Sopot

[200ra|eta|maldekstra|La plej longa en Eŭropo la [moleo en Sopot]]
eta|maldekstra|250ra|La kuracdomo kun la ĝardeno, en Sopot
[eta|200ra|eta|maldekstra|La arkeologia mezepoka [skanseno en **Grodzisko** en Sopot]]
**Sopot** (prononco []; kaŝube: *Sopòt* aŭ ankaŭ *Sopòtë*, *Copòtë*, *Copòt*; , aparte inter 1793 kaj 1946) estas banloka urbo en la nordo de Pollando en Pomeria provinco. Kune kun la urboj Gdansko (pole *Gdańsk*, kaŝube: *Gduńsk*, , ĝis 1945 en Esperanto Dancigo) kaj Gdynia (kaŝube: *Gdiniô* , ) la urbo konsistigas la metropolan regionon *Trójmiasto* ("Triurbo"). Dum en la du najbaraj urboj dominas komerco, industrio kaj la urbaj havenoj, Sopot aparte profitas de la somera turismo kaj de ĉemaraj feriantoj. Post la Dua Mondmilito la ĉemara kuracurbo Sopot estas konata de la ĉi tie ekde 1961 en la Arbara Operejo organizitaj kanto-konkursoj "Festivalo Sopot".

La urbo havas la plej longan lignan moleon (512 metrojn) en Eŭropo.

Post la administra reformo en la jaro 1999 Sopot escepte ricevis la rajton de la urbo kiel aparta distrikta urbo (tiun rajton havas nur la urboj pli ol 100 mil da loĝantoj, kaj Sopot havas malpli ol 40 mil). Sopot havas unu el la plej malgrandan senlaborecon en Pollando, ĉ. 4% (malpli ol 900 personoj).

Sopot kiel vilaĝo apartenis al la Abatejo de Cistercianoj en Oliwa (Oliva) en pomeria vojevodio en la dua duono de la 16-a jarcento.

## Situo 
Ĝi situas ĉe la Golfo de Gdansko borde de la Balta Maro.
Pli granda parto de la urbo situas en la Kaŝubia Marbordo kaj malpligranda parto okcidenta sur la Kaŝubia Lagaro (Lagoregiono).

La altitudo de la urbo estas do 0 ĝis 152,7 m.

## Historio 
### Historio de la ĉirkaŭaĵo de la 7-a ĝis 12-a jarcentoj 
Arkeologiaj esplorfosaĵoj el la epoko de la funelpokalkulturo, de la *Wielbark-kulturo* faritaj sur la terenoj de Sopot pruvas ke loĝis en tiu regiono homoj jam en frua fera epoko en la 5-a jc aK, ankaŭ de la epoko de Gotoj. Dum la sekvontaj jarcentoj oni elfosadis en tiu regiono sukcenon, kiu tra la Sukcena vojo transportita estis al la sudo de Eŭropo al Romia Imperio. La frua mezepoka kastelo kiu staris en la loko de hodiaŭa urbo jam estis en la 7-a jc kaj malaperis en la 10-a jc. La tiamaj loĝantoj okupadis pri agokulturo kaj pri bredado de bestoj. Tie en arkeologoj trovis la restaĵoj de la iama sukcenaĵ-laborejon. Nun estas tie la arkeologia skanseno. En la jaro 1186 aperas la unua historia mencio pri du setlejoj (vilaĝoj) kiuj estis en la limoj de la hodiaŭa urbo Sopot: Stawiów kaj Gręzów. Tiuj mencioj pri du lokoj (vilaĝoj) aperis en la dokumento (donacio) pri la fondo de klostro de cistercianoj en Oliwa (Oliva) inter la du aliaj vilaĝoj kiuj estis la apanaĝoj de la abatejo de Oliwa (Oliva).

