Turfalko

La **turfalko**, **tinunkolo**

En ĉiuj landoj de la palearktiso ili vivas, tio estas Eŭropo, Azio kaj Afriko, krom en dezertaj regionoj. Ties teritorioj estas ege grandaj. Ĝi estas specio ege disvastigata en Eŭropo, Azio kaj Afriko, kaj foje atingas kiel rara vaganto la orientan marbordon de Nordameriko. Sed kvankam la specio koloniigis kelkajn oceanajn insulojn, vagantaj individuoj estas ĝenerale raraj; en la tuta Mikronezio ekzemple, tiu specio estis konstatita nur trifoje nome en Guamo kaj Saipano en la Marianoj.

## Aspekto 
eta|maldekstra|Masklo dumfluge: ino estas pli strieca subvoste
[eta|maldekstra|Junaj turfalkoj, kiuj ankoraŭ ne kapablas flugi, atendante manĝaĵon, [Rejnlando-Palatinato, Germanio]]
Ordinara turfalko estas 32–39&nbsp;cm longa el kapo al vosto, kun enverguro de 65–82&nbsp;cm. Inoj estas rimarkinde pli grandaj kaj tiele la maskla plenkreskulo pezas 136-252 g, ĉirkaŭ 155 g averaĝe; dum ina plenkreskulo pezas 154-314 g, ĉirkaŭ 184 g averaĝe; tio estas iom pli granda ol la Malgranda turfalko. Ili estas tiele malgrandaj kompare kun aliaj rabobirdoj, sed pli grandaj ol plej parto de kantobirdoj. Kiel la aliaj specioj de la genro *Falco*, ili havas longajn flugilojn same kiel distingan longan voston.

Estas specio kun evidenta kazo de seksa duformismo, malkiel plej parto de rabobirdoj. Ties plumaro estas ĉefe **helbruna kun nigrecaj makulpunktoj en dorso**, kio estas diferenco kompare kun la Malgranda turfalko, kaj sablokolora kun mallarĝaj nigrecaj strioj ĉe subaj partoj, sed dumfluge la turfalko montras pli da nigraj punktoj ol la Malgranda turfalko kaj la flavbruna nuanco ne estas nur en korpo, sed ankaŭ en antaŭaflugilo; krome la vosto montras nigran preskaŭfinan strion sed ondoforman ĉe turfalko, dum iomete pinta ĉe la Malgranda turfalko. La flugilplumoj estas nigrecaj. La masklo havas malpli da nigraj punktoj kaj strioj, nome laŭ vertikalaj disaj linioj en dorso (dum la ino laŭ pli markataj horizontalaj strioj) same kiel **blugrizaj kapo kaj vosto**. La vosto estas bruna kun nigraj strioj ĉe inoj kaj en ambaŭ seksoj havas nigran pintozonon kun mallarĝa blanka bordo. Ĉiuj ekzempleroj de ordinara turfalko havas rimarkindan nigran vangan strion inter la helaj suborelareo kaj gorĝo, kiel siaj plej proksimaj parencoj.

