Ordinara hordeo

**Ordinara hordeo**, science ***Hordeum vulgare***, estas specio de hordeo (poacoj). Temas pri unukotiledona unujara planto apartenanta al la familio de poacoj; krome ĝi estas tre grava cerealo kaj por animaloj kaj por homoj kaj fakte la kvina cerealo plej kultivata en la mondo (53 milionoj da hektaroj). 

## Priskribo 
eta|maldekstra|210ra|*H. vulgare* kun grandaj oreletoj.
La hordeo estas cerealo de tiuj konataj kiel vintraj cerealoj, kiun oni rikoltas ĉirkaŭ fino de la printempo (junio aŭ julio, en la norda hemisfero) kaj ĝenerale ĝia distribuado estas simila al tiu de tritiko.

Tiu specio estas unujara planto. Ĝi altas de 0,7 m ĝis 1,2 m. Ĝi havas grandajn oreletojn. Ĝia floraro estas spiko el densaj unufloraj spiketoj triopaj en la kavetoj de la akso. Ĝi havas longe aristajn eksterajn paleojn. La fekundiĝo okazas en ferma floro, (ĝi estas klejstogama). La fruktoj estas kariopsoj.

La radiko de la planto estas faskoforma kaj en ĝi oni povas identigi primarajn kaj duarangajn radikojn. La primaraj radikoj formiĝas per la kresko de radiketo kaj malaperas en la plenkreska planto, kiam disvolviĝas la duarangaj radikoj el la tigobazo, kun diversaj branĉiĝaĵoj. La tigo de hordeo estas kava kanaĵo kiu posedas sep ĝis ok intervaloj, apartigitaj per nodaj diafragmoj. La internodoj estas des pli longaj ju la tigo kreskiĝas el la baza areo. La nombro de tigoj en ĉiu planto estas variebla, kaj ĉiu el ili disvolvigas po unu spiketo. La unua aperinta tigo nomiĝas ĉefa aŭ primara tigo; kiu siavice produktas la plej grandan spiketon. La postaj tigoj nomiĝas duaranga, triaranga ktp. 

La folioj estas kunformitaj de baz-ingo kaj plato, kiuj estas kunigitaj per ligulo kaj havas du membranecajn plilongigaĵojn nomitajn "aŭrikloj". La folioj estas enmetitaj ĉe la tigonodoj pere de kolumo aŭ "pulvinus", kiu estas elstaraĵo en la folibazo. La infloresko de la planto havas formon de spiketo kun longaj aristoj kiuj diferencigas ĝin je simpla rigardo disde tritiko. Ĝi estas simila al aliaj poacaj plantoj, kaj ĝi havas reduktitan perianto. La protektan funkcion plenumas la glumoj kaj la brakteoloj kiuj ŝirmas la grajnon. 

La grajno aŭ kariopso estas ŝpinilforma, pli dika en la centro kaj reduktita je la pintoj. La ŝelo (en ŝirmitaj tipoj) protektas la grajnon kontraŭ predantoj kaj utilas en la procezoj de maltigado kaj bierfarado; ĝi enhavas ĉirkaŭ 13 % de la pezo de la grajno, game kongrue kun la tipo, grenvario kaj latitudo de plantejo. La grajnoj kiuj perdas sian ŝirmilon estas konsiderata kiel grajnoj damaĝitaj ne tiom utilaj por la maltindustrio. 

La hordeo estas reprezentata ĉefe per du kultivataj specoj: nome *Hordeum distichum*, uzata por la fabrikado de biero, kaj *Hordeum hexastichum*, uzata ĉefe kiel furaĝo por nutrado de animaloj; ambaŭ specoj estas normale grupigitaj sub la nomo *Hordeum vulgare* subsp. *vulgare*. Ĉe tiu subspecio *H. vulgare subsp. vulgare* la du eksteraj spiketoj de la triopo estas sterilaj.

