Triĥotomio

**Triĥotomio**, esperante **Tripartigo** aŭ **Triobla disigo** (greke *trĭchŏtŏmos* „distranĉita“ el *tricha* „disigita en tri partojn“ kaj *tome* „tranĉo“) signifas la dispartigon de substanco en tri partojn, aŭ la klasifikadon de esplorataj eroj en tri klasojn.

Temas pri tridirekta klasifika divido. Kelkaj filozofoj dediĉis sin al triĥotomioj. Diĥotomia divido signifas, ke tri apartaj ( ne-interkovrantaj ) subgrupoj komplete kovras la tutan grupon. Nekompleta aŭ triobla subgrupigo neeblas. La kunigo de la tri subgrupoj rezultigas la originan grupon.

La nombro tri, la triado, de metodoj formas ĝian fundamenton. Triada pensado fermas epistemologiajn breĉojn inter diada pensado, metodika dualismo unuflanke, kaj la diversa metodika plurismo aliflanke.

La termino estas uzata en multaj sciencoj (inkluzive de filozofio, sociologio, biologio, matematiko, ktp.). Triĥotomio estas, en filozofio kaj teologio, la vidpunkto ke homo konsistas el korpo, animo kaj spirito.

## Uzoj 
La terminoj triado, trinitarismo, aŭ trialismo estas uzataj multe malpli ofte ol dualismo, de kiu trialismo estas foje traktata kiel subformo. Tamen, ĝiaj formoj estas ofte uzataj. En anglalingvaj landoj, la latina termino " tripartite " ankaŭ estas uzata por la triobla formo.

La tri plej konataj triunuaj formuloj, ĉiu el kiuj koncernas homan kulturon, specife tiun el la okcidenta perspektivo, estas:

* “Dio la Patro, Filo kaj Sankta Spirito” (Religio),
* "Libereco, Egaleco kaj Frateco (Solidareco)" (Politiko),
* “Korpo, animo kaj spirito” (bildo de homo).

Konstitucia juro ankaŭ agnoskas la triunuojn de " ekzekutiva , leĝdona kaj jura " kaj de "popolo, ŝtata potenco kaj ŝtata teritorio".

Gottlob Frege (1918) jam postulis trimondan teorion kiel necesan "trian Regnon". Karl Popper poste uzis la terminon "Mondo 3 " .

## Historio 
La gravaj trikotomioj diskutitaj de Tomaso de Akvino inkluzivas la kaŭzajn principojn (aganto, paciento, ago), la povojn por la intelekto (imago, pensada povo, kaj memoro kaj rememorado), kaj la agojn de la intelekto (koncepto, juĝo, rezonado), ĉiuj havantaj siajn radikojn en Aristotelo ; ankaŭ la transcendentojn de esto ( unueco, vero, boneco ) kaj la postulojn de la belo (tuteco, harmonio, radianco).

Kant prezentis tabelon de juĝoj implikantaj kvar tridirektajn alternativojn (Kvanto, Kvalito, Rilato kaj Modaleco) kaj, surbaze de ĉi tiuj, tabelon de kvar kategorioj, ĉiu kun tri subkategorioj. Kant ankaŭ adaptis la Tomismajn agojn de la intelekto en sian triĥotomion de pli alta pensado (kompreno, juĝo kaj racio), kiun li korelaciis kun ilia adapto al la kapabloj de la animo (kognaj kapabloj, sento de plezuro aŭ malplezuro, kaj la kapablo deziri).  La triĥotomio de Tetens pri sento, kompreno kaj volo.  En sia *Logiko*, Kant rimarkas, ke ĉiuj "politomioj estas empiriaj" kaj "ne povas esti instruitaj en logiko". 

Hegelo asertis, ke la interna kontraŭdiro de aĵo aŭ ideo kondukas en dialektika procezo al nova sintezo, kiu pli bone komprenas la kontraŭdiron. La procezo estas foje priskribita kiel dialektika triado: tezo, antitezo, sintezo. Ĝi estas ekzempligita per ŝablono de trikotomioj (ekz., esti-nenio-fariĝo, tuj-meza-konkreta, abstrakta-negativa-konkreta); tiaj trikotomioj ne estas nur tridirektaj klasifikaj dividoj; ili implikas trinaskojn de funkcie interrilatantaj elementoj en procezo. Ili ofte estas nomataj triadoj (sed 'triado' ne havas tiun fiksan sencon en filozofio ĝenerale).

Charles Sanders Peirce konstruis sian filozofion sur trikotomioj kaj triadaj rilatoj kaj procezoj, kaj formulis la reduktotezon, ke ĉiu predikato estas esence monada (kvalito), diada (reakcia aŭ rezistanca rilato), aŭ triada (reprezenta rilato), kaj neniam vere kaj neredukteble tetrada aŭ grava.

## Ekzemploj de filozofiaj triĥotomioj 
## Ekzemploj 
### Trikotomio kiel provizado de tria respondo al termino kiu ne estas plene dikotoma 
* Ekzemple, kiam ekzistas tria grupo inter du esence ekstremaj kontraŭoj (aŭ kuniĝo de la du kontraŭoj), kiel ekzemple: nigra, blanka kaj griza, pozitiva, negativa kaj neŭtrala, pasinteco, estonteco kaj estanteco.
* En regresanalizo, ŝajnvariablo estas triĥotoma variablo reprezentanta specifan karakterizaĵon, prenante nur la valorojn 1 (indikante la ekziston de la karakterizaĵo), -1 (indikante la neekziston de la karakterizaĵo), kaj 0 (indikante la mankon de scio pri ĉu la karakterizaĵo ekzistas aŭ ne ekzistas).

### En naturo 
* Ĉiuj bestoj povas esti dividitaj en surterajn bestojn kaj akvajn bestojn laŭ malĝusta dikotoma maniero, sed ekzistas tria grupo, kiu estas bestoj, kiuj vivas kaj en akvo kaj ekster akvo (kiel ekzemple amfibioj), do trikotoma divido estus pli ĝusta kaj preciza.
* Ekzistas bestoj, kiuj manĝas nur viandon (karnomanĝuloj), bestoj, kiuj manĝas nur plantojn (herbomanĝuloj), kaj ankaŭ bestoj, kiuj manĝas ĉion (ĉiomanĝuloj), kiel ekzemple homoj.

### En politiko 
* Kiam ekzistas reganta politika opinio, la opinio havas kontraŭulojn kaj subtenantojn, sed ankaŭ ekzistas homoj, kiuj estas neŭtralaj rilate al la opinio.
* Estas kutime dividi la nacian politikon laŭ malĝusta dikotoma maniero en du ideologiajn grupojn: dekstra kaj maldekstra, sed praktike ekzistas ankaŭ tria grupo en la politiko, kiu ne estas inkludita en la aliaj du grupoj, kaj tial estas pli bone dividi la politikon en tri ideologiajn grupojn: dekstra, maldekstra kaj centra.
* En voĉdonoj, ĉiu parlamentano povas elekti ĉu li apartenas al unu el tri triĥotomaj grupoj rilate al ĉiu voĉdono aŭ leĝpropono: por, kontraŭ kaj sindetenis. La kapablo de parlamentano sindeteni de voĉdonado estas fundamenta, ĉar ĉi tiu opcio povas influi la rezulton de la voĉdonado se la sindetenistoj estis erare inkluditaj kun tiuj, kiuj subtenas la proponon, aŭ kun tiuj, kiuj kontraŭas la proponon, dum praktike la sindetenistoj estas aparta grupo (por la celoj de ĉi tiu logiko, parlamentano, kiu ne ĉeestas la voĉdonado, ankaŭ estas konsiderata kiel sindeteninta).

### En scienco 
* En praktiko, ĉiu scienca afero aŭ scienca aserto estas esence triĥotoma, ĉar se ĝi estus testita, la scienca aserto povas esti konfirmita aŭ malakceptita (refutita), kaj se ĝi ne estus testita, oni ne scias ĉu ĝi estas vera aŭ ne. Tial oni povas diri, ke ĉiu scienca aserto estas vera, malvera, aŭ ankoraŭ ne estis testita (inkluzive de sciencaj asertoj, kiujn oni ne povas testi).
* En kemio, ĉiu elektre ŝargita partiklo estas pozitiva, negativa, aŭ neŭtrala (protono havas pozitivan ŝargon, elektrono havas negativan ŝargon, kaj neŭtrono havas neŭtralan ŝargon).

### En Matematiko 
* Ĉiuj nombroj ne povas esti dividitaj en du dikotomajn grupojn de pozitivaj nombroj kaj negativaj nombroj ĉar la nombro 0 (la nulo) estas neŭtrala kaj ne konvenas en ambaŭ grupojn, kaj tial la nombro 0 postulas sian propran grupon, kaj nombroj devas esti dividitaj en tri trikotomajn grupojn: pozitivajn nombrojn, negativajn nombrojn kaj "neŭtralan" nombron.
* Kiam oni kalkulas certan probablecon, ekzistas ebleco, ke la probableco de certa okazo ne povas esti kalkulita kaj tial ne povas esti difinita nombre (pro parametro, kiu ne estas kvantifikita aŭ estas nekonata). Krome, probableco havas bazan dividon en tri trikotomajn grupojn, kie certa okazo certe okazos (ekzemple, ĵetkubo montros nombron inter 1-6), alia okazo certe ne okazos (fantazie ekzemple, ĵetkubo montros la nombron 7), kaj tria okazo, kie la probableco estas nek 0 nek 1, sed iu nombro inter 0 kaj 1 (ekzemple, la ŝanco, ke monerumado montros "kapo", ŝanco de ½).

### En Sporto 
* En la kunteksto de sportteamoj, ekzistas tri grupoj de homoj: ŝatantoj (fanoj) de la teamo, ŝatantoj de la kontraŭa teamo, kaj homoj kiuj estas neŭtralaj pri la teamo (aŭ kiuj ne esprimas opinion).
* En futbalo, ĉiu ludo havas tri malsamajn finajn scenarojn: venko, malvenko kaj remizo. En la tabela poentsistemo, venko gajnas 3 poentojn, malvenko gajnas 0 poentojn, kaj remizo gajnas 1 poenton (kaj gravas distingi inter la rezulto de malvenko kaj la rezulto de remizo). Kiam oni ludas en pokala turniro, remizo post 90 minutoj rezultigas plilongigon (kromtempo), kaj poste alia remizo ankaŭ rezultigas penalojn, kaj tial tia ludo estas dikotoma kaj ne trikotoma ĉar ĝi havas nur 2 scenarojn: venkon aŭ malvenkon.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ekvilibra triuma sistemo
* Diĥotomio
* Epistemologia plurismo
* Regulo de tri (skribado)
* Trilemo
* Triunuo
* Tripartita devizo aŭ moto

Kategorio:Klasifikaj sistemoj
Kategorio:Matematiko
Kategorio:Logiko
Kategorio:Filozofio