Dekpieduloj

[eta|*[Periclimenes imperator*]]
[alternative=Haeckel Decapoda.jpg|eta|[Dekpieduloj (*Decapoda*) en Kunstformen der Natur (1904) de Ernst Haeckel.]]
**Dekpieduloj** aŭ **Dekapodoj**, en latina scienca ***Decapoda*** (elparolu: *Dekapoda*, el la greka *deka* = dek kaj *podos* = piedo), estas ordo de Malakostrakoj tre grava por la homaro.

## Priskribo 
Kiel la nomo sugestas, Dekpieduloj havas dek krurojn. Multaj specioj havas longan korpon, aliaj tamen havas preskaŭ rondan korpon. La plej malgrandaj dekpieduloj estas longaj ĉirkaŭ 1 mm (plenkreskuloj); la plej grandaj povas atingi pli ol 3 m inkluzive de la kruroj (*Macrocheira kaempferi*).

[maldekstre|eta|200px|Anotomio de [salikoko. P1...P5 estas kruroj utilaj por marŝado, Pl1...Pl5 estas membroj krursimilaj utilaj por naĝado.]]

La korpo enhavas tri partojn: kapon, torakon kaj abdomenon (kapo kaj torako ofte unuiĝas en "kefalotorako"). Insektoj kaj aliaj artropodoj enhavas precize la samajn tri partojn; tamen, la torako de Insektoj konsistas nur el tri segmentoj kun kruroj kaj neniu senkrura; tiu de Dekpieduloj el ok segmentoj, kvin kun kruroj kaj tri kun aliformaj membroj. Ĉiu segmento havas nur unu paron da membroj.

La abdomeno de Dekpieduloj ofte enhavas pluajn membrojn similajn al kruroj, sed ili ne utilas al marŝado, tamen al spirado kaj al naĝado.

En kelkaj dekpieduloj, nur ok kruroj funkcias por la marŝado, kaj du estas ŝanĝataj en pinĉilojn. Tio okazas ekzemple en la kraboj kaj en la omaroj.

## Vivmedio 
Ĉiuj dekpieduloj bezonas akvan medion. Pluraj specioj de kraboj povas eliri akvon dum iom da tempo, sed ne ĉiamdaŭre. Nur la genroj Birgus kaj Coenobita pasigas sian plenkreskulan vivon surtere; tamen iliaj larvoj vivas en maro.

Plejparte, la dekpieduloj vivas sur la marfondo; malmultaj specioj naĝas, paŝas sur la rifoj apud la marbordo aŭ vivas en sensala akvo.

## Klasifiko 
La ordo *Decapoda* (Dekpieduloj) estas kutime dividata en du subordojn:
* *Dendrobranchiata* ("arbaj brankoj"), kiu enhavas ĉ. 500 speciojn similajn al salikokoj (sed ne la verajn salikokojn)
* *Pleocyemata*, kiu enhavas la ceterajn speciojn (ĉ. 15mil).

La du subordoj havas brankojn kun malsama aspekto. Ili ankaŭ diferencas pro la metodo demeti ovojn: la Dendrobranchiata demetas ilin en akvon sen protekto, la Pleocyemata retenas ilin iom da tempo ĉe la abdomenaj membroj.

*Pleocyemata* estas dividata en plurajn "infraordojn":
* *Stenopodidea*
* *Caridea* (salikokoj)
* *Astacidea* (kankroj kaj omaroj)
* *Glypheidea* (preskaŭ formortinta grupo; nur 2 specioj pretervivis ĝis nuntempe)
* *Axiidea*
* *Gebidea*
* *Achelata* (palinuroj)
* *Polychelida*
* *Anomura* (kokoskrabo, ermitokraboj kaj aliaj bestoj)
* *Brachyura* (kraboj)

## Evolua historio 
eta|maldekstre|160px|Fosilio de ĵurasia dekpiedulo (*Cyclerion*)
La plej antikvaj fosilioj de Dekpieduloj apartenas al Devonio (*Palaeopalaemon*). Supozeble, Dekpieduloj devenis de *Phyllocarida*; *Echinocaris* kaj *Palaeopemphix* estis transiraj specioj.

## Graveco por la homaro 
eta|dekstre|160px|La dekpieduloj de la genro *Penaeus* estas tre bredataj
Multaj dekpieduloj estas manĝeblaj kaj ofte estas taksataj tre bonaj: ekzemple palinuroj, omaroj, kraboj, salikokoj, kankroj ktp.

Oni bredas kelkajn speciojn: pandalegojn *Penaeus vannamei* kaj *Penaeus monodon* (respektive 3 milionoj da t kaj 800mil t en 2013); Ĉinan lankruran krabon (*Eriocheir sinensis* - 700mil t en 2013); *Luizianan kankron* (*Procambarus clarkii*, 600mil t en 2013); ktp.

Ankaŭ oni kaptas multajn dekpiedulojn en naturo: la plej kaptitaj en 2013 estis anoj de la specio *Acetes japonicus*, aspektantaj kiel etaj salikokoj (600mil t). Sume oni kaptas pli ol 6 milionoj da t ĉiujare (2013).

## Notoj 
Kategorio:Decapoda