open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aparhant

**Aparhant** estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en Distrikto Bonyhád.
__NOTOC__
## Bazaj informoj 
* Areo: 18 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.3304/18.4517
* Loĝantaro: 1150
* Poŝtkodo: 7186
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
Aparhant situas en valo, laŭ traira flankovojo. Szekszárd troviĝas 24 km-ojn for.

## Historio 
Aparhant naskiĝis en 1940 pro kuniĝo de vilaĝoj *Apar* kaj *Hant*. En 1945 hungaraj rifuĝintoj alvenis.

Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, kulturdomo, biblioteko.

### Apar 
La vilaĝo estis loĝata dum la neolitiko, poste romianoj alvenis. La unua mencio devenis el 1314 en formo *Apor*. En la 18-a jarcento germanoj alvenis.

### Hant 
La unua mencio devenis el 1276 en formo *Hunta*. La turkoj faris senhoma la vilaĝon. En 1726 germanoj refondis la vilaĝon.

## Vidindaĵoj 
* gotika romkatolika Preĝejo apostolo Bartolomeo (Aparhant) (Apar) el la 15-a jarcento
* baroka katolika preĝejo omaĝe al Sankta Mikaelo (Hant) el la 18-a jarcento
* kapelo omaĝe al Sankta Vendelo
* privata muzeo

## Famuloj 
* En la iama Hant naskiĝis operkantisto Ferenc Szende.
* En la iama Apar naskiĝis monaĥo Illés Béla Bitter.

eta|maldekstre|

Kategorio:Vinvilaĝoj
Arko (geometrio)

[eta|300px|[Cirkla sektoro *A* montrita en verda estas de radiuso *r*, angulo *θ* kaj longo *L* laŭ la cirkla perimetro]]

En geometrio, **arko** estas fermita segmento de diferencialebla linio en la du-dimensia ebeno; ekzemple, **cirkla arko** estas segmento de la perimetro (cirkonferenco) de cirklo. Se la arka segmento estas segmento de sfera ĉefcirklo (aŭ de granda elipso sur elipsoido), ĝi estas konsiderata **grand-arka segmento**.

La longo de arko de cirklo kun radiuso *r* kaj substreĉanta angulo *θ* (mezurita en radianoj el centro de la cirklo, kio estas, la centra angulo) egalas al *θr*. Ĉi tio estas ĉar

: \frac{L}{C}=\frac{\theta}{2\pi}\!

kie *C* estas la cirkonferenco. Anstataŭigante la cirkonferencon

: \frac{L}{2\pi r}=\frac{\theta}{2\pi}\!

kaj solvanta por arka longo *L* rezultiĝas

: *L = θr*

Por angulo α mezurita en gradoj, la amplekso en radianoj estas donita kiel

: \theta=\frac{\alpha}{180}\pi\!

kaj do la arka longo estas

: L=\frac{\alpha\pi r}{180}\!

## Vidu ankaŭ 
* Arka longo
* Arko - aliaj signifoj de la termino *arko*
* Cirklo-arka grafeo
* Rekta segmento estas arko de rekto
* Sago (geometrio)

## Eksteraj ligiloj 
* Difino kaj propraĵoj de cirkla arko Kun interaga animacio
* A kolekto de paĝoj difinanta (arkoj, eĝoj) kaj iliaj propraĵoj, kun animis apletoj (Arkoj, Eĝoj), arka centra angulo, arka flankaparata angulo, centra angula teoremo kaj aliaj.
* 

Kategorio:Kurboj
Kurbiĝinta ova kurbo

eta|300px|La kurbiĝita ova kurbo
En algebra geometrio, **kurbiĝinta ova kurbo** aŭ *faba kurbo*, estas ebena algebra kurbo de grado 4 kaj geometria genro nulo, donita per ekvacio

:(x^2+y^2)^2=x^3+y^3 

La ekvacio povas ankaŭ esti donita en trigonometria prezento en polusaj koordinatoj, kiel

:r = (\sin (\theta))^3 + (\cos (\theta))^3 

Ĝi estas ne la sama kiel alia kurbo nomata kiel la faba kurbo, sed havas iujn similajn propraĵojn en grado kaj la naturo de ĝia sola specialaĵo, kaj ankaŭ aspekte. Ambaŭ kurboj apartenas al familio de fabo-formitaj kurboj de genro nulo kun sola specialaĵo kun ordinara triobla punkto je la (0, 0), kun ekvacio

: (x^2+y^2)^2 = x^3+y^3+ay^2(x^2+x-y) 

kiu donas la kurbiĝintan ovan kurbon kiam estas *a=0*, kaj la faban kurbon kiam *a=1*.

Kategorio:Algebraj kurboj
Sevo

[eta|250ra|[Cikadedoj kaj multaj aliaj insektoj manĝas plantosevon]]

**Sevo** aŭ **planta suko** estas fluido transportita tra ĉeloj de ksilemo (trakeidoj aŭ transportaj elementoj) aŭ de floemo, tio estas tubaj elementoj de planto. Fluaĵo troviĝanta en vakaĵo de aliaj ĉeloj estas foje menciita kiel "ĉelsevo". Ankaŭ aliaj likvidaj komponaĵoj troviĝantaj en plantoj aŭ eliritaj el plantoj, kiel laktosuko, rezinoj kaj mucilago estas foje malĝuste menciitaj kiel *sevo*. Ĝenerale oni povus diri, ke ĝi plenumas similan funkcion al tiu de sango en vertebruloj, tio estas la transporto de nutraĵoj al koncernaj aparatoj, ĉe vertebruloj el nutrado ĉe plantoj el la tero (radikoj).

Ksilema sevo konsistas ĉefe el akvo, kun hormonoj, mineralaj elementoj kaj aliaj nutraĵoj dissolvitaj en la sevo. Transporto de sevo tra ksilemo estas ĝenerale "bazipetala", tio estas supren el radikoj al foliaro. Dum la 20-a jarcento, estis polemiko pri la mekanismo de sevotransporto tra ksilemo, kvankam plej parto de la botanikistoj nuntempe interkonsentas, ke la kerno de la pruvoj konfirmas la teorion de *adhero-tensio* ĉe la sevotransporto tra ksilemo.

Floema sevo konsistas ĉefe el akvo, kun sukeraĵoj, hormonoj kaj mineralaj elementoj dissolvitaj en sevo. La sevotransporto tra floemo okazas el fontoj (loko kie karbohidratoj estas produktitaj aŭ stokitaj) al ujoj (loko kie la karbohidratoj estas uzataj). La premoflua hipotezo proponas mekanismon de sevotransporto tra floemo.

Acersuko fariĝas el reduktita ksilema sevo el aceroj. En kelkaj landoj (kiel Rusio aŭ Latvio) estas komuna kolekti la fruprintempan sevon de betuloj (tiel nomata "betulsuko") por homa konsumado; la sevo povas esti uzata ĉu freŝe aŭ fermentita. "Betulsuko" estas iom dolĉa kaj tre refreŝiga, sed iĝas pli amara en malfrua printempo; la kutima regulo estas kolekti ĝin antaŭ la apero de la verdaj folioj.

Multaj insektoj nutras sin el sevo. Esceptaj genroj de birdoj, kiel la nomataj sevsuĉuloj aŭ *Sphyrapicus*, sed ne nur tiuj, suĉas ne nur la sevon el la arboj tra de ili mem elfositaj truetoj, sed ankaŭ tre ofte la insektojn allogitajn de la sevo.

