open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Francisco Gabilondo Soler

**Francisco Gabilondo Soler** (n. la 6-an de oktobro 1907, Orizaba, Veracruz, Meksiko kaj mortis la 14-an de decembro 1990, en Tekskoko, Meksikŝtato) estis meksika komponisto de infana muziko, fama pro siaj radioprogramoj por infanoj dum pluraj jaroj, kiu kreis la ĉefroluleton kaj rakontiston de belaj infanrakontoj pere de amuzaj kantoj, “La kantanta Grilo” plej konata kiel “Kri Kri” kies nomo devenas de la sono de la propra grileto kiam nokte kantas.

La kantoj de Gabilondo Soler estas tre konataj tra la tuta Latinameriko kaj kelkaj el ili estis jam tradukitaj Angle, Japane kaj lasttempe Esperante dank´ al S-ro. Vicente Valdés Bejarano el Meksiko.

Filo de S-ro. Tiburcio Gabilondo kaj S-ino. Emilia Soler, Gabilondo Soler nur Studis ĝis la sesa bazlerneja grado ĉar li ĉiam estis enua. Li alvenis Meksikurbon en 1928 por sukcesi lerni pri astronomio, aliĝis la Nacian Observatorion kiel volontulo, sed fine li devis lasi ĝin pro manko de mono.

En 1932 komencis partopreni en la Radio XYZ en humura programo pri socia analizado, kies laboro gajnigis lin la kromnomon “El Guasón de las teclas”. La 15ª de Oktobro 1934 prezentis novan programon dum eta sekcio 15 minutan ĉe la Radio plej konata XEW kie rakontadis historietojn pri bestoj kaj aliaj roluloj per infankantoj, li ĉiam prezentis sin kiel “Kri Kri” , *la kantanta grilo*.

kelkaj el la plej konataj kantoj estas:

* *Baile de los muñecos*, "Danco de l´pupar´"
* *Caminito de la escuela*, "Ĝis lernejo tra l´vojeto"
* *Di por qué*, "Kial Avin´"
* *El chorrito*, "La Ŝpruceto"
* *El ratón vaquero*, "La Vakermuseto"
* *La muñeca fea*, "La malbela pupo"
* *La patita*, ´ "La anasino"
* *Negrito bailarín*, "La dancema nigrulet´"
* *Los Cochinitos Dormilones*, "La dormemaj porketoj"
* *La marcha de las letras*, "Paradmarŝo de l´vokaloj"
* *Bombón I*, "Bombono la Unua"
* *El ropero*, "La vestoŝranko"
* *Acuarela*, "Akvarelo"

## Eksteraj ligiloj 
* Originalaj versioj de la kantoj hispane kantataj. 

Kategorio:Meksikaj maristoj
Kategorio:Meksikaj komponistoj
Zöblitz

**Zöblitz** , esperante **Zeblico**, situas ĉirkaŭ 600 metrojn super marnevelo en feria regiono de la Ercmontaro en suda Saksio en Germanio. Ekde la 31-a de decembro 2012 ĝi estas parto de la granda distrikta urbo Marienbergo. Antaŭe ĝi estis kun la vilaĝoj Sorgau kaj Ansprung kaj kelkaj aliaj urbopartoj memstara urbeto, havanta preskaŭ 3000 loĝantojn. Ĝi estas menciita la unuan fojon kiel *zcobelin* en 1323.

Zeblico estas la centro de la saksia serpentenŝtonprilaboro, fama pro la **zeblica serpenteno**, kiun oni povas torni.

Triono el la loĝantaro de Zeblico apartenas al la evangelia eklezio. Ilia pastro estas ekde 2006 Wolfram Rohloff, esperantisto, prezidanto de la germana sekcio de KELI.

Vidinda estas la urba preĝejo el la jaro 1728: interno en Jugendstil (art nouveau) ekde 1904, baroka altaro kaj baptujo el tornita serpentenŝtono, baroka orgeno de Gottfried Silbermann el la jaro 1742, restoj de antaŭa preĝejo el 1487.

En Zeblico okazis de la 29-a de julio ĝis la 5-a de aŭgusto 2012 la 62-a KELI-Kongreso.

## Eksteraj ligiloj 
* Preĝejo en Zeblico

Kategorio:Urboj de Saksio
Kategorio:Distrikto Ercmontaro
Serpentinŝtono

[eta|dekstra|Bloko de **serpentenŝtono** el [Zöblitz kun unu segita kaj polurita flanko]]
**Serpentenŝtono**, tornebla, marmoreca ŝtono kun verda, nigra aŭ ruĝa koloroj. Centro de la eŭropa serpentenŝtonmetio estas Zöblitz. Balustradoj kaj ŝtuparoj en la Semper-operejo en Dresdeno estas tornitaj el ĝi.
En pasinteco ĝi estis uzata por la en Eŭropo ankoraŭ ne produktebla porcelano: do por vazoj, tasoj, teleroj, litvarmigiloj k.t.p. Serpentenito estas roko kunmetita de unu aŭ pli da serpentenaj grupaj mineraloj, la nomo devenanta de la simileco de la teksturo de la roko al tiu de la haŭto de serpento. Mineraloj en ĉi tiu grupo, kiuj estas riĉaj je magnezio kaj akvo, helaj al malhelverdaj, grasaj aspektoj kaj glitigaj sentoj, estas formitaj de serpentenigo, t.e.hidratado kaj metamorfia transformo de roko de la Tera krovaĵo. La minerala ŝanĝo estas precipe grava ĉe la marfundo ĉe tektonikaj plakaj limoj. Grundotavolo super serpentinita bazlito tendencas esti maldika aŭ forestanta. Grundo kun serpentenito estas malforta en kalcio kaj aliaj gravaj plantaj nutraĵoj, sed riĉa je elementoj venenaj al plantoj kiel kromio kaj nikelo.

## Vidu ankaŭ 
* Garnierito

Kategorio:Mineraloj
Chihriq

eta|dekstra|300px|Kastelo de *Chihríq* komence de la 20-a jarcento

La **Kastelo de Chihríq** situas en la nordokcidenta parto de la irana provinco Okcidenta Azerbajĝano kaj estis la loko, kie ''Siyyid 'Alí-Muh&#803;ammad Shírází* (1817-1850), titolita *Báb*, estis enprizonigita dum du jaroj, de majo 1848 ĝis julio 1850. Li estis la fondinto de la religia movado Babismo kaj unu el la du Profetoj de la Bahaa Kredo.

Avertita de siaj spionoj pri la kreskanta influo de la Profeto *Báb*, tiutempe enkarcerigita en la prizono de *Máh-Kú*, la Granda Veziro de la persa reĝo *Muh&#803;ammad Sháh Qájár* (1810-1848), *H&#803;ájí Mírzá Áqásí*, ekzilis Lin la 10-an de aprilo 1848 al la montara kastelo de *Chihríq*.

En tiu loko, kiun li mem kromnomis "montaro de la suferoj" (*Jabal-i-Shadíd*), la *Báb* estis pli severe malliberigita ol en *Máh-Kú* kaj post tri monatoj estis eskortita al Tabrizo (*Tabríz*) por proceso prezidita de la Kronprinco *Náṣiri’d-Dín Mírzá* (1831-1896). Sed poste, spite al la striktaj ordonoj de la *Amír-Niz&#803;ám* (Granda Veziro) al la gardestro *Yah&#803;yá Khán-i-Kurd*, la radianta influo de la *Báb* denove konkeris ĉiujn korojn kaj multaj eminentuloj persaj konvertiĝis al lia Kredo.

