open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Horloĝo de la longdaŭra nuno

eta|dekstra|250px|La unua pratipo, kiu montriĝas ĉe la Scienca Muzeo en Londono.
La **Horloĝo de la Longdaŭra Nuno** (angle *Clock of the Long Now*) estas konstruota grandegula mekanika horloĝo desegnita por funkciadi 10.000 jarojn. La skipo kiu konstruos ĝin estas ero de la Fondaĵo de la Longdaŭra Nuno.

## Ideo 
"Mi volas konstrui horloĝon, kiu tiktakos unufoje jare. La montrilo antaŭeniros ĉiun jarcenton kaj la kukolo eliros ĉiun jarmilon por dek mil jaroj."

Tion diris Danny Hillis, inventisto kiu elpensis la ideon konstrui grandegan, plurjarcentan, plene mekanikan horloĝon kiel monumenton al estontecema pensado. Ĉi tiu ideo venis al Hillis en 1995 kaj, unu jaron poste, li kaj pluraj el siaj amikoj fondis neprofitcelan firmaon por konstrui la horloĝon kaj alimaniere stimuli estontecemajn pensadon kaj respondecon. Unu el la kunlaborantoj, komponisto Brian Eno, nomis la horloĝon "la Horloĝo de la Longdaŭra Nuno."

## Desegnaj principoj 
La konstruado de la horloĝo baziĝas sur kvin principoj:

# *Longvivdaŭro*: la horloĝo estos preciza eĉ post 10.000 jaroj; por eviti ŝtelo, ĝi ne enhavos grandvalorajn erojn
# *Konservebleco*: estontaj generacioj povos daŭre funkciigi la horloĝon, eĉ se ili havos nur Ŝtonepokajn ilojn kaj materialojn
# *Travidebleco*: la funkciado de la horloĝo estos plene komprenebla sen bezoni halti aŭ dismeti ĝin
# *Skalebleco*: por certigi, ke la fina horloĝo bone funkcios, eblos konstrui kaj kontroli malgrandajn pratipojn
# *Evoluebleco*: la horloĝo estos plibonigebla

## Ĝisdatigo 
Decembre 2007 tri pratipoj jam ekzistas: la plej frua montriĝas en la Scienca Muzeo de Londono kaj du pli freŝaj modeloj estas en la Muzeo de la Longdaŭra Nuno en San Francisko. La Fondaĵo de la Longdaŭra Nuno jam akiris geologie stabilan kavernon en monto ĉe Usona dezerto, kie la fina horloĝo estiĝos. Kvankam la projekto ne havas firman pretigdaton, ĝi bone antaŭeniras: Brian Eno jam komponis la horloĝtonojn kaj nuntempe la inĝenieroj desegnas la plenskalajn erojn.

## Celo 
Tia horloĝo, se sufiĉe impresa kaj bone farita, enkorpigus tempon. Ĝi estus vizitinda kaj pripensinda. Ideale ĝi ŝanĝos pensadon pri tempo tiel, kiel elkosmaj fotoj de la Tero ŝanĝis pensadon pri la medio. Tiaj ikonoj povas vere aliformigi homan pensadon.

## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj de la pratipo kaj pluraj eroj estas videblaj ĉe http://www.longnow.org/(http://www.longnow.org/)
* Ĉefpaĝo por la Horloĝo ĉe la retpaĝaro de la Fondaĵo de la Longdaŭra Nuno
** "Horloĝaj principoj" 
** Bildoj, desegnoj por la unua pratipo 
* Progreso de la 10.000-jara Horloĝo  prelego de Danny Hillis en Septembro 2004 disponebla (anglalingve) en mp3 kaj Vorbis
* Artikolo en la gazeto "Wired" pri la horloĝo (en la angla), Majo 1998
* Artikolo en la gazeto "Discover" pri la horloĝo (en la angla), Novembro 2005 

## Referencoj 
* Stewart Brand, "The Clock of the Long Now: Time and Responsibility." Basic Books, 2000, ISBN 0-465-00780-5.

Kategorio:Tempo
Malaltaj Tatroj

**Malaltaj Tatroj** () estas pejzaĝa regiono troviĝanta en Slovakio. La tuta regiono estas ŝirmata kiel Nacia parko Nízke Tatry. Plimulton de ties teritorio kreas la samnomata montaro. La plej alta monto estas Ďumbier ().

## Geografio 
La ĉefa montodorso de la montaro tiriĝas de okcidento ĝis oriento en la longeco proksimume 80 km inter valoj de riveroj Váh sur norda flanko kaj Hron sur flanko suda. Malaltaj tatroj en selo Čertovica dividiĝas en pli tutecan orientan parton - *Královohoľské Tatry* kaj orientan - *Ďumbierské Tatry*. La ĉefa montodorso en unuopaj partoj de la montaro ŝanĝas sian aspekton kaj karakteron. Ekzemple masivo de Prašivé en la okcidenta parto de Malaltaj Tatroj kun la plej alta montopinto Veľká Chochula () estas klasika reprezentanto de nudmontoj kun glate modelita reliefo. Mal la plej roka grupo de la montaro estas masivo de Ďumbier de selo Ďurková. La orienta parto de la montodorso estas karakterize arbarizita kaj nur en regiono de Orlova hoľa kaj Kráľova hoľa ĝi denove akiras karakteron de nudaj kaj herbaj montetoj.

## Turismo 
Malaltaj Tatroj estas post Altaj Tatroj la dua plej vizitata montaro de Slovakio. Vojdirekton el la oriento, do el Kráľova hoľa ĝis Donovaly aŭ male, eblas trairi sur montodorsa vojo de Herooj de Slovaka nacia ribelo, sur kiu troviĝas plimulto de montaraj kabanoj en Malaltaj Tatroj. Tio estas ekz. *Kabano de Milan Rastislav Štefánik*, *Kabano sub Chopok* aŭ *Turista rifuĝejo sub Chabenec*. Diference de Altaj Tatroj en Malaltaj Tatroj ne troviĝas tiom akvaj fontoj, tial estas grave vagante pripensi pri trinkreĝimo. Vintra centrejo Jasná pod Chopkom estas la plej granda centrejo de vintraj sportoj sur Slovakio kun 21 km deglitvojoj kaj la plej moderna teknika ekipaĵo. En Malaltaj Tatroj troviĝas kelke da kavernaj sistemoj alireblaj por turistoj. Ekz. Bystrianska jaskyňa, Demänovská ľadová jaskyňa, Demänovská jaskyňa Slobody, Jaskyňa mŕtvych netopierov, Važecká jaskyňa.

245px|eta|maldekstra|Kráľova hoľa
eta|maldekstra|245px|Demänovská ľadová jaskyňa

Kategorio:Montaroj en Slovakio
*
Kategorio:Geografio de Regiono Žilina
Kategorio:Geografio de Regiono Banská Bystrica
Kategorio:Montaroj en Okcidentaj Karpatoj
Kategorio:Distrikto Banská Bystrica
Kategorio:Distrikto Brezno
Kategorio:Distrikto Liptovský Mikuláš
Kategorio:Distrikto Poprad
Kategorio:Distrikto Ružomberok
Rochester

**Rochester** (en Esperanto *Roĉestro*) estas la nomoj de pluraj urboj, inter kiuj:
* Roĉestro (Nov-Jorkio) (tie situas la universitato de Roĉestro) kaj
* Rochester (Kent), Anglio
Polipo

[eta|220px|Reproduktado de [kniduloj]]
eta|Anatomio de korala polipo.
**Polipo** estas unu el la du formoj, kiujn povas preni la kniduloj (la alia mara formo estus la meduzo). Temas pri senseksa organismo, sidebla (fiksiĝante sur io) kaj bentosa (proksime de maraj profundoj).

