Citilo

**Citilo** estas ajna el la interpunkciaj signoj, kiuj pare servas por ĉirkaŭmarki citaĵon, rektan parolon, titolon de verko, nomon de gazeto, firmao ktp. Oni ankaŭ uzas citiojn por marki vortojn uzatajn ironie aŭ eksternorme (vd «ironiaj citiloj»). Citiloj ankaŭ povas esti uzataj alternative al kursivo en bibliografiaj referencoj por citi la titolon de periodaĵo; ili ankaŭ estas uzataj la programlingvoj por limigi signoĉenojn.

Citiloj estas uzataj pare, simile al krampoj, kaj tial ĉiam aperas kiel *malferma* kaj *ferma*, respektive antaŭ kaj post la koncerna vorto aŭ frazo.

La formo de citiloj varias inter la lingvoj kaj landoj, kaj tial oni trovas diversformajn ciliojn en Esperanto.

## La citiloj en la Fundamento 
Zamenhofo ne opiniis la formon de citiloj grava trajto de la lingvo. En la «Antaŭparolo» de la Fundamento de Esperanto kaj en la Fundamenta Ekzercaro aperas 3 specoj de citilaj paroj, sen ia ajn sencodistingo:

:: „ “   —   (ĵargone nomata «99—66»)  —   26-foje;
:: « »   —    (duoblaj angulaj citiloj)   —   8-foje en FE, plus 12 aperoj en la Antaŭparolo, sume 20-foje;
:: “ ”   —   (ĵargone nomata «66—99»)  —   20-foje.

La arbitrecon kaj samsignifecon de la uzoj klare ilustras «La feino», fabelo dispartigita inter §§ 11, 13–15, 17, 19, 21 kaj 23: komence (ekde §15) la dialogajn dirojn markas “…”; sed en §21, «…».

(En la teksto de FE disponebla en la Akademia retejo aperas ĉiuj 3 citilaj specoj, sed ne ĉiam samkie en la papera eldono de la 1905ª jaro.)

Racia elekto de citiloj preferindaj en Esperanto devas atenti la eblon de vortofinaj apostrofoj. Komparu la prezentojn de frazo el la «Fundamenta Ekzercaro», §27:

# Anstataŭ «la» oni povas ankaŭ diri «lʼ»
# Anstataŭ „la“ oni povas ankaŭ diri „lʼ“
# Anstataŭ “la” oni povas ankaŭ diri “lʼ”.

El ĉi tiuj prezentoj, (1) estas la plej bona kaj klara; tamen Zamenhofo ial uzis ĉi-okaze la formon (2), malpli klaran, sed ankoraŭ legeblan; la formo (3) estas simple mabona. Tamen pro la Usona influo ĝuste ĝin preferas PIV1970, «Esperanto», «La Ondo de Esperanto».

Iuj esperantistoj konfuzas la formon  66 kun  99, kiu lasta en la Fundamento ne aperas; tiu simpligita formo neniom pli bonas ol 66 99, ĉar la ferma citilo same kolizias kun la apostrofo: „l’”; tamen ĝuste tiajn citilojn uzas ekz‑e «Monato».

La angulaj citiloj « » havas firman tradicion en Esperanto. Ilin preferis la eldonejo *Hachette*, ĉe kiu aperis multaj libroj de la frua periodo; en la postmilita periodo, PV, PIV2002, la grava libroserio «Stafeto»; lastatempe du priaj artikoloj (de Edmund Grimley Evans kaj de Sergio Pokrovskij

Al tio aldoniĝas la konfuzo de la angleca interna citilo kun apostrofo, ekz‑e
:: “Ĉu  vi  ne  aŭdis  min  diri  ‘Plum’’?”  la Ŝafo  kriis  kolere
(la apostrofo ‹’› kaj la ferma citilo ‹’› aspektas kiel la duobla ferma citilo ‹”›).

Grabowski uzis en «Sinjoro Tadeo» iom malpli konfuzajn citilojn 9—6:
:: „Nom’ ‚perfidul’‘ gluiĝis, kiel pesto vera, ║ Al mi. (…)“

Tio malkonfuzas apostrofojn disde la unuoblaj citiloj, sed restas la kolizio ĉe la ekstremoj: „‚ ‘“. Tial oni ofte enŝovas disigajn spacetojn, ekz‑e “Diri ‘Plum’ ’ ”, sed tio ĝenas ĉe tajpado kaj aspektas malbele. Pli klara, moderna kaj oportuna solvo estas uzi malsamformajn citilojn: «ekstere kaj „interne“», kio solvas ambaŭ problemojn:

:: Voltero bone konis … «la novan aksiomon ke „ĉio estas bona“».

