Sarah Vaughan

**Sarah Lois VAUGHAN** (naskiĝis la 27-an de marto 1924 en Newark, Nov-Ĵerzejo; mortis la 3-an de aprilo 1990 en Los-Anĝeleso, Kalifornio) estis usona ĵaz-kantistino kaj pianistino. Ŝi estas rigardata krom Billie Holiday kaj Ella Fitzgerald kiel unu el la plej elstaraj kantistoj de ĵazo.

## Vivo 
eta|dekstre|220ra|Urbocentro de Newark (Broad Street)

### Infaneco kaj juneco 
La patro de Sarah Vaughan, Asbury „Jake“ Vaughan, estis ĉarpentisto kaj amatora gitaristo. Ŝia patrino Ada estis lavistino kaj kantis en la preĝeja ĥoro. Jake kaj Ada Vaughan estis transloĝigintaj dum la Unua Mondmilito ekde Virginio al Newark. Sarah estis ilia ununura ido. La Voganoj loĝis en la Strato Brunswick, kie Sarah pasigis sian fruan infanecon. Jake Vaughan estis profunde religia, kaj la familio aktivis en la Baptisma Eklezio Nova Monto Ciono, kiu troviĝis en la Thomas-Strato n-ro 186. Sarah sekvis jam en la aĝo de sep jaroj pianolecionojn, kantis en la preĝeja ĥoro kaj ludis laŭokaze dum la ekzercadoj pianon aŭ orgenon.

Vaughan malvolvis junaĝe preferon de populara muziko sur sondiskoj kaj je la radio. Dum la 1930-aj jaroj Newark tenis viglan koncertvivon, kaj Vaughan vidis regule lokajn kaj vojaĝajn bandojn, kiuj prezentis en la urbo. Kvankam estis kontraŭleĝe pro ŝia aĝo, ŝi komencis prezenti en la noktoklubejoj de Newark kiel pianisto kaj foje ankaŭ kiel kantisto, ekzemple en *Piccadilly Club* kaj ĉe la flughaveno de Newark ĉe la USO.
eta|maldekstre|170ra|Teatrejo Apollo en Harlemo
Vaughan lernis en Newark komence ĉe la Orientflanka Gimnazio, pli malfrue ĉe la Arta Gimnazio je Newark, kiu malfermiĝis en 1931 kiel unua arta gimnazio en Usono. Ŝiaj noktaj prezentadoj tamen rezultigis ŝian eksigon el la gimnazio. Tiutempe Sarah Vaughan kaj ŝiaj amikoj vizitis Novjorkon, por aŭskulti tie la bandegojn en Harlemo, kiuj muzikis en Savoy Ballroom kaj *Apollo Theater*.

Biografistino Leslie Gourse rakontas la komplikan historion de ŝia malkovro: Vaughan ĉiam iris al Novjorko kun sia amikino Doris Robinson. Iam en aŭtuno de 1942, kiam Sarah ĵus aĝis 18 jarojn, ŝi proponis al sia amikino partopreni je nokta amatora konkurso en *Apollo*; ŝi mem akompanis ĉe piano Dorison, kiu je tio akiris rangon du de la konskurso. Pli malfrue Sarah decidiĝis mem surscenejiĝi, tiam kiel kantisto; Vaughan kantis la normkanton „*Body and Soul*“ kaj gajnis. La premio estis, laŭ kion Vaughan poste rakontis al Marian McPartland, 10 dolaroj kaj la konsento por unusemajna dungiteco en *Apollo*. Printempon de 1943 Sarah Vaughan finfine prezentis unuan fojon en *Apollo*, kie ŝi anstataŭis Elan Ficĝeraldon.

Dum ĉi tiu semajno en la aŭskultantaro sidis ankaŭ kantisto Billy Eckstine, kiu je tiu tempo estis ĉe Earl Hines; li atentiĝis pri la talento kaj rekomendis ŝin al Hines. Ĉi tiu pli malfrue gloris sin, ke li estas malkovrinta ŝin kaj proponis al ŝi la postenon de pianisto en sia bando. La 4-an de aprilo 1943 finfine li anstataŭis sian bandan kantistinon per Sarah Vaughan.

### Kun Earl Hines kaj Billy Eckstine: 1943 - 1944 
Sarah Vaughan koncertvojaĝis post ŝia kontrakto kun *Apollo* fine de 1943 kaj komence de 1944 kun la bandego de Earl Hines. Vaughan tenis la postenon de pianisto, sed post kiam Cliff Smalls eniris la bandon kiel trombonisto kaj pianisto, Vaughan estis la kantistino de Hines-Bando. Tiu ĉi nuntempe validas kiel iaspeca „inspirejo“ de bibopo, ĉar en ĝi muzikis tiam renomaj muzikistoj de bibopo kiel ekzemple trumpetisto Dizzy Gillespie kaj saksofonisto Charlie Parker same kiel trombonisto Bennie Green. Gillespie verkis ankaŭ muzikaranĝojn por la bando; ĝenerala striko (sonregistrada bojkoto) malebligis tamen, ke ekestus sondiskoj de ĉi tiu ensemblo.

Fine de 1943 Eckstine forlasis la bandon de Hines kaj fondis sian propran bandegon kun Gillespie, kiu ankaŭ forlasis Hines, por fariĝi muzika direktisto de la nova bando. Charlie Parker ankaŭ aliĝis, kaj la bando de Eckstine estis dum la venontaj jaroj kolektujo de junaj ĵaztalentoj: Miles Davis, Kenny Dorham, Art Blakey, Lucky Thompson, Gene Ammons kaj Dexter Gordon muzikis en ĝi.

Vaughan aliĝis en 1944 al la novfondita bando de Eckstine; Tio donis al ŝi la eblecon pluevoluigi sian stilon. Kun la bando de Eckstine do ekestis unuaj surdiskigo; dum registrado la 5-an de decembro 1944 ekestis la kanto „*I’ll Wait and Pray*“ por diskeldonejo *Deluxe*. Tiu ĉi disko atentigis pri ŝi ankaŭ recenziston kaj produktiston Leonard Feather, kiu ŝin demandis, ĉu ŝi volas verki kun li kvar sondiskofacojn je propra nomo, kiuj poste aperis ĉe diskeldonejo Continental. Je tio ŝin akompanis sepopo kun i. a. Dizzy Gillespie kaj Georgie Auld. Onidire la tiama bandopianisto John Malachi donis al ŝi la ŝercnomon „Sassy“. Fine de 1944 Vaughan oficiale forlasis la bandon de Eckstine, por komenci solokarieron, restis tamen kiel antaue en ligo kun li kaj verkis pli malfrue sondiskojn kun li.

### Ŝia frua solokariero: 1945 - 1948 
[eta|dekstre|240ra|Sarah Vaughan, [Cafe Society, proks. septembron de 1946. Foto de William P. Gottlieb]]
Sarah Vaughan komencis sian solokarieron kiel liberprofesia kantisto en 1945 en la novjorkaj ĵazklubejoj de la 52-a Strato kiel ekzemple en *Three Deuces*, en *Famous Door*, en *Downbeat* kaj en *Onyx Club*. Vaughan prezentis ankaŭ en *Braddock Grill*, malproksime de Teatro Apollo en Harlemo. La 11-an de majo 1945 Vaughan surdiskigis „*Lover Man*“ por la malgranda diskeldonejo *Guild*, akompanate de kvinopo kun Gillespie kaj Parker, krome kunverkis pianisto Al Haig, kontrabasisto Curly Russell kaj frapinstrumentisto Sid Catlett. Mallonge post tio ŝi denove enstudiiĝis kun Gillespie/Parker kaj surbendigis tri kromajn titolojn.

Post mallonga gastmuzikado en la bando de John Kirby kaj sonregistrado kun violonisto Stuff Smith, je kiu en oktobro ekestis la kanto „*Time and Again*“, diskeldonejo *Musicraft* proponis al ŝi sondisko-kontrakton. Antaŭ ol ĉi tiu kontrakto ekfunkciis en 1946, ŝi surdiskigis por la eldonejoj *Crown* kaj *Gotham* kaj koncertis regule en ĵazklubejo Cafe Society en la urbocentro, en klubejo ĉe Sheridan Square, en kiu ne ekzistis rasaj limigoj.
[eta|maldekstre|180ra|[Ŝelakdisko de eldonejo Musicraft: „I Cover the Waterfront“]]
Dum sia dungiteco en *Cafe Society* Vaughan konatiĝis kun trumpetisto George Treadwell. Ĉi tiu finfine fariĝis la organizanto de Vaughan, ŝia muzika direktisto je multaj sonregistradoj kaj prizorganto de ŝia ekstera prezentado inkluzive ŝian vestaron, ŝian hararanĝon kaj ankaŭ la reguligon de ŝia dentaro.

Publiko kaj recenzo egale laŭdis ŝiajn titolojn en 1946 registritajn por *Musicraft*; tiuj ĉi estis „*If You Could See Me Now*“ (kiun estis verkinta kaj aranĝinta Tadd Dameron), „*Don’t Blame Me*“, „*I’ve Got a Crush on You*“, „*Everything I Have is Yours*“ kaj denove „*Body and Soul*“. Vaughan kaj Treadwell geedziĝis finfine la 16-an de septembro 1946.

La komerca sukceso Vaughan ĉe *Musicraft* kontinuis en 1947 kaj 1948; ŝia interpretaĵo de „*Tenderly*“ fariĝis fine de 1947 neatendita furoraĵo (rango 27). Eĉ pli sukcesis la kanto „*It’s Magic*“ de Jule Styne el la filmo *Romance on the High Seas* kun Doris Day, registrita la 27-an de decembro 1947; ĝi sukcesegis komence de 1948 en la furorkanta ranglisto de popularmuziko. Alia furorkanto tiutempa estis „*Nature Boy*“ (ekestinta la 8-an de aprilo 1948). La kanto „*Nature Boy*“, unuafoje registrita de Nat King Cole, validis kiel unua stilmiksita titolo, kiun nigrula muzikisto surdiskigis kaj kiu sukcesis je blankula publiko. Mallonge post kiam ankaŭ Ella Fitzgerald sukcesis per la kanto, ĝin surdiskigis Frank Sinatra por *Capitol*, Sarah Vaughan same kiel Dick Haymes por Decca.

### La jaroj ĉe Columbia: 1948 - 1953 
Post la dem bankroto de la firmao *Musicraft* ŝi ricevis la eblecon kontrakti kun la granda diskeldonejo *Columbia Records*; someron de 1949 ŝi lanĉis per „*Black Coffee*“ ranglistan furoraĵon. Dum ŝiaj jaroj ĉe *Columbia* ĝis 1953 Vaughan surdiskigis multajn komercemajn popularmuzikajn baladojn kiel ekz. „*That Lucky Old Sun*“, „*Make Believe (You Are Glad When You’re Sorry)*“, „*I’m Crazy to Love You*“, „*Our Very Own*“, „*I Love the Guy*“, „*Thinking of You*“ (kun pianisto Bud Powell), „*I Cried for You*“, „*These Things I Offer You*“, „*Vanity*“, „*I Ran All the Way Home*“, „*Saint or Sinner*“, „*My Tormented Heart*“, „*Time*“ kaj multajn aliajn.

Je la ĵazrecenzistoj ŝi tamen akiris egan akcepton: ekzemple en 1947 ŝi gajnis la novstelulan premion de la revuo *Esquire*, krome tiun kiel plej bona kantisto de la revuo *Down Beat* regule revenante ekde 1947 ĝis 1952; ankaŭ de la revuo *Metronome* ekde 1948 ĝis 1953. Kelkaj recenzistoj tamen ne ŝatis ŝian kantostilon kaj nomis ĝin „trostiligita“. Tamen la baza interkonsento ĝenerala de la jazrecenzo estis plejparte pozitiva. Ŝia sukceso je recenzo kaj publiko estis kaŭzo de multaj malicaj rimarkoj de ŝia „konkurantino“ Billie Holiday, kiu tiutempe devis timi pri sia renomo kiel „plej bona ĵazkantisto“.

Ligita kun ĉi tiu sukceso estis la ebleco de multaj prezentadoj kaj sonregistradoj. Someron 1949 Vaughan unuafoje koncertis kun simfoniorkestro; estis beneficevento por la Filadelfia Orkestro sub la devizo „100 viroj kaj unu knabino“. Tiutempe entuziasmuloj ŝin ankaŭ nomis „la diulino“, kromnomo, kiu akompanis ŝin tra ŝia plua kariero. En 1951 ŝi entreprenis sian unuan koncertvojaĝon tra Eŭropo.
eta|170ra|Miles Davis meze de la 1950-aj jaroj
La sukcesopremo kaj personaj konfliktoj kaŭzis streĉojn inter Treadwell kaj Sarah Vaughan. Treadwell dungis vojaĝorganizanton, kiu prizorgis la koncertvojaĝojn de la kantistino, kaj malfermis organizejon en Manhatano, por labori kun aliaj muzikistoj krom Sarah Vaughan.

La rilato de Vaughan al diskeldonejo *Columbia* fariĝis malgraŭ ŝia sukceso pli kaj pli malkontentiga por la kantistino, ĉar ŝi laŭ sia opinio ricevis tro multan komerceman kantmaterialon. Escepto restis la sonregistrado el 1950, je kiu muzikistoj kiel Miles Davis, Tony Scott, Benny Green kaj Budd Johnson akompanis ŝin. La sonregistraĵoj kiel „East of the Sun (and West of the Moon)“ aŭ „*Ain’t Misbehavin’*“ apartenas al la plej bonaj el ŝia kariero, restis tamen maltipaj esceptoj de ŝia epoko ĉe *Columbia*.

### La jaroj ĉe Mercury: 1954 - 1959 
En la jaro 1953 Treadwell negocis pri sondisko-kontrakto ĉe Mercury Records. Ŝi publikigu ekde tiam komercajn kantojn por la ĉefeldonejo *Mercury* kaj pli ĵazajn kantojn per ties subeldonejo EmArcy. Vaughan kunlaboris de tiam kun muzikproduktisto Bob Shad; ilia kunlaboro estis kaj finance kaj arte sukcesa. La unua registrado ĉe *Mercury* okazis februaron de 1954, ŝia lasta en 1959. Post mallonga kunlaboro kun Roulette Records (de 1960 ĝis 1963) ŝi revenis en 1964 al *Mercury*, kie ŝi restis ĝis 1967.
[eta|maldekstra|Count Basie (maldekstre) en 1975 dum koncerto en [Kolonjo]]

Someron de 1954 ŝi koncertis je la Newport Jazz Festival. La granda sukceso de Vaughan ĉe *Mercury* komencis per la furoraĵo „*Make Yourself Comfortable*“, kiun ŝi surbendigis aŭtunon de 1954; aliaj sukcesoj estis „*How Important Can It Be*“ (kun Count Basie), „*Whatever Lola Wants*“, „*The Banana Boat Song*“, „*You Ought to Have A Wife*“ kaj „*Misty*“ de Erroll Garner. Aŭtunon de 1954 ŝi koncertis en Carnegie Hall kun la Count Basie Orchestra; kunestis je tio ankaŭ Billie Holiday, Charlie Parker, Lester Young kaj Modern Jazz Quartet. Multaj ĵazrecenzistoj rigardas kiel supron de ŝia arta kariero ŝian albumon *Sarah Vaughan (with Clifford Brown)*, kiu ekestis decembron de 1954. Ĝi enhavas la titolon „*Lullaby of Birdland*“ kun unu el ŝiaj maloftaj skatkantadoj. Post tio ŝi denove entreprenis sukcesan koncertaron en Eŭropo kaj vojaĝis poste tra Usono per koncertprogramo kun Count Basie, George Shearing, Erroll Garner kaj Jimmy Rushing. En 1955 ŝi koncertis dum la *Novjorka Ĵazfestivalo* sur Randalls Island. En la dua duono de la 1950-aj jaroj Sarah Vaughan surdiskigis je akompano de multaj renomaj ĵazmuzikistoj, ekzemple en 1957 kun Billy Eckstine denove aron da duopaĵoj, inter ili la furorkanton „*Passing Strangers*“. Ŝi koncertvojaĝis kun triopo, en kiu muzikis krom pianisto Jimmy Jones ankaŭ Roy Haynes kaj Jimmy Cobb, poste en triopo kun Ronnell Bright. Kiel unu el ŝiaj sukcesaj ekzemploj de ŝiaj koncertoj validas la koncertregistraĵo *At Mr. Kelly’s* el 1957 kun Richard Davis kaj Roy Haynes. Ŝia komerca sukceso atingis sian supron en 1959 per la kanto „*Broken Hearted Melody*“, kiu rikoltigis pli ol milionon da dolaroj kaj por kiu ŝi ricevis sian unuan oran diskon. Ĝi do apartenis ekde tiam al ŝia ĉiama ero de ŝia repertuaro. La komercajn sonregistraĵon de Vaughan surbendigis diversaj muzikaranĝistoj kaj orkestrestroj, ekzemple Hugo Peretti kaj Hal Mooney.

Kvankam la negocaj rilatoj inter Vaughan kaj Treadwell dum la 1950-aj jaroj estis sukcesaj, la kantistino eksedziniĝis de li en 1958 kaj finis tiam ankaŭ la negocan kunlaboron.

### La 1960-aj jaroj 
Post separo de Treadwell en la vivon de Sarah Vaughan eniĝis Clyde „C.B.“ Atkins, kiun ŝi ekkonis en Ĉikago kaj kiun ŝi edzigis la 4-an de septembro 1959. Kvankam Atkins disponis pri neniaj spertoj pri artistodirektado aŭ muziknegoco, Vaughan volis fondi kun li same personan kaj negocan rilaton kiel antaŭe kun Treadwell. Ŝi faris lin sia organizanto; Vaughan kaj Atkins transloĝiĝis al Englewood Cliffs en Nov-Ĵerzejo.

Kiam en 1959 finiĝis ŝia kontrakto kun *Mercury Records*, ŝi subskribis je *Roulette*, eta diskeldonejo de Morris Levy, unu el la propruloj de la novjorka ĵazklubejo Birdland, en kiu ŝi ofte koncertis. En la katalogo de Roulette ankaŭ troviĝis diskoj de Count Basie, Joe Williams, Dinah Washington, Lambert, Hendricks and Ross samkiel de Maynard Ferguson.
eta|dekstre|150ra|Lalo Schifrin en 2006

Vaughan komencis surdiskigi por *Roulette* aprilon de 1960; ekestis aro da albumoj, kiujn aranĝis resp. surbendigis Billy May, Jimmy Jones, Joe Reisman, Quincy Jones, Benny Carter, Lalo Schifrin kaj Gerald Wilson kaj kiuj validas kiel nur ĵazinfluitaj, finfine komercemaj sonregistraĵoj.. Kunzler aldonas: „Je perfekta entonigo ankaŭ en vastintervale strukturitaj improvizlinioj kaj je spirraba fleksiĝemo ĉi tiu voĉo etendiĝis trans tri oktoj dekde la alda ĝis en la plej altan sopranan registron.“

