open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kofro

eta|dekstra|200px|Vojaĝa kofro
[eta|230px|dekstra|[Florenco|Florenca kofro el la 15-a jarcento.]]

**Kofro** estas fortika ŝlosebla kesto el ligno, metalo aŭ alia
simila materialo, kun malfermebla kovrilo, destinita enteni vestojn
kaj aliajn aĵojn, uzebla kiel meblo kaj/aŭ vojaĝa pakumo. Ĝia
interna spaco povas esti dividita en fakojn.

Laŭ Francisko Azorín **kofro** estas *Meblo ŝlosebla k. transportebla el ligno aŭ ledo por enteni vestojn k. aliaĵojn.* Li indikas etimologion el la latina *cophinus* (kesto). Kaj li aldonas la terminojn *vojaĝkofro*, *mankofro*, *fabrikokofro* kaj *kofreto*.

## Historio 
Iuj kofroj estis specife meblaj, aliaj estis precipe vojaĝaj, sed
multaj povis plenumi ambaŭ funkciojn.

### La meblaj kofroj 
Kofro estas unu el la plej antikvaj formoj de meblo. Antikve oni uzis
kofrojn por teni multekostajn vestaĵojn, armilojn, nutraĵojn kaj
diversajn altvalorajn objektojn. Mezepoke kofro estis universala
meblo, kiu povis funkcii kiel seĝo, tablo, lito — kaj evidente, ankaŭ
ĉeffunkcie, kiel tenejo de diversaj aĵoj, do prototipo de ŝranko.

Dum kaj post Renesanco en Eŭropo la meblajn kofrojn iom post iom
forpuŝis pli oportunaj mebloj: komodo, ŝranko,
kredenco ktp.

En aventuraj romanoj, fabeloj, kaj ludoj ofte rolas "trezorkofro" kiel
centra punkto de la intrigo.

### La vojaĝaj kofroj 
[eta|[Motorciklo kun kofroj ĉe la malantaŭa rado]]

Ankaŭ ja vojaĝaj kofroj ekzistis dum jarmiloj, eĉ pli longe ol la
specife meblaj. Tamen meze de la 19-a jarcento la vojaĝaj kofroj
komencis cedi sian lokon al la valizoj, malpli multekostaj kaj pli
malpezaj.

Forpuŝite de la valizoj, iuj vojaĝaj kofroj dum kelka tempo restis en
uzo kiel hejma pakumo, do esence kiel meblo. Al tiu speco apartenas
plimulto da vilaĝanaj kofroj, kiujn oni trovas en etnografiaj muzeoj.

Apartan specon de pakaĵujo, uzatan sur velocipedoj aŭ
motorcikloj, iuj plu nomas *kofro*.

## *Kofro* en la nacilingvoj kaj Esperanto 
eta|La «fluganta kofro» el la samtitola fabelo Andersena
Diversaj lingvoj malsame adaptiĝis al la arkaikiĝoj de la antikvaj
kofroj. Iuj lingvoj, kiel ekzemple la germana, transportis la
malnovan vorton (Koffer) sur la valizojn; aliaj, kiel ekzemple la
angla, ekuzis por la valizoj specifan vorton (suitcase), lasante al la
malnovaj (chest, coffer) la malnovan signifon. Tiu gepatralingva
diferenco manifestiĝas en la regiona vortuzo de la esperantistoj.

Tiun malkoheron spegulas jam la nacilingvaj tradukoj per kiun
la Unua oficiala aldono registris la vorton en
la jaro 1909-a:

: **kofro**: Fr coffre, malle En coffer Ru сундук De Koffer Pl kufer

La franca traduko donas du signifojn, la meblan kaj la vojaĝan; la
germana sinonimiĝis kun *valizo*, dum la rusa kaj la angla rilatas
al fenomeno arkaikiĝinta (kiel estis en la uzo de Zamenhofo).

Male ol la malnovaj lingvoj, Esperanto naskiĝis jam en la «valiza»
epoko. Tial por Esperanto *valizo* estas pli kerna, fundamenta
vorto. La vorton *kofro* Zamenhofo bezonis por priskribi la
objektojn el la «antaŭvaliza» epoko (en la traduko de la Fabeloj de Andersen).

## Vidu ankaŭ 
* Valizo

## Notoj 
Kategorio:Ujoj
Valpurga

**Valpurga** (Walburga) estis angla sanktulino (ĉ. 710-778), kultata en Germanio, kaj kies festo okazis la 1-an de majo (Valpurga nokto).
PIV

Ŝi estis angla misiisto en Germanio kaj en popolaj legendoj ŝi estas protektantino kontraŭ sorĉado kaj magio. Ŝiaj fratoj estis la ankaŭ sanktuloj Vilibaldo kaj Vinibaldo kiu iĝis abato de monaĥejo ĉe Heidenheim (Meza Frankonio): la monaĥejo enhavis kaj virojn kaj virinojn, kaj post la morto de Vinibaldo, ŝi iĝis abatino.

## Vidu ankaŭ 
* 256 Valpurgo, asteroido

Kategorio:Abatoj
Kategorio:Anglosaksaj sanktuloj
Valso

eta|dekstra
**Valso** estas turnodanco laŭ tritakta ritmo aŭ muzikaĵo por tia danco. 

Famaj estas la rapida viena valso kaj la valsoj de Strauss. La angla valso estas multe malpli rapida, kaj konas pli da figuroj ol la viena valso.

## En arto 
La filmo “Vienaj valsoj” farita de Alfred Hitchcock en 1934, prezentas la fantazian version de la apero de la valso La blua Danubo.

## Vidu ankaŭ
* Viena valso

## Referencoj
Valoro

**Valoro** estas:

* grado, laŭ kiu iu aŭ io estas ŝatata pro siaj kvalitoj aŭ meritoj;
* grado de taksebleco; sumo, je kiu io estas mone taksata.

Sed ankaŭ pri apartaj fakoj estas:

Komputado

* elemento de datumtipo indikata de variablo.

Matematiko

* kristaliĝo de homa laboro, kiu restas el komercaĵo post la abstraktado de uzvaloro, kaj kies fenomenformo estas interŝanĝvaloro;
* grando, al kiu variablo aŭ funkcio povas egali.

Filozofio

* tio, kion homoj juĝas morale aŭ estetike grava..

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (50, sed nenio pri malvaloro) proverboj pri valoro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
*  
*  
* 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
*Aksiologio

Kategorio:Kvalito
Vandao

**Vandao** () estas genro de herboj en la familio Orkidacoj.

## Priskribo 
Vandao estas indiĝena en orienta kaj sud-orienta Azio. Specioj de vandao estas plurjaraj arbo- aŭ rok-loĝa herboj.

## Klasifiko 
Ĉirkaŭ 45 specioj de la genro Vandao estas konataj.

## Homa uzo 
Pluraj specioj kaj hibridoj de vandao estas kultivataj, i.a. hejme, por rimarkindaj, diverskoloraj kaj ofte grandaj floroj.

Kategorio:Epidendroideoj
Donald Rumsfeld

eta|Donald Rumsfeld|dekstra|200px
**Donald Henry RUMSFELD** (naskiĝis la 9-an de julio 1932 - mortis la 29-an de junio 2021) estis la Usona ministro pri defendo [t.e. milito] depost la 20-a de januaro 2001 ĝis la 8-a de novembro 2006, sub prezidento George W. Bush. Li estis la 21-a ministro pri defendo kaj la ĝis tiam plej maljuna persono en tiu posteno. Antaŭe li jam servis sub prezidento Gerald Ford kiel la 13-a ministro pri defendo de 1975 ĝis 1977, estante do ankaŭ la plej juna persono en la posteno.

