open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Debora

**Debora** estas hebredevena virina nomo (דברה aŭ דב׀רה ), kiu signifas *abelo*. Inter alia, Debora estis profetino-juĝistino en la biblia epoko de la Juĝistoj.

La nomo Debora troviĝas en la Nova PIV.

## Vidu ankaŭ 
* Debora (Biblio)
* La asteroido 541 Deborah

Kategorio:Biblio
Kategorio:Virinaj personaj nomoj
Svealand

**Svealand**, esperante **Sveonujo**, estas la meza landotriono de Svedio en kaj ĉirkaŭ akvobaseno de la lago Melareno. Historie ĝi inkluzivas la historiajn provincojn Dalarna, Västmanland, Uppland, Närke, Södermanland kaj Värmland, kvankam el lingva (akĉenta) vidpunkto ĉi lasta pli apartenas al Gaŭtalando.

Dosiero:Map svealand.png|
Dosiero:Map Svealand Sweden.png|
Dosiero:Map swedish lands.png|
Dosiero:Fred-Chess - Landskap Sweden, text-color.png|

## Vidu ankaŭ 
* Norrland
* Götaland

Kategorio:Geografio de Svedio
Norrland

**Norrland** estas la plej norda landotriono de Svedio. Ĝi inkluzivas la historiajn provincojn Gästrikland, Hälsingland, Medelpad, Ångermanland, Härjedalen, Jämtland, Västerbotten, Norrbotten kaj Lappland.

Dosiero:Map Norrland Sweden.png|
Dosiero:Map swedish lands.png|
Dosiero:Fred-Chess - Landskap Sweden, text-color.png|

## Vidu ankaŭ 
* Svealand
* Götaland

Kategorio:Geografio de Svedio
Gubernio Iŝikavo

La **gubernio Ishikawa** aŭ **Iŝikavo** (; Hepburn: Ishikawa; Kunrei: Isikawa), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio en regiono Hokuriku, kies gubernia ĉefurbo estas Kanazavo.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Geografio 
### Urboj 
* Hakui
* Kaga(加賀)
* Kahoku
* Kanazavo (gubernia ĉefurbo)
* Komacu
* Hakusan
* Nanao
* Nomi
* Nonoiĉi
* Suzu
* Vaĵimo

### Urbetoj kaj Vilaĝoj 
* Hakui-distrikto
** Ŝika
** Hodacuŝimizu
* Housu-distrikto
** Anamizu
** Noto
* Kahoku-distrikto
** Cubata
** Uĉinada
* Kaŝima-distrikto
** Nakanotomi
* Nomi-distrikto
** Kavakito

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (, sed aŭtomate ankaŭ al pliaj lingvoj)

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Vindiciae contra tyrannos

**Venko kontraŭ tiranoj** (signifante Defendo [de libereco] kontraŭ tiranoj) estas libro pri politika teorio, skribita en la latina lingvo, okaze de la debatoj igitaj de la protestantisma Reformacio kaj la eŭropaj militoj de religio, kiu atingis tute ĝeneralajn konkludojn, sed kiuj markas gravan etapon en la disvolviĝo de politikaj ideoj pri socia kontrakto, pravigo (aŭ malpravigo) de la ŝtata povo kaj demokratio. Ĝiaj aŭtoroj estas laŭdire la du francoj Philippe Duplessis-Mornay (1549-1623) kaj Hubert Languet (1518-1581); ĝi estis unuafoje eldonita en Amsterdamo far Valckenier en 1660.

Listo de la demandoj pristuditaj en la libro:
*Unua demando: Ĉu la regatoj devas obei je la regantoj?
**La interkonsento inter Dio kaj reĝoj. 
*Dua demando:Ĉu estas rajto rezisti je reganto, kiu malobservas la leĝo de Dio?
**Ĉu la privatuloj rajtas rezisti armile
**Ĉu rajtas preni armilojn pro religio
Tria demando:
*Reĝojn faras la popolo
*La plena korpo popola staras super la reĝo
*Asembleo de la tri sociaj "statoj"
*Ĉu paso de tempo forsvenigas la popolan rajton
*Kiucele reĝoj kreitas
*De la popolo reĝoj ricevas la leĝojn
*Ĉu la reganto rajtas fari novajn leĝojn
*Ĉu la regantoj havas povon pri vivo kaj morto super siaj ragatoj
*Ĉu reĝo povas pardoni al tiuj, kiujn leĝo kondamnas
*La regatoj estas la gefratoj de la Reĝo kaj ne liaj sklavoj
*Ĉu la posedaĵojn de la popolo posedas la Reĝo
*Ĉu la Reĝo estas posedanto de la reĝlando
*Ĉu la Reĝo estas la fruktuzulo de la reĝlando
Kvara demando: Ĉu la najbaraj regantoj rajtas, aŭ leĝe devas, helpi al la regatoj de aliaj regantoj?

Tiu libro kompreneble en tiu epoko renkontis fortan oponon de la ŝtatoj, kaj ĝi estis leĝe bruligita en jaro 1683 pro enteni tiun tezon ke: "Se la perleĝaj regantoj iĝas tiranoj, aŭ regas alimaniere ol ili devus fari pro la leĝoj de dio aŭ de la homo, ili tial perdas sian rajton al sia rego."

## Vidu ankaŭ 
* Parolado pri memvola servuto

## Eksteraj ligiloj 
*la plena teksto angligita

Kategorio:Libroj
Kategorio:Libroj aperintaj en 1579
Ulisse Aldrovandi

**Ulisse ALDROVANDI** (u**lis**se aldro**van**di] (konata ankaŭ kiel **Ulysses ALDROVANDUS** aŭ simple **Aldrovandus**); naskiĝis la 11-an de septembro 1522 en Bolonjo, mortis la 4-an de majo 1605 en Bolonjo) estis itala kuracisto kaj natursciencisto.

Li unue fariĝis komercisto. Poste studis diversajn fakojn, i.a. juron, filozofion, matematikon, naturan historion kaj medicinon. Ekde 1560 li okupis profesoran postenon en la Universitato de Bolonjo. En la jaro 1568 li samloke fondis Botanikan Ĝardenon.

Aldrovandi (apud Conrad Gesner) estas konsiderata unu el la fondintoj de la moderna zoologio. Precipe liaj detalaj sistematikaj ekzamenoj lin famigis.

Lia ĉefverko estas la 11-voluma *Historia animalium*. El ĝi ĉefe la tri volumoj pri birdoj (*Ornithologia*), kompletigantaj la samnoman verkon de Gesner, akiris famon.

En *Historia Monstrorum* li - sen kritika ekzameno - priskribis diversajn fabelajn estaĵojn (ekz. ĥimeron kaj centaŭron), kies ekziston oni tiutempe ne pridubis. Tria konata verko estas *De Monstris*. Ĝi temas pri diversaj misformaĵoj de homaj korpoj.

## Vidu ankaŭ 
* Luca Ghini (1490-1556)
* Andrea Cesalpino (1519-1603)

Kategorio:Profesoroj
Kategorio:Universitato de Bolonjo
Kategorio:Kuracistoj de la 16-a jarcento
Plantagacoj

eta|300px|Plantago media Sturm60|alt=Plantago media Sturm60.jpg
La **plantagacoj**.