### Historio de la ĉirkaŭaĵo de la 13-a ĝis 15-a jarcentoj 
[eta|266ra|dekstra|La Ŝtato de [Teŭtona ordeno post la Dektrijara Milito, la jaro 1466]]
[eta|266ra|maldekstra|La [Duklando Pomerio]]
eta|180ra|maldekstra|La Mestwin la 1-a de Pomerio, pentraĵo de Hermann Hahn, 1620
[eta|dekstra|La preĝejo kaj la iama klostro de [Premonstratoj|Norbertaninoj en Żukowo]]
[150ra|eta|dekstra|La Gdanska Princo Mestwin la 2-a, la pentraĵo el la klostro de [Oliwa (Oliva)]]
En la komenco de la 13-a jarcento en la dokumento (donacio) de la gdanska, pomeria princo *Mestwin la 1-a de Pomerio* / *Mściwój la 1-a de Pomerio* – por la monaĥejo de Norbertaninoj en Żukowo, aperis la unuan fojon en la historio la mencio pri *Świemirowo*, tiam sendependa vilaĝo, kaj hodiaŭ la tereno de ĝi estas en la limoj de Sopotu. En la jaro 1283, en la dokumento de gdanska princo, *Mestwin la 2-a* / *Mściwój la 2-a*, la unuan fojon estis menciita vilaĝo Sopot. La vilaĝo Sopot estis en tiu dokumento menciita inter la 16 aliaj vilaĝoj, kiujn la cistercianoj de Oliwa ricevis kiel interŝanĝo de perditaj terenoj situantaj sur la Tero de Gniew, konkeritaj de la Teŭtona Ordeno. Monaĥejo de cistercianoj en Oliwa (Oliva) estis la posedanto de Sopot dum preskaŭ 500 jaroj. Tio estis ĝis la unu dispartigo de Pollando en la jaro 1772, kaj post tiu fakto la posedaĵoj de la cistercianoj estis per kasacio forprenita de ili. Tiam tiu malgranda fiŝista vilaĝo eniris sub en la administradon de Reĝlando Prusio. Pli frue, en la jaro 1466, rezulte de la Dua Traktato de Toruń / Toruno Sopot kun la tuta Gdanska Pomerio ekestis en la limoj de la Krono de la Regno de Pollando ĝis la unu dispartigo de Pollando en la jaro 1772.

### Historio de la ĉirkaŭaĵo dum la 16-a kaj 17-a jarcentoj 
[eta|maldekstra|La originalo de la [Traktato de Oliva]]
Meze de la 16-a jarcento la fiŝista vilaĝo kiu estis en la loko de hodiaŭa urbo iom post iom ŝanĝiĝis al somera ripozloko por la riĉaj urbanoj de Gdansko. Dum la kelkdeko da jaroj la plej riĉaj komercistoj de Gdansko kaj diplomatoj de fremdaj landoj ekkonstruis en Sopot, sur la grundoj luitaj de la cistercianoj de Oliwa (Oliva), 12 somerajn kortegojn (vilaojn) kun belegaj apudaj ĝardenoj. Dum tiu tempo aperi la provoj organizi specialajn lokojn (plaĝoj) por baniĝado en la maro. En la jaro 1660 en proksima Oliwa, dum la Traktato de Oliva, estis finita la milito inter Pollando kaj Svedio, dum tiu tempo en la najbara de Sopot bieno en Karlikowo dum kelkaj semajnoj restadis tie pola reĝo Johano la 2-a Kazimiro el dinastio Vasa kun reĝino *Maria Luisa de Nevers-Gonzaga* kaj la tuta lia kortego. La prezidanto de la sveda delegacio *Magnus de la Gardie* restadis en centro de Sopot, en la plej blega kortego, de tiu tempo tiu kortego estas nomata la Sveda Kortego.

### Historio de la ĉirkaŭaĵo dum la 18-a jarcento 
eta|maldekstra|330ra|
Dum la jaroj 1733–1734 Sopot estis tute bruligita fare de la rusia armeo kiu tiam sieĝis Gdanskon. Apero de la rusia armeo en aŭtuno 1733 estis la milito inter pola reĝo Stanislao la 1-a Leszczyński kaj Aŭgusto la 3-a (Pollando-Litovio) - la du lastaj batalis kiu el ili estos la reĝo de Pollando. Fine de septembro 1733 Stanislao la 1-a Leszczyński venis al Sopot kaj dum kelkaj tagoj loĝis en t.n. Sveda Kortego. Poste li rifuĝis al Gdansko atendante la helpon el Francio. Responde al la ŝipinvado de francoj, la rusa armeo kiu tiam sieĝis Gdanskon bruligis la ĉemarajn setlejojn, i.a. Sopoton. Post la fino de la bataloj ruinigitajn kortegojn en Sopot forlasis la ĝisnunaj luantoj. Rezulte de la unu dispartigo de Pollando (1772) Sopot estis en la limoj de Reĝlando Prusio kaj oficiale ekuziĝis la germanlingva urbonomo *Zoppot*. Laŭ la decido de prusia reĝo Frederiko la 2-a (Prusio) la ter-posedaĵoj de la klostro de cistercianoj de Oliwa (Oliva), inter ili tiuj de Zoppot, estis konfiskitaj.

### Historio de la urbo dum la 19-a jarcento 
eta|La monumento de Jean Georg Haffner en la Norda Parko en la urbo, li estas la fakta kreanto de la kuracloko en tiu urbo
eta|maldekstra|La Kurac-domo () en Zoppot, foto el la jaro 1900
En la jaro 1819 la vilaĝo Zoppot havis nur 350 loĝantojn. Tamen jam en la jaro 1871 la nombro de la loĝantoj superis 2000. En la jaro 1823 en Zoppot estis establita la unua profesia banestablo, kiun konstruis *Jean Georg Haffner* – franca milit-kirurgo kaj veterano de la Napoleonaj Militoj (1803–1815) (vidu apude lian monumenton en la parko de Zoppot ). Tiu dato estas agnoskata kiel la komenco de Sopot kiel kuracloko. Unu jaro poste konstruita estis la unua en la urbo Kurac-Domo. Poste oni establigis la parkon, kiu estas ĝis hodiaŭ, oni konstruis la moleon kaj la promenejojn. Dum la jaro 1870, post la konstruo de la unua fervoj-linio de Kößlin (nun Koszalin)– Dancigo (nun Gdansko) – Varsovio, ĉe tiu fervojo troviĝis ankaŭ Zoppot, danke al la fervojo ekestis la rapida disvolvo de tiu kuracloko. Fine de la 19-a jarcento Zoppot jam estis tre moda kuracloko en tuta Eŭropo.

### Historio de la urbo dum la jaroj 1900–1938 
En la jaro 1900 preskaŭ 52&nbsp;% de la loĝantaro de la banloko Zoppot estis katolikoj, 46&nbsp;% evangelianoj (Protestantoj), 1&nbsp;% la kredintoj de judismo. Zoppot ricevis la urborajtojn la 8-an de oktobro 1901 laŭ la decido de Vilhelmo la 2-a (Germana Imperiestro). Antaŭ la Unua Mondmilito la urbo havis jam 17 mil loĝantojn, kaj post la milito, en la jaro 1920, laŭ la Traktato de Versajlo aperis la Libera Urbo Dancigo kaj Zoppot eniris ĝin, do ĝi ekestis lim-urbo kun la Dua Pola Respubliko. Tiam ankaŭ estis establita la unua kazino en la urbo. Dum la jaro 1928 la moleon oni pligrandigis al la hodiaŭaj dimensioj, do 512 m longan, kaj ĝi estas la plej longa en Eŭropo ligna moleo.
Dum la sama tempo la banejo Zoppot estas en la apogeo de sia populareco. Dum la somera sezono la urbo gastis tiam 30 mil turistoj. En la jaro 1938 germanoj (nazioj) dum la kristala nokto bruligis la sinagogon en Zoppot.

### Historio de la urbo dum la Dua Mondmilito 
La 1-an de septembro 1939 eksplodis la Dua Mondmilito. Laŭ la decido de goviestro *Albert Forster* la teritorio de la Libera Urbo Dancigo eniris la Trian Regnon. En Zoppot germanoj komencis amasarestadon kaj persekutadon de poloj kiuj loĝis en la urbo. La plimulto de judoj kiuj loĝis en la banurbo forlasis ĝin antaŭ la Dua Mondmilito. En septembro 1939 restis nur 130 judoj en la urbo. Post la eksplodo de la milito ili estis transportitaj al la koncentrejoj en okupita Pollando en la Ĝenerala Gubernio. La 23-an de marto 1945 en la urbon eniris la taĉmentoj de la Ruĝa Armeo. Rezulte de la milito kaj ankaŭ pro la specialaj bruligoj fare de la sovetiaj soldatoj detruita estis 10&nbsp;% de la urbo.

### Historio de la urbo post la fino de la Dua Mondmilito 
[eta|350ra|dekstra|[Curzon-linio kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando post la Dua Mondmilito]]
eta|maldekstra|
eta|350ra|dekstra|La Arbara Operejo en Sopot, (2014)
eta|350ra|dekstra|La Balneologiejo en Sopot
[eta|250ra|Plantado de Jubilea Kverko en Sopot dum la [IJK 1959]]
Post la Dua Mondmilito en la jaro 1945 ektroviĝis en Pollando, oficiale ekuziĝis la pola urbonomo Sopot, kaj la ĝis tiam restanta germanlingva loĝantaro estis elpelita al la restinta Germanio, iliajn lokojn okupis poloj el Pomerio, el la orienta Pollando (orienten de la Curzon-linio) kaj el centra Pollando. En la sopota urbodomo ĝis la fino de la jaro 1946 estis sidejo de la Pomeria Vojevodio. De la jaro 1945 ĝis 1975 la urbo ankaŭ estis la sidejo de la distrikto. En la jaro 1961 la urbo denove fariĝis fama, pro la organizita la 1-a Internacia Festivalo de Kanto (en la Arbara Operejo). En la jaro 1977 la urbo Sopot havis la plej grandan nombron de siaj loĝantoj dum la tuta sia historio, pli ol 54 mil. Nun la urbo estas fama en la tuta Eŭropo kiel kuracloko, tamen oficiale nur de la jaro 1999.

*Bibliografio:*
* Miłosława Borzyszkowska-Szewczyk, Christian Pletzing (2010):Śladami żydowskimi pod Kaszubach / La judaj spuroj en Kaŝubio. Gvidlibro, La Kaŝubia Instituto en Gdansko, Gdansko.
* Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski (1883): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich / Geografia vortaro de Kongresa Pollando kaj aliaj slavaj landoj, vol. 11, Nakładem Władysława Walewskiego / Eldono de Władysław Walewski, Varsovio
* Hanna Domańska (2005): Opowieści sopockich kamienic / La rakonto de sopotaj brikdomoj, Eldonejo Oskar, Gdansko.
* Hanna Domańska (2007): Magiczny Sopot / La Magia Sopot, Eldonejo Oskar, Gdansko.
* Hanna Domańska (2001): Zapomniani byli w mieście. Dzieje Żydów sopockich w XIX i XX wieku / Ili estis forgesitaj en la urbo. La historio de judoj el Sopot en la 19-a kaj 20-a jc, Agencja Wydawnicza Tu / La Eldon-agentejo Tu, Varsovio.
* Hanna Domańska, Zygmunt Gornowicz (2008): Tajemniczy Sopot / La Magia Sopot, Eldonejo Oskar, Gdansko.
* Jarosław Ellwart (2000): Kaszuby / Kaŝubio, Region / Regiono, Gdynia.
* Friedrich Lorentz (1923): Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem / Polaj kaj Kaŝuba nomoj de la lokoj en Kaŝubia Pomerio, La Instituto de Okcident-Slava, Poznano.
* Franciszek Mamuszka (1975): Sopot. Szkice z dziejów / Sopot. Skizo el la historio, Zakład Narodowy im. Ossolińskich / Nacia Instituto de Familio Ossoliński, Gdansko.
* Franz Schultz (1976): Chronik der Stadt Seebad Zoppot, Im Selbstverlag des Vereins, Hamburgo.
* Błażej Śliwiński (1998): Dzieje Sopotu do 1945 roku / Historio de Sopot ĝis la jaro 1945, Oficyna Pomorska / Pomeria Eldonejo, Gdansko.