La polipoj estas cilindroformaj kaj posedas ĉe unu flanko piedecan membron kiu ligas ilin al la grundo, kiu iĝas kolonio, kaj aliflanke truon ĉirkaŭitan de tentakloj (kiuj malmovigas la etajn predojn), kiu utilas kiel kaj buŝo kaj anuso. La mortintaj polipoj restas kiel kalkaĵo kaj sur tiu bazo kreskiĝas novaj polipoj. Tiele en koralaro nur la surfacaj tavoloj estas vivantaj polipoj. Kelkaj polipoj estas grandaj (ĝis 20 cm diametraj) kiel la fungokoralo, kiu povas vivi sendependa, sed la plej parto estas malgrandaj kun diametro malpli ol 1 cm kaj koloniiĝas; tiele unu kilogramo de koralo povas enhavi 80,000 mortintaj polipojn.

Ekzistas du formoj de polipoj, tiuj kiuj vivas sole (la hidroj) kaj tiuj kiuj vivas kolonie (la hidraroj).

Inter la fiksiĝanta parto kaj la supra truo estas fako, kiu konsistas el ektodermo kaj el endodermo separitaj de mezogleo. La ektodermo konsistiĝas el ununura tavolo de ĉeloj, kiuj elproduktas ian mukaĵon. La bazo posedas miofibraĵojn longoformajn de kie venas la nomo mioepitelaglandaj. Inter tiuj ĉeloj, troviĝas sensivaj ĉeloj neŭropiteliaj fadenformaj kun ia tuŝosenta silkaĵo ekstera. La bazo rilatas kun ĉelo mioepitelia aŭ kun nervaj ĉeloj pere de branĉecaj fadenaĵoj.

Lamarko konsideris la polipojn kiel **dua klaso** de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis ilin kiel regeneraj korpoj, sen radia dispozicio sed jam kun speciala organo, nome nutrokanalo (paĝo 119).

## Referencoj
Lamarko (Lamarck), *Filozofio zoologia*, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.

### Eksteraj ligiloj 
* Hidraroj ĉe Reunio kaj la Hinda Oceano
Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando

La **Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando** estis la brita nacio inter la jaroj 1801 kaj 1927, kiu kreiĝis post la efektiviĝo de la Act of Union 1800, per kiu la Reĝlando Irlando kaj la Reĝlando de Granda Britio iĝis unu ŝtato.

## Historio 
### Estiĝo 
En la jaro 1801 okazis la kuniĝo de la Reĝlando Irlando kaj la Reĝlando de Granda Britio, kiu konsistis el Anglujo kaj Skotlando ekde la efektiviĝo de la Act of Union 1707. La kuniĝo eblis, post kiam la irlanda parlamento decidis unu jaron antaŭe akcepti la Act of Union 1800 kaj dissolviĝi favore al parlamento de unuiĝinta reĝlando. En la unuiĝa kontrakto oni decidis, ke Irlando povus sendi pli ol 100 politikistojn al la brita parlamento en la *Palace of Westminster*.

### Brita imperio 
Dum la ekzisto de la Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando okazis la plej brila jarcento de la brita historio, en kiu la britoj multe disvastigis sian novan mondvastan imperion, kvankam ili estis malfortigitaj post la perdo de la amerikaj kolonioj. La reĝino Viktoria estas bone konata por sia volo pligrandigi la imperion – si ricevis la titolon “imperiestrino de Barato” kiel unua kaj lasta persono en la historio.

### Sendependiĝo de Sud-Irlando 
En 1919 la irlandaj parlamentanoj deklaris sendependan parlamenton por Irlando nomatan *Dáil Éireann*, kiu havis la prezidanton Éamon de Valera kiel ŝtatestron por nova sendependa Irlanda Respubliko. La sekva Irlanda-Angla milito daŭris ĝis 1921. Decembre de 1922 kreiĝis fine la Irlanda Libera Ŝtato, kiu en 1937 transformiĝis al la hodiaŭa Irlanda Respubliko. La nordo de Irlando restis parto de la brita teritorio, kaj en 1927 la brita nacio alinomiĝis finfine al *Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Nord-Irlando*, kiu estas la ĝis-hodiaŭa nomo de la brita ŝtato.

## Registaroj 
### Monarĥoj 
## Literaturo 
* Sir George Kettilby Rickards: *The Statutes of the United Kingdom of Great Britain and Ireland*, 1863.

## Vidu ankaŭ 
* Union Jack
* Historio de Unuiĝinta Reĝlando
* Historio de Irlando
* Britio (terminaro)
* Brita imperio

Kategorio:Historio de Britio
Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo
Kategorio:Eksaj reĝlandoj en Eŭropo
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1801
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1927
Arioj

La **arioj** estas etno en Etiopio. Proksimume 150.000 homoj parolas la arian lingvon kiel gepatran lingvon (Stato:1998). Ekzistas naŭ dialektoj de la aria lingvo.

La arioj vivas en la regiono de la rivero Omo en la sudokcidentaj flankaĵoj de la montarĉenoj kaj la apudaj valoj.

La alfabetigita parto el ili estas malpli ol 1 %. La plej multaj arioj estas kristanoj. La Nova Testamento en 1997 la unuan fojon estis publikigita en la aria lingvo.

La arioj kultivas plejparte maizon kaj milion, krome aliajn cerealojn kaj legomojn. La bona grundo kaj multa pluvo efikas ordinare bonajn rikoltojn, eĉ se en la ĉirkaŭaj regionoj regas malsekeco.

## Eksteraj ligiloj 
* Carolyn Ford: The Aari People 

Kategorio:Etnoj en Etiopio
Jiří Orten

**Jiří Orten** (naskiĝis la 30-an de aŭgusto 1919, en Kutná Hora - mortis la 1-an de septembro 1941, en Prago), propranome Jiří Ohrenstein, estis juddevena ĉeĥa poeto.

En siaj versoj li esprimis emociojn kaj vivangoron de junuloj vunditaj per malfacila tempo de la 2-a Mondmilito. Pluan evoluon de lia promesplena eksterordinara talento finis aŭtoaverio en aĝo de nuraj 22 jaroj.

Lia verkaro multe influis postmilitan ĉeĥan poezion.

## Ĉefaj verkoj 
* *Cesta k mrazu* (Vojo de la frosto)
* *Jeremiášův pláč* (Ploro de Jeremio)
* *Ohnice* (Fajrulino)
* *Elegie a Deníky Jiřího Ortena* (Elegioj kaj Taglibroj de Jiří Orten) - aperis postmorte

## Eksteraj ligiloj 
* Mallonga biografio de Jiří Holý  

Kategorio:Ĉeĥaj poetoj
Várgesztes

**Várgesztes** [vArgesteŝ] estas malgranda vilaĝo en Hungario en regiono Meza Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en Distrikto Tatabánya. Vár signifas fortikaĵo.
eta|maldekstre|Fortikaĵo de Várgesztes

## Bazaj informoj 
* Areo: 12 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 500
* Poŝtkodo: 2824
* Telefonprefikso: 34

## Geofrafio 
Várgesztes situas en montaro Vértes, fine de sakovojo. Tatabánya troviĝas 17 km-ojn for.
eta|Feriejo de Várgesztes

## Historio 
Pri Várgesztes la unua mencio aperis en 1009 en formo **Geztes**. Dum regado de Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) jam estis tie fortikaĵo. La turkoj kelkfoje sieĝis ĝin, sed okupis ĝin nur en 1543, tiam la vilaĝo detruiĝis. En 1693 familio Esterházy akiris la fortikaĵon kaj la kampojn. En 1730 katolikaj germanoj refondis la vilaĝon sub nomo de *Pusztagesztes*. La nuna nomo formiĝis en 1917. Apud la vilaĝo en 1991 feriejo konstruiĝis. La vilaĝo profitas ankaŭ el fremdultrafiko. En 2011 tertremo okazis, precipe la preĝejo difektiĝis.

En Várgesztes migra poŝto servas.