## Taksonomio 
La plantagacoj estas tradicie priskribataj kun nur tri genroj: Bougueria, Littorella, kaj Plantago. Novaj filogenaj esploroj montris ke la plantagacoj en strikta senco estas interplektitaj kune kun pluraj genroj antaŭe listigitaj en la familio de skrofulariacoj (sed ne la tipogenro skrofuliaro). Kvankam la nomo *Veronicaceae* (1782) estas la plej malnova familionomo por ĉi tiu grupo, *Plantaginaceae* (1789) estas protektita laŭ la Internacia Kodo de Botanika Nomenklaturo (IKBN) kaj havas sekve prioritaton super ĉiu pli frua familinomo priskribanta grupo en kiu estas plantagacoj. Krome la IKBN ne konsideras familinomojn uzitaj antaŭ 1789 protekteblaj, kio plue elŝlosas uzadon de la nomo *Veronicaceae*. Oni proponis ke la nomo *Antirrhinaceae* havu konservan prioritaton super *Plantaginaceae*, sed intertempe la Angiosperm Phylogeny Group akceptis la nomon *Plantaginaceae*. Olmstead (2003) tamen elektis uzi la nomon *Veronicaceae*.

### Laŭ WFO kaj TPL 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (26 jun. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

:*genro akceptita en TPL sed ne en WFO, kiu tamen akceptas ĝiajn speciojn.
:**genro akceptita en WFO sed ne en TPL. Tamen laŭ WFO, estas neniu akceptita specio en ĝi.

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Plantagacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Ljubomir Trifonĉovski

**Ljubomir TRIFONĈOVSKI** ( Любомир Трифончовски) (naskiĝis la , mortis 55-jara la  en Vraca, Bulgario) estis bulgara esperantisto, dramaturgo en pupteatro. Esperantisto ekde 1973, li estis kunorganizanto de la Internaciaj Junularaj Kongresoj de 1978 kaj 1993, ĉefredaktoro de la revuo "Literatura Foiro" (1996-2013), sekretario de la Esperanta PEN-Centro (2008-2013). Krome li estis Vickonsulo de la Esperanta Civito (2002-2011 kaj 2011-2013).

## Originalaj libroj en Esperanto 
* *Manuskriptoj por bruligo* (eld. Pres-Esperanto, Sofio 1992; ricevinta la Jaran Premion de BEA en la kampo de la Esperanta Kulturo kaj la Libro-Premion de la Internacia Literatura Konkurso "Ivo Rotkviĉ" en Kroatio)
* *Balado pri la Luno kaj la Cervo*, originalo en Esperanto kaj tradukoj en la lingvojn finna, sveda, angla kaj itala (eld. Bambu, Varna 1998; speciala eldono okaze de la Mondkongreso de PEN-Klubo Internacia en Helsinko)

## Originalaj teatraĵoj en Esperanto 
* *Scenaro por ombroteatro* (en revuo “Literatura Foiro”, n-ro 125/1990); *Du kokidoj kvereladis* (en revuo "Juna Amiko", n-ro 91/1991, ankaŭ en la libro *Amatora arto*, eld. BEA, Sofio 1991)
* *Balado pri la Luno kaj la Cervo* (en revuo "Literatura Foiro", n-ro 136/1992)

## Lernohelpilo 
* *Esperanto por komencantoj*, aŭtoro kune kun Kiril Velkov (eld. M&W, Vraca 1994)
* ''Ek al Leg'!*, kunredaktis.

## Tradukoj el la bulgara en Esperanton 
* *Pri la renovigo de BEA* de Sava Dalbokov (eld. BEA, Sofio 1988);
* *La ovo*, pupteatraĵo de Boris Aprilov, tradukis kune kun Kiril Velkov (prezentita dum la 72-a UK en Varsovio kaj la 43-a IJK en Krakovo en 1987);
* *La hundeto kiu ne povis boji*, pupteatraĵo de Stefka Jordanova, tradukis kune kun Kiril Velkov (prezentita dum la 19-a PIF en Zagrebo (1990, (ricevinta la ĉefan Lingvan Premion kaj la Premion "Tibor Sekelj" de la festivalo)

## Traduko el Esperanto en la bulgaran 
* *Al unu lingvo por Eŭropo? La estonteco de la eŭropa Babelo*, eseo de Mark Fettes, tradukis kune kun Kiril Velkov (eld. Pres-Esperanto, Sofio 1991, la traduko ricevis la Jaran Premion de BEA en la kampo de Esperanta Kulturo).

## Eksteraj ligiloj 
* minimuma biografia prezenteto de li kun portreta foto en la retejo *esperanto.net* 
* oracio de Giorgio Silfer *HeKo* (Heroldo komunikas) 
* nekrologo en la periodaĵo *La Balta Ondo'' 
* kritika nekrologo pri li fare de Jorge Camacho 

Kategorio:Bulgaraj esperantistoj 
Kategorio:Esperantaj dramverkistoj
Kategorio:Pupteatristoj
Kategorio:Libroj de Ljubomir Trifonĉovski
Demokrata socialismo

**Demokrata socialismo** estas politika filozofio kiu subtenas demokration kaj komunan posedaĵon aŭ striktan reguladon de la produktadrimedoj kun emfazo je laborista memregado kaj demokratia regado de ekonomiaj institutoj aŭ en merkato aŭ en malcentralizi planita socialista ekonomio.

Laŭ demokrataj socialistoj kapitalismo estas fundamente malkongrua kun demokratiaj valoroj de libereco, egaleco, kaj solidareco; kaj tiuj ideoj nur povas realiĝi en socialisma socio. Demokrataj socialistoj povas subteni aŭ revolucian aŭ reformisman vojojn al socialismo.

La termino 'demokrata socialismo' estas ofte uzata sinonime kun socialismo, sed la adjektivo 'demokrata' estas kelkfoje uzata por distingi demokratan socialismon de la marksismo-leninismo kompreno de socialismo, kiu kelkaj homoj taksas ĝin ne-demokrata je praktiko. Demokrataj socialistoj malaprobas stalinismon kaj la sovetian ekonomian planadon, kontraŭante ambaŭ la aŭtoritatismon kaj la ege .

Demokrata socialismo malsamas al Socialdemokratio ĉar demokrataj socialistoj volas sisteme transformi la ekonomion de kapitalismo al socialismo, kontraŭe socialdemokratiistoj subtenas nur reformojn al kapitalismo. Kiel socialistoj, demokrataj socialistoj ke la sistemaj problemoj kun kapitalismo nur povas esti solvita per tuta anstataŭigo de kapitalismo per socialismo; t.e. anstataŭigi privatan posedon de la produktrimedoj al sociala popola posedo.

## Vidu ankaŭ 
* Demokrataj Socialistoj de Usono
* Kapitalo
* Kapitalismo
* Socialismo
* Persona posedo
* Publika posedo
* Marksismo

Kategorio:Socialismo
Jordan Todorov

**Jordan TODOROV** (naskiĝis en 1976) estas bulgara esperantisto kaj reĝisoro. Esperantisto de 1999, li aktivis en TEJO.

Li finis studojn pri teatra reĝisorado en la Nacia Akademio pri Teatra kaj Filma Artoj en Sofio.

Li reĝisoris la originalan spektaklon en Esperanto *La familio de Anto Speri* de Giorgio Silfer, prezentitan de Torina Nova Trupo dum la 76-a SAT-Kongreso en Svislando kaj dum la Ekumena Esperanto-Kongreso en Italio (2003).

Sub la nomo **Jordan SLAVEJKOV** (kiel li estas konata en la teatraj medioj en Bulgario) li estis nomumita por la nacia teatra premio *Ikaro* (2007) pro sia debuta profesia spektaklo *Oskaro kaj la roza damo*.

Kategorio:Bulgaraj esperantistoj
Kategorio:Bulgaraj reĝisoroj
Beaujolais

**Boĵolezo** () estas vinregiono en la mezorienta parto de Francio, norde de la urbo Liono, ofte rigardata kiel suda parto de la vinregiono Burgonjo. Ĝi estas montetaro ĉe la okcidenta flanko de la saona valo.

