open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brigitte Mira

eta
**Brigitte MIRA** [brigite mira] (naskiĝis la 20-an de aprilo, 1910, mortis la 8-an de marto, 2005) estis germana aktorino.

Brigitte Mira naskiĝis en Hamburgo, kiel filino de la rusland-devena pianisto Siegfried Mira. Sian infanaĝon ŝi pasigis en Duseldorfo. Ekde la aĝo de ok jaroj ŝi vizitis lecionojn de kantado kaj baleto; kiel 16-jarulino ŝi unuafoje aperis sursceneje: en la opereto *Giuditta*.

Ŝi laboris en aro da teatroj, ekz. 1930 en Bremerhaven, 1934 en Graz kaj de 1935 ĝis 1939 en Kijlo. En la jaro 1941 ŝi transloĝiĝis al Berlino, kie ŝi du jarojn poste komencis filmkarieron. Dum jardekoj ŝi aperis ĉefe en amuzaj muzikfilmoj kaj filmoperetoj.

La laboro kun la reĝisoro Rainer Werner Fassbinder portis al ŝi la ŝancon, prezenti karakterajn rolojn. Famon ŝi akiris en 1973, per la filmdramo *Angst essen Seele auf*. Pro sia rolo de 60-jara purigistino amanta multe pli junan laboriston el Maroko ŝi gajnis la renoman premion *Deutscher Filmpreis*.

En 2000 Brigitte Mira kun Evelyn Künneke kaj Helen Vita komencis kanzon-turneon. Jam en 2001 la turneo abrupte finiĝis, kiam ambaŭ koleginoj ene de mallonga tempo mortis. Brigitte Mira – la plej aĝa el la iama triopo – daŭrigis per sol-programo.

Brigitte Mira edziniĝis kvin-foje: unue al la aktoro Peter Schütte, due al la kapelmajstro Paul Cornelius. Ŝiaj du filoj restis el ŝia edzeco kun la raportisto Reinhold Tabbert. Post kiam ankaŭ ŝia kvara edzeco kun inĝeniero fiaskis, ŝi edziniĝis al sia longjara amiko, la reĝisoro Frank Guerente. Lia morto en 1983 disigis la paron.

Brigitte Mira mortis en Berlino.

## Listo de filmoj 
* *Liese und Miese* (serio de kurtfilmoj, 1943)
* *Berliner Ballade* (1948)
* *Wehe, wenn sie losgelassen* (1958)
* *Du bist wunderbar* (1959)
* *So toll wie anno dazumal* (1962)
* *Bubusch* (1962)
* *Wie lernt man Reisen?* (1966)
* *Bei Pfeifers ist Ball* (1966)
* *Der Partyphotograph* (1968)
* *Das Stundenhotel von St. Pauli* (1970)
* *Acht Stunden sind kein Tag* (1972)
* *Die Zärtlichkeit der Wölfe* (1973)
* *Angst essen Seele auf* (1973)
* *Wie ein Vogel auf dem Draht* (1975)
* *Jeder stirbt für sich allein* (1975)
* *Mutter Küsters Fahrt zum Himmel* (1975)
* *Satansbraten* (1976)
* *Chinesisches Roulette* (1976)
* *Drei Damen vom Grill* (televidserio, 1977)
* *Fabian* (1979)
* *Lili Marleen* (1980)
* *Kamikaze 1989* (1982)
* *Sigi, der Straßenfeger* (1984)
* ''Einmal Ku'damm und zurück* (1985)
* *Der Showmaster* (1993)
* *Kanzlei Bürger* (televidserio, 1995)
* *Willi und die Windzors* (1996)
* *Ein lasterhaftes Pärchen* (2000)
* *Aszendent Liebe* (2001)

## Premioj gajnitaj 
* Deutscher Filmpreis (1974 pro *Angst essen Seele auf'')
* Bundesverdienstkreuz (1995)

Kategorio:Germanaj aktoroj
Zutendaal

**Zutendaal** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Haselto. La municipa areo de 91,26 kvadrataj kilometroj troviĝas inter Genk kaj Lanaken.

Zutendaal estas la plej verda municipo de nederlandlingva Belgio. Ĝia areo situas grandparte en la nacia parko *Hoge Kempen*. Unu el la enirejoj al tiu parko estas la centro pri insektoj kaj fekundigo perabela "De Lieteberg".
Tie eblas informpeti pri abeloj kaj insektoj. Ankaŭ estas papilia ĝardeno kun enlandaj papilioj kaj speciala promenvojeto: la nudpieda pado.

## Esperanto en Zutendaal 
En la aŭtuno de la jaro 2005 okazis 3-taga renkontiĝo, organizita de Flandra Esperantista Junulara Asocio kun la nomo PSKK (PostSomera Klaĉ-Kunveno). La gazeto Het Belang van Limburg raportis favore pri la renkontiĝo la 24-an de oktobro.

eta|maldekstra|200ra|Centro kaj ĉefstrato (N77)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)
Plusvaloro

Ekonomio > Plusvaloro 1 + V + M = C2

kiam

:C1 = konstanta kapitalo (maŝinoj, konstruiaĵoj, matetialoj)
:V  = salajro ("ŝanĝiĝanta kapitalo" (historia-socia reprodukta kosto de la laborforto)
:M  = plusvaloro (rezulto de la nepagita pluslaboro)
:C2 = uzata, plilarĝiĝanta kapitalo

## Piednotoj 
## Se aukau 
* Akumulo (ekonomio)

Kategorio:Marksismo

Kategorio:Ekonomiko
Kajeroj el la Sudo

***Kajeroj el la Sudo*** estas esperanta gazeto, aganta kiel bulteno de la Hispana Asocio de Laboristoj Esperantistaj, HALE. 

La unuaj kunredaktoroj de la bulteno estis Antonio Marco Botella kaj Miguel Fernández, kiuj redaktis la unuajn 29 numerojn, de 1988 ĝis 1996, kiam anstataŭis ilin Jesuo de las Heras Jiménez. 

Ĝia enhavo estas ĝenerala, ne nur ligita al la laborista Esperanto-movado. En la lastaj jaroj ĝi fariĝis sufiĉe polemika, ĉar parto de la unuaj membroj de HALE konsideris ke ĝia politika tendenco ne respegulis la ideologion de SAT, malgraŭ la rilato de HALE al tiu organizo. Tiu estis la ĉefa kialo de la krizo de HALE, kiu kondukis al la fondiĝo de nova asocio SAT en Hispanio kaj eksigo de HALE el la rilatado al SAT.

Ĉiuj numeroj de *Kajeroj el la Sudo* troviĝas enretigitaj en la Gazetoteko Lanti kaj BitArkivo.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Kajeroj el la Sudo *(reta arkivo)*

Kategorio:Hispanaj gazetoj
Kategorio:Esperanto-gazetoj
Kategorio:Esperanto-movado en Hispanio
Gazetoteko Lanti

La **Gazetoteko Lanti** estas projekto por enretigi kolektojn de esperantistaj gazetoj. Ĝi naskiĝis je la fino de la 2003 kun la ideo havigi la eblecon legi magazinojn en Esperanto tute senpage kaj libere. 

Nun estas trovebla la tuta kolekto de *Kajeroj el la Sudo*, granda kvanto de la tuta kolekto de la bulteno de la Hispana Esperanto-Federacio (*Boletín*), la tuta kolekto de la bulteno de Madrida Esperanto-Liceo (*Nia Voĉo*), kelkaj numeroj de *Popola Fronto*, magazino publikigita en Valencio dum la Hispana Enlanda Milito de 1936 al 1939, *Ateismo*, *La Juna Vivo, *Komputila Rondo*, *La Migranto*, la bulteno de la Muzika Esperanto-Ligo (*Muziko*), la fama altkvalita literatura magazino *Norda Prismo*, *Sekso kaj Egaleco* (tuta kolekto), *La Suno Hispana*, *La Juna Penso* kaj kelkaj ekzempleroj de raraj magazinoj, inter ili kelkaj kiuj ne plu ekzistas: *American Esperanto Magazine*, *Arbetar Esperantisten*, *Brazila Heroldo*, *Esperantisto Slovaka*, *Esperanto*, *Esperanto Gazeto*, *Esperanto Kurier*, *Frateco*, *Espero Katolika*, *Internaciisto*, *La Etulo*, *Franca Katolika Esperantisto*, *Heleco*, *Inforam Foira Bulteno*, *La Praktiko*, *Nederlanda Esperantisto*, *Nia voĉo*, *Okcidentgermana Revuo*, *Sabadell Esperantista* kaj *Svisa Espero''.