Tutmonde tiu specio ne estas konsiderata minacata fare de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo. Ties populaciaroj suferis la senmezuran uzadon de Klorkarbonhidrogeno kaj aliaj pesticidoj meze de la 20-a jarcento, sed ĉar iu faktoro de r/K-strategio permesis la specion multobliĝi rapide laŭ bonaj kondiĉoj, ĝi estis malpli damaĝita ol aliaj rabobirdoj. La tutmonda populacio fluktuas konsiderinde laŭ la jaroj sed restas ĝenerale stabila; oni ĉirkaŭkalkulas je 1-2 milionoj da paroj, ĉirkaŭ 20 % el kiuj troviĝas en Eŭropo. La subspecio *dacotiae* estas tre rara, kun nombroj de malpli da 1000 plenkreskaj birdoj en 1990, kiam la antikva subspecio de okcidentaj Kanarioj nome *canariensis* nombras ĉirkaŭ dekfoje tiom multaj birdoj. Alia ŝatata (sed malpli rimarkinda) ĉastekniko estas ripoze iome super grundokovro, vigle la areon. Kiam la birdoj lokalizas predobestojn moviĝantajn, ili falas sur tiujn. Ili ankaŭ superflufas ioman terenon por surprizi hazarde preterpasantajn predojn. dum aliloke birdoj estas grava manĝo nur dum kelkaj semajnoj ĉiusomere kiam nespertaj idoj abundas. Aliaj taŭgagrandaj vertebruloj kiel kiropteroj, ranoj kaj lacertoj estas manĝataj nur rare. Laŭsezone artropodoj povas esti ĉefa predaĵo. Ĝenerale senvertebruloj kiel kamelaraneoj kaj eĉ tervermoj, sed ĉefe grandotaŭgaj insektoj kiaj skaraboj, ortopteroj kaj flugantaj termitoj estas manĝataj plezure kiam la birdoj trafas ilin. Ĝenerale la ordinaraj turfalkoj kutime toleras samspecianojn nestumantajn apude kaj foje dekduoj da paroj povas nestumi en unuopa kolonio. eble, kelkaj maskloj prokrastas unu plian jaron maturiĝon same kiel ĉe rilataj specioj. La biologia vivodaŭro al morto el maljuniĝo povas esti 16 jaroj aŭ plie, tamen; unu estis konstatita post esti vivinta preskaŭ 24 jarojn. antaŭ ĉirkaŭ 2.5-2 mj, probable dekomence en tropika Orienta Afriko, kiel indikita de analizoj per DNA kaj konsideroj pri biogeografio. La plej proksima parenco de la ordinara turfalko estas ŝajne la Aŭstralia turfalko (*F. cenchroides*), kiu probable devenas el praaj ordinaraj turfalkoj setlitaj en Aŭstralio kaj adaptitaj al lokaj kondiĉoj antaŭ malpli da unu miliono da jaroj, dum la meza Pleistoceno.

La roka turfalko povus esti distinga specio *F. rupicolus*, pli malproksime rilata al la ordinara turfalko kaj pli proksima al la Aŭstralia turfalko; ties rilataro al la aliaj afrikaj kaj sudaziaj turfalkoj restas nesufiĉe studita. La subspecioj de Kanarioj estas ŝajne sendepende devenaj el kontinentaj birdoj. Ambaŭ specioj havas multan grizon en flugiloj ĉe maskloj, kio ne okazas ĉe la ordinara turfalko aŭ ĉe ties proksimaj parencoj sed ja en preskaŭ ĉiuj aliaj falkoj.

### Subspecioj 
eta|Roka turfalko (supozeble masklo)
eta|Ino de Roka turfalko
[eta|Ino de *F. t. interstictus* vintranta en [Naturrifuĝejo Kinnerasani (Andhra Pradesh, Barato)]]
[eta|*F. t. canariensis* ĉe [Gran Canaria]]
Oni konas nombron de subspecioj de la ordinara turfalko, kvankam kelkaj estas malmulte distingaj kaj povus esti nevalidaj. Plej parto el ili diferencas malmulte kaj ĉefe laŭ la Regulo de Bergmann kaj la Regulo de Gloger. Tropikafrikaj formoj havas malpli da grizo ĉe maskla plumaro.). Birdoj de la deklivaroj de Himalajo (ekzemple de Butano) povus esti loĝantaj birdoj la tutan jaron
* *Falco tinnunculus rupicolaeformis* (C. L. Brehm, 1855)
:Arabia Duoninsulo escepte en dezerto, kaj tra la Ruĝa Maro al Afriko.
* *Falco tinnunculus neglectus* Schlegel, 1873
:Norda Kabo-Verdo.
* *Falco tinnunculus canariensis* (Koenig, 1890)
:Madejro kaj okcidentaj Kanarioj. La plej antikva subspecio de Kanarioj.
* *Falco tinnunculus dacotiae* Hartert, 1913 – Loka nomo: ***sarnicolo***
:Orientaj Kanarioj: Fuerteventura, Lanzarote, Ĉiniĥa Insularo. Pli ĵuse evoluita subspecio ol *canariensis*.
* *Falco tinnunculus objurgatus* (Baker, 1929)
:Okcidentaj, Nilgiriaj kaj Orientaj Ghatoj de Barato; Srilanko. Tre marka, havas ruĝecajn femurojn kun malhelgrizaj kapoj ĉe maskloj.
* *Falco tinnunculus archerii* (Hartert & Neumann, 1932)
:Somalio, marborda Kenjo kaj Sokotro
* *Falco tinnunculus alexandri* Bourne, 1955
:Sudokcidenta Kabo-Verdo.