En la ĝenerala kulturo fariĝis tre fama lia jena aldiraĵo :Raportoj, kiuj diras, ke io ne okazis, ĉiam interesas min, ĉar kiel ni scias, estas konataj konataĵoj; estas aferoj, kiujn ni scias, ke ni scias. Ni ankaŭ scias, ke estas konataj nekonataĵoj; tio estas, ke ni scias, ke estas iuj aferoj, kiujn ni ne scias. Sed estas ankaŭ nekonataj nekonataĵoj—tiujn, kiujn ni ne konas, ke ni ne konas. Kaj se oni rigardas tra la historio de nia lando kaj aliaj liberaj landoj, estas tiu lasta kategorio kiu tendencas esti la malfacila. 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Estas nekonataj nekonataĵoj

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* 

Kategorio:Usonaj ministroj pri defendo
Subtitolo

En libroj kaj aliaj verkoj, **subtitolo** estas klariga aŭ alternativa titolo, aldona al la ĉefa titolo de la verko. Ekzemple Mary Shelley uzis subtitolon por doni al sia plej fama novelo, *Frankenstein; aŭ, la Moderna Prometeo*, alternativan titolon por provizii ideon pri la temo. Ekzistas almenaŭ ok libroj en la angla kiu portas la subtitolon *Virtue Rewarded* (*Rekompencita per solidareco*). Subtitoloj por teatraĵoj estis modernaj en elizabeta Britio, kaj Ŝekspiro parodiis tiun ĉi modernaĵon donante al sia Dek-dua nokto la sensencan subtitolon *Aŭ kiel vi volas*, montrante ke la subtitolo povas esti io ajn, kion la spektantaro volas ĝin esti. En printaĵoj, subtitoloj ofte aperas sub la titolo per malpli prominenta tiparo aŭ sekvante la titolon post punkto. 

## Ekzemploj 
**Hejmo: Historio de unu ideo*
**Mastro kaj Komandanto: La malproksima flanko de la mondo*
**Unu bona turno: Natura historio de la ŝraŭbturnilo kaj la ŝraŭbo*
**Piratoj de la Karibmaro: La malbeno de la nigra perlo*
**Stelaj militoj Epizodo I: La fantoma minaco*
*''La Mastro de l' Ringoj: La Kunularo de l' Ringo*
**La kapro, aŭ Kiu estas Sylvia?*
**La jarcento: Tempo de Ameriko''

Kategorio:Teksto
Río Segundo

**Río Segundo** estas urbeto de la provinco de Kordobo en Argentino, kun 16.000 loĝantoj.

Río Segundo situas sur la norda limo de rivero Segundo. Sur la bulvardo Alem numero 1061, estas la provinca arkeologia muzeo Anibal Montes. Ĉe la kolektado de R. Tabares estas la objektoj de la indiĝenaj kulturoj saravinonaj kaj komeĉingonaj, plimulte elĉerpitaj el la kuŝejo proksime de la rivero. Statuetoj, ujoj, litiaj objektoj kaj homaj ostar-restaĵoj estas partoj kiujn oni permesas studi pri la antaŭhispanaj vivkutimoj en tiuj kulturoj. 

Estas vizitinda la ĉefa placo de la urbo, la industria entrepreno “Del Maíz” tiu, kiu uzas parton de la konstruaĵo de la antikva bierfabriko Río Segundo. 

Sur la avenuo Sarmiento, inter la stratoj Catamarca kaj Salta estas la konstruaĵo de la antikva olefabriko, hodiaŭ ternuksa senŝeligejo. La konstruaĵo prezentas bonegan ekzemplon de la industria arkitekturo el forta angla influo je la komenco de la dudeka jarcento.

Kategorio:Urboj de Argentino
Neutral Milk Hotel

**Neutral Milk Hotel** (angle *Neŭtrala Lakta Hotelo*) estas usona popularmuzika bando kiu centrigas la kantiston kaj skribiston de kantoj, Jeff Mangum. En la du veraj albumoj de la bando, li kunlaboris kun multaj aliaj muzikistoj: Jeremy Barnes (tamburisto), Scott Spillane (hupisto), Julian Koster (banĵisto) kaj Robert Schneider (produktisto kaj instrumentisto). Pli junaj bandoj kiel The Decemberists kaj The Arcade Fire estas komparataj al Neutral Milk Hotel.

La du veraj albumoj estas On Avery Island (angle *Sur Insulo de Avery*) kaj In the Aeroplane Over the Sea (angle *En La Aviadilo Super La Maro*).

La bando estas de la registra studio Elephant 6 en Athens, Georgio.

Kategorio:Usonaj rokmuzikaj grupoj
Kategorio:Sendependa roko
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1989
Valtero

**Valtero** (*Walter*) estas esperantigo de vira persona nomo aŭ familinomo. Eblaj variaĵo estas "Walters".

## Konataj nomportantoj
*Walter Jens, germana verkisto
*Walter Matthau, usona aktoro
*Walter Scott, skota verkisto
*Otto F. Walter, svisa verkisto

### Esperantistoj
*Walter Currie
*Walter Döhler
*Walter Dühler
*Walter Francini
*Walter Gscheidel
*Walter Hube
*Walter Lippmann
*Walter Mutschler
*Walter Ranft
*Carl Walter
*Walter Żelazny

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Kategorio:Familiaj nomoj
Airbus

La **Airbus SE** estas Eŭropa aviadila fabrikanta kompanio, kiu fabrikas pasaĝeraviadilojn kiel Airbus A320 kaj Airbus A380.

Kiel internacia aviadila fabrikanto, nuntempe Airbus estas ĉefa fabrikanto, kiu konkuras kun Boeing. La pasaĝeraviadiloj de Airbus estas uzataj en pli ol 100 landoj.

## Historio 
[eta|Prezentado de [Airbus A380]]

Dum la 1970-jaroj, Eŭropaj landoj sciiĝis ke Usonaj aviadkompanioj kiel Boeing kaj McDonnell Douglas, Lockheed posedas plimultan parton en aviadmerkato. Kontraste al Usono, Eŭropaj landoj havis multajn aviadajn entreprenojn, tamen ne havis grandan kompanion kiel Usonaj kompanioj. Por solvi kaj konkursi en internacia aviadmerkato, tri landoj (Britio, Francio, Okcidenta Germanio) konsentis la formigon kompanion.

La Airbus estas kreita la 18-an de decembro 1970. franca nacia aviadkompanio Aerospatiale kaj la germana aviadkompanio Deutscher Aerospace ekkunlaboris en kuna iniciato. La hispana CASA aliĝis en 1971 al la konsorcio. La brita aviadkompanoi British Aerospace en 1979.

La unua aviadilo de Airbus estis la Airbus A300, kiu prezentiĝis en 1972. En 2005 Airbus prezentis prototipon de A380. Ekde tiam tiu aviadilo estos la plej granda pasaĝera aviadilo en la mondo kun ebleco transporti samtempe 550 personojn. Pliaj flughavenoj jam nun adaptis siajn surterigejojn por ĝin povi akcepti.

Ĝis 2000 ambaŭ Aerospatiale kaj Deutsche Aerospace posedis 38% en Airbus, British Aerospace 20% kaj CASA 4%. En tiu jaro la konsorcio estis pliintensigita ĝis la European Aeronautic, Defence and Space Company (EADS), kun escepto de British Aerospace. Airbus iĝis sendependa kompanio (Airbus SAS) kun ĉefa sidejo en Parizo. Airbus SAS apartenas por 80% al EADS kaj por 20% al British Aerospace.

La filio de komerca aviado, Airbus SAS aneksiĝis en Airbus Group en 2014. Danke al granda skalo de ĝia filio, Airbus SAS kaj Airbus Group aneksiĝis al Airbus en 2017.