## Vidu ankaŭ 
*Esperanto-gazeto, Esperanto-arkivo
*La Esperanta Gazetejo - simila projekto

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retpaĝo de la Gazetoteko Lanti

Kategorio:Esperanto-gazetoj
Kategorio:Esperanto-movado
Interpretado

La ambigua vorto **interpretado** povas rilati:

* ĝenerale, al **interpretado** de la signifo de ideo, teksto, aserto ktp.
* konkrete, al parola tradukado, nomata ankaŭ tutsimple **interpretado**.

* muzike, muzikisto decidanta kiel prezenti muzikon antaŭe komponitan.
Pepsino

**Pepsino** aŭ **pepsinazo** (latine: *pepsinum*) estas protein-malkonstrua enzimo, transformante proteinojn en asimileblajn substancojn (la racia nomo estas pepsinazo). Ĝi troviĝas ĝenerale en la stomako de la vertebruloj.

Ĝi malkonstruas (hidrolizas) ĉefe la peptidajn ligojn apud la amoinokarbonacidoj ĉe la aromataj aminoacidoj. Ĝi estas produktata en la neaktiva formo de pepsinogeno kaj transformiĝas en acida medio (pH < 5,5) aŭtokatalite al aktiva pepsino. La molmaso de pepsinogeno estas 42.500, tiu de la pepsino estas 32.500, starante el longa polipptida ĉeno.

La optimuma pH-valoro por la enzimo estas 2, en baza medio ĝi iĝas malaktiva.

Oni uzas pepsinon ankaŭ por fermentado de fromaĝo.

La nomo de la trinkaĵo *Pepsi* derivas de *pepsino*.

## Vidu ankaŭ 
* digestado
* digesta sistemo

Kategorio:Proteazoj
Kategorio:Stomako
Gejsero

[eta|Kiel funkcias gejseroj? - video de la jutuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo. ]]**Gejsero** (el la islanda *geysa* – turniĝadi, flui), estas varmakva fonto, kiu elŝprucas akvon regule aŭ neregule kiel fontano. Similan elŝprucon oni nomas erupcio ĉe vulkano. La fenomeno estas nomita laŭ Islanda gejsero Geysir.

## Kiel funkcias gejseroj? 
Por la malofta fenomeno gejsero, pluraj faktoroj devas funkcii kune perfekte. Varma akvo estas nemalhavebla parto de gejsero. Vulkana energio sola tamen ne sufiĉas por igi termikan fonton gejsero. Oni ankaŭ bezonas geologian proprecon. Gejseroj ĉiam venas de mallarĝa ŝakto. La vulkano varmigas la akvon de sube. Sed la pezo de la akvo en la ŝakto kreas tiom da premo, ke la akvo ne komencas boli kaj vaporiĝi kiel kutime je 100 gradoj celsiaj, sed restas likva eĉ ĉe pli altaj temperaturoj. Ni konas la principon el la premkuirilo. Kiam la akvo tiel varmiĝas, ke gasaj bobeloj formiĝas de sube ĝis la supra areo, la vaporo puŝas iom da akvo el la ŝakto. Pro la malpezigo, la premo ŝanĝiĝas. Nun la akvo bolas eksplodige, la volumo multiĝas ĝis 1600 fojoj. Ĉi tio ankaŭ eksplikas la altan energion kun kiu la gejsero ĵetas la miksaĵon de vaporo kaj akvo al la aero. Gejseroj estas raraj kaj ankaŭ tre fragilaj. La plej malgrandaj ŝanĝoj povas sekigi ilin.

## Bildaro 

Dosiero:StrokkurBubble3.jpg|Gejsero en Islando
Dosiero:Strokkur geyser eruption, close-up view.jpg|Erupto de Strokkur
Dosiero:Strokkur Geyser Eruption.ogv|Erupto de Strokkur
Dosiero:Valley of the Geysers.jpg|Valo de gejseroj
Dosiero:Geysir3.jpg|Sekvenco de erupto de Strokkur
Dosiero:GeysirEruptionFar.jpg|Gejsero en Islando
Dosiero:Old Faithfull-pdPhoto.jpg|Gejsero *Old Faithfull* en Yellowstone-parko

## Vidu ankaŭ 
* Valo de gejseroj

## Eksteraj ligiloj 
* Filmeto pri Gejseroj ĉe YouTube ()


Kategorio:Ekologio
Kategorio:Geologio
Zonhoven

**Zonhoven** (nederlande, proksimuma prononco ) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. Zonhoven situas en la provinco Limburgo, en la okcidento de la nederlandlingva Flandra Regiono - loke aldone ankaŭ parolatas variaĵoj de la proksime parenca limburga dialektaro. La municipo apartenas al la distrikto (aŭ *arondismento*) Haselto.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)
Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain

'''''Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain'''* ([lə fabylø dɛstɛ̃ d‿ameli pulɛ̃], Esperantigite *La Fabela Sorto de Amélie Poulain* ) estas franca filmo (2001) de Jean-Pierre Jeunet.
Ĝi gajnis en 2002 kvar premiojn César, la hispanan premion Goya kaj en 2001 la premion de la Eŭropa Filmakademio.

Jeunet, kiu havis sufiĉe da mono el la enspezoj de sia filmo *Alien: Resurrection'', decidis uzi parton de ĝi por produkti filmon sen la devo enspezigi.
La rezulto estas "la Fabela Destino" (kiu tamen enspezigis).
La filmo havas la stilon de fabelo kaj estas tute taŭga por eŭropaj infanoj ek de lerneja aĝo.
En Usono ĝi estas malpermesita al senakompanaj infanoj (sub aĝo de 17) pro "seksaj eksplicitaĵoj".

Origine Jeunet verkis la intrigon por la brita aktoro Emily Watson, sed montriĝis, ke ŝia franca prononco ne estis adekvata kaj ke ŝi estis bezonata por alia filmo.
Tial li reverkis la scenaron kaj dungis la francan aktorinon Audrey Tautou kiel ĉefrolulon.

## Intrigo 
Amélie, kelnerino en Parizo, kiu en sia infanaĝo ne havis amikojn, ekhavas la ideon anonime feliĉigi aliajn homojn kaj montras grandan inventemon ĉe tio.

## Ĉefaktoroj 
* Audrey Tautou: Amélie Poulain
* Mathieu Kassovitz: Nino Quincampoix
* Rufus: Raphaël Poulain
* Yolande Moreau: Madeleine Wallace
* Artus de Penguern: Hipolito
* Urbain Cancelier: Collignon
* Maurice Benichou: Dominique Bretodeau
* Dominique Pinon: Joseph
* Claude Perron: Éva
* Michel Robin: Patro de Collignon
* Isabelle Nanty: Georgette
* Clotilde Mallet: Gina
* Claire Maurier: Suzanne
* Serge Merlin: Raymond Dufayel
* Jamel Debbouze: Lucien
* Lorella Cravotta: Amandine Poulain
* Flore Guiet: Amélie Poulain, juna
* André Dussollier: Voĉo de rakontanto

## Diverslingvaj titoloj 
* Angla: Amélie from Montmartre
* Araba: اميلي
* Bulgara: Невероятната съдба на Амели Пулен
* Germana: Die fabelhafte Welt der Amélie
* Greka: Αμελί
* Hispana: Amélie
* Hungara: Amélie csodálatos élete
* Itala: Il favoloso mondo di Amélie
* Japana: アメリ
* Persa: آملی
* Pola: Amelia
* Portugala: O Fabuloso Destino de Amélie Poulain

## Vidu ankaŭ 
* Kanalo Saint-Martin

## Eksteraj ligiloj 
* La filmo ĉe IMDB 
* http://www.amelie-themovie.com  

Kategorio:Francaj komediaj filmoj
Kategorio:Premio César
Kategorio:Filmoj aperintaj en 2001
Kategorio:Parizo en filmoj
Kategorio:Miramax
Kavalerio

[300px|eta|dekstra|4a Husara Regimento ĉe la [Batalo de Friedland. "Vive l'Empereur!" de Édouard Detaille, 1891.]]
**Kavalerio** estis tiu parto de la armeo, kiu konsistis el rajdosoldatoj kaj kiuj batalis per tranĉaj kaj pikaj armiloj (glavo, lanco, piklanco). La kavalerio malaperis tute el la moderna armeo post la Dua Mondmilito.