## Vidindaĵoj 
* fortikaĵo
* preĝejo

## Famuloj 
En Várgesztes mortis skermisto Tamás Mendelényi.

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Araknoido

[eta|Araknoido estas en la meza [meningo]]
**Araknoido** (lat. *arachnoides*) estas la meza meningo, cerba membrano, kiu kune kun duramatro kaj piamatro ĉirkaŭtegas la cerbon kaj la mjelon. La araknoido fluidigas cerb-mjela fluaĵon, kiu provizas simplan protekton por la cerbo.

Inflamo de tiu membrano estas nomata **araknoidito**.

Kategorio:Cerbo
Kategorio:Nerva sistemo
Richard Weiner

**Richard Weiner** (naskiĝis la 6-an de novembro 1884 en Písek – mortis la 3-an de januaro 1937 en Prago) estis ĉeĥa poeto, verkisto kaj ĵurnalisto, en kies verkaro plej multe elstaras trajtoj de ekspresionismo.

## Biografio 
Weiner studis en 1902 gimnazion kaj kvar jarojn poste kemion – fakon bierfarado, al kiu li tamen fine ekpreferis literaturon. Dum la 1-a Mondmilito li batalis en Serbio, sed en 1915 li devis esti liberigita de soldatservo pro nervokolapso.
Post fino de la milito en 1918 li komencis orientiĝi pri publikiga agado, komence en la redaktejo de *Lidové noviny*, jaron pli poste kiel korespondanto el Parizo, de kie li verkis felietonojn, politikajn artikolojn kaj recenzojn pri franca literaturo. Longjara restado en Francio kaj kontakto kun tieaj artistoj havis gravan influon je karaktero de lia verkaro. En liaj lastaj poemkolektoj kaj rakontoj angoro evoluas al fremdiĝo for de la mondo, en kies perceptado miksiĝas realeco kun halucinoj.

Weiner restis siatempe ĉe ĉeĥa legantaro subtaksita, sed lia influo je pluaj generacioj de ĉehcaj poetoj estis eksterordinara (oni nomu Jiří Orten, Jiří Kolář aŭ Ivan Blatný).

## Verkaro 
* poemkolektoj *Pták*, 1913, a *Usměvavé odříkání*, 1916 – sub influo de Karla Čapka kaj aliaj, kun trajtoj de vitalismo
* *Netečný divák*, 1917 – unua proza verko kaj samtempe turniĝo al pli angora perceptado de la mondo
* *Rozcestí*, 1918 – poemkolekto
* *Lítice*, 1918 – tre ekspresionisma rakontokolekto, verkita sub influo de militaj travivaĵoj kaj traŭmoj
* *Škleb*, 1918 – konata rakontokolekto
* *Mnoho nocí*, 1928 – poemaro
* *Zátiší s kulichem, herbářem a kostkami*, 1929 – poemaro
* *Mezopotamie*, 1930 – básnická sbírka
* *Lazebník*, 1929 – poemaro
* *Hra doopravdy*, 1934 – rakontoj

## Literaturo 
* Chalupecký, Jindřich: *Richard Weiner*, Praha 1947
* Chalupecký, Jindřich: *Expresionisté*, Praha 1992
* Langerová, Marie: *Weiner*, Brno 2000
* Srp, Karel: *Nepovědomé body. Josef Šíma, Richard Weiner a skupina Le Grand Jeu*. En: magazino *Umění* (Arto), 2004, vol. 52, n-ro 1, p. 11-36.- Kun anglalingva resumo.

## Eksteraj ligiloj 
* Richard Weiner ĉeĥlingva interreta biografia datumbazo KDO BYL KDO 

Kategorio:Ĉeĥaj poetoj
Kategorio:Ĉeĥaj ĵurnalistoj
Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj
Jiří Kolář

**Jiří Kolář** (naskiĝis la 24-an de septembro 1914 en Protivín - mortis la 11-an de septembro 2002 en Prago) estis ĉeĥa poeto kaj figurartisto, tutmonde konata precipe pro sia eksperimenta arto. Plejparton de sia vivo li travivis en Kladno en Meza Bohemio.

En 1977 li subskribis Ĉarton 77; pro politikaj kialoj en 1979 ne estis al li kaj lia edzino ebligite reveni el studvojaĝo al Okcidenta Berlino, tial ili ekde 1980 ekvivis en Parizo. Tie en 1981 li fondis revuon *"Revue K"*, kiu okupiĝis pri disvastigo de arto de ĉeĥaj kaj slovakaj elmigrintoj. en 1984 li akiris francan ŝtatanecon. Speciale en Francio apartenis lia figurarta verkaro al tre aprezataj. En 1997 li revenis kun sia edzino, figurartistino *Běla Kolářová*, reen al Ĉeĥio.

eta|maldekstra|

## Literaturo 
* Vladimír Prokop: *Přehled české literatury 20. století*
* Jindřich Chalupecký: *Na hranicích umění*, Praha 1990 (ĉapitro *Příběh Jiřího Koláře*)
* Astrid Winter, *Metamorphosen des Wortes. Der Medienwechsel im Schaffen von Jiří Kolář*, Göttingen 2006
* Jiří Kolář: *Slovník metod*, Prago 1999
* Jiří Kolář: *Příběhy Jiřího Koláře*, Prago 1999

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio kaj bibliografio  
* Galerio de verkoj

Kategorio:Ĉeĥaj poetoj
Kategorio:Ĉeĥaj artistoj
Adaloj

**Adaloj** estas la etiopa (amhara), **danakiloj** la araba nomo por la orientafrika etno de la afaroj kaj kun ili parencaj muzlimoj en Etiopio. Ili fondis en la 12-a jarcento la sultanlandon Adalo.

Ekzakte dirite adaloj estas la nomo de nur unu el la afaraj triboj.

Kategorio:Etnoj en Etiopio
Kateřina Neumannová

eta|180px|maldekstra|K.Smigun kaj K.Neumannová en olimpika konkurso en Torino 2006
**Kateřina Neumannová** (naskiĝis la 15-an de februaro 1973 en Písek) estas ĉeĥa sportisto, duobla mondĉampionino en skikurado (en 2005 kaj 2007), gajninta plurajn olimpikajn medalojn (inkluzive la oran medalon en Torino 2006, en konkurso pri 30km liberstilaj).

Pri sporto ŝi okupiĝas profesie ekde 1991. Ŝi havas filinon Lucie (2003).

## Eksteraj ligiloj 
* Persona retpaĝaro de Kateřina Neumannová
* Rezultolisto de K.Neumannová en retpaĝaro de FIS 

Kategorio:Ĉeĥaj skikuradistoj
Kategorio:Biciklistoj
Kategorio:Mondĉampionoj
Leusden

Dosiero:Loudspeaker.svg**Leusden** ()
estas municipo kaj loĝloko en la nederlanda provinco Utrecht. La municipo havis (je la 1-a de julio 2006) 28 731 loĝantojn kaj havas areon de 62,02 km² (de kiu 0,34&nbsp;km² estas akvo).

200px|maldekstra
eta|maldekstra|Prins Clausplein

Kategorio:Vilaĝoj de Nederlando
Kategorio:Loĝlokoj en Utreĥto
Kategorio:Municipoj de Utreĥto
Anuakoj

La **anuakoj** estas nilota etno, kiu vivas en la sudoriento de Sudano kaj en la regiono Gambelo (Gambela) en la okcidento de Etiopio.

La anuakoj vivas laŭlonge de riveroj per agrokulturo kaj bestbredado. En Sud-Sudano ili vivas en ebena, plejparte senarba herblando, kiu dum la pluvsezono ofte inundiĝas kaj marĉiĝas. La anuaka lingvo estas parolata en Sudano de 52.000 kaj en Etiopio de 26.000 homoj.

Estas supozate, ke la anuakoj havas la saman originon kiel la same en Sud-Sudano vivanta etno de la ŝilukoj. La nuaka lingvo similas al la aĉolia lingvo.