Enmetitaj citaĵoj tre maloftas en beletro uzanta la franca-pola-rusa prezenton de dialogoj; ili pli oftas ĉe la prezendo ĝermana. Jen ekzemplo el la Kaloĉaja traduko de la Puŝkina «Husaro», aperinta en la Nica Literatura Revuo (2:2, septembro–oktobro 1956):

La kolizio ĉe *‘Husar’* estas tiom aĉa, ke en la posta redakcio aperinta en la Tutmonda sonoro (Vol. 2, p. 419–422) oni rezignis pri diferencigo inter la eksteraj kaj internaj citiloj, tiel ke la leganto devas kalkuli la ingadnivelon sur 4 paĝoj:
: **„**… „…” … „…” … „…” „…” „…” „Husar’ …” „Jen ĝi, idioto!” …**”**

La racia, ergonomia maniero prezenti citaĵojn en citaĵo estas uzi klare kontrastajn kaj senambiguajn parojn da citiloj, la fundamentajn « » kaj „ “:
: **«**… „…“ … „…“ … „…“ „…“ „…“ „Husar’ …“ „Jen ĝi, idioto!“ …**»**
Tio estas multe pli klara kaj facile legebla, ĉar
# ne necesas nombri ingadnivelon (la finoj de la du niveloj estas malsame markitaj); kaj
# la apostrofo malsamas ol la ferma citilo.

## Interpunkcio en citaĵo 
Citante frazon demandan aŭ ekkrian oni lasas ĝian demandan aŭ ekkrian signon inter la citiloj:
: „Kelkajn centojn da funtoj?“ diris la kliento. „Kaj mi foruzadis milojn!“ (La batalo de l' vivo).

Kompreneble se tiuj signoj esprimas la rilaton de la citanto, ili aperu ekster la citiloj:
: — Per la helpo de Dio, aŭ de Leviathan, —  diris la magistro.
: — Kial «de Leviathan»? — ekkriis la prioro.

Rilate al la aliaj signoj interpunkciaj, la uzado varias, samkiel en la tradicioj nacilingvaj; ekz‑e (atentu la punktokomon kaj komojn):
: «Pruntu al mi viajn galoŝojn;» li diris, «en la ĝardeno estas tre malseke (…)»(Fabeloj de Andersen, «Galoŝoj de feliĉo»)

: «… kiu vin petas», ŝi diras, «ke vi lin konsolu per tiaj saĝaj paroloj?…»

: «Vi vidas,» diris la Malĝojo, «kian feliĉon viaj galoŝoj alportis al la homoj?» («Galoŝoj de feliĉo»)

En la ĵusa ekzemplo la demandosigno fermis kaj la citatan, kaj la citantan frazojn (tio ofte okazas fine de alineo). Sed oni ankaŭ rajtas pli logike fini aparte la citantan frazon post la fermita frazo citata:

: Tiam la feino faris signon kaj vokis karese: «Sekvu min, sekvu min!». Kaj li ĵetegis sin post ŝi…(Fabeloj de Andersen, «Ĝardeno de la paradizo»)

## La lingvistaj citiloj 
La lingvistoj ofte uzas la anglecajn apostrofajn citilojn por specialaj celoj (por apartigi esprimojn aŭ sencodifinojn ktp), ekz‑e:

En la tibeta lingvo *kang maj*  (‘neĝ hom’) signifas: ‘homo de la neĝoj’ …

Tia ambigueco (kiel en la ĵus citita «hom’») malkonvenas al racia lingvo. Zamenhofo en tiaj okazoj uzadis ordinarajn citilojn — kiel en la citita ekzemplo pri „la“ / „l’“, aŭ kiel en FE §42:
:: La sufikso «um» ne havas difinitan signifon.
Se oni volas uzi citilojn malpli pezajn, oni povas uzi la angulajn citilojn unuoblajn aŭ la malpli konfuzajn citilojn 9—6:

:: Anstataŭ ‘la’ oni povas ankaŭ diri ‘l’’ — konfuze;
:: Anstataŭ ‚la‘ oni povas ankaŭ diri ‚l’‘ — iom pli bone;
:: Anstataŭ ‹la› oni povas ankaŭ diri ‹l’› — plej klare kaj elegante.

Kp tian uzon de la unuoblaj angulaj citiloj en la franca Vikipedio sub «Apostrophe (typographie)».