## Vino 
Boĵoleza vino estas precipe ruĝa vino el la vitospeco gamajo (*gamay*). En la 1970aj jaroj boĵolezo iniciatis la modon de freŝaj vinoj, kun fruktaj, malpezaj gustoj, kaj tiel famiĝis. Freŝvinoj estas vendataj post dumonata maturiĝo, en la rikoltjaro, komence de la vintro. Tiuj boĵolezaj vinoj havas tipajn fragan kaj bananan gustojn.

Vinoj de iom supera kvalito ricevas la nomon **vilaĝa boĵolezo** (*beaujolais villages*). Superaj vinoj, konserveblaj ĝis kvar aŭ kvin jarojn, kun pli maturaj gustoj, vendiĝas sub la nomoj de la respektivaj produktaj vilaĝoj aŭ lokoj: *Brouilly* [bruji], *Chenas* [ŝena], *Chiroubles* [ŝirubl], *Côte de Brouilly* [kot de bruji], *Fleurie* [fleri], *Juliénas* [ĵiljena], *Morgon* [morgon], *Moulin à Vent* [mulen a ven], *Régnié* [renje], *Saint Amour* [sent amur].

## Kutimoj 
Boĵolezo havas propran formon de la festo de militservantoj. Tiu festo okazas en januaro aŭ februaro laŭ la urboj.

20-jaruloj (iamaj militservontoj), 30-jaruloj, 40-jaruloj kaj tiel plu vestas sin per frako kaj cilindra ĉapelo. Ili mantenas bukedon kaj dancas tra la ĉefstrato, akompanate de muzikgrupoj kaj de paradknabinoj. Infanoj ĵetas paperpecetojn kaj krakfajraĵojn. Krome okazas malpli publikaj partoj: oficiala fotado, vizito al la tomboj de mortintaj samaĝuloj, granda kunmanĝo kun invititoj...

Ĉiuj festantoj rigardas sin *samklasanoj*. La klaso estas nomata laŭ la jarnumero: en jaro 2006a festas homoj naskitaj en 1986, 1976, 1966 kaj tiel plu. Ili estas anoj de la klaso *6a*. Ofte nun ankaŭ infanoj 10-jaraĝaj aperas en la parado kaj inoj partoprenas, kvankam siatempe militservo ne koncernis ilin.

Dum la jardeko inter la festadoj, samaĝuloj konservas kontakton, kotizas al komuna kaso, periode kunvenas por manĝoj, kaj interhelpas sin, konsistigante iaspecan klubon.

## Ekonomio 
En la boĵoleza valo ankaŭ estas etindustrio, kaj en la montaro estas bredado kaj forstoj.

## Vidu ankaŭ 
* Vinberrikolto

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.beaujolais.com 
* http://www.beaujolais.net  
* http://www.vins-du-beaujolais.com 
* http://www.monts-du-beaujolais.org 

Kategorio:Francaj vinoj
Kategorio:Vinregionoj de Francio
Hubert Languet

**Hubert LANGUET** (naskiĝis en 1518 en Viteaux, apud Dijon, mortis la  en Antverpeno) estis franca diplomato kaj protestantismano.

La ĉefa verko, kiun postlasis Languet, estas *Vindiciae contra tyrannos* (Edinburgh [Basel?], 1579). La libro konsistas el kvar partoj, ĉiu el kiu celas respondi la jenajn demandojn:
# Ĉu kaze de disputo necesas sekvi Dion, sed ne reganton?
# Ĉu necesas kontraŭstari reganton, kiu preterpasas ordonojn de Dio kaj ruinigas eklezion?
# Ĝis kia grado oni rajtas kontraŭstari reganton, kiu ruinigas kaj tiranas sian landon?
# Ĉu la najbaraj regantoj havas rajton helpi la reganton, kiu tiranas siajn subulojn?

Kategorio:Francaj diplomatoj
Kategorio:Protestantismo
Kategorio:Historio de Francio
Esperanto-Societo de Nov-Anglio

La **Esperanto-Societo de Nov-Anglio** (angle "Esperanto Society of New England", ESNE) estas ombrela organizaĵo kiu subtenas la fondiĝon de lokaj Esperanto-grupoj tra la  Konektikuto, Majno, Masaĉuseco, Nov-Hampŝiro, Rod-Insulo kaj Vermonto.

Ĝis junio 2002 ĝi estis nomita La Esperanto-Societo de Nov-Anglujo.

## Eksteraj ligiloj 
* www.esne.net, la societa retejo

Kategorio:Nov-Anglio
Kategorio:Usonaj Esperanto-asocioj
Intonacio

Per **intonacio** aŭ **entonigo**, oni nomas la fajnagordon de laŭteco kaj sonkoloro de unuopaj tonoj, ĉu ĉe muzikiloj, dum kantado aŭ por lingvoj. Intonacio en parolado estas vidita kiel formo de korpa lingvo. Ni parolas ankaŭ pri voĉlingvo aŭ paralingva fonetiko.

## Lingvistiko 
### Fonetiko 
En la *lingvistiko* (*fonetiko)* intonacio estas **frazmelodio** aŭ **parolmelodio**, kaŭzata de la variado de la voĉa tonalto ene de vorto (vortmelodio), frazo (frazmelodio) aŭ parolado en lingvo kiu ne estas tonlingvo (en la signifo de parolmelodio). Tonlingvoj kiel la ĉina aŭ la taja uzas intonacion kaj tonojn por distingi inter vortoj.  Ĉiuj parolataj lingvoj uzas intonacion en pragmata maniero. Ekzemple, ĝi povas esti uzata por emfazo, por indiki surprizon aŭ ironion, aŭ por starigi demandon. 

### Funkcio de intonacio ĉe lingvoj 
Ĉiu lingvo havas sian propran tute specialan sonon. Tial iuj lingvoj kiel ekzemple la itala aŭ angla havas la imagon esti muzikaj lingvoj. Iuj lingvoj uzas intonacion sintakse, ekzemple por esprimi surprizon aŭ ironion kaj por distingi demandajn kaj respondajn frazojn. Ĉi tiuj lingvoj inkluzivas ekzemple la anglan aŭ la germanan („*Ach, wirklich?*“ = Ho, ĉu vere?). En aliaj lingvoj, ŝanĝi de tonalto ŝanĝas la signifon de individuaj vortoj aŭ frazoj.

Lingvoj en kiuj silaboj diferenciĝas laŭ tonalto estas nomataj tonlingvoj. 

Lingvoj kun dinamika, melodia akĉento kiel la sveda, la serbokroata okupas mezan pozicion inter tonlingvoj kaj akcentlingvoj. En kelkaj lingvoj, kiel la okcidentafrikaj lingvoj kiel la tvia kaj la edoa, tonalto havas gramatikan prefere ol leksikan funkcion. En ĉi tiuj lingvoj, altaj kaj malaltaj tonoj indikas diferencojn en gramatika tempo.

## Kantado 
Ĉe la *kantado* samkiel ĉe arĉ- kaj blovinstrumentoj la nocio rilatas precipe al la ekzakteco de la tonalto dum la muzikado, ĉar tiu ĉi estas ŝanĝebla kaj iliaj ekzakteco estas tasko de la interpretisto. La sonkoloro kaj la tonaltoj de diversaj tonoj estas individue reguligitaj. La konstruita lingvo solresolo, kutime estas nomata ”muzika lingvo”.

## Klavariloj 
Antaŭ ĉio je *klavariloj*, por kiuj por ĉiu tono ekzistas aparta tongenerilo (kutime kordoj aŭ fajfiloj), intonacio signifas ĉefe la asimiladon de laŭteco kaj sonkoloro de la tongeneriloj unu kun la aliaj. Tio ĉi fariĝas per korektadoj ĉe la tongenerilo aŭ ĉe la al tiu apartena mekaniko k.e. la martelo ĉe la piano. La intonacio tiam estas tasko de la instrumentkonstruisto. Kutime instrumento estas unufoje intonaciita. Speciale elspeziga estas la intonacio de orgeno, ĉar jen ĉiu fajfilo devas esti intonaciata unuope. Ĉe gitaroj oni nomas la gradon de agorditeco de la tonaltoj ankaŭ kiel fretpureco lige kun la oktavpureco.