## Aviadiloj 
### Civila aviadilo 
* Airbus A300 (1972)
* Airbus A310 (1982)
* Airbus A318 (2002)
* Airbus A319 (1995)
* Airbus A320 (1987)
* Airbus A321 (1993)
* Airbus A330 (1992)
* Airbus A340 (1991)
* Airbus A350 (2013)
* Airbus A380 (2005)
* Airbus A220 (2016) 

### Milita aviadilo 
* Airbus A400M (2009)

## Vidu ankaŭ
* Airbus Defendo kaj Kosmo

## Notoj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de Airbus


Kategorio:Aviadilaj fabrikantoj
Kategorio:Francaj firmaoj
Kategorio:Transportaj kompanioj
Kado

**Kado** povas esti:

*Kado - alia nomo por la japandevena arto aranĝadi florojn **ikebano** 
*Kado - alia nomo de la pika junipero (Juniperus oxycedrus)

## Referencoj
Misterskoloj

Religio
----
En multaj civilizoj estis, aŭ eĉ plu estas, misterskoloj.   

Ĉefaj antikvaj misterskoloj:
*en Eŭropo
**Eleŭzis-misteroj

Kategorio:Religio
Nuptiae Chymicae

La **Nuptiae Chymicae** *(La Ĥemia Geedziĝo)* de Christian Rosencreuz, eldonita en 1616 en Strasburgo, estas la tria el la originalaj rozkrucaj manifestoj. Ĝia aŭtoreco estas ĝenerale atribuita al Johann Valentin Andreae (tamen multaj kontestas tion).

La rakonto konsistas el sep-taga alegorio pri tio kiel Christian Rosencreuz estis invitita al mirinda, miraklo-plena kastelo, por partopreni la Ĥemian Geedziĝon de la reĝo kaj reĝino.

Tiu ĉi manifesto estis fonto de inspiro por poetoj, alĥemiistoj kaj revuloj, per la forto de ĝi inica ritaro kun ties sinsekvo de provoj kaj de purigo kaj morto, resurekto kaj ĉieliro kaj ankaŭ de ĝia simboleco.

## Vidu ankaŭ 
* *Fama Fraternitatis*
* *Confessio Fraternitatis*

Kategorio:Alkemio
Kategorio:Okultismo
Kategorio:Rozkrucismo
Vaitupu

**Vaitupu** estas la plej granda insulo en la pacifika ŝtato Tuvalo.

## Historio kaj loĝantaro 
Vaitupu estas la dua plej loĝata loko en Tuvalo, tio estas, 1.200 homoj, el kiuj 600 estas junuloj kun aĝo inter 13 kaj 21, kiuj estas senditaj el la tuta tuvala insularo por aliĝi al la sola mezlernejo en la lando, nomita Motufoua. Malgraŭ ties relativa grandeco, la insulo iĝis tiel troloĝita dum la 1940-oj, ke kelkaj familioj devis migri en Fiĝiojn.

Vaitupu saltis sur la internacian scenejon en 2001, kiam brulego en lernantloĝejo de la mezlernejo Motufoua mortigis 18 knabinojn kaj ties prizorganton. Poste sciiĝis, ke la incendio estis provokita de lernanto, kiu uzadis kandelon por povi legi nokte. La tiama ĉefministro Ionatana Ionatana deklaris funebron kaj sekve vizitis la insulon por ĉeesti la funeralon.

## Geografio 
La insulo, kies areo estas 5,6 kv.km., enhavas marĉojn, manglo-lagunojn, periferian koralan rifon kaj grandan lagunon. Vaitupu konsistas el almenaŭ 9 insuloj, kiuj estas::

* Luasamotu
* Mosana (aro el 2)
* Motutanifa
* Temotu
* Te Motu Olepa
* Tofia
* Vaitupu mem
* Kaj almenaŭ unu alia insuleto

Almenaŭ ekzistas unu loĝata insulo, kiu estas Vaitupu, kiu ankaŭ estas la plej granda. Tiu ĉi konsistas el la najbaraĵoj Tumaseu kaj Asau. Estas kirko, bazlernejo, kaj almenaŭ unu gastejo kaj poŝtoficejo. La mezlernejo Motufoua estas proksimume je 2 kilometroj, kaj la malsanulejo estas je 1 kilometro. 

## Transporto 
Hodiaŭ Vaitupu estas alirebla je neregulaj periodoj ekde Funafutio per privata ŝipo aŭ per tiu kontrolita de la registaro, la *MV Nivaga II*.

Kategorio:Tuvalo
Kategorio:Insuloj en Tuvalo
Kajafas

En la Nova testamento, **Kajafas** estas la ĉefpastro, al kiu Jesuo estas kondukita post sia aresto (Mateo 26:57).

La Londona Biblio kaj PIV2002 havas la grekan formon **Kajafas**, sed la nomo estas aramea, kaj ne ĉiuj lingvoj kopias la grekan finaĵon: en pluraj lingvoj estas *Kajafa*, kaj en la franca estas *Caïphe*.
Tial, **Kajafo** eble estus pli bona formo en Esperanto.

## Vidu ankaŭ 
* Portalo:Judismo

Kategorio:Judismo
Adiaŭ Lenino!

**Adiaŭ Lenino!** (aŭ originale *Good bye, Lenin!*) estas mallume komedia germana filmo el la jaro 2003 pri juna viro, kiu ne kuraĝas malkaŝi al sia patrino, ke la komuniste gvidata Germana Demokratia Respubliko (GDR) ne ekzistas plu, ĉar ŝi estis lojala komunisto. Wolfgang Becker direktis la filmon, kaj la ĉefaj aktoroj estas Daniel Brühl, Katrin Saß, Ĉulpan Ĥamatova, Maria Simon kaj Florian Lukas. Reĝisoro de la filmo estis Wolfgang Becker, kaj la scenaron verkis Bernd Lichtenberg.

eta|maldekstra|220ra|
eta|maldekstra|220ra|
eta|maldekstra|220ra|
La subtitolo estas "Die DDR lebt weiter - auf 79 qm!" (germane, *GDR pluvivas - sur 79 kvadrataj metroj!*)

## Konciza enhava resumo 
La filmo okazas en Orienta Berlino dum la jaroj 1989 kaj 1990. La patrino de Alexander "Alex" Kerner, Christiane, arda partiano de la Socialista Unueca Partio de Germanio, falas en komaton ĵus antaŭ la falo de la Berlina Muro, post koratako kiun ŝi havis kiam ŝi vidis policistojn kiuj batis la filon ĉe protesto kontraŭ la registaro.

Post ok monatoj ŝi finfine vekiĝas el la komato, sed ŝi estas tre malforta, korpe kaj mense. La kuracistoj diras ke kiu ajn alia ŝoko kaŭzus plian koratakon. La filmo bildigas la provon de ŝia familio, kaj ĉefe de Alex, ŝajnigi ke la Muro aktuale ne falis.

## Eksteraj ligiloj 
* filmaj informoj en la retejo *kino.de* 
* 

Kategorio:Germanaj komediaj filmoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 2003
Kategorio:GDR
Kategorio:Lenin en filmoj
Katakombo

eta|200px|En la katakombo de *Papo Kaliksto la 1-a*
[eta|200px|Bildo de la *[Bona paŝtisto* en la *Katakombo de Sankta Priscila*, malfrua 3-a jarcento a.K..]]
[eta|200px|[Katakombo en Parizo]]
**Katakomboj** estas subtera sistemo de koridoroj, keloj kaj aliaj spacoj troviĝantaj plejparte sub urbo. Ili estis pasintece uzataj kiel tomboj aŭ ostejoj. Ofte ili havas aspekton de labirinto.

La vorto *katakombo* devenas el la romia toponima nomo *ad catacumbas* (tofo-ŝtonejo) ĉe la antikva ŝoseo *Via Appia*. *Ad catacumbas* venas el la greka *κατα κυμβας - kata kymbas* = "en la kavaĵo, en niĉo". Laŭ Francisko Azorín **Katakombo** estas *Subtera galerio uzita kiel tombarejo.* Li indikas etimologion el greka *kata + kumbo* (sub kavo) kaj de tie la latina *catacumba*.

Kutime mortintoj ne estas rekte entombigitaj en katakomboj, sed nur la ostaro estis elterigita el tombejo kaj kondukita al la katakomboj.