## Anuakoj en Gambelo 
Ĝis en la 1980-aj jaroj la anuakoj estis la loĝantarplejmulto en la etiopia Gambelo. Tio ŝanĝiĝis, kiam la komunisma Derg-registaro sekve de la malsekeco kaj malsatmizero en la Etiopaj Altaĵoj dekmilojn da homoj el aliaj landopartoj setligis en Gambelo kaj krome nueroj fuĝis tien antaŭ la intercivitana milito en Sud-Sudano. Per tio ekestas konfliktoj inter la anuakoj, nueroj kaj la "altlandanoj". Lige kun tiuj konfliktoj "altlandanoj" kaj etiopaj soldatoj en decembro 2003 mortigis centojn da anuakoj en la urbo Gambelo.

## Fontoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Joshua-projekto pri la anuakoj 

Kategorio:Etnoj en Afriko
Kategorio:Etnoj en Sudano
Kategorio:Etnoj en Etiopio
Kategorio:Etnologio
Kategorio:Etnografio
Konsoj

La **konsoj** estas etno, kiu vivas en Etiopio en la provinco Southern Peoples, Nations & Nationalities sude de la lago Abajo (Abaya), proksimume 90&nbsp;km sude de la urbo Arba-Minĉo (Arba Minch).

La konsa lingvo apartenas al la orientkuŝida lingvofamilio.

## Literaturo 
* Hildemann K., "Äthiopien", Reise-Know-How Verlag, Bielefeld (2004) S.415, S.429

## Eksteraj ligiloj 
* Survival International – Homrajta organizo por protekti tribsociojn
* Bildoj de la konsoj 

Kategorio:Etnoj en Etiopio
Stigia orelstrigo

La **Stigia orelstrigo**, *Asio stygius* estas mezgranda malhela strigo, tio estas specio de birdo el la ordo de strigoformaj, familio de strigedoj, kun plumtufo super ĉiu okulo. Ĝi estas indiĝena de Centra kaj Suda Ameriko. 

## Taksonomio kaj sistematiko
La Stigia orelstrigo havas jenajn ses agnoskitajn subspeciojn:

**A. s. lambi* Moore, RT (1937) nordokcidenta Meksiko el Sonora kaj Chihuahua suden ĝis Jalisco
**A. s. robustus* Leon Kelso (1934) dise el Guerrero kaj Veracruz en Meksiko suden ĝis norda Nikaragvo
**A. s. siguapa* d'Orbigny (1839) ĉeftera Kubo kaj Insulo Juventud 
**A. s. noctipetens* Riley (1916) ĉeftera Hispaniolo kaj insulo Gonave
**A. s. stygius* Wagler (1832) Kolombio kaj Venezuelo suden ĝis Bolivio kaj dise en centra kaj suda Brazilo
**A. s. barberoi* Bertoni, AW (1930) Paragvajo kaj norda Argentino

## Priskribo
Ĝi havas brilflavajn okulojn, nigran bekon, havas la karakteran malhelbrunan vizaĝan diskon, kie kontrastas la brilegaj okuloj kaj inter ili unue blankaj strioj kiuj venas el la oreltufoj kiel brovoj en formo de litero vo kiuj konverĝas al la beko, krome estas malhelgriza angula spaco kiu venas el la frunto. La subaj partoj estas malhele sablokoloraj kun malhelbruna strieco. La supraj partoj estas inverse, sablokolora strieco sur pli malhela fono.

## Ekologio
Tiu orelstrigo okupas varion de deciduaj kaj ĉiamverdaj arbaroj, kaj malfermajn areojn kun arbaraj makuloj. Ĝi loĝas ekde marnivelo ĝis 3 100 m supre.

Tiu ĉi neotropisa specio manĝas varion de predoj inkludante birdojn, etajn mamulojn, reptiliojn, amfibiojn, krustulojn kaj insektojn. Ĉiu tiu ĉasado estas farita dumnokte.

La Stigia orelstrigo demetas du ovojn en nesto el branĉetoj konstruita de aliaj birdoj, sed foje, ili nestumas surgrunde, kiel sia parenco, la marĉostrigo.

Tiu orelstrigo ne estas tutmonde minacata, kvankam ĝia statuso varias grande tra sia tuta teritorio. Ĝi vivas en Sudameriko, kaj en partoj de Centrameriko. Ĝi estis dokumentite vidata dufoje en Teksaso. 

## Vidu ankaŭ 
* Kubaj humidaj arbaroj

## Notoj 
## Referencoj 
* Owling.com 
* Strigejo

Kategorio:Strigoformaj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Kubo
Listo de dezertoj laŭ areo

Jen **listo de dezertoj de la mondo, ordigita laŭ vasteco**. Ĝi listigas ĉiujn dezertojn kun areo de pli ol 50.000&nbsp;km².

## Dezertoj pli vastaj ol 50.000 km² 
## Vidu ankaŭ 
* Listo de dezertoj

## Fontoj 
Dezertoj
Kategorio:Dezertoj
Horo por la Tero

[eta|dekstre|350px|[Operdomo de Sidnejo je la horo por la Tero en 2007]]
**Horo por la Tero** estas internacia evento, kiun aranĝas ĉiu-jare la *WWF*. Temas pri laŭvole mallumigi dum unu horo, domojn, firmaojn kaj ĉian lumigatan konstruaĵon, krom ne uzi malbezonajn elektrajn aparatojn por malpliigi energian malŝparon dum tiu horo, kaj tiel, simbole agi kontraŭ klimata ŝanĝo. La celo de la agado estas konsciigi homojn pri la homa origino de la klimata ŝanĝo kaj la neceso ŝanĝi iajn kutimojn, rilate al energia uzado.

En 2009 *Horo por la Tero* okazis internacie, sabate la , je la 20:30 ĝis la 21:30 horo (lokatempe), dum en 2008 la *Horo por la tero* okazis internacie, , je la 20:00 ĝis la 21:00 horo (lokatempe). En 2007 okazis la unua horo por la tero nur en Sidnejo, Aŭstralio.

Post la unua evento en la jaro 2007, pli kaj pli urboj en la mondo, oficiale aliĝas al la afero.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala internacia retpaĝo ()

Kategorio:Mediprotektado
Suba Grindelwald-Glaĉero

**Suba Grindelwald-Glaĉero** (germane: **Unterer Grindelwaldgletscher**) estas la okcidenta de la du glaĉeroj, kiuj nutras la valon de Grindelwald en Berna Oberlando, Svislando.

## Priskribo 
La glaĉerlango de la Suba Grindelwald-Glaĉero estas ĉefe nutrita de la tributglaĉero *Grindelwald-Fiescher-Glaĉero*, kiu havas sian originon je la monto Mönch kaj la Fiescherhornoj je proksimume 2800 ĝis 3200 m s.M.. Ĝis antaŭ mallonga tempo la dua granda alfluo de la Suba Grindelwald-Glaĉero estis la *Eismeer* je la flanko de Mönch, je kiu situas haltejo kaj belvidplatformo de la Jungfraŭ-Fervojo. Eismeer tamen tiom retiriĝis, ke ĝi nun ne plu estas ligita kun la Suba Grindelwald-Glaĉero kaj tial ne plu estas ties tributglaĉero. La glaĉerlango finiĝas hodiaŭ je proksimume 1400 m s. m. kaj estas fonto de *Blanka Lütschine* (germane *Weisse Lütschine*, ne miksu kun la samnoma rivero en Lauterbrunnen), kiu post trafluo de impona glaĉerravino alfluas al Nigra Lütschine, kiu siuavice nutras Lütschine, alfluanto de Aro en Interlaken.

[eta|150ra|maldekstra|Pentraĵo de [Caspar Wolf]]

## Historio 
Dum la Eta Glaciepoko en la 16-a jarcento la Suba kaj la Supra Grindelwald-Glaĉero tiom kreskis, ke ili atingis dum ilia kulmina erao la vilaĝon Grindelwald, kiu devis esti translokita, ĉar la glaĉero iom post iom forglutis la domojn. Kiam komenciĝis la turismo en Svislando la glaĉero estis ĉefa allogo ĝis en la 19-a jarcento, kiam ĝi denove retiriĝis al supre de la glaĉerravino kun interrompo inter la jaroj 1959 kaj 1983, kiam la lango ankoraŭ foje kreskis. Nuntempe la glaĉero forte kaj rapide retiriĝas.