## Vidu ankaŭ 
* Laktosuko
* Rezino

## Referencoj 
* Angeles, G., B.J. Bond, J.S. Boyer, T.J. Brodribb, J.R. Brooks, M.J. Burns, J.M. Cavender-Bares, M.J. Clearwater, H. Cochard, J.P. Comstock, S.D. Davis, J.-C. Domec, L.A. Donovan, F.W. Ewers, B.L. Gartner, U.G. Hacke, T.M. Hinckley, N.M. Holbrook, H.G. Jones, K.L. Kavanagh, B.E. Law, J. Lopez-Portillo, C. Lovisolo, T.A. Martin, J. Martinez-Vilalta, S. Mayr, F.C. Meinzer, P.J. Melcher, M. Mencuccini, S.S. Mulkey, A. Nardini, H. Neufeld, J.B. Passioura, W.T. Pockman, R.B. Pratt, S. Rambal, H. Richter, L. Sack, S. Salleo, A. Schubert, P.J. Schulte, J.P. Sparks, J.S. Sperry, R.O. Teskey kaj M.T. Tyree. 2004. The cohesion-tension theory. *New Phytologist* 163:451-452.
* Raven, P.H., Evert, R.F. kaj Eichhorn, S.E. 1999. *Biology of Plants*. W.H. Freeman.
* Taiz, L. and Zeiger, E. 1998. *Plant Physiology*. Sinauer Associates, Sunderland, Mass.

Kategorio:Botaniko
Kategorio:Arboj
Botelskrapilo

350px|eta|Botelskrapilo
**Botelskrapilo** (ankaŭ **botelolekilo**) estas longforma ilo per kiu oni povas skrapi la restaĵon de certaj densaj likvoj, kiel jogurto aŭ ovobrando, el botelo.

La plata flanko estas por skrapi la lastan restaĵon el kartono.

La ilo origine venas el Norvegio, sed fariĝis nur en Nederlando granda sukceso, onidire pro la nederlanda ŝparemo.

Kategorio:Kuiriloj
Kategorio:Iloj
Ruĝbrusta sevsuĉulo

La **Ruĝbrusta sevsuĉulo**, *Sphyrapicus ruber*, estas mezgranda sevsuĉulo (el 20 al 22&nbsp;cm longaj), tio estas birdo de la familio de Pegedoj kaj genro *Sphyrapicus*, karakteraj laŭ la komuna nomo pro suĉi sevon de arboj, kiu reproduktiĝas en Nordameriko. La genro inkludas ankaŭ la speciojn de la Buntvizaĝa sevsuĉulo, Ruĝnuka sevsuĉulo kaj Nigroblanka sevsuĉulo, specioj el kiuj tiu ĉi diferenciĝas pro la amplekseco de la **ruĝaj partoj** kiuj en la aliaj specioj estas nur limigitaj partoj ĉekape.

## Priskribo 
Plenkreskuloj havas ruĝajn kapon, kolon kaj supran bruston (de kio devenas la nomo de la specio); krome ili havas blankan ventron kaj pugon. Ili estas, kiel la aliaj tri specioj de la genro, nigraj en dorso kaj flugiloj kun blankaj partoj; ili havas grandan blankan flugilmakulon. Nordaj birdoj de la subspecio *S. r. ruber* (el Alasko al Oregono) havas flavajn striojn en dorso kaj flavecan supran ventron. Sudaj birdoj de la subspecio *S. r. daggetti* (el Kalifornio al Nevado) havas blankajn striojn en dorso kaj palan ventron. La flugilstriado estas blanka en ambaŭ variantoj.

## Habitato 
eta|dekstra|Spuroj de tiu ĉi sevsuĉulo en arbotrunko
Ties reprodukta habitato estas decidua aŭ miksita arbaro de areoj de la marbordoj de Pacifiko de Nordameriko. Ili nestumas en arbokavaĵo.

Nordaj birdoj migras al la sudaj partoj de la teritorio; dum birdoj de la marbordo estas ofte konstantaj loĝantoj.

## Kutimoj 
Kiel aliaj sevsuĉuloj, tiuj birdoj elfosas truojn en arboj kaj suĉas la sevon kaj la insektojn allogitajn al tiu. Ili foje kaptas insektojn dumfluge; ili manĝas ankaŭ semojn kaj berojn.

Tiuj birdoj interreproduktiĝas kun la Ruĝnuka sevsuĉulo aŭ la Buntvizaĝa sevsuĉulo, sufiĉe parencaj, kie iliaj teritorioj koincidas.

## Referencoj 
*  Ne minacata

## Bibliografio 
* Donald and Lilian Stokes: *Stokes Field Guide to Birds: Western Region*. Little, Brown and Company, Boston 1996, ISBN 0-316-81810-0.
* Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435.

Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Pegedoj
Neceseco

**Neceseco** estas

* en la ĉiutaga lingvo eco de tio estanta nepre bezonata.
* en la logiko kiel necesa kondiĉo sen kiu fakto ne povas okazi. Sed la plenumo de la kondiĉo ne garantias la okazon de la fakto - vidu necesa kaj sufiĉa kondiĉo.  
* en la senco de logika neceseco, kiu esprimas, ke argumento nedependa de la faktoj, devas esti vera - vidu modala logiko.

## Vidu ankaŭ
* Implico
* Neceso kaj sufiĉo (Esperantujo)
* Necesejo
* Sufiĉa kondiĉo
Cotne Gamsaĥurdia

**Cotne GAMSAĤURDIA** estas filo de Zviad Gamsaĥurdia, la unua prezidento de moderna Kartvelio, opozicia kartvela politikisto. En aŭtuno 2007 li estis akuzita pri spionado por Rusio kaj preparo de ŝtata renverso kaj devis fuĝi al Rusio.

Cotne Gamsaĥurdia estas filo de la dua edziĝo de Zviad Gamsaĥurdia kun Manana Arĉvadze-Gamsaĥurdia. Post fuĝo de lia patro el Kartvelio en 1992, Cotne loĝis en Ĉeĉenio. En 1997 li estis ostaĝigita de ĉeĉenaj militistoj, sed poste liberigita.

Tiam li revenis al Kartvelio kaj iĝis helpanto de la urbestro de Batumo. La 11-an de aprilo 1999 Cotne, post kverelo, pafis el pistolo en sian samaĝulon, sportiston Avtandil Maglakelidze, kaj kaŝis sin. En oktobro 2005, en kompanio de amikoj Gamsaĥurdia deiris de la tablo, eniris banejon kaj batis sian bruston per tranĉilo, post kio li estis urĝe enhospitaligita. La parencoj klarigis lian agon per depresio.

Somere de la jaro 2006 la vidvino de Zviad Gamsaĥurdia decidis reentombigi sian edzon en Tbiliso. Ŝi turnis sin al la patriarkoj de Kartvelio kaj Rusio (en ambaŭ landoj ortodoksa kristanismo estas la plej disvastiĝinta religio) kun peto helpi pri retrovo de la tombo de Zviad Gamsaĥurdia en la Grozno. La 3-an de marto 2007 la restaĵoj estis trovitaj; tion ĉeestis Cotne, kiu rekonis la patron laŭ kruco, horloĝo, piedvestoj kaj kartvela tero, kiun parencoj enmetis en la tombon ĉe entombigo. Juĝ-medicina ekspertizo poste pruvis, ke la restaĵoj estas de Zviad Gamsaĥurdia. Nokte de la 27-a al la 28-a de marto 2007 Cotne elportis restaĵojn de sia patro al Kartvelio; laŭ lia peto rusiaj potenculoj permesis al li uzi la rekonstruatan kaj nun nefunkciantan limkontrolejon en Verĥnij Lars (Norda Osetio).

