Kolombfalko

La **Kolombfalko** aŭ **Kolombofalko** (*Falco columbarius*) estas malgranda rabobirda specio en la genro falkoj, vivanta en la Norda Hemisfero, kun diversaj subspecioj tra Norda Ameriko kaj Eŭrop-Azio. Ĝi povas flugi rapide kaj ĉasas birdetojn inter la grandoj de pasero kaj koturno. Ofte ĝi flugas tre malalte por surprizi birdojn kaj postflugi ilin. De antaŭ jarcentoj oni ekspluatas kolombofalkojn en falkado.

Kolombofalkoj longas 25–30 cm kaj havas enverguron de 60–65 cm. La falkinoj estas iomete pli grandaj ol la virfalkoj. La masklo havas ardezbluan dorson; malhelan, larĝan krucan strion sur la vostofino; malhele rust-ruĝan bruston kun malhelaj striaj makuloj. La femalo estas pli granda, kaj havas malhelbrunan dorson, kun kremflavaj kaj brunaj krucaj strioj sur la vosto.

La kolombofalko nestas sur la grundo, demetante kvar ovojn en majo. La nesta arealo estas Skandinavio, Rusio, Siberio, kaj Kanado, kaj ili migras por pasigi la vintron en Okcidenta Eŭropo, Centra Azio, Usono kaj Centra Ameriko. En relative mildaj partoj de la arealo, kaj nuntempe ankaŭ en multaj urboj, ili ne migras.

## Aspekto 
eta|maldekstre|upright|Junulo, *F. c. columbarius*
La kolombofalko estas 24–33&nbsp;cm longa kun enverguro de 50–73&nbsp;cm.

[eta|upright|Eŭropa [subspecio *aesalon*. Maskla plenkreskulo (antaŭe) kaj ino (malantaŭe)]]
Tiuflanke estas interese noti fosilian falkon el la komenca-Blankana (4.3–4.8 mj) Formacio Rexroad Formation de Kansaso. Konata el preskaŭ kompleta dekstra korakoido (specimeno UMMP V29107) kaj kelkaj pecoj de tarsometatarso, tibiotarso kaj humero (V27159, V57508-V57510, V57513-V57514), tiu prahistoria falko estis iom pli malgranda kolombofalko kaj ŝajne iom pli fortikapieda, sed alie tre simila. Ĝi estis parto de la bestaro de Fox Canyon kaj de Rexroad, kaj eble estis praulo de la vivantaj kolombofalkoj aŭ ties proksima parenco. Pro sia aĝo, certe antaŭa al la disiĝo inter la eŭraziaj kaj nordamerikaj kolombofalkoj, ĝi kongruas kun la ideo ke la stirpo de la kolombofalkoj originiĝis en Nordameriko, aŭ el ties koloniigo. Post adapto al sia ekologia niĉo, antikvaj kolombofalkoj estus disvastiĝintaj reen en Eŭrazion, kaj genfluo interrompiĝis kiam la regionoj de Beringio kaj Gronlando iĝis glaciaj en la Kvaternara glaciepoko.

### Nomo 
La kolombofalko estis priskribita de la angla naturhistoriisto Mark Catesby kun la angla nomo *pigeon hawk* en lia *Natura historio de Karolino, Florido, kaj la Bahamaj Insuloj*, eldonita 1729-1732. Surbaze de tiu priskribo, en 1758 Carl Linnaeus inkludis ĝin en la fonda verko de moderna besta taksonomio, la 10-a eldono de *Sistemo de la Naturo*, kun la dunomo *Falco columbarius* kun la  tiploko "Ameriko". La genronomo signifas "falko" en Malfrua Latino kaj la specinomo signifas "kolomba" en Latino. Dek tri jarojn post la priskribo de Linnaeus Marmaduke Tunstall agnoskis la eŭraziajn birdojn kiel apartan taksonon *aesalon* en sia *Ornithologica Britannica*. Se oni agnoskus du speciojn de kolombofalkoj, la birdoj de la Malnova Mondo tial portus la sciencan nomon *Falco aesalon*.

### Subspecioj 
Longdaŭra ĉeesto de kolombofalkoj ambaŭflanke de Atlantiko estas pruvita de la grado de genetika distingo inter eŭraziaj kaj nordamerikaj populacioj. Estas proponite, ke oni povas distingi ilin kiel apartajn speciojn, ĉar genfluo haltis antaŭ almenaŭ unu miliono da jaroj, sed probable eĉ pli.

