragvajanoj kontraŭ la jezuitaj misioj. La loĝantoj de Paragvajo perforte protestis kontraŭ la jesuit-favora registaro de Paragvajo, la jezuita kontrolo super la laboro de la Gvaranioj, kaj tion, kion ili konsideris maljusta konkurado en la merkato por produktoj kiel ekzemple paragvaja ilekso. Kvankam la ribelo finfine malsukcesis kaj la misioj restis netuŝitaj, la jezuitoj estis forpelitaj el institucioj, kiujn ili kreis en Asunciono. En 1756, la Gvaranioj protestis kontraŭ la reloĝigo de sep misioj, perdante mallongan militon kontraŭ kaj la hispanoj kaj la portugaloj. La jezuitoj estis akuzitaj pri incitado de la Gvaranioj al ribelo. En 1767, Karlo la 3-a de Hispanio forpelis la jezuitojn el Ameriko. La forpelo estis parto de la klopodoj de la burbonaj reformoj por aserti pli grandan hispanan kontrolon super siaj amerikaj kolonioj. Entute, 78 jezuitoj foriris el la misioj, lasante malantaŭ 89 000 Gvaraniojn en 30 misioj.

Laŭ la historiisto Sarreal, plej multaj Gvaranioj komence bonvenigis la forpelon de la jezuitoj. Hispanaj aŭtoritatoj faris promesojn al gvidantoj de la Gvaranioj kaj gajnis ilian subtenon. Tamen, ene de du jaroj, la financa situacio de la eksaj misioj malboniĝis, kaj la Gvaranioj komencis forlasi la misiojn, serĉante kaj liberecon kaj pli altajn salajrojn. Dekreto en 1800 liberigis la Gvaraniojn, kiuj ankoraŭ laboris en la misioj, de ilia komuna labordevo. Antaŭ 1840, la eksaj misioj estis ruiniĝintaj. Dum iuj Gvaranioj trovis dungadon ekster la misioj, multaj familioj restis malriĉaj. Pli kaj pli da mestizoj ekloĝis sur la antaŭe misi-posedataj teroj. En 1848, la paragvaja prezidanto Carlos Antonio López deklaris, ke ĉiuj indianoj estas civitanoj de Paragvajo, kaj distribuis la lastajn komunumajn terojn de la misioj. La ruinoj de la redukcionoj Santísima Trinidad del Paraná kaj Jesús de Tavarangue estis deklaritaj Monda Heredaĵo fare de UNESKO.

## Referencoj