Poste Cotne aliĝis al kartvela opozicio. Dum la politika krizo de 2007, kartvelaj sekurecservoj publikigis videon, el kiu eblas kompreni, ke Cotne interkonsentas kun reprezentantoj de la rusia ambasado pri renverso de la prezidento Miĥeil Saakaŝvili. Cotne Gamsaĥurdia kaj alia opoziciano Ŝalva Natelaŝvili estis akuzitaj pri spionado por Rusio kaj provo perforte renversi la ŝtatan potencon, sed oni ne arestis ilin. De Natelaŝvili poste la akuzoj estis deprenitaj, Gamsaĥurdia fuĝis al Rusio. Preskaŭ dum jaro li loĝis en Moskvo, laboris kiel politologo kaj verkis por gazetaro artikolojn, en kiuj alvokis al „liberigo de Kartvelio de la neokoloniisma jugo fare de Usono" kaj batalo kontraŭ la „reĝimo de Saakaŝvili".

Cotne Gamsaĥurdia estis arestita en la flughaveno de Tbiliso la 3-an de septembro 2008 pro akuzoj pri planado de ŝtata renverso en Kartvelio kunlabore kun rusiaj sekurecservoj. La akuzoj povas kaŭzi lian enprizonigon por 20 jaroj, laŭ la funkcianta kartvela leĝaro. Cotne rifuzas konsideri sin kulpa. Lia advokato neniel komentis la aferon.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Cotne Gamsaĥurdia en Lentapedio

Kategorio:Kartvelaj politikistoj
Bonyhádvarasd

**Bonyhádvarasd** [bonjhAdvaraŝd] estas malgranda vilaĝeto kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en Distrikto Bonyhád. Ĝis 1903 la oficiala nomo estis la mallonga **Varasd**.

## Bazaj informoj 
* Areo: 11 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.3702/18.4787
* Loĝantaro: 490
* Poŝtkodo: 7158
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
Bonyhádvarasd situas sur montetaro en valo, laŭ traira flankovojo. Bonyhád troviĝas 11, Szekszárd 22 km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio devenis el 15-a jarcento. La turkoj faris senhoma la vilaĝon. Poste germanoj refondis Varasd. Iliaj posteuloj estis deportitaj post la 2-a mondmilito, dume rifuĝintaj hungaroj alvenis.

En Bonyhádvarasd migra poŝto servas.

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo omaĝe al Sankta Jakobo de 1793
* baroka tombeja katolika kapelo omaĝe al Ĉiuj Sanktuloj

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Sekvenco (muziko)

La nocio **sekvenco** (lat. *sequentia*) signifas en la muziko:

# la almenaŭ dufoje translokata ripetado de la sama motivo; je tio oni diferencas du specojn:
#* ĉe la **tonala sekvenco** oni sekvencas ene de tonalo, tiel ke la intervaloj de la motivo (etaj/grandaj sekundoj; etaj/grandaj tercioj) ŝanĝiĝas;
#* ĉe la **reala sekvenco** ĉiuj intervaloj de motivoj estas idente translokataj, tiel ke la tonalo ŝanĝiĝas;
# sekvo de harmonioj, kies bazaj tonoj havas la saman intervalan distancon; ege oftas la kvintfala sekvenco;
# en la sakrala voĉkanta muziko la *tropado* de melismo de haleluja: la longa ornamaĵo fine de la haleluja estas ekipata per teksto, kiu sin foje lige kun al melodio ankaŭ sendependigas – ĉi tiun poste tekstita parto oni nomas sekvenco.

## Ekzemplo 
eta|520ra|Johann Sebastian Bach, fugo G-maĵoro BWV 860, taktoj 17-19.

La ekzemplo montras sekvencon en interludo de fugo.
Laŭ la motivoj en ĉiuj tri voĉoj temas pri tonala sekvenco, kondukanta en sekundpaŝoj malsupren. Ĉiu takto prezentas sekvenceron. Krome la kvintfaloj de la basvoĉo surmontras harmonian sekvencon, kiu pasas duontakte.

Kategorio:Muzika teorio
Maʻunga Terevaka

Koordinatoj:

**Maʻunga Terevaka** (aŭ nur *Terevaka*) estas la plej alta (507 m s.m.), plej ampleksa kaj plej juna el la tri estingiĝintaj vulkanoj sur Paskinsulo. Ĝi estas ŝilda vulkano, kiu konsistigas grandan parton de la insulo. Sur ĝiaj deklivoj troviĝas multaj kromaj vulkankonusoj kaj krateroj.
Lastfoje ĝi erupciis en pleistoceno kaj ĝi aĝas maksimume 400 000 jarojn. La lafa deklivo de la vulkano havas 100 ĝis 150 000 jarojn.

[maldekstre|eta|La pinto de la vulkano Maunga Terevaka troviĝas en la nordokcidenta parto de [Paskinsulo]]
Surdeklive de la vulkano Terevaka troviĝas du minejoj, en kiuj la origina loĝantaro kreis statuojn moai. Sur la suda flanko de la kratero Rano Raraku estas minejo kie estiĝis plejmulto de la statuoj moai, kreitaj surinsule.
La dua minejo troviĝas en la kratero Puna Pau, en kiu la statuoj estis kreataj el ruĝa, facile prilaborebla fandorestaĵo pukao.

## Eksteraj ligiloj 
* Guide to Easter Island 

Kategorio:Vulkanoj de Pacifiko
Kategorio:Paskinsulo
Newry

**Newry** (*Newry* angle, aŭ *An tIúr* irlande) estas urbo en Graflando Armagh kaj Graflando Down, Nord-Irlando. La urbo enhavas ĉirkaŭ 27,430 homojn (en 2001). Estas la kvara plej granda urbego en Nord-Irlando post Belfast, Derry, kaj Lisburn.

La rivero en Newry estas la Clanrye, aŭ 'Rivero Newry'

30% de mono elspezata en Newry estas Eŭro.

## Alia Urboj en Nord-Irlando 
Angla kaj *Irlanda*:
*Armagh *Ard Mhacha*
*Belfast *Béal Feirste*
*Derry *Doire*
*Lisburn *Lios na gCearrbhach*

Kategorio:Urboj de Britio
Kategorio:Urboj de Nord-Irlando
Mustafa Batdijev

**Mustafa BATDIJEV** (; naskiĝis la 24-an de decembro 1950 en Kazaĥio) estas rusia ekonomiisto kaj politikisto, en la jaroj prezidento de Karaĉaj-Ĉerkesa Respubliko ekde aŭgusto 2003 ĝis septembro 2008. Etna karaĉajo.

Li estis elektita kiel prezidento en la dua turno de la voĉdono, ricevinte 47,97% de la voĉdonoj (nur je 3387 pli ol lia rivalo, la antaŭa prezidento Vladimir Semjonov).

En septembro 2008 Boris Ebzejev iĝis la nova prezidento de Karaĉaj-Ĉerkesio.

Kategorio:Rusiaj politikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1950
Puna Pau

dekstra|eta|Hispanlingva broŝuro pri Puna Pau, kun fotografaĵo de la kratero Puna Pau

**Puna Pau** estas minejo en la malgranda kratero, troviĝanta rande de la vilaĝo Hanga Roa, sudokcidente de
Paskinsulo kaj samtempe nomo de unu el la sep partoj de Nacia parko Rapa Nui.

Puna Pau estis la unusola fonto de ruĝa vulkana fandorestaĵo sur Paskinsulo, kiu servis por produktado de pukaoj, kiuj estis metataj surkapen de kelkaj moai-statuoj. Krom tio la fandorestaĵo estis utiligita ekzemple por kreo de specifa statuo Tukuturi, troviĝanta proksime al Rano Raraku. En la materialo el Puna Pau troviĝas ankaŭ kelkaj petroglifoj.