La kolorvariado de ĉiu grupo sendepende kongruas kun la Regulo de Gloger. La maskloj de la subspecio *suckleyi* en pacifikaj moderaj pluvarbaroj estas preskaŭ unukolore nigraj en la supraj partoj kaj havas tre nigrajn makulojn sur la ventro, dum tiuj de la plej hela subspecio, *pallidus*, havas malmultan nesolvitan melaninon, kun grizaj supraj partoj kaj ruĝecaj subaj partoj.

[eta|upright|Supozeble marbordarbara kolombofalko (*F. c. suckleyi*), Marĉo Potter, [Anchorage (Alasko, Usono)]]
**Amerika grupo**
* *Falco columbarius richardsoni* Ridgway, 1871 – **Preria kolombofalko**
:Grandaj Ebenaĵoj de Alberto ĝis Vajomingo. Loĝantaj birdoj (kelkaj vintrumas dise).
* *Falco columbarius suckleyi* Ridgway, 1873 – **Marbordarbara kolombofalko, nigra kolombofalko**
:Pacifika bordo de Nordameriko, de suda Alasko ĝis norda Vaŝingtonio. Loĝantaj birdoj (kelkaj altecaj moviĝoj).
**Eŭrazia grupo**

En Eŭropo kolombofalkoj ripozas komune vintre, ofte kun la Blua cirkuo (*Circus cyaneus*). En Nordameriko komuna ripozado estas malofta, kaj oni scias ke kolombofalkoj sovaĝe atakas ĉiujn rabobirdojn renkontatajn, eĉ plenkreskajn aglojn.

[eta|maldekstre|*F. c. columbarius* ĉasanta nordan [Blua garolo|bluan garolon (*Cyanocitta cristata bromia*), Tombejo de Monto Auburn, Masaĉuseco (Usono)]]
Kolombofalkoj dependas de rapido kaj viglo por ĉasi sian predon. Ili ofte ĉasas per rapida kaj malalta flugo, tipe malpli ol 1 metron supergrunde, uzante arbojn kaj grandajn arbustojn por kapti predojn surprize. Sed ili fakte kaptas la plej multajn predojn en la aero, kaj ili "vosto-ĉasas" ekflugantajn birdojn. Tra sia tuta indiĝena teritorio, la kolombofalko estas unu el plej kapablaj aeraj predantoj de malgrandaj ĝis mezgrandaj birdoj, same aŭ pli fleksebla ol la pli grandaj apusfalkoj (kiuj preferas ataki en meza aero) kaj la pli viglaj akcipitroj (kiuj kutime ĉasas birdojn ripozantajn aŭ dormantajn en densa kreskaĵaro). Reproduktantaj paroj ofte ĉasas kunlabore, dum unu birdo fuĝigas la viktimojn al sia partnero.

Ĉefe dum la reprodukta sezono, la predoj plejparte estas malgrandaj birdoj 10-40 g pezaj. Preskaŭ ĉiu ajn tia specio povas esti kaptata, kun loka prefero por kio ajn estas plej abunda — ĉu alaŭdoj (Alaŭdedoj), pipioj (*Anthus*), fringedoj, hejmpaseroj (*Passer domesticus*), aliaj paseredoj, rokenantoj (*Oenanthe oenanthe*), turdoj (*Turdus*), regoledoj, aŭ emberizoj (*Emberiza*) aliaj pegedoj, lagopoj, aliaj tetraoninioj, kaj eĉ rokkolomboj, same grandaj kiel la kolombofalko mem) kaj aliaj animaloj — insektoj (ĉefe libeloj, tineoj, akridoj, papilioj, kaj skaraboj), malgrandaj mamuloj (ĉefe vespertoj sorikoj, kunikloj, kaj aliaj malgrandaj ronĝuloj), reptilioj (ekzemple lacertoj kaj serpentoj)— komplementas ilian dieton. Tiuj estas pli gravaj ekster la reprodukta sezono, kiam ili povas formi konsiderindan parton de la dieto de la kolombofalko. Sed ekzemple en Norvegio, dum malgrandaj birdoj estas certe la tipa reprodukta manĝo de la kolombofalko, escepta reprodukta sukceso ŝajne postulas abundon de kampomusoj de la genro *Microtus*.

## Rilato kun homoj 
[eta|Maskla *smyril* aperas en ĉi tiu poŝtmarko de la [Ferooj farita de Edward Fuglø.]]
En mezepoka Eŭropo, kolombofalkoj estis popularaj en falkado. Nuntempe ili estas ankoraŭ foje trejnataj de falkistoj por ĉasadi pli malgrandajn birdojn, sed pro konservadaj limigoj tio ne plu estas ofta.

