Ĵudo

**Ĵudo** (japane: 柔道  signife "ĝentila vojo") estas moderna luktosporto, batalarto, kiu originis en Japanio. Ĵudo evoluis el ĵuĵicuo (jujitsu) fare de Jigoro Kano (嘉納治五郎) en 1882. Ĵudo ankaŭ estas olimpika sporto. Ties plej elstara karaktero estas ties konkurenca elemento, kies celo estas ĉu ĵeti ĉu premi la korpon de la kontraŭanto algrunden, senmovigi ĝin aŭ alimaniere venkokontroli kontraŭanton per retenado, aŭ devigi kontraŭanton kapitulaci per luktofermilo aŭ sufoka preno. Atakoj kaj frapoj per manoj kaj piedoj same kiel defendiloj estas parto de ĵudo, sed nur en antaŭ-aranĝitaj formoj (kata, 形) kaj ne estas permesataj ĉe ĵuda konkurencado aŭ libera praktiko (randori, 乱取り). Sportisto kiu praktikas ĵudo estas **ĵudisto** sed internacie ankaŭ **judoka**.

La filozofio kaj sekva pedagogio disvolvigita por ĵudo iĝis la modelo por aliaj modernaj japanaj militartoj kiuj disvolviĝis el *koryū* 古流| aŭ tradiciaj skoloj. La tutmonda etendo de ĵudo kondukis al disvolviĝo de nombraj idoj kiaj Samdo kaj Brazila ĵuĵicuo.

Ĵudo estas somera olimpika sporto, ekde 1964 por viroj kaj ekde 1992 por virinoj.

## Historio 
eta|maldekstre|Jigoro Kano
En 12-a jarcento dum la samuraja epoko, ĵuĵucuo evoluis kiel unu el militartoj de samurajo. Ĝis fino de la Edo-epoko, sektoj de pli ol 100 naskiĝis.

### Frua vivo de ĝia fondinto 
La frua historio de ĵudo estas neapartigebla el ties fondinto, japana polimato kaj edukisto Jigoro Kano (嘉納 治五郎) Kanō Jigorō (1860–1938), naskiĝis kiel Jigorō Shinnosuke (新之助 治五郎) aŭ Shinnosuke Jigorō. La fondinto de Ĵudo, Jigoro Kano naskiĝis en relative riĉa familio en Kobeo, Hjogo-prefektujo. Lia patro, Jirosaku, estis la dua filo de la ĉefa pastro de Ŝintoo Hiĝoŝi Ŝrine en Gubernio Ŝiga. Li edziĝis al Sadako Kano, filino de la posedanto de sakedistileja entrepreno Kiku-Masamune kaj estis adoptita de la familio, ŝanĝante sian nomon al Kano. Li finifine iĝis funkciulo en la registaro Ŝoguna .

Kvankam lia avo Jisaku estis riĉeta sake-faristo el Ŝiga prefektujo, lia patro Jirosaku estis ne la plejaĝa filo kaj ne heredis la komercejon, sed anstataŭe li fariĝis ŝintoa pastro kaj registara oficisto, ĉar tio havigis al sia filo tiom sufiĉan monon ke lia filo eniĝis la 2-a klaso de Tokia Imperia Universitato. Jigoro Kano havis akademian edukadon kaj, estante sep-juaraĝa, li studis anglan, shodō (書道) nome japanan kaligrafion kaj la Kvar Libroj de Konfuceo (四書, Ŝiŝo) kun nombraj tutoroj. Kiam li estis dekkvar-jaraĝa, Kano ekstudis en angla lernejo, Ikuei-Gijuku en ŝiba, Tokio. La kulturo de ĉikanado endemia en tiu lernejo estis la katalizilo kiu kondukis Kano alproksimiĝi al Ĵuĵicuo (柔術, Jūjutsu) en doĵo (道場, dōjō, trejnejo). Pluraj jaroj pasis antaŭ ol li finfine trovis volonteman instruiston. Post demandado pri kelkaj el tiuj, Kano estis rilatigita al Fukuda Haĉinosuke (ĉirkaŭ 1828-1880), instruisto de la Tenjin Ŝin'ĝō-rjū de ĵuĵucuo, kiu havis malgrandan naŭ *mat dōjō* kie li instruis kvin studentojn. Fukuda laŭdire emfazis teknikon super formala ekzercado, semante la semojn de la emfazo de Kano por *randori* (乱取り, libera praktiko) en ĵudo.