Image:Moai Easter Island geod0095.jpg| Moai-Tukuturi ĉe Rano Raraku
Image:Makemake.jpeg| Petroglifo - Makemake, paskinsula Kreinto de la homaro, kun du birdviroj

## Eksteraj ligiloj 
* Easter Island Statue project

Kategorio:Paskinsulo
Kategorio:Minejoj
Pukao

[eta|Statuo [Moai en Ahu Ko Te Riku kun pukao]]
**Pukao** estas ŝtonornamaĵoj de la statuoj Moai sur Paskinsulo, surmetataj sur iliajn kapojn. La origina imago, ke pukao estas ĉapelo, estis poste anstataŭigita per opinio, ke ili prezentas harnodon.
Ili estis ĉizitaj el leĝera ruĝa vulkana fandorestaĵo, troviĝanta en la orienta parto de la insulo, en la kratero Puna Pau. La plej granda el inter ili havas perimetron ĝis 2 m kaj pezas kelkajn tunojn. 

Ne estas tute klare, kiel pukao estis surmetataj sur la statuojn, sed probabla opinio estas tiu, ke ili estis fiksataj sur la kapopinton nur post starigo de la statuo. 
Pukao havas sur la suba plato duongloban elĉizaĵon, certigantan ilian ekvilibron surkape. Konsiderante malgrandan rezistemon de la materialo, el kiu ili estas produktitaj, konserviĝis  ĝis nun nur ĉirkaŭ 100 pecoj. Ili troviĝas en la ĉirkaŭaĵo de ahu, sur kiuj moai estis starigitaj kaj pli poste faligitaj kaj en la ĉirkaŭaĵo de la minejo en Puna Pau, kie ili estis produktataj. La dua speco de statuoj moai, troviĝanta en la areo de la kratero Rano Raraku, pukao ne havis.

## Bibliografio
* Jared Diamond, *Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed*, Viking Press 2005 ISBN 0-670-03337-5, Penguin 2006 ISBN 0-14-027951-2 
* Katherine Routledge, *The Mystery of Easter Island. The story of an expedition*, London 1919

## Eksteraj ligiloj 
* Easter Island statue project
Kategorio:Paskinsulo
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Ĉilio
Man-ĉe-mane

***Man-ĉe-mane*** (originale *Mãos dadas*, en la portugala) estas poeziaĵo de la brazila poeto Carlos Drummond de Andrade. Tiu poeziaĵo aperis unuafoje en la libro *Sentimento do mundo* ("Sento de la mondo"), eldonita en 1940. Ĝi aperis en Esperanto sub la titolo "Man-ĉe-mane", tradukita de Rafael Lins, en la revuo Momenton!, oficiala organo de la Brazila Esperantista Junulara Organizo (BEJO).

## Analizo
En "Man-ĉe-mane" Carlos Drummond de Andrande ne atentas pri personaj temoj, kiuj en la poeziaĵoj estas reprezentataj i.a. de la versoj "Mi ne estos kantanto pri virino, pri rakonto / Mi ne mencios suspirojn je vesperiĝo, pejzaĝon videbla tra fenestro", per kiuj la poeto formetas la rigardadan lirikismon kaj la romantikan skapismon. Per versoj, kiaj "Mi ne disdonos dormodrogojn nek leterojn de memmortigintoj" li ankaŭ montras, ke li ne celas en tiu verkaĵo la dekadencan pesimismon. Per tiu poeziaĵo Drummond prezentas sian vivan konsciencon pri la ekzistado de la aliaj homoj ĉirkaŭ si, konsiderataj kiel kunuloj de la poeto, kun kiuj li sin rigardas man-ĉe-mane jam en la estanta tempo. La ĉefa poezitemo do estas la emo kuniĝi kun la ĉirkaŭantoj kaj la komprenado pri si mem kiel parto de iu aro jam nun, en la nuna tempo, kiel esprimas unu el liaj versoj: "La nuno tiom grandas, ni ne fordisiru / Ni ne tro fordisiru, ni iru man-ĉe-mane".

Tiu prizorgo pri la nuno jam rimarkeblas en la unuaj versoj de la poeziaĵoj: "Mi ne estos poeto de mondo kaduka" (neo pri la pasinteco) kaj "Mi ankaŭ ne kantos la mondon estontan" (malzorgo pri la estonteco). Kaj ĝi ja fariĝas la esenca materio de la verkaĵo, kiel atestas Drummond dum ĝia fino: "La tempo estas mia objekto, le tempo ĉi-estanta, la homoj ĉi estantaj / La vivo ĉi-estanta".

"Man-ĉe-mane" portas en si kun iom utopia tono mesaĝon pri la homa solidareco. Kiel aktivulo de la homaj rajtoj, Drummond multfoje neas la influon de la moderna mondo en sia verkaro kaj ĉi tie malproksimigas la emon al la soleco kaj al la individueco. Por reprezenti tiun ideon li aldonis al la poeziaĵo:

"Mi ne fuĝos al la insuloj nek estos kaptita de serafoj".

## Eksteraj ligiloj
**Mãos dadas*, originala portugallingva versio 
*Brazila Esperantista Junulara Organizo

Kategorio:Poezio de Carlos Drummond de Andrade
Kategorio:Poemoj
Bogyiszló

eta|dekstra|300ra|Malnovaj kverkoj apud Bogyiszló
**Bogyiszló** (bodjislO) estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Suda Transdanubio**, en departemento Tolna, en subregiono de Szekszárd.

## Bazaj informoj 
* Areo: 56 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.3839/18.8309
* Loĝantaro: 2360
* Poŝtkodo: 7132
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, ĉe kunfluejo de Sió kaj Danubo, fine de sakovojo. Tolna (urbo) troviĝas 6, Szekszárd 11 km-ojn for.

## Historio 
Antaŭ la hungaroj avaroj kaj slavoj vivis en Bogyiszló. La unua mencio devenis el 1272 en formo *Buguzlou*. Precipe dum la turkoj la loĝantaro trovis kaŝlokojn en la apuda arbaro. Dum la historio ofte okazis inundoj, laste en 1956. Origine la vilaĝo situis en la maldekstra bordo de Danubo, sed pro distranĉo de kurbiĝo en 1854 la vilaĝo trovis sin en Transdanubio. Bogyiszló famas pri kapsikoj. Apude troviĝas Nacia parko.

Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, lernejo, infanĝardeno, poŝto, kuracejo, infankuracejo, dentokuracejo.

## Vidindaĵoj 
* kalvinana preĝejo de 1811, la turo estas 30 m-ojn alta
* kverka arbaro, Nacia parko kaj orkidea arbaro

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Tiahuanaco

eta|Sunpordego en Tiahuanaco
[eta|[Fundamento (konstruado)|Fundamento kaj ruinoj de templo Kalasasia]]
eta|"La Monolito" nomata Ponse
**Tiahuanaco** (aŭ *Tiwanaku*) estas loko situanta sur la montara ebenaĵo en alteco 3800 m.s.m., 20km sude de la lago Titikako kaj 44km okcidente de La Paz en Bolivio, apud kiu troviĝas ampleksaj ruinoj de antaŭhistoria urbo kaj grava kulta centro, travivinta la pintan periodon de sia gloro inter la jaroj 450 kaj 900 de nia erao.
La ruinoj montras kulturan kaj politikan evoluintecon de tiu ĉi civilizo, kiu diferenciĝas de ĉiuj aliaj antauhispanaj imperioj en Ameriko.

Temas pri la unua vera urba setlejo trovita en Andoj. Tial ĝi estis en la jaro 2000 enskribita al la listo de Monda Kulturheredaĵo de UNESKO.