## Eksteraj ligiloj 
* Svisa Glaĉer-Mezurreto, Suba Grindelwald-Glaĉero

Kategorio:Glaĉeroj en Svislando
Kategorio:Glaĉeroj de la Alpoj
Kategorio:Kantono Berno
Kategorio:Berna Oberlando
Kim Dae-Jung

**Kim Dae-jung** (hangule: 김대중, elparolata [kim dɛdʑuŋ] (pli-malpli kiel "kim deĝung") (Naskiĝis la , mortis la ) estas sudkorea prezidinto, kaj la unua korea ricevinto de Nobel-Premio pri Paco. Li estis prezidanto dum la jaroj 1998 - 2003.

Lia politiko de malfermigado estis nomita "sunbrila politiko", hangule 햇볕정책. En la jaro 2000, li partoprenis je unua nord-sud-korea kulmin-konferenco, kiu fine premiindigis lin. Bedaŭrinde, la nordkoreestro neniam reciprokis la viziton. Male, dum lia regado nordkoreaj militŝipoj entrudiĝis la sudan akvaron kaj pafis al suda militŝipo, mortigante kaj vundante maristojn. Kim estis kritikata pro iri al Japanujo anstataŭ postuli pardonpeton.

Kompletiginta la kvinjaran regadon en 2003, Kim estis sekvita de Roh Moo-hyun.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1925
Kategorio:Nobel-premiitoj pri paco
Kategorio:Sudkoreaj politikistoj
Kategorio:Malliberuloj de konscienco laŭ Amnestio Internacia
Kim

**Kim** (hangule: 김, "oro") estas la plej ofta korea familia nomo.

Famaj portantoj:

* Kim Dae-Jung, prezidinto de Sud-Koreio; unua korea ricevinto de la Nobel-Premio pri Paco
* Kim Il-sung, estro de Nord-Koreio de 1948 ĝis 1994.
* Kim Ĝong-il, filo de Il-sung, estro de Nord-Koreio de 1994 ĝis 2011.
* Kim Ĝong-un (n. probable en 1984), filo de Ĝong-il, estro de Nord-Koreio ekde 2011.
* Kim Bum, sudkorea aktoro, dancisto, kantisto kaj modelo (n. en 1989)
Sed ankaŭ ekster la korea kulturo la nomo estas konata kiel persona nomo, kaj de viroj kaj de virinoj. Ekzemploj estas
* Kim J. Henriksen (n. en 1960), dana esperantisto, muzikisto kaj kantisto,
* Kim Wilde (n. en 1970), brita kantistino, kaj
* Kim Basinger (n. en 1953), usona aktorino.

## Kiel mallongigo 
Kaj kompreneble la tri literoj, en majuskla aŭ minuskla formo, ankaŭ estas ofta mallongigo,
* interalie de la Klasifiko Internacia de Malsanoj (KIM) de la Monda Organizaĵo pri Sano (MOS), alternative al la anglalingvaj mallongigoj *ICD* kaj *WHO*.
Pri tio vidu la listigon pri mallongigoj **KIM**.
Abwehr

eta
**Abwehr** (esperante *Abvero*) estis armea spiona kaj kontraŭspiona organizaĵo agadanta en la Germana Regno. Ĝi estis fondita en la jaro 1920.

Ĝis la jaro 1938 ĝi estis subigita al la regna ministro de milito, poste ĝi transiris sub ĉefkomandantejo de la armeo de Nazia Germanio. Ekde tiu tempo la tasko de *Abwehr* estis subobservi kontraŭulojn de Hitler. Ĝia la plej signifa komandanto estis admiralo Wilhelm Canaris ekde la jaro 1935 ĝis la jaro 1944. En tiu ĉi jaro Abwehr komencis esti esplorata fare de alia nazia sekreta servo Sicherheitsdienst pro suspekto je kunlaboro kun la okcidentaj Aliancanoj.

## La plej signifaj membroj 
* Oskar Schindler

Kategorio:Dua Mondmilito
Kategorio:Naziismo
Kategorio:Historio de Germanio
Kategorio:Spionado
Sicherheitsdienst

eta|200ra|Falsa uniformo de *Sicherheitsdienst*
**Sicherheitsdienst** () estis sekreta servo de Tria Regno. Ĝi estiĝis en la jaro 1932 kiel raportista servo de NSDAP kaj ĝi estis parto de SS. En la jaroj 1932 - 1941 ĝi estis gvidita de Reinhard Heydrich, en la jaroj 1941 - 1945 gvidis ĝin Ernst Kaltenbrunner. Ekde la jaro 1939 ĝi plenumis funkcion de politika spiona kaj kontraŭspiona organizo kiel parto de la Nacia Ĉefoficejo pri Sekureco (*RSHA*). Dum 1944 kaj 1945 la servo devis interalie observi ankaŭ alian sekretan servon de Nazia Germanio, Abwehr, kiun la nazioj suspektis pri kunlaboro kun la okcidentaj Aliancanoj.

Internacia Juĝa Tribunalo en Nurenbergo agnoskis la organizaĵon krima.

## Interesaĵo 
20.11.1939: Subigitaj al komandantoj de ĉiuj el 5 armeoj de Wehrmacht kaj agantaj ĝis nun en Ĝenerala Gubernio ekde invado en Pollandon Einsatzgruppen de Sekurec-Polico kaj de Sicherheitsdienst estis malfonditaj/apartigitaj.

Kategorio:Sekretaj servoj
Kategorio:SS
Kategorio:Politika polico
Bordány

**Bordány** [bordAnj] estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Csongrád, en Distrikto Mórahalom.

## Bazaj informoj 
* Areo: 37 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 3150
* Poŝtkodo: 6795
* Telefonprefikso: 62

## Situo 
Bordány situas laŭ flankovojoj. Szeged troviĝas 21 km-ojn for.

## Historio 
Antaŭ la hungaroj vivis tie sarmatoj, gepidoj kaj avaroj. La loko estis paŝtejo de la hungaroj, post la tatara invado en 1241 kumanoj ricevis la regionon. Dum la turkoj la regiono senhomiĝis, la loĝantoj rifuĝis precipe al urboj Kecskemét, Szeged kaj Szabadka. Post la turka erao la kamparanoj konstruis farmojn en siajn parcelojn, ĉar el la urbo ne povis kulturi teron kaj bredadi. Naskiĝis senfinaj vicoj de farmoj, kiu hungare enradikiĝis "farmomondo" pro la grandeco. La loko estis ekstera parto de Kiskundorozsma. En 1882 kapelo konstruiĝis, kiu iĝis ankaŭ centro de farmoj. En 1909 la kapelo pligrandiĝis preĝejo omaĝe al Stefano la 1-a (Hungario). La setlejo nomiĝis **Kistemplomtanya** (=preĝejeto-farmo), ekde 1950 *Bordány*, kiu poste iĝis memstara vilaĝo.

Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, 4 kuracejoj, restoracio, interreta ĉambro.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Stefano la 1-a (Bordány)

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Desmond Tutu

**Desmond Mpilo TUTU** (naskiĝis , mortis ) estis Sud-Afrika anglikanisma ĉefepiskopo, kiu iĝis fama dum la 1980-aj jaroj kiel aktivulo kontraŭ la apartismo. Pro tio Tutu ricevis la Nobel-Premion pri Paco en 1984 kaj multajn aliajn premiojn.

