open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Griza titiro

La **griza titiro** (*Pachyramphus rufus*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 2 subspeciojn troviĝantajn en Centrameriko kaj Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *rufus* estas latina vorto signifanta "rufa", pro la koloro de la plumaro de inoj

## Disvastiĝo kaj habitato
La griza titiro troviĝas en eosta Panamo, Kolombio, Venezuelo, Gujanoj, nordeosta Peruo kaj amazonia Brazilo. Ĝi vivas en sekaj ĝis humidaj areoj, inkluzive de malfermaj sekundaraj arbaretoj, ebenaĵaj deciduaj arbaroj, kultivitaj areoj kaj paŝtejoj kun disaj arboj, riverbordaj arbaroj, mangrovoj kaj arbarorandoj, ĝis 1500 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Cinama titiro

La **cinama titiro** (*Pachyramphus cinnamomeus*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 4 subspeciojn troviĝantajn en Centrameriko kaj norduesta Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *cinnamomeus* estas latina vorto signifanta "cinamkolora", pro la koloro de la plumaro de tiu specio

## Disvastiĝo kaj habitato
La cinama titiro troviĝas en sudeosta Meksiko, norda Gvatemalo, Belizo, Honduro, Nikaragvo, Kostariko, Panamo, Kolombio, uesta Venezuelo kaj uesta Ekvadoro. Ĝi vivas en humidaj kaj ĉiamverdaj arbaroj, randoj de duarangaj arbaretoj, maldensejoj kun disaj altaj arboj, malfermaj ĝis duonmalfermaj arbaretoj, plantejoj, riverbordaj areoj, foje mangrovoj, ofte proksime de akvo, de ebenaĵoj ĝis 500–800 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Ede Jacobi Lányi

**Ede Jacobi Lányi** [jakobi lAnji], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Lányi Ede Jacobi** estis hungara pastro, jezuita monaĥo, mezlerneja kaj altlerneja instruisto. Lia nobela antaŭnomo estis *késmárki* [kEŝmArki].

 naskiĝis  en Németpróna (Hungara reĝlando, Aŭstrio-Hungario, nuntempa Nitrianske Pravno en Slovakio), li mortis  en Szeged.

## Biografio 
 maturiĝis en gimnazio en Nagyszombat, kie poste aliĝis al la jezuitoj en 1900. Post la novicado li studis en Sankt Andrä-Wördern, Pozono kaj Innsbruck, dum en 1911 li pastriĝis en Budapeŝto. Li akiris pedagogian diplomon en ELTE en 1915, 2 jaroj poste li monaĥiĝis en Pécs. Jam ekde 1914 li instruis en Kalocsa kaj Pécs. En 1922 la jezuitoj malfermis propran altlernejon en Szeged, Lányi tuj aliĝis al la instruistoj. La altlernejo moviĝis al Budapeŝto, tie Lányi jam estis rektoro. Inter 1939-1945 la altlernejo funkciis en tiam hungara urbo Kassa, poste ĝi revenis al Szeged. Ekde 1948 ĝis sia morto li instruis en la seminario, krome li estis konfesisto samloke.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Ösztön és ész.* (1910)
* *A nagy francia forradalom társadalmi bajainak forrása és képe.* (1911)
* *Vörös naplóm.* (1919)
* *Kassai vértanúk.* (1920)
* *Jézus Krisztus királyi felségjoga.* (1926)

## Fontoj 
* jezuita arkivo
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Nigra inkakolibro

La **Nigra inkakolibro** (*Coeligena prunellei*), kaj ankaŭ *inca negro* en hispana, estas specio de kolibroj en la familio Trokiledoj kaj unu el la dek kvin specioj de la genro *Coeligena*. Ĝi troviĝas en Kolombio kiel endemio.

## Taksonomio kaj sistematiko
Meze de la 19-a jarcento, la Nigra inkakolibro estis lokita en la genrojn *Bourcieria* kaj *Lamproygia* fare de diversaj aŭtoroj. Komence de la 20-a jarcento, ĝi kaj plej multaj aliaj nunaj membroj de la genro *Coeligena* estis lokitaj en la genron *Helianthea*. La inkakolibroj estas en sia nuna loko ekde la mezo de la 20-a jarcento. La nigra inkakolibro, la Bronza inkakolibro (*C. coeligena*) kaj la Bruna inkakolibro (*C. wilsoni*) estas frataj specioj..

La Nigra inkakolibro estas monotipa. Kolombiaj aŭtoritatoj konsideras ĝin endanĝerigita. Ĉirkaŭ 90% de la arbara vivejo en ĝia malgranda teritorio estis senarbarigita por setlado aŭ agrikulturo kaj kio restas estas fragmentita.

## Referencoj 
* del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). *Handbook of the Birds of the World. Volume 5*: Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253
* Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. *Biotropica* **34**(1): 68–80.  PDF kompleta teksto.
* Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, *American Naturalist*.
*

## Eksteraj ligiloj
*

Kategorio:Apodoformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Birdoj de Kolombio
Gyula Török (verkisto)

**Gyula TÖRÖK** (naskiĝis la 16-an de julio 1888 en Simánd - mortis la 20-an de oktobro 1918 en Budapeŝto) estis hungara verkisto kaj gazetkolumnisto.

La sorto donis al Gyula Török entute dek du jarojn por verki. Li laboris multe. Aldone al sia ĉiutaga laboro kiel ĵurnalisto, li verkis kvin romanojn, novelojn, revuajn artikolojn kaj publikigis multajn artkritikojn.

Török venis el malriĉa familio: lia patro estis brutogardisto de grafo Károlyi en Simánd, kaj lia patrino apartenis al nobila deveno. En la aĝo de 18 jaroj li ekzameniĝis ĉe la Universitato de Kolozvaro por studi geograﬁon kaj historion, celante diplomon de instruisto, sed baldaŭ turnis sin al literaturo.

Lia plej fama romano “A zöldköves gyűrű”  (La ringo kun verda ŝtono) aperis en 1913 je la aĝo de 24 jaroj kaj konsidereblas lia majstroverko, priskribante sociajn konﬂiktojn kaj homajn pasiojn. Aliaj rimarkindaj romanoj estas “A porban” (1912), “Egon” (1915) kaj “Ikrek” (1917). Li verkis ankaŭ multajn novelojn, kritikojn kaj artikolojn, kelkajn publikigitajn en Nyugat.

La nomita hispana gripo forprenis lin en 1918. Gyula Juhász en lia nekrologo skribis ke „Li estis la plej bela kaj plej riĉa promeso en nia tuta nuntempa literaturo“,

## En Esperanto aperis 
* *Rozinjo*, teatraĵo  tradukis Kálmán Kalocsay (1938, 1977)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Gyula Krúdy: Plago en Mondmilito

Kategorio:Hungaraj ĵurnalistoj
Kategorio:Hungaraj verkistoj
Kaŝtankrona titiro

La **kaŝtankrona titiro** (*Pachyramphus castaneus*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 5 subspeciojn troviĝantajn en Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *castaneus* estas latina vorto signifanta "kaŝtankolora", pro la koloro de la plumaro de tiu specio.