Dum tiu epoko la verkoj revelaciitaj de li estis pli esoteraj kaj mistikaj ol la antaŭaj, sed lin tiel afliktis la kruela martirigo de lia kara disĉiplo *Quddús* je la 16-a de majo 1849, ke li ne plu povis skribi nek dikti ion ajn dum ses monatoj. Jen kelkaj el liaj tiamaj verkoj :

* *Kitáb-i-Asmá’* (la Libro de la Nomoj, kiun li revelaciis antaŭ sia martirigo)
* *Kit’ab-i-Panj-Sha’n* (la Libro de la Kvin Rangoj, revelaciita en printempo 1850))
* Epistolo al *H&#803;ájí Mírzá Áqásí*
* *Lawh&#803;-i-H&#803;urúfát* (la Epistolo de la Literoj)

Lia kreskanta influo kaj la sangaj ribeloj de babanoj en Zan%C4%9Dan, Mazenderano kaj Nayríz instigis la *Amír-Niz&#803;ám* (Granda Veziro) de la persa reĝo *Náṣiri’d-Dín Sháh Qájár* (1831-1896), *Taqí Khán* (1807-1852), al lia ekzekuto por definitive estingi la fajron de Babismo. Sekve la *Báb* estis pafmortigita en la korto de la kazerno de Tabrizo je la 9-a de julio 1850 (28-a de *Sha'bán* 1266 p.H.)

## Eksteraj ligiloj 
* Kroniko de Nabil], ĉapitro 17-a en esperanto.
* "God passes by" (Dio preterpasas) de Shoghi Effendi, ĉapitro 2-a  (angle).

Dosiero:Muhammad-Shah_1850.jpg|*Muh&#803;ammad Sháh Qájár*
Dosiero:Haji-Mirza-Aqasi.jpg| *Amír-Niz&#803;ám (Granda Veziro) H&#803;ájí Mírzá Áqásí*
Dosiero:Nasirid-Din-Shah_1850.jpg|*Nás&#803;iri'd-Dín-Sháh Qájár*
Dosiero:Amir-Nizam_Taqi-Khan.jpg|*Amír-Niz&#803;ám (Granda Veziro) Taqí-Khán''

Kategorio:Bahaismo
Kategorio:Historio Bahaa
Kategorio:Gravaj Lokoj Bahaaj
Béla Wenckheim

Barono **WENCKHEIM Béla** (n. 16-an de februaro 1811, Körösladány– m. 7-an de julio 1879, Budapeŝto) estis hungara reformema, liberala politikisto, ĉefministro de Hungario en 1875 dum ok monatoj.

Li devenis el aristokrata familio de departemento Békés, lia aptro (barono József Wenckheim) estis ĉefprefekto de Arad. Li studis juron en Peŝto kaj jam en aĝo de 19 jaroj akiris advokatan diplomon. Unu jaron poste, li iĝis jam departementa vic-notario, poste juĝisto en la apelacia kortumo, en aĝo de 26 jaroj jam vicprefekto de departemento Békés. Li estis en la departemento porparolanto de la liberalismo. Kiel elektita departementa deputito, li partoprenis en la parlamento de 1839–40, kie li aliĝis al la reforma partio. Li estis dum la parlamento de 1843–44 same departementa delegito, sed li tie baldaŭ abdikis pri posteno en la malpupra ĉambro kaj pluagadis en la supra ĉambro. Li iĝis en 1848 ĉefprefekto de departemento Békés kaj ĉefkortegisto de palatino Stefano. Dum la hungara revolucio de 1848, li organizis taĉmenton, tiel li devsui elmigri post malvenko de la revolucio. Li poste ricevis amnestion kaj hejmenvenis.

Wenckheim agadis ekde 1862 denove kiel ĉefprefekto de departemento Békés, li politikumis post la ellaso de la „oktobra diplomo” en la Deák-partio. Post la aŭstra-hungara interkonsento (1867), li laboris en la Andrássy-registaro dum du jaroj (1868–69) kiel ministro pri internaj aferoj. Li estis dum la registaroj de Andrássy, Lónyai, Szlávy kaj Bittó (1871-1879) ministro al la reĝo. Post la unuiĝo de la Deák- kaj la mez-maldekstra partio, la reĝo nomumis lin provizore ĉefministro. Lia oficado daŭris de la 21-a de februaro 1875 ĝis 20-a de oktobro. Lin sekvis István Tisza kiel ĉefministro, sed li retenis la ministran postenon al reĝo.

Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Ministroj pri internaj aferoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj baronoj
Kategorio:Hungaraj aristokratoj
Gyula Szapáry

Grafo **SZAPÁRY Gyula** (n. 1-an de novembro 1832, Peŝto – m. 20-an de junio 1905, Abbazia, Italio [nun Opatija, Kroatio]) estis hungara politikisto, ĉefministro. Li estis unuavice fidebla oficisto kaj ne integra personeco.

Li studis juron en Peŝto, sed poste ekpolitikumis en provinco. Li fondis en 1856 ekonomian asocion de Ekstera Szolnok, kies prezidanto estis li ĝis 1867. En la parlamentoj de 1861 kaj 1865, li estis reprezentanto de la departemento, ekde 1861 vicprefekto, inter 1867 kaj 1869 ĉefprefekta reprezentanto (ekde 1868 ankaŭ reĝa komisiito). Li laboris en la internafera ministerio kiel ministra konsilisto (ekde 1869), poste publiklabora kaj trafikafera ministeria ŝtatsekretario (ekde 1870), poste (ekde 1873) laboris kiel internafera ministro, ekde 1878 kiel financministro. Li estis de 1875 ĝis 1889 prezidanto de Landa Hungara Ekonomia Unio. Ekde 1889 – por mallonga tempo – li gvidis la ministeriojn pri agrikulturo, industrio, komerco.

Li apartenis al centro de la Liberala partio, sed ne partoprenis la ĉiutagan politikumadon. lI estis ĉefministro ekde 13-a de marto 1890, dumtempe li gvidis ankaŭ la ministerion pri la internaj aferoj.

Ĉar lia registaro havis kapablajn ministrojn, dum lia regado estis akceptitaj multaj liberalaj reformproponoj.

Li ne sukcesis akceptigi eklezi-politikan reformon (ellaborita de Albin Csáky), planitan centrigon de la administrado. Ne sukcesis lia plano pri unuiĝo kun la Modera Opozicio, eĉ grupo de lia őpartio eksiĝis kaj fondis la Nacian partion (jan. 1892.).

Li abdikis pro la eklezi-politika afero kaj la skandalo de florglorumo de la Hentzi-statuo (19-an de nov. 1892.).

Szapáry forlasis la Liberalan partion en 1894. Li estis membro de la pajroĉambro en 1897, 1899; en 1901 li estis prezidanto de la delegitaro. Li laboris ekde 1904 kiel prezidanto de la Kreditbanko (Hitelbank).

Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj grafoj
Kategorio:Hungaraj ministroj pri financo
Kategorio:Hungaraj ministroj pri agrikulturo
Sabantuj

lef|eta|Tatarça köräş (tatara popolo luktoarto)
**Sabantuj** (, [sʌbɑn`tuɪ], aŭ pli precize: Saban tuyı (Сабан туе, [sʌb`ɑn tu`jɯ]); , laŭvorte "plugilo-festo") estas tatara kaj idel-urala somera popola festivalo kun multaj konkursoj kaj popolaj distriĝoj, kies originoj datumas de la volgobulgaria epoko.

Komence Sabantuj estis popolo festivalo de terkultivistoj en kamparaj regionoj, sed poste ĝi iĝis nacia feritago en Tatarstano kaj estas nun vaste festata en tataraj urboj kaj vilaĝoj.

En 2006 la Kazana Sabantuj estis festita la 24-an de junio, kutime la festo la ĉefurbo de Tatarstan estas la lasta, tiel, ke venkintoj en lokaj konkursoj havis ŝancon konkuri. En vilaĝoj oni komencas festi proksimume en la fino de la unua semajno en junio, la plej forta kaj lerta ĉampiono, monata tatare "batir" ("fortulo") kutime estas sendata al pli granda vilaĝo aŭ urbeto, ktp. La antaŭlasta rundo okazas en mezgrandaj urboj de Tatarstano: Nabereĵnije Ĉelni, Almetjevsk. La lasta rundo, kies ĉampiono kutime ricevas premion -- aŭtomobilon -- okazas tradicie en Kazano.