## Citaĵoj 
## Vidu ankaŭ 
* Koloraj sudafrikanoj

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Desmond Tutu Peace Centre


Kategorio:Nobel-premiitoj pri paco
Kategorio:Sudafrikanoj
Kategorio:Ĉefepiskopoj
Kategorio:Anglikanaj episkopoj
Kategorio:Homaj rajtoj
Kategorio:Premio Templeton
Radiulo

**Radiolaria** aŭ **Radiuloj** estas grupo de protozooj similaj al amebo kiuj produktas prilaboritegajn mineralajn skeletojn, tipe kun centra kapsulo kiu dividas la ĉelon en internaj kaj eksteraj partoj, nomitaj endoplasmo kaj ektoplasmo. Ili troviĝas kiel planktono en la oceano, kaj pro la rapida evoluo de siaj specioj estas gravaj kiel fosilioj gvidoj ekde la periodo kambriko. Fosiliaj radiuloj komunaj estas *Actinomma*, *Heliosphaera* kaj *Hexadoridium*.

## Aspekto 
eta|dekstra|Bildo de radiuloj de la ekspedicio Challenger 1873-76.

La radiuloj posedas multajn falspiedojn tenitajn de mikrotubetoj nomitaj aksopodioj, kiuj helpas por flosado. La ĉela kerno kaj la plej parto de la restantaj organetoj kiuj troviĝas en la endoplasmo, dum la ektoplasmo estas plena de vakuaĵoj kaj de gutoj de lipidoj. Ofte ili enhavas algojn laŭ simbiozo, ĉefe Zooxanthellae, kiuj produktas la plej parton de la energio, kiun bezonas la ĉelo. Simila organizo troviĝas en Heliozoa, sed tiuj malhavas centran kernon kaj produktas nur simplajn spinojn.

La ĉefa klaso de radiuloj estas la Polycystinea, kies membroj produktas silicecajn skeletojn. La plej parto de fosilioj apartenas al tiu grupo. Alia klaso estas Acantharea, kies skeleto konsistas el sulfato estroncia. Spite kontraŭaj asertoj, la genetikaj studoj situas tiujn du grupojn tre proksime. Radiuloj inkludas ankaŭ la senegalan genron *Sticholonche*, kiu malhavas internan skeleton kaj kiu foje estis konsiderita heliozoo.

[dekstra|frame|*[Circogonia icosahedra*, specio de radiulo.]]

Tradicie, la radiuloj inkludis Phaeodarea, kiuj produktas silicecajn skeletojn, sed kiuj diferenciĝas de Polycystinea en kelkaj aliaj aspektoj. Tamen, la simileco estas kaŭzata de la konverĝa evoluo ĉar la molekulaj arboj lokigas ilin en Cercozoa, grupo kiu inkludas kelkajn flagelajn kaj amebecajn protistojn. Radiolaria kaj Cercozoa inkludiĝas kune en supergrupo nomita Rhizaria.

Oni konas kelkajn radiulojn, kiuj prezentas grandan similecon kun regulaj pluredro, kiel ekzemple specion kun formo de dudekedro.

## Ĉe Lamarko 
Lamarko konsideris la radiulojn kiel **tria klaso** de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj kaj polipoj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis ilin kiel regeneraj korpoj, kun radia dispozicio kaj kun kompleksa digestorgano (paĝo 119).

## Radiuloj de Haeckel 
La germana biologo Ernst Haeckel realigis bizarajn desegnojn (kaj eble iomete troajn) de Radiuloj, Foraminifera kaj Diatomea helpante popularigi tiujn protozoojn inter la mikroskopistoj de komencoj de la 20-a jarcento.

## Referencoj
## Literaturo 
* Lamarko (Lamarck), *Filozofio zoologia*, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.
* 
* 
*  
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Radiolarians (en angla)
* Geometry and Pattern in Nature 3: The holes in radiolarian and diatom tests  (en angla)
* Radiolaria.org (en angla)

Kategorio:Mikrobiologio
Verda trobadoro

***Verda trobadoro*** estas la titolo de diversaj kulturaĵoj en Esperantujo:
* Verda trobadoro (poeto) nomo de Berlina esperantlingva poeto
* Verda Trobadoro (kantaro) kantaro de "Bond  van Arbeiders-Esperantisten FLE"
Karel Funk

**Karel Funk** (naskiĝis la 30-an de majo 1948) estas ĉeĥa spirita verkisto
kaj direktoro de diakonia maljunulhejmo *"Domovinka"* en Písek (Suda Bohemio).

Origine li studis ekonomian altlernejon kaj dudek jarojn okupiĝis pri spirita serĉado, ĝis li ekankris en kristana esoterismo.

## Verkaro 
* *Mystik a učitel František Drtikol*. 1-a eldono. Praha : Gemma, 1993. 284 p. ISBN 80-85206-19-6.
* *Odívání sluncem : inspirace z esoterních průhledů do minulosti a budoucnosti Slovanstva*. Brno : Agape, 1998. - 268 p. ISBN 80-238-2759-6.
* *Mystik a učitel František Drtikol : [pokyny pro duchovní cestu]*. 2-a kompletigita eldono. Olomouc : Fontána, 2001. --328 p. ISBN 80-86179-55-9.
* *Drtikol a Hajný za mysteriem tvorby: Cesty ke světlu*. Olomouc : Fontána, 2001. ISBN 80-86179-63-X.
* *Meditace jako píseň duše*. Praha : Dobra, 2002. 95 s. ISBN 80-86459-22-5.
* *Epopej mariánství : duchovní ženství od Božské Matky až po víly*. Hranice: Fabula, 2003.250 p. ISBN 80-86600-09-2.
* *Tajemství čtyř ročních období*. Praha: Eminent, 2004. 313 p.  ISBN 80-7281-118-5.
* *Světliny. Meditace jako první tání duše. Tři duše v akordu*. EB nakladatelství 2005. 135 p. ISBN 80-903234-8-0. Kunaŭtoroj - Ján Zákopčaník, Dana Rychlová.
* *Světliny 2 -- Putování k polednám*. Eva Babická 2006. 144 p. ISBN 80-86183-52-1. - Kunaŭtoroj - Táňa Fischerová, Ludvík Procházka. Ilustr. Václav Švejcar.

## Eksteraj ligiloj 
Meditaj tekstoj de Karel Funk en Interreto 

Kategorio:Ĉeĥaj verkistoj
Kateto

[200px|frame|Ortangula triangulo ĉe kiu *c1* kaj *c2* estas la katetoj kaj *h* estas la [hipotenuzo.]]
En orta triangulo, la **kateto** estas ĉiu unu el la du lateroj kiuj estas najbaraj al la orta angulo. La cetera flanko, kontraŭa al la orto, estas la hipotenuzo.

Ĉiu el du katetoj koincidas kun alto al la alia kateto.

La rilatumo de longoj de la katetoj estas difinita per la trigonometriaj funkcioj tangento kaj kotangento de anguloj de la triangulo. Longo de kateto estas ankaŭ la geometria meznombro inter longo de segmento tranĉita per alto al la hipotenuzo kaj longo de la tuta hipotenuzo.

Se orta triangulo estas ne izocela (kio estas ke ĝi estas skalena), do ĝia katetoj havas malsamajn longojn.

En orta izocela triangulo, la katetoj nepre estas la du kongruaj lateroj de la triangulo.

Laŭ la teoremo de Pitagoro, sumo de kvadratoj de longoj de la katetoj estas egala al kvadrato de longo de la hipotenuzo.

## Ĝenerale 
En pli larĝa senco, kateto estas linio falanta orte al la alia linio aŭ surfaco. Tia linio estas pli kutime sciata kiel surfaca normalo.

## Vidu ankaŭ 
* Hipotenuzo
* Orta triangulo
* Teoremo de Pitagoro

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Trianguloj
Sahoj

La **sahoj** estas unu el la etnoj en Eritreo kaj Etiopio kun kuŝida lingvo. La sahoj konsistigas proksimume 5 % de la tuta loĝantaro. Ili vivas precipe en la marborda ebeno sude de Asmero (*Asmara*) kaj Masavo (*Massawa*). La plejparto el ili estas islamanoj. Sed estas ankaŭ kelkaj triboj de la sahoj, kiuj konservis la kristanan kredon.

