Abaso la 1-a de Persio

**Abaso la 1-a**, **ŝaho Abas**, **Abas Bahadur Ĥan** (, ; naskita la 27-an de januaro 1571 en Herato, mortis la 19-an de januaro 1629 en Mazandaran) estis la plej eminenta reganto de la Safavida dinastio. Li ankaŭ estis konata kiel **Ŝaho Abaso la Granda** (). 

Grava reformisto kaj milita gvidanto, Abaso efektivigis administrajn, politikajn, militajn kaj ekonomiajn reformojn, radikale ŝanĝante la ŝtatan strukturon, kreis regulan armeon kaj kondukis sukcesajn militojn kontraŭ la turkoj kaj uzbekoj, rekaptante antaŭe perditajn teritoriojn, esence restarigante la preskaŭ kolapsintan Safavidan ŝtaton, kiun li heredis, transformante ĝin en centralizitan absolutisman monarkion. Sub Abaso, la Safavida Imperio atingis sian plej grandan prosperon kaj potencon, etendiĝante de la rivero Tigriso okcidente ĝis la urbo Kandaharo oriente.

## Vivo 
Dum periodo de anarkio en Persio, li estis proklamita reganto de Ĥorasano en 1581. Komence de oktobro 1588, li fariĝis Ŝaho de Persio ribelante kontraŭ sia patro, Muhammad Khobabanda, kaj malliberigante lin. Li akiris la persan tronon kun la helpo de Morŝed Gholi Ostajlou, kiun li poste mortigis en julio 1589. 

Decidinte plibonigi la sorton de sia lando, li unue turnis siajn klopodojn kontraŭ la uzbekoj, kiuj okupis kaj ĉikanis Ĥorasanon. Post longa kaj malfacila lukto, li reakiris Maŝhadon, venkis ilin en grava batalo proksime de Herato en 1597, kaj forpelis ilin el sia regno.

Li movis sian ĉefurbon de Kazvino al Isfahano en 1592. En 1599, la anglo Sir Robert Shirley efektivigis signifan militistan reformon. Kun sia nova armeo, Abaso venkis la Otomanajn Turkojn en 1603, devigante ilin redoni la teritorion, kiun ili okupis, inkluzive de Bagdado. 

[maldekstra|eta|240ra|Ŝaho Abaso la Granda, en presaĵo fare de Dominicus Costus, flandra artisto de [Antverpeno el *Atrium heroicum caesarum* 1600-1602]]
En 1605, li vastigis sian imperion preter la Eŭfrato post venko ĉe Basra. Sultano Ahmed la 1-a estis devigita rezigni Ŝirvanon kaj Kurdistanon en 1611. La kombinitaj armeoj de la turkoj kaj tataroj estis tute dispremitaj proksime de Soltanija (Q4531) en 1618, kaj Abaso faris pacon je tre favoraj kondiĉoj.

Kiam la turkoj rekomencis la militon, Bagdado falis en liajn manojn post jaro da sieĝo en 1623. En 1622, li kaptis Hormuzon de la portugaloj, kun helpo de Britio, kaj multe de ĝia komerco estis direktita al la urbo Bandar Abbas, kiun li prenis de la portugaloj en 1615 kaj nomis laŭ si mem.

La regado de ŝaho Abas, kun siaj militaj sukcesoj kaj efika administrado, levis Iranon al granda potenco. Abaso estis lerta diplomato kaj tolerema al siaj kristanaj subuloj en Armenio. Li sendis Shirley al Italio, Hispanio kaj Anglio por krei pakton kontraŭ la otomanoj.

Komerco kun la Okcidento kaj industrio kreskis. Isfahano fariĝis centro de safavida arkitektura atingo, kun la moskeoj Masjed-e Sheykh Lotfollah kaj aliaj monumentoj kiel Ali Qapu, Chehel Sotoun Palace, kaj Meydan-e Shah. Liaj pentrostudioj (de *la Isfahana Lernejo* establita sub lia patroneco) produktis iujn el la plej bonaj artaĵoj en la moderna historio de Persio de pentristoj kiel Reza Abbasi, Muhammad Qasim, kaj aliaj.

Fidela al la asketaj radikoj de la Safavida dinastio kaj la religiaj ordenoj, kiuj limigis la plezurojn permesitajn al la fideluloj, la arto de la tempo de Ŝaho Abaso montras iom da malstreĉiĝo de ĉi tiuj restriktoj. Historiisto James Saslow interpretas la portreton de Muhammad Qasim kiel montro, ke la islama tabuo kontraŭ vino (fatvo), same kiel kontraŭ vira intimeco, "estis pli devigita teorie ol praktike."

Samtempaj eŭropaj observantoj ĉe la kortego de la ŝaho pripensis ion similan pri la ĝeneralaj kutimoj. Inter ili estis Thomas Herbert, la deknaŭjara sekretario de la brita ambasadoro, kiu poste raportis, ke li vidis "Ganimedajn knabojn en oraj veŝtoj, riĉe ornamitaj turbanoj kaj kongruaj sandaloj, kun siaj buklaj ĝisŝultraj haroj, kun ruliĝantaj okuloj kaj pudritaj vangoj."

Kiam li mortis, lia regno etendiĝis de Tigriso ĝis Induso. Lia famo, tamen, estas makulita de multaj agoj de tiraneco kaj krueleco, precipe kontraŭ lia propra familio. Timante puĉojn ene de sia familio (kiel li faris kontraŭ sia patro), li ŝlosis ilin en palacoj por malhelpi ilin havi scion pri la ekstera mondo. Tio kondukis al malfortaj posteuloj. Li mortigis sian plej aĝan filon, Safi Mirza, kaj lasis sian tronon al sia nepo.

Kategorio:Ŝijaistoj
Kategorio:Monarĥoj de Persio
Kategorio:Mecenatoj