## Muzikaĵoj 
Ĉe muzikaĵo intonacio povas ankaŭ signifi mallongan enkondukon de muzikaĵo, ekzemple ĉe gregoriaj ĉantoj ĝi estas enkonduko realigata de la kantoro aŭ ankaŭ mallonga orgenpreludo antaŭ ĥoralo, vd. liturgia orgenludado.

## Vidu ankaŭ 
* Lingva diverseco

## Eksteraj ligiloj 
(de) *Deutsche Rhetorik: „Sprachmelodie“* (de kaj kun Sonja „SONNI“ Hubmann), YouTube

(eo) 

## Referencoj 
Kategorio:Fonetiko
Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Muzika teorio
Götaland

eta|Provincoj de Götaland. Ne-originaj provincoj en malpli luma verda. Värmland situas norde de Dalsland.
**Götaland** (proksima elparolado *Jetaland*) estas la plej suda landotriono de Svedio. Ĝi hodiaŭ inkluzivas la historiajn provincojn Skåne, Halland, Blekinge, Småland, la du islandaj provincoj Öland kaj Gotland, Västergötland, Östergötland, Dalsland kaj Bohuslän. La arbaroj *Tiveden*, *Tylöskog* kaj *Kolmården* situas en la bordo al Svealand.

La areo estas 87,78&nbsp;kvadratkilometroj, kaj Götaland havis preskaŭ 4,78&nbsp;miljonojn loĝantojn en 2016. Kun tio, ĝi estas la landoparto de Svedio kun la plej granda loĝantaro.

*Göta* en la nomo temas pri la fruaj signifaj grupoj *östgötar* kaj *västgötar*, kaj *land* signifas «lando». Laŭ hipotezo, la nomo de Götaland estas en pluralo: Göta-*landoj*. La hodiaŭa sveda pluralo estas *länder*, sed do ne la tiama. Notu ke la rilataj praprovinc-nomoj *Västergötland* kaj *Östergötland* mankas la «a».

La praa Götaland havis iom malsamajn limojn ol la nuna. En la land-leĝo de Kristoforo de la 15-a jarcento, un de la unuaj mencioj de la nocio, Götaland ŝajne konsistas de Östergötland, Västergötland, Småland, Öland, Dalsland (malnove *Dal*) kaj Värmland.

Kun la vastiĝo de Svedio, la antaŭe danaj Blekinge, Halland kaj Skåne, la antaŭe dana-norvega Bohuslän, kaj Gotland – sufiĉe longe sendependa kaj poste kontrolita de malsamaj reĝpovaĵoj – iĝis vidita kiel partoj de Götaland. En 1815, la provinco Värmland estis movita de *Göta* jurisdikcio al *Svea* jurisdikcio, kaj ekde tio iĝis vidita kiel parto de Svealand.

Scandinavia-12th century.png|Hipoteza tiama Götaland – en blua – en frua Svedio. Kelkaj detaloj malĝustas – la plej okcidenta marborda ero ne jam estis sveda, ekzemple.
The old border forests.PNG|La arboroj Tiveden, Tylöskogen kaj Kolmården: prabordo inter la grupoj la du grupoj de *götar*, kaj la *svear*.

Skurugata.jpg|La kanjono *Skurugata* en Småland

## Vidu ankaŭ 
* Göta-kanalo
* Norrland
* Svealand

## Eksteraj ligiloj 
* http://sunsite.berkeley.edu/OMACL/Volsunga 
* http://www.snerpa.is/net/forn/sogubrot.htm
* http://www.snerpa.is/net/forn/hervar.htm
* Mapo de Götaland de 1635

Kategorio:Geografio de Svedio
Firno

eta|300ra|Firno sur Fiescheralp (Aleĉ-Glaĉero)
**Firno** estas intera stato de akvo inter neĝo kaj glacio. La vorto *firno* devenas de la malnovgermana vorto *firni*, kiu signifas *matura* respektive *plenaĝa*. Firno estas neĝo, kiu aĝas minimume unu jaron kaj do postvivis almenaŭ unu abalciperiodon.

## Firnlimo 
La firnlimo estas la suba somera limo de la seninterrompa neĝkovrilo sur glaĉeroj. La parto de la glaĉero super la firnlimo oni tial ankaŭ nomas firnkampon.

## Estiĝo 
Firno estiĝas, kiam neĝkristaloj per ripeta degelado kaj refrostiĝo kunfandiĝas al pli grandaj grajlaj kaj grajnecaj objektoj. El ok metroj da neĝo dum tiu ĉi proceso estiĝas proksimume unu metro da firno. La denseco de firno estas inter 0,4 kaj 0,8 g/cm³. La sekvan ŝtupon de la transformproceso al glaĉerglacio oni nomas firnglacion. Tiu ĉi metamorfozproceso (metamorfozo) estas ĉefe kaŭzata per premo.

## Malnovneĝo 
En popola lingvo oni utiligas la vorton firno ofte ankaŭ ĝenerale por specialaj formoj de malnova aŭ krustiĝinta neĝo. Kelkfoje oni nomas kampojn kun malnova neĝo ankaŭ *firnkampoj*, kvankam la neĝo ne nepre aĝas unu jaron. Ankaŭ kiam sur glaĉero troviĝas pli nova neĝkuŝo oni foje parolas pri firnigita glaĉero. Ankaŭ la surfacan, molan neĝkuŝaĵon, kiu en printempo estiĝas pro sunradioj kaj altaj aertemperaturoj sur krustiĝinta neĝkuŝaĵo, oni nomas firno. Oni tiam ekzemple diras, ke deklivo firnkovriĝas.

## Utiligo de la vorto por glaĉero 
Oni ofte utiligas la vorton firno por firnkovritaj glaĉeroj kaj ankaŭ foje kiel sinonimo de glaĉero (la bavara kaj aŭstra vorto *Ferner* por glaĉero devenas de la radiko *firno*.

## Vidu ankaŭ 
* Glaĉero
* Neĝo

Kategorio:Akvo
-
Glacio

775ra
eta|200ra|dekstra|Kristaloj de glacio.

**Glacio** estas la solida formo de akvo. La akvo fariĝas glacio, kiam likva akvo estas malvarmigita sub  (273 K, ) ĉe normala atmosfera premo. Glacio povas formiĝi je pli altaj temperaturoj en pliprema medio, kaj akvo daŭros likva aŭ gasa ĝis  ĉe malpliprema medio. Glacio formita ĉe alta premo havas malsaman kristalformon kaj densecon ol normala glacio.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (4) proverboj pri glacio en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bildaro 

Dosiero:IceBlockNearJoekullsarlon.jpg|
Dosiero:Don River in ice, Frozen river, Rostov-on-Don, Winter in Russia.jpg
Dosiero:Ice, River ice, Rostov-on-Don, Russia.jpg
Dosiero:Ice, Sea ice, Frozen Sea of Azov, Russia.jpg
Dosiero:Icicles.jpg|
Dosiero:SnowflakesWilsonBentley.jpg|
Dosiero:Diag phase glace.png|

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Eŭropo (luno)
* Flosglacio
* Frostoprismo
* Glaceglacio
* Glaciaĵo
* Glaciero
* Glacikampo
* Glacikerno
* Glacimonto
* Glaciologio
* Glacitavolo
* Glaĉero
* Hajlo
* Nesala akvo
* Neĝo
* Polusa glacikovro
* Prujno

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.its.caltech.edu/~atomic/snowcrystals/ice/ice.htm 
* http://www.webmineral.com/data/Ice.shtml 
* http://www.mindat.org/min-2001.html 
* http://www-2.cs.cmu.edu/~dst/ATG/ice.html 


Kategorio:Oceanografia terminologio
Regulo

**Regulo** estas formulo, kiu diras kio sekvas aŭ farendas en certa okazo. La vorto devenas de la latina *regula*.

* El sociologia vidpunkto regulo estas konvencio, kiun homoj obeas en sia konduto. Sociaj reguloj kaj normoj pluvivas pro tio, ke oni obeas ilin. Kiu sekvas regulojn povas kalkuli je akcepto flanke de la socio.
* En sportaj konkursoj kaj ludoj respekti regulojn estas nepra kondiĉo por oficiala rekono de la atingitaj rezultoj.