La ordinara turfalko kiu vivis en Eŭropo dum la malvarmaj periodoj de la kvaternara glaciepoko diferencis iomete laŭ grando de la nunaj populacioj; ili estas foje aluditaj kiel paleosubspecio *F. t. atavus* (*vidu ankaŭ* Regulo de Bergmann). La restoj de tiuj birdoj, kiuj supozeble estis rektaj prauloj de la nuna *F. t. tinnunculus* (kaj eble de aliaj subspecioj), troviĝas tra la tiam neglaciaj partoj de Eŭropo, el la fina Plioceno antaŭ 3 milionoj da jaroj al meza Pleistoceno dum la Saalia glaciepoko, kiu finiĝis antaŭ ĉirkaŭ 130.000 jaroj, kiam ili fine produktis birdojn nedistingeblajn de tiuj vivantaj nune. Kelkaj el la kampomusoj kiujn la glaciepoka ordinara turfalko manĝis, kiaj la Eŭropa kampomuso (*Microtus subterraneus*) estis nedistingeblaj de tiuj vivantaj nune. Aliaj predospecioj tiamaj evoluis pli rapide (kiaj *Microtus malei*, la supozebla praulo de la nuna Tundra kampomuso *M. oeconomus*), dum aliaj ŝajne iĝis tute formortintaj sen lasi iun ajn vivantan posteulon – ekzemple la *Pliomys lenki*, kiu ŝajne falis viktimo de la Lasta glaciperiodo antaŭ ĉirkaŭ 100.000 jaroj.

## En kulturo 
La turfalkoj estas foje vidataj, same kiel aliaj rabobirdoj, kiel simbolo de povo kaj naturforto. Ĉe "Into Battle" (1915), la militopoeto Julian Grenfell alvokas la superhomajn karakterojn de la turfalko inter kelkaj birdoj, espere kuraĝan militagadon ĉe batalo:

"The kestrel hovering by day,
And the little owls that call at night,
Bid him be swift and keen as they,
As keen of ear, as swift of sight."

(La turfalko ŝvebanta tage
kaj la strigetoj alvokantaj nokte ktp.)

Gerard Manley Hopkins (1844–1889) verkis pri turfalko en sia poemo *The Windhover*, laŭdante ties flugkapablon kaj majestecon ĉiele.

"I caught this morning morning's minion, king-
dom of daylight's dauphin, dapple-dawn-drawn Falcon, in his riding"

