Turkmena skribo

**Turkmena skribo** estas skribsistemo de la turkmena lingvo. En historio la turkmena lingvo havis kelkajn skribsistemojn. Nun la turkmenoj en Turkmenio plejparte uzas latinidan alfabeton kaj la turkmenoj en Irano, Afganio kaj aliaj landoj de Mezoriento la arabidan surbaze de persa alfabeto.

## Historio 
### Arabida skribo 
Skriba turkmena lingvo formiĝis en la 13-a–14-a jarcentoj.
Tiam dekomence oni uzis arabidan alfabeton, kaj ĝis la 18-a jarcento disvolviĝis sufiĉe riĉa literaturo en la turkmena. Tamen nivelo de legoscio inter turkmenoj estis nealta kaj eĉ en la fino de 19-a jarcento ne estis pli ol 1%. Libroj en la turkmena lingvo apenaŭ ne eldoniĝis. La unua aboco de la turkmena aperis nur en jaro 1913 pro klopodoj de rusa administraro, kaj la unua gazeto kiu estis eĉ parte turkmenlingva («Закаспийская туземеная газета» — "Transkaspia indiĝena gazeto") nur en 1914. Tradicia arabida skribo baziĝis je la persa alfabeto kaj ne estis tre taŭga por tjurkaj lingvoj. En ĝi ne ekzistas simboloj kiujn oni povu facile adapti al specialaj sonoj de la turkmena lingvo kaj samtempe estis multaj simboloj por sonoj, kiuj ne ekzistis en la turkmena kaj nur utilis por arabaj kaj persaj pruntovortoj.

En la unuaj jaroj post la Oktobra Revolucio la arabida turkmena alfabeto havis du reformojn: en 1922 kaj en 1925. Dum ili novaj literoj kun diakritaĵoj estis enkondukitaj por tjurkaj fonemoj kaj literoj por netjurkaj sonoj estis forigitaj.

La arabida skribo en ambaŭ reformita kaj arĥaa formoj estas daŭre uzata far turkmenoj de Afganio, Irako kaj Irano.

### Janalifo 
En julio de jaro 1925 la oficia respublika gazeto Türkmenistan publikis serion de artikoloj proponantaj novan latinidan skribon surbaze de tiel nomata Nova Tjurka Alfabeto (janalifo). Post la Unua Tut-Unia Tjurkologia Kunveno en Bakuo (februaro–marto de 1926) la Ŝtata Scienca soveto de Popolkomisariato pri Eduko de la Turkmena SSR kreis projekton de nova alfabeto. En 1927 ĝi estis dispublikita per amaskomunikiloj.

En la 3-a de januaro de 1928 nova latinida alfabeto estis akceptita en Centrala Plenumkomitato de Turkmena SSR. Tuj ĉiuj oficiaj amaskomunikiloj ekuzis ĝin kaj ekde la 1-a de septembro de la sama jaro ĝin ankaŭ enkondukis lernejoj. La procedo de plena transiro al la nova alfabeto finiĝis ĝis majo de 1929. Ĝi tamen estas daŭre uzata por neoficiaj celoj ene de Turkmenio (aparte pro konsiderinda kvanto de turkmenlingvaj eldonoj apertintaj en ĝi dum la sovetaj tempoj) kaj ankaŭ far turkmenoj loĝantaj en Rusio.

### Nova alfabeto 
[eta|[Monbileto de 500  de jaro 1993. Oni povas vidi uzon de literoj **$** kaj **¥** (BÄ$ ¥ÜZ MANAT)]]
Post disfalo de Sovetunio en komenco de la 1990-aj jaroj la registaro de Turkmenio proponis ideon de kreo de nova latinida skribo por iom kulture distanciĝi de sovetaj tempoj. Unua varianto de alfabeto estis proponita far grupo de lingvistoj en Instituto de lingvistiko sub gvido de M. Sojegov. La projekto estis publikigita en gazeto *Türkmenistan* (tiam nomata *Түркменистан*) je la 19-a de aŭgusto de jaro 1992. En la sama jaro aperis kelkaj aliaj projektoj.

En januaro de jaro 1993 la Turkmena Akademio de Sciencoj havis konferencon pri nova alfabeto kiu formis la komision pri kreo de alfabeto sub gvido de prezidento Saparmurat Nijazov mem. Nova varianto de la alfabeto estis publikigita en februaro de la sama jaro kaj oficiale agnoskita far la Meĝliso (Parlamento) de Turkmenio je la 12-a de aprilo 1993 per ukazo de la prezidento. Por nova lando estis grave kulture necese distantiĝi de la soveta estinto per iuj ajn metodoj, inkluzive la lingvistikajn. Sed urĝa transiro al nova skribsistemo havis negativajn konsekvencojn, aparte en sfero de eduko. Ekzemple, la infanoj en unua klaso de bazlernejoj lernis la novan alfabeton, sed la sekvan jaron ili devis ankaŭ lerni la cirilidan ĉar lernolibroj por dua klaso en la nova alfabeto ankoraŭ ne eldonitis. Tiu ĉi situacio daŭris dum la unuaj 5 aŭ 6 jaroj ekde la reformo. Por pli alta eduko oni ankoraŭ daŭre bezonas la cirilidan alfabeton ĉar kvanto de eldonoj per nova alfabeto ĝis nun estas ne sufiĉa kaj ne kovras ĉiujn tiujn temojn kiel la eldonoj de sovetaj tempoj.

## Komparo de skribsistemoj 
Jen estas la kompara tabulo de turkmenaj skribsistemoj laŭ ordo de ilia apero en historio:

## Referencoj 
Skribo