## Variaĵoj
thumb|Spiketoj de hordeo de *2-vicaj* kaj *6-vicaj*.
Inter la kultivitaj variaĵoj menciendas jenaj:
* La vintraj hordeoj, rezistantaj kontraŭ malvarmo ĝis proksimume −15 °C kiuj povas havi ebenecajn spiketojn havantajn du vicojn de grajnoj aŭ cilindrajn spiketojn kun ses grajnvicoj. La vintrajn hordevariojn oni semas fine de septembro ĝis komenco de oktobro, ĉar ili postulas bonan enradikigon antaŭ la vintrokomenco.
* La hordeoj de printempo, kiuj suferas pro frosto, kun pli mallonga kreskociklo, estas semataj en februaro kaj marto.

La grajno rondoforma kaj markita per longitudina linio montriĝas "kompleta" aŭ en "perloj" (polurita kaj rafinita).

Kelkaj kultiv-varioj en Eŭropo, estas jenaj:
* Vintraj kaj 2-vicaj: Amillis, Augusta, Campanile, Fuga, KWS Cassia...
* Vintraj kaj 2-vicaj por biero: Arcadia, Astrid, Malicorne, Vanessa...
* Vintraj kaj 6-vicaj por biero: Amistar, Atenon, Etincel, Isocel KWS Tonic, Passerel, Touareg...
* Printempaj kaj 2-vicaj: Bérénice, Galaxis, KWS Dante, Marigold, Yvette...
* Printempaj kaj 2-vicaj por biero: Arcadia, Astoria, Béatrix, Brennus, Danielle, Explorer, KWS Fabienne, Névada...
* Vintraj hibridaj kaj 6-vicaj: Bagoo, Hobbit, Smooth...

Pli ol 1300 hordevarioj estas registritaj en la Eŭropa Katalogo de Varioj.

En Hispanio, *El Grupo para la Evaluación de Nuevas Variedades de Cultivos Extensivos en España* (Grupo por Pritaksado de Novaj Varioj de Etendaj Kultivoj de Hispanio) faras studojn por diversaj cerealtipoj, inter kiuj estas nombraj novaj tipoj de hordeo. Tiukadre elstaras la pioniraj laboroj faritaj ĉe la Eksperimentejo *Aula Dei*, en kiu oni disvolvis en la 1970-aj jaroj la tre disvastigitan varion nomitan "hordeo Albacete".

Krome, en kelkaj landoj de Hispanameriko kiel Meksiko (kun la variaĵo "Esmeralda" rezistanta al la fungo Nigra rusto); Argentino (kie oni citas la variaĵon nomitan "Q. Carisma"); aŭ Bolivio, oni disvolvas lokajn hordevariojn adaptitajn al la grundologiaj kaj klimataj kondiĉoj de ĉiu areo.

En landoj de aliaj mondoregionoj en kiuj oni kultivas hordeon, la situacio estas simila, kun nombraj variaĵoj promociitaj ĉu de ŝtataj publikaj institucioj ĉu de entreprenoj dediĉitaj al komercigo de selektitaj semoj, kun la aparteco ke foje eĉ la bierfabrikoj intervenas en la disvolvigo de la varioj plej taŭgaj por ties aktiveco. Tiukadre menciendas variaĵoj "Bere" (disvolvigita en Skotlando por la produktado de viskio); "Betzes" (devena de Pollando kaj enkondukita en Usono en 1958); "Centennial" (kanada variaĵo disvolvigita de Universitato de Alberto); "Cyclon" (variaĵo kultivita en Rusio, hibrido de vintraj rusaj kaj germanaj variaĵoj); "Diamant" (mutacia ĉeĥa variaĵo de alta rendimento kreita pere de la uzado de ikso-radioj); "Drummond" (variaĵo tre rezistanta disvolvigita en Usono en la jaro 2000); "Golden Promise" (mutacia brita variaĵo disvolvigita pere de la uzado de radiado gamma, taŭga por la produktado de biero kaj de viskio); "Highland barley" (kultivata en la altebenaĵo de Tibeto); "Lux" (selektita en Danio); "Maris Otter" (devena de Granda Britio, tre aprezata de la produktantoj de metiarta biero); "Nordal" (variaĵo disvolvigita de la sveda bierproduktanto Carlsberg en 1971); "Pinnacle" (usona variaĵo disvolvigita de *North Dakota Agricultural Experiment Station* en 2006); "Windich" (origina de Aŭstralio); kaj "Yagan" (same aŭstralia).

