Idiom Neutral

**Idiom Neutral** estis internacia planlingvo proponita en 1902 de pluraj aŭtoroj-eksvolapukistoj (kiujn Frederick Bodmer nomas "volapukaj renegatoj"), ĉefe Waldemar Rosenberger. La laboro por "reformi" Volapukon, komencis en la jaro 1893 post malkreskiĝo de Volapuka movado kaj finiĝis nur 9 jaroj poste.

Idiom Neutral estas bazita sur Volapuko, sed ĝiaj strukturoj kaj vortprovizoj estas tre malsamaj. Idiom Neutral estas tute aposteriora lingvo. La projekto estis ekellaborita en (1898), de Akademi Internasional de Lingu Universal, la iama Kadem Volapüka elektita de la Pariza kongreso de Volapükistoj.

## Historio
La Kadem bevünetik volapüka (laŭvorte "Internacia Akademio de la Monda Lingvo") estis fondita ĉe kongreso en Munkeno en aŭgusto 1887, kaj estis establita por konservi kaj perfektigi la helplingvon Volapuko. Kiam Rosenberger fariĝis ĝia direktoro en 1892, jam kiam la volapuka movado tre malvigliĝis, la Kadem komencis fari konsiderindajn ŝanĝojn en la gramatiko kaj vortprovizo de Volapuko, kontraŭ la volo de  Schleyer, ŝanĝante ĝian naturon en tute malsaman lingvon. Estis forigita la principo de unusilabeco de la radikoj, ili povis komenciĝi kaj finiĝi per iu ajn litero. Sekve la vortaro de Volapuko estis anstataŭigita per nova, apoganta sin multe je la latina lingvo. Ĝi konservis de Volapük nur la simplecon de ĝia gramatiko kaj de la aglutina strukturo, pliadaptita al la tradicioj de eŭropanoj. Tiel, konservitaj restis nur la reguloj de senescepteco, fonetika ortografio, neŝanĝeblo de vortradikoj kaj gramatikaj elementoj, vortderivado per afiksoj. Esperanto tre influis la lastajn versiojn de Neutral, ĉar multaj neutralistoj esperis unuigi la du lingvojn.

Waldemar Rosenberger dissendis al la akademianoj cirkulerojn kun proponoj de regula sistemo de aposteriora lingvo "Idiom Neutral". Poste la prezidanto sendis modifojn al akademianoj, kiuj povis voĉdoni "jes" aŭ "ne" al proponoj. En 1898 Rosenberger estis anstataŭigita de protestanta pastro A.F. Holmes, el Macedon, Novjorkio, kiu daŭrigis la laboron. Vortaroj de Neutral estis publikita en la angla, germana kaj nederlanda. La fama Klubo de Nurembergo, kiu antaŭe lasis Volapukon pro Esperanto, lasis Esperanton pro Neutral.

La vortprovizo estis preskaŭ tute anstataŭigita per vortoj pli similaj al tiuj uzataj en okcidenteŭropaj lingvoj, kaj kelkaj gramatikaj formoj nekonataj al okcidentaj eŭropanoj estis forĵetitaj. Oni komprenis, ke la ŝanĝoj efike rezultigis la kreadon de nova lingvo, kiu estis nomita Idiom Neutral (kio signifas "la neŭtrala idiomaĵo" aŭ "la neŭtrala lingvo").

La nomo de la akademio estis ŝanĝita al Akademi Internacia de Lingu Universal en 1898 kaj la cirkuleroj de la Akademio estis skribitaj en la nova lingvo ekde tiu jaro.

Idiom-Neutral ne sukcesis ricevi la sukceson, kiun siatempe ricevis Volapük. Reguligante La lingvo-evoluon per limigita kolektivo, la Akademio eliminis la eblon de normala libera evoluo, difinata per la skalo de la kresko kaj per la bezonoj de la uzado, do la lingvo dependis de ĝiaj aŭtoroj, kiam Volapuko dependis de la Ĉifalo. Rezulte, la apliko de Idiom-Neutral estis limigata al la rondo de la Akademianoj mem, kreintaj la lingvon. Tiu fiasko havis plian kaŭzon: tiutempe la amasoj, kiuj havis intereson por la internacia helpa lingvo, jam grupiĝis ĉirkaŭ Esperanto. Poste, pro influo de von Wahl, la malmultaj Idiom-Neutralistoj, kiu ne inklinis al Esperanto aŭ Ido, iris al Okcidentalo kaj poste al Interlingvao.

