Korna fraterkulo

**Korna fraterkulo** (*Fratercula corniculata*) estas aŭkedo, kiu nestas en norda Pacifiko, interalie en marbordoj de Alasko, Siberio kaj Brita Kolumbio. Ĝi estas mara vadbirdo, kiu nutras sin kaptinte fiŝojn plonĝante akven. Kornaj fraterkuloj reproduktiĝas en kolonioj — ofte kune kun aliaj aŭkedoj kaj ĝenerale marbirdoj.

## Nomoj kaj etimologio 
Tiu ĉi specio havas dunomon *Fratercula corniculata*. Ĝia genra nomo (kaj de ĉiuj fraterkuloj) estas la mezepoĥa latina vorto *fratercula*, kiu signifas membron de almozanta monaĥa ordeno; tiun ĉi nomon oni donis al la birdoj reference al iliaj nigra-blankaj plumaroj, similaj al monaĥaj vestaĵoj. 
La specia epiteto *corniculata* estas ankaŭ latina, kiun eblas traduki kiel "korneca" aŭ "kornoforma", aŭ eble "havanta malgrandan kornon". Ĝi referencas la triangulan makulon de nuda nigra haŭto super la birda okulo, kiu vere iom similas al korno.

En la angla korna fraterkulo, kaj ĉiuj aliaj fraterkuloj, nomiĝas per vorto *puffin*, kiu venas de la nomo de tre malproksime parenca birdo, la nordmara pufino (*Puffinus puffinus*). 
Unue la angla adoptis tiun ĉi nomon por atlantika fraterkulo laŭ propono de Thomas Pennant en 1768, 
kaj poste ĝi disvastiĝis al ĉiuj aliaj fraterkuloj.

En la jupikaj lingvoj de delto de riveroj Jukono kaj Kuskokvimo korna fraterkulo nomiĝas *"qilangaq"*, *"qengacuar(aq)"* (laŭlitere "malgranda nazo"), aŭ *"qategarpak"* ("vasta blanka brusto").  
Ajnuoj de Saĥaleno nomas ĝin *"etupirka"*, kio signifas "bela beko".

## Priskribo 
Plenkreska birdoj estas averaĝe ĉirkaŭ 20&nbsp;cm alta starante kaj pezas ĉirkaŭ 500&nbsp;g, kaj ĝia enverguro estas ĉirkaŭ 58&nbsp;cm. 
 ili ne havas, ambaŭ seksoj estas same grandaj kaj havas similan plumaron.

Plumare korna fraterkulo ĝenerale similas al atlantika fraterkulo, sed diferencas de ĝi je malgranda nigra "korno" de kalva nigra haŭto supre de la okuloj. Ĝia beko estas flava ĉe la kapo kaj ruĝa apud la pinto. La flava koloro de la beko iĝas pli brila kaj rimarkebla antaŭ la reprodukta sezono, kaj paliĝas ekster ĝi. Apud bazo de la beko ĉe ĉiu flanko estas malgranda flavkolora karneca pendaĵo. La birdoj havas blankan (pli grizecan ekster reprodukta sezono) vizaĝon kun nigra linio de okuloj ĝis nuko, kaj oranĝkolorajn piedojn.

La beko de korna fraterkulo estas pli larĝa ol ĉe aliaj fraterkulaj specioj kaj tre brilkolora, aparte en reprodukta sezono. Ĝi ludas gravan  rolon en pariĝaj ritualoj, kaj iĉoj kaj inoj preferas partneron kun pli granda kaj rimarkinda beko. Dum la sezono la beko havas ioman fluoreskon en transviola spektro, kiun aliaj fraterkuloj kapablas vidi.

Ekster la sezono la fraterkuloj mudas al tiel nomata eklipsa plumaro: la blanka vizaĝo iĝas arĝenteca kaj la kolo malhele griza. Samtempe la flava paro de la beko iĝas pala aŭ grizeca kaj perdas la fluoreskan econ, kaj kruroj kaj piedoj de oranĝkoloraj iĝas haŭtkoloraj.

Idoj de korna fraterkulo havas fumkolorajn grizajn vangojn kaj malvastan nigran bekon. Adoleskuloj tuj post elnestiĝo estas rimarkeble malpli grandaj ol plenkreskuloj. 
Sian unuan printempon la junaj birdoj perdas la malhele grizan vizaĝon. 
Proksimume en la aĝo de unu jaro ili enhavas pli malpli fraterkulan formon de beko, sed ĝi daŭre kreskas ĝis 5 jaroj, kiam tiuj ĉi birdoj atingas seksan fekundecon. 
Kiam la birdo sentas sin minacata aŭ iel alie ekscitiĝas, la voko rapidiĝas kaj plilaŭtiĝas, iĝante *"A-gaa-ka-ĥa-ĥa"*. 
Tia ĉi kriĉo, pli ofta por plenkreskuloj ol por junuloj, estas iam priskribita kiel "sono de malproksima motorsegilo".
Dum pariĝa sezono la flirta kanto transskribiĝas kiel *"Op-op-op-op-op"*.

## Distribuo kaj habitato 
Korna fraterkulo estas relative ofta tra ĝia arealo.
Vagantaj individuaj birdoj estis renkontataj multe pli malproksime suden de ilia kutima vivareo, ĝis marbordoj de Japanio kaj Usonaj subŝtatoj Oregono kaj Kalifornio.

Kornaj fraterkuloj nestas sur rokaj marbordoj kaj deklinaĵoj. Kiel ĉiuj aliaj fraterkuloj, ili kapablas elfosi por si nestojn en ĉiu pli malpli mola grundo per siaj vastaj ŝpat-similaj bekoj. Ili, tamen, fosas pli malofte ol aliaj fraterkuloj, ofte preferante okupi jam ekzistajn truojn, rokajn krevaĵojn, spacojn sub staploj de rokoj ktp.

## Konduto kaj ekologio 
### Flugo
Por ekflugi, kornaj fraterkuloj aŭ saltas de altaj rokoj, aŭ duonnaĝas-duonkuras laŭ akva surfaco por atingi necesan rapidon. 
La dominanta aŭ agresa konduto estas malfermi la bekon, levigi dorsajn plumojn kaj paŝi surloke kliniĝante de flanko al flanko. Kiam unu birdo faras tiun ĉi agresan montron al la alia, aŭ la oponanto fuĝas, aŭ komenciĝas lukto. Dum la lukto kornaj fraterkuloj tenas unu la alian je la beko kaj penas bati unu la alian per flugiloj. Ofte la luktantoj falas kaj ruliĝas laŭ deklino, kun iliaj bekoj daŭre interŝlositaj.

### En la akvo
Proksimume duonon de sia tempo korna fraterkulo estas en akvo, naĝante per siaj membranaj piedoj. Kiam ili subakviĝas, ili moviĝas tre lerte kaj rapide kun helpo kaj ne la piedoj, kaj de la flugiloj, pro kio ilian subakvan naĝmanieron oni iam nomas "subakva flugo". La flugiloj servas kiel ĉefa movigilo, kvazaŭ remiloj, kaj la piedoj prenas la rolon de rudro. La plumoj estas hidrofobiaj, kaj la premo de la akvo tenas ilin proksime laŭ la korpo, donante al la birdo hidrodinamikan formon. Korna fraterkulo povas facile resti sub akvo dum unu minuto aŭ pli.

Kiel ĉe plimulto de akvobirdoj, la plumaro de korna fraterkulo estas akvoforpuŝa, kio ebligas ĝin naĝi sen malsekiĝi kaj malvarmiĝi. Tio ĉi estas kaj pro morfologio de la plumoj, kaj la uropiga glando apud la vosto. La glando produktas grasecan kaj hidrofobian likvaĵon, kiun la birdo poste ŝmiras laŭ tuta sia plumaro per sia beko. Rezulte, korna fraterkulo kapablas kaj subnaĝi, kaj flosi surface.

### Dieto kaj furaĝado 
Plenkreskaj kornaj fraterkuloj estas ĉiomanĝuloj. Ilia dieto konsistas je ĉio, kion ili povas kapti: fiŝoj, krustacoj, poliĥetoj, kalmaroj kaj aliaj akvaj senvertebruloj. Ili ankaŭ manĝas algojn kaj marajn plantojn.

Por kapti fiŝon korna fraterkulo subnaĝas ĝis 30&nbsp;m sub la surfaco, sed averaĝe ĉasas je ĉ. 15&nbsp;m. 
Plej kutime korna fraterkulo furaĝas frumatene. 

### Reproduktado
Kornaj fraterkuloj iĝas sekse fekunda je la aĝo inter 5 kaj 7 jaroj. 
La ovoj estas ovalaj kaj blankecaj, kun lavendkoloraj, grizaj, kaj brunaj nuancoj. 
Ambaŭ gepatroj laŭvice kovas la ovon dum averaĝe 41 tagoj, ĝis la ido eloviĝas. Ankaŭ ambaŭ gepatroj manĝigas kaj prizorgas ĝin pliajn 40 tagojn antaŭ ol ĝi estas preta vivi sendepende. Sendependiĝinte, la ido forlasas la nestejon sole kaj nokte, plonĝas en malferman akvon kaj fornaĝas.

## Konserva statuso
Oni kalkulas ke estas ĉirkaŭ 1 200 000 kornaj fraterkuloj en la mondo. El ili, 300 000 loĝas en Azio, kaj la ceteraj 900 000 en Nordameriko, kun aparte granda kvanto kaj populacia denseco sur marbordoj de Alaska duoninsulo, kiuj estas hejmo por ĉirkaŭ 760 000 birdoj. 
Preskaŭ 250 000 Alaskaj kornaj fraterkuloj 
distribuiĝas inter 608 plej grandaj kolonioj, la ĉefa el kiuj estas sur insulo Suklik. Ĉirkaŭ 92 000 kornaj fraterkuloj nestas en Aleutaj insuloj, kaj preskaŭ 300 000 en bordoj kaj insuloj de Oĥotska maro. 
Ĉirkaŭ 18 000 vivas en diversaj kolonioj de Ĉukĉa maro, la plej granda el kiuj estas sur insulo Vrangel.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Atlantika fraterkulo *F. arctica*
* Tufa fraterkulo *F. cirrhata*

Kategorio:Fraterkuloj