## Vidu ankaŭ 
* Konvencio
* Kutimo
* Leĝo
* Principo
* Tradicio

Kategorio:Logiko
Kategorio:Sciteorio
Fremont

* **Fremont** (elp. *frimant*; ofta esperantigo: "Fremonto") estas la nomo de pluraj lokoj en Usono:
* Fremont (Indianao)
* **Fremont (Kalifornio)**
* Fremont (Miĉigano)
*: Fremont (Miĉigano: taŭno) 
* Fremont (Nebrasko)
* Fremont (Novjorkio) 
* Fremont (Nordkarolino)
* Fremont (Ohio)
* Fremont (Seatla kvartalo)

**Fremont** (aŭ **Frémont**) estas ankaŭ la nomo de usona esploristo kaj politikisto, John C. Frémont (elp. *frejmont*).
Ĉampiono

[eta|305x305ra|Kavaliroj (detalo) sur la [tapiŝo de Bayeux.]]
**Ĉampiono** estas homo aŭ teamo, venkinto en sporta aŭ alispeca konkurso (vidu, ekzemple, "Kio? Kie? Kiam?"), kutime ricevanta konforman trofeon (pokalon) kaj/aŭ medalon ktp. Depende de skalo de okazinta konkurso aŭ turniro estas proklamataj ĉampionoj de la Mondo, de certa kontinento, de certa lando, regiono ktp.

La originala signifo de la vorto: dum la Feŭdismo, kavaliroj estis atenditaj esti ĉampionoj kaj virtuloj de ambaŭ lerteco en batalo kaj de kaŭzoj, ĉi-lasta plej ofte estas aŭ patriota, romantika aŭ religia en naturo (tiel iĝante modeloj de virto). Ĉi tio atingas sian plej laŭvortan signifon en provo per batalo, en kiu ĉiu batalanto defendas la kaŭzon de unu flanko de la provo.

"Reĝa Ĉampiono" estas nomumita por ceremoniaj celoj ĉe la kronado de angla monarko, por venki ajnan defianton al la rajto de la monarko esti kronita.

Ĉampiona militado rilatas al speco de batalo, plej ofte trovita en la epopeo kaj mito de antikva epoko, en kiu la rezulto de la konflikto estas determinita per duelo, individua duelo inter la plej bonaj soldatoj ("ĉampionoj") de ĉiu kontraŭa armeo. Tiu formo anstataŭigas la homamasan batalon kaj rezulte ŝparas multe da vivoj.

Alia, evitinda signifo de tiu vorto (aperinta pro nacia influo) estas "porbatalanto de afero, partio ktp."

## Vidu ankaŭ 
* Mondĉampiono pri ŝako

Kategorio:Sporto
Kategorio:Ludoj
Sonĝo de Ĝuang Dzi

Unu el la plej konataj paraboloj de Ĝuang Dzi estas la tiel nomata *Papilia Sonĝo*.

En ĝi Ĝuang Dzi sonĝas, ke li estas papilio, kiu beate flirtadas. Kiam li vekiĝas, li ne scias, ĉu li estas Ĝuang Dzi, kiu sonĝis esti papilio aŭ papilio, kiu sonĝas, ke ĝi estas Ĝuang Dzi.

La parabolo montras la skeptikan rigardmanieron de tiu filozofo kaj instigas multajn demandojn de la penso- kaj lingvofilozofio, ankaŭ de la teorio de la ekkono. Ekzemplo estas fama demando de Rene Descartes: kiel oni povas scii, ĉu oni ekzistas. La hungara poeto Lőrinc Szabó sprite kaj humure prilumis la *Papilian Sonĝon* per jena poemo:

## Sonĝo de Ĝuang Dzi 

Jam antaŭ du mil jaroj Ĝuang Dzi 
la majstro, montris papilion. - Sonĝe 
li diris - mi ´stis tiu papilio, 
kaj nun min embaraso ĝenas ronĝe. 

Jes papilio mi ´stis, papilio, 
kiu dancadis gaje sub la sun´, 
sen konjektet´, ke ĝi ´stas Ĝuang Dzi, 
kaj mi vekiĝis, kaj ne scias nun, 

ne scias nun - revante li daŭrigis - 
kio la vero, kiu estas mi: 
ĉu Ĝuang Dzi la papilion sonĝis, 
aŭ min nun sonĝas tiu papili´? 

Mi ridis ege: - Ej, ĝuang Dzi, ne ŝercu, 
kiu vi estus? Vi ´stas Ĝuang Dzi. 
Ridetis li: - La papili´ sonĝata 
ja kredis, ke la vera estas ĝi.  

Ridetis li, mi ŝultrotiris. Poste 
min frosttremigis tamen ia tim´: 
de tiam mi meditis du mil jarojn 
kaj pli kaj pli jam dubas la anim´,

mi kredas jam, ke ne ekzistas vero, 
ĉio ´stas nur imago kaj poem´, 
kaj Ĝuang Dzi la papilion sonĝas, 
ĝi lin kaj nin ĉiujn tri mi mem. 

----

(tradukis Kalman Kalocsay)

Komento: La poemo aludas al la taoisma ĉina filozofo Ĝuangzio.

## Eksteraj ligiloj 
* La hungara poemo estas menciita en Esperanta Blogo ĉi tiu.

Kategorio:Literaturo de Hungario
Virto

[eta|240ra|Virto laŭ [skulptaĵo de la Katedralo de Sens. Gravuraĵo de Eugène Viollet-le-Duc]]
**Virtoj** estas bonaj inklinoj de la homa animo.
Al la virtoj oni kalkulas tradicie:

En Okcidento la tiel nomatajn bazajn (aŭ kardinalajn) virtojn
justeco, saĝo, forto kaj modereco.

## Vidu ankaŭ 
* virgeco
* ĉasteco
* obeo
* humileco
* pacienco
* justeco
* forto
* karitato
* fido
* senkulpeco
* paco
* mizerikordo
* persisto
* mizerikordo
* kuraĝo
* La sep virtoj de Buŝido
* La sep gravegaj pekoj kaj la sep sanktaj virtoj
* Protagoro
* Teologiaj virtoj
* Tomaso de Akvino pri virtoj
* Valoro
* Virta etiko
* Yamato
* Malvirto

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (8, kaj nur 2 pri malvirto) proverboj pri virto en la *Proverbaro Esperanta* de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Bibliografio 
* *Vivere le virtù*, (el meditoj de) François Xavier Nguyen Van Thuan, Città Nuova, 2012 ISBN 9788831144391.

## Referencoj 

Kategorio:Filozofio
Fenomeno

**Fenomeno** estas tio (objekto, fakto aŭ okazaĵo), kion senso aŭ menso rekte ekkonas (perceptas aŭ observas).
Ĝenerale fenomenoj estas la objektoj de la sensoj (ekzemple vido kaj aŭdo) kontraste al tio, kion ni ekscias per nia intelekto.