## Konkursoj dum Sabantuj 
Tradiciaj estas jenaj konkursoj:
# Tatarça köräş (tatara popola luktoarto). Estas speciala luktoarto, kiam du kontraŭuloj staras vizaĝ-al-vizaĝe kaj tenas en manojn du flankojn de la viŝtuko, kiu iras malantaŭ la subdorso de sia kontraŭulo. Komence de la lukto oni klinas sin tiel, ke oni povu restisti la tiron de la kontraŭulo. Tiu, kiu sukcesas per sia forto altiri la kontraŭulon, devas ĵeti tiun surteren. Nur tiam oni kondiseras la lukton venkita. Ekzistas pluraj trukoj kaj ĵet-metodoj, en Tatarstano tiu lukto estas tradicia sporto.
# Aparta konkurso estas grimpado al la pinto de glata fosto, sur la pinto de kiu troviĝas iu valora premio. En malnova tempo oni kutime pendigis tie novajn ledajn botojn, kaj la gajninto ricevis tiujn botojn kiel premion. Por iom malfaciligi la taskon la foston oni ofte iomete oleumis. Nuntempe oni metas pecon de bunto ŝtofo surpinten, kaj la premio estas pli valora.
# Konkurso pri lerteco estas tia: maldika kaj elasta arbotrunko estas fiksita ĉe unu flanko, kaj la dua flanko estas iomete levita. Oni devas suprenpaŝi laŭ tiu nestabilo trunko sen fali ĝis la pinto, kaj (foje) reveni.
# Ofta konkurso por "fortuloj" estas levi hantelojn po 16 kilogramojn (pudo).
# Alia konkurso estas tia, ke oni prenas ŝafon sur siajn ŝultrojn kaj devas teni ĝin. Tiu, kiu sukcesas elteni ĝin plej longe, ricevas tiun ŝafon kiel premion.

## Eksteraj ligiloj 
* Tradicioj de Sabantuy, *Ogonyok*, fotoj (angle) 
* Historio de Sabantuy 
* Fotoj de Akatuy (angle)
* Традиции Сабантуя, *Огонёк* (ruse) 

Kategorio:Azia kulturo
Kategorio:Tataroj
Kategorio:Festoj en Rusio
Baptopatro

**Baptopatro** aŭ **Baptopatrino** estas tiu, kiu en kristana religio prezentas personon, ofte infanon, al bapto, donas al ĝi ĝian nomon kaj estas spirita gvidanto de la baptito.

Simila rolo ekzistas okaze de la konfirmacio. La konfirmacia patro eble, sed ne deve identas kun la baptopatro.

Socia signifo de baptopatro estas, ke infano havu zorganton, eĉ se ĝiaj gepatroj mortas. Tia zorgo estas morala, sed ĝenerale ne leĝa devo, ĉar la leĝo de la plej multaj landoj ne agnoskas la rolon de baptopatro.

Kategorio:Religio
István Bittó

**BITTÓ István** (n. 3-an de majo 1822, Sárosfa, departemento Pozsony [hodiaŭ Slovakio] – m. 7-an de marto 1903, Budapeŝto) estis hungara politikisto, ĉefministro de Hungario de la 21-a de marto 1874 ĝis la 2-a de marto 1875.

Li estis filo de vicprefekto de departemento Bratislavo. Li studis juron, poste eklaboris ĉe departemento Moson. Oni elektis lin en 1848 parlamentano. Post malvenko de la hungara revolucio de 1848, li elmigris, sed jam en 1851 oni permesis al li la hejmenvenon. Tiam li setlis en Somogy kaj mastrumis bienon. Li iĝis denove parlamentano en 1861 kiel fidulo de Ferenc Deák. Oni elektis lin en 1869 al vicprezidanto de la parlamento, en 1870 al prezidanto de la financa komisio kaj la viena hungara delegitaro. Li laboris en la registaroj de Gyula Andrássy, poste de Menyhért Lónyay kiel justicministro (1871–72). Post lia abdiko, oni elektis lin al prezidanto de la parlamento.

Je komenco de la 1870-aj jaroj, la Deák-partion trafis grava politika kaj ekonomia krizo, la registaron de József Szlávy minacis jam bankroto. La reganta partio ricevis kun humiligaj kondiĉoj ŝtatprunton., tiel ĝia situo ŝanceligis. Bittó formis en marto de 1874 unupartian registaron. Tion ebligis, ke li sukcese varbis por la financministra posteno la renoman fakulon (de la mez-maldekstro) Kálmán Ghyczy, kiu sukcese stabiligis la ekonomian situon de la lando. Bittó komencis traktadojn kun Kálmán Tisza pri unuigo de la Deák-partio kaj la mez-maldekstro. Post kiam Tisza rifuzis la t.n. „bihar-an programon” (bihari program), kiu rifuzis la komunajn aŭstrajn-hungarajn instituciojn, Bittó abdikis la 2-an de marto 1875. La du partioj sekvatage unuiĝis kaj formis la Liberalan partion, kiu regis la landon dum tri jardekoj.

Bittó agadis ĝis 1899 kiel parlamentano, poste kiel membro de la pajroĉambro.

Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj ministroj pri justico
Kategorio:Hungaraj aristokratoj
Mulao

[eta|dekstra|300px|Mulaoj je la kortego de kadĵara reĝo, [Irano]]
**Mulao** (; ; perse: ملا) estas islama instruisto, pastro aŭ studento pri teologio. La nomo devenas el la araba مولى, *maulā*, t.e. "sinjoro", "majstro" aŭ "protektanto". Komence *mulao* estis kutima nomo por ŝijaismaj religi- kaj jurkleruloj laŭ la araba titolo *maulā*.

Hodiaŭ oni uzas la vorton por ĉiuj kleruloj sub la ajatolo.

En islama orienta kultursfero oni uzas la vorton aldonita al la nomo por honorigi nobelon.

La vorto troviĝas interalie en norda Afriko en nomoj de lokoj kaj sanktejoj, nomitaj laŭ iu mulao.

## Bibliografio 
* Reza Hajatpour: *Der brennende Geschmack der Freiheit. Mein Leben als junger Mullah im Iran.* Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 2005. - ISBN 3-518-12409-9
* Roy Mottadeh: *Der Mantel des Propheten oder Das Leben eines persischen Mullah zwischen Religion und Politik*. München: C.H. Beck, 1988. - ISBN 3-406-32289-1

Kategorio:Homoj
Kategorio:Islamo
John Lloyd Stephens

**John Lloyd STEPHENS** (naskiĝis la 28-an de novembro 1805 en Shrewsbury, New Jersey, Usono; mortis la 13-an de oktobro 1852 en Novjorko) estis usona esploristo, vojaĝanto, amatora arkeologo, aŭtoro, advokato kaj diplomato.

Li estis kunfondinto de la moderna maja-esplorado kaj partoprenis planadon de trafikligo de la Atlantiko al la Pacifiko tra Mezameriko.

## Verkoj 
Stephens verkis plurajn facile legeblajn librojn pri siaj vojaĝoj:
* Stephens, John Lloyd: *Incidents of Travel in Egypt, Arabia Petraea, and the Holy Land*, 1837
* Stephens, John Lloyd: *Incidents of Travel in Greece, Turkey, Russia and Poland*, 1838
* Stephens, John Lloyd: *Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatan*, Bd. 1 und 2, 1841
* Stephens, John Lloyd: *Incidents of Travel in Yucatan*, Bd. 1 und 2, 1843

## Bibliografio 
* von Hagen, Victor Wolfgang: *Search for Maya. The story of Stephens and Catherwood*, London 1947

## Vidu ankaŭ 
* Majaoj
* Listo de majaaj ruinoj

## Eksteraj ligiloj 
* John Lloyd Stephens Part I (angle)
* John Lloyd Stepehns Part II (angle)

Kategorio:Usonaj esploristoj
Kategorio:Esploristoj de Centrameriko
Kategorio:Majaa civilizo
Pasiva fumado

eta|Fumo en trinkejo
**Pasiva fumado** estas nevola enspiro de cigared- aŭ tabakfumo el la aero de la ĉirkaŭaĵo, aparte se enspirita de persono, kiu ne mem fumas.

