Pulvo

eta|dekstra|Diferencaj aspektoj de pulveroj, ĉiu kun propra celo.
**Pulvo** aŭ **nigra pulvo** estas eksplodema pulvoro el miksitaj salpetro, karbo kaj sulfuro, kiu estas uzata ĉefe kiel pelilo de pafaĵoj lanĉitaj per pafiloj kaj por akustikaj celoj en pirotekniko. La vorto *pulvo* referencas striktasence tion, kio pli precize nomiĝas ankaŭ *nigra pulvo*. Ĝi estas komponita de determinitaj proporcioj da karbo, sulfuro kaj kalia nitrato, sed post la apero de la modernaj nitrocelulozaj peliloj, tiu nomo etendiĝis ankaŭ al tiuj, spite la fakton, ke ili estas produktoj kemie diferencaj.

Ĝi estas malalta eksplodaĵo, kiu eksplodas malpli rapide ol rapido de sono. La pulvo plej populara enhavas 75% da kalia nitrato, 15% da karbono kaj 10% da sulfuro (procentoj en maso). Nuntempe oni uzas tian pulvon ĉefe en pirotekniko kaj kiel pafopelilon por antikvaj armiloj. La modernaj senfumaj pulvoj estas bazitaj sur energiaj materialoj, precipe celuloza nitrato (unubazaj) kaj nitrocelulozo plus nitroglicerino (dubazaj). La avantaĝoj de la modernaj pulvoj estas ilia malalta fumonivelo, malalta nivelo de stokado de brulproduktoj en la armilo kaj homogeneco, kio garantias stabilajn rezultojn kaj pliigas la precizecon de la pafoj.

## Historio 
Estas ĝenerala interkonsento inter la diversaj historiografiaj skoloj pri tio ke la pulvo estis inventita en Ĉinio, disvastiĝis tra Mezoriento kaj araboj kaj turkoj enkomdukis ĝin en Eŭropon; tamen estas sama interkonsento pri la determino pri kiel tiu ĉina milit-invento influis en la teknologia progreso pri pulvo en Mezoriento kaj Eŭropo. La disvastigo de la pulvo tra Azio el Ĉinio estas atribuita grandparte al mongoloj. Unu de la plej fruaj ekzemploj de eŭropanoj kontraŭ armiloj kiuj disponas de pafiloj estis la batalo de Muhi en Hungario, en 1241. En tiu batalo la mongoloj uzis pulvojn kaj per pafiloj kaj per grenatoj. Alia tuje posta ekzemplo estis en 1262 sieĝo naŭmonata fare de la kastilia reĝo Alfonso la 10-a kontraŭ la tiam araba urbo Niebla. En tiu sieĝo la araboj uzis unuafoje en Okcidento la pulvon por militaj celoj pere de prakanonoj.

### Ĉinio 
La pulvo estis inventita en Ĉinio kiam la taoistoj intencis krei kuracilon por atingi la senmortecon. La ĉinaj militfortoj poste uzis armilojn kun bazo sur pulvo (raketoj, musketoj kaj kanonoj) kaj eksplodaĵoj (grenatoj kaj diversaj tipoj de bomboj) kontraŭ la mongoloj kiam tiuj klopodis eniri en la ĉinaj teritorioj tre la norda landlimo. Post la mongoloj konkeris Ĉinion kaj fondis la Dinastion Yuan uzis la ĉinan militan teknologion por sia klopodo invadi Japanion, kie ili uzis pulvon ankaŭ por peli siajn raketojn.

File:Chinese rocket.png|Unuaj ĉinaj raketoj.
File:Ming matchlocks.jpg|Pafiloj uzantaj meĉoŝaltilojn originaj el Eŭropo uzitaj dum la Dinastio Ming.
File:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|Bombo de mongoloj lanĉita kontraŭ samurajo en batalo dum la Mongolaj invadoj al Japanio post la fondo de la Dinastio Yuan, 1281.
File:Bronze cannon of 1332.jpg|Mankanono el bronzo de la Dinastio Yuan 1332; oni uzis miksaĵon de ses partoj de sulfuro kaj ses partoj de salpetro kaj unu parto de aristolokio (el kio oni akiris la karbon).

#### Medicina origino 
La salpetro estis konata de ĉinoj ekde antaŭ la 1-a jarcento a.n.e. kaj estas klara pruvaro de la uzado de salpetro kaj sulfuro en multaj kombinaĵoj kuracilaj. Ĉina teksto de alkemio, datita en la jaro 492 d.n.e., mencias salpetron bruliĝante elsendante purpurkoloran flamon, mostrante ĝin kiel praktika kaj fidindan formon distingi ĝin disde aliaj neorganikaj saloj, kio permesis tiel al la alkemiistoj pritaksi kaj kompari teknikojn de purigo. La plej antikvaj registroj de purigo de salpetro estas datitaj de antaŭ la 1200 d.n.e.

La unua referenco de la brulproprecoj de tiaj miksaĵoj estas fragmento de *Zhenyuan miaodao yaolüe*, taoisma teksto datita de mezo de la 9-a jarcento. Tamen, tiu nomo estis ekuzita nur kelkajn jarcentojn post la malkovro de la miksaĵo. Dum la 9-a jarcento ĉinaj taoismaj monaĥoj aŭ alkemiistoj kiuj estis serĉintaj la eliksiron de la senmorteco trafis hazarde la pulvon.

#### Milituzo 
La ĉinoj malmulte malfruis por uzi la pulvon por milituzado kaj en la venontaj jarcentoj ili produktis grandan varion de pafarmilojn, kiel flamĵetiloj, raketoj, bomboj kaj terminoj antaŭ inventi la modernan pafilon, kiu uzas metalan kuglon. Arkeologia pruvaro de mankanono datita de fino de la 13a jarcento estis trovita en Manĉurio kaj eksplodbomboj estis trovitaj en restaĵoj de vrako ĉe la marbordo de Japanio, datitaj en 1281, nome en epoko de la invadoj de mongoloj al Japanio

La ĉina verko "Vuĝing Cung Ĝao" (*Esencaj fundamentoj de la klasika militarto*), verkita de Ceng Kung-Liang inter 1040 kaj 1044, havigas enciklopediajn referencojn de ampleksa vario de miksaĵoj kiu inkludis naftokemiaĵojn — same kiel mielon kaj ajlon. En tiu verko aperas menciita ankaŭ meĉo de malrapida efiko por mekanismoj de flamĵetiloj uzanta la principon de sifono por raketoj kaj pirotekniko. Tamen, la formuloj por la miksaĵoj en tiu verko ne enhavas sufiĉan salpetron por krei eksplodaĵon, ĉar ili enhavas tiujn limigitajn al maksimumo de 50 % de salpetro kio produktus nur bruligan efikon sed ne eksplodan. Tiu verko estis verkita de burokrato de la kortego de la dinastio Song, kaj estas malmultaj pruvoj pri tuja efiko de la verko sur la armitaj konfliktoj. Ne estas mencio de la uzado de pulvo ekzemple en la kronikoj de la militoj kontraŭ la tangutoj en la 9-a jarcento, kaj krome Ĉinio en tiu epoko estis ĝuanta situacion de paco. La unua kroniko de la uzado de "flamĵetiloj" aludas al la sieĝo de De'an en 1132.

File:武经总要全前集卷十二 火药制法.jpg|Formulo por pulvo en la verko de 1044 *Vuĝing Cung Ĝao* parto I vol 12.
File:武经总要前集卷十二 霹雳火球制法.jpg|Instrukcioj por fajrbombo en *Vuĝing Cung Ĝao*.
File:武经总要全前集卷十二 霹雳火球图.jpg|Fajrbombo.
File:武经总要 竹火鷂 鐵嘴火鷂.jpg|fajrgrenato.
File:Ming Dynasty eruptor proto-cannon.jpg|Pra-kanono de la teksto de la dinastio Ming *Huolongjing*.
File:Self-tripped trespass land mine, Huolongjing.jpg|Termino de la teksto de la dinastio Ming *Huolongĝing*.
File:11th century long serpent fire arrow rocket launcher.jpg|Flamĵetilo "fajrsago" de *Vuĝing Cung Ĝao*.

### Mezoriento 
[eta|La [kanono de la Dardaneloj (en turka Şahi topu), granda kanono el bronzo uzita de la Otomana Imperio por la Sieĝo de Konstantinopolo en 1453.]]
[eta|Bildo de la [15-a jarcento de kanono granada de la libro ''Al-izz wal rifa'a''.]]