## Taksonomio 
La specion *Hordeum vulgare* priskribis Carlos Linneo publikigite en *Species Plantarum* 1: 84–85. 1753.
[thumb|Hordekampo en [Argentino.]]
thumb|Hordebildo.
thumb|Hordeaj spiketoj.
;Etimologio:
*Hordeum*: iama nomo latina por hordeo.

*vulgare*: epiteto latina kiu signifas "vulgara, ordinara".
;Sinonimio:

**Frumentum hordeum* E.H.L. Krause
**Frumentum sativum* E.H.L. Krause
**Hordeum aestivum* R.E. Regel
**Hordeum americanum*  R.E. Regel 
**Hordeum bifarium*  A. W. Roth
**Hordeum brachyatherum* R.E. Regel
**Hordeum caspicum* R.E. Regel
**Hordeum coeleste* (L.) P. Beauv.
**Hordeum daghestanicum* R.E. Regel
**Hordeum defectoides* R.E. Regel
**Hordeum distichon subsp. zeocrithon* (L.) Čelakovský
**Hordeum distichum* L.
**Hordeum durum* R.E. Regel
**Hordeum elongatum* R.E. Regel
**Hordeum gymnodistichum*  Duthie 
**Hordeum heterostychon* P. Beauv.
**Hordeum hexastichon* L.
**Hordeum hexastichum* L.
**Hordeum hibernaculum* R.E. Regel
**Hordeum hibernans* R.E. Regel
**Hordeum himalayense* Schultes
**Hordeum hirtiusculum* R.E. Regel
**Hordeum horsfordianum* R.E. Regel
**Hordeum ircutianum* R.E. Regel
**Hordeum jarenskianum* R.E. Regel
**Hordeum juliae* R.E. Regel
**Hordeum kalugense* R.E. Regel
**Hordeum karzinianum* R.E. Regel
**Hordeum kiarchanum* R.E. Regel
**Hordeum laevipaleatum* R.E. Regel
**Hordeum lapponicum* R.E. Regel
**Hordeum leptostachys*  Griffith 
**Hordeum macrolepis*  A. Brau 
**Hordeum mandshuricum* R.E. Regel
**Hordeum mandshuroides* R.E. Regel
**Hordeum michalkowii* R.E. Regel
**Hordeum nekludowii* R.E. Regel
**Hordeum nigrum* Willd.
**Hordeum pamiricum* Vavilov
**Hordeum parvum* R.E. Regel
**Hordeum pensanum* R.E. Regel
**Hordeum polystichon* Haller
**Hordeum polystichon var. hackelii*
**Hordeum polystichon var. vulgare* (L.) Döll
**Hordeum praecox* R.E. Regel
**Hordeum pyramidatum* R.E. Regel
**Hordeum revelatum* (Körnicke) A. Schulz
**Hordeum sativum* Jessen
**Hordeum sativum* Persoon
**Hordeum sativum var. coeleste* (L.) Vilmorin
**Hordeum sativum subsp. hexastichon* (L.) K. Richt
**Hordeum sativum subsp. vulgare* (L.) K. Richt.
**Hordeum scabriusculum* R.E. Regel
**Hordeum septentrionale* R.E. Regel
**Hordeum stassewitschii* R.E. Regel
**Hordeum strobelense* Chiovenda
**Hordeum taganrocense* R.E. Regel
**Hordeum tanaiticum* R.E. Regel
**Hordeum tetrastichum* Stokes
**Hordeum transcaucasicum* R.E. Regel
**Hordeum violaceum* R.E. Regel
**Hordeum walpersii* R.E. Regel
**Secale orientale* Schreber ex Roth

## Historio 
eta|maldekstre|220ra|Ordinara hordeo.
Hordeo estas unu el la klasikaj grenoj de la Antikveco. Ĝi estis kulturata antaŭ pli ol 8 000 jaroj en Mezopotamio kaj laŭ la Nilo. Laŭ Nikolaj Vavilov, la kultivataj hordeoj *Hordeum vulgare* devenas de natura hordeo *Hordeum spontaneum*, kiu kreskiĝis en Mezoriento. Ambaŭ specioj estas diploidoj (2n=14 kromosomoj).

Ordinara hordeo devenas de Malgrandazio kaj de la orienta Balkanio al Eŭropo. La plej malnovaj pruvoj pri hordeo datiĝas de jaro 10 500 a.n.e. Hordeo, unugrajna tritiko (*Triticum monococcum*) kaj pratritiko (*Triticum turgidum subsp. dicoccon*) estis la unuaj de homoj kulturitaj cerealoj. Ekde 7000 a.n.e. oni sisteme selektis grenojn por kultivado kaj ekde 5500 a.n.e. hordeo estis kreskigita ankaŭ en Mezeŭropo. Supozeble la selektado, pro praktikaj kialoj, favoris plantojn, kiuj emas teni la maturajn grajnojn dum iom da tempo, ĉar naturaj specioj faligas siajn grajnojn tuj post maturiĝo, kio malfaciligus rikoltadon.

La historio de la hordekultivo datas el Antikva Egipto, kie estis produkto grava por la disvolvigo de tiu civilizacio kaj por la rekta konsumo fare de homoj aŭ bestoj kaj por la produktado de biero; en la biblia libro Eliro oni mencias hordeon en rilato kun la Dek plagoj de Egiptujo. Hordeon konis ankaŭ grekoj kaj romianoj, kiuj uzis ĝin por baki panon, kaj ĝi fakte estis la baza manĝaĵo de la romiaj gladiatoroj. En Svisio oni trovis bruligitajn restaĵojn de tortoj prilaboritaj el hordegranoj krude muelitaj kaj tritiko kiujn datas de la Ŝtonepoko.

Dum la Mezepoko hordeo estis uzata kiel nutraĵo por brutaro. Dum multaj jarcentoj la distingo inter klasoj tuŝis ankaŭ la tipon de cerealo permesata: en Anglio ĝis la 16-a jarcento la malriĉuloj rajtis konsumi nur hordepanon dum la tritikpano estis dediĉita nur al la alta klaso; kiam la tritiko kaj la aveno iĝis pli kaj pli akireblaj, finiĝis la uzado de la hordeo por baki panon.

## Kultivado 
thumb|150ra|Detalo de la spiketo.

La hordeo havas kultivciklon pli mallongan ol tiu de tritiko, estas la cerealo kiu povas esti kultivata plej norde, kaj povas elteni malbonkvalitajn grundojn kaj en difinitaj cirkonstancoj havigas pli da profito en grajnoj ol la tritiko. Ties kultivado estas ege etendita kaj pro siaj karakteroj la kultivado en Eŭropo atingas 70° de latitudo Norda (en Rusio ĝis 66°), kaj en Nordameriko 64°. Pri altitudo, oni kultivas ĝis 1800 m super marnivelo en Svisio kaj ĝis 3000 m super marnivelo en Peruo, kaj ĝi estas la cerealo kiu plej bone adaptiĝas al la plej altaj latitudoj.

Normale oni semas hordeon fine de aŭtuno aŭ komence de vintro, kaj la rikolto kutime faratas fine de junio aŭ komence de julio. Post la rikoltado, la pajlo estas tre aprezata por nutri la gregaron, eĉ pli ol tiu de tritiko. 

### Temperaturo 
Travintra hordeo bezonas vernalizon. La subspecio *H. vulgare subsp. hexastichum* estas ĉiam vintra. La ciklo bezonas inter 1900 kaj 2000 celsiajn grado-tagojn kun bazo 0 (1600–1700 grado-tagoj pri printempa hordeo; ). Ĝi ĝermas eke de 0&nbsp;°C. Ĝi frostas je -8&nbsp;°C sed kelkaj varioj eltenas -16&nbsp;°C (se la temperaturo malpliigas grade).

Printempa hordeo estas semata printempe, do kutime ne devas elteni malaltajn temperaturojn. Ĝi estas rikoltata post la vintra hordeo, tamen restas kampe nur ĉirkaŭ 100 tagojn. Mezume ĝi portas malpli grandan rendimenton per kampa areo.

La hordeo ĝermas je minimuma temperaturo de 6°C. Floras je 16°C kaj maturiĝas je 20°C. Ĝi toleras tre bone la malaltajn temperaturojn kaj povas elteni eĉ ĝis dek gradojn sub nulo.

## Malamikoj 
[eta|maldekstra|[Mielroso kaŭzita de *Claviceps purpurea*.]]
[eta|dekstra|[Skleroto de *Claviceps purpurea* kreskante sur semo de *Hordeum vulgare*.]]
Inter insektaj plagoj de hordeo estas afidoj kiel la rusa tritikafido (*Diuraphis noxia*), raŭpoj kiel tiuj de la unupunkta tineo, la blnakaj koĉoj (*Pseudococcidae*), kaj skarabaj larvoj de genroj kiel *Aeolus*. Afida damaĝo povas ofte esti tolerata, dum la unupunktuloj povas manĝi tutajn foliojn. Skaraboj mortigas semingojn, kaj postulas specifajn taktadojn por semado aŭ antaŭplantado.

*Rhynchosporium secalis*, *Pyrenophora graminea*, *Pyrenophora teres*, *Blumeria graminis*, *Ramularia collo-cygni* kaj *Claviceps purpurea* estas askofungoj. *Ustilago nuda f.sp. hordei*, *Ustilago hordei* kaj *Puccinia hordei* estas bazidiofungoj. La naniganta flavmalsano estas virusa malsano transsendata per afidoj. *Sitodiplosis mosellana* estas diptero. *Ditylenchus dispsaci* estas nematodo.

Por daŭra rezistado kontraŭ malsanoj, kvanta rezistado estas pli grava ol kvalita. La plej gravaj foliaj malsanoj havas korespondan rezistan genareon en ĉiuj kromosomoj de hordeo. Disponeblas granda nombro de molekulaj markiloj por bredado de rezistiloj al folirusto, polva melduo, *Rhynchosporium secalis*, *Pyrenophora teres* f. *teres*, la flava nanviruso, kaj la komplekso de la flava mozaikviruso.

## Bildaro 

dosiero:Gerste.jpg|Kampo kun hordeo tuj rikoltota
dosiero:Gerste Ähren.jpg|Hordeo-spikoj
dosiero:Gerstenpflanze.jpg|Hordeotigo
dosiero:Gerstenkoerner.jpg|Hordeograjnoj
dosiero:Kasza jeczmienna 02.jpg|Hordea grio
dosiero:Hordeum Claviceps.jpg|Ergotoj en hordeo

## Notoj kaj referencoj 
## Bibliografio 
* Cendrero, Orestes (1938). *Nociones de historia natural* (7.ª edición). París.
* Forero, Daniel Gonzalo (2000). *Almacenamiento de Granos*. Bogotá: UNAD, Facultad de Ciencias Agrarias.
* Kent, Norman Leslie (1983). *Technology of cereals: An introduction for students of food science and agriculture*. Oxford: Pergamon Press.
* Ruiz Camacho, Rubén (1981). *Cultivo del Trigo y la Cebada*. Bogotá: Temas de Orientación Agropecuaria.

## Vidu ankaŭ 
* Malto (bierfarejo)
* Biero
* Leĝo de pureco
* Viskio

## Eksteraj ligiloj 
* Tela botanica Hordeum vulgare 
* Sciindaĵoj pri hordeo 
* Deutsches Wörterbuch, Jacob Grimm kaj Wilhelm Grimm, 1854 
* Ilustritaj informoj pri manĝebla hordeo 
* *Céréales* 1980 Camille Moule ISBN 2-7066-0118-3 
* PIV 2005 paĝo 450 

* 

Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Cerealoj
Kategorio:Hordeum
Kategorio:Palearktisa flaŭro