Tabakfumo enhavas 4.000 diversajn kemiajn substancojn, el kiuj 60 estas kancerigaj. Ĝi estas danĝera kaj por la fumanto kaj por la homoj en la ĉirkaŭo.

Kaj bestoeskperimentoj kaj epidemiologiaj studoj montras, ke *pasiva fumado* estas riska por la sano, kvankam ĝi estas malpli danĝera ol *aktiva fumado*.

Pasiva fumado pligrandigas jam ekzistajn malsanojn kaj kreas kancerojn.

## Diferencoj inter *rekta fumo* kaj *nerekta fumo* 
La fumo enspirita rekte de la fumanto (*"rekta fumo"*) okulfrape distingiĝas de tiu, kiu eliras flanken de la cigaredo inter du enspiroj (*"nerekta fumo"*).

Por la kemia diferenco inter la rekta kaj nerekta fumoj plej gravas la temperaturo, je kiu ĝi estiĝas: dum enspirado la brul-temperaturo altiĝas al 950&nbsp;°C, la nerekta fumo kontraŭe estiĝas el la subbrulanta cigaredo je nur 500&nbsp;°C.

Je la pli alta temperaturo multaj el la damaĝaj substancoj komplete bruliĝas al karbondioksido kaj akvo, konsekvence la nerekta fumo havas pli altan koncentriĝon de tiuj venenaj kaj kancerigaj substancoj.

Ju malpli forte kaj malpli ofte la fumanto enspiras sian fumon, des pli da damaĝaj substancoj estiĝas. Ekzemple nitrozaminoj estas 400-foje pli koncentritaj en nerekta fumo ol en la rekta. Cigareda fumo estiĝas je 80% kiel nerekta fumo kaj nur je 20% kiel rekta fumo.

## Vidu ankaŭ 
* Tabako
* Cigaredo
* Cigaro
* Tabakfumado
* Monda Tago sen Tabako

## Eksteraj ligiloj 
* Ttt-ejo de INPES 
* Resumo de GreenFacts pri pasiva fumado
* Tabako
* Rajto al pura aero

Kategorio:Fumado
Kategorio:Drogoj kaj sano
Mia najbaro Totoro

***Mia najbaro Totoro*** (japane: となりのトトロ [Tonari no Totoro]) estas animacia filmo, produktita en Studio Ghibli kaj publikigita en 1988.

"Totoro" estas mis-elparolado de la 4-jara knabino Mej anstataŭ korekte "トロール" [torōru] (trolo, arbara spirito). Ĉi tiu filmo konsiderinde plibonigis la reputacion de Studio Ghibli pro siaj kvalitaj desegno kaj muziko.

La reĝisoro estis Mijazaki Hajao. La muzikon por tiu filmo komponis Hisaiŝi Ĝo.

## Intrigo 
La 11-jaraĝa knabino Sacuki, la protagonisto de tiu filmo, kune kun sia 4-jara fratino *Mej* kaj ilia patro translokiĝas al domo en la kamparo. La du knabinoj kutimiĝas al nova ĉirkaŭaĵo dume malkvietante pri ilia patrino kiu ankoraŭ troviĝas en hospitalo. La filmo rakontas delikatsente la adventurojn de la du knabinoj amikiĝante al arbaraj spiritoj kiuj vivas en grandega arbo en la najbareco.

## Ĉefaj roluloj 
* **Sacuki** (japane: サツキ)
:La 11-jara knabino Sacuki amas sian plijunan fratinon Mej, sed ankaŭ kverelas kun ŝi de tempo al tempo. Kiam Mej malaperas, Sacuki sentas responseco kaj faras ĉion por trovi ŝin.

* **Mej** (japane: メイ)
:La 4-jara knabino *Mej* estas plena de memfido kaj havas "ideon", kiel ŝi povus helpi al sia patrino saniĝi plirapide.

* **Patro** (japane: お父さん [otōsan])
:La patro de la du knabinoj laboras en la universitato kaj devas veturi kelkfoje al la urbo, lasante la knabinojn sur la gardo de Avinjo.

* **Patrino** (japane: お母さん [okāsan])
:La patrino de la knabinoj ankoraŭ restas en la hospitalo kaj esperas de reveni hejmen baldaŭ.

* **Avinjo** (japane: おばあちゃん [obāĉan])
:Verŝajne ne vera avino de la knabinoj, sed la antaŭa posedanto de la domo, kie la knabinoj loĝas. Ŝi helpas al la nova najbara familio kaj gardas ankaŭ la knabinojn, kiam ilia patro forestas.

* **Totoro** (japane: トトロ),
:Grandega, sed bonkora arbara spirito. Danke al li la aventuroj de la du knabinoj iĝas neordinaraj.

* **Kanta** (japane: 寛太)
:Hontema najbara knabo, samaĝa kiel Sacuki. Li unue ne akceptas la novajn najbarojn.

## Filmo 
La filmo "Mia najbaro Totoro" aperis en la japanaj kinejoj en 1988, en la jarfino de 1988 ankaŭ en LD (laserdisko) kaj dum multaj jaroj estis konata kaj fama nur en Japanio. En 2001 ankaŭ DVD kun japana kaj angla sonregistrado aperis, kaj poste tiu filmo estis voĉtradukita en multajn lingvojn.

## Titolo en aliaj lingvoj 
La esperanta titolo **Mia najbaro Totoro** kiel ankaŭ la plejmultaj de la alilingvaj titoloj devenas de la angla titolo de tiu filmo. La ĉina titolo diferencas ĉar estas malfacila traduki "Totoro" en la ĉinan.

## Libroj 
En 1988 en Japanio aperis ankaŭ la kolorplena kvar-voluma filmkomikso pri "Mia najbaro Totoro", eldonita de Tokuma Shoten.

Kategorio:Animeo
Kategorio:Japanaj filmoj
Kategorio:Filmoj de Hayao Miyazaki
Kategorio:Filmoj de Studio Ghibli
Kategorio:Filmoj aperintaj en 1988
Totoro
Garwolin

eta|maldekstra|300px|
**Garwolin** estas urbo en la administra provinco (historie vojevodio) Mazovio de Pollando. Ĝi apartenas al samnoma komunumo en distrikto Garwolin. Fine de  en la urbo vivis .

La areo estas 22,08&nbsp;km², kaj fine de  en la urbo vivis .

La plej proksima flughaveno estas en Varsovio.

Partneraj urboj:
*  Fürstenau (Germanio)
*  Niĵnij Novgorod (Rusio)
*  Gorki (Belorusio)

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* Portalo pri Garwolin - eGarwolin.pl

center|800px

Kategorio:Urboj de Mazovia provinco
Kategorio:Urboj en Pollando
Sunset Boulevard (filmo)

***Sunset Boulevard*** (mallongige konata kiel ***Sunset Blvd.***, esperante "Bulvardo Sunsubiro") estas filmo nigra de 1950, enhavanta elementojn de dramo, hororo kaj malhela komedio. Kun Billy Wilder kiel la scenaristo kaj reĝisoro, ĝi estis nomata pro la fama samnoma bulvardo kiu etendiĝas tra Los-Anĝeleso kaj Beverly Hills.

