Ruĝfrunta amazono

La **Ruĝfrunta amazono** (*Amazona autumnalis*), konata ankaŭ kiel *Ruĝfrunta papago*, estas specio de papago en la subfamilio *Arinae* de la familio *Psittacidae*, de afrikaj kaj amerikaj papagoj. Ĝi vivas el orienta Meksiko suden ĝis Ekvadoro kie ĝi vivas en malsekaj ĉiamverdaj ĝis duon-deciduaj arbaroj de ĝis 1,100&nbsp;m altitude. Ĝi forestas eka la deklivaro al Pacifiko de Centrameriko norde de Kostariko. Dekomence ĝi ne estis konata el Salvadoro, sed paro - eble fuĝinta el kaptiteco - nestis sukcese en 1995 kaj 1996 proksime de San Salvador kaj la specio eble etendas sian teritorion permanente en tiu lando en la estonteco. Tiu specio establis ankaŭ sovaĝiĝintajn populaciojn en kelkaj urboj de Kalifornio.

## Taksonomio
La Ruĝfruntan amazonon formale priskribis en 1758 la sveda natursciencisto Carl Linnaeus en la deka eldono de sia verko *Systema Naturae*. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj papagoj en la genron *Psittacus* kaj stampis la duvortan nomon *Psittacus autumnalis*. Linnaeus bazis sian priskribon sur la "lesser green parrot" kiun priskribis kaj bildigis en 1751 la angla natursciencisto George Edwards en la kvara volumo de sia *A Natural History of Uncommon Birds*. Edwards mise kredis, ke lia specimeno estis deveninta el Karibio. La tipa loko estis poste markita kiel suda Meksiko. La Ruĝfrunta amazono estas nun unu el ĉirkaŭ 30 specioj metitaj en la genron *Amazona*, kiun enkondukis la franca natursciencisto René Lesson en 1830. La genronomo estas latinigita versio de la nomo *Amazone* uzita en la 18-a jarcento fare de la Grafo de Buffon. La specia epiteto *autumnalis* estas Latina por "aŭtuna".

Oni agnoskis la jenajn tri subspeciojn:

La diadema amazono (*Amazona diadema*) estas foje konsiderata samspecia kun tiu ĉi specio.

## Aspekto
La ruĝfrunta amazono longas 32–35 centimetrojn, kaj pezas 310–480 g. La plumaro estas ĉefe verda, kun ruĝa frunto kaj, ĉe iuj subspecioj, flavaj vangoj (foje kun ruĝaj makuloj). La krono estas blua. Plenkreskaj maskloj kaj inoj ne diferencas laŭ plumaro. Junuloj havas malpli da flavo sur la vangoj, malpli da ruĝo sur la frunto, kaj malhelajn irisojn.

## Kutimaro
### Manĝado
Ilia manĝaĵo inkluzivas fruktojn, nuksojn kaj semojn. Kiel ĉiuj papagoj, ruĝfruntaj amazonoj bezonas varian dieton konsistantan el altkvalitaj granuloj, bonkvalita semmiksaĵo, kaj ĉiutagaj porcioj da freŝaj, birdosekuraj fruktoj kaj legomoj.

### Reproduktado
La ruĝfrunta amazono nestas en arbaj kavaĵoj. La ovoj estas blankaj kaj kutime estas tri aŭ kvar en ĉiu ovodemetado. La ino kovas la ovojn dum ĉirkaŭ 26 tagoj kaj la idoj forlasas la neston ĉirkaŭ 60 tagojn post eloviĝo.

## Bildaro

Amazona autumnalis singing.jpg|Kriante
Amazona autumnalis -upper body-8a.jpg|Kapoplumaro de plenkreskuloj estas karakteriza, sed la vangokoloro varias inter subspecioj, kaj tiu, *A. a. autumnalis*, estas la nura kun brilflava makulo
Equador-amazone.jpg|*A. a. lilacina* estas loka en sia jam malgranda teritorio, kio kondukas al polemiko pri ĝia statuso
Red-lored parrots (Amazona autumnalis salvini) in flight.jpg|*A. a. salvini* dumfluge, Panamo
Red-lored parrot (Amazona autumnalis salvini) feeding.jpg|*A. a. salvini* manĝanta en naturo, Panamo
Amazona autumnalis -Costa Rica -pet-8a.jpg|Juna dorlotbesto en Kostariko
Midori 2.JPG|Kaptit-bredita ruĝfrunta amazono 6-monata

## Notoj 
## Bibliografio 
* Forshaw, Joseph M. & William T. Cooper (1978). Parrots of the World (2a eld.). Melbourne: Landsdowne. ISBN 0-7018-0690-7.
* Russello, Michael A. & George Amato (2004). "A molecular phylogeny of Amazona: implications for Neotropical parrot biogeography, taxonomy, and conservation". Molecular Phylogenetics and Evolution. 30 (2): 421–437. doi:10.1016/S1055-7903(03)00192-1. PMID 14715233.
* Collar, Nigel J. (1997): 313. Red-lored Amazon. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): *Handbook of Birds of the World, Volume 4 (Sandgrouse to Cuckoos)*: 469–470, Plate 54. Lynx Edicions, Barcelona. 
* 
* Foster, Mercedes S. (2007): The potential of fruiting trees to enhance converted habitats for migrating birds in southern Mexico. *Bird Conservation International* **17**(1): 45–61.  PDF fulltext
* Herrera, Néstor; Rivera, Roberto; Ibarra Portillo, Ricardo & Rodríguez, Wilfredo (2006): Nuevos registros para la avifauna de El Salvador. ["New records for the avifauna of El Salvador"]. *Boletín de la Sociedad Antioqueña de Ornitología* **16**(2): 1–19. [Spanish with English abstract] PDF fulltext

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Meksiko
Kategorio:Birdoj de Centrameriko
Kategorio:Birdoj de Sudameriko