Je la morto de Fukuda en 1880, Kano, kiu fariĝis lia plej fervora kaj plej kapabla studento en kaj *randori* kaj *kata*, ricevis la denŝo (伝書, volvlibroj) de la Fukuda dōjō. Kano elektis daŭrigi siajn studojn en alia lernejo ''Tenjin Shin'yō-ryū*, nome tiu de Iso Masatomo (ĉirkaŭ 1820-1881). Iso metis pli da emfazo sur la praktiko de "kata", kaj konfidis *randori*-instrukcion al asistantoj, ĉiam pli al Kano. Iso mortis en junio 1881 kaj Kano daŭriĝis por studi ĉe la *dōjō* de Iikubo Cunetoŝi (1835-1889) de *Kitō-ryū* (起倒流). Kiel Fukuda, Iikubo metis multe da emfazo sur *randori*, kaj *Kitō-ryū* havis pli grandan fokuson sur *nage-ŭaza* (投げ技, ĵetteknikoj).

### Fondo de Kodokan 
En februaro 1882, li malfermis ĵudo-institucion "Kodokan", nome lernejo  kaj *dōjō* en *Eiŝo-ĝi* (永昌寺), budhisma templo en tio kio estis tiam areo Ŝitaja de Tokio (nune distrikto Higaŝi Ueno de la kvartalo Taitō ward). Iikubo, instruisto de Kano por *Kitō-rjū*, venis al *dōjō* tri tagojn semajne por helpi instruadon kaj, kvankam pasis du jaroj antaŭ la templo estis nomita Kodokan (講道館, Kōdōkan, "lplo por montri la vojon"), kaj Kano ne ricevis sian *Menkjo* (免許, majstratestilo) en *Kitō-rjū*, tio estas nun konsiderita kiel la fondo de *Kodokan*.

La *Eiŝo-ji dōjō* estis origine *ŝoin*. Ĝi estis relative malgranda afero, konsistante el 12 *tatam jo* (japana areunuo) por trejna areo. Kano akceptis loĝantajn kaj ne-loĝantajn studentojn, la unuaj du estante Tomita Cunejirō kaj Ŝiro Saigo. En aŭgusto, la sekvan jaron, la paro atingis la gradojn *ŝodan* (初段, unua rango), la unua kiu estis aljuĝita en iu batalarto.

### Ĵudo kontraŭ ĵuĵucuo
Centra al la kompreno de Kano por ĵudo estis la principoj de *seirĝoku zen'jō* (精力善用, maksimuma efikeco, minimuma fortostreĉo) kaj *jita kjōei* (自他共栄, reciproka bonfarto kaj profito). Li ilustris la aplikon de *seirĝoku zen'jō* kun la koncepto de *jū yoku gō o seisu* (柔能く剛を制す - 柔能剛制, moleco kontrolas malmolecon):

Kano ekkomprenis ke *seirĝoku zen'jō*, komence elpensita kiel ĵuĵucua koncepto, havis pli larĝan filozofian aplikon. Kunligite kun la konfuceism-influita *ĝita kjōei*, la pli larĝa aplikiĝo formis la evoluon de ĵudo el *bujucu* (武術, luktarto) ĝis *budō* (武道, milita maniero). Kano malaprobis teknikojn kiuj ne konformiĝis al tiuj principoj kaj emfazis la gravecon de efikeco en la plenumo de teknikoj. Li estis fervora ke praktiko de ĵuĵucuo dum konformiĝado al tiuj idealoj estis vojo al mem-plibonigo kaj la plibonigo de socio ĝenerale. Li estis, aliflanke, ege konscia pri la negativa percepto fare de la japana publiko pri ĵuĵucuo:

Kano kredis, ke "ĵuĵucuo" estis nesufiĉa por priskribi sian arton: kvankam *ĵucu* (術) signifas "arton" aŭ "rimedon", ĝi implicas metodon konsistantan el kolekto de fizikaj teknikoj. Sekve, li ŝanĝis la duan karakteron al *dō* (道), kun la signifo "vojo" aŭ "pado", kio implicas pli filozofian kuntekston ol *ĵucu* kaj havas komunan originon kun la ĉina koncepto de *tao*. Tiel Kano renomis ĝin *Jūdō* (柔道, ĵudo).

## Ĵudo *ŭaza* (teknikoj)
Ekzistas tri bazaj kategorioj da *ŭaza* (技, teknikoj) en ĵudo: *nage-ŭaza* (投げ技, ĵetteknikoj), *katame-ŭaza* (固技, baraktaj teknikoj) kaj *atemi-ŭaza* (当て身技, frapteknikoj). Ĵudo estas plejparte konata pro *nage-ŭaza* kaj *katame-ŭaza*.

Ĵudistoj tipe dediĉas parton de ĉiu praktiksesio al *ukemi* (受け身, rompo-faloj), por ke *nage-ŭaza* povu esti trejnita sen signifa risko de vundo. Pluraj apartaj specoj de *ukemi* ekzistas, inkluzive de *uŝiro ukemi* (後ろ受身, malantaŭaj rompo-faloj); *ĝoko ukemi* (横受け身, flankrompoj); *mae ukemi* (前受け身, antaŭaj rompoj); kaj *zenpo kaiten ukemi* (前方回転受身, ruliĝantaj paŭzoj).

Tiu kiu elfaras *ŭaza* estas konata kiel *tori* (取り, laŭlitere "prenanto") kaj tiu al kiu ĝi estas farita estas konata kiel *uke* (受け, "ricevanto").

### *Nage-ŭaza* (ĵetteknikoj)
*Nage-ŭaza* inkludas ĉiujn teknikojn en kiuj *tori* celas ĵeti aŭ stumbligi *uke*, kutime cele al meto de *uke* sur ilia dorso. Ĉiu tekniko havas tri apartajn fazojn, nome la jenaj:

* *Kuzuŝi* (崩し): la kontraŭanto perdas ekvilibron;
* *Cukuri* (作り): turni kaj aliri al la ĵeto;
* *Kake* (掛け): plenumo kaj kompletigo de la ĵeto.

Tradicie, *nage-ŭaza* estas plue klasifikitaj en *taĉi-ŭaza* (立ち技, star-teknikoj), ĵetoj kiuj estas plenumitaj dum *tori* konservas vertikalan pozicion, kaj *sutemi-ŭaza* (捨身技, oferteknikoj), ĵetoj en kiuj *tori* oferas sian vertikalan pozicion por ĵeti *uke*.

*Taĉi-ŭaza* estas krome subdividita en *te-ŭaza* (手技, manteknikoj), en kiu *tori* dominante uzas siajn armojn por ĵeti *uke*; *koŝi-ŭaza* (腰技 tali-teknikoj) ĵetas ĉefe uzante mildan movon de la talioj; kaj *aŝi-ŭaza* (足技, pied-krur-teknikoj), ĵetas dum *tori* dominante uzas siajn krurojn.

Rilata koncepto estas *ne-ŭaza* (寝技, pronteknikoj), en kiuj *ŭaza* estas aplikita el nestara sinteno.

En konkurenca ĵudo, *Kansecu-ŭaza* estas nuntempe limigita al kubuta artikomanipulado. Manipulado kaj ŝlosado de aliaj artikoj povas esti trovitaj en diversaj *kata*, kiel ekzemple *Katame-no-kata* kaj *Kodokan goŝin jucu*.

### *Atemi-ŭaza* (frapteknikoj)
*Atemi-ŭaza* estas teknikoj en kiuj *tori* malfunkciigas *uke* per frapo al esenca punkto. *Atemi-ŭaza* ne estas permesitaj ekster *kata*.

## Pedagogio
.]]

### *Randori* (libera praktiko)
Ĵudopedagogio emfazas *randori* (乱取り, laŭlitere "farante kaoson", sed kun la signifo "libera praktiko"). Ĉi tiu termino kovras diversajn formojn de praktiko, kaj la intenseco je kiu ĝi estas efektivigita varias depende de intenco kaj la nivelo de kompetenteco de la partoprenantoj. 