La kavalerion uzis unuafoje amase la asirianoj en la 9-a jarcento a.K. Ĝi estas en la sklavtena socio duaranga armea forto. La ĉefa armea forto de la nomadaj popoloj (hunoj, hungaroj, kumanoj, tataroj) estis la malpeza kavalerio, kiu batalis per facila manovrado kaj armiloj fore-efikaj (arkoj kaj sagoj).

La ĉefa armea forto de la feŭdismo estis la peza kavalerio (kun kirasitaj rajdosoldatoj kaj ĉevaloj), kiu batalis en korp-al-korpa batalo kaj ne kapablis por facila manovrado.

La kavalerio daŭre malgraviĝis post apero de la pafiloj, la kiraso malaperis kaj denove aperis la facil-moviĝa malpeza kavalerio (kiujn oni ofte nomas husaroj en Esperanto laŭ la hungara *huszár*). La lastaj grandaj bataloj inter kavalerioj okazis ĉirkaŭ 1920 en la pola-bolŝevika milito.

## Vidu ankaŭ 
* Armulo
* Aŭstralia Leĝera Kavalerio
* Kavaliro
* Peza kavalerio
* Rajdado

----
Kavalerio ekonomie estas malbonfida neĝbula sistemo de kambiaĉoj, ĉe kiu du aŭ pluraj personoj tratas kambiojn unu sur la alia(j)n kun konstante plialtiĝintaj sumoj.

----

(Kavaliero estas teraltaĵo, starigita malantaŭ remparoj de fortikaĵo, por doni pli grandan vidkapablon kaj pafeblon al artilerio.)

Dosiero:Kirchholm.jpg|eta|maldekstra|180px|*Batalo ĉe Kircholm*, 1925 pentraĵo de Wojciech Kossak.
Dosiero:French heavy cavalry Paris August 1914.jpg|
Dosiero:Italienischer kuerassier.jpg|
Dosiero:Kavallerie beim Manoever um 1873.jpg|
Kuglo

eta|200px|Kartoĉoj por 357 Magnum
[eta|200px|Antikvaj kugloj por [muskedo]]
**Kuglo** estas peco de malmola substanco (precipe metalo), kiun elpafas pafilo, nome fusilo, pistolo. Kuglo, kuglingo, pulvoŝargo kaj eksplodilo kune estas kartoĉo.

Ekzistas fajrostreka (aŭ spura) kuglo, dumdumo kaj aliaj.

Kuglingo estas ingo por kuglo, nome ujo kun formo de tubo kiu utilas por enhavi en sia interno pulvoŝargon kaj eksplodilon. 

## Vidu ankaŭ 
* Kuglomamzono
* Municio

Kategorio:Armiloj
Kategorio:Municioj
Nacia fusila asocio de Usono

La **Nacia fusila asocio de Usono** () estas privata asocio en Usono, kiu subtenas la trejnadon de civitanoj pri pafiloj kaj la civitanan rajton posedi kaj porti pafilojn.

Ĝia nomo signifas "Nacia Fusila Asocio". Ĝi estis fondita la 17-an de novembro 1871 en Novjorko sub la nomo *American Rifle Association* (Usona Fusila Asocio) kaj nomas sin "la plej malnova organizo pri civitanaj rajtoj" en Usono. Ĝia origina celo estis plibonigi la paf-kapablon de soldato-taŭgaj civiluloj. Ĝia unua prezidanto estis Ambrose E. Burnside. En 1883 prezidantiĝis la usona eksprezidento Ulysses S. Grant.

En politiko, NRA forte engaĝiĝas kontraŭ elektaj kandidatoj, kiuj deklaras (aŭ estas suspektataj) havi la intencon, iel limigi la rajton je pafil-posedo kaj -uzo. Multaj usonaj prezidentoj estis membroj de NRA.
Al Gore, kandidato de 2000, ne estis membro, kaj NRA pagis kampanjon kontraŭ li en la subŝtatoj Arkansaso kaj Tenesio, kiujn li perdis.

Estas malfacile diri, kiom da membroj NRA havas, ĉar la membro-kategoria sistemo estas komplika. La ampleksa direktoraro (ĉ. 75) estas elektata nur de eta parto de la membraro, kiu antaŭpagis sian kotizon por pluraj jaroj aŭ por la vivo. Nur unu direktoro estas elektata de la membrokunveno.

## Vidu ankaŭ 
* Charlton Heston
* Dua Amendo al la Usona Konstitucio

## Ekstera ligilo 
* Retejo de NRA 

Kategorio:Usono
Kategorio:Armiloj
Kategorio:Organizaĵoj en Usono
Oficiro

**Oficiro** estas ĝenerala nomo de ĉiuj armeaj estroj, ekde vicleŭtenanto, ĝis marŝalo, dume suboficiro estas ĝenerala nomo de ĉiuj armeaj estroj, ekde kaporalo ĝis ekskluzive vicleŭtenanto.

En multaj armeoj oni dividas oficirajn rangojn laŭ skemo simila al jena:

* **Generaloj** (diversrangaj): Oni ofte nomas ilin laŭ la trupa unuo, kiun ili estras; do ekzistas *brigada generalo*, *divizia generalo*, *korpusa generalo*. Generalo de plej supera rango ofte nomiĝas simple *generalo*, tiu de la dua rango *vicgeneralo*, *leŭtenanta generalo* aŭ *kolonela generalo*. Kie generaloj portas diversajn nombrojn da steloj en siaj insignoj, oni diras ankaŭ *unu-*, *du-* ktp. *-stela generalo*.
* **Superaj** aŭ **stabaj oficiroj**
** kolonelo
** vickolonelo aŭ kolonelo-leŭtenanto
** majoro
* (Simplaj) **oficiroj**
** kapitano
** leŭtenanto (aŭ supera, ĉefa leŭtenanto)
** vicleŭtenanto (subleŭtenanto, aŭ simple leŭtenanto)

La rolo de la vorto "leŭtenanto" por marki malsuperecon (al kapitano, kolonelo, generalo) deriviĝas de ĝia etimologie origina signifo "viculo" ("loko-tenanto", de la franca vorto *lieu* = loko).

## Listo de oficiroj 
* Henri Guisan
* Charles Laisant
* Vidu ankaŭ: :Kategorio:Oficiroj

## Vidu ankaŭ 
* armea oficiro
* mararmea oficiro

Kategorio:Soldataj rangoj
!
Latuna blovinstrumento

**Latuna blovinstrumento** estas muzika instrumento (specife, blovinstrumento) el kiu muzikanto produktas sonojn per vibrado de lipoj ĉe la buŝpeco. Ofte, ĉi-tiuj muzikiloj estas farata el latuno aŭ alia metalo kun latuna aspekto. Laŭ multaj muzikspertuloj, la terminon "latuna blovmuzikilo" oni difinas laŭ maniero, kiu la tono soniĝas per lipoj sen anĉo. Tiel, "latuna blovinstrumento" povas esti farata el alia metalo (aŭ eĉ el ligno, kiel la diĝeriduo kaj klariono), kaj ligna blovinstrumento povas esti farata el latuno (kiel la saksofono).

## Listo de oftaj latunaj blovinstrumentoj 
* Diĝeriduo (nelatuna)
* Eŭfono
* Klariono
* Korno
* Piŝtokorneto
* Senpiŝtokorneto
* Trombono
* Trumpeto
* Tubjo

## Vidu ankaŭ 
* Fanfaro
* Ĵazbandego
* Latunbando
* Latunblovinstrumenta konstruisto
* Latunblova kvinteto

Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Blovinstrumentoj
Mandareno

eta|
**Mandareno** estis burokrato de la Ĉinia Imperio aŭ la reĝlando Vjetnamio (*Đại Việt, 大越*), kiu post ekzameniĝo apartenis al unu el la 9 klasoj de la ŝtatfunkciuloj. En 1898 oni ĉesigis instruadon pri mandareneco.

## Vortodeveno 
La vorto venas prae el la sanskrita "mantrin" konsilisto, ministro, kiu uzatis en la malaja lingvo, kie ĝi signifis la moŝtecon de la propraj kaj la ĉinaj funkciuloj. La ĉinoj uzis por tiu esprimo la vorton "Kuan". La esperanta varianto venis el la internacia mandarin-radiko, sed pro la verŝajna timo pro kolizio kun la frukto mandarino oni anstataŭigis la internacian in-finaĵon per -en-. Multaj eŭropaj lingvoj ne havas du vortojn por mandareno kaj mandarino.

"Mandarena lingvo" ĝenerale signifas norman ĉinan lingvon, sed plu specife la nordĉinan dialektaron.

## Referencoj 
Kategorio:Historio de Ĉinio
Radio (fiziko)

**Radio** estas rektlinia brila strio, kiu eliras el lumanta korpo (t.e. per lumradio) aŭ ĉiu el la apartaj rektliniaj elsendaĵoj de ĉiu neluma fonto de energio, kaŭzante la radiadon (t.e. per elektromagneta radiado).

## Etimologio 
Origine, radiodissendado estis nomata "sendrata telegrafado", kio estis mallongigita al "sendrata" (angle "wireless") fare de britoj. La prefikso "radio-" en senco de transsendo estis unuafoje uzita en la vorto radiokonduktanto, kreita de franca fizikisto Édouard Branly en la jaro 1897, bazita sur la verbo verbo "radiadi" (latine "radius" signifas "lumradio").

## Vidu ankaŭ 
* Ultraviolaj radioj
* Infraruĝaj radioj
* Kosmaj radioj

En certa kunteksto, ĝi povas signifi ankaŭ radioaparaton aŭ radiostacion por la elsendo de voĉo, muziko, ktp, por ke oni povas ricevi ĝin per radioaparato.

## Komparu kun 
* Radiado
* Radiismo (arta movado)
* Radiofonio

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Optiko
Kojlo

**Kojlo** (latine *colon*) estas parto de la dika intesto ekde la cekumo ĝis la rektumo. La kojlo konsistas el 4 partoj, nomataj ascenda, transversa, descenda kaj sigmoida kojloj. Se la kojlo inflamiĝas, oni parolas pri kojlito kaj okaze de forigo de la tuta kojlo pri kolektomio.

Se oni alkudras la descendan kojlon al la korpoekstero, kreante artefaritan anuson, oni parolas pri kojlostomio.

## Vidu ankaŭ 
* celiakeco
* intesta sistemo
* kojlorektuma kancero
* Kojlorektuma kirurgio

Kategorio:Digesta sistemo
Latuno

**Latuno** estas alojo de kupro kaj zinko. Ĝi havas orkoloran aspekton kaj estas pli malmola ol kupro aŭ zinko.

Latuno estis konata al prahistoria homo, kaj estis malkovrita antaŭ zinko mem. Antikve, ĝi estis farita per fandado de kalamino (zinka erco) kun kupro. La kupro ekmiksiĝas kun la zinko kaj estiĝas latuno. Pura zinko estis tro reagema (rompas sin ĉe ĉambra temperaturo kaj facile oksidiĝas) por esti uzebla de antikvaj metalfaristoj.

**Tombako** estas alojo el 80 partoj da kupro kaj 20 da zinko, havanta oran koloron kaj uzata kiel materialo por malmultekostaj juveloj.

## Vidu ankaŭ 
* 18-a jarcento
* Bronzo
* Stano
* Silicio
* Nikelo
* Latuna blovinstrumento
* Pafilo
* Mono (ekonomiko), Mono

Kategorio:Alojoj
Helmut Sonnabend

**Helmut Sonnabend** (naskiĝis la 3-an de septembro 1924, mortis la 6-an de decembro 1986 en Germanio) estis prezidanto de ILEI (Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj) dum pli ol dek jaroj. Ankaŭ la Asocion de Germanaj Esperanto-Instruistoj (AGEI) li gvidis.

Profesie lernejestro, li dediĉis sian Esperanto-karieron al problemoj de instruado; krom multaj konferencoj kaj similaj eventoj organizitaj de li, li postlasis unu libron, *Esperanto: Lerneja eksperimento* (Edistudio, 1979).

Sonnabend estis rektoro de lernejo en antaŭurbo de Brunsviko. Li agadis kiel ĉeforganizanto de la 50-a Germana Esperanto-Kongreso en 1972 en Brunsviko. Ĝis 1974 li estis estrarano de GEA.

## Honorigo 
Dum la 84-a Germana Esperanto-Kongreso en 2006 unu el la kunvensalonoj nomiĝis laŭ li.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* [Libroj kaj aliaj dokumentoj](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=helmut+sonnabend&vid=ONB&fn=search) de kaj pri Helmut Sonnabend en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Alice Müller

Svisa esperantisto

**Alice MÜLLER** (naskiĝis 1903 - mortis 1986 en Ĝenevo, Svislando) estis aktiva esperantisto dum multaj jardekoj.

Ŝi unue renkontis la lingvon en kurso de Edmond Privat en 1918, kaj fariĝis amiko ne nur de li, sed de Andreo Cseh, Petro Stojan kaj aliaj elstaraj figuroj de la movado.
Kategorio:Svisaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1903
Kategorio:Mortintoj en 1986
Recikligo

eta|Apartaj ujoj por speciga recikligo.
eta|200ra|Kontenero por rikoltado de boteloj el vitro en Hispanio.
**Recikligo** signifas "denove konduki al la materiala cirkulado". La nocio priskribas cirkuladon, ĉe kiuj la rubo venas al nova materiala utiligo, anstataŭ esti forbruligata (energetika utiligo) aŭ deponata en rubodeponejoj (tio lastafoje povas okazi ekde 2005 en Germanio nur post antaŭa prizorgo).

La revalorigo de la loĝlokaj ruboj povas okazi per speciga kolektado de la diversaj rubomaterialoj. Kelkloke ekzistas jam efikaj, aŭtomataj disspecigaj instalaĵoj, kiuj povas disspecigi ankaŭ la miksitan loĝlokan rubon.

La (re-)valorigo estas dividita je energetika kaj materiala utiligo. La materiala utiligo estas dividite je utiligo kiel prilaborota materialo kaj krudmaterialo. Oni uzas kiel krudmaterialon vitron, metalon, paperon.

Oni specige kolektas plej ofte, ekzemple, en Germanio malnovajn paperon, vitron (dividita je blanka kaj kolora vitraĵo), plaston kaj metalon.

Ĉe la recikligo estiĝas per foruzo de energio kaj akvoj tiaj materialoj, el kiuj oni povas produkti novajn produktojn. Malavantaĝo estas ekzemple ĉe plasto, ke la materialo ne reakiras la originan kvaliton, prilaboreblecon.

Recikligo de elektroniko, elektronika reciklado aŭ komputila reciklado estas la malmuntado kaj apartigo de komponantoj kaj krudaĵoj de elektronika rubo. Kvankam reuzaj, donacaj kaj riparproceduroj ne strikte reciklas, ĉi tiuj estas aliaj oftaj daŭrigeblaj manieroj forigi IT-rubaĵon. 

Recikligo de plasto estas parto de daŭrigebla plasta resursmastrumado. En la rubpiramido metita sur la niveloj post malŝparo redukto kaj reuzo. Reciklado de plastaj pakaĵoj estas centra parto de la reciklado de hejma rubo. Oni distingas inter materiala reciklado kaj energireciklado. Reciklita plasta enpakado malofte povas esti uzata por la sama celo ĉar la plej multaj recikladaj programoj ne atingas sufiĉan kvaliton. Ĝi estas anstataŭe *malcikligita* en pli malaltkvalitan plaston. Plasta reciklado estas kovrita de la ISO-normo ISO 15270:2008 . 

## Vidu ankaŭ 
* Baterirecikligo
* Laktobotelo
* Recikligita papero
* Recikligo de vitro
* Senrubeco
* Ruboforbruligo
* Reciklaj kodoj
* Muji

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj 
* Ivo DURWAEL: RUBO: La rikolto de la nova tempo el *Monato* (2004/7-8 p.20)

Kategorio:Mediprotektado
Kategorio:Rubmastrumado
Kategorio:Daŭripovo
Kategorio:Recikligo
Schlitz

**Schlitz** estas urbo en distrikto Vogelsberg, Hesio, Germanio kun bone konservita mezepoka urbocentro. Fine de  la urbo havis  loĝantojn sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La alto super la marnivelo estas  metroj. La komunumo havas partnerajn rilatojn kun Bogyiszló en Hungario.

eta|maldekstra|360ra|Urbo Schlitz kun karakterizaj preĝejo kaj turo *Hinterturm*

## Gefiloj 
* Erika Lagrange - germandevena franca esperantistino
*Johann Eustach von Görtz, diplomato
* , pastro kaj verkisto
* , privata konsilisto kaj konsilestro
* , malnovgermanisto

## Loĝloko 
**Schlitz** estas loĝloko de:
* Gudrun Pausewang - germana verkistino dank'al kiu la urbo estas fama ĉar ŝi tie lokigis la komencpunkton de sia romano *"Die Wolke"* (la nubo)
* , kreskinta en Schlitz, kaj priskribinta en sia libro *"Ortsgespräch"* (priloka parolado) la germanan kamparan vivon per ekzemploj el sia devenloko.

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo de la urbo
* Privata retejo pri loka historio 

Kategorio:Urboj de Hesio
Kategorio:Distrikto Vogelsberg
Potaĵo

La vorto **potaĵo** povas havi du signifojn:

* Kuiraĵo farita en poto (signifo laŭ konsistaj elementoj de "pot·aĵ·o", tamen ne en PIV)
* Ceramikaĵo (PIV-a signifo de "potaĵo" imite al la angla "pottery" aŭ franca "poterie", sed sen ajna forma aŭ konsista rilato kun poto)
Walnut Creek (Kalifornio)

**Walnut Creek** (esperante, juglanda rivereto) estas urbo en Norda Kalifornio, en Kantono Contra Costa, oriente de Golfo de San-Francisko. Kiel de la 2000 popolnombrado, la urbo havis tutan loĝantaron de 64.296.

## Historio 
La unuaj loĝantoj en la regiono estis la Saklana (angle: Saclan), Volvona (angle: Volvon), kaj Taktana (angle: Tactan) triboj de Miŭokaj (angle: Miwok) indiĝenoj.

Walnut Creek estis unue konata je "La Anguloj," kie du vojoj el Pacheco kaj Lafayette transiris. Tiu angulo estas nun konata kiel la angulo inter *Mount Diablo Boulevard* kaj *North Main Street*. La unua setlanto de la areo was William Slusher, kiu konstruis domon sur la riverbordo de Walnut Creek, kiu estis tiam konata kiel "Nuts Creek" en 1849. Hodiaŭ, Walnut Creek (la rivereto) estis venigata sub la centro tra serio de tuneloj. La domo de SLUSHER estis konstruata en la areo de moderna tago *Liberty Bell Plaza* (Placo de Libereca Sonorilo).

Milo HOUGH de Lafayette konstruis la hotelon kiu estas nomata "Walnut Creek House" en "La Anguloj" en 1855. Forĝejo kaj vendejo konstruiĝis, kaj jaro poste, Hiram Penniman (kiu konstruis Shadelands Ranch, metis la formon de la urbo kaj reliniigis la ĉefan straton (Main Street).
En decembro 1862 Usono Poŝtoficejo estis establata, ĉirkaŭ kiu la komunumo estis renomata "Walnut Creek." La strataj desinoj de pioniro Homer SHUEY en 1871-1872 estas ankoraŭ aktuala hodiaŭ.

Sur la 21-a de oktobro, 1914, la urbo kaj la ĉirkaŭiganta areo de 500 akreoj (2&nbsp;km²), estis enkorpigata kiel la 8-a urbo en Kantono Contra Costa.

## Geografio 
Walnut Creek estas lokata ĉe . Ĝi estas lokata en granda valo sub la okcidentaj deklivoj de Mount Diablo (Monto de Diablo).
Laŭ la Popolnombrada Buroo de Usono, la urbo havas tutan areon de 51,6 km² (19,9 mejlo²). 51,6 km² (19,9 mejlo²) de ĝi estas tero kaj 0,05% estas akvo.

## Demografioj 
Kiel de la popolnombrado de 2000, estis 64 296 homoj, 30 301 domaroj, kaj 16 544 familioj loĝanta en la urbo. La loĝantara denseco estis 1 246,9/km² (3 229,6/mejlo²). Estis 31 425 komadaj unitoj ĉe mezanombra denseco de 609,4/km² (1,578.5/mejlo²). La rasa konsisto de la urbo estis 83,89% blankuloj, 1,07% nigruloj (afrika usonanoj), 0,33% indiĝenoj, 9,36% azianoj, 0,15% pacecaj insulanoj, 1,96% el aliaj rasoj, kaj 3,25% al du aŭ pli rasoj. 5,99% de la loĝantaro estas hispaniana aŭ latinana de ĉiu raso.

## Ĝemelurboj 
*  Siófok, Hungario

## Eksteraj ligiloj 
* Urbo de Walnut Creek TTT-ejo
* Wiki Vojaĝa paĝo por Walnut Creek 

Kategorio:Urboj de Kalifornio
Kategorio:Kantono Contra Costa
Stuntado

[250ra|eta|[Pirotekniko|Piroteknika stunta ekspozicio de "Giant Auto Rodéo", Ciney, Belgio]]
**Stuntado** (nomata ankaŭ per la nepreciza vorto dublado) estas la anstataŭigado de (kutime fama) aktoro en filmo per alia aktoro, nomata **stuntisto** aŭ **riskaktoro**, kiu ludas lian rolon en scenoj danĝeraj aŭ erotikaj.

En la usona film-industrio, kelkaj aktoroj, kiel Tom Cruise, ne permesas aliajn stunti ilin en tiaj riskaj scenoj.

Foje, dum la plenumado de sia profesio, stuntisto povas morti trafita de eksplodo, pro mispafo, aŭ pro falo el tre alta loko.

## Lingva noto 
La radiko **stunt-** ne troviĝas en PIV.

## Vidu ankaŭ 
* Dublado
* Dublanto
* Yakima Canutt

Kategorio:Ne en PIV
Skripto

**Skripto** (vorto ne en PIV) estas antaŭteksto de kultura produkto: filmo, prelego, intervjuo, romano (ekzemple tajposkripto) ktp.

Se por filmo, oni jen kaj jen uzis la francismon "scenaro" (jes en PIV); tamen la skripto de filmo enhavas ne nur priskribojn de la scenoj, sed ankaŭ la parolojn de la aktoroj kaj multajn aliajn detalojn, eĉ desegnojn.

Verkiston de skriptoj oni nomas **skriptisto**.

## Vidu ankaŭ 
* Makgufino
* suspenso

## Rilata artikolo 
* Scenaro
* Scenaristo
Kategorio:Romanoj
Kategorio:Filmoj
Fiŝkapta industrio

**Fiŝkapta industrio** estas ajna industrio aŭ aktiveco koncerne kun kaptado, kultivado, procezado, konservado, stokado, transportado, komercado aŭ vendado de fiŝoj kaj fiŝproduktoj. Ĝi estas difinita de la FAO kiel inkludanta ĉiajn tipojn de fiŝkaptado nome distran, vivtenan kaj komercan fiŝkaptadon, kaj la surharvenigon, procezadon, kaj merkatadon. La komerca aktiveco celas la liveradon de fiŝoj kaj de aliaj marbestaj produktoj por homa konsumado aŭ kiel krudmateriala faktoro por aliaj industriaj procezoj. Rekte aŭ malrekte, la vivtenado de ĉirkaŭ 500 milionoj da personoj en disvolviĝantaj landoj dependas el fiŝkaptejoj kaj akvokulturo.

**Marbestokaptado** estas supernocio por la kapto de fiŝoj (fiŝkaptado) kaj la kapto de aliaj marbestoj, precipe marfruktoj kiel meduzoj, salikokoj, palinuroj, sed ankaŭ balenoj (balen-kaptado aŭ balen-ĉasado), testudoj ktp. por homa nutro kaj konsumo.

Ofte oni diras simple "fiŝkaptado" eĉ kiam la kaptataj marbestoj ne estas fiŝoj. Tia neprecizeco eble ne tro ĝenas en la ĉiutaga lingvouzo, sed en la faka lingvouzo oni uzu "fiŝkaptado" nur por kaptado de fiŝoj, kaj uzu "marbestokaptado" por la kaptado de aliaj marbestoj aŭ por la supernocio.

## Vidu ankaŭ 
* Marfrukto

## Notoj
Lucien Bannier

**Lucien BANNIER**,  **Lucien BANMER** kaj  **Lucio Banje**' (naskiĝis la  en Damvillers, mortis la  en Ivry-sur-Seine) estis unu el la fruaj gvidantoj de la Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) dum pluraj jardekoj.

## Vivo
Profesie Bannier estis bankoficisto. Esperanton li lernis tute sola en 1906, per kurso kiu aperis en la ĉiutaga gazeto *Le Petit Parisien*, kaj tiam aliĝis al la Universala Esperanto-Asocio kaj korespondis kun diverslandaj esperantistoj, kio sufiĉe multe impresis liajn samvilaĝanojn.

Bannier soldatiĝis en Verduno en 1913, sed danke al la komprenemo de pacista oficiro, li ricevis la permeson viziti la Universalan Kongreson en Parizo dum aŭgusto 1914, kontraŭ promeso indiki sian adreson en Parizo. Pro la militeksplodo li devis tuj post alveno foriri reiri al sia reĝimento, kaj batalis dum kvar monatoj ĉe la fronto, ĝis kiam li kripliĝis pro vundo ĉe la ŝultro. En 1918 gvidis kurson en Parizo, kaj konatiĝinte kun Eŭgeno Lanti kaj Ludoviko Glodeau, kun ili kaj aliaj restarigis la asocion Liberiga Stelo kaj poste kunfondis SAT-on. Tiutempe sub la influo de la Rusia Revolucio, Bannier aniĝis al la Franca Komunista Partio, sed forlasis ĝin post kelkaj jaroj, seniluziita de diversaj raportoj ricevitaj ĉefe tra la SAT-kanalo. Li estis ties ĝenerala sekretario dum multaj jaroj kaj faris en tiu funkcio multe da laboro. Li iniciatis la eldonon de *Vortoj de Lanti* kaj verkis por ĝi antaŭparolon. Li ankaŭ prizorgis la financan kaj administran flankon de la eldono de la *Plena Vortaro* en 1930 kaj de PIV en 1970. De 1935 ĝis 1939 Bannier estis prezidanto de la plenumkomitato, ĝis kiam la militeksplodo trudis ĝian translokiĝon al Nederlando.

Restinte en Parizo dum la militaj jaroj, Bannier estis unu el tiuj, kiuj diskrete plu funkciigis la asocion laŭ la tiamaj limigitaj ebloj. Post la militfino li motoris en la restarigo de SAT, reiĝis prezidanto de la plenumkomitato kaj ĉefadministrano, kaj krome estis redaktanto de *Sennaciulo* de januaro 1946 ĝis aŭgusto 1948 kunlabore kun Bas Wels.

Bannier emeritiĝis kiel prezidanto en 1969, sed plu restis en la plenumkomitato, ĉefe kiel kasisto, ĝis la jaro 1984. Pro liaj fidindeco kaj lojaleco al la idealoj de Lanti, oni epitetis lin "La konscienco de SAT".

## Verkoj
*Adam, Eugène: *Vortoj de E. Lanti* (kun antaŭparolo de L. Bannier. -  Leipzig: Sennacieca Asocio Tutmonda, Eld. Fako, 1931. - 191 p.)
*''Dictionnaire pratique d' Esperanto* (Présentation L. Bannier. - Paris: SAT-Amikaro, 1959. - XII, 517 p.)
**Dictionnaire pratique d' Esperanto : français-Espéranto, Espéranto-français*  ([Présentation L. Bannier. - Paris: SAT-Amikaro, 1974. - XII, 516 p.)

## Rete legeblaj tekstoj
*Neleginda! el **Sennacieca Revuo**, 1924
*Antaŭparolo al *Vortoj de Lanti'', 1940

Kategorio:Francaj esperantistoj
Kategorio:Membroj de SAT‎
Ugine

**Ugine** estas francia urbeto en la departemento Savoie en la Valo de la Rivero Arly, inter la montoĉeno Aravis, la masivoj Beaufortain kaj Bauges, ĉe la piedo de Monto Charvin. La rivereto *Chaise* ankaŭ trafluas ĝin kaj ĵetiĝas en riveron Arly alvale de la urbo.

La urbon oni konas pro la uzinoj kiuj produktas specialajn ŝtalojn. En la jaroj 1920 kaj 1930 multaj fremdaj laboristoj ekloĝis en tiu urbeto, precipe el Belorusio.

## Eksteraj ligiloj 
* Ugine.com

Kategorio:Komunumoj de Savoie
Neŭroscienco

[eta|Animacio de MRI-skanado de [Cerbo|homa cerbo]]
[dekstra|eta|200px|Desegno de [ĉelo (biologio)|ĉeloj en la cerebelo de koko fare de S. Ramón y Cajal, about 1905]]

**Neŭroscienco** aŭ **nervscienco** estas scienca fako pri la nerva sistemo. Tradicie, neŭroscienco estas vidata kiel subfako de biologio. Krome, ĝi estas nun interdisciplineca scienco, kiu rilatas psikologion, komputadon, matematikon, fizikon, filozofion kaj medicinon. Tiel, la nerva sistemo nuntempe estas esplorita je multaj niveloj, kiel la molekula, la disvolviĝa, la struktura, la funkcia, la evoluisma, la komputada kaj la medicina. La metodoj uzataj de neŭrosciencistoj ankaŭ diversiĝis kaj etendas de biofizika kaj molekula esploradoj pri unuopaj nervoĉeloj ĝis esploradoj uzantaj cerbobildadon dum subjekto faras kondutaj taskoj. Freŝaj progresoj en neŭroscienco okazas pro esploradoj uzantaj nervoretojn.

Nervobiologio aŭ neŭrobiologio estas la scienco kiu studas la ĉelojn de la nerva sistemo kaj la organizadon de tiuj ĉeloj ene de funkciaj cirkvitoj kiuj procezas la informadon kaj peras en la konduto. Estas subfako kaj de la biologio kaj de la neŭroscienco.