La greka verbo *phainesthai* (*ŝajni* aŭ *aperi*) ne indikas, ĉu la perceptaĵo diferencas de la aperaĵo. Tiel do en la etiko de Aristotelo videble bona estas tio, kio al la homo ŝajnas esti bona, indiferente ĉu ĝi vere estas bona aŭ ne.

Postaj grekaj filozofoj distingis faktojn (fenomenojn) disde teorioj. Ĉi lastaj estis por ili instrumentoj por klarigi la faktojn. Tiu ĉi aliro, kiun ekde la 17a jarcento vaste alprenis la natursciencistoj por trovi klarigojn por la fenomenoj de la naturo, ankoraŭ hodiaŭ estas aktuala. (Legu ankaŭ sub: eksperimento).

En la moderna filozofio la vorto *fenomeno* estas en uzo pri kion la sensoj senpere perceptas antaŭ ol ia ajn juĝo okazas, tamen *fenomeno* neniam fariĝis faktermino inter la filozofoj, kvankam ili akceptis la nociojn fenomenismo kaj fenomenologio.

La germana filozofo Immanuel Kant uzis en siaj verkoj la vorton *Erscheinung*, tradukebla per *aperaĵo* aŭ *fenomeno*, ĝi estas la KANTa faktermino por la senpera objekto de la sensa intuicio, la nuda donitaĵo, kiu fariĝas objekto nur dum interpretado per la kategorioj substanco kaj kaŭzo. KANT metis ĝin en kontrasto kun la noumeno, aŭ la aĵo-estante-si-mem, al kiu ne aplikeblas la nomitaj kategorioj.

## Notoj kaj fontoj 
Kategorio:Fenomenoj
Kategorio:Filozofio
Edmontono

eta|Aera vido al centro de Edmontono
eta|maldekstre|Arta Galerio de Alberto
**Edmontono** estas la ĉefurbo de la kanada provinco Alberto. Ĝi situas en la centro de la provinco en regiono de montetoj kaj altaj ebenoj oriente de la Roka Montaro.

Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝi estas la due plej granda urbo de Alberto kaj la sese plej granda en Kanado.

## Metropola regiono 
Edmontono lokiĝas centre de metropolo en kiu estas 35 sendependaj municipoj aŭ apud la urbolimoj de Edmontono aŭ nur kelkajn kilometrojn for de ili. Inter la pli grandaj tiaj komunumoj estas Sherwood Park (parto de la Distrikto Strathcona), St. Albert, Fort Saskatchewan, Leduc, Nisku (granda industria regiono en Distrikto Leduc), kaj la urboj Beaumont, Devon kaj Morinville. Tiu grandskala teritoria diserigo ludis rolon en la evoluo de la Edmontona regiono. Kvankam la Urbo Edmontono jam plurfoje provis aneksi ĉirkaŭajn munipojn, neniun proponon ĝis nun aprobis la provinca registaro.

## Politiko 
La provinca asembleo de Alberto situas en Edmontono.

## Vidindaĵoj 
* Konservatorio Muttart

## Esperanto en Edmontono 
Vadim' Victor Obrastsoff fondis Esperanto-Grupon en Edmontono ĉirkaŭ 1930. Estas gastiganto de Pasporta Servo en la urbo.

## Vidu ankaŭ 
* Fort Edmonton
* Trolebusa transporto en Edmontono
* *Edmontosaurus*


Kategorio:Urboj en Alberto
Kategorio:Ĉefurboj de Kanadaj Provincoj kaj Teritorioj
Penuta lingvaro

La **Penuta lingvaro** estas hipotezita superfamilio de kvin ĝis dek kvin apartaj lingvofamilioj en Nordameriko. Ĝin unue proponis Edward Sapir; multaj lingvistoj ne akceptas ĝian validecon.

* Ĉinuka
** Marborda ĉinuka
*** Klatsopa
** Supra ĉinuka
*** Katlameta
*** Klackamasa
*** Kaskada
*** Vaskoa
* Kalapuja-Takelma
** Tulatina kalpuja
*** Tulatina
*** Jamhila
** Santiama kalapuja
*** Santiama
*** Mary's River
*** McKenzie
** Jonkala kalapuja
*** Jonkala
** Takelma
*** Takelma
*** Latgaŭa
* Sahaptia
** Sahaptena
*** Umatila
*** Warm Springs
** Nezperca
* Lutuamia
** Klamata
*** Klamata
*** Modoka
* Molala
** Molala
* Ŭailatpua
** Kajusa
* Jakona
** Alsea
*** Alsea
*** Jakvina
* Sjusloa
** Sjusloa
** Kŭiĉa
* Kusa
** Miluka
** Hanisa

Renkontiĝas de tempo al tempo aserto, ke ankaŭ la Zunjia lingvo apartenas al la penuta superfamilio, sed tio montriĝis intenca trompo. 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ohlonoj

Kategorio:Lingvofamilio
Se kaj nur se

En matematiko, filozofio kaj logiko, **se kaj nur se** aŭ mallonge "s.n.s" estas ligesprimo de du asertoj. La frazo "P estas necesa kaj sufiĉa por Q" havas la saman signifon kiel "Q s.n.s. P".

Formule oni indikas tiun rilaton per la signoj &#8660; aŭ &#8801;.

Kategorio:Logiko
Ideismo

**Ideismo**, aŭ **idealismo**, estas la filozofia doktrino laŭ kiu nur la ideoj, t.e. konsciencostatoj de pensanta spirito, ekzistas, ne la supozitaj realaĵoj, kiuj tiujn ideojn pririlatas.

Absoluta idealismo estas ontologie monisma filozofio ĉefe asociata kun G. W. F. Hegel kaj Friedrich Schelling, ambaŭ el kiuj estis filozofoj de la germana idealismo de la 19a jarcento.

## Ĉefaj ideistoj 
* Platono
* Plotino
* Renato Kartezio
* George Berkeley
* Johann Gottlieb Fichte
* Friedrich Wilhelm Schelling
* Immanuel Kant
* Georg Wilhelm Friedrich Hegel
* Arthur Schopenhauer

## Vidu ankaŭ 
* Konscio
* Realismo

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20080316105405/http://www.anlamak.com/dusunmek/felsefe-sozlugu/Felsefe-Sozlugu---I.htm 
* http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A7%DB%8C%D8%AF%D9%87+%D8%A2%D9%84%DB%8C%D8%B3%D9%85  (?) 
* http://hu.wikipedia.org/wiki/Idealizmus#Filoz.C3.B3fiai_idealizmus 
* http://www.tradicio.org/traditio.htm#1  


Kategorio:Metafiziko
Kategorio:Rekonada scienco
Ŝaloto

**Ŝaloto** (aŭ evitinda **Askalono**, latin-science: *Allium ascalonium*) estas staŭda kaj unukotiledona planto de la familio Aliacoj.

Origine, Askalono estis urbo en antikva Israelo.

Ekzistas diversaj specoj kun diversaj formoj (ronda aŭ oblonga) kaj koloroj (de bruna al griza). Askalono gustas iom pli delikata ol ordinara cepo kaj estas pli facile digestebla.

Askalono estas kiel konjekteble simila al cepoj; ĝi povas esti hakita por spici salatojn, aŭ povas esti kuirita.

eta|Askalono.