## Disvastiĝo kaj habitato
La kaŝtankrona titiro troviĝas en Venezuelo, suda Kolombio, eosta Ekvadoro, norda kaj eosta Peruo, norda kaj centra Bolivio, Brazilo, sudeosta Paragvajo kaj apuda plej nordeosta Argentino. Ĝi vivas en la randoj de sekaj ĝis humidaj ebenaĵaj arbaroj, duarangaj arbaretoj kaj kafoplantejoj, ĉefe sub 1000 m, loke ĝis 1500-1700 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Mihály Lipsicz

**Mihály Lipsicz** [mihAj lipŝic], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Lipsicz Mihály** estis hungara pastro, jezuita monaĥo, mezlerneja kaj altlerneja instruisto. Liaj familiaj nomvariantoj estis *Lipsics, Lipsitz* [lipŝiĉ].

 naskiĝis  en Magyaróvár, li mortis  en Győr.

## Biografio 
 membriĝis en la jezuita ordeno en 1720 en Vieno, post la novicado li varie lernis aŭ instruis en Vieno, ekde 1730 jam en Hungarlando. Inter 1731-1734 li studis teologion en Graco, inter 1738-1741 filozofion en Jezuita Universitato (Kassa), eĉ li doktoriĝis pri filozofio kaj teologio, dum li instruis kaj trejniĝis pri monaĥeco. Mihály Lipsicz pastriĝis en 1734 en Graco, monaĥiĝis 4 jarojn poste en Kassa, poste li instruis en pluraj hungaraj urboj. Emfaze li instruis en Jezuita Universitato en Kassa (1737–1741) kaj en Jezuita Universitato de Nagyszombat en la 1740-aj jaroj. Post instruado li estis pastro en Sopron, poste en Győr li estis konviktestro.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Algebra seu Analysis speciosa ad arithmeticam usualem applicata.* (1738; la unua hungaria algebra lernolibro)
* *Statica de varietate.* (1740)
* *Poeta christianus.* (1740)
* *Hungaria coelestis Astronomiam et Chronologam in synopsi complentes.* (1741)
* *Causae forenses.* (1741)

## Fontoj 
* biografio hungare
* biografio hungare
* biografio hungare
* jezuita arkivo
* katolika leksikono

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
El vivo de ĉukĉoj

**El vivo de ĉukĉoj** estas originala esperanta novelaro (aŭ kolekto de skizoj kaj rakontoj) de la blinda rusia (ukraina) esperantisto **Vasilij Eroŝenko**, verkita kaj eldonita en la fruaj 1930-aj jaroj. La verko priskribas la vivon, kutimojn kaj sorton de la ĉukĉoj (ĉukotoj), la indiĝena popolo de Ĉukĉio (Ĉukotko) en la ekstremnorda Siberio, surbaze de la propraj vojaĝoj kaj observoj de la aŭtoro en tiu regiono.

## Enhavo 
La libro konsistas el pluraj mallongaj rakontoj kaj skizoj, kiuj prezentas bildojn el la ĉiutaga vivo de la ĉukĉoj: iliajn rilatojn kun la naturo, la severan tundran medion, familian vivon, tradiciojn kaj la efikojn de moderna civilizacio. Kelkaj rakontoj havas pli lirikan aŭ elegian karakteron, aliaj montras sociajn problemojn kaj homaran suferon.

Inter la konataj partoj oni mencias:

* *Blindaj ĉukĉoj* (du skizoj): „Filip Onkudimov“ kaj „La destinita vivi“ – rakontoj pri blinduloj en la ĉukĉa medio, kiuj reflektas ankaŭ la personan sperton de Eroŝenko kiel blinda homo.
* *La trimova ŝakproblemo* (tria skizo el la ĉukĉa vivo).
* *Ĉukĉa idilio*.
* *La ĉukĉa elegio*.

La stilo de Eroŝenko estas poezia, observa kaj humanisma, kun profunda simpatio al la simplaj homoj de la tundro. La verko ofte estas priskribita kiel miksaĵo de etnografiaj skizoj kaj literatura prozo, kiu montras la „ĝemadon de la tundro“ – la suferon kaj belecon de tiu malproksima mondo.

## Eldonhistorio 
* *Unuaj eldonoj* (1930-aj jaroj) – ekz. Universala Asocio de Blindul-Organizaĵoj (1933), kun aperoj en Esperanta Ligilo kaj aliaj periodaĵoj.
* *Japana eldono* (1980) – sub la titolo *La Tundro ĝemas: El vivo de ĉukĉoj*, komp. Mine Yositaka, Japana Esperanta Librokooperativo, Toyonaka-si, 83–84 paĝoj.
* *Reeldonoj kaj represo* – Moskvo (1992), diversaj elektronikaj versioj (ekz. en retejoj kiel esperanto.mv.ru aŭ Vikifontaro).

La verko estas havebla en multaj liberaj fontoj rete, inkluzive de plena teksto en Vikifontaro.

## Recenzoj kaj ricevo 
La novelaro estas taksata kiel grava parto de la originala Esperanta prozo de la 20-a jarcento, precipe pro sia unika etnografia kaj humanisma aliro al malproksima popolo. Legantoj kaj kritikistoj laŭdas la lirikecon, la profundan observon kaj la kapablon transdoni la spiriton de la tundro. En Esperantaj fontoj ĝi ofte estas rekomendita kiel ekzemplo de la vojaĝa kaj etnografia literaturo en Esperanto. La verko ankaŭ ricevis atenton pro la persona ligo de Eroŝenko al blindeco, kiu aperas en kelkaj rakontoj.

## Vidu ankaŭ 
* La Tundro ĝemas

## Eksteraj ligiloj 
* Plena teksto en Vikifontaro (sub la titolo *La Tundro ĝemas*)
* Teksto kaj enhavtabelo rete
* Informoj pri eldono en UEA-katalogo
* PDF-versio havebla rete

* Katalogo de CDELI
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj

Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo
Kategorio:Esperanto-novelaroj

Kategorio:Katalogo de CDELI
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto
Libera permesilo

eta|300x300ra|Reto de licencoj (kaj jaroj de licenckreado)
**Libera** (aŭ **malferma**) **licenco** (aŭ **permesilo**) estas licenco, kiu permesas reuzi, modifi kaj redistribui kopirajtigitan verkon. Ĉi tiuj uzoj estas normale malpermesitaj de kopirajto, patento aŭ aliaj leĝoj pri intelekta propraĵo (IP). La termino larĝe kovras *licencojn por libera enhavo* kaj *malfermfontajn licencojn*, ankaŭ konatajn kiel *licencoj por libera programaro.*
Libere licencitaj tekstaj, bildaj aŭ sonaj verkoj estas nomataj malferma enhavo, kaj programaro libera programaro. La ideo de liberaj permesiloj originis en la movado por libera programaro.