Ĉe unu ekstremo, estas obeema stilo de *randori*, konata kiel *Ĝakusoku geiko* (約束稽古, antaŭaranĝita praktiko), en kiu neniu partoprenanto faras reziston al la provoj de sia partnero ĵeti lin. Rilata koncepto estas tiu de *Sute geiko* (捨稽古, forĵeta praktiko), en kiu sperta ĵudoko permesas al si esti ĵetita fare de sia malpli-sperta partnero. Ĉe la kontraŭa ekstremo de *ĝakusoku geiko* estas la malmola stilo de *randori* kiu serĉas kopii la stilon de ĵudo vidita en konkurado. Dum malmola *randori* estas la bazŝtono de ĵudo, troa emfazo de la konkurencema aspekto estas vidita kiel nedezirinda fare de tradiciistoj se la intenco de la *randori* estas "venki" prefere ol lerni.

### Katao (formoj)
 kaj Ĝamaŝita Ĝoŝitcugu ludantaj *Koŝiki-no-kata*.]]
*Kata* (形, kata-formoj) estas antaŭaranĝitaj modeloj de teknikoj en ĵudo. Kun la escepto de elementoj de la *Seirjoku-Zen'ĝō Kokumin-Taiiku*, ili estas ĉiuj trejnitaj kun partnero. Iliaj celoj inkludas ilustri la bazajn principojn de ĵudo, montri la ĝustan plenumadon de tekniko, instruante la filozofiajn dogmojn sur kiuj ĵudo estas bazita, enkalkulante la praktikon de teknikoj kiuj ne estas permesitaj en *randori*, kaj konservi antikvajn teknikojn kiuj estas historie gravaj sed jam ne estas tiom uzitaj en nuntempa ĵudo.

Estas dek *kata* kiuj estas agnoskitaj de *Kodokan* nuntempe:

* *Randori-no-kata* (乱取りの形, liberpraktikaj formoj), enhavante du *kata*:
** *Nage-no-kata* (投の形, ĵetformoj) dekkvin ĵetoj, praktikeblaj dekstren kaj maldekstren, tri el kiuj el la kvin kategorioj de *nage ŭaza*: nome *te ŭaza*, *koŝi ŭaza*, *aŝi ŭaza*, *ma sutemi ŭaza* kaj *joko sutemi ŭaza*.
** *Katame-no-kata* (固の形, ten- aŭ kaptoformoj) dekkvin teknikoj en tri serioj de kvin, ilustrante la tri kategoriojn de *katame ŭaza*: nome *osaekomi ŭaza*, *ŝime ŭaza* kaj *kansecu ŭaza*.
* *Kime-no-kata* (極の形, decidformoj) dudek teknikoj, ilustrante la principojn de defendo en batalsituacio, plenumeblaj el surgenuaj kaj staraj sintenoj. Atakoj estas farataj ĉu senarme ĉu perarme (ponardo kaj glavo). Tiu *kata* uzas *atemi ŭaza*, frapteknikojn, kiuj estas malpermesitaj en *randori*.
* *Kōdōkan goŝinjucu* (講道館護身術, Kodokan-kapabloj por mem-defendo). La plej ĵus agnoskitaj *kata*, enhavante 21 teknikojn de defendo kontraŭ atako el senarma atakanto kaj po unu armita per tranĉilo, bastono kaj pafilo. Tiu *kata* aligas variajn teknikojn de ĵuĵucuo kiel pojnfermiloj kaj *atemi ŭaza*.
* *Jū-no-kata* (柔の形, afablaj kaj flekseblaj formoj) dekkvin teknikoj, aranĝitaj en tri serioj de kvin, montrante la principon de *Jū* kaj ties ĝustan uzadon por atako kaj defendo.
* *Gō-no-kata* (剛の形, fortoformoj) el la plej malnovaj *kata*, enhavante dek formojn kiuj ilustras la efikan uzadon de forto kaj rezistado. Nun rare praktikata.
* *Icucu-no-kata* (五の形, la kvin formoj) antaŭnigitaj *kata*, ilustrante la principon de *seirjoku zen'yō* kaj la movojn de la universo. La *kata* antaŭas la kreadon de *Kodokan* kaj rezultis en *Tenĝin Ŝinĝō-rjū*.
* *Koŝiki-no-kata* (古式の形, tradiciaj formoj) derivitaj el ĵuĵucua *Kitō-rjū*, tiuj *kata* origine celis plenumon portante kirason. Kano elektis konservi ĝin kiel enhavanta la principojn de ĵudo.
* *Seirjoku Zen'ĝo Kokumin Taiiku* (精力善用国家体育, maksimum-efika nacia fizika edukado) serio de ekzercoj dezajnita por disvolvigi la fizikon por ĵudo.
* *Joŝi-goŝinhō* (女子護身法, metodoj de memdefendo por virinoj) ekzerco kompletigita en 1943, kies disvolvigo estis ordonita de Jirō Nangō, dua prezidanto de *Kodokan*.

Krome, ekzistas kelkaj ofte praktikitaj *kata* kiuj ne estas rekonitaj fare de la *Kodokan*. Kelkaj el la pli oftaj *kata* estas jenaj:
* *Go-no-sen-no-kata* (後の先の形) "Kata" de preventaj kontraŭteknikoj, kiuj laŭ kelkaj asertoj havas heredaĵon de Universitato Ŭaseda en Tokio. La formo estas malmulte pli ol normaj kontraŭteknikoj, rezervitaj per iu protokolo. Krome, ekzistas neniu universala normo nek akceptita referencteksto. La ekzerco estas nekonata en Japanio, kaj estis popularigita en Okcidento fare de Mikinosuke Kaŭaiŝi.
* *Nage-ŭaza-ura-no-kata*(投げ技裏の形) Multe pli eleganta kaj kohera *kata* de kontraŭteknikoj, kreitaj de Kyuzo Mifune.
**Katame-ŭaza ura-no-kata* (固め技裏の形, formoj reversi kontrolteknikojn) *kata* de kontraŭatakoj por kontrol-teknikoj, atribuitaj al Kazuo Itō.

### Tandoku-renŝu (propra praktiko)
* Propra laboro.

## Reguloj 
eta|maldekstre|Japana Ĵudo-Ĉampioneco, 2007 vira finalo
Du konkursas sur kvadrata tatamo (de 8m × 8m ĝis 10m × 10m). Konkurstempo estas 5 minutoj en Olimpikoj sed 3 aŭ 4 minutoj en mez- aŭ altlernejo en Japanio. Ĝenerale, konkursanto venkas per ĵeti kontraŭulon, ruli malsuperen je piedo aŭ subpremi.

La tradiciaj reguloj de ĵudo intencas havigi bazon sub kiu testi lertecon en ĵudo, dum eviti gravan riskon de vundo al la konkursantoj. Aldone, la reguloj intencas ankaŭ plifortigi taŭgan *reigi* (礼儀?, etiketo). Punon ricevos kiu turnus sin al jeno: pasiveco aŭ evito de progreso en la matĉo; kontraŭsekurecaj praktikoj ekzemple uzante malpermesitajn teknikojn, aŭ pro konduto kiu estas konsiderataj kontraŭ la spirito de ĵudo. La lukto devas esti haltigita se partoprenanto estas for de la markita areo de la tatamo.

## Gradoj 
eta|Korpoĵeto en ĵudo.
La nivelo de kapableco de ĵudo estas videbla per kolora zono. Oni distingas du grupojn. La unua estas la grupo de kolora zono por la lernantoj (nomita "kjuo" (*kyu*)) kaj la dua grupo tiu de la majstroj (nomita dano aŭ danno (*dan*)).

La ordo laŭ progreso estas:

* blanka (sesa kjuo)
* flava (kvina kjuo)
* oranĝa (kvara kjuo)
* verda (tria kjuo)
* blua (dua kjuo)
* bruna (una kjuo)
* nigra (nigra zono estas la unua danno)

Ĝenerale la dannaj zonoj estas nigraj, tamen nuntempe la 10-a danno estas ruĝa.

## Konkurenca ĵudo
### Historio 
### Uzo de ĵudo en la Someraj Olimpikoj 
### Uzo de ĵudo en la Someraj Paraolimpikoj 
### Uzo de ĵudo en la Ludoj de la Komunumo de Nacioj 
### Nuntempaj internaciaj konkurencoj 
## En miksaj batalartoj 
## Alternativaj stiloj kaj derivitaj batalartoj 
## Vidu ankaŭ 
* Filmo *Sanshiro Sugata''
* Miksitaj batalartoj

## Referencoj 
## Bibliografio 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Ĵudo Video
* Monda Esperanta Ligo por Sporto 


Kategorio:Japanaj batalartoj
Kategorio:9-a oficiala aldono