Balatonfüred

[eta|540px|center|Lagoborda panoramo en [1880]]

**Balatonfüred** [balatonfured] estas urbo kun titolo vinvilaĝo, banloko kaj havenurbo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en Distrikto Balatonfüred, kies centro estas. En la loknomo trovanta "füred" ne signifas banloko, kiel oni scias erare, sed tio estas mezepoka vorto pri ordinara koturno.
eta|maldekstre|Ĉefstrato de Balatonfüred

## Situo 
Balatonfüred kaŝas sin inter montetoj norde de la lago Balatono, proksime al la duoninsulo de Tihany, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Budapeŝto-Tapolca.
eta|Preĝejo-ruinaĵoj en Balatonfüred

## Historio 
La loko estas praa, jam en la antikva epoko loĝata komunumo. Ties nomo aperas unuafoje en la biena kunskribo de abatejo de Tihany en 1211. La kuracakvojn mencias unuafoje dokumento el 1708. La urbo elformiĝis el la malnova vilaĝo, bankolonio kaj la iama vilaĝo *Arács* (pron. Araĉ), kiun oni ligis en 1954 al Balatonfüred. Ĝi estas la tiel nomata ĉefurbo de la norda bordo de la Balatono kun grava velŝipa haveno.

Ĝi estas konata pro la karbondioksidaj fontoj kaj mediteransimila klimato. Oni sciis jam en la 17-a jarcento pri la acidakvaj fontoj ĉe la Balaton-bordo, kies rolo graviĝis nur tiam, kiam oni ekuzis la la varmigitan akvon por kuracbanado. En 1772 oni deklaris Füred (tiama nomo) oficiale kuracbanejo.

En la urbo funkcias la Ŝtata Korhospitalo, kiu redonis la sanon al multaj kormalsanuloj interalie al la fama nobel-premiita hinda poeto, Rabindranath Tagore. Li saniĝis en 1926 en la hospitalo kaj pro tio li plantis arbon tie. Antaŭ la poeto-plantita arbo oni inaŭguris en 1956 kapostatuan verkon de Rasithan Kashar, donacon de la hindia registaro al la urbo.

La urbo grave evoluis en la 19-a jarcento, en la reforma epoko. En 1831 ĝi posedis jam ŝtonan teatron. La unua vaporŝipo (de la Balatono) ekis de tie en 1846. En Füred fondiĝis ŝipfabriko. Ĝi iĝis ŝatata renkontiĝejo de la politikistoj, artistoj post la Interkonsento.

## Vidindaĵoj 
eta|Olda ŝipo antaŭ Balatonfüred
eta|Haveno de Balatonfüred
eta|Hospitalo de Balatonfüred
* Preĝejo de Kristo Reĝo (Balatonfüred) (konata ankaŭ ruĝa preĝejo)
* Rondpreĝejo (Balatonfüred) (1841 - 1846, laŭ planoj de Antal Fruman (klasikisma; la bildon de la dekstra kromaltaro pentris de János Vaszary)
* Preĝejo Ĉieliro de Maria (Balatonfüred) (Balatonarács)
* Kalvinana preĝejo (Balatonfüred)
* Kalvinana preĝejo (Balatonarács)
* Luterana preĝejo (Balatonfüred)
* trinkhalo ĉe Lajos Kossuth-fonto
* iama ripozdomo de Lujza Blaha (1816, klasicisma stilo)
* ripozdomo de Mór Jókai (1870, eklektika, nun memormuzeo)
* aleo Tagore laŭ la Balatona bordo

## Famuloj 
* en Balatonfüred naskiĝis kaj mortis: József Keöd, aktoro, ŝipestro, vitisto
* en Balatonfüred naskiĝis:
** kemiisto Gábor Csajághy
** Zoltán Horváth (skermisto)
* en Balatonfüred mortis:

** aktoroj Péter Andorffy kaj Anna Lukács
** ĉefabato Sándor Remig Bárdos
** Pál Lipták (entreprenisto)
** József Király (episkopo)
** fiziologo Géza Farkas
** geologo Lajos Lóczy
** inĝeniero Sándor Peremartoni Nagy
** juĝisto Imre Zlinszky
** Béla Szász (juristo)
** kalvinana episkopo Lajos Bakos
** ĵurnalisto Miksa Szabolcsi
** kuracisto József Rózsay
** matematikisto Ferenc Kerekes
** ministroj Ernő Dániel, Dániel Oláh kaj János Vörös
** monaĥoj Lipót Ferenc Bierbauer kaj Irén Lajos Zoltvány
** muzeestro Ernő Munkácsi
** pastro, rektoro György Demkó
** primaso Kolos Vaszary
** statistikisto Sándor Konek
** verkisto László Passuth

## Ĝemelurboj 
*  Germering, Bavario, Germanio
*  Opatija, Kroatio
*  Covasna, Rumanio
*  Arpino, Latio, Italio
*  Castricum, Nord-Holando, Nederlando
*  Kouvola, Suomio

Dosiero:Balatonfüred (10).jpg|bicikloj kaj
Dosiero:Balatonfüred (12).jpg|skutiloj ĉe la promenejo
Dosiero:Balatonfüred (11).jpg|la jaĥta..
Dosiero:Balatonfüred (14).jpg|..haveno

Dosiero:Balatonfüred (24).jpg
Dosiero:Balatonfüred (28).jpg
Dosiero:Fasor2.jpg|platana aleo
Dosiero:Balatonfured19.jpg|Aerfoto

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* retpaĝo de la korhospitalo


Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Banlokoj