## En Romo 
La plej konataj katakomboj estas la Katakomboj de Romo. Ekzistas pli ol 60, la plimulto situantaj ĉe Via Appia, kaj ili etendiĝas en vasta teritorio: jam nur la *katakombo de Kaliksto (la 1-a)* havas koridorojn de 20 kilometroj. Nur kelkaj publike viziteblas: San Callisto, San Sebastiano, S. Domitilla, S. Agnese, S. Priscilla.

Katakomboj ludas gravan rolon en la historio de kristanismo, ĉar *tiuj subteraj tombejoj estis uzataj de la unuaj kristanoj por diservoj*.

En unu el la romaj katakomboj flanke de la ŝoseo *Via Appia* entombiĝis la kristana sanktulo Sebastiano, kaj tie dum la 4-a jarcento konstruiĝis la Baziliko Sankta Sebastiano ĉe la Katakomboj (latine *Basilica Sancti Sebastiani ad Catacumbas*, itale *Basilica San Sebastiano alle Catacombe*) foje ankaŭ nomata Sankta Sebastiano ekster la Muroj (latine *Basilica Sancti Sebastiani extra muros*, itale ''*Basilica San Sebastiano fuori le mura*).

Rekonstruo de katakombo troviĝas en Valkenburg aan de Geul, Nederlando.

## Aliloke 
Konataj katakomboj ankaŭ troviĝas en:
* Vieno
* Trier, Germanio
* Katakombo en Parizo
* Venecio
* Malto (Katakomboj el fenica kaj greka epoko)
* Napolo
* Kapucena Katakombo en Palermo
* Odeso, Ukrainio
* Tábor, Ĉeĥio

## Vidu ankaŭ 
* Hipogeo
* Katakomboj de Romo
* Katakombo en Parizo
* Kripto (arkitekturo)
* ostejo
* Masakro de la Ardeaj Kavernoj

## Citaĵoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Priskribo kaj interpreto de la romaj katakomboj 

Kategorio:Tombejoj
Kategorio:Arkeologio
Kategorio:Subteraj konstruaĵoj
Bermuda triangulo

eta|maldekstra|300px|Mapo de Bermuda Triangulo
**Bermuda triangulo** estas imagita regiono lokita sudoriente de la Atlanta marbordo de Usono, kiu estus signifa por alta kvanto de neklarigeblaj malaperoj de ŝipoj kaj aviadiloj. La pintoj de la Triangulo estas verŝajne la lokoj Bermudo, Miami kaj insulo Fla.

La nomo **Bermuda triangulo** estas kreita de la verkisto Vicent Gaddis por fikcia rakonto en la revuo Angosy 1964 kaj popularigita de Charles Berlitz.

La Bermuda triangulo estas unu el la du lokoj en Tero, kie la montrilo de magneta kompaso turniĝos al geografia nordo. Normale kaj kie ajn en Tero la montrilo de kompaso turniĝos al la magneta nordo. Tiu ĉi dekliniĝo estas konata kiel kompasa variaĵo. Valoro de tia ĉi variaĵo estas ĉirkaŭ 20 gradoj. Sian rolon ĉi tie rolas ankaŭ la Golfa fluo, kiu estas en tiu ĉi regiono tre rapida kaj ŝtormema. Pluan rolon ĉi tie rolas ankaŭ neantaŭvidebla kariba-atlanta vetero. Abruptaj lokaj ŝtormoj signifas neeviteblaj katastrofoj por pilotoj de aviadiloj kaj maristoj.

## Vidu ankaŭ 
* Cono de Arita

Kategorio:Bermudo
Kategorio:Misteroj
Kategorio:Folkloro
Kategorio:Onidiraj fantomaj lokoj
Observado

**Observado** baze signifas rigardado iun kaj notado ĝin. Ekzemple, oni povas observi birdon per rigardi ĝin ege atente per binoklo. Ekz-e Biologio, meteologio kaj astronomio estas bazataj sur la observado per spertuloj kaj amatoroj. Observado grave rolas en scienca metodo. Oni observas perokule aŭ per mezurilo. Bone arkivu la observitajn datumojn en adekvatan ejon.

Alia signifo estas en la religia vivo, do observado de la religiaj leĝoj, ĉu por praktikado de la religio aŭ por la ĉiutaga vivo de la religiuloj.

## Vidu Ankaŭ 
* Empiriismo
Trakoj

eta|Trakia Platest, 5-a ĝis 4-a jarcento a.K
**Trakoj** estas komuna nomo por kelkaj iamaj balkanaj kaj okcident-aziaj popoloj, kiuj vivis en la antikva regiono Trakio. La trakoj ekde la 8-a ĝis 9-a jarcento antaŭ Kristo vivis sub helena potenco. Dum la 5-a jarcento a.K. estiĝis sendependa trakia ŝtato, kiu disfalis fine de la sama jarcento. De la 4-a ĝis la 3-a kaj poste ekde la 2-a antaŭkrista jarcento ili konkeriĝis de la Romia imperio. Post la grava greka-romia influo, la trakoj asimiliĝis al la migrantaj popoloj.

La popolanoj parolis la trakan lingvon, kiu formortis dum la 6-a jarcento post Kristo. Al ĝi similas la friga kaj albana lingvo. Nur kelkaj gravuritaj nomoj postrestis.

## Gravaj trovitaĵoj en 2005 
Dum 2005, arkeologoj trovis ĉe bulgara vilaĝo Zlatinica, gravan tombon de (verŝajne) Kerseblept, filo de Kotus la 1-a. La reĝo mortis antaŭ 2400 jaroj kaj oni entombigis lin kun multegaj or-juveloj (ringoj, ora krono).

## Popoloj 
* Tribaloj
Sigismundo

**Sigismundo** aŭ **Sigismondo** estas germandevena vira nomo.

En PIV2002 estas **Sigismondo**, sed la origina germana radiko estas *mund* kun U. La ŝanĝo al O en la franca estas verŝajne rezulto de miskompreno de iama kutimo skribi O anstataŭ U, kiam apudis M kaj N.

## Sigismundo en naciaj lingvoj 
* germane *Sigismund, Sigmund, Siegmund*
* angle *Sigismund, Sigmund*
* france *Sigismond*
* hispane *Segismundo*
* latine *Sigismundus*
* litove *Zigmantas* (arkaike ankaŭ *Žygimantas*) kaj pli mallonge *Zigmas*
* slovake *Žigmund*
* hungare *Zsigmond*
* pole *Zygmunt*

## Famaj Sigismundoj 
### Regantoj 
* 516-524 Sigismundo de Burgundio reĝo de Burgundio, sanktulo
* 1433–1437 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio), imperiestro, ankaŭ nomata **Sigismondo de Luksemburgo**
* 1432–1440 grandduko Sigismondo la 1-a de Litovio, *Žygimantas Kęstutatis*
* 1506–1548 reĝo Sigismondo la 1-a (Pollando), estis ankaŭ grandduko Sigismondo la 2-a de Litovio
* 1548–1572 reĝo Sigismondo la 2-a (Pollando), estis ankaŭ grandduko Sigismondo la 3-a de Litovio
* 1587–1632 reĝo Sigismondo la 3-a Vasa de Pollando, el la sveda dinastio Vasa, estis ankaŭ grandduko Sigismondo la 4-a de Litovio kaj reĝo Sigismondo la 1-a de Svedio
* 1540-1571 Johano Sigismondo Zápolya, reĝo de Hungario, princo de Transilvanio
* 1581-1602 Sigmundo Báthori, reganto de Transilvanio
* 1607-1608 Sigmundo Rákóczi, reganto de Transilvanio