Libera licenco estas distingenda de licenclibereco/senlicenceco (d:Q1866665).

malfermfonteca movado (d:Q7096419), libera kulturo (unuigita kiel libera kaj malfermkoda programaro, d:Q506883), kontraŭkopirajto, projektoj de la Fondaĵo Wikimedia, publikaj aktivulaj grupoj kaj piratpartioj estas ligitaj al liberaj kaj malfermaj licencoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Libera verko
* WTFPL
* Rajtocedo 

## Eksteraj ligiloj 
* Malfermaj programaraj licencoj
* Malfermaj licencoj
* Diversaj Licencoj kaj Komentoj pri Ili – GNU-Projekto – Free Software Foundation
* Licencoj - Difino de Liberaj Kulturaj Verkoj
* proponita Deklaro de Principoj kaj Difino de Malfermfonteca Aparataro (OSHW) v1.0

Kategorio:Patenta juro
Kategorio:Kopirajtaj permesiloj
Kategorio:Komputika juro
Kategorio:Kontrakta juro
Adoleska ribelo

[eta|[Cazuza , brazila kantisto kaj ikono de protesto, libereco kaj provoko en la 1980-aj jaroj.]]

**Adoleska** aŭ **junula ribelo** estas parto de socia evoluo ĉe adoleskantoj, celanta evoluigi identecon sendependan de gepatroj aŭ familio kaj kapablon por sendependa decidiĝo. Adoleska ribelo kutime komenciĝas ĉirkaŭ la aĝo de 13 jaroj, kvankam en iuj kazoj ĝi povas komenciĝi 1-2 jarojn antaŭ pubereco. Ĝi tipe finiĝas inter la aĝoj de 18 kaj 24. Adoleskantoj povas eksperimenti kun malsamaj roloj, kondutoj kaj ideologioj kiel parto de ĉi tiu identec-evoluiga procezo.  Adoleska ribelo estas rekonata de psikologio kiel aro de kondutaj trajtoj, kiuj transcendas socian klason, kulturon aŭ rason; iuj psikologoj tamen disputas la universalecon de la fenomeno. Laŭ la Teorio pri Teroradministrado (d:Q1474856), la lojaleco de infano al gepatra aŭtoritato kaj mondkonceptoj povas malfortiĝi post malkovro, ke gepatroj, same kiel ili mem kaj ĉiuj aliaj, estas mortontaj. Ĉi tiu konscio kreas senkonscian bezonon de pli larĝa sekureco ol tiu provizita de gepatroj sole. Ĉi tio povas konduki al novaj kulturaj lojalecoj en la serĉado de pli daŭra sento de signifo. Adoleskantoj celas vidi sin kiel valorajn kontribuantojn al aspektoj de kulturo, kiuj plej konvinke postvivas aŭ transcendas la vivon de la individua mortonto. Tamen, ĉar gepatroj ankaŭ ensorbigas siajn kulturajn kredojn en la infanon, se la infano ne asocias la mortecon de la gepatroj kun siaj kulturaj kredoj, la ŝancoj de ribelo malpliiĝas. 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Generacia breĉo
* Familia honoro
* Transgeneracia traŭmato
* Pozitiva plenkreska evoluo

* Riskopreno ĉe Adoleskantoj: Biologia kaj Neevitebla? ()
* Gepatrado de Adoleskantoj ()
Kategorio:Adolesko
Kategorio:Junaĝo
Kategorio:Patrozorgo
Kategorio:Interpersonaj konfliktoj
Kategorio:Homa konduto
Observado de faŭno

[eta|Ŝatokupaj fotistoj fotantaj sovaĝajn bestojn ĉe la [rivero Kvando / Bocvano (2018)]]
**Observado de sovaĝaj bestoj** estas la praktiko observi la ĉeeston aŭ abundon de bestospecioj en difinita loko kaj tempo, ĉu por esplorado aŭ por distro. Ofta ekzemplo de ĉi tiu speco de agado estas birdobservado (aliaj ekzemploj, por multaj homo multe malpliofataj, estas safario ĝis balenobservado, d:Q1366963)

La procezo de scienca observado de sovaĝaj bestoj inkluzivas raportadon pri kio (identigo de la specio), kie (geografia loko), kiam (dato kaj horo), kiu (detaloj pri la observanto), kaj kial (kialo de la observado aŭ klarigoj por la okazo). Observado de sovaĝaj bestoj povas esti farata sendepende de tio, ĉu la bestoj vivas, la plej rimarkinda ekzemplo estas vizaĝ-al-vizaĝa observado kaj vivaj kameraaj elsendoj, aŭ morta, la ĉefa ekzemplo estas la raportado pri kie besto estis trafita de veturilo kaj mortigita. Ĉio ĉi konsistigas la bazajn informojn necesajn por kolekti datumojn de observado de sovaĝaj bestoj, kiuj ankaŭ povas esti utilaj por scienca esplorado pri la distribuo, vivejaj rilatoj, tendencoj kaj movado de sovaĝaj specioj.

Observado de sovaĝaj bestoj permesas la studon de organismoj kun minimuma perturbo al ilia ekosistemo, depende de la tipo de metodo aŭ ekipaĵo uzata. La uzo de ekipaĵo kiel senpilotaj aerveturiloj (UAV-oj), pli ofte konataj kiel spavoj, povas perturbi kaj kaŭzi negativajn efikojn sur la sovaĝaj bestoj. Speciala ekipaĵo ankaŭ povas esti uzata por kolekti pli precizajn datumojn.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ne nutru la bestojn (d:Q5286412)

Kategorio:Esploraj manieroj
Kategorio:Mediologio
Kategorio:Birdumado
Robert Lantos

**Robert Lantos** [lantoŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj ortografio **Lantos Róbert** estis hungardevena kanadana filma produktoro, unu el la plej potencaj produktantoj de filmo kaj televido en Kanado.

 naskiĝis  en Budapeŝto.

## Biografio 
La familo Lantos disidis dum la Hungara revolucio de 1956 al Montevideo, poste ili translokiĝis al Kanado en 1963. Robert Lantos akiris bakalaŭron en Universitato McGill en 1970, du jarojn poste majstran diplomon el komunikado. De 1973 ĝis 1998 li fondis kaj konstruis la ĉefan film- kaj televid-kompanion de Kanado, kies prezidanto li estis. Li vendis alian firmaon en 1998 kaj li produktis plurajn premiitajn filmojn. En la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj li havis la plej grandan filmproduktan kaj distribuan kompanion de Kanado, antaŭ ol foriri por produkti filmojn per sia propra firmao. Kvar el liaj filmoj  ricevis Oskar-nomumojn, liaj aliaj filmoj gajnis premiojn en filmfestivaloj. Persone li ricevis kanadajn premiojn, en 2026 hungaran premion premio Kossuth.

Lia edzino naskis dufoje, baldaŭ ili divorcis.

## Elektitaj filmoj (hungare) 
* *Érett nők dicsérete* (1978)
* *Karambol* (1996)
* *Eljövendő szép napok* (1997)
* *eXistenZ – Az élet játék* (1999)
* *Ararát* (2002)
* *Csodálatos Júlia* (2004)
* *Hunyadi* (2025)

## Fontoj 
* biografio angle kun foto
* biografio angle kun foto
* datenoj hungare kun foto
* biografio angle

## Referencoj 
Kategorio:Kanadaj produktoroj
Kategorio:Hungardevenaj kanadanoj
Kategorio:Hungaraj rifuĝintoj en 1956
Kategorio:Budapeŝtanoj
Kien fluas roj’ Castalie

**Kien fluas roj’ Castalie?**  estas serio de artikoloj (eseo) de la esperantaj aŭtoroj Julij Muraŝkovskij kaj Ingrida Muraŝkovska, verkita kaj publikigita en la samizdata revuo Literatura Skatolo (poste renomita *Survoje*) proksimume inter 1984 ĝis 1987.

La titolo aludas al la legenda rojo *Castalie* (Kastalia) sur la monto Parnaso, dediĉita al la muzoj kaj elhufita de Pegazo, kiel metaforo por la fonto de inspiro kaj arta kreado. La aŭtoroj proponas novan sciencan aliron al arto – nomatan **artologio** – bazitan sur dialektika materialismo kaj analogia al la teorio de solvado de inventaj taskoj (TRIZ, teorio de inventema problemsolvado, d:Q631910) en tekniko.

La artikolo estas havebla ankaŭ en la arkivo de la originala revuo kaj estas citata en esperantaj vortaroj kaj studoj pri arta teorio.

## Enhavo 
La serio esploras la krizon de arto en la 20-a jarcento: la estetika bezono de socio kreskis rapide pro plirapidiĝo de vivo kaj amaskomunikiloj, dum la arta oferto stagnis, rezultigante malpliigon de kvalito. La aŭtoroj argumentas, ke tradicia "artscienco" ne estas vera scienco, ĉar ĝi ne identigas leĝojn de arta evoluo kaj dependas de hazarda "genia" kreado.

Ili proponas sistem-dialektikan koncepton de arto kiel objektiva, materia, leĝ-regata procezo. Ĉefaj konceptoj inkluzivas:

* **Difino de arto**: "Arto estas metodo priskribi la mondon per speciale kreita ekzemplo. Artaĵo estas ekzemplo, kiu manifestas aŭtoran vidpunkton koncerne iun problemon."
* **Sukampo**: minimuma arta sistemo (objekto – instrumento – rezulto en la menso de la konsumanto).
* **Leĝoj de evoluo de artaj sistemoj**: dinamismo (adaptiĝo), agordo-demetado (tuning-dislodge), duoblaj/ĉenaj sukampoj kaj glaciaj sukampoj (kie la objekto estas kaŝita, sed implikita per scio).
* **Kontraŭdiroj** (arta kaj fizika) kaj ilia solvado per ses metodoj: spac-separo, tempo, sistemo/kontraŭ-sistemo, super-sistemo, sub-sistemo kaj komparo.
* **Ŝtupoj de idealigo**: uzado de rimedoj el super-/sub-sistemoj, dinamismo, agordo-demetado, ĝis maksimuma idealeco.

La teksto ilustras ĉion per ekzemploj el literaturo (Tolstoj, Ŝekspiro), teatro, muziko (Beethoven), pentrarto, kino (Kozincev) kaj aliaj artoj. Ĝi kritikas hazardecon kaj mistikan "geniulecon", emfazante konscia kreado laŭ malkovreblaj leĝoj por solvi la krizon.

La serio konsistas el pluraj partoj (enkonduko, "Pri kio temas?", "El vivo de sistemoj", "Pri unueco kaj lukto...", "Trigonometrio de arto", "Gimnastiko por artaj sistemoj", "Ŝtupoj al idealo" ktp.), kiuj sisteme konstruas la teorion.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Teksto en Tekstaro de Esperanto
* Artologio – plena arkivo de la serio
* Mencioj en REVO (**KFl**, ekz. en artikoloj pri vortoj kiel "nepr/a", "kino" kaj aliaj, kie ĝi servas kiel referenco

Kategorio:Eseoj
Blankflugila titiro

La **blankflugila titiro** (*Pachyramphus polychopterus*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 8 subspeciojn troviĝantajn en Centrameriko kaj Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *polychopterus* estas kunmetaĵo el la antikvaj grekaj *πολύχοος* (*polukoos* = "multa, varia") kaj *πτερόν* (*pteron* = "flugilo"), pro la varia aspekto de la flugiloj de tiu specio

## Disvastiĝo kaj habitato
La blankflugila titiro havas tre ampleksan arealon, de Gvatemalo kaj suda Belizo, ĝis Urugvajo kaj nordeosta Argentino. Ĝi vivas en la randoj de humidaj ĝis duonaridaj duarangaj arbaretoj, en relative malfermaj areoj kaj maldensejoj kun disaj arboj, ombraj plantejoj, riverbordaj kaj ĉiamverdaj galeriaj arbaroj, riveraj insuloj, foje ĉe randoj de mangrovoj. Ĝi troviĝas ĉefe en ebenaĵoj ĝis 500 m, sed ofte ĝis 900–1900 m en montaj regionoj kiel la eosta deklivo de Andoj.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Hillel Kook

**Hillel Kook** (aŭ *Kuck*, ), ankaŭ konata en Usono sub la nomo **Peter Bergson** (), estis aktivulo kaj politikisto de Reviziisma Cionismo. Li naskiĝis la 24-an de julio 1915 en aŝkenazan judan familion en la vilaĝeto *Kriukai* - jide *Kruk* - en la litova Kovna gubernio principe okupita per la Rusia Imperio, sed tiam kadre de la Unua mondmilito ĵus ekokupita per la Germana Regno (nuntempe en la komunumo Joniškis en norda Litovio) kaj mortis la 18-a de aŭgusto 2001 en la municipo Kfar Ŝmarjahu en la distrikto Tel-Avivo de Israelo. Lia patro, rabeno Dov Kook, estis pli juna frato de Abraham Isaak Kook (same ankaŭ *Kuck*,  [Avraham Jicĥak HaKohen Kook], 1865-1935), ortodoksa rabeno kaj intelektulo, kiu iĝis la unua aŝkenaza Ĉefa Rabeno de la Britia Mandata Palestino en la Izraela Lando kaj la fondinto de la jeŝivo Merkaz HaRav (Centra Universala Jeŝivo).

Kook gvidis la klopodojn de la movado Irgun en Usono dum la Dua Mondmilito por antaŭenigi Cionismon, provante tiel savi la forlasitajn judojn de Eŭropo de la Holokaŭsto. La aktivismo de lia savgrupo, nomita Bergson-Grupo, estis la ĉefa faktoro kondukanta al la establo de la Milit-Rifuĝinta Estraro angle nomata *War Refugee Board* fare de prezidanto Franklin D. Roosevelt, kiu savis ĝis 200 000 eŭropajn judojn, parte per la misio de Raoul Wallenberg. En la Bergson-Grupo inter multaj aliaj kunlaboris la usona scenaristo, reĝisoro, produktoro, dramaturgo, ĵurnalisto kaj verkisto Ben Hecht kaj la ĉina esperantisto kaj klerulo Li Ju-Jing. Li poste servis en la unua balota periodo de la israela parlamento Knesset, sed demisiis en 1951 post seniluziiĝo pri israela politiko.

Kategorio:Litovaj judoj
Kategorio:Israelaj politikistoj
Nigrablanka titiro

La **nigrablanka titiro** (*Pachyramphus albogriseus*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 2 subspeciojn troviĝantajn en Centrameriko kaj norduesta Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *albogriseus* estas kunmetaĵo el la latinaj *albus* (= "blanka") kaj *griseus* (= "griza"), pro la koloro de la plumaro de la masklo.

## Disvastiĝo kaj habitato
La nigrablanka titiro troviĝas en Kostariko, uesta Panamo, norda Venezuelo, Kolombio kaj ĉe la eosta deklivo de Andoj en Ekvadoro kaj Peruo. Ĝi vivas en humidaj montaj kaj antaŭmontaj arbaroj, ĉefe je 1000–2200 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Olavi Mäenpää

**Olavi Juhani Mäenpää** (naskiĝinta la 26-a de novembro 1950 en Tyrvää, mortinta la 31-an de januaro 2018) estis finna ekstremdekstra politikisto. Li fondis en 2002 partion *Suomen Kansan Sinivalkoiset*. Li ricevis kondamnojn pri kontraŭagoj por enmigrantoj. Li estis en la komunuma baloto 2004 la plej multe da voĉoj ricevanta kandidato en Turku. Li malamis speciale Islamon.

Kategorio:Finnaj politikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1950
Kategorio:Mortintoj en 2018
János Lukács (jezuito)

**János Lukács** [jAnoŝ lukAĉ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo **Lukács János** estis hungara jezuita monaĥo, instruisto.

János Lukács naskiĝis en 1966 en Budapeŝto.

## Biografio 
János Lukács maturiĝis en piarista gimnazio en sia naskiĝurbo, poste li akiris elektroinĝenieran diplomon en Teknikuniversitato de Budapeŝto en 1989. Li ankaŭ studis en Katolika Universitato Péter Pázmány, poste li aliĝis al la jezuitoj en 1991. Post la dujara novicado li studis filozofion kaj teologion en Munkeno kaj Parizo. En 1998 li pastriĝis, poste li instruis kaj studis. Inter 2002-2005 li instruis la novicojn, poste 5 jarojn li estris la hungarajn jezuitojn, pli poste li denove instruis la novicojn. Inter 2017-2022 li estis monaĥejestro, poste li havis monaĥan taskon-postenon.

## Elektitaj kontribuoj 
* *Jezsuita képzés a Rendalkotmányban* (2013)
* *A zarándok. Loyolai Szent Ignác visszaemlékezései* (tradukaĵo, 2001)
* William A. Barry–William J. Connolly: *A lelkivezetés gyakorlata* (2015)

## Fontoj 
* biografio hungare kun foto
* biografio hungare kun foto
* biografio hungare

## Referencoj 
Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj
Kategorio:Hungaraj instruistoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Kripta titiro

La **kripta titiro** (*Pachyramphus salvini*) estas unutipa birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi troviĝas en norduesta Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *salvini* estas donita omaĝe al la angla ornitologo Osbert Salvin (1835-1898).

## Disvastiĝo kaj habitato
La kripta titiro troviĝas en suduesta Kolombio, uesta Ekvadoro kaj norduesta Peruo. Ĝi vivas en sekaj ĝis humidaj montaj kaj antaŭmontaj arbaroj, je 300–3200 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Grizkola titiro

La **grizkola titiro** (*Pachyramphus major*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 5 subspeciojn troviĝantajn en suda Nordameriko kaj Centrameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *major* estas latina vorto signifanta "pli granda", ĉar, pro totala longo de 14-16,3 cm, tiu specio estas la plej grandaj el ĉiuj Pachyramphus

## Disvastiĝo kaj habitato
La grizkola titiro troviĝas en Meksiko, Gvatemalo, Belizo, Salvadoro, Honduro kaj centro-norda Nikaragvo. Ĝi vivas en humidaj ĝis duonaridaj arbaroj, precipe kun pinoj kaj kverkoj, kaj en arbarorandoj, plantejoj kaj eĉ agrikulturaj areoj, kondiĉe ke estas arboj, ĝis 2500 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Nordameriko
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Sveda Novelaro

**Sveda Novelaro** estas antologio de svedaj noveloj tradukitaj al Esperanto, eldonita en 1950 fare de Sveda Laborista Esperanto-Asocio (SLEA) en Stokholmo. La verko enhavas 20 novelojn de 16 modernaj svedaj aŭtoroj, plejparte ligitaj al la sveda laborista movado, kaj estis tradukita kaj redaktita de la hungara-sveda esperantisto Ferenc Szilágyi. Ĝi estas unu el la fruaj grandaj prezento de moderna sveda literaturo en Esperanto, emfazante sociajn temojn, laboristajn vivojn kaj realismajn rakontojn.

La represo aperis en 1985 (235 paĝoj, 21 cm), konservante la originalan enhavon. La libro estas konsiderata grava parto de la tradukita esperanta literaturo el la skandinava regiono, simila al aliaj antologioj kiel Sveda Antologio aŭ Sveda Poemaro.

La antologio restas grava dokumento pri la interligo inter sveda laborista literaturo kaj la Esperanto-movado en la mezo de la 20-a jarcento, kaj estas rekomendata por legantoj interesataj pri tradukita skandinava prozo en Esperanto.

## Enhavo 
La antologio prezentas dudek novelojn, kiuj reprezentas diversajn stilojn kaj temojn, sed havas komunan socian orientiĝon: multaj aŭtoroj devenas el la laborista medio kaj priskribas vivon de laboristoj, kamparanoj, sociajn maljustaĵojn kaj personajn luktojn en Svedio de la unua duono de la 20-a jarcento. La verko celas montri la riĉecon de moderna sveda prozo al esperantistoj.

La aŭtoroj inkluzivas elstarajn nomojn de la sveda laborista literaturo, kiel: - Ivar Lo-Johansson - Folke Fridell - Moa Martinson - Harry Martinson - Jan Fridegård kaj aliaj (entute 16 verkistoj, por la kompleta listo de noveloj kaj iliaj aŭtoroj vidu la Diskuton de tiu ĉi artikolo).

La noveloj estas elektitaj por montri la diversecon: de realismaj priskriboj de ĉiutaga laborista vivo ĝis pli lirikaj aŭ socikritikaj rakontoj. La traduko de Szilágyi estas laŭdata pro sia fideleco al la originala stilo kaj lingva riĉeco.

## Historio kaj publikado 
La libro eldonitis en 1950 de Sveda Laborista Esperanto-Asocio (SLEA), organizaĵo kun forta tradicio en Esperanto-laborista movado. Ferenc Szilágyi, kiu vivis en Svedio kaj estis aktiva en la Esperanto-movado, tradukis kaj redaktis la antologion. Li estis konata pro siaj kontribuoj al Esperanto-literaturo kaj ĵurnalismo (ekz. redaktoro de *Sondagsnisse-Strix*).

En 1985 aperis represo, kiu igis la libron denove havebla. La verko estas menciita en katalogo de Esperanto-bibliotekoj (ekz. Bitoteko de Esperanto) kaj en recenzoj de la epoko kiel valora enkonduko al sveda prozo.

## Recenzoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Teksto en Bitoteko
* SLEA – Sveda Laborista Esperanto-Asocio. Böcker.
* [Nodo50.org – priskribo] (mallonga prezento de la enhavo)
*  mencioj en Esperantaj vortaroj kaj literaturaj referencoj, simile al aliaj antologioj kiel *Sveda Antologio*)
* [LibraryThing – Sveda novelaro] uzantaj priskriboj kaj katalogado
Rudolf Värnlund

**Rudolf VÄRNLUND** (naskiĝis la 6-an de februaro 1900 en Stokholmo - mortis la 16-an de februaro 1945 en Österskär) estis sveda romanisto, novelisto kaj dramisto. Värnlund havis sian plej grandan sukceson kiel dramisto per sia teatraĵo ''* (1932). 

Rudolf Värnlund ofte estis kalkulita inter la tiel nomataj , sed apenaŭ povus esti priskribita kiel lojala ideologia standardisto pro sia analiza kaj skeptika aliro al nuntempaj sociaj procezoj. 

En dramoj kiel *La Sankta Familio*, *La Kantisto* kaj *La Vojo al Kanaano,* Värnlund poste elstarigas dialektikajn kontraŭdirojn kaj problemojn en tempo de rapidaj politikaj kaj sociaj eventoj.

Värnlund aparte argumentis pri la rilato de la individuo al la grupo kaj la kolektivo, kaj kaj en siaj plej fruaj noveloj kaj en siaj malfruaj dramoj li provis - sub la influo de la mondmilitoj - kontribui al pli profunda kompreno de pure ekzistecaj problemoj.

## En Esperanto aperis 
* *La fabriko'', novelo. trad. Ferenc Szilágyi en Sveda Novelaro

## Referencoj 
Kategorio:Svedaj verkistoj
Kategorio:Proleta literaturo
Stina Aronson

'*Ester Kristina ( *Stina* ) ARONSON*' (naskita kiel Ester *Kristina Andersson* la 26-an de decembro 1892 en Upsalo ; mortis la 24-an de novembro 1956 en samloke) estis sveda verkistino. Ŝi estas konsiderata unu el la fruaj svedaj modernistoj. 

Ŝi famiĝis per sia romano *Hitom himlen* (Ĉi-Flanke de la Ĉielo) (1946) en kiu ŝi portretis virinajn farmistinojn en norda Svedio. 

Ŝi uzis la pseŭdonimojn Sara Sand kaj Mimmi Palm.

Stina Aronson estis membro de la Societo de la Naŭ (d:Q1507627) ekde 1949. En 2002, la Societo de la Naŭ establis la Premion Stina Aronson en ŝia memoro.

## En Esperanto aperis 
* *La edzino*, novelo. trad. Ferenc Szilágyi en Sveda Novelaro

## Referencoj 
Kategorio:Svedaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Camillo de Lellis

]] 
**Camillo de Lellis** (naskiĝinta la  en Bucchianico, mortinta la  en Romo) estis itala fondinto kaj sanktulo de la romkatolika Eklezio. Li estas patrono de malsanaj homoj, malsanulejoj kaj prizorgantoj de malsanoj.
  
Camillo devenis el nobela kaj arme-ŝatanta familio en Abruco. Post nestabila juneco kaj servo kiel soldato li alvenis al Romo, kie li unue laboris en la *Jakoba malsanulejo por nesanigeblaj uloj* kun la volo esti mem ankaŭ prizorgata. Markite per propraj spertoj pri malsanoj, li disvolvis novan komprenon pri kompatinda, persona kaj digna prizorgado de malsanuloj, precipe de malriĉuloj kaj mortontanaj. 

El lia agado estiĝis en 1582 pia komunumo, kiu en 1586 estis pape agnoskita kaj fine nomiĝis *Kamilanoj*. Karakterize por ĉi ordeno estas la ruĝa kruco sur nigra vesto kiel signo de engaĝiĝo por malsanaj homoj eĉ en danĝeraj situacioj (ekz. dum epidemioj aŭ sur batalkampoj). La ordeno disvastiĝis rapide en Italujo kaj pli fore, kaj ĝi aktivas ĝis hodiaŭ en prizorgado kaj hospicoj.
  
Camillo mortis en 1614 en Romo kun la reputacio esti sanktulo. En 1746 li estis sanktigita de papo Benedikto la 14-a. En 1886 Leono la 13-a deklaris lin, kune kun Johano de Dio, protektpatrono de malsanaj homoj kaj malsanulejoj. Lia memortago en la liturgia kalendaro de la katolika eklezio estas la 14-a de julio.  
## Eksteraj ligiloj
*pri Kamilo en ekumenisma leksikono pri sanktuloj
Artur Lundkvist

eta|Artur Lundkvist, 1940-aj jaroj.
eta|Artur Lundkvist 1931.
[eta|rtur Lundkvist kun [William Golding kaj Jean-Paul Sartre ĉe verkista kongreso en Leningrado, Sovetunio, 1963.]]
[eta|Artur Lundkvist (dekstre) ĉe la [Sveda Akademio en 1968.]]
eta|Artur Lundkvist akceptas la Lenin-premion pri paco en 1958.
**Artur Nils LUNDKVIST** (naskiĝis la 3-an de marto 1906 en Hagstad, municipo Perstorp; mortis la 11-an de decembro 1991 en Solna) estis sveda verkisto, poeto kaj literatura kritikisto. Li estis membro de la Sveda Akademio ekde 1968  kaj edziĝis kun la verkistino Maria Wine ekde 1936.

Li estis aŭtoro de pli ol 100 verkoj, kolektoj de poezio, lirika prozo, noveloj, literaturaj eseoj, tradukoj de kantotekstoj, romanoj, vojaĝeseoj kaj scenaroj por kino.

Li verkis superrealismajn kantotekstojn, transskribante impresojn de la subkonscio kaj sonĝojn, aŭ esploris urbajn kaj kamparajn temojn, dominitajn de la ideo de socia kaj morala libereco. Li estis konata literatura kritikisto, ekzercante konsiderindan influon en la publikaĵoj: *Bonniers litteräre magasin*, *Dagens Nyheter*, *Carovana*, *Morgon-Tidningen*, *Poesi*.

Kiel literaturkritikisto, kaj ankaŭ tradukisto, li prezentis fremdan literaturon al svedaj legantoj, inkluzive de pluraj aŭtoroj, kiuj poste ricevos la Nobel-premion pri literaturo, kiel ekzemple William Faulkner, T. S. Eliot, Pablo Neruda, Claude Simon, Vicente Aleixandre, Octavio Paz, Gabriel García Márquez kaj Mario Vargas Llosa. En 1950 li estis nomumita vicprezidanto de la Monda Konsilio de Paco, kaj kelkajn jarojn poste (1958) li ricevis la Internacian Lenin-Pacpremion.

## Verkaro (elekto) 
* 1929: *Naket liv* (*Nuda Vivo*)
* 1930: *Svart stad* (*La Nigra Urbo*)
* 1937: *Sirensång* (*La Kanto de la Sireno*)
* 1957: *Vulkanisk kontinent* (*La Vulkana Kontinento*. *Vojaĝo Tra Sudameriko*)
* 1962: *Ögonblick och vågor* (*Momento kaj Ondoj*).

## En Esperanto aperis 
* *La vojaĝanto*. novelo. trad. Ferenc Szilágyi, en Sveda Novelaro, 1950.

* *La volo de l*' ĉielo. El la sveda tradukis Bertil Nilsson. Eldonejo Inko, eldonaĵa numero 057. Dec 2000. 244 paĝoj. ISBN 91-7303-057-0

## Referencoj 
Kategorio:Membroj de la Sveda Akademio
Kategorio:Svedlingvaj poetoj
Kategorio:Svedaj verkistoj
Kategorio:Proleta literaturo
Ivar Ahlstedt

**Ivar Harald Ahlstedt** (naskita la 18-an de aprilo 1916 en Malmö, mortinta la 18-an de novembro 1967 en Stokholmo) estis sveda verkisto.

Ivar Ahlstedt estas plej konata pro sia libroserio pri la Ĝemelaj Detektivoj (kune kun Sid Roland Rommerud sub la komuna pseŭdonimo Sivar Ahlrud ). Li ankaŭ verkis plurajn aliajn librojn por junaj plenkreskuloj, inkluzive de la libroserio pri Joel Söder kaj Sigge Flod & Co, same kiel romanojn, vojaĝraportojn kaj novelojn. Li ankaŭ verkis sub aliaj pseŭdonimoj, kiel ekzemple Marcus Ahl, Mårten Vind kaj Ingela Ek. Ahlstedt ricevis grandan atenton pro la novelo "Skinnknutten".

## Referencoj 
## Filmaro 
* 1949 – *Kvinnan som försvann*
* 1957 – *Som man bäddar...*

Kategorio:Svedaj verkistoj
Kategorio:Svedaj porinfanaj verkistoj
Josef Kjellgren

**Yusef** ( **Yosef** ) **Kjellgren** (naskiĝis la 13-an de novembro 1907 en Mörkö, Södermanland, Svedio - mortis la 8-an de aprilo 1948 en Stokholmo) estis sveda verkisto, ĵurnalisto, poeto kaj dramisto.

Li verkis realismajn romanojn kun socialisma perspektivo.

Kiel ĵurnalisto, li restis en kontakto kun la laborista klaso, kies aspirojn li konsideris sin reprezentanto. Li faris signifan literaturan kontribuon kiel portretisto de laboristoj, ĉefe per rakontoj pri la vivoj de maristoj. Kiel verkisto, li oscilis inter modernismaj movadoj (li estis membro de la literatura grupo "Kvin Junaj Viroj" (svede: *Fem unga*) kaj socialisma realismo, inspirita de lia fascino pri Maksim Gorkij. Li estis fervora kontraŭfaŝisto kaj internaciisto. Li verkis poezion, prozon kaj teatraĵojn. 

En la poemoj de Kjellgren troviĝas preskaŭ ekstaza, viv-aserta esprimo pri la ĝojo de laboro. En la romanoj, ĉefe forta kredo je la graveco de komunumo kaj solidareco estas la centro. Li derivis ĉi tiun vidpunkton pri laboro parte el diversaj legaĵoj en sia junaĝo, sed ĉefe el siaj propraj spertoj: Mian tutan sperton kaj ĉiujn miajn antaŭajn spertojn mi ĉerpis el la rondo de manlaboristoj. Ili estis miaj kamaradoj dum multaj jaroj (kamaradoj por bono aŭ malbono) kaj mi tiel intense mergis min en iliajn vivojn kaj laborkondiĉojn, ke min ankoraŭ nokte persekutas nervozaj angoraj sonĝoj. Sonĝoj, kiuj estas plej profunde enradikiĝintaj en mia konscio pri la socie senprotekta pozicio de la laboristo. 

## En Esperanto aperis 
* *La maristo*, novelo. trad. Ferenc Szilágyi en Sveda Novelaro

## Referencoj 
Kategorio:Svedaj verkistoj
Kategorio:Svedaj poetoj
Kategorio:Svedaj dramistoj
Kategorio:Proleta literaturo
Elsa Grave

**Elsa Margareta GRAVE** (naskiĝis la 17-an de januaro 1918 en Nyvång (nun parto de Åstorp), Svedio ; mortis la 17-an de junio 2003 en Laholm) estis sveda verkistino, poeto kaj artisto.

Ŝi publikigis 18 poemarojn, tri romanojn kaj kelkajn teatraĵojn. En ŝia verkado, la rolo de virinoj kiel patrinoj kaj sociaj estaĵoj estas revenanta temo.

En sia verko, Grave tradukis impresojn, precipe tiujn de Marc Chagall, el pentrarto en viziojn kaj sonĝojn. Poste, ŝi traktis mondan malsaton kaj suferon. Ŝiaj temoj inkluzivis patrinecon kaj la rolon de virinoj en moderna socio. Ŝian verkon karakterizis nigra humuro. 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Elsa Grave Sällskabet (Societo Elsa Grave) en la sveda

Kategorio:Svedaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1957

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1957** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Jugoslavio de la 13-a ĝis la 20-a de julio.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Fina klasifiko 
|align=center valign=top width="30%"|

|}

## Referencoj 
1957
Kategorio:Manpilkado en 1957
Kategorio:Manpilkado en Jugoslavio
Dolors Monserdà

**Dolors MONSERDÀ Vidal** (Barcelono, 10a de julio 1845 - Barcelono, 31a de marto 1919) estis hispana verkistino, poetino, rakontistino, dramaturgo, eseisto kaj ĵurnalisto. 

## Biografio
Ŝi estis la unua virino kiu prezidis Florajn Ludojn, en 1909. Ŝi elstaris kiel defendanto de virinoj. Ŝi estas konsiderata kun María Josefa Massanés kaj Carmen Karr unu de la unuaj feministoj en Katalunio. Ŝi adoptis la terminon "feministo", sed ŝi malakceptis la laikajn bazojn de la internacia feminismo kaj proponas katolikan kaj naciisman reformismon ku konservismaj nuancoj.​ Ŝi kutime subskribis kiel Dolors Monserdà de Macià.

Ŝi verkis eseon, novelon kaj poezion. Ŝi partoprenis en 37 okazoj de Florludoj kaj ŝi ricevis premiojn en 1878, 1882 kaj 1891. En 1909 ŝi iĝis la unua virino kiu prezidis Florludojn. Kelkaj ŝiaj verkoj, ĉefe poeziaj, estis tradukitaj al aliaj lingvoj inter ili la germana, la bulgara kaj la sveda.​

Ŝia unua romano estis *La Montserrat* (1893) kaj pli sukcesa estis *La fabricanta* (1904), kiu rakontis la socian progreson de ĉefrolulino Antonieta pere de inteligenteco kaj klopodoj.

## Verkaro 
### Poezio 
* *Poesies Catalanes*, 1888
* *Poesies*, 1911

### Romanoj 
* *La Montserrat*, 1893. (Ed. actual: Madrid, Editorial Bruño, 1994)
* *La família A*sparó, 1900
* *La fabricanta*, 1904. (Ed. actual: Barcelona, Edicions de l'Eixample, S.A., 1991)
* *La Quitèria*, 1906
* *Del món*, 1908. (Ed. actual: Barcelona, La sal, Edicions de les Dones, 1983)
* ''No sempre la culpa es d'ella. Novel·la original* (Barcelona: Rafols, 1917).
* *Maria-Glòria*, 1917
* *Buscant una ànima*, 1919

### Teatro 
* *Sembrad y cogeréis*, 1874
* *Teresa o un jorn de prova*, 1876
* *Amor mana*, 1913

### Eseo kaj literatura kritiko 
**El feminisme a Catalunya*, 1907
**Estudi feminista'', (Orientacions per a la dona catalana), Barcelona, Miquel d'Esplugues, 1909
* *Biografía de Na Josepa Massanés i Dalmau*, Ajuntament Constitucional de Barcelona, 1915
* ''Tasques socials Recull d'articles, notes rurals i conferencies. Amb una cata próleg del Pare Ognasi Casanaovas''  Barcelona, 1916

## Referencoj
Kategorio:Katalunaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1962

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1962** estis la dua monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Rumanio de la 7-a ĝis la 15-a de julio.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Fina klasifiko 
|align=center valign=top width="30%"|

|}

## Referencoj 
1962
Kategorio:Manpilkado en 1962
Kategorio:Manpilkado en Rumanio
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1965

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1965** estis la tria monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Okcidenta Germanio de la 7-a ĝis la 13-a de novembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Fina klasifiko 
|align=center valign=top width="30%"|

|}

## Referencoj 
1965
Kategorio:Manpilkado en 1965
Kategorio:Manpilkado en Okcidenta Germanio
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1975

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1975** estis la sesa monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Sovetunio de la 2-a ĝis la 13-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Fina klasifiko 
|align=center valign=top width="30%"|

|}

## Referencoj 
1975
Kategorio:Manpilkado en Sovetunio
Kategorio:Manpilkado en 1975
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1971

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1971** estis la kvara monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Nederlando de la 11-a ĝis la 19-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Fina klasifiko 
|align=center valign=top width="30%"|

|}

## Referencoj 
1971
Kategorio:Manpilkado en 1971
Kategorio:Manpilkado en Nederlando
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1978

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1978** estis la sepa monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Ĉeĥoslovakio de la 30-a de novembro ĝis la 10-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
1978
Kategorio:Manpilkado en 1978
Kategorio:Manpilkado en Ĉeĥoslovakio
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1990

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1990** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Sud-Koreio de la 24-a de novembro ĝis la 4-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
1990
Kategorio:Manpilkado en Sud-Koreio
Kategorio:Manpilkado en 1990
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1997

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1997** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Germanio de la 30-a de novembro ĝis la 14-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
1997
Kategorio:Manpilkado en Germanio
Kategorio:Manpilkado en 1997
Nigraĉapa titiro

La **nigraĉapa titiro** (*Pachyramphus marginatus*) estas birdospecio el la familio de titiredoj. Ĝi enhavas 2 subspeciojn troviĝantajn en Sudameriko.

## Taksonomio
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj.

La specia epiteto *marginatus* estas latina vorto signifanta "borderita", ĉar la flugilkovriloj kaj la flugilplumoj ĉe tiu specio estas borderitaj, blanke ĉe maskloj kaj rufe ĉe inoj.

## Disvastiĝo kaj habitato
La nigraĉapa titiro troviĝas en Sudameriko. La subspecio *P. m. nanus* estas endemia de la amazona baseno, en sudeosta Kolombio, suda kaj eosta Venezuelo, Gujanoj, eosta Ekvadoro, norda kaj eosta Peruo, norda Bolivio kaj amazonia Brazilo. La nomiga subspecio *P. m. marginatus* loĝas izolite en la marborda eosta Brazilo, de Pernambuko ĝis eosta Paranao.

Tiu specio vivas en humidaj ebenaĵaj arbaroj; ĝis 1000 m.

## Referencoj
Kategorio:Titiredoj
Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1999

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1999** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Norvegio de la 29-a de novembro ĝis la 12-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
1999
Kategorio:Manpilkado en Norvegio
Kategorio:Manpilkado en 1999
Virina monda ĉampionado de manpilkado 1995

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 1995** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Aŭstrio de la 5-a ĝis la 17-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
1995
Kategorio:Manpilkado en Aŭstrio
Kategorio:Manpilkado en 1995
Virina monda ĉampionado de manpilkado 2001

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 2001** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Italio de la 4-a ĝis la 16-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
2001
Kategorio:Manpilkado en Italio
Kategorio:Manpilkado en 2001
Virina monda ĉampionado de manpilkado 2011

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 2011** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Brazilo de la 2-a ĝis la 18-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
2011
Kategorio:Manpilkado en Brazilo
Kategorio:Manpilkado en 2011
Virina monda ĉampionado de manpilkado 2013

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 2013** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Serbio de la 6-a ĝis la 22-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
2013
Kategorio:Manpilkado en Serbio
Kategorio:Manpilkado en 2013
Virina monda ĉampionado de manpilkado 2021

La **virina monda ĉampionado de manpilkado 2021** estis la  monda konkurso pri virina manpilkado. Ĝi okazis en Hispanio de la 1-a ĝis la 19-a de decembro.  gajnis ĝin post venko kontraŭ  en la fina matĉo.

## Referencoj 
2021
Kategorio:Manpilkado en Hispanio
Kategorio:Manpilkado en 2021