Idiom Neutral estis prezentita al la Delegacio por alpreno de la lingvo internacia en 1906 de iu profesoro **Monseur** tamen laŭ Otto Jespersen dum la prezentado, lia pledo havis la karakteron malpli de pozitiva defendo por Neutral ol de zelota kaj spertula kritiko al la mankoj de Esperanto. La Delegacio emis elekti inter Esperanto, Neutral, Novilatin kaj Universal rigarditaj kiel variaĵoj de sama lingva tipo. Je favoro de Neutral estis la natura alfabeto sen cirkumfleksitaj literoj, kiujn oni kritikas en Esperanto, kaj la natura elekto de vortoj. Je alia flanko en Esperanto plimulton oni faris por eviti dusencecojn; oni rigardis la vortformon de Neutral ofte kruda kaj ne gracia, kaj oni rigardis kiel mankon la uzon de malsamaj finaĵoj en la vorto-klasoj; samtempe la multaj finaj konsonantoj ne agrablis al anoj de la delegacio, kiuj opiniis, ke vokaloj produktas eŭfonion kaj plifaciligas la prononcon al parolantoj de latinidaj lingvoj. Malgraŭ tio, eble, kelkaj trajtoj de Neutral ŝajne influis Idon, kiel la uzo de konjunkcio *e* anstataŭ *kaj*.

Estas multaj proponoj por reformo de Idiom-Neutral. En 1907, Rosenberg kun helpo de von Wahl reformis Idiom-Neutral. La nova versio lasis la angladevenan finaĵon *-ed* por participoj kaj prenis la latindevenan *-(a)t* kaj faris aliajn modifojn en vortaro, kiu restis pli malproksima de volapuko kaj pli proksima al la franca lingvo.

## Idiom Neutral kaj Esperanto
Idiom Neutral kaj Esperanto aperis preskaŭ semtempe, sekve la komparo inter la du planlingvoj estas neevitebla. La Brita Enciklopedio en sia eldono de 1911 diris ke ĝi estis la plej forta konkuranto de Esperanto.  Multaj esperantistoj pasis al ĝi, ĉefe dum la krizo de Ido.

## Trajtoj
Idiom-Neutral baziĝas sur internacia-eŭropa leksika materialo. Ĝia bazo estas principe la kontraŭo al la tuta strukturo de Volapuko. La gramatiko subordiĝis al la vortaro, konstruita surbaze de eble plej internacia formo de lingvaj elementoj. 
### Alfabeto kaj prononco
La alfabeto havas 21 literon (a,b,c,d,e,f,g,h,i,j,k,l,m,n,o,p,r,s,t,u,v) kaj unu digrafo (sh=ŝ) kaj la diakritico ´ (dekstra korno).

Malsame al Esperanto estas
*C = t͡ʃ (ĉ)
*J = ʒ (ĵ)
*Y = j

La forta akcento falas sur la vokalon, kiu antaŭas la lastan konsonanton. Se neniu vokalo antaŭas la lastan konsonanton (ekz. **via** *vojo*) la akcento estas sur la unua vokalo. En kelkaj kazoj la vokalo ĉe la fino de vorto estas akcentata; ĉi tiuj vokaloj estas markitaj per la dekstra korno (ekz. **idé** *ideo*). Tiu estas la sola diakrito uzata en la skribado de idiomneŭtralaj vortoj.

### Morfologio 
La substantivoj kaj adjektivoj povas fini per iu ajn litero.

* pluralo de substantivo: -i (adjektivo ne variigebla);
* participo: -ed (klasika), -(a)t (reformita).

Ne estas deklinacio.

Nombroj (1-10): un du tri kuatr kuink seks sept okt nov des

Ne estas artikoloj. 