Pro la grandiĝo de la kvanto de neŭrosciencistoj, pluraj organizaĵoj ekestis. Ekzemple, la International Brain Research Organization fondiĝis en 1960, la European Brain and Behaviour Society en 1968, kaj la Society for Neuroscience en 1969.

## Specifa vortprovizo 
## En Esperanto
Kuriero de UNESKO dediĉis sian numeron de Januaro-Marto 2022 al la temo "Ĉu ni timu Neŭrosciencon?". La enhavtabelo estas jena:
* Protekti nian cerban potencon kontraŭ ŝtelo, Hervé Chneiweiss
* Kaperi la cerbon: Pli da fantazio ol realo, Douglas Fields
* “Ni devas agi antaŭ ol estos tro malfrue”, Intervjuo kun Rafael Yuste
* Ĉilio: Pioniro pri protektado de “neŭrorajtoj“, Lorena Guzmán H.
* Afrika neŭroscienco: Senespere serĉanta diversecon, Mahmoud Bukar Maina 
* Krimeco: Ĉu cerbo-skanaĵo taŭgas kiel pruvilo?, Alla Katsnelson
* Neŭroscienco en lernejoj: Inter miraĝo kaj miraklo, Florian Bayer
* En Ĉinio, espero renaskiĝis por “Infanoj de la steloj”, Zhang Rong kaj Han Jisheng 
Apartaj rubrikoj nerilataj al temo neŭroscienco en sama numero estis jenaj:
* ZOMO: Sebastião Salgado: Amazono senvualigita 
* IDEOJ: Etika modo: Ĉu kreska tendenco aŭ malplena retoriko? Olivia Pinnock
* NIA GASTO: Sergey Zimov: “Degelo de la tundro rekte minacas klimaton”, Intervjuo kun Sergey Zimov
* PLI DETALE: La afrika kino: Industrio en plena kresko.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Neŭrobiologio
* Neŭrogenetiko
* Neŭrolingvistiko
* Neŭrologio
* Psikologio
* Phineas Gage, historia survivinto de kapa-cerba akcidento


Kategorio:Psikologio
Lanco

eta|dekstra|350px|ĉasocela lanco kaj tranĉilo, el la Nacia Parko Mesa Verde
**Lanco** aŭ **ponardego** (, , , , , , ) estas batalilo, konsistanta el longa ligna stango kaj akra (fera) pinto, uzata de makedonaj falangistoj, de mezepokaj kaj modernaj kavalerianoj. Sed oni uzas la esprimon ankaŭ por similaj, malpli longaj armiloj, uzataj por ĉasi aprojn, en la submara ĉasado ktp.

Lancoj estas uzataj jam de tre frua ŝtonepoko kaj en diversaj regionoj de la tero.

La plej fruaj trovoj venas el Schöningen (norda Germanio):

Tie estis elfositaj ok ĵetlancoj, kiuj havas aĝon de 400.000 (aŭ laŭ postaj datigoj de "nur" 270.000) jaroj, kune kun la ostoj de ĉirkaŭ 20 sovaĝaj ĉevaloj. El la trovo oni konkludis, ke jam *homo erectus* estis ĉasisto.

[eta|[irano|irana rajdisto kun lanco (4-a jarcento)]]
[eta|[Pollando|Polaj ulanoj kun lancoj - en historiaj uniformoj de 1939]]
Post invento de la piedingo la lanco iĝis ĉefa armilo por kavalerio, dum la lanco por la infanterio estis la pikeo.

La armea kutima ĵet-/piklanco longis 2,5-6 metrojn kun foliforma aŭ glavoforma pinto aŭ mallonga kvareĝa pinto. Ĝi uzatis lastfoje en la Unua Mondmilito (Escepto: La pola armeo uzis lancojn ankoraŭ dum 1939 kadre de la Dua Mondmilito. La brita kaj germana armeoj forigis lancojn dum 1927).

Oni parolas pri lancoforma objekto, se ĝi similas al ferpinto de la lanco (ekz. folio, flamo, fenestro ktp.)

## Sporto
Malpezaj ĵetlancoj estas uzataj en atletiko.
La lancoj de virinaj ĵetantoj longas inter 2,2 kaj 2,3 metroj kaj pezas 600 gramojn.
Lancoj por viroj longas inter 2,7 kaj 2,8 metroj kaj pezas 800 gramojn.

## Tipoj
*Helebardo estas specifa lanco, kombinita kun batalhakilo.
*Spontono estas mallonga lanco kun flanka klingo.
*Ĵetlanco historie estas mallonga lanco, ĵetita per mano aŭ maŝino. Ĵetlanco en la sporto estas lanoforma ĵetilo kun meza mantenilo, uzata en atletismo.
* Makedonia *sariso*
* Sarmata kaj romia *kontuso*
* En Antikva Grekio lanco de grekaj *hoplitoj* (infanteriaj soldatoj).
* Ĝermana *ango* 
* Ĝermana *frameo*
* Japanaj *Naginatao* kaj *jario*
* Por ĉasado de aproj  *aprolanco*
* Svisa *pikeo*
**Lanceto* estas duklinga skalpelo, kirurgia instrumento, konsistanta el pinta kaj akra klingo, uzata por vakcini, incizi ktp.

Ulano estis germana aŭ pola lancisto.

## Referencoj 
Kategorio:Armiloj
Franz Morawetz

**Franz Xaver Edmund MORAWETZ**, ankaŭ Rev. Kaĉano  (naskiĝis en 1900 - mortis la 31-an de decembro 1986 en Germanio) estis sekretario de Budhana Ligo Esperantista (BLE). (2)

En la 1960aj kaj komence de la 1970aj jaroj li vivis en Danlando kaj 
estis kiel ankaŭ estas menciita sube 'multjara brila gvidanto de la 
Perfektiga Studrondo ĉe La Internaciaj Feriaj Esperanto-Kursoj en 
Helsingør kaj Vejle' (3)

Baledmajstro en Prago. – Multjara brila gvidanto de la Perfektiga Studrondo ĉe La Internaciaj Feriaj Esperanto-Kursoj en Helsingør kaj Vejle. Li grave kontribuis per artikoloj en la revuo Bulteno Gepatra. (1)

En 1980 li loĝis en Flensburg en norda Germanio, proksime al la dana landlimo, sed origine li estis sudetgermano, do etna germano el Bohemio (li naskiĝis en la tiama aŭstra-hungara imperio, kiam ne ankoraŭ ekzistis Ĉeĥoslovakio). Lia gepatra lingvo estis la 
germana, sed kredeble li konis ankaŭ la ĉeĥan (lia edzino estis ĉeĥa, kaj ili uzis Esperanton inter si). (2)

## Verkoj
***La internacia lingvo kiel familia lingvo** (1959)
***Letero malofta plenluna** (BLE, 1977-1983)
***Kial ni vivas?** (BLE, 1979)
***Kio estas feliĉo?** (BLE, 1979)

## Tradukoj
* Jacobsen, Werner : *Budho kaj la Moderna Homo* (La Flavaj Kajeroj de BLE, 1972)
* Zimmerman, Friedrich : *Bikŝuo Subhadro*, *Budhisma Katekismo* (BLE, 1971)

## Referencoj 
*(1) Informo de Katalin Kováts 
*(2) Gunnar Gällmo
*Trovanto de la viena muzeo (verkoj kaj tradukoj)
*(3) Informo de Roland Rotsaert

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Vendeuvre

''''* - prononco laŭ sistemo IFA [] () - estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Kalvadoso, france *Calvados*) kaj en la regiono Normandio. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Caen kaj al la kantono *''. 

La teritorio havas komunan limon kun . 

La apuda Kastelo de Vendeuvre () estas populara vidindaĵo, kun ĝardenoj, labirinto, kaskadoj, templo kaj kaverno.