### Personaj nomoj (hungaraj) 
* Zsigmond Bachrich (1841-1931), komponisto
* Zsigmond Báthory (1573-1613), komponisto
* Zsigmond Bürger, violonĉelisto
* Zsigmond Feld, teatrestro
* Zsigmond Justh, verkisto
* Zsigmond Kallós, instruisto
* Zsigmond Kisfaludi Strobl, skulptisto
* Zsigmond Kemény, verkisto
* Zsigmond Kovács, episkopo
* Zsigmond Kunfi, ministro
* Zsigmond Móricz, verkisto
* Zsigmond Perényi (ministro)
* Zsigmond Ritoók (filologo)
* Zsigmond Ritoók (kuracisto)
* Zsigmond Romberg (1887-1951), komponisto
* Zsigmond Szaniszló (n. 17a jarcento – m. 18a jarcento), nobelo
* Zsigmond Szentpétery, aktoro
* Zsigmond Villányi, moderna pentatlonisto

### Aliaj 
* Sigismundo Kristoforo de Schrattenbach (1856-1939), ĉefepiskopo de Salzburgo
* Sigismund Gelenius (1856-1939), greka humanisto
* Sigismund Thalberg (1812-1871), aŭstra komponisto
* Sigmund Freud (1856-1939), aŭstra fondisto de la psikanalizo
* Sigmund Jähn (1937-2019), germana kosmonaŭto
* Sigmundo Kolos-Vary (1899-1983), rumana artisto
* Zygmunt Bauman (1925-2017), pola filozofo

### Familiaj nomoj Zsigmond (hungaroj) 
* Emőke Zsigmond, aktoro
* Vilmos Zsigmond, kameraisto

## Konataj esperantistoj 
* Sigismundo Pragano (1907-1966), rumano
* Sigmund Blikshavn (1915-1994), norvego

## Vidu ankaŭ 
* Esperantaj personaj nomoj
* Sigmundo Rákóczi, homonimoj
* Saint-Sigismond, toponimoj
* 6571 Sigmund, asteroido de la asteroida zono

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.aufeminin.com/w/prenom/p17825/sigismond.html (Ofteco de la antaŭnomo)

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Kategorio:Listoj de regantoj laŭ nomo
Aĝo

eta|401x401ra|Mapo montranta mezajn aĝajn ciferojn por 2017
eta|400x400ra|Usona litografio de ĉirkaŭ 1849 prezentanta la vivociklon de virino
**Aĝo** estas kvanto da tempo, pasinta ekde la naskiĝo de ekzistaĵo, aŭ ekde la ekesto de io.
La homoj komence atingas la infanaĝon, la tempon, dum kiu oni estas infanoj. Ili ofte ludas kun samaĝuloj. Ĝis ili ne atingas aĝon postulatan de la leĝo, por ĝui ĉiujn civilajn rajtojn (ĝenerale 18 jarojn), ili estas neplenaĝuloj. Post tiu tempo ili iĝas plenaĝuloj, sufiĉe aĝaj, por ĝui la civilajn rajtojn. La grandaĝa homo estas pli ol iom maljuna, atinginta la plejon de sia kresko kaj forto.

Se homo iĝas profundaĝa, tio estas tre maljuna, li estas ofte plejaĝulo, la plej respektata ano de komunumo pro sia aĝo kaj saĝo. Se li estas ankaŭ la plej aĝa membro de kunveno, rolanta kiel provizora prezidanto, li fariĝas la aĝoprezidanto.

La tri ĉefaj vivfazoj homaj: junaĝo, plenkreskaĝo, maljunaĝo.

Oni parolas pri jaraĝa besto, se ĝi havas la aĝon de unu jaro. (ekz. iam oni pretigis jaraĝan ŝafidojn kiel bruloferojn)

Tempaĝo estas ĉiu el la grandaj periodoj, per kiuj oni dividas la historion kaj la prahistorion.

## En Esperanto aperis 
* Unesko Kuriero n-ro 2 (Apr-Jun 2021) La 20-aj: Ĉu vere la plej bonaj aĝoj?

## Referenco 
## Vidu ankaŭ 
* Budho
* Budhismo
* Aztekoj
* Bhagavadgitao
* Ĝajnismo
* Epoko
* Erao
* Proverbo

Kategorio:Hinduismo
Kategorio:Budhismo
Kategorio:Fundamentaj vortoj
Huligano

eta|Huliganoj invadante futbalan stadionon en 1990.
**Huligano** estas ano de junula bando plimalpli perfortema, misfara aŭ provoka, kiu transpasas en kruda formo regulojn de konduto en socio. Multaj ŝtatoj havas specialan artikolon de civila kodo kontraŭ huliganaĵoj. Inter la huliganaĵoj estas:
* vandalismo
* tro laŭta konduto (speciale en nekonvena tempo: dum solenaĵoj aŭ post noktomezo) ks.

Kutime per siaj fiagoj huligano damaĝas la rajtojn de la aliaj homoj.

Aparte konataj estas la vandalismo de futbalhuliganoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hooligans-ww.com  
* http://www.hooligans-ww.com/fanats.php  
* http://www.imdb.com/title/tt0425105 
* http://www.hooligans-ww.com/hooligans.php  
* The Night of Nancy: Social Psychology and Football  anglalingva artikolo pri futbala maĉo en novembro 2006

Kategorio:Sporto
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Futbalo
Apaĉoj

**Apaĉoj** (N'de aŭ Dine'é - "Homoj") aro da etnaj grupoj de indianoj en Nordameriko, parenca verŝajne kun atabaskoj, loĝanta en rezervejoj en usonaj subŝtatoj Arizono, Nov-Meksikio kaj Oklahomo. La nomo apaĉoj ampleksas ne malpli ol ok tribojn.

Metafore iliaj konkerintoj uzis grandurba bandito (vidu vandalo, huligano). La prestiĝon de apaĉoj rebonigis en siaj verkoj Karl May, kies apaĉa tribestro Winnetou fariĝis tipo de nobla kaj brava homo.

## Famuloj 
* Geronimo
* Cochise

## Bibliografio 
* Barry M. Pritzkert, *A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples*. Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1.

Kategorio:Indianaj etnoj en Nordameriko
Komenco

**Komenco** estas unua stadio de io evoluiĝonta aŭ unua parto de io. Ĝi ankaŭ signifas agon de iu, kiu komencas.

## Vidu ankaŭ 
* Eko

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (25, kaj 36 pri fino) proverboj pri komenco en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Filozofio
Antoon van Dyck

**Antoon VAN DYCK** [anTON fanDEJK]  fojfoje nomita en Esperanto **Antonio Van-Dekjo**, estis flandra pentristo, kiu famiĝis en Italio kaj ĉefe Anglio kiel unu el la plej grandaj portretistoj.

eta|250px|maldekstra|Memportreto de Antoon van Dyck
Li naskiĝis en Antverpeno kaj iĝis en 1615 sendependa pentristo. Dum parto de sia junaĝo li estis la ĉef-asistanto de Petro Paŭlo Rubens. En 1620 li iris unuafoje al Anglio sed ne estis prezentita al la tiama reĝo Jakobo la 1-a de Anglio kaj la 6-a de Skotio (reĝo *James I* en la angla), kaj revenis al Flandrio post 4 monatoj. Poste li iris al Italio, kie li studis la pentrad-ĉefverkistojn kaj restis dum 6 jaroj. In 1627 li revenis al Flandrio kaj tie pentris multajn ĉefverkojn.

Famaj estas *van-dejka manteleto*, *van-dejka barbo* (pinta), *van-dejka kolumo* (punta).

## Vidu ankaŭ 
* 8205 Van Dijck

Kategorio:Flandraj pentristoj
Robert Jemison Van de Graaff

eta|Robert J. Van de Graaff (1966)
**Robert Jemison VAN DE GRAFF** ( –  en Bostono) estis usona fizikisto kaj inventisto, kiu laboris kiel profesoro ĉe Universitato Princeton. Li estas ĉefe konata pro lia vandegrafa generatoro, aparato por produkti altan tension.