Steluloj aperantaj en la filmo estas William Holden, Gloria Swanson kaj Erich von Stroheim. Holden rolas kiel Joe Gillis, malbonŝanca scenaristo, kaj Swanson rolas Norma Desmond, eks-fama filmstelulino kiu enkaptis la naivan Gillis en sia fantazio de triumfa reapero en filmoj. Nancy Olson, Fred Clark, Lloyd Gough and Jack Webb rolas subtenajn rolojn. Reĝisoro Cecil B. DeMille kaj klaĉ-raportisto Hedda Hopper rolas sin mem. Ankaŭ aperas mallongdaŭre gemajstroj de silentaj filmoj Buster Keaton, H. B. Warner kaj Anna Q. Nilsson.

La filmo estis laŭdita kiam ekmontrita, kaj ĝi estis proponita por dekunu Akademiaj Premioj kaj gajnis tri. Ĝi estas vaste konsiderata kiel klasikaĵo, ofte citata kiel unu el la plej notindaj filmoj de la usona kino. Ĝi estis konsiderata kiel "kulture grava" de la Usona Kongresa Biblioteko en 1989, kaj estis inter el la unuaj filmoj elektitaj por konservi en la Usona Nacia Film-Registro.

## Premioj 
* Akademiaj Premioj
** Por plej bona art-direktado blanka-nigra
** Por plej bona muziko de drama aŭ komedia filmo
** Por plej bona scenaro

## Eksteraj ligiloj 
* Sunset Boulevard ĉe imdb.com (angla)

Kategorio:Usonaj dramaj filmoj
Kategorio:Usonaj satiraj filmoj
Kategorio:Filmoj aperintaj en 1950
Kategorio:Filmoj pri aktoroj
Kategorio:Filmoj nigraj
Kategorio:Billy Wilder
Kategorio:Anglalingvaj filmoj
Kategorio:Filmoj de Paramount Pictures
Kategorio:Filmoj pri kino
The Bridge on the River Kwai (filmo)

***The Bridge on the River Kwai*** (*La Ponto trans rivero Kvai*) estas filmo de la jaro 1957, pri la Dua Mondmilito, bazita sur la romano *Le pont de la rivière Kwaï* de franca verkisto Pierre Boulle. La filmo estas fikcia, sed uzas la historion de la konstruado de la Birmana Fervojo en 1942-43 por sia rakonto. Ĝi estis direktita de David Lean kaj aperas en la filmo steluloj Alec Guinness, Sessue Hayakawa, Jack Hawkins kaj William Holden.

## Premioj 
### Akademiaj Premioj 
***The Bridge on the River Kwai*** gajnis sep Akademiajn Premiojn.

(* - Honorigita postmorte en 1984.)

Bridge on the River Kwai (filmo)
Bridge on the River Kwai (filmo)
Bridge on the River Kwai (filmo)
Bridge on the River Kwai (filmo)
Bridge on the River Kwai (filmo)
Kategorio:Filmoj de David Lean
Ruda Kubíček

[eta|Propraverka ornama grafikaĵo sur [facado de la domo de Ruda Kubíček en Uherské Hradiště]]
**Ruda KUBÍČEK** (naskiĝis la 18-an de marto 1891 en Uherské Hradiště, mortis la 6-an de aprilo 1983 en Uherské Hradiště) estis ĉeĥa esperantisto, fondinto kaj prezidanto de la Slovaka Esperanto-Klubo en Uherské Hradiště; profesie akademia pentristo, kustodo de la grafikaj kolektoj de la Muzeo de Moravia Slovakio kaj direktoro de la Artindustria mezlernejo en Uherské Hradiště.

En sia naskiĝurbo kaj ties ĉirkaŭaĵo li estas konata pentristo kaj grafikisto; unu strato en la loĝdoma kvartalo Východ en la urbo-parto Mařatice konstruita fine de la 1980-aj jaroj portas nomon "Rudy Kubíčka" (ĉeĥa genitivo de "Ruda Kubíček").

Ruda Kubíček studis ĉe la gimnazio en Uherské Hradiště kaj esperantistiĝis en 1932 en kurso gvidata de lia grafikista kunlaboranto Dolfa Bartošík. Lia filo **Ruda Antonín Kubíček** (naskiĝis la 13-an de aprilo 1924, mortis la 27-an de aŭgusto 2009), kiu ĝis sia morto vivis en Uherské Hradiště kaj pro la konataĵoj de sia patro mem pasive komprenis esperanton, kontaktiĝis en 2004 kun tiama studento ĉe la urba gimnazio kaj nov-esperantisto Marek Blahuš, al kiu li donace transdonis kelkajn esperantaĵojn el la postlasaĵo de sia patro.

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Kategorio:Uherské Hradiště
Kategorio:Ĉeĥaj pentristoj
Universitato de Kentukio

eta|maldekstra|*Miller Hall* studokunstruaĵo ĉe Universitato Kentukio
La** Universitato de Kentukio** (; mallongige **UK**) estas usona publika, gestudanta universitato en Leksingtono en la ŝtato Kentukio. Ĝi estas la plej granda universitato en la ŝtato, kun 27.209 studentoj.

John Arkisto fondis la universitaton en 1865. La urbo donis por ĝi 52 akreojn (21,04 hektarojn). La nuna areo de la universitato estas 270 akreoj (109,2 hektaroj).

Komence, la universitato enregistrigis nur virojn kiel lernantojn, sed en 1880, la unuaj lernantinoj ekpartoprenis ĝin.

## Organizo 
La universitato konsistas el pluraj kolegioj kaj lernejoj:
* kolegio de Agrikulturo, Nutrado kaj Medio - fondita en 1908
* kolegio de Artoj kaj Sciencoj - fondita en 1908
* kolegio de Juro - fondita en 1908
* kolegio de Inĝenieristiko - fondita en 1918
* kolegio de Dezajno - fondita en 1923
* kolegio de Eduko - fondita en 1923
* kolegio de Komercadministracio kaj Ekonomiko - fondita en 1925
* kolegio de Apoteko - fondita en 1947
* kolegio de Medicino - fondita en 1954
* kolegio de Dentokuracado - fondita en 1956
* kolegio de Flegado - fondita en 1956
* kolegio de Socia Laboro - fondita en 1969
* kolegio de Sansciencoj - fondita en 1966
* kolegio de Belartoj - fondita en 1976
* kolegio de Komunikado kaj Informadiko - fondita en 1993 (surbaze de la Kolegio pri Informadiko fondita en 1970 kaj la Kolegio pri Komunikado fondita en 1976)
* kolegio de Popolsano - fondita en 2004
* lernejo de Altnivelaj Studoj - fondita en 1917
* lernejo de Diplomatio kaj Internacia Komerco - fondita en 1959
* lernejo de Publika Politiko kaj Administracio - fondita en 1976

## Basketbalo 
eta|maldekstra|*Big Blue Nation* ("Granda Blua Nacio", nomo de la apogantaro de sportaj teamoj de la Universitato Kentukio)
La universitato estas fama pro ĝia basketbala teamo, sporto tre populara en Usono. La basketbala teamo komencis ludi en 1903. La teamo ludas sub la kromnomo *Kentucky Wildcats* (Kentukiaj Sovaĝaj Katoj). Laŭ statistikaĵoj, tiu estas la plej ofte venkinta universitata basketbala teamo en la mondo.

## Rimarkindaj diplomitoj 
* Steve Beshear (1944-), guberniestro de Kentukio ekde 2007
* Ashley Judd (1968-), aktorino
* William Lipscome, kiu ricevis la Nobel-premion pri kemio en 1976
* Thomas Hunt Morgan, kiu ricevis la Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino en 1933
* John Scopes, persekutita en 1925 pro akuzo, ke li instruis la kontraŭbiblian Darvinan teorion de evoluismo ĉe publika lernejo en Tenesio

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kentukio, Universitato de
Horia (Vladimirescu)

**Horia (Arad)** [horja] (hungare: **Újpanád**, germane: **Neupanat**) estas komunumo en Rumanio oriente de Arad. Administre ĝi apartenas al Vladimirescu.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi havis 7 075 loĝantojn (germanoj), en 1992 2 205 (rumanoj).