La islamanoj akiris la regadon de la pulvo inter 1240-1280, kiam la siriano Hasan al-Rammah estis verkinta en araba, formulojn por produkti pulvon, instrukciojn por la purigo de salpetro kaj priskribojn de bruligaj armiloj. La pulvo alvenis al Mezoriento eble tra Barato kaj el tiu al Ĉinio. Tio estas deduktebla el la maniero nomi la pulvon kiun al-Rammah uzis, en kiu la salpetro estis nomata "ĉina neĝo" ( '**), la pirotekniko kiel "ĉinaj floroj" kaj la raketoj kiel "ĉinaj sagoj". La persianoj nomis la salpetron "ĉina salo" aŭ "salo de la ĉinaj salmarĉoj" ( **').

Al-Hassan asertis en la Batalo de Ajn Ĝalut en 1260, ke la mamlukoj uzis en "la unua kanono de la historio" kontraŭ la mongoloj miksaĵon de pulvo kun komponaĵo preskaŭ identa al la eksplodema pulvo. La dokumenta pruvaro survivanta plej antikva konata pri la uzado de la mankanono, konsiderata la tipo plej antikva de pafarmilo, devenas el variaj arabaj manuskriptoj de la 14-a jarcento. Al-Hassan argumentas, ke ili estas bazataj sur originaloj plej antikvaj kaj ke ili havigas informas, ke la mamlukoj uzis mankanonon en la batalo de Ajn Ĝalut en 1260.

Ajnaj estis la precizaj informoj kaj la identecoj de ties malkovrintoj kaj unuaj uzantoj, estas certa ke la pulvo estis fabrikita en Italio en 1326, en Anglio en 1334 kaj ke en 1340, en teritorioj nuntempe apartenantaj al Germanio oni disponis de instalaĵoj por produkti ĝin. La unua klopodo uzi pulvon por minigi la murojn de la fortikaĵoj okazis dum la sieĝo de Pisa (Italio) en 1403. En la dua duono de la 16a jarcento, la fabrikado de pulvo estis ŝtata monopolo en la majoritato de la landoj. Temas pri la nura eksplodaĵo konata ĝis la malkovro de la nomita "fulma oro", forta eksplodaĵo uzita por la unua fojo en 1628 dum la militoj kiuj okazis tiam en la eŭropa kontinento.

### Hindio 
eta|La mogola imperiestro Ŝah Ĝahan uzante musketon de fermilo.

La pulvo kaj la pafarmiloj estis alportitaj al Hindio pere de la invadoj fare de mongoloj en Hindion. La otomana admiralo Sejdi Ali Reis enkondukis la unuajn versiojn de pafarmiloj kun meĉa fermilo, kion la otomanoj uzis kontraŭ la portugaloj en la Sieĝo de Diu (1531). Post tio aperis multaj varioj de pafarmiloj en Tanĝore, Dako, Biĝaour kaj Murŝidabado.

eta|maldekstra|Brita bataliono venkita dum la batalo de Guntur.

La Mongola Imperio produktis amase pafarmilojn de meĉa fermilo por sia armeo. La Mogola Imperio estis la unua, kiu disvolvigis raketojn el bambuo, dekomence ĉefe por signaloj kaj por la uzado de sapeistoj. La mogola imperiestro batalis kontraŭ la okupaciantaj britoj kaj kontraŭ aliaj eŭropanoj en la provinco Guĝarato, de kie la eŭropanoj elfosis salpetron por la fabrikado de sia pulvo dum la 17a jarcento.

En 1780 la invadantaj britoj ekaneksigis al si la teritoriojn de la sultanlando de Majsuro, dum la Dua milito brit-majsura. La brita bataliono estis venkita dum la batalo de Guntur, fare de la trupoj de Hajder Ali, kiuj uzis tre efike la majsurajn raketojn kaj artilerion de raketoj kontraŭ la britaj trupoj kies vicoj estis tre kunaj. Tiu teknologio estis poste kopiita kaj uzita en la napoleonaj militoj en Eŭropo.

### Indonezio 
Dokumenta kaj arkeologia pruvaro indikas, ke arabaj aŭ hindiaj komercistoj enkondukis la pulvon, musketojn kaj kanonojn en Indonezion ĉirkaŭ la 14a jarcento. La portugaloj kaj hispanoj batalis kontraŭ tiuj pafarmiloj kaj ĝenerale estis venkitaj. La imperio Singhasari disponis de pafarmiloj kaj canonoj. La loĝantoj de Javo disponis de kanonoj el bronzo, uzitaj amplekse de la armeo de la imperio Majapahit same kiel de piratoj.

### Ameriko 
[eta|dekstra|300ra|Aztekaj militistoj uzis antaŭpulvajn armilojn kontraŭ la hispanoj kiuj uzis foje pafilojn, kvankam ne tiom efike kiom oni supozas populare; [kodekso Mendoza, 1541.]]
La pulvo estis enkondukita en Ameriko fare de la hispanaj kaj portugalaj konkerantoj kiuj uzis ĝin kontraŭ la aztekoj, majaoj, inkaoj kaj aliaj indiĝenaj popoloj. En kelkaj regionoj de Meksiko eblis trovi facile kuŝejojn da salpetro kaj sulfuro, pro kio la fortoj de la konkeristoj povis rehavi la pulvon kiun ili uzis per siaj pafarmiloj.

Populare oni kredas, ke la pafarmiloj estis definitiva faktoro por la venko super la lokaj civilizacioj, sed la arkeologia kaj dokumenta pruvaro montras, ke la pafarmiloj kiuj havis la hispanoj ne estis ankoraŭ tiom efikaj kaj ne pro tio ili havis taktikajn avantaĝojn; ankaŭ ne okazigis tiom da paniko en la lokanoj kiom populare oni kredas, ĉar tiuj tuj alkutimiĝis rapide al la pafiloj kaj al la aliaj eŭropanaj armiloj. Kelkaj eĉ lernis tuj kiel funkciis la musketoj kaj kanonoj, kaj evitis esti atingitaj per ili.

[eta|*La lukto de Custer* (La batalo de Little Big Horn), de [Charles Marion Russell.]]

La pafarmiloj bazitaj sur pulvo ekuziĝis ĉu fare de lokanoj ĉu fare de la ekspedicioj de eŭropanoj, por bataloj ekde la 15a jarcento ĝis komenco de la 20a jarcento, ĉar kaj pulvo kaj pafarmiloj estis komercigitaj al la amerikaj indiĝenoj, ĉefe fare de francoj kaj portugaloj, intence al malfortigo de la influo de siaj rivaloj eŭropaj (respektive britoj kaj hispanoj). Fine de la 19a jarcento en bataloj de amerikaj indiĝenoj kontraŭ fortoj de Usono la pafarmiloj ne havigis grandan strategian profiton spite ties mortigan povon, permesante al lokanoj venki en bataloj kiel tiu de Little Big Horn, en kiu lakotoj, ĉejenoj kaj arapahoj venkis super la 7-a regimento de kavalerio. Tiu malvenko estis foje atribuita grandparte al la malakcepto uzi maŝinpafilojn Gatling.

La pafarmiloj bazitaj sur pulvo ekhavis konsiderindan militan avantaĝon nur pro la enkonduko de la ripet-maŝinpafiloj, disvolvigitaj fine de la 19a jarcento, kiuj ja estis determinanta faktoro en la kulminigo de la longdaŭraj militoj kontraŭ la amerikaj indiĝenoj. Tiuj armiloj estis uzitaj kontraŭ tiuj lokanoj ĉefe en Usono, Meksiko kaj Argentino inter aliaj landoj.

## Kemia kompono 

File:Sulfur.jpg|Sulfuro
File:Potassium nitrate.jpg|Salpetro
File:Charcoal.jpg|Vegetala karbo

Plej ofte skribita sed malpreciza kemia reakcio de eksplodado de la nigra pulvo estas
:2 KNO3 + S + 3 C → K2S + N2 + 3 CO2

Pli preciza, kvankam ne tute, estas jena reakcio:
:10 KNO3 + 3 S + 8 C → 2 K2CO3 + 3 K2SO4 + 6 CO2 + 5 N2

Reale, la procezo ne havas unu precizan formulon kaj povas agi diverse. Ĉiu lando fakte disvolvigis sian propran pulvon kun variado de la proporcioj de la mikso; la suba tabelo indikas kelkajn el la proporcioj adoptitaj de diversaj landoj:

## Ankaŭ vidu 
* Artfajraĵo
* Dinamito
* Eksplodaĵo
* Pirotekniko

## Proverbo 
Ekzistas proverboj pri pulvo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 
* 
* 

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Chase, Kenneth (2003), Firearms: A Global History to 1700, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-82274-9.
* Kelly, Jack (2004), Gunpowder: Alchemy, Bombards, & Pyrotechnics: The History of the Explosive that Changed the World, Basic Books, ISBN 978-0-465-03718-6.
* Needham, Joseph (1986), Science & Civilisation in China, V:7: The Gunpowder Epic, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-30358-3.

* 

Kategorio:Eksplodaĵoj