Volofa Imperio

La **Volofa Imperio** aŭ **Jolofa Imperio** ( aŭ ) estis mezepoka regno de Okcidenta Afriko kiu regis sur partoj de la regiono de Senegambio, kie nuntempe estas la ŝtatoj de Senegalio kaj Gambio el 1360 al 1890.

## Originoj 
Laŭ tradicia rakontaro de la volofoj la fondinto de la ŝtato kaj posta imperio estis Ndjadjane Ndjaje kiu vivis en la 13-a jarcento. La fondigo de la imperio estis farita per la volonta asociigo de kelkaj etaj ŝtatoj komence de Waalo norde, kiu estis ĝis tiam dividita en vilaĝoj de separataj reĝoj uzante la sereran titolon de *Laman*. Kverelo inter najbaroj pro ligno estis solvita de fremdulo kiu aperis el la lako kaj post la oslvo malaperis; tiam la lokanoj ekkverelis denove kaj forkaprits la fremdulon kiam denove aperis kaj oferis al li la reĝecon de la lando kaj konvinkis lin por resti per donaco de belulino edziniĝonta al li. Kiam tio estis rakontata al la reĝo de Sine, ankaŭ grava magiisto, li asertis "Ndjadjane Ndjaje" kiel surprizo. Tiu reĝo de Sine sugestis la aliajn regantojn inter la rivero Senegalo kaj la Rivero Gambio volonte akcepti tiun reĝon, kio estis farita.

## Frua historio 
La nova ŝtato volofa, nomita tiel pro la centra provinco kie sidejis la reĝo, estis vasalo de la Malia Imperio sum longe en sia frua historio. La volofa ŝtato restis sub tiu influo ĝis fine de la 14-a jarcento. Dum sukceda kverelo en 1360 inter du rivalaj stirpoj en la Malia Imperio, la Volofoj iĝis poĉiame sendependaj. Detala ekzxaminado de la volofa socia kaj politika strukturo montras, ke almenaŭ kelkaj el iliaj institucioj povus esti hereditaj de la praa ŝtato.

## Socio en la Volofa Imperio 
Portugaloj alvenis al la Volofa Imperio inter 1444 kaj 1510, kaj lasis detalajn rakontojn de tre progresa politika sistemo. Forĝistoj estis gravaj al la socio pro sia lerteco fari armilojn kaj pro sia fidinda kapablo juste intermezi en kvereloj. Griotoj aŭ bardoj estis dungitaj de gravaj familioj kiel kronikistoj kaj konsilantoj, kaj sen ili oni ne konus multe de la frua volofa historio. Volofa nobelularo estis almenaŭ teorie islama sed Islamo malsukcesis eniri rekte en la volofa socio antaŭ la 19-a jarcento. Regantoj estis elektita inter la respektiva nobelularo, dum la *burba Jolof* estis elektita de elektantaro kiu inkludis ankaŭ la regantojn de la kvin regnoj. Estis la Bur de Waalo, kaj la du Lamanoj de la Sereraj ŝtatoj de Sine kaj Salum. Ĉiu registo havis praktikan aŭtonomion sed oni supozis, ke li kooperu kun la *burba Jolof* pri defendo, komerco kaj provizo de imperia enspezo. La registoj ricevis religian agnoskon kaj tio iĝis en tre aŭtokrata regado kie personaj armeoj kaj riĉecoj ofte superiris la ĝeneralan konsideron. Sed la marborda komerco eksemis la kialojn de la disiĝo de la Imperio. Tiu komerco alportis plian riĉecon al la imperio, sed ĉefe al la registoj de la marbordaj ŝtatoj, kiu vidigis kiom malforta estas la povo de la imperiestro. Influis ankaŭ eksteraj fortoj kiel la disiĝo de la Malia Imperio, kio malplibonigis la situacion en la nordaj teritorioj de la Volofa Imperio. En 1513, Dengella Koli estris armeon de Fulboj kaj Mandinkoj al la regno de Futa Toro konkerante ĝin el la Volofoj kaj setlante sian propran dinastion. Koli estis la filo de malsukcesa ribelulo kontraŭ la Songaia Imperio kaj decidis batali kontraŭ la volofoj kiel alternativo. Meze de lam 16-a jarcento, ankaŭ Kajor eliris el la Volofa Imperio kaj poste Waalo kaj aliaj vasaloj. Ĉirkaŭ 1600, la Volofa Imperio estis praktike finita. La ŝtato estis nun unu inter kelkaj sendependaj volofaj ŝtatoj.

### Maŭritania promeso 
En 1670, vagantaj Islamaj religiuloj el Maŭritanio organizis ribelon kontraŭ la volofaj regantoj per ruzo. Ili promesis montri al la volofoj kiel produkti milio sen fari la laboron planti. Dum la ribelo, la Maŭritanoj invadis, kaj murdis la registojn de Waalo kaj Kajor kaj venkis sur la *burba Jolof*. Tamen, kiam la Maŭretanoj ne povis plenumi sia promeson, la volofoj restarigis sian registaron kaj forpelis la invadintojn. Tamen la Maŭretanoj daŭre estis minaco ĉefe por Waalo.

### Baol kaj Kajor 
En 1686, Baol disiĝis el Kajor sub la *teni* (reĝo) Latir Fal Sukake. La *burba Jolof* uzis tion kiel ekskuzo por invadi Kajor. Sukake, timante pro sia propra sekureco, invadis siavice Kajor kaj murdi na *burba Jolof* en batalo. Li aneksigis na Kajor kreante unuigon de du ŝtatoj kio daŭros ĝis lia morto en 1702. Poste, la du ŝtatoj estos regataj de liaj filoj. Fine de la 18-a jarcento, Kajor regraviĝis kaj aneksigis na Baol kaj venkis sur Muslim al-Mami de Futa Toro en 1786.

## Detruado 
Ĉirkaŭ 1875, Ahmadu Shaykhu de Futa Ĝalon komencis sian *Ĝihado* kontraŭ volofoj. La Imperio estis pli malpli aneksita ĝis 1890. Poste, ĝi estis altirita en la Francia kolonio administrita el Dakaro. La ŝtato estis formale malaperigita en 1900.

## Listo de registoj (*Burba Jolof*) 
## Referencoj 
## Literaturo 
* 
* Samba Lampsar Sall, *Njajaan Njaay. Les mythes de fondation de l’Empire du Djolof*, Dakar, Université de Dakar, 1982, 157 p.
* Mbaye Thiam, *Le Djolof et Bouna Ndiaye*, Dakar, Université de Dakar, 1976, 110 x.
* Eunice A. Charles, *A History of the Kingdom of Jolof (Senegaal),1800-1890*, Boston, 1973, 280 p.
* Eunice A. Charles, *Precolonial Senegal: the Jolof Kingdom 1800 to 1890*, Boston, African Studies Center : XII-163 p. African Research Studies, n° 12.
* Victoria Coifman-Bomba, *History of the Wolof State of Jolof until 1860 including comparative data from the Wolof State of Walo*, Madison, University of Wisconsin, 1969, 395 x.
* Jean Boulègue, *Le Grand Jolof (XIIIe-XVIe siècle)*, Paris, Façades, 1987, 207 x. tome 1 : *Les anciens royaumes wolof (Sénégal)*
* Patrice Mingou, *Le Jolof de 1870 à 1895*, Dakar, Université de Dakar, 1977, 111 x.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Afriko
* Historio de Senegalio
* Historio de Gambio
* Volofoj
* Malia Imperio

Kategorio:Senegalo
Kategorio:Historio de Afriko
Kategorio:Imperioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1350-1359
Kategorio:Aperis en 1350
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1540-1549
Kategorio:Malaperis en 1549