Oni formas la adverbojn per -e, kiel en Esperanto, kaj oni povas formi prepozicioj per -u:

:Relativ (relativa) > Relative (relative) > Relativu (Relative al)
#### Verboj
La verboj estas regulaj. Ekzemplo per la verbo *amar* (ami):

Infinitivo: **amar** *ami*
Prezenco: **mi am** *mi amas*
Imperfekto: **mi amav** *mi amadis*
Futuro: **mi amero** *mi amos*
Perfekta prezenco: **mi av amed** *mi amadas*
Pluskvamperfekto: **mi avav amed** *mi jam amis (tiam); mi estis aminta*
Perfekta futuro: **mi avero amed** *Mi estos aminta*
Kondicionalo: **mi amerio** *mi amus*
Perfekta kondicionalo: **mi averio amed** *mi tiam amus*
imperativo : **ama!** * ci amu!*
:**amate!** *vi (pluralo) amu!*
: **amam!** *ni amu!*
Aktiva participo: **amant** *amanto*
Pasiva participo: **amed** *amata*

La pasiva tenso estas formata de verbo **esar** (esti) kaj pasiva participo : **mi es amed** (mi estas amata), **mi averio esed amed** (mi estis amita), ktp.

Ne estas subjunktivo eĉ ne volitivo.
#### Pronomoj
**on* - oni
**se* - si  / *sue* - sia
#### Korelativoj
Ti-vortoj:
**ist, ist-kos, isto, ista" - Ĉi tiu / *isti, ist-kosi* - ĉi tiuj
**el, el-kos, elo, ela, eli, el-kosi* - Tiu

Ki-vortoj:
**ki* - kiu
**kel, kekos, kelo, kela" - kiu/ *keli, kekosi* - kiuj

### Sintakso
La komparativo estas farita per **plu ... ka** (pli... ol), **tale ... kuale** (tiel ... kiel) kaj **leplu** (la plej).

## Specimenoj
**Aparati deb esar adresed a shef de stasion Peterburg e deb esar asekured per vo e per votr kont; if aparati u partii de ili esero ruined u perded in voyaj, vo deb mitar nemediate otri, plasu aparati e partii ruined u perded.**

:*La aparatoj darfas esti adresitaj al la estro de la Sankt-Peterburga stacio kaj devas esti asekurita de vi kaj de via konto; se la aparato aŭ partoj de ĝi estas difektitaj aŭ perditaj dum la vojaĝo, vi devas tuj sendi aliajn anstataŭ la aparato kaj partoj difektitaj aŭ perditaj*.

**Publikasion de idiom neutral interesero votr filio, kel kolekt postmarki, kause ist idiom es lingu praktikal pro korespondad ko kolektatori in otr landi.**
:*La publikigo de Idiom Neutral interesos vian filon, kiu kolektas poŝtmarkojn, ĉar tiu ĉi idiomaĵo estas praktika lingvo por korespondado kun kolektantoj en aliaj landoj.*

### Patro nia 
Patro nia (klasika versio): Nostr patr kel es in sieli! ke votr nom es sanctifiked; ke votr regnia veni; ke votr volu es fasied, kuale in siel, tale et su ter. Dona sidiurne a noi nostr pan omnidiurnik ; e pardona (a) noi nostr debti, kuale et noi pardon a nostr debtatori ; e no induka noi in tentasion, ma librifika noi da it mal.

Patro nia (versio de 1907): Nostr Patr, qui es in cieli. Que votr nom es sanctificat, que votr regnia veni. Que votr voluntat es facit quale in ciel tale anque su terr. Dona nos hodie nostr pan quotidian, e pardona nos nostr debti quale anque noi pardona nostr debenti e non induca nos in tentasion ma librifica nos da it mal.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.bowks.net/worldlang/aux/l_idneut.html 
 Gramatiko de Idiom Neutral 
* Vikio

## Referencoj 
Kategorio:Volapukidoj
Kategorio:Planlingvoj
Kategorio:Ensociiĝintaj konstruitaj lingvoj
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto