open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan de Oyarzábal

**Juan DE OYARZÁBAL** (naskiĝis 1913 - mortis la 2-an de januaro 1977 en Meksiko)  estis konata atomfizikisto, kiu lernis Esperanton en 1954 kaj 1956 kaj 1957 gajnis la unuajn premiojn por la originala poezio en la Belartaj Konkursoj de UEA. Li aŭtoris multajn fakajn librojn en la hispana; du el ili havas ankaŭ Esperantajn resumojn.

## Verkoj
*Ĉe l' bordo de l' rivero (poemo)

## Eksteraj ligiloj 
*Ekzile en Meksiko. Militrakonto, 05/01/2020

Kategorio:Meksikaj esperantistoj
Anna Riis

**Anna RIIS** (naskiĝis la 30-an de majo 1909 - mortis la 7-an de majo 1977 en Kopenhago, Danio) estis dana esperantistino.

Ŝi lernis la lingvon en 1935, gvidis Ĉe-metodajn kursojn i.a en Belgio en 1939/1940, multe aktivis en la loka Movado kaj i.a. helpis organizi la 41-an UK 1956 en Kopenhago.

Kategorio:Danaj esperantistoj
Kolomano Kovaĉ

**Kolomano KOVAĈ** aŭ **KOVÁCS Kálmán** (naskiĝis 1911 - mortis la 20-an de majo 1977 tragike en Novi Sad) estis esperantisto, emerita juĝisto, vortaristo.

Li esperantistigis en 1932, multe verkis pri Esperanto en lingvaj gazetoj, kunlaboris en La suda stelo kaj Jugoslavia esperantisto, prelegis, tradukis, gvidis E-kursojn. 

Li verkis Esperanta-hungara vortaro (1957),kompilis vortaron serbokroatan-hungaran kaj ĉefredaktis enciklopedian vortaron samdirektan.Sub la pseŭdonimo Ch. Forge, Kovaĉ verkis ankaŭ *Propono por sporta terminaro* kaj en manuskripta formo postlasis kelkajn aliajn fakajn terminarojn.

## Verkoj
*Kovács, Kálmán: **Eszperantó-magyar kéziszótár**

KOVAĈ, Kolomano
KOVAĈ, Kolomano
KOVAĈ, Kolomano
Kategorio:Mortintoj en 1977
Francesco Landini

**Francesco LANDINI** aŭ **LANDINO** (naskiĝis ĉirkaŭ 1325, mortis en 1397) estis florenca orgenisto kaj komponisto. Li estis unu el la plej famaj kaj estimataj komponistoj el sia tempo.

Blinda de infanaĝo (rezulto de sufero je variolo), Landini fariĝis unu el la plej eminentaj aktivuloj
en la itala stilo *ars nova*. Li estis tre estimata orgenisto kaj ludis multajn aliajn instrumentojn,
inkluzive de la liuto kaj gitaro. Li pasigis la plimulton de sia vivo en Florenco, kaj tie mortis.

La verkado de Landini estis preskaŭ ekskluzive sekulara. Kvankam ekzistas registroj indikantaj, ke li komponis sanktan muzikon, el ĝi neniom transvivis. Tio, kio transvivis, estas multaj balatoj kaj malpli multaj madrigaloj.
Oni subkomprenas, ke li verkis proprajn tekstojn por multaj el siaj verkoj. La verkado de Landini reprezentas preskaŭ kvaronon el ĉia transvivinta 14-jarcenta itala muziko.

Landini estas la eponimo de la Landini-kadenco (aŭ *Landino-sesto*), kadenca formulo per kiu la sesa grado de la gamo (la submedianto) estas enmetita inter la konduktono kaj ĝia solvo je la toniko (muziko).

Li estas sepultita en la preĝejo de San Lorenzo en Florenco.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.grovemusic.com 
* http://www.medieval.org/emfaq/composers/landini.html 

LANDINI, Francesco
LANDINI, Francesco
Kategorio:Blindaj muzikistoj
Dua industria revolucio

Oni uzas la nomon de **dua industria revolucio** por la transformoj en industrio kiuj okazis inter 1871 kaj 1914 post la relativa stabiligo de socioj post la Industria revolucio kaj antaŭ la Unua mondmilito. Krom novaj teknikoj, la ĉefa karakterizo de la dua industria revolucio estis la plendisvolvo de kapitalismo. En tiu periodo, Britio perdis la industrian kaj teknologian liderecon al Usono kaj Germanio. Oni povas vidi la komencon de tiu periodo en la aneksado de Loreno (industria regiono) fare de Germanio dum la Franca-Prusa milito.

La granda demando de havaĵoj okazigis la kreskon de amasproduktado ĉirkaŭ 1870. Tiu "dua" industria revolucio komencis per ŝtalo kaj rapide inkluzivis la kemian industrion. La ŝtonkarbo estis pli kaj pli anstataŭita per petrolo kaj aperis la elektraj industrioj, kaj, en la 20-a jarcento, la aŭtomobila industrio. La dua industria revolucio estas, do, kaŭzo kaj efiko de amas-socio.

Tiu periodo aperigis la subklason de oficlaboristoj. Frederick Winslow Taylor kreis la sciencan administradon (taylorismon).

En Usono aperis la elektrifikado fare de grandaj industriaj inventistoj, kiel Nikola Tesla, Edisono kaj George Westinghouse. La konstruado de hidroelektra uzino en la Alpoj ebligis la rapida industrialigo de la nordo de Italio, kiu ne havas ŝtonkarbon, ĉirkaŭ 1890. La apero de maŝinoj movitaj per petrolo ankaŭ malpliigis la gravecon de ŝtonkarbo al industriigo.

200px|eta|maldekstra|
Ĉirkaŭ 1890, la industrialiigo kreis la unuajn grandajn industriajn entreprenegojn kun tutmonda agado kiel *U.S. Steel*, *General Electric*, kaj *Bayer AG*. Inventoj kaj ĝiaj aplikoj estis tre pli rapide disvastigitaj ol en la unua Industria revolucio. La industria vapormaŝino aperis en Britio en la fino de 18-a jarcento, sed nur post 40 jaroj ĝi aperis en kontinenta Eŭropo. En kontrasto, la eksploda motoro aperis preskaŭ samtempe en tuta Eŭropo, kaj rapide iris al Usono, kie Henry Ford kreis tutan novan industrion per ĝi.

Ford kreis en sia kompanio (*Ford Motor Company*), en 1914 la raciigon de la laboro per la amasa ĉena produktado (fordismo), la precipo de la participado de ĉiu laboristaro de la fabriko en la gajnoj de la entrepreno kaj la grandaj salajroj por krei aĉeteblecon. La Fordismo kaj Unua mondmilito aperigis novan ekonomian etapon kiu daŭris ĝis la Granda depresio en 1929.
Cesare Arieti

**Cesare ARIETI** (naskiĝis la 25/1/1921 en Milano - mortis la 21-an de majo 1977 en Romo) estis unu el la kunlaborantoj de la E-elsendoj en Radio Romo. Li lernis Esperanton nur antaŭ kelkaj jaroj, rapide ekmajstris ĝin kaj gajnis premiojn pro siaj originalaj prozaĵoj.

Kategorio:Italaj esperantistoj
Burĝaj revolucioj

Oni nomas *Burĝaj Revolucioj* tiujn kiuj intencis detrui la lastajn restaĵojn de feŭdismo en Eŭropo, ĉefe la Anglan Revolucion (1642-1653),  la *Gloran Revolucion* (1688-1689) kaj Francan Revolucion (1789). En tiuj revolucioj aperis la leĝaj kaj intelektaj iloj kiuj permesis al burĝaro la mastrecon kaj politikan hegemonion en la moderna mondo.

La unua burĝa revolucio estis la angla, en la  17-a jarcento, kiu kreis la parlamentismon, la garantion de individuaj rajtoj, liberecon de voĉo, kaj religian toleremon garantiitaj per la **Deklaracio de Rajtoj** ("Bill of Rights").

La heredo de Angla Revolucio, la kontraŭdiroj inter absolutismo kaj kapitalismo, la socio de ordoj kaj privilegioj, la maltoleremo kaj la religia fanatismo aperigis en la 18-a jarcento la  klerismon, filozofian, racieman, kontraŭ-absolutisman movadon kiu postulis la finon de Absolutismo kaj liberalismaj registaroj. La klerisma projekto influis la sendependecon de kolonioj  kaj la liberalismajn burĝajn revoluciojn en 18-a kaj 19-a jarcentoj.

La sendependo de Usono en 1774 ankaŭ estis burĝa revolucio, ĉar ĝi ne postulis nur politikan sendependon de la ŝtato, sed ankaŭ sociajn ŝanĝojn.

Post la venko de Napoléon Bonaparte, okazis multaj burĝaj revolucioj en Eŭropo, kiel en Portugalio, en Hispanio, ktp. kiuj intencis krei konstituciojn al tiuj landoj, kaj ankaŭ multaj sendependaj revolucioj en Ameriko. Sed tiuj porkonstituciaj aŭ porsendependaj revolucioj havis nek la saman intencon nek la profundecon de la antaŭaj tri "grandaj" revolucioj.

Kelkaj historiistoj nomas *burĝaj revolucioj* nur tiujn kiuj okazis antaŭ la duono de 19-a jarcento, ĝis la ''Printempo de l' Popoloj'' (1848), aliaj, ĉefe marksistoj, tiele nomas ĉiujn nesocialismajn revoluciojn ĝis nun.

Kategorio:Revolucioj laŭ tipoj
Clemente Estable

**Clemente ESTABLE** (naskiĝis 1895 - mortis la 27-an de aprilo 1977 en Montevideo) estis granda amiko kaj apoganto de la Internacia Lingvo.

Dum la 7-a Ĝenerala Konferenco de Unesko, en 1954, kiel urugvaja delegito, prof. Estable ludis gravan rolon en la pritrakto de la fama rezolucio pri Esperanto; li estis la unua, kiu konfirmis sian apogon al Esperanto, post la subfosaj agoj de la dana prof. Blinkenberg (v. Esperanto en Perspektivo, p. 770).

Kategorio:Urugvajaj esperantistoj
Enjo Daskalov

**Enjo DASKALOV** (naskiĝis 1935 - mortis 1977 en Vraca, Bulgario) estis tre aktiva instruisto de Esperanto, estrarano de Bulgara Esperanto-Asocio kaj la ĉefa organizinto de 1a 19-a Internacia Junulara Kongreso de TEJO en Vraca, en la jaro 1963.

DASKALOV, Enjo
D
D
Listo de iranaj esperantistoj

Jen listo de iranaj esperantistoj (la nuna Irano ĝis 1935 en Esperanto estis plejparte nomita Persio, la posta adapto al la nova nomo okazis laŭgrade):

* Ĝamŝid Ahmadi (1966-)
* Ŝirin Ahmadnia (vivdatoj ne konataj, sed en 2025 aktiva profesorino, do naskiĝjaro en la 1960-aj aŭ 1970-aj jaroj)
* Aref Azari (1924-2007)
* Golam Reza Azarhuŝang (vivdatoj ne konataj, almenaŭ en la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj regule kontribuis al la revuo *Irana Esperantisto*)
* Abbas Bagestani (vivdatoj ne konataj, laŭ takso naskiĝjaro en la 1960-aj aŭ fruaj 1970-aj jaroj)
* Ŝidani Bahmen (n. je nekonata jaro inter 1880 kaj  1899, m. en 1965, do vivis grandparte en la lando ĝis 1935 ankoraŭ nomita Persio)
* Alireza Doŭlatŝahi 
* Simin Emrani
* Ahmed Jazdani
* Ali Kousari
* Abdollah Hakimneĵad
* Abbas Ĥosroabadi
* Djavad Kamali
* Ahmad Kasravi 
* A. Darjuŝ Nemseĉi (n. en 1901, m. je nekonata jaro de la 20-a jarcento, do same pasigis unuajn pli ol 30 jarojn en la lando ĝis 1935 ankoraŭ nomita Persio)
* Fariba Nuri Maĝd
* Ahmad Reza Mamduhi
* Mahmud Mirbozorgi
* Gader Mohammadi
* Mohammad Hasan Naser-eddin Sahebzamani
* Kejhan Sajjadpur
* B. Samimi 
* Vaghinak Sarkissian (n. je nekonata jaro inter 1860 kaj 1890, m. en 1931, do vivis grandparte en la lando ĝis 1935 ankoraŭ nomita Persio) https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1931&page=68&size=45 
* Ĵila Sedighi 
* Nazi Solat
* Javad Rafi-Zadeh Shahi (1933-1989)
* Hamzeh Ŝafii (1965-)
* M. Reza Rahvar (1970-)
* M. Reza Torabi (1968-)

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Esperanto-movado en Irano
* Ĝermolisto de iranaj esperantistoj


Iranaj
Rudi Graetz

**Rudi GRAETZ** (naskiĝis la 24-an de junio 1907 - mortis la 1-an de oktobro 1977 en Berlino) estis diplomato de Germana Demokratia Respubliko, prezidanto de Centra Laborrondo Esperanto en Kulturligo de Germana Demokratia Respubliko kaj komitatano de UEA.
## Esperanta agado
Li lernis Esperanton jam kiel junulo kaj estis elstara aktivulo, precipe en la laborista Esperanto-movado inter la du mondmilitoj. Li partoprenis la movadon en Mecklenburg ekde la 1930-aj jaroj. Post la revigligo de la Movado en GDR, ekde 1965, Graetz estis ĝia ĉefa organizanto kaj reprezentanto en multaj Universalaj Kongresoj kaj aliaj internaciaj kunvenoj. En 1965 Rudi Graetz fariĝis prezidanto de Centra Laborrondo Esperanto de Germana Demokratia Respubliko en Germana Kulturligo la unua Esperanto-organizo de GDR. Li estis funkciulo ankaŭ en MEM; liaj artikoloj ofte aperis en Paco kaj Der esperantist.

## Politika agado
Li membriĝis en 1924 al Socialdemokratia Partio kaj fariĝis en 1930 membro de la tiama Komunista Partio de Germanio. Li gvidis la Interessocieton por Laborista Kulturo — antaŭulo de la Germana Kulturligo — en Mecklenburg (norda Germanio). Dum la jaroj de la naziisma registaro oni arestis lin dum 2 jaroj. Post la fondo de la Germana Demokratia Respubliko en 1949 li plenumis diversajn ŝtatajn kaj partiajn funkciojn. Specialajn meritojn li akiris kiel diplomato, estro de la komercaj reprezentoj de GDR en Islando (1957—59) kaj Danlando (1960—64). Plue li direktoris sukcese GDR-foirojn i. a. en Budapest, Accra, Kairo, Tripolis, Bagdad, Damasko kaj Ulan-Bator.

## Omaĝoj
Por siaj meritoj Rudi Graetz estis distingita per multaj stataj kaj sociaj ordenoj, i. a. per la „Patrolanda meritordeno“ kaj la „Jöhannes-R.-Becher-medalo“ de GKL en oro.
## Fontoj
**LA PREZIDANTO DE CENTRA LABORRONDO DE ESPERANTO DE GDR KOMERCA KONSILISTO RUDI GRAETZ 65-jara*. En: Der Esperantist - numero 054, Aŭgusto ĝis Oktobro (1972), pĝ. 12.
*Detlev Blanke: *Okaze de la 80-a naskiĝtago de Rudi Graetz*. En: Der Esperantist - numero 144 (aprilo 1987, kun bibliografio de la publicaĵoj de Rudi Graetz), p 78–80.

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Esperanto en Berlino
Kategorio:Esperanto-movado en GDR
Josef Wohlberg

**Josef WOHLBERG** (naskiĝis en 1907; mortis la 10-an de julio 1977 en Natania, Israelo) estis israela esperantisto, delegito kaj fakdelegito de UEA, kiu dum duona jarcento aktivis en la Esperanto-movado.

Wohlberg, Josef
Wohlberg, Josef
Wohlberg, Josef
Walerian Włodarczyk

**Walerian Wiesław WŁODARCZYK** (naskiĝis en 1931, mortis la 5-an de septembro 1977 en Varsovio) estis pola esperantisto, ĵurnalisto kaj verkisto. 

Libroforme aperis en Esperanto lia 150-paĝa kolekto de eldiroj de polaj famuloj pri la Internacia Lingvo, *Esperanto? Eldiroj de eminentaj polaj intelektuloj* (1964) kaj lirika poemaro *Mio mia* (1965). Li faris plurajn vojaĝojn kaj prelegis en fakaj internaciaj kunvenoj. Lastatempe li estis laboranta super doktoriĝa disertacio pri Esperanta temo.

Kategorio:Polaj esperantistoj
Kategorio:Polaj verkistoj
Kategorio:Pollingvaj verkistoj
Kategorio:Polaj ĵurnalistoj
Bijelo Dugme

250px|eta|Bijelo dugme dum la registrado de la albumo en "Air Studios" en Londono, 1975
**Bijelo Dugme** estis jugoslava rokbando el la 70-aj kaj 80-aj jaroj. Membro estis i.a. Goran Bregović.

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Jugoslavaj muzikaj grupoj
Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1974
Ashapurna Devi

**Ashapurna DEVI** [aŝapurna devi] (naskiĝis la 8-an de januaro 1909 en Begampur, Hooghly, Okcident-Bengalo, Barato; mortis la 13-an de julio 1995 en Kolkato, Okcident-Bengalo) estis fekunda barata verkistino en la bengala lingvo. Laŭ unu takso, ŝi verkis 175 romanojn, 30 novelarojn, 47 infanlibrojn, kaj 25 aliajn librojn.

Ŝiaj verkoj havas fortan inan fokuson. En ŝia plej fama romanaro — la trilogio de *Pratham Pratisruti* (1964), *Subarnalata* (1966), kaj *Bakul Katha* (1973) — ŝi esploras la ŝanĝiĝantan inan mondon kaj identigon en la subpreme patriarka socio de la 20a jarcento en Barato.

Pro la romano *Pratham Pratisruti* ("La unua promeso"), Ashapurna Devi iĝis la unua ina premiito (en 1976) de la premio Gjanpith, la plej prestiĝa beletra premio de la barata registaro.

## Eksteraj ligiloj 
* bona foto de Ashapurna Devi
* anglalingva eseeto pri la influo de Aŝapurna Devi sur samptempulino 
* anglalingva eseo pri la serĉo por la libereco en inaj verkistoj barataj 

Kategorio:Gjanpith-laŭreatoj
Kategorio:Barataj verkistoj
Kategorio:Bengalaj verkistoj
Oldřich Nový

**Oldřich NOVÝ** (7-an de aŭgusto 1899 – 15-an de marto 1983) estis eminenta ĉeĥa aktoro.

Oni tradicias, ke Oldřich Nový elkreskis en Brno, sed tio estas eraro. Tio estis pragano mamnutrigita de Vultavo, eĉ ĉi tie, kiam li flankenmetis metiateston de tipografisto, li komencis kiel amatoro, kabaretisto kaj ĥoristo. Nur post la unua mondmilito li foriris ĝis Ostrava kaj poste ĝis Brno, kie li agadis plenajn dek tri jarojn (1922 – 1935) kiel aktoro, reĝisoro kaj operestro. Unuafoje li renkontiĝis kun muta filmo, sed tio estis nenio por aktoro de lia stilo. Nur post dek du jaroj venis lia tempo, sed filmistoj konsideris lin de komence nur kiel opereta komiko kaj kantisto, kaj tial filmoj, en kiuj li rolis, ne respondis al lia talento kaj ili estis por li nur kolektado de spertoj.

Malkovrinto de Oldřich Nový estis aktoro Hugo Haas, kiu konfidis al li rolon en filmo *Kamelo tra kudril-orelo*. Kaj tuj poste Martin Frič konstruis sur lia komedia talento komedion *Advokatino Věra*. Nový poste rolas en filmoj, kie li prezentas diversspecajn personojn. Tia ĉi estas ankaŭ implikaĵo de lia plej sukcesa filmo, konversacia komedio *Kristiano* (kun Adina Mandlová kaj Nataša Gollová), kie li kreis du tute kontraŭajn karakterojn – malgranda oficisteto de vojaĝagentejo de tempo al tempo enkorpiĝas en elegantan mondulon. *Kristiano* estis komedio de eŭropa formato kaj Oldřich Nový fariĝis „ĉeĥa Chevaliero“. Samtempe tio estis komenco de sukcesa kunlaborado de geopo Nový – Gollová, kiu poste daŭrigis en tri pluaj filmoj (*Evo faras stultaĵojn*, *Aminda homo*, *Hotelo Blua stelo*). Nový post tiu ĉi sukcesa serio de inteligentaj komedioj, kiun plenigis filmo *Valentino Bonkorulo*, staris en kulmino de ŝatateco de spektantoj. Similajn sukcesojn li festis ankaŭ sur scenejo, kie li pripensite evoluigis ĝenron de moderna muzika teatro.

[eta|250px|maldekstra|Oldřich Nový kaj [Adina Mandlová]]
La milito tre tuŝis lin, arte kaj persone. Nový al fino de la milito propravole sekvis sian edzinon ĝis juda geto en Terezín kaj li rekte endanĝerigis sian vivon. Post la liberigo atendis lin, bedaŭrinde, jam nur unu granda filma rolo – nobla milionulo en parodio *Ŝirmatino de ŝtelĉasisto*. Filmoj, en kiuj li rolis en pli malfruaj jaroj, estas nur dekokto de liaj antaŭaj komedioj.

Oldřich Nový estis aktoro, kiu kapablis disdoni varmigajn rideton kaj pacon. Komune kun Vlasta Burian, Jiří Voskovec, Jan Werich kaj Hugo Haas li havas la plej grandan kvoton en evoluo de la ĉeĥa filma komedio.

Kategorio:Unuarespublikaj aktoroj de Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Viroj
Kategorio:Ĉeĥaj aktoroj de muta filmo
Kategorio:Ĉeĥaj reĝisoroj
Kategorio:Ĉeĥaj scenaristoj
Kategorio:Ĉeĥaj kantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 7-an de aŭgusto
Kategorio:Mortintoj la 15-an de marto
Listo de urboj de Surinamo

eta|dekstra|250px|Mapo de Surinamo
La ĉefa urbo de Surinamo estas Paramaribo, lokigata ĉe la samnoma distrikto.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.citypopulation.de/Suriname_d.html Loĝantaro da Surinamo (en)
* http://www.statistics-suriname.org
* http://gazetteer.de

Surinamo
Kategorio:Surinamo
Tajlorismo

eta|Frederick Taylor 1856-1915

Frederick Winslow Taylor (1856-1915) kreis la sciencan administradon de la laborforto en la komenco de la 20-a jarcento, kiu ricevis la nomon **scienca organizo de la laborado** aŭ simple taylorismo. Li zorgis pri la perdo de tempo, kiun li nomis morta tempo de produktado. Tiel, li faris racian analizon, helpate de tempmezurilo, de ĉiuj fazoj de la laborado por elimini tre longajn kaj senutilajn movojn. Tiel, li sukcesis duobligi la produktadon. Malfeliĉe, tiu metodo, tre logika laŭ teknika vidpunkto, malagnoskis la malfortiĝon kaj la homajn aspektojn de la laboro.

La tempmezuro difinis al ĉiu laboristo elementan, malkreivan kaj seninteresan laboron ĉar ĝi estis dispecigita kaj, pro tio, la laboristo ne povis kompreni ĝian celon. Tiu laboro fariĝu en la tempo predirita de inĝenieroj.

Taylor observis ke ekzistis granda variado de eblaj labormanieroj kaj iloj por ĉiu ago. Li konsideris ke la laboristoj ne estus kapablaj elekti la plibonajn per si mem. Samtempe, li kredis ke laboristoj estus, nature, aŭ ne, mallaboremaj. Al li estus necesa rektan kontrolon al laborproceso per administraj teknikoj kiuj bone komprenus tion. Konklude, Taylor reduktis la homon al movoj, ion sen menskapabloj kiu, post ricevi rapidajn instruojn, funkciu kiel maŝinoj.

Vere, Taylor nur organizis kaj sistemigis metodojn kiuj jam ekzistis dum la Industria revolucio, sed tiu sistemigo tre, kaj eble tro, malhomigis la fabrikan laboradon.

Henry Ford reinterpretis la taylorismon kaj kreis la Fordismon, en kiu la homa fiziologio estis pli respektata kaj laboristoj ne estis plu rigardataj kiel mallaboruloj, sed devis ricevi monan stimulon al laboro.

## Vidu ankaŭ 
* Aleksej Staĥanov
* Amasproduktado
* Produktoĉeno
* Staĥanov-movado

## Eksteraj ligiloj 
* Taylorysmo (Português)  

Kategorio:Ismoj
Kategorio:Historio
Kategorio:Ekonomiko
Kategorio:Industria revolucio
Senmakula koncipiĝo

**Senmakula Koncipiĝo** esprimas la katolikan dogmon, ke Sankta Maria estis koncipita sen la prapeko, do male al ĉiuj aliaj homoj neniam estis peka.
eta|*Senmakula Koncipiĝo*.
La dogmon promulgis papo Pio la 9-a je la 8-a de decembro 1854 en sia mesaĝo *Ineffabilis Deus* (ne [plene] komprenebla Dio):

Honore al la Sankta kaj Sendivida Triunuo,
orname al la virga dipatrino,
altige al la katolika kredo kaj
kreskige al la kristana religio,
aŭtoritate de nia Sinjoro Jesuo Kristo, de la beataj apostoloj
Petro kaj Paŭlo
kaj de la niaj Ni deklaras, promulgas kaj difinas:
La instruo, ke la beatega virgulino Maria en la unua momento de sia koncipiĝo per unika graco kaj favoro de la ĉiopova Dio, konsidere de la meritoj de Jesuo Kristo, savinto de la homa gento,
estis sendifekte ŝirmita de ĉia malutilo de la prapeko,
estis revelaciita de Dio kaj pro tio firme kaj daŭre kredenda de ĉiuj kredantoj.

La promulgo de tiu dogmo metis formalan finon al jarcenta diskuto, kiel Maria, homo pekema kiel ĉiuj, povis naski Jesuon, savanton de la mondo.
La diskuto fine temis pri la alternativo, ĉu Dio purigis ŝin el la peko aŭ dekomence protektis ŝin kontraŭ ĝi.
Papo Siksto la 4-a en 1483 permesis al la kristanaro kredi je iu ajn el tiuj du ebloj, kaj la koncilio de Trento konfirmis tion. La festa enkonduko jam estis post la koncilio de Bazelo.

La tago de la promulgo, la 8-a de decembro, estas nun la katolika festo de la Senmakula Koncipiĝo.
Hispanaj konkeristoj donis al pluraj urboj la nomon "Concepción" (= koncipiĝo).

## Bildaro 

Dosiero:Inmaculada (Zurbarán).jpg|
Dosiero:Bartolomé Esteban Perez Murillo 021.jpg|
Dosiero:Francisco de Zurbarán 066.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Fátima
* Lourdes

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.vatican.va/archive/ENG0839/__PWK.HTM 
* http://drbo.org/cgi-bin/d?b=drb&bk=49&ch=001&l=48 
* http://www.ewtn.com/library/PAPALDOC/P9INEFF.HTM  
* http://www.vatican.va/archive/ENG0839/__P5.HTM 

Kategorio:Maria-festoj
Kategorio:Katolikismo
Fordismo

La vorto **Fordismo** rilatas al Henry Ford, kiu inventis la amasproduktadon kaj perfektigis la ĉenan labormetodon en la komenco de la unua mondmilito (1914). Li enkondukis tiujare la tagan salajron de 5 usonaj dolaroj por faklaboristoj (ĝis tiam 2,34), la okhoran labortagon, kvintagan laborsemajnon (ĝis tiam 6) do la kvardekhoran laborsemajnon. Li volis produkti la plej bonajn aŭtomobilojn per la plej bonaj laboristoj. Kvankam la financa mondo kritikis lin li ne dekliniĝis, sed ne permesis interbabili la laboristojn apud la rulbendo kaj kontraŭis eĉ la sindikatan movadon.

Li enkondukis multajn prezomalaltigajn teknikajn inventaĵojn, novan surmerkatigan metodon (re-venda ĉeno). Unue li aplikis tiun metodon en sia fabrikoj de aŭtomobiloj. Poste, la metodo disiĝis al tuta usona industrio. 200px|maldekstra

Henry Ford reinterpretis la taylorismon kaj kreis metodon, en kiu la homa fiziologio estis pli respektita kaj laboristoj ne estis plu rigardataj kiel mallaboruloj, sed devis ricevi monan stimulon al laboro. La komuna punkto de du sistemoj estas la celo kreskigi la produktadon danke al du precipoj: la divido de l' laboro en unu parto vertikala (separado inter konceptado kaj realigo) kaj en unu parto horizonta (partigo de taskoj), kaj l'apero de la ĉeno de muntaĵo (kaj do de l' laboro en ĉeno). La sekvoj de tiuj precipoj estis, do, la kresko de produktado kaj de la produktiveco, sed ankaŭ de kresko de la konsumado, malkresko de kustoj de produktado (per ŝparo de laborforto kaj areo de fabriko), malkvalitiigo de metia laboro, pli bona kontrolo de la administracio de l' laboro pli kaj pli ripeta kaj monotona, kaj standardizado de la produktoj. 300px|dekstra

La amasproduktado de la Fordismo estis unu el la kaŭzoj de l' Granda depresio. Sed, la Fordismo havis pli de avantaĝojn ol malavantaĝojn kaj travivis la Grandan Depresion kaj la Dua mondmilito ĝis la krizo de 1973. Post la apero de la ekonomika modelo de Fleksebla akumulo, la Fordismo ne povis resisti al novaj problemoj de produktado kaj estis anstataŭigita de **post-Fordismo** aŭ toyotismo.

Aldous Huxley en la romano **Brave New World** kritikis la fordismon. En la romano, Ford fariĝis dio de nova religio la *Fordismo*.

## Vidu ankaŭ 
* Industriiĝo
* Produktoĉeno

## Eksteraj ligiloj 
* http://gem.275mb.com/artigos  Fordismo
* http://www.colegiosaofrancisco.com.br/gem/artigos/index.php  Taylorismo (portugale)

Kategorio:Ismoj
Kategorio:Historio
Kategorio:Ekonomiko
Draĵo

**Draĵo** estas subtera ŝoso de pli maljuna planto aŭ arbo. Ĝi kreskas el la kromburĝonoj de la radiko aŭ el la radikokolo. Draĵo pretas je memstara vivo, tiel oni povas per ties replantado rapide reprodukti planton (ekz. ĉe frambo, kelkaj arboj); por tio oni deŝiras, detranĉas la draĵon for de la patrina planto. Tiam oni povas planti la draĵon tuj al horto aŭ oni fortigas, rezervas ĝin en greftitaĵejo unu jaron.

Oni devas la draĵojn forigi ĉe flegado de fruktoarboj.

## Vidu ankaŭ 
* meristemo
* rizomo
* stolono

Kategorio:Plantomorfologio
Ellen Gregory

**Ellen GREGORY**, pseŭdonimo **Nenjo Rimanto** (naskiĝis en 1891 - mortis la 2-an de julio 1976 en Peasedown St. John, Bath, Anglio) estis brita esperantistino, aŭtorino de originalaj versoj por infanoj.

Ŝi ekposedis la Internacian Lingvon jam antaŭ sia 20-a jaro kaj agadis por ĝi dum pli ol 65 jaroj. Ŝi talente instruis la lingvon kaj gvidis i.a. korespondajn kursojn. Al ŝiaj unuaj kaj plej sukcesaj lernantoj apartenis ŝia frato Mark Starr, kiun ŝi instruis jam en 1917, eminenta figuro en la internacia Esperanto-movado.

Sub la plumnomo Nenjo Rimanto aperis pluraj Esperantaj libroj por infanoj. Ŝi verkis ankaŭ la kristnaskan kanton "Ĉe l' Kristofesto ĝojas ni", kiu estas unu el la plej fruaj tiaj kantoj originale verkitaj en Esperanto.

## Verkoj 
* *ABC-rimoj por etuloj* (1953)
* Ludiloj: Dua ABC libro (1955)
* *El Kornvalo* (1958)
* *Juveloj* (1965)
* *Rimoj por infanoj* (1965) - enhavas foton de la aŭtorino
* *Versoj por infanoj* (1966)

## Eksteraj ligiloj 
* Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Ellen Gregory en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko ()

Kategorio:Anglaj esperantistoj
Kategorio:Esperantlingvaj poetoj
Kategorio:Anglaj porinfanaj verkistoj
Kategorio:Britaj esperantistoj
Glicirizo

**Glicirizo** () estas genro de staŭdaj specioj, kiuj havas iom lignecan radikon.

## Homa uzo 
La radiko de glicirizo havas ĉe kelkaj specioj (G. glabra) dolĉan aroman guston kaj el kiu oni ekstraktas sukon uzatan por kontraŭtusaj medikamentoj kaj la frandaĵo glicirizaĵo.

La gliciriza radiko de vario „Glycyrrhiza glabra var. glandulifera” (glicirizo) estas flava, fibreca kaj dolĉa. Oni uzas ĝin por fari glicirizan akvon kaj kiel frandaĵo.

## Referencoj 
[eta|maldekstra|300px|Floroj de la *[Glycyrrhiza lepidota*]]
[eta|maldekstra|300px|[Rizomoj de la *Glycyrrhiza glabra*]]
eta|maldekstra|300px|glicirizaĵo

Kategorio:Faboideoj
Ulekso

**Ulekso** () estas genro el la familio de fabacoj.

## Priskribo 
La uleksoj estas malaltaj arbedoj. La floroj de uleksoj estas ofte duopaj kaj havas dulipan kalikon kaj flavan, tipe pizoflorecan korolon. La folioj kaj multaj branĉopintoj transformiĝas en vintro al daŭraj dornoj.

## Specioj kaj subspecioj 
Agnoskitaj estas la sciencaj nomoj de 11 specioj kaj 13 subspecioj:
* Arĝenta ulekso (*Ulex argenteus*)
** Arĝenta ulekso tipa (*Ulex argenteus subsp. argenteus*)
** Arĝenta ulekso erinaca (*Ulex argenteus subsp. erinaceus*)
** Arĝenta ulekso preskaŭsilka (*Ulex argenteus subsp. subsericeus*)
* Boivin-ulekso (*Ulex boivinii*)
* Borgia-ulekso (*Ulex borgiae*)
* Kantabria ulekso (*Ulex cantabricus*)
* Densa ulekso (*Ulex densus*)
* Eŭropa ulekso (*Ulex europaeus*)
** Eŭropa ulekso norda (*Ulex europaeus subsp. borealis*)
** Eŭropa ulekso tipa (*Ulex europaeus subsp. europaeus*)
** Eŭropa ulekso larĝbraktea (*Ulex europaeus subsp. latebracteatus*)
* Galli-ulekso, Franca ulekso (*Ulex gallii*)
* Genistoida ulekso (*Ulex genistoides*)
** Genistoida ulekso tipa (*Ulex genistoides subsp. genistoides*)
** Genistoida ulekso spektinda (*Ulex genistoides subsp. spectabilis*)
* Mikroflora ulekso (*Ulex micranthus*)
* ulekso malgranda (*Ulex minor*)
* Etflora ulekso, Malgrandflora ulekso (*Ulex parviflorus*)
** Etflora ulekso afrika, Malgrandflora ulekso afrika (*Ulex parviflorus subsp. africanus*)
** Etflora ulekso lanoklada, Malgrandflora ulekso lanoklada (*Ulex parviflorus subsp. eriocladus*)
** Etflora ulekso funk, Malgrandflora ulekso funk (*Ulex parviflorus subsp. funkii*)
** Etflora ulekso jussiae, Malgrandflora ulekso jussiae (*Ulex parviflorus subsp. jussiaei*)
** Etflora ulekso tipa, Malgrandflora ulekso tipa (*Ulex parviflorus subsp. parviflorus*)

## Vidu ankaŭ 
* Ilekso
* genisto
* citizo
* mardorno

Kategorio:Faboideoj
Kikero

**Kikero** (*Cicer*) estas genro de herboj, el kiuj la plej konata specio (*Cicer arietinum L.*, ankaŭ fojfoje *Cicer arientinium L.*) estas unujara herbo kun pinataj folioj, unuopaj floroj, kvazaŭ pufaj guŝoj. La guŝoj povas enteni blankajn, flavajn, ruĝajn aŭ nigrajn, angulecajn grajnojn. La junaj guŝoj kaj la maturaj grajnoj estas manĝataj. Oni povas produkti farunon, nome kikerfaruno, el la grajnoj de tiuj plantoj, kiu poste povas esti uzata ekzemple por fritaĵoj.

## Specoj de kikeroj 
Estas du oftaj specoj de kikerplantoj aŭ semoj

* *Kikero kabuli*: pli granda, kreskas en Afganio, Ĉilio, Pakistano, Suda Eŭropo kaj Nord-Afriko.
* *Kikero Dipsi*: Ĝi estas pli malgranda kaj estas plejparte kultivita en Etiopio, Irano, kaj Meksiko. Ĝia koloro estas malhela.

eta|maldekstre|180px|Kreskigejo de kikeroj.
[eta|maldekstra|*Cicer arietinum noir* - [Muzeo de Tuluzo]]

## Nutrovaloro 
(vidu sube)

## Kemia enhavo 
Formononetino, **bioŝanino B**, aŭ **C16H12O4** estas izoflavono nature trovata en plantoj kaj herboj tiaj kiaj Trifolium pratense, Maackia amurensis kaj *Cicer arietinum*.

## Vidu ankaŭ 
* Kikerbulo
* Kikerkaĉo
* Latiro

Kategorio:Legomoj
Kategorio:Faboideoj
Baobabo

775ra

La **baobabo** (*Adansonia*), estas afrotropisa kaj aŭstralazia genro el bombakacoj, kiu ĝenerale konstituas tre diktrunkajn (kelkfoje 9-metra diametro), vast-branĉarajn arbojn. Ĝi ĉefe troviĝas en la afrikaj savanoj sed ankaŭ en Aŭstralio. Frukto estas kukumsimila, kapsuleca, grizbruna, ligneca, ĝuebla, longa ĝis duonmetro, 15 cm larĝa, kun multaj brunaj grajnoj kaj acidete dolĉa karno, el kiu oni povas prepari refreŝigan trinkaĵon.

## Kultura signifo 
Oni diras, ke baobabo havas invertitajn radikojn, t.e, ke ĝiaj branĉoj estas vere radikoj. Afrikaj sklavoj kredis, ke vera branĉaro de baobabo aperus en Ameriko, kaj post la morto, la animoj de nigruloj revenus per ĝi ĝis la "radikoj" en Afriko. Pro tio, en Recifo oni plantis multajn baobabojn, por ke sklavoj senesperiĝu pri reveno al Afriko kaj iĝu kristanoj.

Baobaboj estas gravaj elementoj en verko *La Eta Princo*.

## Specioj 
* *Adansonia digitata* – Afrika Baobabo (nordorienta, meza, kaj suda Afriko)
* *Adansonia grandidieri* – (Madagaskaro)
* *Adansonia gregorii* (sin. *A. gibbosa*) – Aŭstralia baobabo (nordokcidenta Aŭstralio)
* *Adansonia madagascariensis* – Madagaskara baobabo (Madagaskaro)
* *Adansonia perrieri* – (Madagaskaro)
* *Adansonia rubrostipa* (syn. *A. fony*) – (Madagaskaro)
* *Adansonia suarezensis* – (Madagaskaro)
* *Adansonia za* – Baobab (Madagaskaro)

Dosiero:Baobab Kruger 2003.jpg|
Dosiero:SenegalBaobab.jpg|
Dosiero:Adansonia_digitata_20050823_flower.png|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.baobabs.com/Baobabs_species.htm Specioj (de plantovendejo "Le Jardin Naturel")
* http://www.baobabs.com/Baobabs_photos.htm Bildoj (sama retejo)
* http://www.madainfo.de/baobabs  madagaskaraj specioj 
* http://www.henriettesherbal.com/eclectic/kings/adansonia.html angla priskribo

775ra

Kategorio:Bombakoideoj
Kategorio:Arboj
Kategorio:Afrotropisa flaŭro
Kategorio:Plantoj el la Aŭstralazia ekozono
Palmoleo

eta|dekstra|180px|Frukto de palmolea arbo
**Palma oleo** aŭ **palmoleo** estas elgajnebla el la fruktokerno kaj grajnoj de palmolearboj *(Elaeis guineensis)*, kiuj estas kultivataj en la tropikoj. Oni povas ekstrakti el 100 kilogramoj da fruktaro ĝenerale 22 kilogramojn da palma oleo kaj  kilogramojn da palma grajna oleo. La oleo kiel kokosa oleo apartenas al la laŭraj oleoj, tio estas ĝi enhavas grandan proporcion de saturita laŭra acido.

La palmo povas produkti  litrojn da oleo je hektaro.

Ĝi uzatas kiel bazmaterialo por la produktado de margarinoj, dolĉaĵoj kaj pret-nutraĵoj kaj kosmetikaĵoj, same kiel por teknikaj grasaĵoj. Palma oleo estas riĉa je olefinoj kaj konvenas por produkto de biodizeloleo. La oleo el la grajnoj estas uzata nur por sapo.

La oleo kaj la frukto havas oranĝeruĝan koloron pro ties granda karoten-enteno. Ĉe la plu-prilaboro al nutraĵa oleo, la palma oleo estas blankigata por faciligi la konservon, tiu prilaboro formetas el oleo multe de ĝiaj nutraĵoj. En Afriko kaj Brazilo oni uzas por prepari manĝaĵon la neprilaboritan oleon, kiu havas tre agrablan guston, iom similan al olivoleo, sed nefacile konserveblan en malvarmaj klimatoj, ĉar ĝi solidiĝas je 10&nbsp;°C.

La palma oleo apartenas al la malmultaj solidaj plantaj grasoj (fandopunkto inter 26 kaj 28&nbsp;°C), kiuj en la necesa kvanto kultivitaj kaj tiel volonte uzatas por produktoj, ĉe kiuj gravas la solideco. Tiel oni povas rezigni pri artefarita solidigo.

La oleopalmo apartenas al oleoplantoj, kiuj devenas el Okcident-Afriko kaj estis pli poste sukcese kultivitaj ĉirkaŭ la Ekvatoro en la tropikaj regionoj.

Al la plej grandaj palmoleaj produktantaj estas Malajzio (ĉ. 50%) kaj Indonezio (ĉ. 30%). Oni dehakis pro tio precipe en Indonezio multan tropikan pluvarbaron.

Ĉe la oleoprodukto estiĝas granda poluakvo, kiu putriĝante eligas metanon al la areo, fortigante la forcejan efikon.

## Vidu ankaŭ 
* Arakida oleo
* Babasuo
* Socia kaj media efiko de palmoleo


Kategorio:Oleoj
Kategorio:Materialoj
Kategorio:Manĝaĵoj
Duiliardo

**Duiliardo** (mil duilionoj, 1015, aŭ  (15 nuloj)) estas natura nombro. En fizikaj unuoj estas uzataj - en senco de miliardo - la antaŭsilabo **peta** (ekzemple *petavolto*).

## Vidu ankaŭ 
* Vortoj por grandegaj nombroj
* Nombregoj
* Dekoblaj kaj dekonaj unuoj por nomoj de grandaj numeroj

Kategorio:Naturaj nombroj kun propraj nomoj
Kategorio:Grandaj nombroj
Duiliono

**Duiliono** estas miliono da milionoj, 1012, aŭ 1.000.000.000.000 (12 nuloj). Tiu termino estas preferinda ol ĝia sinonimo **biliono**, kiu foje estas erarema por alilingvanoj.

## Diferenco kun miliardo 
Notu, ke usona *billion* ("bi-" respektivas al "du-") kaj similaj vortoj en kelkaj aliaj lingvoj estas nur 109, Esperanta **miliardo**. Tiu vortuzo, nomata "mallonga skalo", estas oficiala ne nur en la anglalingvaj landoj, sed ankaŭ en Brazilo, Grekio, Porto-Riko, Rusio kaj Turkio.

## Vidu ankaŭ 
* Numeralego
* Grandaj nombroj

Kategorio:Naturaj nombroj kun propraj nomoj
Kategorio:Grandaj nombroj
Triiliono

**Triiliono** estas miliono da duilionoj, 1018, aŭ  (18 nuloj).

Notu, ke *triliono* kaj ankaŭ usona *trillion* kaj simila vorto en kelkaj aliaj lingvoj estas nur 1012, Esperanta duiliono.

## Vidu ankaŭ 
* Vortoj por grandegaj nombroj
* Nombregoj

Kategorio:Naturaj nombroj kun propraj nomoj
Kategorio:Grandaj nombroj
Vasilij Kalinnikov

**Vasilij Sergejeviĉ KALINNIKOV** (naskiĝis en 1866, mortis en 1900) estis rusa komponisto.

Kiel multaj aliaj talentuloj de Rusio de tiu tempo Kalinnikov jam en siaj studentaj jaroj spertis grandan mizeron, kio riveliĝis en lia sanstato. En 1892 li finis la muzik-dramatikan lernejon de la Moskva filharmonia societo kaj komencis labori kiel dirigento en la Moskva operejo. Pro ftizo li estis devigita transloĝiĝi en Jalton, kie li loĝis ekde la jaro 1893 ĝis la morto. Ĉi tie li kreis siajn ĉefajn komponaĵojn, i.a., ankaŭ la unuan simfonion (1895), kiu alportis al li tutmondan famon. Fine de la vivo li plejparte laboris pri tema (bilda) muziko.

Kalinnikov estis enterigita en la Polikura tombejo en Jalto.

## Ĉefaj komponaĵoj 
Du simfonioj (1895, 1897), opero "En 1812" (nefinita, konserviĝis nur la prologo), kantato "Ivan Damaskin" (1890), simfoniaj muzikaĵoj-bildoj "Nimfoj", "Cedro kaj Palmo" kaj aliaj, du intermezoj, multaj muzikaĵoj por piano, korusoj a capella, romancoj, muziko por la dramo "Caro Boriso" (laŭ A.K. Tolstoj, 1898).

Kategorio:Rusiaj komponistoj
Jorko

*Por la angla reĝa dinastio York, vidu: Jorkoj*
eta|center|777x777ra|Panorama vido de la rivero Ouse

eta|300px|Panoramo de Jorko
**Jorko** estas historia muelita urbego en norda Anglio, kaj la ĉefurbo de la historia graflando Jorkio aŭ Jorkŝiro. La urbo estas ĉe la kunfluo de la riveroj Ouse kaj Foss. 

Jorko estis tre grava urbo de la insuloj britaj dum preskaŭ du jarmiloj. 

La urbo estis fondita de la romanoj kiel Eboracum en 71 pK. Ĝi estis la ĉefurbo de la provinco romana de Britio Malsupra (Latine: Britannia Inferior). Poste ĝi iĝis la ĉefurbo de la reĝlandoj Nortumbria kaj Jórvik. Dum la mezepoko Jorko kreskis kiel grava komerca centro kaj estis la ĉefurbo de la norda klerikina provinco de la Eklezio de Anglio.

En la 19-a jarcento Jorko iĝis la centro de la fervoja reto de norda Anglio kaj estis urbo tre grava por la frandaĵa industrio.

En la lastaj jaroj la malnovaj industrioj perdis gravecon. La Universitato de Jorko, sanaj servoj kaj turismo fariĝis gravaj dungantoj.

Gravas noti, ke "The City of York" estas administra distrikto, kiu enhavas kamparajn zonojn, kiuj ne estas parto de la malnova urbo.

Ĝi ofte erare diras, ke la usona metropolo Novjorko estas nomita laŭ la urbo de Jorko. Novjorko estis nomita laŭ la Duko de Jorko, la estonta reĝo Jakobo la 2-a de Anglio, en la 17-a jarcento.

## Vidindaĵoj
* La Katedralo de Jorko ankoraŭ estas unu de la plej gravaj turismaj altiroj de la urbo.
* Nacia Fervoja Muzeo

## Esperanto en Jorko 
Tie naskiĝis Mary L. Blake.

## Bibliografio 

Kategorio:Urboj de North Yorkshire
Ĉeĥov-muzeo en Jalto

**Ĉeĥov-muzeo en Jalto** (alinome "Blanka vilao") troviĝas en la domo, en kiu la granda rusa verkisto Anton Ĉeĥov loĝis ekde septembro 1899. Inter ceteraj Ĉeĥov-muzeoj ĝi estas la plej riĉa je diversaj eksponaĵoj.

Antaŭ la konstruo de la domo Ĉeĥov jam kelkfoje estis kuracata en Jalto kontraŭ ftizo. En ĝi li loĝis la lastajn jarojn de sia vivo kun interrompoj ĝis morto en 1904. Ĉi tie aperis kelkaj liaj ĉefverkoj:
* *Tri fratinoj* 1900
* *Ĉeriza ĝardeno* 1903
* *Damo kun hundeto* 1899
[eta|202x202px|Ĉeĥov gastigas amikon [Maksim Gorkij en sia nova vilao|maldekstra]]
Post morto de la verkisto la muzeon fondis (kaj dum multaj jaroj prizorgis) lia fratino *Maria Pavlovna Ĉeĥova*.

Nun la domo troviĝas ene de la urbo laŭ la adreso:Ukrainio, Krimeo, Jalto "Kirov-strato, 112" kaj facile atingeblas piedire aŭ per urbaj transportiloj. La muzeo estas unu el la plej ofte vizitataj historiaj vidindaĵoj de Jalto.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉeĥov-muzeo en Meliĥovo

## Eksteraj ligiloj 
* http://chekhov-yalta.org/ru/index.html  Ĉeĥov en Jalto  
* http://chehov.niv.ru/chehov/museum/yalta.htm  Blanka vilao 
Kategorio:Biografiaj muzeoj
Kategorio:Jalto
Kategorio:Muzeoj en Ukrainio
Kategorio:Muzeoj en Rusio
Muzeo
Kategorio:Lingvoturismo
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1898
Kategorio:Muzeoj fonditaj en la 19-a jarcento
W. C. Fields

**W. C. Fields** (naskiĝis je la 29-a de januaro 1880, mortis je la 25-a de decembro 1946) estis usona komediisto kaj aktoro. Fields kreis grandan usonan komikan figuron, unu el la plej grandaj de la unua duono de la 20-a jarcento—mizantropo kiu ŝanceliĝis ĉe la rando de la arlekeneco, egoisto blinda al sia propra fiaskado, ĉarma ebriulo, kaj viro kiu malamikis al infanoj, hundoj kaj virinoj, krom se ili estis la malĝusta tipo de virinoj.

Naskita kun la nomo **William Claude DUKENFIELD**, Fields fuĝis el hejmo je la aĝo de 11 kaj envenis vodevilon. De la aĝo de 21 li vojaĝis kun komedia ĵongla prezentaĵo, iĝante frapliniano, en kaj Norda Ameriko kaj Eŭropo. En 1906 li debutis ĉe Broadway en la muzika komedio *The Ham Tree*, en kontrakto kun impresario Flo Ziegfeld.

Kiel multaj vodevilanoj, Fields laboris en silentaj filmoj kaj unubobenaj filmoj, sed grandan teatran famon li unue atingis en 1923 en la Broadway-muzikalo *Poppy*, kie li perfektigis sian karakterprezenton kiel afablaĉa, fiaskanta trompisto. Fields pli malfrue aperis en parolantaj plenlongaj filmoj kaj mallongaj filmaĵoj, inkluzive de ''It's a Gift* (Ĝi Estas Donacaĵo) en la 1934.

Fields havis pasion por neprobablaj nomoj kaj multaj de liaj karakteroj havis ilin. Ĉar li ofte ankaŭ verkis la scenarojn de siaj filmoj, la rololistoj ofte inkluzivas tre nekutimajn nomojn.

Li ankaŭ ludis la rolon de Mr. MICAWBER en filmo laŭ libro de Charles Dickens *David Copperfield* (David Copperfield de MGM, kiun reĝisoris George Cukor en 1935. La scenejan rolon, kiu famigis lin, Fields rekreis en versio de "Poppy" por la filmfirmao *Paramount Studios*, en kiu Richard Cromwell ludis la aspiranton por la mano de la filino de Fields, Rochelle Hudson.

Malsano, kiu malpliboniĝis pro lia ekscesa drinkado, haltigis la filman laboron de Fields por iom da tempo, sed 1938 li faris revenaĵon interŝanĝante insultojn kun pupo de la ventroparolisto Charlie Mccarthy en radio. En 1940 li faris *My Little Chickadee* kun Mae WEST, eble lia plej bone rememorata rolo, kaj samjare ankaŭ *The Bank Dick*.

En fina ironio, W. C. FIELDS mortis je la sola festotago, kiun li, laŭ sia aserto, malestimis: Kristnasko Tago. Li estis entombigita en Glendale, Kalifornio.

Inter pluraj aliaj ankaŭ lia amorantino, Carlotta MONTI, kronikigis la vivon de la fama aktoro en sia libro *W. C. Fields and Me* (W. C. Fields kaj mi). Ŝia libro estis filmigita sub la sama nomo en 1976.

## Eksteraj ligiloj 
* "W.C. Fields: The Radio Years"  La Radiaj Jaroj *(angle)''

Kategorio:Usonaj aktoroj
Miliardo

**Miliardo** (mil milionoj, 109, aŭ  (9 nuloj)) estas natura nombro. Kun fizikaj unuoj en la senco de miliardo estas uzata la prefikso **giga** (ekzemple, "gigavato").

## Vidu ankaŭ 
* Vortoj por grandegaj nombroj
* Nombregoj
* Dekoblaj kaj dekonaj unuoj por nomoj de grandaj numeroj
* Listo de miliarduloj je usona dolaro en 2005 laŭ magazino Forbes

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ensmp.net/pdf/1961/decr-61-0501.pdf  
* http://www.frareg.com/news/legislazione/ambiente/direttiva_1994_55_CE.pdf 
* http://www.estudiantes.elpais.es/LibroEstilo/dic_mi.asp  
* http://www.heise.de/tp/deutsch/inhalt/glosse/13184/1.html  

Kategorio:Naturaj nombroj kun propraj nomoj
Kategorio:Grandaj nombroj
Alken (Belgio)

**Alken** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Tungro.

La nomo Alken estas precipe konata pro la biero *Cristal Alken* de la loka bierfarejo.
Alia rimarkinda fakto estas la multaj monumentoj: kasteloj, preĝejoj kaj akvomuelejoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)

eta|maldekstra|400px|

Kategorio:Municipoj de la provinco Limburgo de Belgio
Tiparo

**Tiparo**, **litertipo** aŭ **literaro** estas aro da tipoj (kutime la alfabeto plus iom), kiuj havas komunajn stilon kaj aspektotrajtojn. Por presi tekston aŭ montri ĝin sur komputila ekrano, necesas elekti, kiun tiparon uzi. La tiparo diktas tion, kiel la literoj aspektas.

Por montri Esperanto-tekstojn oni kutime elektas Unikodan tiparon aŭ tiparon, kiu kovras la familion latino 3 de latinidaj literoj.

eta|dekstra|Specimeno de tiparo "Verdana"

Tiparoj estas artaj verkoj; ilian uzon regas aŭtoraj rajtoj. Kelkaj tiparoj estas eksplicite senkoste uzeblaj kaj tial multe uzataj. Aliaj estas disdonataj kun komputilaj mastrumaj sistemoj kaj tial almenaŭ ŝajne ne kostas.

Konata esperantisto, kiu kreis multajn tiparojn, eĉ esperantajn, estis Franko Luin.

Inter la rekomendata tiparo por komputilaj ekranoj la litertipo *Candara* estus inter la plej taŭgaj por uzi tekstojn kun Esperantaj ĉapelitaj literoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Tipo
* Tipara familio
* *TrueType*
* Proporcia tiparo
* Unikodo
* Matrico (tiparo)
* Pangramo

## Eksteraj ligiloj 
Kern.Punkto Info: podkasto pri i.a. la historio de la tiparo

Kategorio:Tipografio
Joe Penner

**Joe PENNER** [ĝo PEN'r] (naskiĝis la , en Nagybecskerek [tiam Hungario], mortis la  en Filadelfio, Pensilvanio) estis en la 1930-aj jaroj usona radia komediisto kaj vodevilisto rimarkinda pro sia ekfrazo "*Wanna buy a duck?*" (ĉu vi deziras aĉeti anason?) kaj sia malalta rido (*hjuk-hjuk*).

Penner naskiĝis kiel **Pintér József** kaj elvenis de Hungario kiel infano. Rudy Vallee unue prezentis lin al naciaj radiaj aŭskultantoj kaj li estis granda sukceso. Penner havis sian propran radioprogramon (''The Baker's Broadcast*) ekde 1933, kiun estis tre populara, sed post disputo kun la mecenato de la programo en 1935, Penner forlasis la programon. Li revenis al radio kun alia programo (*The Joe Penner Show*, ankaŭ nomiĝas *The Park Avenue Penners* (La Penner-oj de Park-Avenuo)) en 1936.

Penner mortis pro korhalto dum rondvojaĝo en muzika teatraĵo.

Tex Avery kaj Friz Freleng karikaturis Penner-n en la muzika desegnita filmo *My Green Fedora* (Mia verda ĉapelo), kaj li ankaŭ estis inspiraĵo de la komiksa rolulo de Egghead, kiu inspiris la kreadon de *Elmer Fudd''.

PENNER, Joe
PENNER, Joe
Gracie Allen

**Gracie ALLEN** (naskiĝis la 26-a de julio 1895, San-Francisko, Kalifornio, mortis la 27-a de aŭgusto 1964, Los-Anĝeleso, California) estis komediistino de la filmoj, radio, kaj frua televido. Naskiĝis ***Grace Ethel Cecile Rosalie ALLEN***, ŝi estis la ventkapano de la teamo Burns kaj Allen, kaj lia edzo George Burns estis la rekta viro.

## Vivo 
Naskiĝis en irlandan katolikan mondaĵan komercan familion, Allen estis edukata ĉe la Stelo de la Maro Monaĥinea Lernejo kiel knabino, kaj tiam iĝis vodevila ludisto kun ŝia filino Bessie en 1909. Ŝi teamigis kun George Burns en 1922 kaj edzigis lin en 1926. Frue la teamo ekrimarkis ke Gracie akiris tre pligranda aŭdantaraj ridoj ol George eĉ kvankam ŝi estis la komika kontrastigilo de la teamo. La teamo ŝaltis rolojn kaj havis grandon sukceson.

En la 1930-aj jaroj, ili adoptis du infanojn: Sandra Jean kaj Ronald "Ronnie" John. Kiam Ronnie estis kreskata, li alligis la rolularon de la 1950-1958 lunda nokta televida programo de lia gepatroj sur CBS, *The George Burns and Gracie Allen Show* (la George Burns kaj Gracie Allen programo).

LA staga persono de Allen estis kiel bizara, nelogika, kaj ne tre inteligenta virino. For la scenejo, ŝi estis ĉio sed neinteligenta, tamen. Historianoj kreditas ŝin kun havanta la genion liveri ŝiajn longajn riproĉadojn en maniero tio faris ĝin apero tia kiel ŝi inventis ŝiajn argumentojn sur la momento.

Ŝi kaj Burns estis profunde devota unu la alia. Post ŝia morto, Burns rakontis al raportisto ke li ricevis multajn leterojn bezonanta kial li restata edziganta al "tiu fruktokuko". Burns respondis al ili de eldonanta libron titolata: ''I Love Her, That's Why* (Mi Amas Ŝin, Tio estas Kial).

Allen havis unu verdan okulon kaj unu bluan okulon. Preskaŭ unu biografiisto spegulis ke ŝia senceco pri tio estas kio kaŭzis ŝin emeritigi el televido kiam kolora televido envenis. Kolora televido povos malkaŝi tiun trajton al ŝiaj adorantoj. Ŝi haltis faranta filmojn en la frua 1940-aj jaroj kiam koloraj filmoj estis envenanta, ankaŭ.

Gracie Allen mortis de kora infarkto en Hollywood ĉe la aĝo de 69 (aŭ nur 62).

:*Noto pri ŝia naskotago: *Malsamaj fontoj donas malsamajn naskotagojn por Gracie Allen. Ŝi naskiĝis julio 26 1894, 1895, 1902 aŭ 1906, depende de la fonto. La dato citas tie, July 26, 1902, estas prenata el la "Kalifornia Morta Rekordoj" datumaro de la Ŝtato de Kalifornio. Dum ŝia vivtempo, la jaro de ŝia nasko estis kutime akceptata kiel 1906, sed kiam insiste petis por provo de tiu, Gracie klamis ke ŝi naska atesto estis detruata en la granda tertremuro ĉe San-Francisko. Kiam ĝi atentigis al ŝi ke la tertremuro okazis 3 monatoj *antaŭ'' ŝi klamata naskotago, ŝe ridetita kaj respondis, "Nu, ĝi estis tre forta tertremo."

## Eksteraj ligiloj 
* IMDb artikolo pri Allen
* Burns & Allen  ĉe EncycloComedia

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj kantistoj
Derivaĵo (lingvoscienco)

En la lingvistiko **derivaĵo** estas vorto kiu estas farita el alia vorto. Por tion fari oni ŝanĝas, aldonas aŭ deprenas morfemojn.

## Derivaĵo en Esperanto 
El la esperanta formo "devo" oni povas formi la derivaĵon "devigo" per la aldono de la morfemo "-ig-". Tiel oni ankaŭ formas per ŝanĝo derivaĵojn: "vira" el "viro" kaj same povas krei ilin per depreno, eĉ se ĉi tiu procedo ne tro abundas en esperanto pro la aglutina karaktero de la lingvo. Ekzemplo de depreno estas tiu kiu okazis ĉe la prepozicio "fare de" kiu fariĝis "far".

## Vidu ankaŭ 
* Neologismo
* Ŝajna derivaĵo

Kategorio:Vortfarado
Kategorio:Lingvoscienco
Ivan Jakovleviĉ Bril

**Bril Ivan Jakoviĉ** (naskiĝis en 1904, mortis la  en Ĥarkovo, Ukrainio) estis ukraina esperantisto.

Li estis aktiva en la Movado ekde 1923, ĉefe kiel instruisto kaj grup-gvidanto. Li gvidis E-klubon ĉe la loka domo de sciencistoj kaj estis UEA-delegito. Pluraj liaj tradukoj aperis tra la E-gazetaro.

Bril Ivan Jakoviĉ
Bril Ivan Jakoviĉ
Bril Ivan Jakoviĉ