## Notindaj loĝintoj 
Vendeuvre estas kie naskiĝis Emmanuel Robert.

## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Calvados
* Vendeuvre - Jort (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Urbodomo de Vendeuvre en Conseil-General.com ()
* Muzeo kaj ĝardenoj de la kastelo de Vendeuvre ()
* Vendeuvre ĉe CdC Pays de Falaise ()
* Vendeuvre ĉe CdC des 3 Rivières  ()


Kategorio:Komunumoj de Calvados
Kategorio:Urboj de Francio
Manuel Halvelik

**Manuel HALVELIK** (naskiĝis la , mortis la 29-an de junio 2016 en Antverpeno), pseŭdonomo de Kamiel Vanhulle, estis flandra astronomo, lingvisto kaj verkisto. Li estis multjara dungito de Grafika Centro Antverpeno, de Flandra Esperanto-Ligo kaj kunlaboranto de la magazino *Monato*.

Li interalie ellaboris tri fikciajn variantojn de moderna Esperanto, Sociolekta Triopo: dialekteskan (Popido), krimulslangan (Gavaro) kaj arkaikeskan (Arcaicam Esperantom).

## Verkoj 
### Astronomio, kosmologio 
* Pri gravito kaj tempo en rilato kun tempovojaĝado kaj la NIFO‑fenomeno (1967)
* Kŭazaroj... ĉu estiĝantaj sunsistemoj? (1968)
* Strukturo kaj evoluo de astronomiaj objektoj laŭ plasmofizikaj principoj (1978)

### Aliaj 
eta
* Normlingva Esperanto (Scienca Revuo kajero 67-68, 1966)
* Universala skribo (1966)
* Normigo de helenlatinaj terminoj en Esperanto. Projekto (1984)
* Lingvonormiga reformo de Esperanto. Projekto (1987)
* Nova Nomsistemo por Lingviko, kun enkonduko pri Kontrasta Triaksismo - 250 paĝoj (1992)
* La internacia terminologia ŝlosilo por sciencoj kaj teknikoj (1993)
* La Sociolekta Triopo:
** Arĥaika Esperanto – Arcaicam Esperantom (1969)
** Popido: popola idiomo, la verda dialekto (1973)
** Gavaro, la verda slango (2006)

### Nacilingvaj 
*  Spelling 2000 (ortografioreformo por la nederlanda) (1980)
*  Handboek van het Sint-Truidens dialekt (1983)
*  Quelle clé pour la Terminologie internationale (1994)
*  Halvelik, Manuel 1996 : The trimeral system in biological nomenclature. A revolutionary new approach. *Kariljono Publications*, Wilrijk, Belgujo, 74 p., D/1996/7741/1 ISBN 90-75859-01-5

## Eksteraj ligiloj 
* [Libroj kaj aliaj dokumentoj](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=manuel+halvelik&vid=ONB&fn=search) de kaj pri Manuel Halvelik en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

* Nederlandlingva prezentado de Manuel Halvelik pri sia verko „La teorio pri ĉio”

## Notoj 
## Bibliografio 
* Declerck Christian 2016 : Mortis Kamilo Vanhulle. Sepulta ceremonio okazis je mardo, la 5-a de Julio 2016, *Horizon-Taal*, Jaargang 48, Nummer 280, juli-augustus 2016, paĝo 11.

Kategorio:Belgaj astronomoj
Kategorio:Pseŭdonimoj
Kategorio:Flandraj esperantistoj
Saint Jules Zee

**Saint Jules ZEE** aŭ kiel **S. J. Sü,** fakte **Xú Shēngyuè**, , ankaŭ foje sub la nomo **Xú Zhèn’è** (n. en 1902, m. la 11-an de oktobro 1986 en Ŝanhajo), estis ĉina literaturisto, profesoro pri literaturo en la Orient-Ĉina Normala Universitato (Ŝanhajo), poeto kaj unu el la plej konataj ĉinaj esperanto-tradukistoj kaj esperantistoj, konata en Esperanto kiel Saint Jules Zee.

Ekde la 1930-aj jaroj li okupiĝis pri la Esperanta literaturo, kunlaborante kun *Literatura Mondo* ĝis 1949 kaj *El Popola Ĉinio* ekde 1950, kaj kontribuante al diversaj antologioj - sep liaj poemoj aperas en *Esperanta Antologio* 1887-1981. Interalie li estis unu el naŭ elstaraj esperantlingvaj poeziaj verkistoj, kiuj prezentiĝis en la verkaĵo Naŭ poetoj, poemaro publikigita en 1938 de Literatura Mondo kaj represita en 1989 de la Eldonejo Iltis.

Liaj prozaj tradukoj estas *Fajrolumo en la Fronto* de Liú Bejü (1950) kaj *Sovaĝa Herbaro* de Lusin (1951); plejparto da rakontoj en *Por Nova Afero Nova Maniero* (novelaro; kun aliaj, 1952), *La Plej Forta Voĉo de la Paco* (antologio, 1952) kaj *La Feliĉo de Qín Zháoyáng* (kun Honfan, 1953) Elstaras lia poezia antologio *El Ĉina Poezio* (1980).

## Referencoj 
Z
Robert Muller (politikisto)

**Robert MULLER** (naskiĝis en 1923 en Belgio, mortis la  en Santa Barbara, Kalifornio, Usono) estis politikisto kaj filozofo. Li estis kanceliero de la Universitato por Paco de Unesko en Kostariko.

Kvardek jarojn de sia vivo li agis por Unuiĝintaj Nacioj kaj Unesko, iĝante ties asista ĝenerala sekretario. En tiu funkcio li prelegis (france) ĉe la 64-a UK en Lucerno en 1979, laŭ invito de UEA-prezidanto Humphrey R. Tonkin.

Li ricevis la UNESKO-premion por pacedukado (1989) kaj multajn aliajn premiojn, ankaŭ Premion Zamenhof de UEA (1985) kaj estis 22 fojojn kandidato por la Nobel-premio pri Paco.

Li estis amiko de Pierre Teilhard de Chardin, kies filozofio influis lin. Li verkis multajn librojn, kelkaj el kiuj estas konsiderataj esoteraj.

## Ekstera ligilo 
Oficiala retejo de Robert Muller: www.robertmuller.org

Kategorio:Belgaj politikistoj
Kategorio:Belgaj filozofoj
Kategorio:Teozofoj
Kategorio:Novepokaj verkistoj
Kategorio:Funkciuloj de Unuiĝintaj Nacioj
Kategorio:Unesko-premioj
BP (firmao)

**BP** (iam ***British Petroleum***, ankaŭ ***BP Amoco***) estas petrol-industria firmao kun ĉefsidejo en Londono.
Kune kun Shell, ExxonMobil kaj Total ĝi estas unu el la pintaj petrol-firmaoj de la mondo.

En decembro 1998 BP kaj la usona petrol-firmao **Amoco** kuniĝis, formante **BP Amoco**. Kvankam la procezo estis nomata kuniĝo, multaj konsideras ĝin aĉeto de Amoco fare de BP. Post unu jaro la aldono "Amoco" estis forigita de la komuna nomo. "BP" restis, sed ne plu signifas "British Petroleum" ("brita petrola"); ĝi simple estas konsiderata dulitera nomo.

La firmao el ĝi derivis sian novan devizon "beyond petroleum" (angle "trans petrolo" aŭ "pli ol petrolo").

Unu el la antaŭaĵoj de la firmao estis la Anglo-Persian Oil Company.

Inter la multaj laborantoj de BP inter la jaroj 1998 kaj 2016 ankaŭ estis la eksa esperantisto Thorsten Höbbel, kiu por la firmao laboris en Hispanio, Germanio kaj Aŭstrio.

## Eksteraj ligiloj 
* : BP Kompania Retejo
* : BP Solar
* http://www.nyse.com/about/listed/lcddata.html?ticker=BP 
* : Historio de BP

Kategorio:Britaj firmaoj
Kategorio:Kemiaj firmaoj
Kategorio:Nafto