Kategorio:Amarilidacoj
Kategorio:Legomoj
Kategorio:Spicoj
Lingvoj de Oregono

380px|dekstra|eta|lingvoj de Oregono

La mapo pri indiĝenaj lingvoj de Oregono montras jenajn lingvojn (aŭ lingvogrupojn):

* Alsea-Jakvina
* Ĉinuka
* Kajusa
* Kalapuja
* Klackania
* Klamata/Modoka
* Kokvila/Umpkva/Ŝastakosta
* Kusa
* Molala
* Nezperca
* Norda Pajuta
* Sahaptena
* Sjusloa
* Ŝasta
* Ŝoŝona (nomade tra la makuletita parto de la mapo, ĉefe oriente)
* Takelma/Latgaŭa
* Tilamuka

## Eksteraj ligiloj 
Languages of oregon 

Kategorio:Oregono
Kategorio:Lingvo
Transpaŝo

**Transpaŝo** kiel nocio en la poetiko signifas malkoincidon de pensofino kaj versfino. Ĝi povas esti forta kaj malforta; nome malforta, se la salto de unu verso al venonta koincidas kun ia paŭzo, ekzemple "la vivo estas pli bela/ ol la malvivo." Transpaŝo estas forta se la salto okazas sen paŭzo aŭ inter grupo de kunigitaj vortoj, ekzemple "estas pli bela la/ vivo ol la malbela" ktp. Temas pri rimedo utila por kalkulita versaro, tio estas kun preciza silabonombro.

Kategorio:Poezio
Lőrinc Szabó

**SZABÓ Lőrinc** estis hungara poeto, kiu naskiĝis en Miŝkolco la 31-an de marto 1900 kaj mortis en Budapeŝto la 3-an de oktobro 1957. Lia filino estis Klára Gáborjáni.

## Aprezo 
Lőrinc Szabó estis membro de la Nyugat-generacio, al kiu instruas la poezion Mihály Babits, Dezső Kosztolányi - ne sensukcese. SZABÓ Lőrinc havas personecon dubeman, senkredan, malkapablan entuziasmi por io ajn; senĉese li kvazaŭ vivisekcias ankaŭ sin mem, sen trovi ion pozitivan eĉ en la propra personeco. Sed ĉiun ĉi rigidan flegmon, malesperon, triston li transformas je poezio kun milda delikateco kaj aro da koloroj. Li estas vera urba poeto,en liaj poemoj pulsas la malkvieto de la moderna vivo, kaj tiu de la penso - kaj sentomondo de la grandurba homo; tion atestas la granda nombro de transpaŝoj en lia poezio.(ĝis la morto li restis soleca homo, el ĉiuj vidpunktoj: li kapablis trovi kunulon nek kiel poeto, nek kiel homo. Li estis ankaŭ elstara tradukisto.

Verkoj inter aliaj:

* Sonĝo de Ĝuang Dzi

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.mek.iif.hu/porta/szint/tarsad/irodtud/magyarir/html/szabol.htm 
* http://www.mek.iif.hu/porta/szint/human/szepirod/magyar/szabol 
* http://kincsestar.radio.hu/panoptikum/koltok/szabolorinc.php  
* http://magyarok.sulinet.hu/nagymagyarok/irodalom/szabolorinc.html  

Kategorio:Hungaraj poetoj
Ebenaĵo

[500x500px|eta|Ebenaĵo en [Namibio]][316x316ra|eta| Ebenaĵo en [Ukrainio]]

En geografio, **ebenaĵo** estas formo de pejzaĝo, kiu estas grandarea regiono aŭ tereno kun nur etaj diferencoj de alteco. Ĝi estas ebena aŭ preskaŭ tute horizontala tereno (dekliveco ĝis 3 gradoj).

Kutime, en la ebenaĵo, la montetoj ne superas 100 metrojn da alteco, kaj kutime estas senarbaj. Ebenaĵoj taŭgas por agrikulturo, pro sia plata kaj senroka grundo. Ebenaĵoj povas esti sur terenoj de: malaltebenaĵoj, altebenaĵoj aŭ montaroj (riveraj valoj aŭ montsupraĵoj), ebenaĵajn formojn havas ankaŭ notindaj surfacoj de oceanaj fundoj. 

Ebenaĵo povas enhavi diversajn specojn de ebenaj areoj, kiuj inkluzivas: preriojn, fragojn, savanojn, tundrajn kaj arbustajn areojn. Ankaŭ dezertojn aŭ valoj kaj eĉ arbarojn kaj iuj ebenaĵoj povas esti inunditaj dum parto de la jaro. 

La ebenaĵo ankaŭ povas esti malalta kaj plata parto de la tero. Foje malaltaj montetoj leviĝas super la ebenaĵo.

La plej granda ebenaĵo en la mondo, la Granda Glacia Ebenaĵo (nomita laŭ la glaĉeroj kaj montoj, kiuj ĉirkaŭas ĝin), situas sur la kontinento Antarkto, en la teritorio de Argentina Antarkto. Ĝia areo estas 3.672 kvadrataj kilometroj.

La tria plej granda ebenaĵo en la mondo, la Sahalena Ebenaĵo, situas en orienta Rusio sur la insulo Sahaleno.

Plej famaj ebenaĵoj estas en Flandrio, norda Germanio, norda Italio (Pada Ebenaĵo), Ebenaĵo de Transilvanio KTP.

## Vidu ankaŭ
* Eŭropa ebenaĵo

## Vidu ankaŭ 
* Altebenaĵo
* Malaltebenaĵo
* Prerio
* Savano
* Stepo

Kategorio:Geomorfologio
Strategio

[eta|dekstra|180ra| Milita Strategio de la [Batalo de Waterloo (1815)]]
**Strategio** estas plano laŭ kiu aganto realigas unuopajn paŝojn por atingi (pli ampleksan kaj foran) celon. Krome oni uzas la nocion por la arto ellabori kaj realigi tian planon.

## Strategio kaj taktiko 
Strategio estas la ĝenerala plano por atingi gravan celon - taktiko difinas la vojon kaj la rimedojn por atingi interan celojn.

Strategio povas difini la ĝeneralan modelon de la agado. La koncerna plano povas konkretigi ĝeneralan vizion aŭ mision en la ekonomio, la atingon de plimulto aŭ de la potenco en politiko aŭ (tradicie) militan celon. Strategio traktas mezan ĝis longan tempoperspektivon.

Per taktiko oni en militoj difinas la gvidadon de la trupoj en batalo. En politiko kaj ekonomio per taktiko oni priskribas agadojn, per kiuj oni provas atingi celojn de mallonga aŭ meza tempoperspektivo.

## Organizoj 
* Centro pri Strategiaj kaj Internaciaj Studoj
* Internacia Instituto por Strategiaj Studoj

## Literaturo 
### anglalingva 
* Robert Greene: *War - The 33 Strategies of War*. Pinguin Group, ISBN 0-670-03457-6
* Polyaenus: *Strategems of war*. Eldono kaj traduko: Peter Krentz, Everett L. Wheeler, Chicago 1994

### germanlingva 
* Marco Althaus: *Strategien für Kampagnen. Klassische Lektionen und modernes Targeting.* In: ders. (Hrsg.): *Kampagne! Neue Strategien für Wahlkampf, PR und Lobbying.* (*Medienpraxis*, 1), Münster 2001, S.&nbsp;11–44.
* Patrik Berend, Gari Walkowitz: "Effektive Koordination." In: *Harvard Business Manager*, August 2007.
* F. Thomas Bruss "Die Kunst der richtigen Entscheidung" In: *Spektrum der Wissenschaft* 2005 (Juni), S. 78-84.
* Carl von Clausewitz: *Strategie denken. Die hohe Kunst der Strategie.* dtv München
* (Sextus Iulius) Frontin(us): *Kriegslisten*. Lateinisch und Deutsch von Gerhard Bendz, 2. Aufl. Berlin, 1978
* Robert Greene: *Power – Die 48 Gesetze der Macht.* dtv, ISBN 3-423-36248-0
* Edward Luttwak: *Strategie. Die Logik von Krieg und Frieden.*, Zu Klampen, 2002, ISBN 3-934-92012-8
* Joachim Raschke, Ralf Tils: *Politische Strategie. Eine Grundlegung.* : VS Verlag für Sozialwissenschaften, Wiesbaden 2007, ISBN 9783531149561
* Harro von Senger: *Strategeme, Die berühmten 36 Strategeme der Chinesen – lange als Geheimwissen gehütet, erstmals im Westen vorgestellt*, Scherz, ISBN 3-502-15660-3.
* Harro von Senger: *Strategeme. Lebens- und Überlebenslisten aus drei Jahrtausenden.* Scherz, Bern, München, Wien 2000
* Sunzi: *Über die Kriegskunst*; Sun Bin: *Über die Kriegskunst*, Übers. Zhong Yingjie, Verlag Volkschina, ISBN 7800655083 (mit einer Übersetzung ins moderne Chinesisch); Neuauflage Verlag für fremdsprachige Literatur, Beijing 2007, ISBN 978-7-119-04486-6 (ohne chinesischen Text)