## Famuloj ligitaj kun la urbo 
* Klaus Kinski, origine: Nikolaus Günther NAKSZYNSKI,  (naskiĝis la  en Zoppot, mortis la  en Lagunita, Kalifornio) estis germana aktoro.
* Lech Kaczyński (n. 1949 en Varsovio, mortis 2010 apud Smolensk), politikisto kaj juristo - post lia morto publika ĝardeno en Sopot ekhavis lian nomon.
* Jarosław Kaczyński (n. 1949 en Varsovio) politikisto kaj juristo, ĝemela frato de Lech Kaczyński, favora por Esperanto, en 1997 kiel la Urbestro de Sopot estis la Alta Protektanto de Tut-Pollanda Kongreso de Esperanto en Sopot. La 6-an de majo 2012 li kune kun pola senatano Edmund Wittbrodt invitis Mecenaton de Esperanto Etsuo Miyoshi al fama Palaco de Familio Sierakowski en Sopot por priparoli eblecojn de popularigado de Esperanto en Pola Parlamento kaj Eŭropa Parlamento. En la renkontiĝo partoprenis landaj esperantistoj kaj Atilio Orellana Rojas, la persona sekretario de Etsuo Miyoshi. Dum la renkontiĝo MEP Jan Kozłowski enmanigis al Etsuo Miyoshi la prestiĝan Medalon de Johano Hevelio kiun ricevas nur la plej gravaj gastoj de la pola Triurbo. Kun la eksprezidanto de Eŭropa Parlamento Jerzy Buzek li proponis al E. Miyoshi fari en oktobro 2013 Esperanto-ekspozicion en Eŭropa Parlamento por popularigi Esperanton inter la Membroj de Eŭropa Parlamento.

## Honoraj civitanoj de la urbo 
* August von Mackensen (n. la 6-an de decembro 1849, en Haus Leipnitz, Saksio – m. la 8-an de novembro 1945, Celle), unu el la plej sukcesaj germanaj militestroj (marŝalo) de la unua mondmilito.

* Władysław Bartoszewski (1922-2015), pola politikisto, ĵurnalisto kaj verkisto. La 6-an de junio 2006 li ricevis la Medalon de Toleremo n-ro 2, kiun atribuis la Kapitulo de la Fondumo Zamenhof, estis la ano de la Honora Komitato de la 94-a UK de Universala Esperanto-Asocio (UEA), 2009 en Bjalistoko kaj en 2009/2010 estis patrono de Junulara Esperanto-Semajno (JES) organizita de Pola Esperanto Junularo (PEJ) kaj Germana Esperanto-Junularo (GEJ).

* Lech Wałęsa (*Leĥ Vaŭensa* ) estis gvidanto de sindikato Solidarność (Solidareco) kaj Ŝtatprezidanto de Pollando. Li estas Honora Membro de Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), en majo 1984 li en skriba mesaĝo tion akceptis, kaj oficiale oni atribuis al li la Honoran Membrecon de IKUE en 1987 dum la UK 1987 en Varsovio. Lech Walęsa venis al la 3-a Junulara E-Semajno (JES) en Gdansko fine de decembro de 2011.

* Czesław Miłosz [ĉesŭaf miŭoŝ] (1911-2004) estis pola poeto, Nobel-premiita en 1980, reprezentanto de la "poezio de savo". Li ricevis la titolon Justulo inter la popoloj. En la esperantlingva publikaĵo *El la valo* (1981) aperis interalie fragmentoj de liaj verkoj.

## Partneraj urboj 
* 20ra|Israelo Aŝkelon en Israelo
* 20ra|Germanio Frankenthal (Palatinato) en Germanio
* 20ra|Svedio Karlshamn en Svedio
* 20ra|Danio Naestved en Danio
* 20ra|Germanio Peterhof en Rusio
* 20ra|Rusio Ratzeburg en Germanio
* 20ra|Britio Southend on Sea en Britio
* 20ra|Pollando Miastko kaj Zakopane en Pollando

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Trolebusa transporto en Gdynia

## Eksteraj ligiloj 
* paĝoj de la urbo (en la pola, angla, germana, franca sveda, rusa)
* fotoj de la urbo kaj historieto ekde la mezepoko (paĝoj en la germana)
* plia informa paĝaro (en la pola)

dosiero:Krzywy Domek - panoramio - Mister No (1).jpg|eta|
dosiero:Museum of Sopot, Poland.jpg|
dosiero:PGS-Sopot.jpg|
dosiero:Plaża w Sopocie, kutry rybackie (2007).jpg|
dosiero:Sopot 061 Beach.JPG|

Kategorio:Urboj de Pomerio (provinco de Pollando)
Kategorio:Urboj en Pollando