## Eksteraj ligiloj 
* *Retpaĝo pri la sahoj verkita de sahoj* (*anglalingva, arablingva*)

Kategorio:Etnoj en Eritreo
Kategorio:Etnoj en Etiopio
Zákányszék

**Zákányszék** [zAkAnjsEk] estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono **Suda Ebenaĵo**, en departemento Csongrád, en subregiono de Mórahalom.

## Bazaj informoj
* Areo: 66 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 2800
* Poŝtkodo: 6787
* Telefonprefikso: 62

## Situo
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj. Szeged troviĝas 22 km-ojn for. 

## Historio
En la komunumo avaroj loĝis dum la bronzepoko. La loko estis paŝtejo de la hungaroj, sed antaŭ la tatara invado ankaŭ la kumanoj paŝtadis tie. Dum regado de Béla la 2-a aperis la nomo *Villa Sakani*. Dum la turkoj la regiono senhomiĝis, la loĝantoj rifuĝis precipe al urboj Kecskemét, Szeged kaj Szabadka. Ekde 1731 la kampoj apartenis al Szeged. Post la turka erao la kamparanoj konstruis farmojn en siajn parcelojn, ĉar el la urbo ne povis kulturi teron kaj bredadi. Naskiĝis senfinaj vicoj de farmoj, kiu hungare enradikiĝis "farmomondo" pro la grandeco. En 1840 oni konstruis ŝtonokrucon kaj sonorilstablon, post 3 jaroj kapelon, en 1852 lernejeton, kiuj iĝis ĝermo de la nuna vilaĝo. En 1891 formiĝis farmocentro *Alsótanya* (=suba farmo), post 2 jaroj ankaŭ *Felsőtanya* (=supra farmo). Preĝejo ekfunkciis ekde 1924, paroĥo ekde 1932. La komunumo memstariĝis en 1950. Infanĝardeno en 1959, sporthalo en 1992 konstruiĝis.

## Ĝemelkomunumo
*  Borszék, Rumanio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Ĉirkaŭskribita sfero

eta|Ĉirkaŭskribita sfero de kubo
En geometrio, **ĉirkaŭskribita sfero** de pluredro estas sfero kiu enhavas la pluredron kaj tuŝas ĉiujn verticojn de la pluredro.

Se ĝi ekzistas, ĉirkaŭskribita sfero ne nepre estas la plej malgranda sfero enhavanta la pluredron; ekzemple, la kvaredro formita per unu vertico de kubo kaj tri ĝiaj najbaraj verticoj havas la saman ĉirkaŭskribitan sferon kiel la fonta kubo, sed povas esti enhavita en pli malgrandan sferon havantan la tri ne najbarajn inter si verticojn de la kubo sur sia ekvatoro.

Ĉiu vertico-transitiva (ne malfinia) pluredro havas ĉirkaŭskribitan sferon. Ĉiu unuforma pluredro, inkluzivante de ĉiu regula pluredro, estas vertico-transitiva kaj do havas ĉirkaŭskribitan sferon. Sed ĉe plejparto de malregulaj pluredroj verticoj ne situas sur komuna sfero, kvankam eblas difini la plej malgrandan enhavantan sferon por ĉi tiaj pluredroj.

Radiuso de ĉirkaŭskribita sfero estas unu el karakterizoj de la pluredro.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉirkaŭskribita cirklo
* Mezosfero
* Enskribita sfero

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Geometrio
Mezosfero

**Mezosfero** povas esti:

* tavolo de la Tera atmosfero, vidu Mezosfero (atmosfero)
* *intersfero* de pluredro; sfero kiu estas tanĝanta al ĉiuj lateroj de la pluredro, vidu Mezosfero (geometrio)
Mezosfero (geometrio)

En geometrio, la **mezosfero** aŭ **intersfero** de pluredro estas sfero kiu estas tanĝanta al ĉiuj lateroj de la pluredro. Tio estas ke ĝi tuŝas ĉiun el la lateroj je akurate unu punkto. Ne ĉiu pluredro havas mezosferon.

Radiuso de mezosfero estas nomata kiel **mezoradiuso**.

Ĉiu latero-transitiva (ne malfinia) pluredro havas mezosferon.

Ĉiu unuforma pluredro (ne malfinia) havas mezosferon. Montro de ĉi tio:
: La pluredro estas vertico-transitiva, do ĉiuj verticoj estas la samaj, do ili estas je la sama distanco de centro de la pluredro, do ili ĉiuj kuŝas sur la sama sfero (ĉirkaŭskribita sfero)
: Ĉiu edro estas regula plurlatero, do ĉiuj lateroj estas de la sama longo.
: Ĉe ĉiuj lateroj, la finoj estas sur la sama sfero kaj la lateroj estas de la sama longo, do mezpunktoj de ĉiuj lateroj estas je la sama distanco de la centro.
: Je siaj mezpunktoj, ĉiuj lateroj estas ortaj al direkto al la centro, do ili estas tie tanĝantaj al samcentra sfero.
: Ĉi tiu sfero estas la mezosfero, ĝia radiuso estas (laŭ teoremo de Pitagoro):
::*ρ = (R2-(a/2)2)1/2*
: kie *ρ* estas radiuso de la mezosfero,
:: *R* estas radiuso de la ĉirkaŭskribita sfero,
:: *a* estas longo de la latero.

Tiel, ĉiu regula pluredro havas mezosferon.

Kanona pluredro estas tiu havanta mezosferon kaj de tiu amplekso ke mezoradiuso egalas al 1.

Se la duala pluredro estas konsiderata, ekzemple en konstruo de pluredra kombinaĵo, la intersfero estas kutime uzata kiel la dualiga sfero. Kiam kanona pluredro estas dualigata tiamaniere, la *kanona duala pluredro* estas ricevata.

Ĝi povas ankaŭ esti oportuna por uzo kiel inversiga sfero.

## Vidu ankaŭ
* Enskribita sfero
* Ĉirkaŭskribita sfero

## Eksteraj ligiloj
* 

Kategorio:Pluredroj
Mediano (geometrio)

dekstra|eta|260px|Medianoj kaj pezocentro "O" de triangulo
En geometrio, **mediano** de triangulo estas streko kuniganta verticon kun mezpunkto de la kontraŭa latero.

Ĉiu triangulo havas akurate 3 medianojn de ĉiu el 3 verticoj.

## Punkto de intersekco 
La tri medianoj estas intersekciĝas je unu punkto kiu estas pezocentro aŭ centro de maso de la triangulo (se konsideri ke triangulo estas farita el folio kiu havas ĉie la saman surfacan densecon). Ĉi tio signifas ke la pezocentro estas ĉiam en eno de triangulo. Se O estas la pezocentro, validas la vektora rilato:

: \overrightarrow{OA} + \overrightarrow{OB} + \overrightarrow{OC} =\overrightarrow0 \ .

Per la punkto de intersekco, la medianoj estas disdividitaj tiel ke du trionoj de longo de ĉiu mediano estas inter la vertico kaj la punkto de intersekco, kaj unu triono estas inter la punkto de intersekco kaj mezpunkto de la latero.

: \frac{AO}{OE} = \frac{BO}{OF} = \frac{CO}{OD} = 2 \ .

## Divido de areo 
Ĉiu el la tri medianoj dividas la triangulon en du pli malgrandajn triangulojn de egala areo.

Ĉiu alia rekto kiu dividas areon de triangulo en du egalajn partojn ne trapasas la pezocentron.

La tri medianoj kune dividas la triangulon en ses pli malgrandajn triangulojn de egala areo.

### Pruvo 
Konsideru triangulon *ABC*. Estu *D* esti mezpunkto de \overline{AB}, *E* estu mezpunkto de \overline{BC}, *F* esti mezpunkto de \overline{AC}, kaj *O* estu la pezocentro.

Per difino, AD=DB, AF=FC, BE=EC, tial [ADO]=[BDO], [AFO]=[CFO], [BEO]=[CEO], [ABE]=[ACE], kie [ABC] prezentas la areon de triangulo \triangle ABC.

Do:

:[ABO]=[ABE]-[BEO]

:[ACO]=[ACE]-[CEO]

Tial, [ABO]=[ACO] kaj [ADO]=[DBO], [ADO]=\frac{1}{2}[ABO]

Pro tio ke [AFO]=[FCO], [AFO]= \frac{1}{2}AFO=\frac{1}{2}[ABO]=[ADO], pro tio, [AFO]=[FCO]=[ABO]=[ADO].

Uzante la saman manieron, onii povas montri ke [AFO]=[FCO]=[ABO]=[ADO]=[BEO]=[CEO].

## Formulo por longo de mediano 
Laŭ teoremo de Apollonius

:m = \sqrt {\frac{2 b^2 + 2 c^2 - a^2}{4} } 

kie *a* estas longo de latero de la triangulo tra kies mezpunkto estas la mediano,
:*b*, *c* estas longoj de la aliaj lateroj,
:*m* estas longo de la mediano.

## Vidu ankaŭ 
* Dusekcanto de angulo
* Alto (triangulo)

## Eksteraj ligiloj 
* Medianoj kaj duonigo de areo de triangulo
* Mediano je tranĉi-la-nodon
* Areo de mediana triangulo je tranĉi-la-nodon
* Medianoj de triangulo kun interaga animacio
* Konstruado de mediano de triangulo kun cirkelo kaj liniilo

Kategorio:Trianguloj
Dusekcanto

eta|Dusekcanto de angulo
En geometrio, **dusekco** estas divido de io en du egalajn partojn, kutime per linio, kiu estas tiam nomata kiel **dusekcanto**. La plej ofte konsiderataj specoj de dusekcantoj estas **dusekcanto de segmento** kaj **dusekcanto de angulo**.

Dusekcanto de segmento pasas tra mezpunkto de la segmento.
Aparte grava estas la perpendikulara dusekcanto de segmento, kiu, laŭ ĝia nomo, intersekciĝas kunverigas la segmento je ortoj.
La perpendikulara dusekcanto de segmento ankaŭ havas propraĵon ke ĉiu de ĝiaj punktoj estas samdistancaj de finaj punktoj de la segmento. Pro tio randoj de figuro de Voronoi konsistas el segmentoj de ĉi tiaj linioj aŭ ebenoj.

Dusekcanto de angulo dusekcanto dividas la angulon en du egalajn angulojn.

Angulo havas nur unu dusekcanton. Ĉiu punkto de angula dusekcanto estas samdistanca de la flankoj de la angulo.
La ena parto de dusekcanto de angulo estas duonrekto aŭ segmento kiu dividas ĝin en du egalajn angulojn sur la sama flanko kiel la angulo mem.
La ekstera parto de dusekcanto de angulo estas duonrekto aŭ segmento kiu dividas ĝin en du egalajn angulojn sur la transa flanko de la angulo.

En klasika geometrio, la dusekco estas farebla per cirkelo kaj liniilo, kaj ĝia ebleco dependas de ebleco desegni cirklojn de egalaj radiusoj de malsamaj centroj.

dekstra|eta|Dusekco de streko per cirkelo kaj liniilo
La segmento estas dusekcata per desegnado de intersekcantaj cirkloj de egala radiuso, kies centroj estas je finaj punktoj de la segmento. La linio difinata per du punktoj de komunaĵo de la cirkloj estas la perpendikulara dusekcanto de la originala segmento. Se linio kaj punkto sur ĝi estas donita, oni povas trovi perpendikularan dusekcanton per desegnade de sola cirklo kies centro estas je la donita punkto. La cirklo sekcas la linion je du novaj punktoj, kaj de ĉi tie la problemo reduktiĝas al dusekcado de la segmento difinita per ĉi tiuj du punktoj.

dekstra|eta|Dusekco de angulo per cirkelo kaj liniilo
Por dusekci angulon, oni desegnas cirklo kies centro estas la vertico. La cirklo sekcas la angulon je du punktoj, po unu sur ĉiu flanko. Uzante ĉi tiujn punktojn kiel centroj, oni desegnas du intersekcantajn cirklojn de la sama amplekso. Du punktoj de komunaĵo de la cirkloj difinas rekton kiu estas dusekcanto de la angulo.

La pruvo de la praveco de ĉi tiuj du konstruoj estas honeste intuicia, fidanta je simetrio de la tasko.

Trisekco de angulo, kiu estas divido de la angulo en tri egalajn partojn, ne povas esti farita per nur cirkelo kaj liniilo.

La dusekcantoj de la anguloj de triangulo ĉiuj intersekciĝas en sola punkto, kiu estas centro de enskribita cirklo de la triangulo.

[eta|dekstra|400px|Triangulo *ABC*, dusekcantoj de la anguloj ''D, D', D"*, la [enskribita cirklo kaj ĝia centro *O'']]

## Vidu ankaŭ 
* Mediano (geometrio)
* Alto (triangulo)
* Dusekcanta ebeno

## Eksteraj ligiloj 
* Angula dusekcanto je tranĉi-la-nodon
* Angula dusekcanto
* Streka dusekcanto
* Perpendikulara streka dusekcanto
* Dusekcado de angulo per cirkelo kaj liniilo
* Dusekcado de streko per cirkelo kaj liniilo
* 

Kategorio:Geometrio
Kategorio:Trianguloj
Mediano

La vorto **mediano** havas diversajn signifojn:

* En geometrio, **mediano (geometrio)** de triangulo estas streko kuniganta verticon kun mezpunkto de la kontraŭa latero.
* En teorio de probabloj kaj statistiko, **mediano (statistiko)** estas la nombro apartiganta la pli altan duonon de specimenoj, loĝantaro, aŭ probablodistribuo de la suba duono.
Alto (apartigilo)

La vorto **Alto** havas plurajn signifojn:

* **Alto** estas propreco de objekto, kio priskribas ties distancon de ia difinita nivelo (nulo).
* **Alto (triangulo)** de triangulo estas streko kuniganta verticon kun la kontraŭa latero aŭ ĝia vastigaĵo, perpendikulara al la latero.
* **Alto (Italio)** estas komunumo en Italio.
Arida

**Arida** havas plurajn signifojn:

***japana urbo kaj kantono** en prefektujo Ŭakajama, Japanio
**urbo Arida 
**kantono Arida
***sekega** (substantivo: arideco) estas fakvorto en geografio, meteologio, pedologio, ekologio.
**arida klimato - meteologio
**arida grundo - pedologio
**kserofitaro aŭ arida arbustaro- ekologio -  "xeric shrublands"
**(lirike)* **dezerta, teda, elsuĉanta vivofortojn ***Tial veh! Iĝas arida la Rozoĝardeno dezertigata per la Sudvento!* (Johann Rosenmüller)
Ĉefdiagonalo

En lineara algebro, la **ĉefdiagonalo** aŭ **kondukanta diagonalo** de kvadrata matrico estas la diagonalo de la supra maldekstra angulo al la suba dekstra angulo. Ekzemple, jena matrico havas kvinojn en ĝia ĉefdiagonalo kaj duojn aliloke:

:\begin{bmatrix}
5 & 2 & 2\\
2 & 5 & 2\\
2 & 2 & 5\end{bmatrix}

Kvadrata matrico en kiu elementoj ekster la ĉefdiagonalo estas ĉiuj nulaj estas diagonala matrico, ekzemple:

:\begin{bmatrix}
3 & 0 & 0 & 0\\
0 & -1 & 0 & 0\\
0 & 0 & 4 & 0\\
0 & 0 & 0 & 1\end{bmatrix}

Sumo de elementoj en la ĉefdiagonalo de matrico estas la spuro de la matrico.

La alia diagonalo estas nomata kiel **kontraŭdiagonalo** aŭ **malgranda diagonalo**.

## Vidu ankaŭ 
* Identa matrico
* Kontraŭdiagonala matrico

Kategorio:Lineara algebro
Kategorio:Matrica teorio