## Eksteraj ligiloj 
* http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/graaff.html 

Kategorio:Nederlandaj usonanoj
Kategorio:Usonaj fizikistoj
Biloxi

**Biloxi** estas urbo en la usona ŝtato de Misisipio, laŭ la marbordo de la Golfo de Meksiko. Laŭ la 2000 popolnombrado, la urbo havas 50.644 loĝantojn.

Beloxi estis ege damaĝita je 29-a de aŭgusto, 2005 per Uragano Katrina, kiam ĝi estis batita per 9-metra hulo pro la ŝtormo. Proksimume 90% da la konstruitaĵoj estis destruitaj, kaj pli ol 100 loĝantoj mortiĝis.

eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Urboj de Misisipio
Leŭkotea

Mara diino **Leŭkotea** (helene *Λευκοθέα*, "Blanka diino", latine *Leucothoë*, (Albunea aŭ Matuta)), pli frue **Inoa** (helene *Ἰνώ*, latine *Ino*), estis en la helena mitologio filino de la teba reĝo Kadmo, kaj lia edzino Harmonio. Ŝiaj homaj faroj restis nepunitaj, male pro volo de dioj ŝi fariĝis nemortebla.eta|180px|

## Edzino kaj duonpatrino 
Inoa fariĝis edzino de orĥomena reĝo Atamanto post kiam li forpelis sian unuan edzinon Nefelon, diinon de nuboj. Inoa estis duonpatrino de du infanoj de Atamanto, Frikso kaj Helo. Tiujn ĉi infanojn Inoa malamis kaj decidiĝis senigi sin de ili. Tion ŝi preparis per komplikaj intrigoj. Unue ŝi instigis orĥomenajn virinojn, ke ili rostu grenon preparitan por semado. Ili obeis ŝin kaj ĉar la semado ne elkreskis, venis rikoltomanko, minacis malsato kaj ribeloj de la loĝantoj. Inoa instigis Atamanton, ke li sendu delegitojn en orakolon konsiliĝi. Tiujn ĉi senditojn ŝi subaĉetis, ke ili alportu respondon, ke pro ĉio kulpas Frikso kaj helpos nur se li estos oferota al dioj. La reĝo ne volis obei la verdikton, sed fine li subiĝis.kaj konsentis kun ofero de ambaŭ infanoj. Lastmomente patrino de la infanoj, Nefelo, venigis en la templon oran virŝafon, kiu tuj antaŭ la ceremonio forportis surdorse ambaŭ infanojn. Li portis ilin trans la maro en foran Kolĉidon. Bedaŭrinde survoje malgranda Helo falis de sur li en maron kaj dronis. Tiun parton de la maro, nun nomatan Dardanelo, grekoj nomis *Helesponto*, do *Maro de Helo*.

## Patrino 
Inoa naskis al Atamanto filojn Learĥon kaj Melikerton, sed longe ili feliĉaj ne estis. La plej alta dio Zeŭso naskigis kun Semela, fratino de Inoa, filon Dionison kaj sendis lin al Inoa por edukado. Per tiu ago li kontraŭ Inoa kaj ŝia edzo alvokis koleron de sia edzino Hero. Ŝi kaŭzis frenezecon al Atamanto, en kiu la reĝo mortigis sian filon Learĥon kaj volis mortigi ankaŭ Melikerton. Inoa elŝiris lin de Atamanto kaj saltis kun li en la maron.

## Rekompenco anstataŭ puno 
pro siaj kruelaj faroj ne estis Inoa, pro volo de dioj, punita. Male por edukado de Dioniso ŝi kaj ŝia filo Melikerto estis superigitaj inter la maraj dioj. Iliaj nomoj ŝanĝiĝis, ŝi estis **Leŭkotea** kaj Melikerto estis Palaimono. Ili fariĝis gardantoj de ŝipanoj, ĉiam pretaj helpi al dronantoj. Grekaj kaj romaj ŝipanoj humiliĝis al ili ankoraŭ en la kristanaj tempoj.

## Fundamento de la legendo 
Okazaĵoj de Inoa, preparata krimon kontraŭ duongefiloj kaj ilia forpelo, metis fundamenton por granda poemo pri la ora ŝaffelo, Jazono kaj Argonaŭtoj.

## Rebrilo en arto 
El multaj elstaraj antikvaj bildigoj de Leŭkotea al la plej bonaj apartenas bronza statuo en la florenca *Galleria degli Uffizi* kaj reliefoj en la roma Vilao Albani.

Georg Philipp Telemann en la jaro 1765 komponis kantaton *Inoa*.

## Vidu ankaŭ 
* 35 Leukothea

*Parte transprenita kaj malstrikte tradukita de* 
:cs:Ínó

Kategorio:Dioj
Kategorio:Maraj dioj de la helena mitologio
Kategorio:Menadoj
Kategorio:Sinmortigintoj
Vaneso

**Vaneso** (*Vanessa*) estas genro de belkoloraj tagpapilioj, kies dornoplenaj larvoj vivas sur urtikoj.

## Specioj
La ordigo de la specioj ŝanĝiĝis komence de la 20-a jarcento:

* *Vanessa*
** *V. antiopa*, funebromantelo
** *V. io*, taga pavo
** *V. urticae*, urtika testudo-ŝelo
** *V. polychloros*, granda testudo-ŝelo
** *V. xanthomelas*
* *Pyrameis*
** *P. atalanta*, atalanto
** *P. cardui*, kardo-papilio
** *P. virginiensis*
* *Bassaris*
** *B. gonerilla*
** *B. itea*
* *Antanartia*
** *A. abyssinica*

Kelkaj specioj de la genro *Cynthia* fine de la 20-a jarcento:
* *C. annabella*
* *C. cardui*, kardo-papilio
* *C. huntera*
* *C. kershawi*
* *C. virginiensis*

## Referencoj
Kategorio:Papilioj
Helika febro

**Helika febro** (*Schistosomosis*, en Esperanto faktermine ankaŭ nomebla *skistosomozo*, kvankam tiu en ĉiutaga lingvouzo tre malofta termino bone eviteblas kaj evitindas) estas infekta homa malsano, kiun disvastigas helikoj. La malsano suferigas la homojn ĉefe en Afriko.

Simptomoj ĉe homoj: laciĝemo, alta febro kaj internaj vundiĝoj, streĉiĝo, pufiĝo de la organoj.

Damaĝanto estas la vermoj de la genro *Schistosoma*, kiu infektas la dolĉakvajn helikojn. La larvoj de la vermo infektas la akvotuŝantajn vertebrulojn, ĉefe la bovedojn kaj la homojn. Post tiam la larvoj plimultiĝas en la viktimo, kiu kunfekas la larvajn ovojn.

Konstruado de grandaj akvobaraĵoj favorigas la malsanon. Tiel ekzemple en Ĉinio la malsano signife plioftiĝis post finkonstruo de la Baraĵo Tri Gorĝoj, aŭ en Egiptio post finkonstruo de la Asuana Baraĵo.

Dosiero:Schistosoma bladder histopathology.jpeg|
Dosiero:Schistosomiasis itch.jpeg|
Dosiero:Schistosoma_mansoni_trematodes.jpg|
Dosiero:Schistosma - Cercaria.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.bartleby.com/65/sc/schistos.html  angla informo

Kategorio:Tropikaj malsanoj
Kategorio:Neglektitaj tropikaj malsanoj
Kategorio:Helmintozoj
Hidatidozo

**Hidatidozo** (Lat. *Hydatidosis*) estas homa, mortokaŭza malsano, kiu disvastiĝas per hunda fekaĵo. En la homo ĝi kaŭzas hepatan kiston.

Ĝi estas apenaŭ kuracebla (30%), la prevento estus la ekstermado de la infektitaj hundoj, sed tion malhelpas la budhistoj.

La malsano okazas sur la Tibeta Altebenaĵo kaj okcidenta Sichuan.

## Vidu ankaŭ 
* hejma kato
* ekinokokozo (KIM-10: B67: Echinococcosis)
* hidatida ekinokokozo

Kategorio:Zoonozoj
Kategorio:Parazitozoj de homoj
Kategorio:Helmintozoj
Kategorio:Tropikaj malsanoj
Kategorio:Neglektitaj tropikaj malsanoj
Kategorio:Malsanoj de katoj
Mobile

alternative=Location within Mobile County|eta|Location within Mobile County
''''* (prononcata moŭ-BIL, per IFA-signoj []) estas urbo de la usona subŝtato Alabamo. Ĝi situas laŭ la marbordo de la Golfo de Meksiko kaj havas la ununuran marakvan havenon de la subŝtato. Laŭ la stato de la censo  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La urba teritorio situas borde de samnoma rivero Mobile, kiu ĉi tie enfluas la ankaŭ samnoman "golfeton de Mobile". Ĉiuj tiuj toponimoj estas referencoj al la indiĝena tribo *Mabila'', kies anoj de pratempoj vivis en la regiono. 

Mobilo estis damaĝita je 29-a de aŭgusto 2005 de Uragano Katrina.

## Urbanoj 
* Fayard Nicholas

Dosiero:Interstate 10 eastbound in Mobile, AL.jpg|La banka kvartalo
Dosiero:Mobile alabama.jpg|Mobile kaj la golfo el kosmo, junio 1991

Kategorio:Urboj de Alabamo
Kategorio:Marhavenaj urboj
Vara

* Medicino: **Vara** (*L. varus*) prezentas devion al la interna flanko (*vara kokso, vara genuo*) diference de valga. 
* **Vara** estas ankaŭ adjektivo de varo en sencoj de aĉetaĵo, mezurunuo, rivero kaj departamento.
* Krome temas pri loĝloko kaj historia komunumo en Estonio, kiu ekde 2017 estas aligita al signife vastigita kampara komunumo Peipsiääre.

Kategorio:Medicina terminologio
Varano

alternative=Worldwidevaranus.PNG|eta|314x314ra
 puntovarano(*Varanus varius*) sur arbo]]
**Varano** (*Varanus*) estas genro de grandaj reptilioj el la subordo de lacertuloj, familio de varanedoj, vivantaj en Afriko kaj suda Azio (PIV).

## Elektitaj specioj 
* Akva varano
* Dezerta varano
* Giganta varano
* Komoda varano
* Salvadoria varano

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Varanedoj
Varanasio

eta|240ra|Situo de Varanasio sur la mapo
**Varanasio** (, (Vārāṇasī), prononco: []; antaŭaj nomoj: *Benares*, /  /, (*Kāshī*) (*la lumanta*)) estas milionurbo. Ĝi situas en la nordbarata federacia ŝtato Utar-Pradeŝo kaj estas rigardata kiel la plej sankta urbo de hinduismo kaj unu el la plej malnovaj urboj de Barato (iam Hindio). 

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Dume pli ol  pilgrimantoj vizitas tien ĉiujare.

Varanasi estas hejmo al kvar universitatoj. Mark Twain skribis pri la urbo: *"Benares estas pli aĝa ol historio, pli aĝa ol tradicio, pli aĝa eĉ ol legendo, kaj aspektas dufoje same aĝa kiel ĉio el ili sume*.

## Geografio 
Varanasio situas laŭ la rivero Gango. Delhio troviĝas 776 km-ojn.
eta|300ra|Riverborda panoramo en Varanasio
[eta|300ra|La [stupao Dhāmek en Sarnato.]]
Ĝi lokas ĉe koordinatoj .

## Historio 
Laŭ legendo la urbo estis fondita fare de la hindua dio Ŝivo, ĉirkaŭ 5,000 jarojn por unu el la plej gravaj pilgrimejoj en la lando. Ĝi estas unu el la sep sanktaj urboj de la hinduoj. Ĝi estis la ĉefurbo de la regno Kaŝio, unu el la dek ses grandaj regnoj. La budho Gotamo faris sian unuan predikon ĉi tie, en Sarnato, rakonto kiu troviĝas en la *Sutro de la ekturno de la darmorado*. Multaj hinduaj skribaĵoj (eĉ ankaŭ ĉinaj) mencias ĝin. Varanasio estis ankaŭ komerca kaj industria centro pri silkoj, parfumoj, eburoj kaj skulptaĵoj. En 2006 kaj ankaŭ post unu jaro bomboatakoj okazis fare de teroristoj.

## Klimato 
Varanasio havas subtropikan klimaton kun grandaj diferencoj. La someroj estas longaj, de frua aprilo ĝis oktobro kun musono-sezonoj. La vintro daŭras de decembro ĝis februaro. La temperaturoj estas somere 32-, vintre 5- - . Jare pluvas po 1110&nbsp;mm.

## Vidindaĵoj 
* Bordo de rivero Gango, renkontejo de pilgrimantoj
* Aro da temploj

## Servoj 
* Benaresa Hindua Universitato

## Trafiko 
La flughaveno troviĝas 25&nbsp;km-ojn. Trajnoj trafikas ekde 1862. En la urbo aŭtobusetoj kaj rikiŝoj liveras la pasaĝerojn. Sur la rivero boatoj kaj malgrandaj vaporŝipoj trafikas.

## Rimarkindaj loĝantoj 
* Ravi Shankar

## Vidu ankaŭ 
* Listo de milionurboj

## Referencoj 
Kategorio:Milionurboj
Kategorio:Hinduismo en Barato
Kategorio:Urboj de Utar-Pradeŝo
Somera boleto

**Somera boleto** (*Boletus reticulatus*) estas fungo el la manĝeblaj fungoj.

Ĝi havas helan aŭ helbrunan koloron, la ĉapelo estas komenca globforma, sed platiĝante ĝi povas akiri la 40 cm.

La pora produkta tavolo troviĝas sub la ĉapelo, kiu havas – june – blanketan, pli poste verdflavan, fine olivverdan koloron. Tiu tavolo estas facile deigebla el la ĉapelo.

La trunketo estas blanketa, helbruna, diversforma de la cilindra al la ventra. Grava karakterizaĵo de la specio estas la retecaj desegnoj surtrunkete.

La fungokarno estas komence malmola, sed pli poste ĝi moliĝas. Distranĉante, la karno restas blanka, ne bluiĝas. Ĝi estas bongusta (la venenaj radika kaj vulpa boletoj estas amaraj).

Ĝi kreskas en Mez-Eŭropo de junio ĝis oktobro, sur acidetaj teroj en falfoliaj kaj pingfoliaj arbaroj. Ĝi kreskas senescepte en arbaro, ĉar ĝi estas mikoriza fungo.

Se oni kuiras ĝin, oni devas forigi la verdan, spongecan produktan tavolon de la maljunaj ekzempleroj, ĉar tio igas la manĝaĵon muka.

Simile bongustaj estas la parencaj bongusta boleto, bronza boleto, satanboleto.

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Manĝeblaj fungoj
Kategorio:Mikologio
Varengoj

eta|Mapo kun vojaĝoj de sknadinavuloj inter la 8a kaj la 10a jarcento
**Varengoj** (malnovnordlande *Væringr*,  [varjagi],  [Varangoj], , , ) estas anoj de skandinava gento, kiu envenis orientan Eŭropon kaj Baltion en la 9-a jarcento kaj en la teritorio de la nuna Rusio fondis la unuajn princlandojn (PIV). Ili menciiĝas kaj en dokumentaj fontoj de la kieva regno, de la bizanca imperio kaj de la araba mondo.

j
Varfo

[eta|300ra|Varfo (meze) kaj kajo (dekstre) en la haveno de [Kebeko, fine de la 19-a jarcento]]
[eta|300ra|Varfoj en [jaĥtohaveno]]
**Varfo** estas, en haveno, aĵura konstruaĵo el fero aŭ ligno en formo de planko sur fostaro, servanta kiel kajo; ĝi utilas por rompi la ondegojn aŭ, okaze de submara baro, por preterpasi la baron.