Turfalko estas ankaŭ unu el la ĉefaj roluloj de *The Animals of Farthing Wood* de Colin Dann.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Álamo Tavío, Manuel (1975): Aves de Fuerteventura en peligro de extinción ["Birds of Fuerteventura threatened with extinction"]. *In:* Asociación Canaria para Defensa de la Naturaleza (ed.): *Aves y plantas de Fuerteventura en peligro de extinción*: 10-32 [hispane]. Las Palmas de Gran Canaria. PDF plena teksto
* AnAge [2010]: *Falco tinnunculus* life history data. Konsultita la 2010-AŬG-01.
* 
* Groombridge, Jim J.; Carl Jones; Bayes, Michelle K.; van Zyl, Anthony J.; Carrillo, José; Nichols, Richard A. & Bruford, Michael W. (2002): A molecular phylogeny of African kestrels with reference to divergence across the Indian Ocean. *Molecular Phylogenetics and Evolution* **25**(2): 267–277.  PDF plena teksto 
* Inskipp, Carol; Inskipp, Tim & Sherub (2000): The ornithological importance of Thrumshingla National Park, Bhutan. *Forktail* **14**: 147-162. PDF plena teksto 
* Mangoverde World Bird Guide (MWBG) [2009]: Eurasian Kestrel *Falco tinnunculus* . Konsultita la 2009-JAN-02.
* Mlíkovský, Jirí (2002): *Cenozoic Birds of the World* (Part 1: Europe). Ninox Press, Prague. ISBN 80-901105-3-3 PDF plena teksto 
* Mourer-Chauviré, C.; Philippe, M.; Quinif, Y.; Chaline, J.; Debard, E.; Guérin, C. & Hugueney, M. (2003): Position of the palaeontological site Aven I des Abîmes de La Fage, at Noailles (Corrèze, France), in the European Pleistocene chronology. *Boreas* **32**: 521–531.  (HTML resumo)
* Orta, Jaume (1994): 26. Common Kestrel. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (editors): *Handbook of the Birds of the World, Volume 2 (New World vultures to Guineafowl)*: 259-260, plates 26. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6
* Peterson, A. Townsend; Brooks, Thomas; Gamauf, Anita; Gonzalez, Juan Carlos T.; Mallari, Neil Aldrin D.; Dutson, Guy; Bush, Sarah E. & Fernandez, Renato (2008): The Avifauna of Mt. Kitanglad, Bukidnon Province, Mindanao, Philippines. *Fieldiana Zoology. New Series* **114**: 1-43. Digital Object Identifier:10.3158/0015-0754(2008)114[1:TAOMKB]2.0.CO;2 PDF plena teksto 
* Pamela Rasmussen kaj John C. Anderton (2005): *Birds of South Asia: The Ripley Guide* (Vol. 2). Smithsonian Institution & Lynx Edicions.
* Viitala, Jussi; Korpimäki, Erkki; Palokangas, Päivi & Koivula, Minna: Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light. *Nature* **373**(6513): 425 - 427  (HTML resumo)
* Whistler, Hugh (1949): *Popular handbook of Indian birds* (4a eld.). Gurney and Jackson, London. plena teksto ĉe Internet Archive
* Wiles, Gary J.; Worthington, David J.; Beck, Robert E. Jr.; Pratt, H. Douglas; Aguon, Celestino F. & Pyle, Robert L. (2000): Noteworthy Bird Records for Micronesia, with a Summary of Raptor Sightings in the Mariana Islands, 1988-1999. *Micronesica* **32**(2): 257-284. PDF plena teksto 
* Wiles, Gary J.; Johnson, Nathan C.; de Cruz, Justine B.; Dutson, Guy; Camacho, Vicente A.; Kepler, Angela Kay; Vice, Daniel S.; Garrett, Kimball L.; Kessler, Curt C. & Pratt, H. Douglas (2004): New and Noteworthy Bird Records for Micronesia, 1986–2003. *Micronesica* **37**(1): 69-96. HTML resumo 

## Vidu ankaŭ 
* Kanariaj sekaj duonarbaroj kaj arbaroj
* Kopetdagaj duonarbaroj kaj arbarstepo

## Eksteraj ligiloj 
* ARKive - Bildoj kaj filmoj de la turfalko *(Falco tinnunculus)* 
* Turfalkoj en Israelo
* Royal Society for the Protection of Birds
* Teksto de la poemo de Hopkins
* Kestrel on-line 2011: Brest, Belarus

Kategorio:Falkedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo