Lakto

dekstra|200px|eta|Glaso da lakto.
eta|dekstra|200px|Farma manmelkado de bovino mane.
**Lakto** estas la hela nutra fluidaĵo de la inaj mamuloj, produktata en la laktoglandoj. Ĝi estas la ĉefa nutraĵo de la novnaskitoj antaŭ la formiĝo de la digestado de diversaj aliaj nutraĵoj. Komenca mamproduktita lakto enhavas kolostron, kio portas la patrinajn antikorpojn al ties junulo kaj povas malpliigi la riskon de multaj malsanoj. Ĝi enhavas multajn aliajn nutraĵojn kiaj proteinojn kaj laktozon. En la plej multaj kazoj, kiam oni parolas pri lakto, oni parolas pri lakto de bovino. Tiun trinkas multaj plenkreskaj homoj.

Kiel agrikultura produkto, lakto estas elprenita el inoj de mamuloj dum aŭ tuj post gravedeco. Laktofabrikaj farmoj produktis ĉirkaŭ 730 milionojn da tunoj da lakto en 2011, el 260 milionoj da laktoproduktaj bovinoj. Barato estas la plej granda produktanto de lakto, kaj estas la ĉefa eksportanto de senkremigita laktopulvoro, kvankam havas malmultajn al preskaŭ neniajn eksportojn de aliaj laktoproduktoj. La ĉiam pliiĝanta hejma peto de laktaj produktoj kaj granda eksportopeto povus konduki al truo kiu devigus Baraton iĝi estonta importanto de laktoproduktoj en la futuro. Novzelando, la 28 membroŝtatoj de la Eŭropa Unio, Aŭstralio, kaj Usono estas la plej grandaj eksportantoj de lakto kaj de laktaj produktoj. Ĉinio kaj Rusio estas la plej grandaj importantoj de lakto kaj de laktaj produktoj en la mondo.

Tra la tuta mondo, estas pli ol ses mil milionoj da konsumantoj de lakto kaj de laktoproduktoj. Ĉirkaŭ 750 milionoj da personoj loĝas en laktoproduktaj farmaj hejmoj.

## Tipoj de konsumado 
Estas du diferencaj tipoj de laktokonsumado: natura fonto de nutrado por ĉiuj infanaj mamuloj kaj manĝoprodukto por homoj de ĉiuj aĝoj kiu estas produktita el aliaj animaloj.

### Nutrado por infanaj mamuloj 
eta|Homido nutrata el lakto de sia patrino.
[eta|Ido de [kapro nutrata el lakto de sia patrino.]]
Ĉe preskaŭ ĉiuj mamuloj, lakto estas manĝigata al idoj pere de mamnutrado, ĉu rekte aŭ per melkado de la lakto por esti stokita kaj konsumita poste. La dekomenca lakto el mamuloj estas nomata kolostro. Kolostro enhavas kontraŭkorpojn kiuj havigas protektadon por la ĵus naskito same kiel nutraĵojn kaj kreskofaktorojn. La formado de kolostro kaj la periodo de sekrecio varias el specio al specio.

Ĉe homoj, la Monda Organizaĵo pri Sano rekomendas ekskluzivan mamnutradon por ses monatoj kaj mamnutradon kiel aldono al aliaj manĝaĵoj dum almenaŭ du jaroj. En kelkaj kulturoj estis ofte mamnutri infanojn dum tri al kvin jaroj, kaj eĉ dum periodoj pli longaj.

Freŝa lakto el kaprino foje anstataŭis virinan lakton. Tio enkondukas la riskon ke infanoj disvolvigu malekvilibrojn de elektrolito, metabolan acidozon, megaloblastan anemion, kaj ke ili iĝus gastigantoj de alergiaj reagoj.

### Manĝoprodukto por homoj 
[eta|[Holstein Frisa, la hegemonia raso en industriigita laktoproduktado nuntempa.]]

En multaj kulturoj de la mondo, ĉefe en Okcidento, homoj plue konsumas lakton post la infanaĝo, uzante la lakton de aliaj animaloj (ĉefe de bovinoj, kaprinoj kaj ŝafinoj) kiel manĝoprodukto. Dekomence, la kapablo digesti lakton estis limigita el infanoj ĉar plenkreskuloj ne produktas laktazon, nome enzimo necesa por digesti la laktozon el la lakto. Lakto estis tiale konvertita al kazeo, fromaĝo kaj aliaj produktoj por malpliigi la nivelojn de laktozo. Antaŭ miloj da jaroj, hazarda mutacio etendis en homaj populacioj de Eŭropo kiu permesis la produktadon de laktazo en plenkreskeco. Tio permesis ke la lakto estu uzata kiel nova fonto de manĝado kiu povu elteni loĝantarojn kiam malabundas aliaj manĝofontoj. Lakto estas procezita en vario de laktoproduktoj kiaj kremo, butero, jogurto, kefiro, glaciaĵo, kaj fromaĝo. Modernaj industriaj procezoj uzas lakton por produkti kazeinon, selaktoproteinon, laktozon, kondensitan lakton, laktopulvoron, kaj multajn aliajn manĝo-aldonaĵojn kaj industriproduktojn.

Plena lakto, butero kaj kremo havas altajn nivelojn de saturita graso. La sukero, nome laktozo, troviĝas nur en lakto, floroj de forsitio, kaj kelkaj tropikaj arbustoj. La enzimo necesa por digesti laktozon, nome laktazo, atingas siajn plej altajn nivelojn en la malgranda intesto post nasko kaj poste ekas malrapida malpliiĝo se lakto ne estas konsumata regule. Tiuj grupoj kiuj plue toleras lakton, tamen, ofte montris grandan kreivon uzante lakton de aldomigitaj hufuloj, ne nur el bovoj, sed ankaŭ el ŝafoj, kaproj, gruntbovoj, akvobubaloj, ĉevaloj, boacoj kaj kameloj. La plej granda produktanto kaj konsumanto de bovina kaj akvobubala lakto en la mondo estas Barato.

## Historio 
eta|upright|Trinkante lakton en Germanio en 1932.
Homoj unuafoje lernis regule konsumi la lakton de aliaj mamuloj sekve de la aldomigo de animaloj dum la Neolitika revolucio aŭ post la disvolvigo de agrikulturo. Tiu disvolvigo okazis sendepende en kelkaj lokoj tra la tuta mondo tiom frue kiom ĝis 9000–7000 a.K. en Sudokcidenta Azio al 3500–3000 a.K. en Ameriko. La plej gravaj laktoproduktaj animaloj — bovoj, ŝafoj kaj kaproj — estis unuafoje aldomigitaj en Sudokcidenta Azio, kvankam aldomigitaj brutoj estis sendepende derivitaj el naturaj populacioj de uroj kelkajn fojojn ekde tiam. Dekomence animaloj estis tenitaj por viando, kaj arkeologo Andrew Sherratt sugestis, ke laktoproduktado, kun la espluatado de aldomigitaj animaloj por hararo kaj laboro, komencis multe poste en aparta revolucio de duarangaj produktoj en la 4a jarmilo a.K. La modelo de Sherratt ne estas subtenita de ĵusaj trovaĵoj, bazitaj sur la analizo de lipidaj restaĵoj en prahistoria ceramiko, kiuj montras, ke laktoproduktado jam estis praktikita en la komencaj fazoj de agrikulturo en Sudokcidenta Azio, ĉirkaŭ almenaŭ la 7a jarmilo a.K.

El Sudokcidenta Azio aldomigitaj laktoproduktaj animaloj disvastiĝis tra Eŭropo (ek ĉirkaŭ 7000 a.K. sed ne atingante Brition kaj Skandinavion ĝis post 4000 a.K.), kaj Sudan Azion (7000–5500 a.K.). La unuaj farmistoj en centra Eŭropo kaj Britio melkis siajn animalojn. Paŝtistaj kaj paŝtistnomadaj ekonomioj, kiuj dependis ĉefe aŭ eĉ ekskluzive el aldomigitaj animaloj kaj el ties produktoj pli ol el agrikultura farmado, estis disvolvigitaj kiam eŭropaj farmistoj moviĝis al la Nigra-mara-kaspia stepo en la kvara jarmilo a.K., kaj sekve disvastiĝis tra multo de la Eŭrazia Stepo. Ŝafoj kaj kaproj estis enkondukitaj en Afrikon el Sudokcidenta Azio, sed la afrika bovaro povus estis sendepende aldomigita ĉirkaŭ 7000–6000 a.K. Ankaŭ kameloj, aldomigitaj en centra Arabio en la kvara jarmilo a.K., estis uzataj kiel laktoproduktaj animaloj en Norda Afriko kaj en la Arabia Duoninsulo. La plej antikvaj registroj en Egipto de traktado kontraŭ brulaĵoj priskribas brulbandaĝojn uzante lakton el patrinoj de masklaj beboj. En la resto de la mondo (t.e., Orienta kaj Sudorienta Azio, Ameriko kaj Aŭstralii) lakto kaj laktoproduktoj estis historie ne grandan parton de la dieto, ĉu ĉar ili restis loĝataj de ĉasistoj-kolektistoj kiuj ne tenis animalojn aŭ la lokaj agrikulturaj ekonomioj ne inkludis aldomigitajn laktoproduktajn speciojn. Laktokonsumado iĝis ofta en tiuj regionoj komparative ĵuse, kiel konsekvenco de koloniismo fare de eŭropanoj kaj de politika dominado super multo de la mondo en la lastaj 500 jaroj.

En la Mezepoko, lakto estis nomata "virta blanka likvoro" ĉar alkoholaj trinkaĵoj estis pli sekure konsumeblaj ol akvo.

### Industriigo 
[eta|dekstra|300px|Konserviga laktotransporta [vagono ĉe *Didcot Railway Centre*, sur ĉasio de Suda Fervojo de Granda Britio.]]
La kresko de la urba loĝantaro kongruis kun la etendo de la fervoja reto en la mezo de la 19a jarcento, kio iĝis ia revolucio en lakto-produktado kaj -liverado. Unuopaj fervojaj firmaoj ektransportis lakton el ruraj areoj al Londono el la 1840-aj kaj 1850-aj jaroj. Eble la unua tia okazo estis en 1846, kiam la Hospitalo de Sankta Tomaso en Southwark kontraktis kun laktoliverantoj ekster Londono por liveri lakton per fervojo. La Grandokcidenta Fervojo estis frua kaj entuziasma adoptanto de tiu metodo, kaj ektransportis lakton en Londonon el Maidenhead en 1860, spite multan kritikaron. Ĉirkaŭ 1900, la entrepreno estis transportanta ĉirkaŭ 25 milionoj da galjonoj ĉiujare. La laktokomerco kreskis malrapide tra la 1860-aj jaroj, sed poste trairis longan periodon de etenda, struktura ŝanĝo en la 1870-aj kaj 1880-aj jaroj.
[eta|Laktotransportado en [Salem (Barato).]]

Urba peto ekkreskis, dum la aĉetopovo de la konsumantoj same pliiĝis kaj lakto iĝis konsiderata kiel ĉiutage postulata necesaĵo. Dum la lastaj tri jardekoj de la 19a jarcento, peto de lakto en plej partoj de la lando Britio duobliĝis, aŭ en kelkaj kazoj, triobliĝis. La leĝaro de 1875 faris la adulteradon de lakto kontraŭleĝa - tio kombiniĝis kun merkatiga kampanjo por ŝanĝi la bildan konsideron de la lakto. La proporcio de ruraj importoj per fervojo kiel procento de totala laktokonsumado en Londono kreskiĝis el sub 5% en la 1860-aj jaroj al ĉirkaŭ 96% ĉe la komenco de la 20a jarcento. Tiukadre, la liveriga sistemo por lakto estis la plej bone organizita kaj integrata el ĉiu ajna manĝoprodukto. Li disvolvigis tiun metodon dum somera ferio en Arbois, por kontraŭstari la oftan acidecon de la lokaj vinoj. Li trovis eksperimente ke sufiĉas varmigi junan vinon nur ĉirkaŭ 50– (122–) dum mallonga tempo por mortigi la mikrobojn, kaj ke la vino povus esti taŭge pli aĝigita sen perdi finan kvaliton. Komerca pasteŭriziga ekipaĵo estis produktita en Germanio en la 1880-aj jaroj, kaj la procezo estis adoptita en Kopenhago kaj Stokholmo ĉirkaŭ 1885.

Lakto-malsano estas grava malsano, ofte fatala, pro la engluto de lakto, laktaĵoj aŭ bova/ŝafa viando kun toksino, kiun la besto ricevis pro plantoj, kiuj enhavas tremetonon. Ĝiaj simptomoj estas malforto, anoreksio, vomado, konstipo kaj eventuale muskolaj tremoj. La veneniĝo per tremetono okazas pro la ĥemiaĵo ofta en plantoj de la familio *Asteracoj*.

## Kemia enhavo 
eta|300px|Molekulstrukturo de laktozo
La konsisto de la diversaj laktoj dependas de la tipo de mamulo. La homa lakto estas ekzemple maldensa kaj riĉa je laktozo (laktosukero). La bovolakto estas malpli riĉa je laktosukero kaj pli riĉa je lipidoj. La lakto de kelkaj mamuloj (ekzemple: bovino, kaprino, akvobubalino, ĉevalino, azenino, kamelino kaj ŝafino) estas kolektitaj por nutraj celoj de la homo. Ĝi estas uzata ĉefe post pasteŭrizado por trinkado aŭ oni produktas el ĝi ĉiutagajn laktoproduktojn kiel diversajn laktokremojn, buteron, jogurton, fromaĝon aŭ kazeon. Lakto de kelkaj bestoj kiel jaguarino kaj eĉ homa lakto uzatas kiel medikamento en kelkaj kulturoj.

Oni povas resumi la metabolan gravon de lakto kaj por la produktanto kaj por la konsumanto per mezuro de lakta energio.

Se la kruda lakto estas deponita por kelkaj tagoj en varma loko, ĝi acidiĝas. Tio estas la rezulto de la fermentado: la laktoacidaj bakterioj formas la laktosukeron al laktoacido. La fermenta procezo estas uzata en la produktado de la ĉiutagaj laktoartikloj, kiel acidlakto.

La konvena depona temperaturo de la pasteŭrizita lakto estas inter 1-4 Celsiuso, tial la lakto estas malvarmigita al tiu temperaturo. La acidiĝo de la lakto estas obstaklebla per la t.n. UHT-manipulado (el la angla *ultra-high temperature* tre alta temperaturo), la tiel manipulita lakto estas deponebla ankaŭ en varma loko dum monatoj, ĝis la malfermo de la skatolo.
La laktozo estas digestita per la laktaza enzimo, kiu estas produktita en la 
korpo de la homoj. La korpo de kelkaj homoj ne produktas laktazon, tiel ili ne povas digesti la lakton (laktozon), ili havas la malsanon de *netolero de lakto*.

La laktosekreciadon ekas prolaktino, malhelpas oestregenaj hormonoj.

Oni diskutas pri la homa konsumado de la bova lakto. Kelkaj malproponas la uzadon de bova lakto por la plenkreskuloj, dum aliaj ne; sed la plimulto agnoskas la utilon de lakto por la homa korpo pro ĝia kalcio- kaj proteinenhavo, kiuj helpas la kreskon de la ostoj kaj la korpo de junuloj.

La fermentita lakto de la ĉevalino nomiĝas kumiso.

Lakta energio estas mezuro de la metabola energio enhavata de la lakto produktata de mamulino. Ĝi estas la produto de la kvanto da lakto kaj la energia koncentriteco de la lakto. La lakta industrio uzas laktan energion kiel manieron esprimi la valoron de lakto produktata de bredita besto, kiu estas malpli simpligita ol nur mezuri la mason de la lakto, sed samtempe resumebla per unu nombro.

## Laktaj produktoj 
* Vlao (nederlande vla, /vlaː/) estas nederlanda produkto farita el freŝa lakto.

## Vegetalaj laktoj 
eta|Taso da kokoslakto.
La ofte blanka, iom densa suko de kelkaj plantoj nomiĝas laktosuko, kaj tial la radiko *lakto* povas formi nomojn de specioj, ekzemple Laktokardo (*sonchus*). Kokoslakto estas maldensa blanketa likvaĵo en la kokoso, frukto de kokosujo, *Cocos nucifera*. Oni parolas ankaŭ pri soja lakto aŭ sojlakto.

Tamen en multaj landoj oni malpermesis tiun nomigon por eviti konfuzon de la klientoj kaj trompoj pri la diversaj produktoj.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (8) proverboj pri lakto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj
## Literaturo
* Dupuis, E. Melanie. Nature's Perfect Food (2002) resumo kaj tekstoserĉilo
* Kardashian, Kirk. Milk Money: Cash, Cows, and the Death of the American Dairy Farm (2012) resumo kaj tekstoserĉilo
* McGee, Harold (2004). On Food and Cooking (2a eld.). New York: Scribner. ISBN 978-0-684-80001-1.
* Smith-Howard, Kendra. Pure and Modern Milk: An Environmental History Since 1900. Oxford, England: Oxford University Press; 2013.
* Valenze, Deborah. Milk: A Local and Global History (Yale University Press, 2011) 368 pp.
* Wiley, Andrea. Re-imagining Milk: Cultural and Biological Perspectives (Routledge 2010) (Series for Creative Teaching and Learning in Anthropology) resumo kaj tekstoserĉilo
* United States. Office of Dietary Supplements. Dietary Supplement Fact Sheet: Calcium. 2013. Retejo. . https://ods.od.nih.gov/factsheets/Calcium-HealthProfessional/ Konsultita la 28an de Decembro 2015.
* Feskanich, D.; Willett, WC; Stampfer, MJ; Colditz, GA (1997). "Milk, dietary calcium, and bone fractures in women: a 12-year prospective study". American Journal of Public Health 87 (6): 992–997. doi:10.2105/ajph.87.6.992. http://ajph.aphapublications.org/doi/abs/10.2105/AJPH.87.6.992 Konsultita la 28an de Decembro 2015.

## Vidu ankaŭ 
* Graso
* Laktobotelo
* Laktoproduktado
* Laktoprodukto
* Laktopulvoro
* Laktouzino
* Laktujo
* Laktumo
* Mamnutrado
* Melkado
* Patrina lakto
* Selakto

## Eksteraj ligiloj 
* Iama Laktocentrejo Bernbeuren 
* Lakto varomarko 

*