## Tiaŭanako en Esperanto 
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome *Poemo de Utnoa* okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo *anoŭdo*. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma la ĉiĉerono kiu vidigas la gravon de Tiaŭanako:

## Notoj 
* Cerqueiro, Daniel. *Tiwanacu nova Revelacio*. Ed.Pequeña Venecia. Buenos Aires 1997. 

Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Bolivio
Kategorio:Historio de Bolivio
Kategorio:Malaperintaj urboj
Mária Lázár

**LÁZÁR Mária**, (la:za:r) Czartoryski, estas hungara aktorino deveninta el praapola princfamilio naskiĝinta en Herkulesfürdő 18-an de aprilo 1895 kaj mortinta en Budapest la 1-an de oktobro 1983.

## Biografio 
Mária Lázár finis en Budapeŝto en poraktorformiga lernejo de aktorligo. Ŝi debutis en 1915 en Szeged kaj post ses jaroj engaĝigis ŝin en Budapeŝto la Gaja Teatro. En 1927 mallongtempe ŝi ludis en Operetoteatro (Budapeŝto), poste revenis al la Gaja Teatro, sed ŝi ludis ankaŭ en teatroj Magyar Színház, Andrássy úti Színház, Belvárosi Színház, Madách Színház, Apolló Kabaré. Ekde 1948 ŝi iĝis ano de Teatro Madách. Ŝi ludis ankaŭ post sia pensiuliĝo en 1965.

## Premioj, distingoj 
* Meritartisto (1962),
* Eminenta artisto (1973).

## Aŭtobiografio 
* *Legyünk őszinték* (Ni estu sinceraj) (Bp., 1942).

## Roloj ĉefaj teatraj 
* Natalja (Ĉeĥov: Három nővér;
* Színésznő (Pirandello: Hat szerep keres egy szerzőt);
* Suzy (Pagnol: Topáz);
* Orinthia (Shaw: Szénásszekér);
* Tangolita (Ábrahám Pál: Bál a Savoyban);
* Anna királynő, poste Marlborough hercegnő (Scribe: Egy pohár víz);
* Clandonné (Shaw: Sosem lehet tudni);
* Dudgeonné (Shaw: Az ördög cimborája);
* Berwick hercegnő (Wilde: Lady Windermere legyezője);
* Elli (Tabi László: Különleges világnap);
* Lady Bracknell (Wilde: Bunbury);
* Mária Dominika főhercegnő (Molnár Ferenc: A hattyú);
* Argenteuil fejedelemasszony (Millar: Abélard és Heloïse).

## Roloj ĉefaj kinejaj 
* En uniformo, 1957

## Eksteraj ligiloj 
* Filmroloj http://www.port.hu/pls/pe/person.person?i_pers_id=4918&i_direction=1&i_city_id=3372&i_county_id=-1

## Fontoj 
* hungare kun foto

Lazar, M
Lazar, M
Lazar, M.
Lazar, M
Csikóstőttős

**Csikóstőttős** (ĉikOŝtOtoŝ) estas vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en Distrikto Dombóvár.
eta|Blazono de Csikóstőttős

## Bazaj informoj 
* Areo: 18 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.34/18.1623
* Loĝantaro: 950
* Poŝtkodo: 7341
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
Csikóstőttős situas sur malebenaĵo, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Baja-Dombóvár. La lasta troviĝas voje 8, fervoje 4 km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio devenis el 1510 en formo *Tutus*. En la 18-a jarcento germanoj kreskigis la loĝantojn. Iliaj posteuloj estis deportitaj post la 2-a mondmilito.

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo el la 18-a j.c.
* klasikisma luterana preĝejo el la 19-a jarcento

## Famuloj 
* Árpád Csekovszky, ceramikisto

## Fontoj 
* oficiala paĝo 

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Ferenc Szécsi

**SZÉCSI Ferenc** (se:ĉi) estis hungara aktoro, reĝisoro, meritartisto (1971). Li naskiĝis en Herkulesfürdő la 11-an de julio 1913 kaj mortis en Budapeŝto la 1-a de marto 1974.

## Biografio 
Ferenc Szécsi distingiĝis kiel infanaktoro sub nomo *Szécsi Ferkó* (Feĉjo). Li finis en 1938 la aktorkademion en Budapeŝto. En 1938–39 li ludis en Teatro Belvárosi. Li ludis en 1939 por kelkaj monatoj en Kassa, en 1939–40 en trupo de Mihály Erdélyi (teatrestro). Ekde 1941 ĝis 1944 li ludis en Koloĵvaro, en 1944–45 li partoprenis en la organizado de la hungara teatro de Marosvásárhely. En 1946–1948 li estis ĉefreĝisoro en Vígopera de Budapeŝto, inter 1948 kaj 1957 li estis reĝisoro de Hungara Radio, poste sekciestro. Inter 1957–1959 li reĝisoris sanaferkonigajn filmojn. Inter 1959 kaj 1964 li estis reĝisoro de teatroj Állami Déryné, en 1964–65 Operetoteatro (Budapeŝto), ekde 1965 ĝis 1973 denove de Állami Déryné Színház. Inter 1950–1953 li instruis parolarton en aktora altlernejo. Li memmortigis pro sia nekuracebla malsano.

Li estis membro de Societo Petőfi.

## Roloj ĉefaj 
* Csaba királyfi (Harsányi K.: Ellák);
* Móka (Tamási Á.: Énekes madár);
* Ottó (Katona J.: Bánk bán).

## Reĝisoraĵoj ĉefaj 
* Zsigmond Móricz: Légy jó mindhalálig;
* Kleist: Az eltört korsó;
* Ŝekspiro: A makrancos hölgy;
* Zoltán Kodály: Háry János;
* García Lorca: Bernarda Alba háza.

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon 
* hungare kun foto

Kategorio:Hungaraj aktoroj
Kategorio:Hungaraj infanaj aktoroj
Kategorio:Hungaraj reĝisoroj
Kategorio:Transilvaniaj hungaroj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Diósberény

**Diósberény** (diOŝberEnj) estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en Distrikto Tamási. Diós signifas: juglanda.

## Bazaj informoj 
* Areo: 18 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.5335/18.4458
* Loĝantaro: 400
* Poŝtkodo: 7072
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
Diósberény situas sur mildaj deklivoj, laŭ traira flankovojo. Tamási troviĝas 21 km-ojn for.
eta|Preĝejo en Diósberény

## Historio 
Ĝis 1728 nur hungaroj loĝis en la vilaĝo, poste alvenis germanoj. Iliaj posteuloj estis deportitaj al Germanio post la 2-a mondmilito.

Vilaĝservoj estas biblioteko, kulturdomo, infanĝardeno (ankaŭ germanlingva), migra poŝto.

## Vidindaĵoj 
* baroka romkatolika preĝejo omaĝe al Sankta Emeriko de Hungario el la 18-a jarcento

## Famuloj 
En Diósberény naskiĝis maŝininĝeniero Miklós Vida.

== Komunumoj pri *Dió* (=juglando) en Hungara reĝlando ==

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Dublo (muziko)

**Dublo** (france: **double** = duobla, ankaŭ diminuado, nomata divido) estas nomo por la ripetado de suita movimento per ornamoj. Ĝi estas variacia formo en la suito de la 17-a kaj 18-a jarcentoj.

La notvaloroj estas duobligitaj per dispersado, t.e. el okonoj fariĝas deksesonoj ktp. Poste venis pli liberaj variacioj. Je la dublo konserviĝas nur la bazaj strukturoj de melodio, der harmonio kaj de ritmo.