## Vidu ankaŭ 
* Milito
* Militistiko
* Politiko
* Strategioj por Esperanto
* Problemo de Monty Hall

Kategorio:Milito
Kategorio:Merkatiko
Kategorio:Ekologio
Kategorio:Politiko
Kategorio:Strategio
Taktiko

**Taktiko** estas la arto trovi kaj realigi unuopajn paŝojn por atingi (pli foran) celon aŭ realigi (pli ampleksan) planon en tuja aŭ baldaŭ maniero (diferente al strategio, kiu temas pri longdaŭra klopodo). La termino uzebla de profitcela organizaĵo, armitaj fortoj, en konkurencaj ludoj kiel en ŝako, ĉiaspecaj sociaj luktoj - ĉefe laboristaj luktoj, teama sporto kaj por organizi protestoj kaj manifestacioj. Taktiko konsistas el organizado kaj rangigo de la diversaj celoj.

Ekzemple, ekzistas ebleco, ke certa flanko gajnos taktikan venkon en batalo, sed spertos strategian perdon en la milito pro la malsukceso atingi la celojn dum la tuta kurso de la konfrontiĝo. De tio estas derivita la frazo "gajni la batalon sed perdi la militon."

La esprimo estas uzita ne nur en armeaj kuntekstoj sed ankaŭ en civilaj kuntekstoj kiel ekzemple ekonomiko, merkatado, ludoj, intertraktado, sportoj kaj multaj aliaj klopodaj kampoj.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ
* Milita taktiko
* Milita strategio
* Strategio kaj taktikoj en ŝako
*Strategio

## Eksteraj ligiloj
* tactics - BusinessDictionary.com definition
Hipotezo

**Hipotezo** estas nepruvita supozo, provizore akceptata kadre iu teorio por klarigi kaj komprenigi konstatitajn faktojn, sed kontrolota per pluaj eksperimentoj.

Por konstrui hipotezo oni uzu la *razilon de Ockham*, precipo laŭ kiu *pluralitas non est ponenda sine necessitate* (multo ne estas metenda sen neceso), t.e. la plej simpla hipotezo estas la plej bona.

Estas multaj evitindaj falacoj al krei hipotezon. Ekzemple, la argumento *Post hoc ergo propter hoc* (post tiu, sekve pro tio). Tiu falaco estas bazita sur eraro laŭ kiu se afero okazas post alia, la dua estas nepre la kaŭzo de la unua. Ekzemple, la Plejadoj aperas ĉiam antaŭ sekperiodo en Brazila Nordoriento, do, la apero de Plejadoj kaŭzus la halton de pluvoj. Por estigi ligo de kaŭzo kaj efekto inter du faktoj, oni bezonas elimini aliaj faktoroj, kiel hazardo aŭ alia rilato ne konata.

## Kelkaj hipotezoj 
* Alternativa hipotezo
* Gaja hipotezo
* Nula hipotezo

## Vidu ankaŭ 
* Lerno
* Logiko
* Scienca metodo
* Tezo
* Retoriko

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.claymath.org/millennium 
* http://www.nuevoweb.com/tutorial/glossary.html  
* http://www.null-hypothesis.co.uk
Minareto

[200px|eta|dekstra|Minaretoj de moskeo en [Egiptio.]]
[eta|maldekstre|Minareto en moskeo de [Parizo.]]
**Minareto** ( *manara/*&nbsp; aŭ  '**, ankaŭ nomita **muezinejo**) estas svelta turo, kiu apartenas al moskeo kaj de kies supro laŭtkrias muezino por preĝado. Ĝi estas unu el la tipaj konstruelementoj de moskeo kaj ankaŭ unu el la karakteraj simboloj de islamaj urboj. Kelkaj el ili pluhavis arkitekturan gravon eĉ post la detruo de la resto de la moskeo, kiaj la Giraldo de Sevilo.

Laŭ Francisko Azorín **minareto'* estas *Tipa turo de mahometana templo, en kies plej alta balkono la muezeno alvokas la kredantojn.* Li indikas etimologion el la araba *al minara* (la turo), el *minar* (lumaĵo) kaj *nar'' (brilo).

## Kelkaj gravaj minaretoj 
* Giraldo
* Minareto de Samaro
* Minareto Kutubo

## Vidu ankaŭ 
* Islamaj terminoj

## Referencoj 
Kategorio:Konstruado
Kategorio:Islama arkitekturo
Kategorio:Islamo
Kategorio:Arabaj vortoj
Kategorio:Turoj
Minaretoj
Puĉo

**Puĉo** (aŭ **ŝtatrenverso**) estas subita perforta provo renversi ŝtatan sistemon. Kontraŭe al revolucio ĝi estas kutime farata de malgranda, sed influhava grupo. Ofte tiu grupo jam posedas parton de la potenco, ekzemple armeon, policon ktp.

La koncepto de puĉo rilatas ĉefe al la konsidero de laŭleĝa ŝtato aŭ ŝtatformo, kiu estus renversita de kontraŭa partio, sektoro aŭ gravulo. Ekzemple renverso de demokrata registaro fare de nedemokrata partio aŭ gravulo. Tre ofte tiu renverso direktas sin al malpli demokrata aŭ progresema reĝimo (ekzemple en Latinameriko dum la dua duono de la 20-a jarcento), sed ne ĉiam: ankaŭ inverse al pli demokrata aŭ progresema reĝimo.

Jen du ekzemploj de puĉo:

En Francio, kiam en la 2-a de decembro 1851 Ludoviko-Napoleono Bonaparte, la unua prezidento de la Dua Respubliko de Francio dum tri jaroj, iĝis dank'al tiu puĉo imperiestro kun la nomo Napoleono la 3-a.

En Portugalio dum la 1970-aj jaroj).

## Rilato al revolucio 
Foje okazas ke la efiko de puĉo superas la limojn de la lando, tiam kio okazas ĝi ŝanĝus la mondan ordon de la tuta politika kulturo kaj perspektivon de la homa socio; Ĉi-kaze ĝi nomiĝas revolucio. Ekzemplo de tio estas la Oktobra Revolucio, kiu komenciĝis kiel puĉo en Rusio, sed celante disvastigi komunismon tra la mondo. La esprimo "revolucio" estas iam uzata por priskribi puĉo, en kiu neniu substanca ŝanĝo en la reĝimo-speco estis farita, ekz. de unu diktatureco al la sekvanta. Tio okazas plej ofte pro kialoj de mallarĝa nacia vidpunkto, kaj precipe pro kialoj de retoriko kaj propagando. Foje la propaganda diskurso ankaŭ trapenetras historiografion, kvankam tio ne estas koncipe preciza.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Listo de puĉoj
* Puĉo-Zono

Kategorio:Perforto
Kategorio:Politiko
Puĉoj