Oceano

[eta|275px|Surfaco de [Atlantiko trafe la teran limotavolon kaj la troposferon.]]
**Oceano** (el la greka *Ὠκεανός, latinigite el la greka*&nbsp;Okeanós), nome la Monda Oceano de la klasika antikveco) aŭ ankaŭ **marego**, estas seninterrompa salenhavakva envolvilo de la Tero, kiu bordigas kontinentojn kaj insulojn, kaj havas komunecan salkonsiston. Ĝi komponas multe el la hidrosfero de la planedo. Ĝi kovras ĉirkaŭ 71% de la Tersurfaco (en norda hemisfero - 61% kaj en la suda - 81%).

## Priskribo
[eta|dekstre|300px|La [Pacifika Oceano estas la plej ampleksa.]]
La akvo de la oceano estas salenhava, ĉar riveroj alportas en ĝin grandkvante mineralajn salojn. Post vaporiĝo de la akvo, la saloj restas en oceano. Mil gramoj da oceana akvo enhavas ĉirkaŭ 35 g da salo. Teraj plantoj kaj bestoj uzas nur nesalenhavan, trinkeblan akvon. (Pri la ebleco transvivi sur oceano trinkante maran akvon vidu Alain Bombard.)

Sur la Tero, oceano estas unu el la ĉefaj konvenciaj dividoj de la *Monda Oceano*, kiu okupas du trionojn de la planeda surfaco. Per la kontinentoj Oceano dispartiĝas en 4 partoj: nome (laŭ descenda ordo laŭ grando) Pacifiko, Atlantiko, Hinda Oceano kaj Arkta Oceano. Laŭ decido de la Internacia Hidrografia Organizo en 2000 kvina oceano estas la Suda Oceano, antaŭe konata kiel la Antarkta Oceano.

Averaĝa profundo de la monda oceano estas ĉirkaŭ 3711 m, la plej profunda - 11022 m (Mariana kavaĵo). Averaĝa akvotemperaturo en surfacaj tavoloj estas 17,5, ĉe la ekvatoro - ĉirkaŭ 28, kaj proksime al polusoj ĝi malaltiĝas ĝis -2 gradoj. Monda oceano posedas grandegajn biologiajn (fiŝoj, moluskoj, algoj), energiajn (energio de marfluoj), mineralajn (kemiaj elementoj, mineraloj) riĉofontojn. Estas grava ĝia signifo por navigado ekde prahistoriaj epokoj.

La vorto *maro* estas ofte uzata interŝanĝe kun "oceano" en kelkaj lingvoj sed, strikte parolante, maro estas akvejo el salenhava akvo (ĝenerale divido de la monda oceano) parte aŭ entute fermita per tero.

[eta|maldekstre|[Atlantika Oceano, kiel komponanto de la oceana sistemo, konstituas ĉirkaŭ 23% de la "tutmonda oceano".]]
La Tero estas la nura planedo kiu povas havi oceanon (aŭ ajnajn grandajn kvantojn de malferma likva akvo). Saloza akvo kovras ĉirkaŭ 72% de la surfaco de la planedo (~3.6×10⁸ km²) kaj estas kutime dividita en plurajn ĉefoceanojn kaj pli malgrandajn marojn, kun la oceano kovranta ĉirkaŭ 71% de la surfaco de la Tero.. La oceano enhavas 97% de la akvo de la Tero, kaj oceanografoj deklaris ke nur 5% de la Monda Oceano estis esploritaj. kun meza profundo de 3,682 metroj (12,080&nbsp;ft).

Ĉar ĝi estas la ĉefa komponento de la hidrosfero de la tero, la mondoceano partoprenas al la karbonciklo, la klimato kaj la vetero. Ĝi estas la vivejo de 230&nbsp;000&nbsp;konataj specioj, kvankam multe de la oceanprofundoj restas neesploritaj, kaj oni taksas, ke ekzistas pli ol du milionoj da maraj specioj. La origino de la oceanoj (akvo) de la tero restas debatebla; oceanoj verŝajne formiĝis en la Hadea periodo (-&nbsp;4,6&nbsp;miliardoj da jaroj) kaj eble estis la ekiga impeto por la apero de vivo.

Eksterteraj oceanoj povas esti komponitaj el akvo aŭ el aliaj elementoj kaj kunmetaĵoj. La nuraj konfirmitaj grandaj korpoj stabilaj de eksterteraj surfacaj likvaĵoj estas la lagoj de Titano, kvankam ekzistas indico por la ekzisto de oceanoj aliloke en la Sunsistemo. Frue en iliaj geologiaj historioj, ĉe Marso kaj Venuso, estas teorioj, ke ili havis grandajn akvoceanojn. La Marsa oceanhipotezo indikas, ke preskaŭ triono de la surfaco de Marso iam estis kovrita de akvo, kaj senbrida forceja efiko eble boligis foren la tutmondan oceanon de Venuso. Kunmetaĵoj kiel ekzemple saloj kaj amoniako dissolviĝis en akvo pli malalte de ties frostpunkto, tiel ke akvo eble ekzistas en grandaj kvantoj en eksterteraj medioj kiel sala akvo aŭ elektrokondukta glacio. Nekonfirmitaj oceanoj estas konjektitaj sub la surfaco de multaj nanplanedoj kaj satelitoj; precipe, la oceano de Eŭropo verŝajne havas pli ol duoblo de la akvovolumeno de la tero. La gasplanedoj de la Sunsistemo ankaŭ verŝajne posedas likvajn atmosferajn tavolojn de ankoraŭ konfirmotaj kunmetaĵoj. Oceanoj ankaŭ povas ekzisti sur ekstersunsistemaj planedoj kaj satelitoj, inkluzive de surfacaj oceanoj de likva akvo ene de ĉirkaŭstela loĝebla zono. Oceanaj planedoj estas hipoteza speco de planedo kun surfaco tute kovrita de likvaĵo.

## La oceanoj 
dekstra|eta|240px|Variaj vojoj por dividi la Mondan Oceanon ĉu en 1, 3, 4, aŭ 5 oceanoj.|alt=Rotating series of maps showing alternate divisions of the oceans

Kvankam ĝenerale priskribitaj kiel pluraj apartaj oceanoj, tiuj akvoj konsistas el unu tutmonda, interligita korpo de sala akvo, foje referencita kiel la Monda Oceano aŭ Tutmonda Oceano. Tiu koncepto de kontinua akvo-areo kun relative libera vojo inter siaj partoj gravegas al oceanografio.

La plej gravaj oceanaj areoj estas difinitaj parte per la kontinentoj, diversaj insularoj, kaj aliaj kriterioj. Vidu la tabelon malsupre por pli da informoj; notu ke la tabelo estas laŭ malkreskanta grandeco.

## Historio
## Ekonomio
[eta|maldekstre|Moderna hispana ŝipo por fiŝkaptado de [tinuso en Sejŝeloj.]]
Evidente por marbordaj kaj insulaj landoj kaj regionoj, oceanoj estas ĉefa enspezofonto per multaj rimedoj, nome transporto, fiŝkaptado, turismo, ktp. Ekzemple por Afriko, diversaj institucioj jam atentis pri la ekonomia graveco de la nomita „blua ekonomio“, nome daŭrigebla ekonomio dependa de la „mara transporto kaj fabrikado, mara nafto- kaj gas-esplorado, kaj akvokulturo.“ En Afriko estas 38 marbordaj kaj insulaj landoj, kun landaj akvoj kovrantaj 13 milionojn da km², de totalaj 54 ŝtatoj. Aliflanke, ĉirkaŭ 90 % de la importo kaj eksporto de afrikaj landoj estas transportataj surmare.

La plasto, flosanta sur la oceanoj, estas jam tre konata simptomo de la mara malsano, inter plivarmigo, pliekspluatado kaj pliacidigo. La lastaj esploroj cerbumas nun pri la rapideco de tiuj fenomenoj. La oceanoj, funkciantaj kvazaŭ la pulmo de la Tero, produktas la oksigenon necesan por la tutmonda vivo. Ensorbante la plimulton de la ekscesa varmo, estigita de la forcejefikaj gasoj, eligitaj ekde la komenco de la industria epoko, ili ludas gravan rolon ankaŭ en la reguligo de la klimato, kaj sekve por la tuttera vivo. Laŭ lastaj studoj la rapideco laŭ kiu la oceanoj varmiĝas ekde 1993 duobliĝis kompare kun la antaŭaj 25 jaroj. Tio rezultis en multiĝo de areoj kiuj estas forlasitaj de marspecioj. En alta maro tio kvarobliĝis en kvindek jaroj. Aliaj rezultoj estas sekegecoj kaj pluvegoj, krom la plialtiĝo de marnivelo. Kelkaj specioj migras al pli malvarmaj areoj, sed ekzemple koraloj ne povas moviĝi kaj mortas. De 1870 ĝis 2021, la duono de la surfaca areo de koralaj rifoj malaperis, kaj tiel gravaj ekosistemoj, kiel la mangrovejoj, malpliiĝis ĝis malpli ol 25 %.

[eta|250px|maldekstre|[Balenkaptado ĉe Ferooj; la bonfarto de cetacoj estis indikilo de la bonfarto kaj malbonfarto de la oceanoj.]]
Tiu estas la informo devena el esploritaj areoj, sed plej parto de la oceanaj zonoj estas ankoraŭ neesploritaj. Esplorado postulas esplorŝipojn, uzadon de satelitaj fotoj kaj de subakvaj robotoj. Tiuj teknikaĵoj siavice postulas grandajn investojn, kiujn plej parto de ŝtatoj tute ne entreprenas en la necesa kvanto. Grava paŝo estis la transiro al senplumba benzino kaj nuna celo estas forigi plaston por eviti poluon.

Tiukadre la gazetaro abunde informas pri iniciatoj por eviti plastopoluadon el la maro, ekzemple kampanjoj por plastoretirado aŭ kontraŭ la uzado de ŝalmoj kaj aliaj unuuzaj plastaj iloj. Tiuj iniciatoj pliampleksiĝas per edukado kaj esplorado interrilatitaj. Fakte oceanoj apenaŭ aperas en la studobjektoj de la eduksistemo kompare kun kontinentoj, aŭ kun aliaj temoj ne tiom gravaj por la estonteco de la homaro kaj de la planedo.

Rimarkindaj atingoj estas devena el klopodoj faritaj por protekti martestudojn. Tio estis konstatita ekzemple en la Atolo Aldabra en Sejŝeloj kiu krome gastigas iujn el la plej antikvaj koraloj en la mondo, de antaŭ 125 000 jaroj. Pere de protektado en nestejaj strandoj la nombro de ovodemetantaj martestudoj kreskis el 500-800 en la fino de la 1960-aj jaroj, ĝis 3 100-5 225 en 2011. Nuntempe la populacio de verdaj testudoj en la Atolo Aldabra estas la plej multnombra en la Okcidenta Hinda Oceano kaj kreskas jaron post jaro, irantaj tiom malproksime kiom ĝis la Galapagoj en Ekvadoro, do ili trapasas du oceanojn.

## Plialtiĝo de la marnivelo
[eta|250px|dekstra|Evidente [Maleo (Maldivoj)|Maleo, ĉefurbo de la Maldivoj, estas minacata de la plialtiĝo de la marnivelo.]]
Lastaj studoj montris, ke post 30 jaroj, inundo de marbordoj okazos almenaŭ ĉiujare en landoj, kiuj estas hejmlokoj de 300 milionoj da homoj. Ĉirkaŭ 150 milionoj da homoj loĝas en landoj eble falontaj sub la plej alta nivelo de inundo ĝis 2050, kio signifas, ke tiuj lokoj povos esti neloĝeblaj, se iliaj marbordoj ne estos akurate protektataj. En supozata situacio de plej altaj niveloj proksimume 10 % el la tutmonda loĝantaro povos esti minacata ĝis la fino de la 21-a jarcento, pro diversskala inundado. 
 Tio okazos per plialtiĝo de duono al unu metro en la marnivelo, kio povus estis heltigita aŭ prokrastetigita per malpliigo de la tut-mondaj karbon-ellasoj.

## Esplorado
[eta|maldekstre|250px|Oceanografia Muzeo de [Monako.]]
La plej utila vojo al disvastigo de sciaro pri oceanoj estas la interŝanĝo de konoj kaj la internacia kunlaborado. Ekde 1959 ĝis 1965, 45 esplorŝipoj de 14 landoj esploris la Hindan Oceanon, el geologio al marbiologio, el nutraĵoj al mineralaj resursoj. La kolektita informaro ebligis al landoj kiel Barato, Indonezio, Pakistano kaj Tajlando organizi aŭ plibonigi siajn marsciencajn infrastrukturojn. Sur tiu bazo kreiĝis la Interregistara Oceanografia Komisiono (angle IOC) – la unua instanco respondeca pri la fortigo de interregistara kunlaboro pri maraj sciencoj – en la 1960-aj jaroj kadre de UNESKO kaj fakte el 1960 kun oceanografia konferenco en Kopenhago kun partopreno de 35 landoj. Poste aliaj internaciaj organizoj rilataj al UN kiel Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo (angle FAO) kaj la Monda Meteologia Organizo (angle WMO). Nun la IOK havas 150 landojn membrojn. Specifa rezulto de tiu internacia kunlaborado estas ekzemple la organizado de sistemo por antaŭaverti pri cunamoj kaj eviti ties negativajn konsekvencojn. Tamen lastatempe oni malkovris, ke ankaŭ multaj aliaj pli malgrandaj marbestoj, eĉ se ili ne disponas de aŭdkapablo, dependas de aliaj sensorganoj kiuj same suferas pro nuntempa bruego.

## Bildaro 

Dosiero:Oceans.png|La mondaj oceanoj, viditaj de la Suda Pacifiko.
Dosiero:Ocean gravity map.gif|Mapo de grandaj subakvaj profundoj, esprimo de 1995 de NOAA.
Dosiero:Whole world - land and oceans_12000.jpg|Mondomapo de la Oceanoj kaj Kontinentoj (satelite).
Dosiero:Plate tectonics map.gif|Tektonaj platoj.
Dosiero:World Distribution of Mid-Oceanic Ridges.gif|Tutmonda distribuado de mezoceanaj dorsoj.
Dosiero:Global cumulative human impact on the ocean.png|Tutmonda akumula homa efiko sur oceanoj.

## Referencoj 
## Literaturo
* Oceano: Estas tempo por turni la tajdon (PDF), Unesko Kuriero, n-ro 1, 2021 [20-30]
* Kompreni oceanojn, artikolo de Shin Tani en la Esperanto-versio de Unesko-kuriero, aprilo-junio 2017, p.&nbsp;65.
* Agathe Euzen, Françoise Gaill, Denis Lacroix, Philippe Cury, L'océan à découvert, CNRS éditions, 2017.
* John Farndon: Atlas of Oceans – An Ecological Survey of Underwater Life. Yale University Press 2011
* Heinemann, B. & Open University (1998): Ocean circulation, Oxford University Press
* Stephen Hutchinson: Atlas der Ozeane – Geographie, Lebewesen, Klima und Naturphänomene. National Geographic, Sydney 2009, ISBN 978-3-86690-167-4
* Gotthilf Hempel, Kai Bischof, Wilhelm Hagen (Eld.): Faszination Meeresforschung. Ein ökologisches Lesebuch. Springer Verlag Berlin 2017, ISBN 978-3-662-49714-2
* Manfred Leier: Weltatlas der Ozeane – mit den Tiefenkarten der Weltmeere. Frederking und Thaler, München 2007, ISBN 978-3-89405-541-7
* Pierre Papon, Le sixième continent. Géopolitique des océans, Odile Jacob, 1996.
* Ian S. Robinson: Understanding the Oceans from Space. Springer, Berlin 2008, ISBN 978-3-540-24430-1
* Dorrik Stow: Encyclopedia of the oceans. Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0-19-860687-7
* Jean-René Vanney, Géographie de l'océan global, Gordon & Breach, 2001.

## Vidu ankaŭ 
* Oceanografio
* Maro
* Platotektoniko
* Marfluoj
* Salakvo
* Saleco
* Marakvo
* Marrubo
* Marpoluado
* Marbirdoj
* Marfluo
* Tajdo
* Oceana acidiĝo
* Pelaga zono
* Profundmara zono
* Flosglacio
* Internacia maro
* Marnivelo
* Marnivela leviĝo
* Oceana planedo
* Oceankrusto
* Oceano (mitologio)

## Eksteraj ligiloj
* Oceano: Estas tempo por turni la tajdon Januaro-Marto 2021 de Unesko-Kuriero ankaŭ ĉe https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000375277_epo/PDF/375277epo.pdf.multi
** Krizostato, Agnès Bardon
** “La altiĝo de la marnivelo estas fruestonteca danĝero”, Intervjuo kun Scott Kulp 
** Marbordo de Ganao, englutita de la maro, Kwasi Addo Appeaning
** Dudek miloj da sonoj sub la maro, Intervjuo kun Michel André
** Refari la maran vivon, Carlos M. Duarte
** Latinameriko deklaras militon al plasto, Rodrigo Torres kaj Samila Ferreira
** Ĉinio: Movebla laboratorio por esplori la marfundon, Yu Weidong
** En Tahitio, laguno dank’ al tradicio, Esther Cunéo
** Afriko: La pelado pro blua oro, Adam Abdou Hassan
** La farado de interregistara oceana komisiono, Jens Boe
* NOAA – National Oceanic and Atmospheric Administration – Ocean 
* Origins of the oceans and continents". *UN Atlas of the Oceans.*
* Global Ocean Commission