Kun la 3 citilaj specoj konvenaj al Esperanto eblas aranĝi 3 citajn nivelojn sen konfuza gluiĝo de similformaj citiloj kajaŭ apostrofoj:
:: «Unue „due ‹trie›“».

## Historio 
[eta|Citaĵo en papiruso kun teksto de [Ireneo (ĉ. 200 p.K.)]]
Unuopa angula citilo devenas el la malnovgreka tradicio, transprenita de la mezepokaj monaĥaj kopiistoj. Laŭ Izidoro de Sevilo,
:: ¹³` > ` Dustreko. Niaj skribistoj uzas tion en la libroj de la ekleziaj viroj, por apartigi aŭ indiki atestojn el la Sankta Skribo.

Por emfazi speciale gravajn tekstopecojn oni duobligadis (kvazaŭ grasigadis) la signon: **»**.

Tia maniero citi reviviĝis en la 1990-aj jaroj en retpoŝto kaj retforumoj, kie tamen plurobla citilo` > ` esprimas ne plian gravon, sed pli profundan nivelon de citaĵo. ekz‑e:

```md
--- Petro skribis:
  > --- Paŭlo skribis:

  >> Cetere, mi havas plenan tekston de la Unua Oficiala Aldono.
  >> Se vi deziras, mi povas sendi al vi ĝian skanaĵon.

  > Jes, mi petas. 

  Sendite. --Paŭlo
```

Do, la ideo de tiu signo estis almontri la citaĵon, kiel nun oni povas atentigi per la montrofingra vinjeto ☛. Tiun almontran ideon plu konservas la konkavaj citiloj germanaj: ›citaĵo‹. Ĉi tiu ekzemplo demonstras ankoraŭ du aliajn trajtojn, disvastiĝintajn en la 18-a jc: la citiloj iĝis paraj (komenca—fina) kaj enliniaj (antaŭe ili markis nur la komencon de citaĵo kaj situis marĝene).

En Francio kaj Anglio la konkavaj citiloj inversiĝis kaj iĝis konveksaj, simile al la krampoj. Tial la epitetoj «*malferma, ferma* ciltlo» sencas nur ene de konkreta tradicio tipografia; se oni bezonas priskribi citilon senrilate al nacia tradicio (kiel ekz-e en Unikodo) oni elektas epiteton rilatan al la aspekto de ĝia signobildo: kien «montras» la citilo, t.e. kien estas turnita ĝia flanko konveksa. Do, », ” kaj „ estas citiloj *aldekstraj*, dum « kaj “ estas *almaldekstraj* (angle ).

eta|Konveksaj rondaj citiloj enliniaj
En Anglio la citiloj *leviĝis* super la minusklan zonon: “x”; en Germanio ili *ĉirkaŭis* la minusklan zonon de sube kaj de supre: „x“; en ambaŭ okazoj ili *rondiĝis* akceptante la *koman* formon, kutiman en *manskribo.* (Rondigitajn citilojn sporade uzadis ankaŭ la francoj, tamen ili plu lokis ilin ene de la minuskla zono.)

Kial la citiloj anglaj kaj germanaj iĝis eksterliniaj, leviĝis aŭ malleviĝis ekster la x‑altan zonon? Supozeble ĉar en la praa epoko de la plumba tipografio tio ebligis ŝpari la sortimenton da prestipoj. La *aldekstra* komo (situanta *sube* de la linio) similas konkavan citilon malferman; renversinte koman prestipon oni ricevas *almaldekstran* konkavan citilon ferman, kies normale suba pozicio iĝas pozicio *supra*: ‚x‘. En la anglalingva tipografio (malsimile ol en la tipografio germana) abundas apostrofoj, tial por la anglaj surogatoj oni ekuzis la renversitan komon (malapostrofon) por la rolo de konveksa citilo malferma, kaj la ordinaran apostrofon por la konkava citilo ferma: ‘x’.

[eta|Apostrofo klare distingeblas disde la [Ironiaj citiloj|ironia citilo en franca teksto]]
La francoj preferis klaron ol ŝparon, kaj por la aparta citila funkcio ili kreis apartan paron da signoj, same angulaj kiel la praa citilo malnovgreka kaj klare distingeblaj disde la apostrofoj, komoj kaj aliaj kromsignoj (ekz‑e la grekaj alspiroj, kiel en ). Kiel indikite ĉi-supre, tia distingeblo utilas ankaŭ en Esperanto.