Kategorio:Muzika teorio
Ahu

[eta|350px|Ahu Tongariki fotita dum la ekspedicio de Katherine Routledge al [Paskinsulo en 1914. En la fono kratero Rano Raraku]]

**Ahu** estas ŝtonplataĵoj en Paskinsulo, konstruitaj de la origina polinesia loĝantaro de la insulo por ceremoniaj kaj sociaj celoj.
Krom monumentaj statuoj moai, plataĵoj ahu apartenas al la plej elstaraj ŝtonaj memorindaĵoj en Paskinsulo. Ĝi troviĝas laŭlonge de la tuta marbordo kaj escepte ankaŭ ene de la insulo. Ĉiu el la plataĵoj servis al unu vilaĝo kiel socia, religia kaj enteriga centro. Dum la ceremonioj insulanoj manipulis sur la plataĵoj per grandaj lignaj figuroj, kovritaj per ŝtofoj *"tapa".* Tiujn ĉi ceremoniojn priskribis La Pérouse kaj Eugène Eyraud.

La plataĵoj ahu diferenciĝas unu de la alia per aspekto, grandeco kaj konserviteco. Sur la insulo troviĝas pli ol 300 ahu kaj ĉirkaŭ 125 el inter ili en la fina periodo portis statuojn moai. Multaj ahu havis nur unu moai, male sur *Ahu Tongariki*, la plej granda ahu surinsule, longa ĉ. 200 metrojn, estis lokitaj 15 moai.
Kelkaj ahu estas ornamitaj per petroglifoj, prezentantaj homajn kapojn aŭ diversajn bestojn. Pluraj ahu estis en la lastaj jardekoj rekonstruitaj (inkluzive starigon de kelktunaj statuoj).

Image:AhuTongariki.JPG|La plej granda ahu, *Ahu Tongariki*
Image:Hangaroa Moais.jpg|Du ahu en *Hanga Roa*
Image:Ahu-Akivi-1.JPG|*Ahu Akivi*, la unusola, vizaĝo de kies moai rigardas direkte al la maro
Image:AhuTePitoKura.jpg|*Te Pito o Te Henua* (*Umbiliko de la mondo*), magneta ŝtono, troviĝanta proksime al *Ahu Te Pito Kura*

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Videofilmo pri Ahu Tongariki

Kategorio:Paskinsulo
Diminuado

Sub **diminuado** oni komprenas en la muziko diversajn faktojn:

*En pli ĝenerala senco diminuado signifas la plimalgrandigon de notvaloroj (ekz. de duonaj en kvaronajn notojn ktp.). Tiel ekzemple eblas, ke muzika temo dumpase de muzikaĵo iam ankaŭ aperas en diminuita formo, do en pli mallongaj notvaloroj, kaj per tio eksonas pli rapida. Se oni male pligrandigas la notvalorojn, oni parolas pri aŭgmentado.

*Diminuado ankaŭ povas koncerni la intervalstrukturon de muzikaĵo; tiakaze oni pligrandigas la tonsaltojn en melodio. Jen ankaŭ la mala metodo nomiĝas aŭgmentado.

* Diminuado en pli aparta senco estas maniero de ornamado, kiu efikas per la plimalgrandigo de la tempovaloro de notoj. Je la diminuado de melodio la metitaj notoj fariĝas notgrupoj kun duonaj, kvaronigitaj aŭ alimaniere subdividitaj notvaloroj. En ĉiu el ĉi tiu notgrupoj la origina tono aperas kutime (sed ne ĉiam) almenaŭ unu fojon, dum kiam la aliaj tonaltoj estas inventataj al tiu. Rezulte ekestas melodilinio, kiu efikas kiel ĉirkaŭludado de la originala melodio per pli rapidaj tonoj. La diminuado estiĝis en la baroka muziko ŝatata metodo de improvizata variado. Ĝi koncernas la muzikajn parametrojn ritmo kaj melodio. Formo, kiu utiligas diminuadon, estas la dublo.

Kategorio:Muzika teorio
Aŭgmentado (muziko)

Sub **aŭgmentado** oni komprenas en la muziko la pligrandigon de tempovaloroj de la notoj de metita temo aŭ motivo. Se oni aŭgmentas  temon, oni plilongigas la notojn ekz. per iliaj propraj valoroj; tiel el kvarona iĝas duona noto. Se oni male plimalgrandigas la notvalorojn, tiam temas pri diminuado.

Aŭgmentado ankaŭ povas koncerni la intervalstrukturon de muzikaĵo; tiam oni pligrandigas tonsaltojn en melodio. Ankaŭ jen la mala metodo estas diminuado.

Aŭgmentado estas ŝatata metodo de variaciado. Se tamen notodaŭroj aŭ intervalstrukturoj de muziko estas parametrigataj, pro manko de rilato oni ne plu povas paroli pri aŭgmentado respektive variacio/diminuado: La nocio fariĝas arkaika. Tio okazas precipe en la seria muziko.

Kategorio:Muzika teorio
László Bogsch

**BOGSCH László** (bogŝ) hungara paleontologo, universita profesoro. li naskiĝis en Vajdahunyad la 28-an de septembro 1906 kaj mortis en Budapeŝto la 19-an de februaro 1986.

## Biografio 
László Bogsch havigis diplomon pri biologio-kemio en Scienca Universitato Péter Pázmány, poste en 1929 li doktoriĝis. Iom de tempo li laboris en Szeged; ekde aŭtuno de 1929 li venis en la Geologian Instituton de budapeŝta universitato kiel asistanto. En 1936-37 li studis paleontologion kiel stipendiulo en Vieno kaj Berlino; en 1938 li iĝis adjunkto, en 1939 privatprofesoro. En 1946 li iĝis profesoro de la Paleontologia Instituto, en 1955 katedrestro universitata docento, en 1958 katedrestro universitata profesoro ĝis sia pensiĝo en somero de 1973. Li estis prezidanto de la Paleontologia Faksekcio de Asocio Hungarlanda pri Geologio en 1963-66, inter 1981-85 prezidanto de la Scienchistoria Faksekcio, ekde 1974 ĝis sia morto honora prezidanto de la Hungara Karst- kaj Grotesplora Asocio.

## Premioj, distingoj 
* 1973 - Memorringo de Hungarlanda Geologia Asocio,
* 1981 - Premio MTESZ.

## Verkoj ĉefaj 
* *A Föld harmadkora* (Bp., 1939);
* *Földünk története* (Bp., 1943);
* *A Föld kialakulása és fejlődése* (Bp., 1948);
* *A Kárpát-medence fejlődéstörténete és földtani felépítésének vázlata* (Bp., 1948);
* *A magyar föld története* (Bp., 1953);
* *Általános őslénytan* (Bp., 1968).

## Fonto 
* Magyar Életrajzi Lexikon

Bogsch, L
bogsch, L.
Bogsch, L
Bogsch, L
Cikó

eta|dekstra|300px|Preĝejo de Cikó
eta|dekstra|300px|Ruinaĵo de preĝejo de Széplak

**Cikó**  estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Suda Transdanubio**, en departemento Tolna, en subregiono de Bonyhád.

## Bazaj informoj 
* Areo: 20 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.2553/18.5612
* Loĝantaro: 960
* Poŝtkodo: 7161
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur malebenaĵo, fine de sakovojo el Bonyhád, laŭ fervojo Baja-Dombóvár. Bonyhád troviĝas 6, Szekszárd 19 km-ojn for.

## Historio 
Proksime dum la mezepoko estis urbeto nomata Széplak (sEplak). La vilaĝo dum la turkoj senhomiĝis, poste germanoj refondis ĝin. En 1939 tie fondiĝis Volksbund, kiu estis faŝismema organizaĵo de la germanoj. Post la 2-a mondmilito la germanoj parte estis deportitaj al Germanio, parte ili devis fari sklavlaboron. Fine alvenis rifuĝintaj hungaroj.

Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, poŝto.

## Vidindaĵoj 
* baroka katolika preĝejo, omaĝe al Ĉiuj Sanktuloj de 174
* kapelo omaĝe al Sankta Roĥ de 1746
* restaĵo de iama romanika preĝejo, nun pilgrimloko de la germanoj
* restaĵo de iama gotika preĝejo

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Értény

**Értény** (ErtEnj)) estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono **Suda** Transdanubio, en departemento Tolna, en subregiono de Tamási. La loknomo ne havas sencon en la hungara.