John James Audubon ilustraciis la kolombofalkon en la dua eldono de *Birdoj de Ameriko* (eldonita en Londono, 1827–38) kiel Plato 75a, kun la titolo, "Le Petit Caporal – *Falco temeratius*". La bildo estis gravurita kaj kolorita de la londona ateliero de Robert Havell. La origina akvarelo de Audubon estis aĉetita de la New York Historical Society, La loĝnombroj estas — krom en la aziaj partoj de la arealo, kie la situacio estas malpli bone determinata — regule censataj. Ili loĝas en multaj landoj, ĉu po multaj centoj ĉu po multaj miloj, game el "simplaj" 250-300 paroj en Belorusio ĝis eble 30,000 paroj de *aesalon* en Eŭropa Rusio kiel determinate en 1993. Ĝi estis listita en Apendico II de CITES kaj je loka nivelo protektata kiel aliaj rabobirdoj; dum kelkaj landoj permesas kapti kolombofalkojn, ekzemple por falkado, internacia komerco postulas eksportan permesilon.

La plej serioza longdaŭra minaco al ĉi tiuj birdoj estas certe habitatodetruo, ĉefe en iliaj reproduktaj areoj. Surgrunde nestumantaj populacioj en arbustetaroj havas preferon por alta makiso, kaj tial estas damaĝeblaj de troa mastrumado, kiu incendias grandajn areojn anstataŭ krei habitatmozaikon enhavantan malnovajn kaj novajn kreskaĵarojn. Tamen la kolombofalko estas relative adaptiĝema al diversaj loĝokondiĉoj, kaj pretas loĝi eĉ en homokupataj areoj, se ili havas la ĝustan mikson de alta kaj malalta vegetaĵaro, same kiel sufiĉan predokvanto (kio estas kutima) kaj sufiĉajn nestolokojn (kio estas ofta limiga faktoro). Nuntempe la nordamerika arealo revastiĝas suden, male de aliaj specioj, kiuj grandaparte estas premataj polusen de klimata ŝanĝo. La kialoj ne estas certaj. Ankaŭ post proksimume 1970, nemigraj populacioj ekloĝis en multaj urboj, verŝajne pro la ĉeso de ĉasado al korvoj, kies forlasitaj nestoj estas utilaj al kolombofalkoj.

Eble la plej ofta kialo de akcidenta morto de kolombofalkoj estas kolizio kontraŭ homfaritaj objektoj, ĉefe dum atakoj. Tio povas esti respondeca pri preskaŭ duono de fruaj mortoj de kolombofalkoj. En la 1960-aj kaj en la 1970-aj jaroj, organoĥloraj pesticidoj estis kulpaj de malpliiĝo — aparte en Kanado — ĉar la ovoŝelo maldikiĝis kaj sekve okazis reprodukta malsukceso, kaj damaĝiĝis la imuna sistemo de plenkreskuloj. Oni poste ĉesigi tion per limigo de uzado de DDT kaj similaj kemiaĵoj, kaj nombroj rekreskis. Ĝenerale la populacioj de kolombofalkoj ŝajnas globale stabilaj; dum ili povas malpliiĝi portempe en lokoj, ili kutime iam repliiĝas, sugestante ke tiu fenomeno okazas pro fluktuado de suplementaj manĝodisponebloj jam menciitaj.

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj 
* Merlin Falcon Foundation  NRO por historio kaj gravo de la marbordarbara kolombofalko.
* Laboratorio Cornell de Ornitologio - Kolombofalko
* USGS Patuxent - Kolombofalko 
* Suddakotaj Birdoj – Informaro kaj fotoj de kolombofalkoj
* Bildo de nigra kolombofalko (Falco columbarius suckleyi)
* Oiseaux Fotoj.
* Identigilo (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 
* Voĉoj de la kolombofalko ĉe Xeno-canto
* Kolombofalko, Canadian Peregrine Foundation
* https://ebird.org/species/merlin Aŭdvidaĵoj pri kolombofalkoj ĉe *eBird*
* "The Pigeon Hawk" kaj "Le Petit Caporal", historia ilustraĵo de John James Audubon, *Ornithological Biography* volumo 1 (1831). Illustration, alia ilustraĵo de Audubon en *Birds of America*, 1840.

Kategorio:Falkoformaj
Kategorio:Falkedoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Holarktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Ameriko