## Vidu ankaŭ 
digo, ĝeto, kajo (ŝipado), moleo, piero

Kategorio:Havenoj
Martelo

**Martelo** estas ilo por bati dum serurista kaj meblista laboro. Precipe oni uzas ĝin por enbati najlojn en lignon aŭ aliajn konstrumaterialojn. Speciala tipo de martelo estas maleo.

Laŭ Francisko Azorín **martelo** estas *Batilo konsistanta el peza ferpeco je la ekstremo de tenilo, uzata en pluraj metioj.* Li indikas etimologion el la latinaj *martulus, marceolus, martiolus, marculus, marcellus* el *marcus* (batilo). Kaj li aldonas la terminon *marteli*, por batadi per martelo; kaj la tipojn dentata, dukapa, forĝmartelo kaj pordomartelo.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (3, kaj 2 pri amboso) proverboj pri martelo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
*  
* 

## Referencoj 
Kategorio:Materialprilaboraj iloj
Broso

**Broso** estas aĵo kun haroj por balai polvon kaj rubaĵojn kaj purigi aĵojn.

## Galerio 

Dosiero:Serurista_broso.jpg|Broso por balai segpolvon dum serurista kaj meblista laboro.
Dosiero:Broso_por_vesto.jpg|Broso por purigi vestaĵojn
Dosiero:Beekeeping bee brush.jpg|Broso por abelbredado

## Vidu ankaŭ 
* Dentobroso
* Ĵazbroso
* Karbobroso
* Peniko

Kategorio:Materialprilaboraj iloj
Maleo

**Maleo** estas tipo de martelo, ofte farita el ligno, kaŭĉuko aŭ mola metalo. Ĝi estadas uzata kiam necesas ne damaĝi batatan aĵon per malmola faco de metala martelo.

## Aliaj uzoj 
Maleoj havas variajn aliajn uzojn. Oni povas uzi maleon sur variaj muzikaj instrumentoj, kiel ksilofono.

En sportoj, oni povas uzi maleon en poloo kaj kroketo.

## Aliaj signifoj
En anatomio, maleo estas la plej granda el la orelaj ostetoj, ligita al la miringo kaj artikita per sia kapo al la inkudo.

## Vidu ankaŭ
* Martelo
* Martelego
* Martelegeto
Boltilo

eta|400ra|Boltilo por ŝraŭboj kaj ŝraŭbingoj de grando 9 kaj 11 mm.
[eta|400ra|[Universala boltilo, kiu taŭgas por turni ŝraŭbojn kaj ŝraŭbingojn de ĉiu amplekso, inter du limaj valoroj.]]
[eta|400ra|Universala boltilo, kiu estas destinita unue por turni [tubojn kaj aliajn rondajn aĵojn de ĉiu diametro, inter du limaj valoroj.]]
eta|400ra|Aro de boltingoj de diversaj grandoj, kun iliaj boltil-leviloj.
eta|400ra|Boltilo, ekipita de unu el la eblaj ingoj, preta al uzado.
eta|400ra|Speciala boltilo. Tiaspecaj boltiloj ofte troviĝas en garnituro de diversaj aparatoj.
**Boltilo** estas ilo por turni ŝraŭbojn, ŝraŭbingojn kaj aliajn aĵojn havantajn similan formon, sin apogante sur partoj paralelaj al la turnanta akso (male al la ŝraŭbiloj, kiuj sin apogas al parto orta al la turnanta akso).

Universala boltilo taŭgas por turni ŝraŭbojn kaj ŝraŭbingojn de ĉiu amplekso, inter du limaj valoroj.


Kategorio:Materialprilaboraj iloj
Elizabeto

**Elizabeto** estas hebredevena virina nomo.

La formo **Elizabeto** aperas en la Nova testamento de la Londona Biblio. Multaj lingvoj havas plurajn formojn de la nomo. Pri la sekvaj formoj en Esperanto estas apartaj artikoloj:

* Elza
* Izabela

## Elizabeto en naciaj lingvoj 
* Alžbeta (slovake)
* Elisa (angle, finne, germane, hispane, itale, portugale)
* Elisabet (svede)
* Elisabeta (rumane)
* Elisabete (portugale)
* Elisabeth (angle, dane, germane, nederlande)
* Élisabeth (france)
* Elisabetta (itale)
* Elise 
* Eliza 
* Elizabeta (slovene)
* Elizabeth 
* Elżbieta (pole)
* Erzsébet  (hungare) (karesnomo: Erzsi)
* Елизавета [Jelizaveta] (ruse)
* Liisa (finne)
* Lisa (angle)

## Famaj Elizabetoj 
### Bibliaj personoj, sanktuloj 
* Elizabeto, la patrino de Johano la Baptisto en la Biblio (Luko 1)
* Sankta Elizabeto de Hungario
* ...

### Reĝinoj 
* Reĝino Elizabeto de Bohemio
* Reĝino Elizabeto de Rumanio
* Reĝino Elizabeto de Valois
* Reĝino Elizabeto la 1-a (Anglio)
* Reĝino Elizabeto la 2-a (Britio)
* Imperiestr(edz)ino Elizabeto de Aŭstrio-Hungario, nomata "Sisi"
* Imperiestrino Elizabeto (Rusio)
* ...

### Aliaj 
* Elizabeth Taylor, aktorino
* ...

Kategorio:Virinaj personaj nomoj
Kategorio:Listoj de regantoj laŭ nomo
Izabela

**Izabela** estas virina nomo, kiu verŝajne aperis en la mezepoko kiel hispana formo de Elizabeto. En la hispana kaj la portugala oni rigardas ĝin kiel la saman nomon: ekzemple, la reĝino Elizabeto la 2-a nomiĝas *la Reina Isabel II* en la hispana.

La formo **Izabela** aperas en PIV2002.

## Nacilingvaj formoj 
* Isabel (angle, france, hispana, portugale)
* Isabell 
* Isabella (angle, germane, hispane, itale, nederlande, svede)
* Isabelle (angle, france, germane)
* Isobel (skote)
* Izabela (ĉeĥe, hispane, pole, portugale, slovake)
* Izabella (hungare, pole)

## Famaj nomportantoj 
### Reĝinoj 
* 1170-1190 Izabela de Henegovio, franca reĝino
* 1188-1246 Izabela de Angulemo, angla reĝino
* 1219-1252 Izabela, reĝino de Armena reĝlando en Kilikio
* 1247-1271 Izabela de Aragono, franca reĝino
* 1271-1336 Izabela de Aragono, portugala reĝino kaj sanktulino
* 1292-1358 Izabela de Francio, angla reĝino
* 1397-1471 Izabela de Portugalio, portugala infantino, imperiestrino de la Sankta Romia Imperio
* 1451-1504 Izabela la 1-a, kastilia reĝino
* 1470-1498 Izabela de Hispanio, portugala reĝino
* 1501-1526 Izabela de Aŭstrio, dana reĝino
* 1519-1559 Izabela de Hungario, reĝino de Hungario, poste regentino de Orienta Hungario (Transilvanio)
* 1566-1633 Izabela Klara Eŭgena de Hispanio, kunreĝino de la Hispana Nederlando
* 1602-1644 Izabela de Burbono, hispana reĝino
* 1830-1904 Izabela la 2-a, hispana reĝino
* 1846-1921 Izabela de Brazilo, regentino de Brazilo

### Aliaj 
* Isabel Allende, n. 1942, ĉilia verkistino
* Isabel Perón, n. 1931, iama argentina prezidantino
* Isabelle Adjani, n. 1955, franca aktorino
* Isabelle Boulay, n. 1972, kanada kantistino
* Isabelle Huppert, n. 1953, franca aktorino
* Izabella Dedinszky (1904-1994), hungara orgenistino

## Vidu ankaŭ 
* Isabelo, provinco de la Filipinoj
* Izabela (koloro)
* Elizabeto

Kategorio:Virinaj personaj nomoj
Kategorio:Listoj de regantoj laŭ nomo