## Bazaj informoj 
* Areo: 30 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.6124/18.1363
* Loĝantaro: 910
* Poŝtkodo: 7093
* Telefonprefikso: 74

## Geografio 
La vilaĝo situas sur malebenaĵo inter 2 rojoj, fine de sakovojo. Tamási troviĝas 14, Tab 19, Balatono 41, Szekszárd 60 km-ojn for.

## Historio 
La unua mencio okazis en 1513. Dum dominado de turkoj la vilaĝo ne senhomiĝis. Antaŭ 200 jaroj en la vilaĝo gimnazio funkciis, nun nek lernejo.

Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, infanĝardeno, poŝto.

## Vidindaĵoj 
* baroka romkatolika preĝejo omaĝe al episkopo Sankta Marteno de 1749, la turo estas 28 m-ojn alta.
* monumentoj pri Sankta Triunuo kaj pri la mondomilitoj
* ruino de malgranda fortikaĵo
* ŝtona kruco

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
János Kossalka

**KOSSALKA János** (koŝalka) estis hungara inĝeniero pri pontoj, teknikuniversitata profesoro. Li naskiĝis en Vajdahunyad la 19-an de marto 1872 kaj mortis en Hatvan la 20-an de septembro 1944.

## Biografio 
Kossalka finis en teknikunersitato de Budapeŝto en 1893, poste li iĝis asistanto de Antal Kherndl. Post pli longa eksterlanda studvojaĝo li laboris ĉe la Hungaraj Ŝtatfervojoj (MÁV), poste li estis ĉefinĝeniero de ministerio por komerco. Li denove faris studvojaĝon en Germanujo, Francujo kaj Anglujo. En 1903 li havigis teknikan doktoradon, en 1906 oni habilitis lin privatprofesoro kaj li iĝis invitita lekciisto pri pontkonstruado. En 1909 li laboris en Kanado kaj Usono kiel uzininĝeniero, poste kiel projektanto kaj faris studojn pri pontokonstruado. Ekde 1916 ĝis 1941 li estis profesoro de pontokonstruado. Li estis viktimo kune kun sia familio de bombatako.

## Pontoj konstruitaj laŭ liaj projektoj 
*Makó - Marosponto;
*Dunaföldvár;
*Óbuda Árpád-ponto (kune kun Győző Mihailich). 

## Verkoj ĉefaj 
**A többtámaszú oszlopostartó elmélete* (Magy. Mérnök és Építész Egyl. Közl. 1905);
**A többtámaszú tartók belső erőinek analitikus úton való meghatározása* (Magy. Mérnök és Építész; Egyl. Közl. 1915); 
**Tartók statikája* (Bp., 1920, laŭreato per ormedalo de Mérnök Egylet en 1921); 
**Tartók statikája és kinematikája* (Bp., 1941). 

## Literaturo 
*Korányi Imre: K. J. (Az ÉKME Évk. 1955–56); 
*Mihailich Győző: A XIX, és XX. századbeli magyar hídépítés története (Bp., 1960); 
*Magyar műszaki alkotók (Bp., 1964).

## Fonto
*Magyar Életrajzi Lexikon

Kossalka
Periodo (muziko)

En la sciaro de muzikaj formoj kaj la kompozicio la termino **periodo** signifas strukturan unuon en la sinsekvo kaj subdivido de muzikaĵo. La periodo estas duparta kaj konsistas el *antaŭa parto* kaj *malantaŭa parto* samlongaj (simetria strukturo). La antaŭa parto finiĝas malferma (ofte sur dominanto), la malantaŭa parto metas finon al la periodo (plejofte sur la toniko).

[eta|center|700px|"Ode an die Freude" el la finala movimento de la 9-a simfonio de [Ludwig van Beethoven. La periodo strukturas a-a'-b-a']]

Antaŭa parto kaj malantaŭa parto de periodo el po du frazoj, je kiu la unua frazo de la antaŭa parto revenas en la unua frazo de la malantaŭa parto idente aŭ ŝanĝite. Ankaŭ la dua frazo de la malantaŭa parto povas simili al la dua frazo de la antaŭa parto. Laŭ ideala modelo periodo daŭras ok taktojn, je kiuj po kvar taktoj apartenas al antaŭa kaj malantaŭa parto, kiuj siaflanke subdividiĝas en po 2+2 taktojn (motivojn).

Kune kun la parenca t.n. **Satz** (vd. sube) al ĝi periodo formas en la klasiko kaj romantiko la dominan modelon por formi sintaksajn unuojn.

## La evoluiga frazaro 
eta|maldekstra|400px|Komencaj taktoj de la 5-a simfonio de Ludwig van Beethoven
Erwin Ratz enkodukis en la germanan muzikteorion la terminon **Satz** (frazo) kun la signifo de sintaksa unuo kiel kontraŭparto al la en si fermita formo de periodo. Tiu termino tamen pro plurobla uzado en la muziko povas konduki al konfuzo. En Esperanto do rekomendindas la termino **evolua frazaro** (komparu frazo (muziko). Kiel periodo ankaŭ evolua frazaro konsistas el antaŭa parto kaj malantaŭa parto, tamen la malantaŭa parto kutime finiĝas sur la dominanto, donante al la evolua frazaro malferman karakteron. En evolua frazaro la unua frazo de la antaŭa parto jam revenas tuj en la dua frazo de la antaŭa parto (idente aŭ ŝanĝite, ekz. sekvencigite), dum kiam la malantaŭa parto metas ion novan, je tio tamen havas malferman trajton. La malantaŭa parto male al periodo havas daxurigan, evoluigan karakteron. La idealmodelajn (2+2)+(2+2) taktojn de periodo (en la formo aba'c) kontraŭas de 2+2+4 taktoj (laŭ la formo aa'b) en la evoluiga frazaro.
La evoluiga frazaro estas la posteulo de barokaj evolumodeloj.

Plej fama ekzemplo por *Satz* en la senco de Ratz estas la komenco de la 5-a simfonio de Ludwig van Beethoven. La unuj du taktoj prezentas motivon, kiu ripetiĝas sekvencite sur tono pli malalta, finiĝanta sur dominanto. Beethoven disfendas la komencajn okonajn notojn, kreante per ili la taktojn 2 dutaktajn grupojn kaj koncentrigas la okona evoluon en fina kvartakta grupo. Ĉi tiu okona modelo trairas la tutan movimenton, kaj eĉ la tutan simfonion.

## Eksteraj ligiloj 
* Die klassische Periode und Abweichungen von ihrer Grundform

Kategorio:Muzika teorio
Emil Dobribán

**DOBRIBÁN Emil** estas rumanuja hungara pentristo naskita en Reşiţa la 12-a de junio 1958.

## Biografio 
Emil Dobribán studis inter 1984-88 en la Universitato pri Arto kaj Dizajno en Kluĵo. Li estas ekde 1990 instruisto de pentrado en la fako pri pedagogio en sia iama altlernejo.

## Premioj, distingoj 
*1989: Stipendio de Rumaniaj Ligo de belartistoj;
*1991: Premio en konkurso landa de ekslibrisoj en Oradea;
*1993: Landa Pentrada Premio, Bacău.

## Individuaj ekspozicioj 
*1982 • Művelődési Ház, Băile Tuşnad
*1986 • Képzőművészeti Galéria, Miercurea Ciuc
*1990 • Képzőművészeti Galéria, Oradea
*1993 • Képzőművészeti Galéria, Kluĵo
*1995 • Doorn (NL).

