Tamarindo (arbo)

**Tamarindo** (*Tamarindus*) estas genro de arboj de la familio Fabacoj (*Fabaceae*), kun manĝeblaj fruktoj. La nomo venas de la arabaj vortoj  (*tamr hindî*), kiuj signifas "hinda daktilo".

Malgraŭ la nomo, la tamarindujo ne originas el Hindujo. Ĝi kreskas nature en parto de Afriko (ĉefe en Sudano) kaj en parto de la araba duoninsulo (ekzemple en Omano). Ŝajne jam plurajn milojn da jaroj antaŭ Kristo la homoj portis la tamarindarbon en Baraton. Nuntempe ĝi estas kultivata en ĉiuj tropikaj landoj, inkluzive Amerikon kaj Oceanion.

Tamarindarbo *Tamarindus indica* estas legumena arbo portanta manĝeblan frukton kiu estas indiĝena al tropika Afriko. La genro Tamarindus estas monotipa, kio signifas ke ĝi enhavas nur ĉi tiun specion.

La tamarindarbo produktas brunajn, kapsulajn fruktojn, kiuj enhavas dolĉan, akran pulpon, kiu estas uzata en kuirartoj ĉirkaŭ la mondo. La pulpo ankaŭ estas uzata en tradicia medicino kaj kiel metala poluro. La ligno de la arbo povas esti uzata por lignoprilaborado kaj tamarinda semoleo povas esti ĉerpita el la semoj. Ĝiaj delikataj junaj folioj estas uzataj en hinda kuirarto.

## Etimologio 
eta|dekstra|255ra|Tamarindujaj folioj kaj fruktokapsulo
La nomo devenas de la araba , romianigita tamara hinda, "hinda dato". Pluraj fruaj mezepokaj herbistoj kaj kuracistoj skribis *tamar indi*, mezepoka latina uzo estis *tamarindus*, kaj Marko Polo skribis pri *tamarandi*.

En Kolombio, Ekvadoro, Kubo, Dominiko, Gvatemalo, Salvadoro, Honduro, Meksiko, Peruo, Porto-Riko, Venezuelo, Italio, Hispanio, kaj en la tuta Lusosfero, ĝi nomiĝas tamarindo. En Brazilo la planto estas tre facile trovebla, oni nomas ĝin tamarindeiro aû populare tamarineiro kaj la fruktoj tamarindo aû tamarino. En iuj landoj ofte oni kutimas produkti la samnoman trinkaĵon (*agua de tamarindo*). En Karibio, tamarindo foje nomiĝas *tamón*. En Indonezio kaj tra aliaj malajaj mondaj landoj, ĝi estas nomata *asam jawa* (java tamarindo) aŭ simple *asam*, kaj *sukaer* en Timoro. Dum en Filipinoj, ĝi nomiĝas *sampalok* aŭ *sampaloc* en la filipina, kaj *sambag* en la cebua. Tamarindarbo (*Tamarindus indica*) foje estas konfuzita kun "Manila tamarindo" (*Pithecellobium dulce*). Malgraŭ en la sama taksonomia familio, Fabacoj, Manila tamarindo estas malsama planto indiĝena en Meksiko kaj konata loke kiel **guamúchili.**

## Origino 
*Tamarindus indica* estas probable indiĝena al tropika Afriko, but has been cultivated for so long on the Indian subcontinent that it is sometimes reported to be indigenous there. Ĝi estas vaste distribuita tra la tropikoj, de Afriko ĝis Sudazio, norda Aŭstralio, kaj tra Oceanio, Sudorienta Azio, Tajvano kaj Ĉinio.

En la 16-a jarcento, ĝi estis enkondukita en Meksikon kaj Mezamerikon, kaj malpli altagrade en Sudameriko, fare de hispanaj kaj portugalaj koloniantoj, tiom kiom ĝi fariĝis baza ingredienco en la kuirarto de la regiono.

Nuntempe Barato estas la plej granda produktanto de tamarindo. La konsumo de tamarindo estas disvastigita pro sia centra rolo en la kuirartoj de la hinda subkontinento, sudorienta Azio kaj de Amerikoj, precipe Meksiko.

## Priskribo 
eta|maldekstra|175ra|Tamarindarba novplantido
La tamarindujo estas longeviva, mezkreska arbo, kiu atingas maksimuman kronaltecon de 12 ĝis 18 metroj (40 ĝis 60 futoj). La krono havas neregulan, florvazan konturon de densa foliaro. La arbo kreskas bone en plena suno. Ĝi preferas argilecajn, duonargilecajn, sablajn kaj acidajn grundajn tipojn, kun alta rezisto al sekeco kaj aerosola salo (vento-elportata salo, trovebla en marbordaj regionoj).

La ĉiamverdaj folioj estas alterne aranĝitaj kaj pinte lobaj. La folieroj estas brilverdaj, elips-ovulaj, pinataj vejnaj, kaj malpli ol 5&nbsp;cm (2 coloj) longaj. La branĉoj ekestas el ununura, centra trunko dum la arbo maturiĝas, kaj ofte estas pritonditaj en agrikulturo por optimumigi arbodensecon kaj faciligi rikolton de fruktoj. Nokte la folieroj fermiĝas.

La tamarindujo floras (kvankam ne elstare) per ruĝaj kaj flavaj longformaj floroj. Floroj estas 2,5&nbsp;cm larĝaj (unu colo), kvinpetalaj, portataj en malgrandaj grapoloj, kaj flavaj kun oranĝaj aŭ ruĝaj strioj. Burĝonoj estas rozkoloraj samkiel la kvar sepaloj kaj perdiĝas kiam la floro malfermas.
eta|250ra|dekstra|Tamarindujaj folioj kaj la fruto
La tamarindujaj floroj kun ruĝaj kaj flavaj longformaj floroj (Foto)

### Frukto 
La tamarindo estas nemalfermiĝanta (nedehiska) guŝo, foje nomata kapsulo, longa 12 ĝis 15&nbsp;cm (4 1⁄2 ĝis 6 in), kun malmola, bruna ŝelo.

La frukto havas karnan, sukan, acidan pulpon. Ĝi estas matura kiam la karno estas kolore bruna aŭ ruĝeta bruno. La tamarindo de Azio estas pli longaj guŝoj (enhavantajn ses al 12 semojn), dum afrikaj kaj karibaj specoj estas pli mallongaj guŝoj (enhavantaj unu ĝis ses semojn). La semoj estas iom plataj, kaj brile bruna. La frukto estas plej bone priskribita kiel dolĉa kaj acida en gusto, kaj estas alta en tartra acido, sukero, B-vitaminoj, kaj, nekutime por frukto, kalcio. Dum la frukto maturiĝas, ĝi fariĝas pli dolĉa kaj malpli acida kaj la maturigita frukto estas konsiderata pli bongusta. La acideco varias inter kulturvarioj kaj iuj dolĉaj tamarindoj havas preskaŭ neniun acidecon kiam maturiĝas. En okcidenta kuirarto, tamarinda pulpo troviĝas en 'Worcestershire' Saŭco kaj HP Saŭco.

Tamarindo-pasto havas multajn kuirartajn uzojn inkluzive en aromigado por ĉatnioj, kareoj, kaj la tradicia **ŝarba siroptrinkaĵo.** Tamarinda dolĉa ĉatnio estas populara en Barato kaj Pakistano kiel kondimento por multaj manĝetoj kaj ofte servata kun **samosa.** Tamarinda pulpo estas ŝlosila ingredienco en aromigado de kareoj kaj rizo en sudhinda kuirarto, en la ĉigala lekbombono, en **rasamo**, kaj en iuj specoj de **masala chai**-teo. Tra la Proksima Oriento, de Levantenio ĝis Irano, tamarindo estas uzata en bongustaj pladoj, precipe viandobazitaj stufaĵoj, kaj ofte kombinita kun sekaj fruktoj por atingi dolĉ-acidan kromguston. En Filipinoj, la tuta frukto estas uzata kiel ingredienco en la tradicia plado nomita **sinigango** por aldoni unikan acidan guston, male al tiu de pladoj, kiuj oni uzas vinagron anstataŭe. Indonezio ankaŭ havas simile acidan, tamarind-bazitan suppladon nomitan **sayur asem**. En Meksiko kaj Karibio, la pulpo estas diluita kun akvo kaj sukerita por fari refreŝigan trinkaĵon.

## Tamarinda semoleo 
Tamarinda semoleo estas la oleo farita el la kerno de tamarindaj semoj. Izolado de la kerno sen la maldika sed malmola ŝelo (aŭ testa) estas malfacila. Tamarinda kerna pulvoro estas uzata kiel mezura materialo por tekstila kaj juta prilaborado, kaj en la fabrikado de industriaj gumoj kaj gluoj. Ĝi estas senoleigita por stabiligi sian koloron kaj odoron dum konservado.

## Kultivado 
eta|dekstra|250ra|Tamarindo sur la stariga loko de Santa Clara, Kubo
Semoj povas esti skarifigitaj aŭ nelonge boligitaj por plibonigi ĝermadon. Ili konservas sian ĝermkapablon dum kelkaj monatoj se konservitaj sekaj. [Citaĵo bezonata] La tamarindarbo estas delonge naturigita en Indonezio, Malajzio, Srilanko, Filipinoj, Karibio kaj Pacifikaj Insuloj. Tajlando havas la plej grandajn plantejojn de la ASEAN-nacioj, sekvitaj de Indonezio, Mjanmao kaj Filipinoj. En partoj de Sudorienta Azio, tamarindujo nomiĝas **asam.** Ĝi estas kultivata ĉie en Barato, precipe en Maharaŝtro, Ĉatisgaro, Karnatako, Telangana, Andra-Pradeŝo kaj Tamilnado. Ampleksaj tamarindaj fruktoplantejoj en Barato produktas 275.500 tunojn (250.000 MT) ĉiujare.

Tradicia nutraĵo en Afriko, tamarindo havas la eblon plibonigi nutradon, akceli nutraĵan sekurecon, kreskigi kamparan disvolviĝon kaj subteni daŭrigeblan prizorgadon. En Madagaskaro la fruktoj kaj folioj estas konata plej ŝatata de la ringvosta lemuro, havigante ĝis 50 procentojn de iliaj manĝaĵaj rimedoj dum la jaro se haveblaj.

### Popola medicino 
Ĉie en Sudorienta Azio, la tamarindo estas uzata kiel kataplasmo aplikita al fruntoj de febraj suferantoj.

### Lignoprilaborado 
Tamarinduja ligno kutimas produkti meblojn, ĉizadojn, turnitajn objektojn tiaj kiel pistujoj kaj pistilojn, hakitajn blokojn, kaj aliajn malgrandajn specialajn lignajn objektojn. La kernligno estas ruĝeta bruno, foje kun purpurkolora nuanco. La kernligno tendencas esti mallarĝa kaj kutime ĉeestas nur en pli maljunaj kaj pli grandaj arboj. La palflava alburno estas akre limita de la kernligno. Kernligno laŭdire estas daŭrema ĝis tre daŭrema laû kadukiĝrezisto, kaj ankaŭ estas rezistema al insektoj. Ĝia alburno ne estas daŭrema kaj estas atakebla de insektojn kaj fungojn. Pro ĝia denseco kaj interligitaj vejnoj, la ligno estas konsiderata malfacile laborebla. Kernligno havas fortan malakran efikon al tranĉrandoj. Ĝi torniĝas, gluas kaj finlaboroj estas bona. La kernligno povas akiri altan naturan poluron.

### Metalpoluro 
En hejmoj kaj temploj, precipe en budhistaj aziaj landoj, la frukta pulpo kutimas poluri latunajn sanktejajn statuojn kaj lampojn, kaj kuprajn, latunajn kaj bronzajn iloj. La kupro sola aŭ en latuno reagas kun humida karbondioksido por akiri verdan mantelon de kupra karbonato. Tamarindo enhavas tartaran acidon, malfortan acidon, kiu povas forigi la mantelon de kupra karbonato. Tial, makulitaj kupraj iloj estas purigitaj per tamarindo aŭ lemono, alia acida frukto.

## Esplorado 
Ĉe kokinoj oni trovis, ke tamarindo malaltigas kolesterolon en sia serumo kaj en la ovoflavoj kiujn ili demetis. Pro manko de disponeblaj homaj klinikaj provoj, ekzistas nesufiĉaj pruvoj por rekomendi tamarindon por kuracado de hiperkolesterolemio aŭ diabeto. Malsamaj partoj de tamarindujo estas agnoskitaj pro siaj diversaj kuracaj proprecoj. Antaŭa studo raportis, ke la semoj, folioj, foliaj vejnoj, frukta pulpo kaj haŭto ekstraktoj de tamarindo posedas altan fenolan enhavon kaj antioksidajn agadojn. La ĉeesto de lupanono kaj lupeolo, katekino, epikatekino, kvercetino kaj izoramnetino La traktado de la folioj sur hepataj ĉeloj HepG2 signife reguligis la esprimon de genoj kaj proteinoj implikitaj kun konsekvenca efiko sur la koagula sistemo, kolesterola biosintezo, ksenobiotika metabola markado kaj kontraûmikroba respondo.

## Referencoj 
## Literaturo 
* SEA Hand Book-2009: Published by The Solvent Extractors' Association of India

## Eksteraj ligiloj 
* *Tamarindus indica* in Brunken, U., Schmidt, M., Dressler, S., Janssen, T., Thiombiano, A. & Zizka, G. 2008. West African plants – A Photo Guide.
* 

eta|maldekstra|Tamarindo

Kategorio:Fabacoj
Kategorio:Arboj de Afriko