Ŝia distingilo estis la glitsono, kiu kondukas en la plej malaltajn voĉregistrojn. Vaughan rigardis sian voĉon ĉiam pli kiel melodiinstrumenton ol kiel ilo por drameca interpretado de kantotekstoj. Jam dum sia infanaĝo ŝi estis influata kaj de la populara muziko de tiu tempo kaj ankaŭ – pro la fundamente religiema patro – per la gospelotradicioj, kiujn ŝi travivis en la baptista paroko, en kiu ŝi alkreskis. Alia frua influo, kiu evoluis en multaj registradoj de duopaĵoj, estis tiu de ŝia frua amiko kaj protektanto Billy Eckstine.

## Diskoj 
* 1953: The Divine Sarah Vaughan - The Columbia Years 1949 -1953 (Columbia)
* 1954: Swingin’ Easy (EmArcy)
* 1954: Sarah Vaughan with Clifford Brown (EmArcy/Verve)
* 1954: The Gershwin Songbook (Mercury)
* 1955: In the Land of Hi-Fi (EmArcy)
* 1957: At Mister Kelly’s [koncerte] (EmArcy)
* 1958: No Count Sarah (EmArcy)
* 1963: Sarah Sings Soulfully (Roulette)
* 1963: Sassy Swings the Tivoli [koncerte] (EmArcy)
* 1978: How Long Has This Been Going On? (Pablo)
* 1979: The Duke Ellington Songbook, Vol. 1-2 (Pablo)
* 1982: Crazy and Mixed Up (Pablo)

## Referencoj 
* Richard Cook/Brian Morton: *The Penguin Guide to Jazz On CD*. sesa eldono, Penguin, Londono 2002, ISBN 0-14-051521-6

* Joachim Ernst Berendt kaj Günther Huesmann: *Das Jazzbuch*. Fischer TB, Frankfurto ĉe Majno 1994

* Martin Kunzler: *Jazzlexikon*. Rowohlt, Reinbek 1988

* The Newark Public Schools Website:

* Arrigo Polillo: *Jazz*. Piper, Munkeno 1981.

* Ken Bloom: *The American Songbook - The Singers, the Songwriters, and the Songs - 100 Years of American Popular Music - The Stories of the Creators and Performers*. Black Dog & Leventhal, New York City 2005

* J. Haskins: *Ella Fitzgerald*. Heyne, München 1994

* Donald Clarke: *Billie Holiday – Wishing on the Moon*. Eine Biographie, Piper Verlag 1995, ISBN 3-492-03756-9

* Ian Carr, Digby Fairweather kaj Brian Priestley: *Rough Guide Jazz*. 2-a eldono, Metzler, Stutgarto 2004, ISBN 978-3-476-01892-2

* www.findagrave.com:

* Down Beat, 1982

* aliaj

## Literaturo 
* Leslie Gourse: „Sassy – The Life of Sarah Vaughan“, Scribners 1992, Da Capo Press 1994, ISBN 0-306-80578-2

## Eksteraj ligiloj 
* Mallonga resumo de ŝia kariero
* Portreto de Sarah Vaughan de BBC
* Personal recollections of Sarah Vaughan 
* Sarah Vaughan ĉe bookrags.com
* Portreto de Sarah Vaughan ĉe pbs.org
* Portreto de Sarah Vaughan ĉe PBS Ken Burns Jazz Series 
* Portreto de Vaughan ĉe vervemusicgroup.com
* prezentado de Sarah Vaughan per „Perdido“ ĉe *Rhythm and Blues Revue* 1955

Kategorio:Usonaj ĵazkantistoj
Kategorio:Usonaj ĵazpianistoj
Kategorio:Grammy-laŭreatoj