## Historio 
Ĝia unua mencio estas en 1315. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Arad vármegye).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)

## Renomaj personoj 
* Werner Söllner, germanlingva poeto.

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Arad
Mangifero

La **mangifero** (*Mangifera*) estas orientalisa genro de 35 specioj en la familio de anakardiacoj. Ili estas indiĝenaj al suda kaj sudorienta Azio, kaj en la Filipinoj. La plej grava komerca specio estas la mangujo (*M. indica*). La nomo devenas el la malajala.

Kategorio:Anakardiacoj
Kategorio:Orientalisa flaŭro
Akaĵuarbo

La **akaĵuarbo** aŭ **okcidenta anakardio** (*Anacardium occidentale*) estas daŭrafolia arbo kultivata kaj naturigita en multaj tropikaj landoj, pro tio ke ambaŭ partoj de la ŝajnfrukto estas manĝeblaj.

## Vidu ankaŭ 
Akaĵuo

Kategorio:Anakardiacoj
Kategorio:Neotropisa flaŭro
Kategorio:Arboj de Brazilo
Kategorio:Kuracplantoj
Kategorio:Tropika agrikulturo
George Frederick Root

eta|George F. Root

**George Frederick ROOT** (naskita la 30-an de aŭgusto, 1820 – mortinta la 6-an de aŭgusto, 1895) estis populara usona kantverkisto/komponisto dum kaj post la Usona Enlanda Milito.

Li naskiĝis en Sheffield, Masaĉuseco, kaj estis nomita laŭ la germane naskita brita komponisto George Frideric Handel. Li frue montris muzikan talenton; dek-trijara li fieris pri tio, ke li povis ludi 13 instrumentojn. Post muziklernado en Bostono (kiel studento de George James Webb), li transloĝiĝis al Novjorko, kie li estis preĝeja orgenisto kaj instruisto en lernejo por knabinoj. Post tio li vojaĝis en Eŭropo dum unu jaro. Reveninte Usonon, li akceptis postenon en la Bostono Muzika Akademio, sub Lowell Mason. En 1859 li iris al Ĉikago, kie li laboris en muzikeldonejo, Root & Cady, estrata de sia frato.

eta|maldekstra|200px|Himno uzanta la melodion "Tramp tramp tramp" de G F Root
Dum la Enlanda Milito, Root ekkonatiĝis kiel la verkinto de pluraj furoraj militkantoj, interalie *Tramp, tramp, tramp the Boys are Marching* ("Paŝ', paŝ', paŝ', la knaboj marŝas"), *Just before the Battle, Mother* ("Antaŭ la batalo, Panjo"), kaj *The Battle Cry of Freedom* ("La batalkrio de Libero"). La melodio de "Tramp, tramp, tramp" estas konata en Esperantio kiel *La fluanta tajdo* ("Jen la kanto de kuraĝ'...")

En 1872 la unua Universitato de Ĉikago faris lin Doktoro pri Muziko. Li mortis, preskaŭ 75-jara, ĉe sia somera hejmo en Bailey Island, Majno.

Root solene enkondukiĝis en la Halon de Famo de Kantverkistoj en 1970.

## Eksteraj ligiloj 
* George Frederick Root's entry at the Songwriters' Hall of Fame  
* The Cyber Hymnal: George Frederick Root kun ligoj al pluraj liaj religiaj kantoj kaj melodioj  

Root, George Frederick
Root, George Frederick
Root, George Frederick
Root, George Frederick
Root, George Frederick
Root, George Frederick
Nim Li Punit

**Nim Li Punit** estas nomo de majaa urbo en Toledo, Belizo (Mezameriko). La nomo devenas de la majaa lingvo kaj signifas *"grandan ĉapelon"*, kio rilatas al skulptaĵo tiea de majaa reĝo. La majaoj ekloĝis sur la loko dum la 5-a jarcento. Nim Li Punit estis retrovita nur en la jaro 1976, kiam oni tie serĉis nafton.

En Nim Li Punit ekzistas tri placaj ĉirkaŭitaj de pluraj konstruaĵoj, inter ili ankaŭ ŝtupopiramidoj (la plej alta estas 12,2 metrojn alta) kaj 25 steleoj (el kiuj la plej granda estas 9,5 metrojn alta). Kelkaj steleoj estas ne finitaj, pro kio oni supozas, ke oni subite ne plu loĝis en la urbo. Ŝajnas, ke Nim Li Punit kulminis dum la postklasika erao.

La loko situas je ĉirkaŭ 40 km de Punta Gorda, proksime de la majaa ruinaro Lubaantun.

## Vidu ankaŭ 
* Majaoj
* Listo de majaaj ruinoj

## Eksteraj ligiloj 
* Nim Li Punit ĉe Belizeexplorer.com

Kategorio:Majaaj ruinoj en Belizo
Rio Bec

**Rio Bec** estas antaŭkolumba majaa ruinaro en Campeche, Meksiko, Mezameriko.
Ĝi iĝis nomo por loka konstrustilo, la Rio-Bec-stilo, tipa en la ĉirkaŭo.

La ruinaro estis retrovita fine de la 19-a jarcento, sed arkeologiaj esploroj ekis nur dum la 1930-aj jaroj kaj daŭre estas farataj nun.

Ĝis nun oni malkovris plurajn ĉefajn konstruaĵojn, inter ili konstruaĵo kun tri turoj. Temas fakte pri ŝajnturoj, kiuj estas tipaj por la Rio-Bec-stilo.

## Vidu ankaŭ 
* Majaoj
* Listo de majaaj ruinoj

Kategorio:Majaaj ruinoj en Meksiko
Lexington (Kentukio)

eta|dekstra|250px|La urbocentro de Leksingtono, Kentukio

**Leksingtono** (angle **Lexington**) estas usona urbo en la ŝtato Kentukio. La urbo havas kromnomon de "ĉevala ĉefurbo de la mondo" kaj la ĉevalobredado estas unu de la ĉefindustrioj de la urbo (kaj ankaŭ de la ŝtato.) La aliaj ĉefindustrioj estas la produktado de la burbona viskio kaj la tobako.

Leksingtono troviĝas en centra-Kentukio al la bluherba regiono, famosa por la blugresa muzikstilo, kaj la ĉevala parko. La urbo estas la loko de la Universitato de Kentukio kaj la sola publika ĉevalfarmo en la mondo.

En 2005, la popolo de la urbo estis 268.080.

Kategorio:Urboj de Kentukio
Filmkomikso

Por filmo kun granda publika intereso kelkfoje libra eldono nomita **filmkomikso** estas produktata. En filmkomikso originalaj plenkoloraj bildoj el la filmo estas uzataj por produkti libron similantan al animeo. Por la teksto bobeloj kiel en animeoj estas aldonitaj. Pro tio legi filmkomison similas al vidi la originalan filmon, sed la muziko mankas.

Kutime filmkomiksoj estas eldonitaj kiel plurvolumaj poŝlibraj eldonoj. En Japanio kaj en aliaj orient-aziaj landoj filmkomiksoj estas ege pli popularaj ol en Eŭropo.

Kategorio:Kino
Kategorio:Libroj
Dezső Bánffy

Barono **BÁNFFY Dezső** (n. 28-an de oktobro 1843, Kolozsvár (nun en Rumanio) - m. 24-an de majo 1911, Budapeŝto) estis hungara politikisto, ĉefministro de Hungario inter 1895 kaj 1899. Lia ĉefa klopodo estis subpremo de la nacimalplimultaj movadoj, fortiĝantaj fine de la 19-a jarcento.
eta|dekstra|Dezső Bánffy
eta|Pentraĵo pri Dezső Bánffy
Li studis juron en Berlino kaj Lepsiko. Li estis ĉefprefekto de interna Szolnok (ekde 1875), poste de Szolnok-Doboka (1876–90), fine de departmentoBeszterce-Naszód (1890–82).

