Herbejkardamino

[eta|[folirozeto]]
**Herbejkardamino** (*Cardamine pratensis*) estas plantsopecio el la  genro de la kardaminoj (*Cardamine*) ene de la familio de la Brasikacoj (Brassicaceae). Ĝi estas disvastigita sur la norda hemisfero. La planto dominas per siaj blankaj ĝis delikate violetaj floroj de fine de aprilo ĝis meze de majo la spekton de nutraĵriĉaj malsekherbejoj.

eta|maldekstre|ilustraĵo
eta|pinata folio
[eta| [burdmuŝo  (Bombylius) metas sian rustron en la floro de la herbejkardamino]]
eta|maldekstre|grapola infloresko
eta|maldekstre|makrofoto de infloresko
eta|kvarnombra floro
eta|silikoj

## Priskribo 
La herbejkardamino estas transvintre verda , multjara, herba planto, kiu atingas alton de 15 ĝis 55  centimetrojn. Ĝ formas relative mallongan kaj maldikan rizomon kiel rezervorgano. La staranta, senbranĉa tigo havas rondan  kversekcon. Unue ĝi havas medolo (botaniko), post ĝi estas kava  kaj kalva aŭ havas maldensan hararon en la malsupra parto.

### Folioj 
La maldika folioj staras en bazaj rozetoj kaj estas alterne distribuita al la tigot; la folinervoj estas bone videblaj. La plej ofte 2 ĝis 7 centimetrojn longa tigaj bazaj folioj longas 30 centimetrojn. Ili estas kompletaj aŭ nepare pinataj. Ili havas du ĝis 15 parojn da rondecaj folietoj. La fina folieto estas 1,5&nbsp;cm longa kaj havas tigeton.

### Infloresko 
La planto floras de aprilo ĝis junio aŭ julio. La floroj staras kun en ampleksa, grapola infloresko, ofte kun dua malgranda infloresko je la supra parto de la flortigo. Dum pluvo kaj mallumeco de foltigoj kliniĝas  kaj  floroj fermiĝas.

### Floroj 
La duseksaj floroj estas kvarnombraj kaj tipe aranĝita kiel brasikacoj. La kvar verdaj kaj liberaj sepaloj havas grandecon de  3 ĝis 5 (2,5 ĝis 6) milimetroj oble 1 ĝis 2&nbsp;mm . Ilia formo estas oblongaj aŭ ovformaj. La kvar petaloj havas longecon de 0,8 ĝis 1,5 (0,6 ĝis 1,8) centimetrojn kaj larĝecon de 3 ĝis 7,5 (ĝis 10) milimetroj kaj estas renverse ovformaj. La koloro de la petaloj estas blanka, ofte blankeca kaj palrosefarba kun malhelaj nervoj ĝis malhelpurpura. De la ses stamenoj la centraj paroj havas 5 ĝis 10 milimetro longajn filamentojn kaj la flankaj 3 ĝis 6&nbsp;mm longaj filamentoj. La flavaj anteroj havas longecon de 0,8 ĝis 2&nbsp;mm. La stamenoj estas proksimume trioble pli longaj ol la sepaloj. La sola  karpelo entenast 20 ĝis 30 ovarioj. La stigmo longas 0,5 ĝis 2,7&nbsp;mm..

### Frukto kaj semoj 
la fruktoj estas 2,5 ĝis 4,5&nbsp;mm longaj silikoj, kiuj estas kalvaj. La helbrunaj semoj havas grandecon de 1,2 ĝis 1,8&nbsp;mm kaj diametro de 1 ĝis 1,4&nbsp;mm. La fruktoj maturiĝas inter junio kaj aŭgusto.

### Kromozomnombroj 
La kromozomnombroj estas 2n = 16, 24, 28-34, 38-44, 48, 56, 96, do la  baza kromozomnombro x = 8. Ekzistas poliploideco kaj esploroj montras diploidajn ĝis  heptaploidajn populaciojn.

## Ekologio 
eta|hochkant|malfermita siliko de la herbejkardamino

La herbejkardamini estas hemikriptofito kaj multjara duonrozetoplanto kun maldikaj, rampantaj  rizomoj. La folirozeto ofte estas verda dum vintro.

Florekologie temas pri  „nektarhava diskofloro“ en transiro al  „funela floro“. La nektaro nur estas atingebla fare de abeloj kaj papilioj; Sirfidoj (*Syrphidae*) rikoltas nur la polenon. 
Herbejkardamino estas lumĝermanto.

[eta|[aurora-papilio sidas sur herbejakardamino]]
[eta|[herbeja ŝaŭmcikado (*Philaenus spumarius*)]]

## Disvastigo 
La  disvastigoregiono de la herbejkardamino estas de Eŭropo ĝis la artika  klimatzono en Nordazio kaj Nordameriko.

## Sistematiko 
La unua priskribo de *Cardamine pratensis* okazis 1753 fare de Carl von Linné en *Species Plantarum*, 2, p.&nbsp;656.

La botanika nomo de la specio *Cardamine pratensis* konsistas el la genronomo *Cardamine*, de la greka vorto κάρδαμων *kárdamon* , signifo kreso kaj la  epiteto *pratensis*, latine por „kreskanta sur herbejo“.

Jenaj sinonimoj ekzistas : *Cardamine nemorosa* LEJ., *Cardamine praticola* JORD., *Cardamine rivularis* ČOPYK, *Cardamine udicola* JORD., *Cardamine ullepiciana* BORBÁS, *Cardamine pratensis* L. subsp. *pratensis*, *Cardamine pratensis* subsp. *atlantica* (EMB. & MAIRE) GREUTER & BURDET, *Cardamine pratensis* subsp. *genuina* ČELAK. des. inval., *Cardamine pratensis* subsp. *major* TOMŠOVIC, *Cardamine pratensis* subsp. *picra* DE LANGHE & D'HOSE, *Cardamine pratensis* subsp. *ullepiciana* (BORBÁS) JAY, *Cardamine pratensis* var. *atlantica* EMB. & MAIRE, *Cardamine pratensis* var. *carpatica* ZAPALŁ., *Cardamine pratensis* var. *dentata* SCHUR, *Cardamine pratensis* var. *flore-pleno* NEILR, *Cardamine pratensis* var. *grandiflora* ENDL., *Cardamine pratensis* var. *grandiflora* NEILR., *Cardamine pratensis* var. *grandiflora* SCHUR, *Cardamine pratensis* var. *macrantha* SCHUR, *Cardamine pratensis* var. *parvifolia* WIMM. & GRAB., *Cardamine pratensis* var. *pleniflora* SCHUR, *Cardamine pratensis* var. *pseudohirsuta* SCHUR, *Cardamine pratensis* var. *pubescens* WIMM. & GRAB., *Cardamine pratensis* var. *subrivularis* SCHUR, *Cardamine pratensis* var. *typica* BECK des. inval.

eta|herbeja kardamino sur herbejo
eta|ilustraĵo

## Uzado 
### Popola medicino 
La herbejkardamino enhavas  sinapoleo-glikozido, amaraĵoj kaj vitamino C.

Tizano el la planto oni uzas kontraŭ reŭmatismo.

### Uzado kiel manĝaĵo 
La junaj folioj- kolektitaj antaŭ la florado,  estas manĝeblaj kaj gustas pro la sinapolea glikozido iomete akre, simile al  kreso. 
[eta|herbejkardamino kune kun [taraksako sur herbejo en la mezmontaro Ejfelo]]

## Uzado kiel ornamplanto
Ekde la 17a jarcento la planto ankaŭ estas kultivata kiel ornamplanto.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Ihsan A. Al-Shehbaz, Karol Marhold, Judita Lihová: *Cardamine.* In: *Cardamine pratensis* textgleich online bei efloras.org .
* Tai-yien Cheo, Lianli Lu, Guang Yang, Ihsan Al-Shehbaz, Vladimir Dorofeev: *Brassicaceae.* In  *Cardamine pratensis* textgleich online bei efloras.org.
* Gertrud Scherf: *Wiesenblumen: der etwas andere Naturführer.* BLV, München 2004, ISBN 3-405-16909-7.
* R. Düll/ H. Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder, 7. Auflage, Quelle & Meyer-Verlag, 2011, ISBN 978-3-494-01424-1

## Eksteraj ligiloj 
* Infoseite zum Wiesen-Schaumkraut bei *Ex&nbsp;::&nbsp;Natura*.
* Detailbilder bei *plant-identification.co.uk*. 
* Literatur zu *Cardamine pratensis* in den Kew Bibliographic Databases. 
* Verbreitung auf der Nordhalbkugel aus: Eric Hultén, Magnus Fries: *Atlas of North European vascular plants.* 1986, ISBN 3-87429-263-0 bei *Den virtuella floran.* (schwed.).
* Datenblatt mit Fotos.

Kategorio:Brasikacoj
Kategorio:Kardaminoj
Kategorio:Herbaj plantoj