Ofte citaĵon akompanas referenco al piednoto aŭ finnoto en formo de supra numero, steleto(j) ktp; ĉe eksterlinia supra citilo tio aspektas malbele kaj konfuze, ekz‑e:
:: Ĝi fine aperis en 1889 en nova traduko de “R.H. Geoghegan, Kolegio Balliol, Oksfordo,”² …

Kun la enliniaj angulaj citiloj tiaj referencoj aspektas same klare kiel ĉe la ordinaraj vortoj:
:: … la kromnomo Cebaot, t.e. «de la armeoj»¹ …

eta|Eksterliniaj citiloj makulas tipografian grizon (emfazite per flavo)
Simile pri aŭtorindiko:
: ĉio dependas de “se” kaj “kiam”z — PIV1970, p. 965
: ĉio dependas de «se» kaj «kiam»z — PIV2002, p. 1014

Komoformajn citilojn ofte sekvas komoj aŭ punktoj; tia amasiĝo aspektas malbele:

: … revuoj „Literatura Foiro”, „Fonto”, „La Gazeto”.
: … la vortoj “bovlo”, “brilanta”, “rubena”, “hela” kaj “vino” ripetiĝas ofte kaj intermite.

Sekve de tioj la eksterliniaj citiloj rompas la koloran ritmon de la paĝo per blankaj makuloj, la paĝo perdas egalmezuran *tipografian grizon*, kion multaj presistoj opinias tipografia difekto.

Kp similan pecon kun la citiloj angulaj:
: oni aŭdas, kiel li tamburas: «nominativo», «akuzativo», «adicitivo», «multoblativo»….

## Neŭtraj citiloj 
eta|La frua Askio (1963)
La fruaj telegrafaj kodoj (kiel tiu prezentita ĉe Baudot-kodo) disponigis tre malmulte da signonumeroj, kaj sekve, tre malriĉan signaron. Tial por prezenti la citilojn oni uzis apostrofon; ĉar apostrofo devis prezenti kaj la malferman, kaj la ferman citilojn (t.e. kaj ‹‘› kaj ‹’›), tial oni donis al ĝi neŭtran formon de rekta vertikala streko:` 'JEN CITO'`. La samon ni vidas en la unua versio de Askio (de la jaro 1963ª).

Ankaŭ la tajpiloj disponigis limigitan signaron, kvankam ne tiom malriĉan, kiel la telegrafo. Ordinara tajpilo disponigis, krom la neŭtran apostrofon, ankoraŭ la neŭtran citilon `"`, por la roloj de ambaŭ citiloj, la malferma kaj ferma:` "Jen cito". `Neformale tiujn suprajn vertikalajn citilojn oni nomas "lepororeloj". La signaron de la usonaj tajpiloj spegulas la Askio de 1967ª jaro, kiu disponigas i.a. la lepororelojn kaj la maldekstran kornon` ` `— kiun praktike oni ofte bildigis per malapostrofo; ĉar ankaŭ la apostrofon oni malneŭtrigis (kurbigis), tio ebligis tajpi la parajn apostrofajn citilojn:` ‘cito’ `kaj eĉ duoblajn parajn citilojn:` ‘‘cito’’ `(tiun konvencion eternigis [[TeX|]]).

La tajpilaj lepororeloj estas surogate uzataj por prezenti grafike similajn signojn:
# **colsigno**: `5'10"` estas tajpata anstataŭ 5^\prime\,10^{\prime\prime}, t.e. 5 futoj kaj 10 coloj;
# **sekundosigno**: `60" = 1'` anstataŭ 60^{\prime\prime}=1^\prime, t.e. 60 sekundoj estas 1 minuto.

Influite de tajpado kaj manskribo, pluraj nacioj simpligis sian tradicion tipografian. Ekz‑e la svedoj ofte neŭtrigas la aldekstran citilon: ”O” aŭ eĉ »O».

## Disŝovo 
En la 19ª jc estis tradicio enŝovi nerompeblan mallarĝan spaceton (U+202F) inter la citiloj kaj la citato; nun tiun tradicion retenas la tipografio franca, kaj ĉe tajpado la francoj enŝovas plenan spaceton. En aliaj lingvoj (kaj inter ili, en Esperanto) tiu tradicio plejparte estas forlasita — eventuale oni aldonas tre mallarĝan spaceton, sed neniam la plenan. En la tradicio anglalingva oni povas aldoni mallarĝan spaceton okaze de kunpuŝiĝo de apostrofo kun la 99-citilo, kiel en la titolo:
:: “Amiko, grizas ĉiu teori’&#8239;” – Pri la traduko de “Faŭsto” al Esperanto
Sed tio estas nesimetria (kompare kun la malferma citilo) kaj ankoraŭ pli difektas la tipografian grizon.

Estas vere, ke sen disŝovo la konveksaj angulaj citiloj iom peze gluiĝas al sia interno. Tiurilate la konkavaj citiloj aspektas pli elegante ankaŭ sen disŝovo, ekz‑e:
:: … kia falo estas post »kri de l’ morto« la »son’ de l’ plor’« !
Tamen tiaj citiloj tre maloftas en Esperantujo (grava escepto estas la Enciklopedio de Esperanto).

Disŝovo ne estas aplikata al la citiloj neŭtraj (tajpilaj, svedaj), ĉar ilia proksimeco al la citata teksto estas esenca por rekono de ilia rolo (ĉu malferma aŭ ferma?). Kp aplikon de la franca deŝovo al la citiloj malneŭtraj (1) kaj neŭtraj (2):
# Anstataŭ « la » oni povas ankaŭ diri « l' » (akcepteble)
# Anstataŭ " la " oni povas ankaŭ diri " l' " (nepre ne)
# Anstataŭ "la" oni povas ankaŭ diri "l'" (normala tajpaĵo Askia)

## La moderna uzado 
Kiom internaciaj estas diversaj citilaj stiloj? Ĉi-sube estas grandtrajta listo de diversnaciaj preferoj, aranĝita laŭ la malkreska ordo de la preferantaj lingvoj (sen atenti la nombron de iliaj lingvanoj; tiurilate la samea egalas al la ĉina). Laŭ tiu listo, la plej internaciaj estas «la francaj» citiloj angulaj
Ĉiuj ĉi tiuj stiloj havas komunan problemon: la ferma 99-citilo, kolizianta kun la apostrofo (kaj kun la samformaj citiloj internaj).

### Lingvoj uzantaj diversajn citilajn stilojn 
; «…»
:  albana, araba, armena, belorusa, eŭska, germana en Svislando kaj Liĥtenŝtejno, hispana, franca, galega, greka, itala, kataluna, kmera, latva, norvega, persa, Eŭropa portugala, rusa, ukraina (19 lingvoj);
; „…“
:  germana en Aŭstrio kaj Germanio, bulgara, ĉeĥa, dana, slovaka, slovena, estona, feroa, kartvela, islanda, litova, makedona (12 lingvoj);
; “…”
:  angla, ĉina en Ĉinio kaj Singapuro (en citaĵoj sed ne en titoloj), hebrea, hindia lingvo, irlanda, korea en Sud-Koreio, skotgaela, Brazila portugala, taja, Urduo — cetere, en pluraj el ĉi tiuj lingvo, alternative al «…» (10 lingvoj);
; „…”
:  Afrikanso, hungara, kroata, nederlanda, pola, rumana, serba (7 lingvoj);
; »…«
:  germana, ĉeĥa, kroata, dana, slovaka, slovena — alternative al „…“ (6 lingvoj);
;  ‘…’
:  angla en Britujo kaj Aŭstralio, kimra, skotgaela; la lingvistaj citiloj (4 lingvoj)
; 《…》
:  ĉina (en titoloj sed ne en citaĵoj), korea en Nord-Koreio, mongola en Ĉinio, tibeta (4 lingvoj);
; 「…」
:  ĉina en Honkongo, Makao kaj Tajvano (en citaĵoj, ne en titoloj), korea en Sud-Koreio, japana (3 lingvoj);
; ﹁ … ﹂
:  ĉina, korea en Sud-Koreio, japana; nur por teksto vertikala (3 lingvoj);
; ”…”
:  sveda, suoma, samea en Finlando kaj Svedio (3 lingvoj);
; »…»
:  sveda, suoma, samea en Finlando kaj Svedio — alternative al ”…” (3 lingvoj).

### Citioj laŭlingve 
En la ĉi-suba tabelo la kolumno «Kromaj» indikas duarangajn citilojn, uzatajn ĉe «Citaĵo en citaĵo».

## Notoj 
## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Apostrofo
* Citaĵo
* Ironiaj citiloj
* Rekta parolo

## Eksteraj ligiloj 
* Paul Peeraerts: Pri „esperantlingvaj” kaj aliaj citiloj
* Edmund Grimley Evans: Niaj citiloj. *La Brita Esperantisto*, № 990, Printempo 2021. P. 6–7.
* Sergio Pokrovskij: Pri apostrofoj kaj citiloj en Esperanto. (En «Lingva kritiko».)

Kategorio:Interpunkcio