Matenadarano

**Matenadarano** (, « biblioteko» aŭ «deponejo») aŭ **Instituto Maŝtoc por la Esplorado de Antikvaj Manuskriptoj** estas unu el la plej riĉenhavaj bibliotekoj aŭ deponejoj pri manuskriptoj kaj dokumentoj, el la tuta mondo.. La biblioteko troviĝas en Erevano, ĉefurbo de Armenio, ĝi havas pli ol  antikvajn manskribaĵojn kaj ĉirkaŭ  arkivdokumentojn. La historio de tiu biblioteko komenciĝas en la 5-a jarcento p.K kaj laŭ la tradicio, la kreinto estis Mesrop Maŝtoc mem, inventinto de la armena alfabeto en 405.։ La biblioteko estas publika proprietaĵo listigita en la listo Memoro de la Mondo de Unesko, la Instituto estas unu el la esencaj kaj plej gravaj bibliotekoj de Armenio, kiu okupiĝas pri la kolektado kaj konservado de la nacia armena memoro ».

## Nomo 
eta|maldekstra|*Vagharŝapat forrabita de kurdoj kaj persoj*. Verko de Grigori Gagarine.

La vorto *մատենադարան*, *matenadaran* estas kunmetaĵo de la vortoj մատեան (matean, "libro" aŭ "pergameno") kaj *դարան* (daran, "deponejo"). Laŭ Hraĉja Aĝarjan ambaŭ vortoj havas mezpersan originon . Kvankam ĝi foje estas tradukita kiel "scriptorium" en la anglan, pli preciza traduko estas "biblioteko de manuskriptoj". ​​Matenadaran ofte estas nomata biblioteko En mezepoka Armenio, la esprimo *matenadaran* estis uzita kun la signifo de biblioteko ĉar ĉiuj libroj estis manuskriptoj., Venecio kaj alia ĉe la Armena Patriarkejo de Konstantinopolo, kaj la Deponejo de Manuskriptoj Vaĉe kaj Tamar Manukjan en la Sankta Sidejo de Eĉmiadzin. Por distingi ĝin de aliaj, oni ofte nomas ĝin *Matenadarano de Erevano*, aŭ *Maŝtoca Matenadarano*.

## Historio 
### Historiaj antaŭantoj 
eta|Eĉmiadzino, unua sidejo de antikva Matedarano.
La plej frua mencio pri manuskripta deponejo en Armenio estis registrita en la verkoj de historiisto de la 5a jarcento Ghazar Parpeci, kiu rimarkis la ekziston de tia deponejo ĉe la katolikosejo de Eĉmiadzin, kie estis konservitaj tekstoj grekaj kaj armenaj. Fontoj silentas pri la sorto de la eĉmiadzina Matenadarano ĝis la 15-a jarcento, kiam la katolikosejo revenis de Siso en Kilikio.]]

Pro tio ke, Armenio iĝis konstanta batalkampo inter du ĉefaj potencoj, Matenadarano en Eĉmiadzin estis plurfoje prirabita, la lasta prirabo okazis en 1804, dum la rusa-persa milito. La aneksado de Orienta Armenio fare de la Rusa Imperio en la frua 19-a jarcento disponigis pli stabilan klimaton por la konservado de la ceteraj manuskriptoj. En marto 1922 la manuskriptoj de Eĉmiadzin senditaj al Moskvo dum la unua mondmilito estis ordonitaj esti redonitaj al Armenio fare de Aleksandr Miasnikjan ,, impona. Herbert Lottman nomis ĝin "solena kaj solidaspekta" La konstruaĵo estas listigita kiel nacia monumento de la registaro de Armenio.

Ĝi estis konstruita el griza bazalto ekde 1945 ĝis 1958, tamen konstruado estis interrompita de 1947 ĝis 1953 pro manko de spertaj laboristoj. Projektita de la ĉefa arkitekto de Erevano Mark Grigorjan, ĝi estas influita de mezepoka armena arkitekturo. Laŭ Murad Hasratjan, la fasado de Matenadarano estas influita de la preĝejo de la 11-a-jarcenta Sanktaj Apostoloj de Anio, la granda ĉefurbo de Bagratida Armenio. Tamen, Grigorjan rimarkis, ke la fasada projektado (enirejo meze kun du ornamaj niĉoj ambaŭflanke) havas praajn radikojn, aperantajn ĉe la antikva egipta Templo de Edfu, kaj poste ĉe la preĝejo de la Sanktaj Apostoloj kaj la Senjora Palaco de Anio. Grigorjan projektis la enirhalon konforme al la gavito de la monaĥejo Sanahin. La konstruaĵo estis renovigita en 2012.

Murpentraĵo de Van Ĥaĉatur (Vanik Ĥaĉatrjan) el 1960 prezentanta la Batalon de Avarajr situas en la enirejo. Tri murpentraĵoj kreitaj de Ĥaĉatur en 1959, kiuj prezentas tri periodojn de armena historio: Urarto, Helenismo kaj Mezepoko ĉirkaŭas la ŝtupojn kondukantajn al la ĉefa ekspoziciejo. Granda ebura medaljono kun diametro de 2 metroj prezentanta la portreton de Vladimir Lenin de Sergej Merkurov estis origine starigita en la aŭditorio de Matenadarano. La konstruaĵo havas suman etaĝan areon de 28.000 kvadrataj metroj. En la 1970-aj jaroj usona arkivisto Patricia Kennedy Grimsted rimarkis, ke Matenadaran estas unu el la malmultaj lokoj en sovetia Armenio kun klimatizilo.

De 1963 ĝis 1967, la statuoj de historiaj armenaj erudiciuloj, Toros Roslin, Grigor Tatevaci, Anania Ŝirakaci, Moseo de Ĥoreno, Mĥitar Goŝ kaj Frik, estis starigitaj maldekstre kaj dekstre de la ekstera konstruaĵo. Ili ĉiu reprezentas unu kampon: manuskripta bildigado, filozofio, kosmologio, historio, jurisprudenco kaj poezio respektive. La statuoj de Mesrop Maŝtoc kaj lia disĉiplo Korjun (1962) situas sub la teraso, kie staras la ĉefa konstruaĵo. Ekde la 1970-aj jaroj subĉiela ekspozicio situas proksime al la enirejo de la konstruaĵo. Ekspozicie estas ĥaĉkaroj de la 13-a - 17-a jarcentoj, tomboŝtono de la tombejo Noratus, viŝapo (armena mitologiaĵo, drako) de 2a - 1a jarmiloj antaŭ Kristo, pordo de Tejŝebano (Karmir Blur), urarta arkeologia ejo.

### Nova konstruaĵo 
eta|La nova konstruaĵo de Matenadarano.
La nova konstruaĵo de Matenadarano estis projektita de Arthur Meschian, arkitekto pli konata kiel muzikisto, por gastigi la kreskantan nombron de manuskriptoj. Kvinetaĝa konstruaĵo, ĝi estas trioble pli granda ol la malnova. Ĝi estas ekipita per altteknologia laboratorio, kie manuskriptoj estas konservitaj, restarigitaj kaj bitigitaj. Meschian rimarkis, ke li projektis la novan konstruaĵon laŭ maniero ne konkurenci kun la malnova, sed anstataŭe esti daŭrigo de ĝi. Komence oni planis konstrui ĝin fine de la 1980-aj jaroj, sed ne realiĝis pro la armena tertremo en 1988, la milito en Montara Karabaĥo kaj la sekva ekonomia krizo. Financita de moskva armena komercisto Sergej Hambarcumjan (10 milionoj da usonaj dolaroj) kaj Maksim Hakobjan, direktoro de la kombinaĵo Kupro kaj Molibdeno Zangezur (4 milionoj da usonaj dolaroj), ĝi estis konstruita de majo 2009 ĝis septembro 2011. Ĝi estis inaŭgurita la 20an de septembro 2011 antaŭ la festoj de la 20a datreveno de sendependeco de Armenio per ĉeesto de la tiama prezidanto Serĵ Sargsjan, katolikoso Garegino la 2-a de Eĉmiadzin kaj Aramo la 1-a de Kilikio, arcaĥa prezidanto Bako Sahakjan, kaj aliaj.

## Kolekto 
eta|200px|maldekstre | Koridoro de la scienca deponejo
Nuntempe Matenadarano enhavas entute ĉirkaŭ 23.000 manuskriptojn kaj volvlibrojn inkluzive de fragmentoj. Ĝi estas, senkompare, la ununura plej granda kolekto de armenaj manuskriptoj en la mondo. Krome, pli ol 500,000 dokumentoj kiel imperiaj kaj dekretoj de la katolikosoj, diversaj dokumentoj rilataj al armenaj studoj kaj arkivaj periodaĵoj. La manuskriptoj kovras larĝan aron da temoj: religiaj kaj teologiaj verkoj (Evangelioj, Biblioj, lecionaroj, psalmoj, himnaroj, moralpredikaj kaj liturgiaj libroj), tekstoj pri historio, matematiko, geografio, astronomio, kosmologio, filozofio, jurisprudenco, medicino, alkemio, astrologio, muziko, gramatiko, retoriko, filologio, pedagogio, poemaroj, literaturaj tekstoj, kaj tradukoj el la greka kaj siria lingvoj. La verkoj de klasikaj kaj mezepokaj historiistoj Moseo de Ĥoreno Jeghiŝe kaj Korjun estas konservitaj ĉi tie, same kiel la laŭleĝaj, filozofiaj kaj teologiaj verkoj de aliaj famaj armenaj figuroj. La konservitaj verkoj de Gregorio de Narek kaj Nerses la 4-a ĉe Matenadarano formas la bazŝtonon de mezepoka armena literaturo.

La manuskriptoj antaŭe konservitaj ĉe Eĉmiadzin konsistigas la kernon de la kolekto Matenadarano. La resto venis de la Lazarev-Instituto pri Orientaj Lingvoj en Moskvo, la Nersisian Seminario kaj la Armena Etnografia Societo, ambaŭ en Tbiliso, kaj la Muzeo de Literaturo kaj Artoj.

Kiam ĝi estis establita kiel klara institucio en 1959, Matenadarano havis ĉirkaŭ 10 000 armenajn manuskriptojn kaj 4 000 fragmentojn (nekompletajn volumojn aŭ izolitajn paĝojn) datantajn jam en la 5-a jarcento. Tiutempe estis ĉirkaŭ mil manuskriptoj en aliaj lingvoj, kiel la persa, siria, araba, greka, kartvela, rusa, hebrea, hinda, tamila, latina, etiopa (amhara) kaj aliaj lingvoj. Iuj originaloj, verkitaj en aliaj lingvoj, estis konservitaj nur en la armenaj tradukoj.

Konstante kreskis la nombro de manuskriptoj konservitaj ĉe Matenadarano, plejparte danke al donacoj de privataj homoj de la armena diasporo. En 1972 estis jam 12 960 armenaj manuskriptoj kaj preskaŭ du mil manuskriptoj en aliaj lingvoj. Inter la ĉefaj donacantoj al Matenadarano estas Harutjun Hazarjan el Novjorko (397 manuskriptoj), Varuĵan Salatjan el Damasko (150 manuskriptoj), Rafael Markosjan el Parizo (37 manuskriptoj). Ruben Galiĉjan el Londono donacis malnovajn mapojn. En 1969 Taĉat Markosjan, 95-jaraĝa, el la vilaĝo Gharghan, proksime al Esfahano, en centra Irano, donacis manuskripton el 1069 al Matenadarano. Verkita en monaĥejo Narekavank, ĝi estas kopio de Evangelio verkita de Maŝtoc.

dosiero:Thomas by roslin.jpg|La nekredemo de apostolo Tomaso fare de Toros Roslin, Evangelio de Malatjo, 13a jc.
dosiero:Zeytun gospel.jpg|Evangelio de Zejtuno de Toros Roslin, 13-a jc.
dosiero:Sargis Pitsak.jpg|unua paĝo de la Evangelio laŭ Marko, etlibro de Sargis Picak, 14a jc.

La plej malnovaj manuskriptaj fragmentoj devenas de la 5a-6a jarcentoj, la plej malnovaj ilustritaj libroj kaj miniaturoj (tiuj de la Evangeliisto de Eĉmiadzin) devenas de la 6a jarcento, la plej malnova kompleta manuskripto datiĝas de 887 (Lazara Evangelio); la plej granda manuskripto estas la Homiliaro de Muŝ (Monaĥejo de la Sanktaj Apostoloj 16, 1200-1202, 70,5 × 55 cm, 27,5 kg) kaj la plej malgranda kalendaro (1434, 4 × 3 cm, 19 g) 17.

dosiero:Echgospfrontcov.jpeg|Ebura evangelio de Eĉmiadzin, 6a jc.
dosiero:Matenadaran - biggest and smallest.jpg|Homiliaro de Muŝ, (1200-1202), kaj liturgia kalendaro 15a jc., respektive la plej granda kaj malgranda el la armenaj manuskriptoj.
dosiero:Matenadaran exhibition.jpg|Vitrino por ekspozicioj kun diversaj manuskriptoj kaj klarigaj afiŝoj.

### Rimarkindaj manuskriptoj 
eta|maldekstre | Statuo de Toros Roslin en Matedarano.
La kolektoj de antikvaj manuskriptoj estas inkluzivitaj en la internacia registro de *Unesko Memoro de la Mondo* ekde 1997, sub la nomo "Kolekto de antikvaj manuskriptoj de Matenadarano Maŝtoc". Inter la plej signifaj manuskriptoj de Matenadarano estas la Lazara Evangelio (9-a jarcento), la Eĉmiadzin-Evangelio (10-a jarcento) kaj la Mughni-Evangelio (11-a jarcento). La unua, tiel nomata ĉar ĝi estis alportita de la Lazara Instituto, estas de la jaro 887 kaj estas unu el la plej malnovaj kompletaj volumoj de Matenadarano. La Evangelio de Eĉmiadzin, datita el 989, havas 6-jarcentan, probable bizancan, ĉizitan eburan kovrilon. La kilikiaj prilumitaj manuskriptoj de Toros Roslin (13-a jarcento) kaj Sargis Picak (14-a jarcento), du eminentaj majstroj, ankaŭ estas tre aprezataj.

Tri manuskriptoj rajtas forlasi la Matenadaranon regule. La unua estas la Evangelio Vehamor, donacita al Matenadarano de la katolikoso Vazgen la 1-a en 1975. Ĝi probable devenas de la 7-a jarcento kaj estas, do, la plej malnova kompleta armena manuskripto. La nomo rilatas al la patrino de la Katolikoso (*vehamajr*), al kies memoro Vazgen la 1-a dediĉis la manuskripton. Ekde Levon Ter-Petrosjan en 1991, ĉiu prezidanto de Armenio ĵuris sur ĉi tiu libro. La aliaj du, la Ŝuriŝkana Evangelio (1498, Vaspurakano) kaj la Evangelio de Ŝuhontoj (1669) estas ĉiujare kondukataj al la preĝejoj de Mughni kaj Oŝakan kaj honorataj de tieaj kunvenintoj.

## Publikigaĵoj 
### Katalogoj 
La unua kompleta katalogo de la manuskriptoj de Matenadarano («Ցուցակ ձեռագրաց») estis eldonita en du volumoj en 1965 kaj 1970 kun suplementa volumo en 2007. Ĉi tiuj tri volumoj listigis 11 100 manuskriptojn konservitajn ĉe Matenadarano kun mallongaj priskriboj. Ekde 1984, pli detala katalogo estis publikigita, titolita La Ĉefa Listo de Armenaj Manuskriptoj («Մայր ցուցակ հայերէն ձեռագրաց»). En 2019, dek volumoj estis publikigitaj.

[eta|250px |[Urbatagirk ]]

### *Banber Matenadarani* 
Matenadarano eldonas la sciencan ĵurnalon *Banber Matenadarani* (Բանբեր Մատենադարանի, "Heroldo de Matenadaran") ekde 1941. La artikoloj kutime estas dediĉitaj al la manuskriptoj kaj eldonoj de tekstoj en la kolekto. La ĵurnalo estis laŭdita pro altkvalita stipendio.

### Aliaj eroj 
Krom manuskriptoj, Matenadarano enhavas kopion de la *Urbatagirk*, la unua publikigita armena libro (1512, Venecio) kaj ĉiuj numeroj de la unua armena revuo *Azdarar* ("Heroldo"), publikigita en Madraso, Barato de 1794 ĝis 1796. La unua mapo presita en la armena, en Amsterdamo en 1695, ankaŭ estas konservita en Matenadarano.

## Signifo kaj rekono 
eta|Kunmemora soveta monero dediĉita al Matenadarano, 1990.
eta|Poŝtmarko de 2007 pri Matenadarano
Laŭ Nora Dudwick, en la sovetia periodo, la Matenadarano "simbolis la centrajn valorojn de armena kulturo [kaj signifis] al la armenoj la altnivelan kulturon kaj lernadon de iliaj prapatroj atingitajn jam en la kvina jarcento." Antropologo Levon Abrahamjan rimarkis, ke la laika Matenadarano daŭrigis la tradiciojn de la monaĥejaj muzeoj ene de ŝtata ateisma ŝtato. Thomas de Waal rimarkas, ke apud pluraj aliaj institucioj (ekz. La Opero, Nacia Galerio) Matenadarano estis centra en la sovetiaj klopodoj fari Erevanon "deponejo de armenaj mitoj kaj esperoj." 

Karen Demirĝjan, la sovetia armena gvidanto, skribis en libro de 1984, ke "Unuafoje ne necesis savi armenajn librojn kaj manuskriptojn de detruo per senfinaj vagadoj, ĉar ili estas konservitaj en la templo de nepageblaj kreaĵoj de la popola menso kaj talento, la Erevana Matenadarano". La oficiala gazeto de la Komunista Partio, Pravda, skribis en 1989, ke neniu edukita sovetia civitano povas "imagi spiritan vivon sen la ĉefurba Galerio Tretjakov, la Leningrada Ermitejo kaj la Erevana Matenadarano".

Usona diplomato John Brady Kiesling priskribis Matenadaranon kiel "mondan klasan muzeon [...] ĉefe pro ĝia statuso kiel la eterna (oni esperas) deponejo por la mezepoka skriba kulturo de Armenio." La kolekto Matenadarano estis enskribita de Unesko en la Registro pri Memoro de la Mondo en 1997. Ĝi efike agnoskis Matenadaranon kiel valora kolekto de internacia signifo.

Matenadarano fariĝis unu el la famaĵoj kaj gravaj turismaj allogaĵoj de Erevano ekde la estiĝo. En 2016 ĝi ricevis ĉirkaŭ 89.000 vizitantojn, kaj ĉirkaŭ 112.000 vizitantojn en 2018. Turistoj venas de Rusio, Germanio, Italio, Hispanio, Francio, Pollando kaj aliloke. Multaj eksterlandaj eminentuloj vizitis la Matenadaranon, kiel Indira Gandhi, Leonid Breĵnev, Karlo, princo de Kimrujo, Vladimir Putin, Sirindhorn, Boris Tadić, Sergio Mattarella, José Manuel Barroso, Bronisław Komorowski, Heinz Fischer, Valdis Zatlers, Rumen Radev, kaj aliaj.

## Galerio 

Image:Echgospfrontcov.jpeg|Ebura Evangelio de Eĉmiadzin, 6-a jc.
Image:Thomas by roslin.jpg|La dubemo de Sankta Tomaso
Image:Zeytun gospel.jpg|Evangelio de Zejtuno far Toros Roslin, 13-a jc..
Image:Sargis Pitsak.jpg|Unua paĝo de la Evangelio laŭ Sankta Marko, 14a jc.
File:Manuscript from The gospel of Lazarus 887, Matenadaran, Yerevan.jpg |Manuskripto el la Evangelio de Lazaro, 887.
File:Armenian miniature of Metsopavanq church, Poghos Apostol and Tovma Metsopeci, 1435. Yerevan, Matenadaran, Ms. 1380, no. 23v.jpg |Miniaturo de Mecopavank. Apostolo Paŭlo kaj Tomaso Mecopeci, 1435.
File:Four Evangelists, 1018.jpg |Kvar evangeliistoj, 1018.
File:Matenadaran, MS 3722, Gospel, Nakhijevan, 1304.jpg |Evangelio, Naĥiĉevano 1304.
File:The Bible, Matenadaran, Ms. 6230.jpg |La Biblio, 1314.
File:Alban-script.jpg |La albana alfabeto, 15a jarcento.
File:Armenian Alphabet in Matenadaran, Yerevan.jpg | Armena alfabeto en Matedarano.
File:Armenian map of 13th-14th centuries.jpeg |Armena mapo el la 13a-14a jarcentoj.

## Fakoj 
Laŭ la decido de la Registaro de la Respubliko Armenio, La Esplorcentro Matenadarno estas "neprofitcela organizaĵo", kiu funkcias en la Ministerio pri Edukado kaj Scienco..։ Ĝia direktoro estas doktoro pri filologio Hraĉja Tamrazjan . La ĉefa misio de la kolekto estas konservado kaj esplorado de la Instituto.

La Instituto dividiĝas en naŭ fakojn:
* Manuskriptoj, kie estas konservitaj ĉirkaŭ 23 000 manuskriptoj, fragmentoj kaj dokumentoj. La jenaj kolektoj estas en la fako pri manuskriptoj: originalaj armenaj manuskriptoj, modernaj armenaj manuskriptoj, armenaj fragmentoj, arabaj manuskriptoj, arabaj leteraj fragmentoj, fremdlingvaj manuskriptoj, fremdlingvaj fragmentoj.,
* Ekspoziciejoj situantaj en la malnova monumenta konstruaĵo, 15 ekspoziciejoj estas prezentitaj.
* Legado - legado estas farata de dungitoj kaj patronoj ekster manuskriptaj kaj arkivaj materialoj, presita informservo.
* Fako pri Internaciaj Rilatoj, kiu celas certigi la internaciigon de la ĉefaj strategiaj direktoj de Matenadaran .
* Fako pri prizorgado de retejoj: temas pri bitigado de mezepokaj manuskriptoj, arkivaj dokumentoj, same kiel armenologia literaturo kaj gazetaraj kolektoj konservitaj en la biblioteko Matenadarano, same kiel la disvolviĝo kaj uzo de aldonaj programoj rezultantaj de bitigo.
* La gazetara fako pri armenologia presita literaturo, kiu okupiĝas pri liverado de libroj, gazetaro, ellaborado, registrado, mapado, instalado kaj prizorgado en la biblioteko.,
* Fako pri Konservado kaj Scienca Disvolviĝo de Arkivaj Dokumentoj: pli ol 500 000 arkivaj dokumentoj estas stokitaj ĉi tie.
* Fako pri Restarigo: la fako okupiĝas pri restarigo de manuskriptoj kaj dokumentoj.
* Komputila fako: la ĉefaj funkcioj estas la enigo, provlegado, paĝigo, aranĝo kaj publikigo de Matenadaranaj verkoj, artikoloj, libroj.

Ekzistas ankaŭ apartaj esploraj fakoj. La biblioteko estas financata grandparte de la kulturministerio kaj de fondaĵoj funkciantaj en la armena diasporo (kiel ekzemple la Fondaĵo Calouste Gulbenkian), per diversaj donacoj.

eta|780ra|centre|Panorama vido de la malnova Matenadarano-konstruaĵo.

## Vidu ankaŭ 
* Mesrop Maŝtoc
* Armena literaturo
* Memoro de la Mondo
* CDELI

## Eksteraj ligiloj 
* Matenadarano - virtual museum

## Referencoj 
Kategorio:Konstruaĵoj en Erevano
Kategorio:Bibliotekoj
Kategorio:Armena kulturo
Kategorio:Memoro de la Mondo