Li klopodis je perforta asimilado de la naciaj malplimultoj, sen-atente subpremis la naciajn movadojn de la rumana malplimulto. Li agadis ĉiam – ofte nedemokratia – por la reganta partio dum la balotoj kaj kiel prezidanto de la parlamento (1892-95). La reĝo nomumis lin ĉefministro la 14-an de januaro 1895. Dum lia oficado akceptis la parlamento leĝojn pri la libera religipraktikado (1895-jara XLIII. leĝo) kaj pri egalrajtigo de la izraelita eklezi (1895-jara XLII. leĝo). Oni ligas al lia regado la establon de administra juĝejo, novajn leĝojn pri asiza tribunalo, akuzaj juĝprocesoj. En la jaro de miljara Hungario (millennium, 1896), la partioj interkonsentis – kun aprobo de Bánffy – je tn. Treuga Deit („Paco de Dio”), laŭ kiu oni ĉesigis la politikajn disputojn por tiu jaro.

Spite al la akcpetitaj liberalaj religiaj leĝoj, li aliterene uzis la politikon de fera mano. Dum la balotoj de 1896, li subpremis la opozicion, tiel akirante 287 sidejon el 412 en la parlamento por la reganta partio. Li daŭrigis subpreman politikon de la naciaj malplimultoj, la laboristaj kaj kamparanaj movadoj. La respondo de la opozicio estis la parlamenta obstaklo, kiu do akriĝis ankaŭ en la aŭstra-hungara dogantraktado. La registaron trafis krizo kaj Bánffy anoncis sian abdikon la 19-an de februaro 1899.

Post lia abdiko, oni nomumis lin ĉefa kortegmajstro, sed li abdikis en 1904 kaj iĝis denove parlamentano. Li fondis la Novan partion kaj estis ties gvidanto de 1904 ĝis 1906. Tiu partio aliĝis fine de 1904 al opozicia ligo, sed eksiĝis el tio en marto de 1906.

Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj baronoj
Suŭa

**Suŭa** (Hepburn/Kunrei:Suwa)povas signifi:
*Suŭa (urbo)　諏訪市
*Suŭa-distrikto 諏訪郡
*Suŭa-Lago 諏訪湖
*Suwa-Tansha 諏訪大社
*Suwa-Sanktejo 諏訪神社
*Suwa-Stacio 諏訪駅
Aberdeen (Vaŝingtonio)

[eta|Tributo al [Kurt Cobain en Aberdeen.
"Come as You Are" estas kanto de Nirvana.]]
**Aberdeen** ("Abe din'", aŭ pli precize, laŭ IFA, ) estas havenurbo en Kantono Haveno Gray, ĉe golfeto ("Grays Harbor") de la usona pacifika bordo. Aberdeen estas fondita de frua setlinto Samuel Benn kiu registris planon en 1884. La loĝantaro nombris  laŭ la censo de 2000. Ĝi estas la ekonomia centro de Kantono Grays Harbor, situante inter la urboj Hoquiam and Cosmopolis. Aberdeen ofte priskribiĝas kiel la "Pordego de la Olimpia duoninsulo" aŭ kiel la "Akuŝejo de la Grunĝo," pro tio ke Kurt Cobain kaj aliaj fondintoj de Nirvana venis de Aberdeen.

Aberdeno estas la hejmhaveno de la alta ŝipo *Lady Washington*, reproduktita kopio de malpli granda ŝipo uzita de la esploristo Kapitano Robert Gray, kiu stelule rolis en la du kinofilmoj pri la "Piratoj de Karibeo" (*The Curse of the Black Pearl, 2003, kaj *Dead Man's Chest'', 2006.

## Historio 
La fruaj setlantoj, kiuj venis al la orienta rando de Grays Harbor en la 1880-aj jaroj nomis la lokon Wishkah, laŭ la proksima rivero. Kelkaj tamen kontraŭstaris la nomon, kaj finfine oni renomis la urbon laŭ la nomo de loko entrepreno, salmo-enladigejo, kiu siavice ricevis sian nomon laŭ la urbo en Skotlando. Proksime situas alia malgranda komunumo, registrita en 1883, kiu nun portas la nomon Wishkah.

Kvankam ĝi nun estas la plej granda kaj konata el la tri urboj ĉe Grays Harbor, en la fruaj jaroj ĝi iom postrestis la najbarojn, Hoquiam kaj Cosmopolis.

## Ĝemelurboj 
Aberdeen havas du ĝemelurbojn:

* Hakui, Japanio
* Kanazaŭa, Japanio

Kategorio:Urboj en Vaŝingtonio
Kategorio:Vaŝingtonio
Károly Khuen-Héderváry

Grafo **KHUEN-HÉDERVÁRY Károly** (naskiĝis la 23-an de majo 1849 en Gräfenberg, Silezio – mortis la 16-an de februaro 1918 en Budapeŝto) estis hungara konservativa, liberala politikisto, kiu estis dufoje ĉefministro de Hungario (en 1903 kaj en 1910–12). eta|Károly Khuen-HéderváryLi estis filo de kroatdevena aristokrata familio, kiu heredis en 1874 la bienojn de formortinta Viczay-familio en Hédervár, tiel la familio alprenis ankaŭ ties nomon.

Li studis juron en Zagrebo, estis ekde 1875 parlamenta reprezentanto de la Liberala partio, ekde 1882 ĉefprefekto de Győr. Lin nomumis la reĝo banuso de Kroatio, post la kontraŭhungaraj tumultoj en 1883, li servis en tiu posteno ĝis 1903. Li fondis kaj forte apogis la Kroatan nacian partion, bazita je la hungara-kroata interkonsento de 1868. Li senindulge subpremis la kroatan nacian opozicion, postulanta sendependiĝon. En junio de 1894, la reĝo komisiis lin je formado de registaro, sed oni ne voĉdonis al li fidon, tiel restis la provizore abdikita Wekerle-registaro.

Post abdiko de registaro de Kálmán Széll (pro nombroaltigo de la rekrutitaj soldatoj) en 1903, Khuen-Héderváry formis registaron la 27-an de junio, en kiu li ankaŭ posedis la ministeriojn pri internaj aferoj kaj pri rilatoj al la reĝo. Li provis interkonsenti kun la opozicio kaj fini la parlamentan obstaklon, sed pro la sensukceso li abdikis unuafoje en aŭgusto, poste la 29-an de septembro fine. Li estis en 1904–05 ministro pri rilatoj al la reĝo en registaro de Tisza. Post abdiko de la Tisza-registaro, li retiriĝis de la politiko ĝis 1910.

Pro la registara krizo en januaro de 1910, li denove estis petita je formado de nova registaro. Li denove suprenis la postenojn de ministro pri internaj aferoj, al reĝo kaj kroat-slavon-dalmataj aferoj.

Post la establiĝo de la nova registaro, baldaŭ fondiĝis la Nacia Laborpatio kiel posteulo de la Liberala Partio. La celo de la nova partio estis la stabiligo de la registaro kaj la ekzistantaj sociaj rilatoj. Post kiam la opozicio provis fiaskigi la registaron, Khuen-Héderváry dissolvis la parlamenton en marto (dum tio, la opoziciuloj ĵetis inkujojn al la ĉefministro) kaj en junio la Nacia Laborpartio akiris plimulton. La opozicio komencis denove obstakli la parlamentan laboron en 1911 pro la defenda leĝo. Ĉar Khuen-Héderváry ne sukcesis solvi la krizon, li abdikis en aprilo de 1912. Ekde 1913 ĝis lia morto, li estis prezidanto de la Nacia Laborpartio, sed li retiriĝis de la aktiva politiko.

Li estis banuso kaj membro de Hungara Scienca Akademio.

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Ministroj pri internaj aferoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Banusoj de Kroatio
Kategorio:Hungaraj grafoj
San Andrés

**San Andrés** estas antaŭkolumba majaa urbo en La Libertad (Salvadoro), Mezameriko.

La komence malgranda majaa vilaĝo troviĝas en la Zapotitán-valo. La unuaj loĝantoj alvenis ĉirkaŭ -900. Post erupcio de la proksima vulkano Ilopango en la jaro -250 la vilaĝo estis detruita kaj forlasita. Nur ĉirkaŭ la jaro 400 majaoj denove ekloĝis en San Andrés, kiu rapide evoluis al grava urbo en la regiono kaj iĝis la ĉefurbo en 600.

San Andrés komercis kun aliaj gravaj majaurboj, kiel ekzemple Copán, Tikal aŭ Caracol.

Post 1200 la urbo estis definitive forlasita.

Oni taksas, ke ĝis  homoj loĝis tie. Hodiaŭ eblas viziti renovigitan piramidon kun du terasoj.

## Vidu ankaŭ 
* Majaoj
* Listo de majaaj ruinoj

Kategorio:Majaaj ruinoj en Salvadoro
Hallgrímskirkja

eta|
La **Hallgrímskirkja** (laŭvorte, *la preĝejo de Hallgrímur*) estas protestantisma preĝejo en Rejkjaviko, Islando. Kun siaj  (244 fute) ĝi estas unu el la plej altaj konstruaĵoj en Islando. La preĝejo estas nomita laŭ la Islanda poeto kaj kleriko, Hallgrímur Pétursson (1614-1674), sciita por sia Passíusálmar, kaj aliaj verkoj.

## Historio 
La plano, per Ŝtata Arkitekto Guðjón Samúelsson, estis komisionita en 1937. La konstruado komenciĝis en 1945 kaj finiĝis en 1986. Ĝi estas en la urba centro kaj videbla en la tuta urbo iĝinte unu el la plej bonesciitaj simboloj de la ĉefurbo. Sekve ĝi ankaŭ ĉefrolis en la emblemo de la 98-a Universala Kongreso de Esperanto en somero 2013 kiu okazis sur Islando.

Kategorio:Rejkjaviko
Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Islando
Sayil

**Sayil** estas majaa ruinaro en Meksiko, proksime de la ruinaroj Labná kaj Uxmal. La signifo de la nomo estas verŝajne "formikejo" aŭ "monteto de formikoj".

Troviĝas tie palaco, pluraj temploj, steleoj kaj pilkoludejo.
Sayil estas tre vasta kaj la padoj plurkilometrojn longaj. Ĉe la kulmino de Sayil, ĉirkaŭ la jaro 800 loĝis tie inter  kaj  homoj.

## El Palacio 
[eta|maldekstra|240ra|Sayil - la [palaco]]
La palaco *El Palacio* estis konstruita dum la 8-a jarcento kaj mezuras 40 m x 80 m. Ĝi havas tri etaĝojn. La supraj etaĝoj estas malpli grandaj ol la malsupraj. De la suda flanko, tre detruita ŝtuparo ebligas aliron de la tegmento. La unua etaĝo havas dekstre 5 kaj maldekstre 7 enirejojn. La dua etaĝo havas nur 8 enirejojn, po 4 ĉiuflanke. La enirejo estas dividitaj de belegaj kolonvandoj. Nuntempe ĉefe la okcidenta flanko estas renovigita.

## El Mirador 
La templo *El Mirador* troviĝas ĉirkaŭ 300 m sude de la palaco kaj estas unu el la du plej grandaj temploj de Sayil. Ĝi similas al la templo de Labná.

## Templo del Sur 
La *Templo del Sur* (suda templo) troviĝas en la suda parto de Sayil. Ĝi estis komence duetaĝa konstruaĵo, sed nuntempe la dua etaĝo estas preskaŭ tute detruita. La templo havas sep enirejojn, kiuj strange ne estas samaltaj.

## Juego de Pelota 
La *pilkejo* troviĝas inter la palaco kaj la templo El Mirador. Tie oni ludis la faman pilkoludon per granda pilko.

## Grupo de Estelas 
La *steleoj* de Sayil estas en malbonega stato. Unu el ili havas hieroglifojn kiuj indikas la jaron 810.

## Vidu ankaŭ 
* Majaoj
* Listo de majaaj ruinoj

## Eksteraj ligiloj 
* Detalaj informoj pri **Sayil** kaj aliaj majaaj ruinoj
* Sayil ĉe Yucatan-Guide.de

Kategorio:Majaaj ruinoj en Meksiko
Kálmán Széll

**SZÉLL Kálmán** (n. 8-an de junio 1843, Gasztony, departemento Vas – m. 16-an de aŭgusto 1915, Rátót), estis hungara politikisto kaj ĉefministro de Hungario de 1899 ĝis 1903. Lia patro estis József Széll (departementestro), lia frato estis Ignác Széll. Lia registara agado celis la stabiligon de la politika kaj ekonomia situo en Hungario.

## Biografio 
Li lernis en Sopron kaj Szombathely, studis juron en Peŝto. Li estis servo-juĝisto ekde 1867 en departemento Vas. Li edzinigis zorgatinon de Ferenc Deák, Ilona Vörösmarty (filinon de Mihály Vörösmarty). Tiu geedziĝo helpis lian politikan komencon. Oni elektis lin en 1869 al reprezentanto de Szentgotthárd, per la Deák-partio. Li aliĝis en 1875 al la Liberala partio.

Széll iĝis membro de la hungara registaro en 1875 kiel financministro. Li estis fida je ŝparemo kaj financa rigoremo, li organizis la impostkontrola instituto, establo de la Aŭstra-Hungara Banko, subskribo de la ekonomia interkonsento (1878). Li sukcese malpliigis deficiton de la hungara buĝeto. Li abdikis la 11-an de oktobro 1878, ĉar li ne interkonsentis pri la malŝparema politiko de la registaro kaj pri okupado de Bosnio-Hercegovino.

Post la abdiko, li estis prezidanto de la Diskonta Banko (1881-1899), li fondis en 1886 la Hungaran Hipotekan Kreditbankon, kies prezidanto estis li dum longa tempo (1886–99, 1907–15). Li formis en sia bieno de Rátót ekzemplodonan mastrumbienon, famis la breditaj bovoj. Li estis ankaŭ prezidanto de la Mileneuma Tutlanda Komisio (1891-1898).

Post kiam Dezső Bánffy kaj lia registaro abdikis en februaro de 1899, la reganto nomumis Széll al ĉefministro, kiu estis ĝis tiam ministro pri internaj aferoj. La reputacia politikisto ligis kompromison kun la opozicio kaj la Nacia partio kaj la Liberala partio unuiĝis en marto samjara. Széll sukcesis atingi, ke la registaro povu agadi laŭ randoj de la antaŭjara buĝeto. La prezo de la kompromiso estis la neokazo de la parlamentaj reguloj, tiel la opozicio plu obstaklis la leĝfaradon. Fortigis la pozicion de la ĉefministro, ke membroj de la Nacia Partio fortigis la registran partion kaj tio alportis grandan sukceson en la balotoj de 1901.

La 31-an de decembro 1902, naskiĝis la interkonsento de Széll kaj la aŭstra ĉefministro Ernest von Koerber, kiu ŝanĝis la ekonomian interkonsenton laŭ interesoj de la hungara agrikulturo.

La opozicio obstaklis la parlamentan leĝfaradon – pro altigo de nombro de la rekrutitoj – kaj tio kondukis al tio, ke la lando je aprilo de 1903 alfrontis eksterleĝan staton kaj la registaro devis abdiki (16-a de junio 1903.). Széll aliĝis en 1905 al la enpartia opozicio de Gyula Andrássy kaj en 1906 al la Konstitucio-partio, kies prezidanto estis li inter 1906 kaj 1910. Post tio li retiriĝis de la aktiva politikado.

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Hungaraj juristoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Ministroj pri internaj aferoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj ministroj pri financo