## Literaturo 
*BANNER Z.: Erdélyi magyar művészet a XX. században, Budapest, 1990.
## Fonto
*Artportalo.hu 

Dobriban, E
Militlokomotivo

eta|Konstruserio 52, la plej konata germana militlokomotivo
**Militlokomotivoj** estas tiuj lokomotivoj, kies konstruaĵo estis pretigita, evoluigita speciale je la ekonomiaj kondiĉoj de milito kiel materiala manko, malfacila varotrafiko, funkciado inter malfacilaj kondiĉoj, ekzemple vetero same kiel limigita vivdaŭro kaj rapida kaj malmultekosta produktableco grandamase. Por plenumi tiujn dezirojn, oni devis akcepti malavantaĝojn kiel grandan konsumon je fuelo. Ekz. eroj de germanaj militlokomotivoj estis konstruitaj el aluminio, ŝtalo, anstataŭ kupro.

Militlokomotivoj estis konstruitaj ĉefe en Germanio, sed ankaŭ Usono konstruis tiujn por siaj aliancanoj.

El vidpunkto de uzo, oni povas nomi militlokomotivo ankaŭ la kirasitajn lokomotivojn uzitajn ekde fino de la unua mondmilito.

## Eksteraj ligiloj 
pri projekto konstruserio 53 /germane 

Kategorio:Lokomotivoj
Konstitucio de Irano

eta|Konstitucio de Islama Respubliko Irano
La nuna  **konstitucio de Irano** datiĝas de la 24-a de oktobro 1979 kaj oficiale validiĝis la 3-an de decembro 1979. Ĝi anstataŭis la iranan konstitucion de 1906. La konstitucio estas nomita "hibrida" de "teokratia kaj demokratia elementoj". 

## Teksto de la konstitucio 
La teksto estas legebla en Esperanta traduko de S.N. Mozaffari Baluchi en Vikifontaro je Konstitucio de Irano

## Vidu ankaŭ 
*Plej supera gvidanto de Irano

Irano
Kategorio:Politiko de Irano
Proklamo de Poznano

Tiun **Proklamon pri elĉerpiĝo de la paradigmo finvenkismo-raŭmismo** kunverkis István Ertl kaj Zbigniew Galor, kiu ankaŭ prezentis ĝin enkadre de la XIX-a ARKONES la 27an de sept. 2003 en Poznań (Pollando) dum primovada panel-diskuto, kiun gvidis Tadeusz Chrobak.

## Proklamo pri elĉerpiĝo de la paradigmo finvenkismo-raŭmismo 
## Subskribintoj 
Detlev Blanke
Tadeusz Chrobak
István Ertl
Zbigniew Galor
Georgo Handzlik
Paweł Janowczyk
Zbigniew Kornicki
Ilona Koutny

## Fonto 
Kategorio:Strategioj por Esperanto
Fürged

**Fürged** estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono *Suda* Transdanubio, en departemento Tolna, en subregiono de Tamási.

## Bazaj informoj 
* Areo: 27 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.7221/18.3149
* Loĝantaro: 690
* Poŝtkodo: 7087
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
La vilaĝo situas sur mildaj deklivoj, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo (nuntempe nur aŭtobusoj trafikas) Lepsény-Dombóvár. Simontornya troviĝas 23, Tamási 13 km-ojn for.

Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, poŝto.

## Historio 
Fine de la turka erao nur disaj farmoj formiĝis en loko de Füged. La vilaĝo naskiĝis en 1871 el la farmoj.

## Vidindaĵoj 
* romkatolika preĝejo omaĝe al Koro de Jesuo
* memorkolono pri falintoj

## Famuloj 
* en la vilaĝo naskiĝis verkisto Gereben Vas

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Centrifuga pumpilo

**Centrifuga pumpilo** estas pumpilo por liverado de likvaĵoj per meze rotacianta rado. La pumpilo prenas la alvenantan likvaĵon kaj premas antaŭen en la tubon.

Sekvaj parametroj karakterizas centrifugan pumpilon:
* transporta kvanto Q [m³/s]
* transporta alto H [m]
* povumo P [W]
* efiko
* turnonombro n [1/min]

La povuma spektro de centrifuga pumpilo estas:
* traflua kvanto inter 0.001 kaj 60 m³/s
* transporta alto inter 1 kaj 5000 m
* turnonombro de <1000 ĝis 30000 1/min

Sekvaj pumpiloj estas centrifugaj pumpiloj:
* Radiala pumpilo
* Diagonala pumpilo
* Aksa pumpilo (ankaŭ helica pumpilo)
* flank-kanala pumpilo

Kategorio:Hidraŭliko
Jan Palach

[eta|Memortabulo kreita de [Olbram Zoubek laŭ la postmorta masko de Jan Palach]]
**Jan Palach** (naskiĝis la 11-an de aŭgusto 1948 en Všetaty – mortis la 19-an de januaro 1969 en Prago) estis ĉeĥa studento de filozofio en Universitato de Karolo en Prago, kiu je protesto kontraŭ okupado de Ĉeĥoslovakio fare de armeoj de ŝtatoj de Varsovia Traktato subgvide de Sovetunio (ekde la 21-a de aŭgusto 1968) la 16-an de januaro 1969 publike membruligis sin en la supra parto de Venceslaa Placo en Prago.
Tri tagojn poste, sekve de ampleksaj brulvundaĵoj li forpasis.

## Memorigo 
Nomon de Palach ricevis, malkovrita la 22-an de aŭgusto 1969 de elmigrinta ĉeĥa astronomo Luboš Kohoutek, asteroido - 1834 Palach.

## Vidu ankaŭ 
* Sinbruligo
* Praga printempo 1968
* Invado en Ĉeĥoslovakion
* Ryszard Siwiec
* Jan Zajíc
* Walenty Badylak
* Romas Kalanta
* Thích Quảng Ðức
* Mohamed Bouazizi

## Interesaĵo
* Publikigita en "Student" mallonga verso de la pola poeto Krzysztof Senajko, dediĉita al Jan Palach, kaŭzis proteston de ĉeĥoslovaka ambasado.

## Eksteraj ligiloj 
* [Document sheds new light on Jan Palach’s suicide forty years on, ČRo 7(https://eo.wikipedia.org/wiki/Czech_Radio), January 12, 2009] 

Kategorio:Invado de soldataroj de Varsovia Traktato en Ĉeĥoslovakion
Kategorio:Historio de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Sinmortigintoj
Kategorio:Ĉeĥoj
Kategorio:Sinbruligintoj
Kategorio:Studentoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 11-an de aŭgusto
Kategorio:Mortintoj la 19-an de januaro
Kategorio:Naskiĝintoj en Prago
Kategorio:Ĉeĥaj kontraŭkomunistoj
Kategorio:Praga printempo 1968
Felsőnána

**Felsőnána** (felŝOnAna) estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono **Suda Transdanubio**, en departemento Tolna, en subregiono de Szekszárd. Felső signifas: supra.

## Bazaj informoj 
* Areo: 19 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 46.4664/18.5315
* Loĝantaro: 700
* Poŝtkodo: 7175
* Telefonprefikso: 74

## Situo 
Felsőnána situas sur mildaj deklivoj, fine de sakovojo el Kéty. Bonyhád kaj Szekszárd troviĝas po 23 km.

## Historio 
La vilaĝo nomiĝis dum la mezepoko *Királynána* (kirAjnAna), kiu senhomiĝis dum la turkoj. Post liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a hungaroj kaj serboj refondis la vilaĝon, poste germanoj alvenis. La germanoj estis deportitaj al Germanio post la 2-a mondmilito, dume rifuĝintaj hungaroj alvenis.

## Vidindaĵoj 
* baroka luterana preĝejo de 1789

## Fontoj 
* Hungara Vikipedio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario