open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ledo

eta|Ledoj kaj iloj por ledo
eta|Ledo kutime estas farita el bova haŭto
**Ledo** estas felo senharigita, tanita kaj preparita por fabrikado de ŝuoj, jakoj, tekoj, aktujoj, valizoj, rimenoj, librobindaĵoj kaj similaj objektoj.

La delikata ledo de la ĉamo nomiĝas ŝamo; ĝi plejofte utiligatas kiel viŝilo por purigi la vitroplatojn.

Male al normala ledo, sŭedo estas karakterizita per pli mola kaj pli malglata teksturo. Normala ledo estas produktita de la epidermo, la ekstera haŭtotavolo de la besto kies celo estas protekti la beston de la ekstera medio. Aliflanke, en sŭedo, estas uzata la dermo, kiu estas la interna parto de la haŭto de la besto. Ĉi tio faras ĝin malpli fortika, ĉar ĉi tiu parto estas pli mola kaj delikata kaj havas malfermajn porojn, kio faras ĝin vundebla al malpuraĵo kaj humideco. Ĉi tio, male al normala ledo, kiu estas konsiderata imuna al humideco kaj plej multaj specoj de malpuraĵo. 

Laŭ Francisko Azorín **ledo** estas *Felo tanita uzata por fari litojn, seĝojn, k. por artaj industrioj.* Li indikas etimologion el la nomo de fluida tanilo. Kaj li aldonas la terminojn *maroka ledo* aŭ *marokeno*, *kordoba ledo* aŭ *kordobeno*, *pergama ledo* aŭ *pergameno*.

## Metiartoj kaj industrioj uzantaj ledon 
* Artledo
* Bindado
* Gantisto
* Jungilisto
* Ledaĵisto
* Pergameno
* Selisto
* Ŝuisto

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri ledo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 

Kategorio:Fabrikado
Porfirio Díaz

**José de la Cruz Porfirio DÍAZ**, diktatoro de Meksiko, naskiĝis je la 15-a de septembro 1830 en Oaxaca, Meksiko.

Militestro de malriĉaj radikoj, li heroiĝis pro sia partopreno en la milito kontraŭ la imperio de Maksimiliano (kiu estis apogita de Francio), kie li venkis en multaj bataloj. Post la liberigo li dufoje (1867 kaj 1871) kandidatis por prezidanteco, sed malvenkis al Benito JUÁREZ. En 1876 li puĉis la registaron de Sebastián Lerdo De Tejada kaj kelkajn monatojn poste en baloto iĝis prezidento.

Kiam finiĝis lia unua periodo (1877-1880), li nomis kiel posteulon Manuel González. Kvar jarojn poste, Díaz denove estis elektita prezidanto. De tiam, li igis reelekti sin plurajn fojojn, ofte manipulante la balotadon por venki siajn rivalojn.

Diaz provis modernigi Meksikon. Li konstruigis fervojojn kaj telegraf-liniojn tra la lando. Li ankaŭ spronis la industriigon de Meksiko.

Diaz provis malgrandigi la dependecon je Usono, ĉefe per la alporto de eŭropaj kulturo kaj komerco.

Li diris, aŭ dirus, tiujn famajn vortojn : *Povra Meksiko. Tiom for de Dio, tiom proksime al Usono*.

En 1910 ribelo gvidata de Francisco I. Madero kontraŭ Díaz devigis lin rezigni, kaj en 1911 li fuĝis al Francio. Li mortis en Parizo je la 2-a de julio 1915 kaj estis entombigita en la tombejo Cimetière de Montparnasse.

Kategorio:Prezidantoj de Meksiko
Kategorio:Diktatoroj
Kategorio:Aleksandro Nevskijaj Ordenitoj
Dasiuro

alternative=Dasyuromorphia portraits.jpg|eta|Dasyuromorphia portraits
**Dasiuro** (*Dasyuromorphia*) estas ordo de oposum-parenca bestoj, el kiu estas pluraj specioj, ekde la grandeco de marteso ĝis la grandeco de kato (genroj *Dasyurus* kaj *Dasyurops*); ĝi havas silkdelikatan hararon, tipan per blankaj makuloj; ekzistas ankaŭ nigra vario.

Kategorio:Marsupiuloj
Jaguaro

**Jaguaro** (*Panthera onca*) estas felisedo de Suda kaj Centra Amerikoj. Misnomata *Amerika tigro*.

## Etimologio 
La vorto jaguaro venas de la vorto *îaûara* [ja**ŭa**ra] aŭ *îagûara* [ja**gŭa**ra] el la tupia lingvo, indiĝena lingvo el Brazilo. *Îaûara* signifas "tiu, kiu mortigas per unu salto", kaj en la tupia la vorto estis uzata por ajna makula kato, kiu estas pli granda ol lupo.

La vorto eniris la portugalan lingvon en la formo *jaguar* [ĵa**gŭar**], kiu disvastiĝis al multaj lingvoj tra la mondo.

## Aspekto 
220px|eta|maldekstre
Ĝi estas malpli granda ol tigro aŭ leono, nur 1,7 m (vosto mezuras 80&nbsp;cm) kun hararo simila al leopardo, sed la rozoj estas pli grandaj.

## Disvastiĝo 
Oni trovas la jaguaron i.a. en jenaj ekoregionoj : la boliviaj jungaoj, Ĉako, Cerado, la napaj humidaj arbaroj, la paranaj-paraibaaj landinternaj arbaroj, la sud-andaj jungaoj, la sudokcident-amazonaj humidaj arbaroj, la talamankaj montaraj arbaroj, kaj la verakrucaj humidaj arbaroj.

## Kutimaro 
Tiu neotropisa specio estas tipa rabobesto kaŝanta sin sur arboj. Homon ĝi evitas, sed ĝi povas ataki ankaŭ homon, kiam ĝi estas vundita, kiam ĝi estas pelita en danĝeran situacion, kiam temas pri femalo kun idoj aŭ kiam ĝi jam gustumis homan karnon. Ĝia ŝatata manĝaĵo estas simioj. Ĝi kuŝas sternita sur branĉo tute senmova kaj atendas, kiam la predo mem venas al ĝia atingopovo. La predon ĝi tiras al supraj branĉoj, tial aliaj rabobestoj ne povas formanĝi la restaĵojn. Ĝi posedas potencan makzelon, kiu estas samforta
ol aliaj multe pli grandaj felisedoj de la genro panteroj kiel tigro kaj leono.

Temas pri solema felisedo. Ĝi pariĝas rapide nur dum kelkaj sekundoj, sed povas fari tion centfoje tage; post tio la paro disiĝas.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ekoregionoj en Paragvajo
* Polimorfismo (biologio)

Kategorio:Panteroj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kato (apartigilo)

La vorto **Kato** povas havi jenajn signifojn:

## Besto 
* Hejma kato (la plej konata signifo, subspecio *Felis silvestris catus*, kelkfoje eĉ nomata *Felis catus*)
* Felisedoj (Felidae) (familio al kiu ĉiuj "katoj" apartenas)
* Sovaĝa kato (specio *Felis silvestris*)
* Angora kato
* Persa kato
* Ĝangala kato
* Afrika sovaĝa kato
* Ĉina dezerta kato
* Palasa kato
* Fiŝa kato
* Ragdola kato

## Personoj 
* Katō Seiiti
* Kato Misao
* Kató Hámán
* Csilla Kató
* Kató Lomb
* Emőke Kató
* Kató Wilkovits
* Kató Kovács
* Yuki Kato

## Asteroidoj 
* 5743 Kato
* 2156 Kato

## Lokoj 
* Kato Kufonisi

## Vidu ankaŭ 
* Katino (apartigilo)
* KAT
Adalberto el Prago

**Adalberto el Prago** (957 - 23-a de aprilo 997) estis episkopo de Prago, konata en katolikaj rondoj kiel **Sankta Adalberto** (, ).

## Vivo 
Li devenis el la princa familio de Slavnikidoj, kaj estis jam de la infanaĝo destinita por la pastra servo. En 972 kiel 15-jarulo sendita al Magdeburgo al lernejo de ĉefepiskopo Adalberto, kies nomon li akceptis ĉe konfirmacio. De tiu tempo estas la ĉeĥa nomo Vojtěch tradukata en aliajn lingvojn kiel Adalberto.

Kiel 25-jarulo – post morto de la unua Praga episkopo Djetmaro – li estis instalita kiel dua episkopo (982). La investituro realiĝis en 983 en Verono. La Bohemia lando estis ankoraŭ duone pagana kaj lia severeco kaŭzis al li multajn problemojn. En 988 li forlasis sian oficon pro seniluziiĝo kaj fariĝis monaĥo en la klostro de sanktaj Bonifacio kaj Aleksio en Romo. Post peto de Bohemio la papo ordonis al li reveni en la patrujon. Li venigis kun si ankaŭ 12 benediktanojn, por kiuj princo Boleslav la 2-a fondis klostron en Břevnov apud Prago, la unua bohemia monaĥejo (993).

 Tial li prefere foriris al Pollando, al reĝo Boleslao la Brava, kaj kun lia helpo entreprenis misian vojaĝon al la pagana Prusio. Sed jam ĉe la landlimo li estis murdita de praprusoj, plej verŝajne en ĉirkaŭaĵo de apudbalta havenurbo Truso, apud hodiaŭa urbo Elbląg (antaŭa historiografio indikis Tenkitten/Letnoje en Sambio).

Boleslao la Brava elaĉetis lian korpon kaj entombigis lin en Gniezno.

La imperiestro Oto la 3-a jam en la jaro 1000 venis kliniĝi al lia tombo, ĉar la famo pri lia martira morto rapide disvastiĝis kaj li fariĝis tria bohemia sanktulo (post Ludmila kaj Venceslao). Baldaŭ estis verkitaj legendoj pri lia vivo. Princo Břetislav la 1-a transportigis lian korpon al Prago, kie ĝi kuŝas en la katedralo de sankta Vito.

## Bibliografio 
eta
[eta|dekstra|Relikviaro de sankta Adalberto en [Gniezno]]
* Paweł Jasienica, *Polska Piastów* (Pollando de Piastoj. PWN, Varsovio 1979, ​ISBN 83-06-00094-3​.
* Zbigniew Mikołejko, *Św. Wojciech Sławnikowic. Pierwszy mord założycielski* (Sankta Adalberto Slavnikido. La unua fonda murdo), en: "Żywoty świętych poprawione" (Hagiografio korektita), Varsovio 2004

## Vidu ankaŭ 
* Praprusoj
* Kristanigo
* Vojteho (nomo)

## Eksteraj ligiloj 
* *Święty Wojciech – główny patron Polsk* – “Sankta Adalberto - ĉefa patrono de Pollando” (en la pola, arkiva kopio)

Kategorio:Naskiĝintoj en 957
Kategorio:Mortintoj en 997
Kategorio:Sanktuloj
Kategorio:Episkopoj de Prago
Kategorio:Apostoloj
Kategorio:Kristanaj misiistoj
Djoloj

eta|Vilaĝo de la tribo, de la komenco de la 20-a jarcento
La **djoloj** estas popolo, kiu loĝas sur teritorio, kiu etendiĝas sur Gambio, Kazamanco kaj Gvineo Bisaŭa. Ĝia historio estas markita de la heredaĵo de la koloniaj imperioj brita, franca kaj portugala, al kiu oni aldonu la influon de la venecianoj, kiuj alvojaĝis kiel la unuaj eŭropanoj tiun ĉi regionon en 1456. Multaj djoloj elmigris precipe ĉirkaŭ Dakaro. La djola popolo karakteriziĝas per la uzo de la djola lingvo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.senegalaisement.com/senegal/ethnies.html#diolas Les Diolas  *(france)*
* Les jeunes Diola face à l'exode rural , Marie-Christine Cormier, Géographe, ORSTOM, CRODT, Dakar, 1984 *(france)*
* Shrines of the Slave Trade : Diola Religion and Society in Precolonial Senegambia , by Robert Martin Baum, Hardcover (April 1999), Oxford Univ Press; ISBN 0195123921 *(angle)*
* http://www.ikuska.com/Africa/Etnologia/Pueblos/Diola/ Diola *(hispane)*

Kategorio:Franca Okcidenta Afriko
Kategorio:Etnoj en Afriko
Kategorio:Etnoj en Senegalo
Kategorio:Etnoj en Gambio
Kategorio:Etnoj en Gvineo Bisaŭa
Kategorio:Kazamanco
Komputila muso

eta|Prototipa muso
eta|La nomo de komputila muso devenas de la simileco kun la ronĝulo.
[eta|dekstra|180px|Komputila muso de [Apple kun nur unu butono]]
[eta|dekstra|180px|Komputila muso de [Microsoft kun du butonoj kaj radeto.]]
eta|180px|dekstra|optika muso
 sen butonoj kaj sen radeto, konektita per Bluetooth]]
**Muso** estas dialoga flankaparato kiun la uzanto movas (fakĵargone: trenas) sur horizontala ebeno (ekzemple sur sia tablo, prefere kovrita per musmato), tiel movante musindikilon sur komputila ekrano.  Temas pri speco de komputila montrilo. La elekto de la montrata pozicio kaj de la responda opcio indikita per piktogramo estas farata per premo ("klako") sur klavon provizitan sur la muso. Analogie al la vorto "komputila muso", tiujn klavojn eblas nomi "musorelo", ĉar ili sidas tie, kie ĉe biologia muso sidus la (kompare al la korpo grandaj) oreloj.

## Musospecoj 
Depende de la metodo, per kiu estas detektata la moviĝo de la muso, oni distingas inter mekanikaj musoj (kun globeto ene, la ruliĝo de globeto estas konvertata al moviĝo) kaj optikaj musoj, kiuj registras ŝanĝon de la fono (kaj pro tio funkcias ne sur ĉiuj supraĵoj).
Depende de la metodo, per kiu oni konektas muson al komputilo, oni distingas inter senkablaj musoj, kiuj komunikiĝas per speciala infraruĝa signalo kun komputilo (kutime oni bezonas specialan adaptilon por tio, kiun oni konektas al kutima musa konektingo), kaj kutimaj kablaj musoj.
Depende de la konektingo, musoj povas esti konektitaj aŭ al PS/2 konektingo, aŭ al USB konektingo. Krome, ekzistas ege malnovaj musoj, kiuj funkcias per COM-konektingo (seria konektingo). Novaj musaj ofte estas senkablaj, kaj uzas interfacan konekton per Bludento.

Ordinaraj malmultkostaj komputilaj musoj por IBM PK -kongruaj komputiloj havas du aŭ tri butonojn. Multaj musoj havas ankaŭ radeton por rapide foliumi tekston aŭ ŝovi ĝin. Musoj por Makintoŝo havas kutime nur unu butonon.

Multaj komputilaj musoj kun radeto ebligas klakadon eĉ per la radeto, ĉar ĝi estas vertikale movebla.

Kelkaj firmaoj ofertas komputilajn musojn en diversaj koloroj kaj kun kromaj ekzotikaj funkcioj (ekz. kun 5 klavoj, ktp)

## Teĥnika funkciado de meĥanika muso 
[eta|300px|Komputila muso : 1 : Moviĝo de la buleto2 : Ruleto kiu transdonas la movojn de la muso3 : Disko kun truetoj4 : [Lum-Elsenda Diodo5 : Optika kaptilo|centra]]

## Produktantoj de musoj 
* A4Tech, Apple, BLUETAKE, BTC, Belkin, BenQ, COLORSit, Cellink, Cherry, Chicony, Codegen, Comep, Creative, Cyber Snipa, D.I.D., Defender, Delux, Dialog, Espada, Elecom, Fellowes, Floston, Fujitsu Siemens Computers, Gembird, Genius, GreenWood, Gyration, HP, IBM, Kensington, Logitech, Labtec, LinkWorld, Lŭeon, MacAlly, Microsoft, Mitsumi, Mobidick, NeoDrive, Oklick, Porto, Razer, Samsung, SecuGen, Siemens AG, Sony, SteelSeries, Sven, Targus, Thermaltake, Trust, Zboard, Zippy.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Komputila muso en la Komputada Leksikono

## Vidu ankaŭ 
* Musmato
* Trouza Braka Malsano
* Tuŝplato
* Douglas Engelbart
* Stirstango

Kategorio:Komputila aparataro
Horst Buchholz

**Horst BUCHHOLZ** (4-a de decembro 1933, Berlino – 3-a de marto 2003, Berlino), germana aktoro, kiu famiĝis pere de la usona aventura filmo **La brava sepo** produktita laŭ japana filmo "Sep samurajoj". Horst Buchholz rolis la plej junan bravulon, kiu helpis defendi vilaĝon de simplaj terkultivistoj kontraŭ banditoj. En la filmo ludis grandaj steloj de usona filmo Yul Brynner, Steve McQueen, Eli Wallach, Charles Bronson, James Coburn, Brad Dexter kaj Robert Vaughn.

Horst Buchholz sin prezentis ankaŭ en la filmo laŭ B. Traven **Mortul-ŝipo** (1959) (esperantigita, La Mortula Ŝipo) kaj en aliaj. Lia lasta rolo estis bonkora faŝisma (sed ne faŝismema) kuracisto en filmo "La vivo estas bela", kiu ricevis Oskaron. Ni povis lin vidi ankaŭ en televida fabela serio **Reĝidino Fantagiro** aŭ fabelo **Fajranta birdo**.

## Filmoj, en kiuj ludis H. Buchholz 
* Die Halbstarken (1956) (*Adoleskanto*)
* Endstation Liebe (1957) (*Finstacio Amo*)
* Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull (1957) (*Konfeso de kavalira fripono Felix Krull*)
* Das Totenschiff (1959) (*Mortul-ŝipo*)
* The Magnificent Seven (1960) (*La brava sepo*)
* One, Two, Three (1961) (*Unu, Du, Tri*) (Buchholz rolas kiel komunismega orientberlinano , enamiĝinta je filino de gravulo de Coca-Cola. La filmo ne aperis en 1961 pro Berlina Muro konstruita; filmo pli komika, subite NE estis komika plu. La plej bona filmo!)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_film50_deutsch/08_buchholz.htm 

Kategorio:Germanaj aktoroj
Tukso

eta|200ra|dekstra|Tukso, la Linuksa pingveno.
**Tukso** (angle: *Tux* ) estas bone nutrita, feliĉa, rondkorpa pingveno kaj la maskoto de la libera mastrumsistem-bazo Linukso. La nomon proponis James Hughes, mallongigante el **T**orvalds **U**ni**x**. Bazo de tiu ideo estas supozeble, ke pingvenoj laŭaspekte ŝajnigas porti smokingon (en la angla: *tuxedo*, []).

## Historio 
En junio 1996 Linus Torvalds anoncis ke Linukso havu emblemon: la pingvenon. La decido kreskis el vojaĝo tra Aŭstralio, 1993: Torvalds vizitis akvariejon kaj tie sentis grandan simpation pri la "Fea"-pingvenoj, kiu sekve mordetis lin . 1996, serĉante "belan" emblemon, li tuj pensis pri la pingvenoj. Sed post la deklaro kelkaj homoj ne kredis ke malgranda, dika pingveno povus esprimi la elegantecon de Linukso. Kelkaj rekomendis alian, nome vulpon. :

La originan Tukso-grafikaĵon kreis Larry Ewing per la libera grafik-programo GIMP, kaj li kun tiu kondiĉo permesis la uzon:

Jeff Ayers diras ke Torvalds havis «fiksiĝon al ne-flugkapablaj, dikaj akvobirdoj», kaj Torvalds raportas ke pingveno lin mordetis kaj tiel lin infektis per «pingvenitiso» – «pingvenitiso kaŭzas ke vi nokte maldormas por pensi nur pri pingvenoj, kaj ke vi sentas fortan simpation pri ili.» Tiu «malsano» kompreneble estas nura ŝerco, sed ke lin mordetis pingveno okazis reale.

Tukso iĝis simbolo por Linukso kaj por la socio je liberaj programoj. La brita grupo de Linukso-uzantoj eĉ adoptis kelkajn pingvenojn de la zoolgia ĝardeno en Bristol.

En sia biografio *Just for Fun* 

Hodiaŭ la kompjutilistoj ekkunligas la imagon de pingveno kun Linukso; oni ofte aŭdas diraĵon: «Kio malkapablas flugi malkapablas kraŝi» – do, Tukso samtempe indikas la stabilan, malkolapseman funkciadon de Linukso.

## Libraro 
* Torvalds, Linus kaj Diamond, David, *Just for Fun – The story of an accidental revolutionary* New York: Texere, 2001, ISBN 1-58799-080-6

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Freedo

## Eksteraj ligiloj 
*  La origina Tukso-grafikaĵo
*  Kiel kreiĝis pluŝa Tukso
*  Liberaj brod-modeloj kaj planoj por mem tajlori pluŝan Tukson
*  Kompleta historio de Tukso
* 
* La LWN pingvena galerio
* Tukso el koloraj litertipoj
* Modifita vektora Linuksa pingveno (laŭ Anja Gerwinski, bazita sur grafiko de Simon Budig)

Kategorio:Linukso
Kategorio:Fikciaj pingvenoj
Kategorio:Maskotoj
Publika havaĵo

eta|Mapo pri la landaj reguloj kiom longe post la morto de kreanto verkon iĝos publika havaĵo.
Al la **publika havaĵo** (sinonime **publikhavaĵo**) apartenas ĉiu verko, kiu ne estas leĝe protektata kontraŭ libera utiligo (ekzemple kopiado, publika montrado, aŭdigo ktp.). Alivorte temas pri la tuto de ĉiuj produktoj de kreiva laboro pri kiu neniu persono aŭ organizaĵo havas jure fiksitajn rajtojn de proprieto, tiel nomatajn aŭtorajn rajtojn.

Tiuj verkoj kaj inventoj estas konsiderataj parto de la publika kultura heredaĵo kaj ĉiu povas uzi kaj konstrui sur ilin sen limoj (aparte de leĝoj rilate al sekureco, eksporto ktp).

La menciitaj verkoj povas esti el la kampoj de arto, scienco kaj tekniko. Leĝa protekto povas ekzisti en formo de kopirajto aŭ patento).

En ĉiuj landoj (krom Gvatemalio, Meksikio, Samoo kaj Kolombio) kopirajto jam ĉesis,
*se inter la morto de la (lasta kun-)aŭtoro kaj la 1-a de januaro de la aktuala jaro pasis 70 jaroj aŭ pli.
***kaj***
*neniu el la kontraktantoj de la Konvencio de Berno aljuĝis senĉesan kopirajton al la koncerna verko
***kaj***
*nek Eŭropo nek Usono decidis (intertempe) pri plilongigo de la daŭro de kopirajta protekto

En Usono validas aldone: … se la verko estis kreita kaj unuafoje publikigita antaŭ la 1-a de januaro de 1923 **aŭ** se inter la unua publikigo de la verko kaj la 1-a de januaro de la aktuala jaro pasis minimume 95  jaroj kaj decidas la plej longa protektodaŭro.

Atentu ankaŭ, ke en Francio la verkoj de aŭtoroj "mortintaj por Francio" (:fr:Mort pour la France) ĝuas pli longan kopirajtan protekton laŭ iom komplika kalkulregulo.

Pri fotoj kaj gazetartikoloj validas aliaj reguloj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Libera verko (speco de kiu estas publikaĵo)
* Krea Komunaĵo
* Tago de publika havaĵo (la 1-a de Januaro)
* Libera kultura movado

## Eksteraj ligiloj 
* Paulina – ilo por trovi informojn pri aŭtoroj kaj verkoj en publika havaĵo; la datumoj venas el Vikidatumoj
Carl Spitteler

**Carl SPITTELER** [kal ŜPItele] (naskiĝis la 24-an de aprilo 1845 en Liestal; civitano de Bennwil; mortis la 29-an de decembro 1924 en Lucerno) estis svisa verkisto.

Li studis juron en Bazelo, poste teologion en Zuriko kaj Heidelberg (Germanio). Duboj pri sia kredo tamen igis lin ĉesigi sian pastran karieron kaj li laboris kiel instruisto, ĵurnalisto kaj (ekde 1892) kiel libera verkisto. Li publikigis romanojn, novelojn, teatraĵojn, eseojn kaj poemojn, sed famon li gajnis ĉefe per siaj eposoj. En la jaro 1919 li gajnis la Premion Nobel de Literaturo, grandparte por sia eposa poemego Olimpika Printempo.

Carl Spitteler estis frato de la kemiisto Adolf Spitteler.

## Verkoj 
eta|maldekstre|Carl Spitteler en 1905.
* *Prometheus und Epimetheus* (eposo, 1880; nova eldono sub la titolo *Prometheus der Dulder*, 1924)
* *Conrad der Leutnant* (novelo, 1898)
* *Lachende Wahrheiten* (eseoj, 1898)
* *Glockenlieder* (poemoj, 1906)
* *Olympischer Frühling* (eposo, 4 volumoj, 1900-1905; noveldono, 2 vol., 1910)
* *Meine frühesten Erlebnisse* (membiografio, 1914)

## En Esperanto aperis 
* *Xaver Z’Gilgen.* Tradukis Jakob Schmid. En: *Svisa Antologio,* Budapest 1939, paĝoj 142-151.
* *La terglobo * (fragmento). Tradukis H. Breyer. En: *Norda Prismo* 56/6, paĝoj 260-261.

Kategorio:Svisaj verkistoj
Kategorio:Germanlingvaj verkistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Literaturo de Svislando
Irwin Shaw

**Irwin SHAW** (naskiĝis la 27-an de februaro, 1913 en Novjorko, mortis la 16-an de majo, 1984 en Davos, Svislando) estis usona verkisto.

Irwin Shaw famiĝis per dramoj respegulantaj liajn pacifismajn idealojn. Sekvis rakontoj en la stilo de Ernest Hemingway kaj ekde la 1950-aj jaroj li – kiu tiutempe vivis ĉefe en Svislando – estis tre populara romanverkisto.

## Listo de verkoj 
* *Bury the Dead* (dramo, 1936)
* *The Gentle People* (dramo, 1939)
* *Sailor of the Bremen* (rakontoj, 1939)
* *Welcome to the City* (rakontoj, 1942)
* *Sons and Soldiers* (dramo, 1944)
* *Act of Faith* (rakontoj, 1946)
* *The Young Lions* (romano, 1948)
* *Lucy Crown* (romano, 1956)
* *Two Weeks in Another Town* (romano, 1960)
* *Voices of a Summer Day* (romano, 1965)
* *A Choice of Wars* (dramo, 1967)
* *Rich Man, Poor Man* (romano, 1970)
* *Nightwork* (romano, 1977)
* *Beggarman, Thief* (romano, 1977)

Shaw
Shaw
Shaw, Irwin
Shaw, Irwin
Moa Martinson

**Moa MARTINSON** (origine: Helga Maria SWARTZ; naskiĝis la 2-an de novembro 1890 en Vårdnäs, mortis la 5-an de aŭgusto 1964 apud Stokholmo) estis sveda verkistino.

De 1929 ĝis 1940 ŝi estis la edzino de la verkisto kaj nobelpremiito Harry Martinson.

Ŝia verkaro konsistas precipe el socikritikaj romanoj, kiuj priskribas la situacion de la virinoj apartenantaj al la plej malaltaj tavoloj de la socio.

## Famaj verkoj 
* Kvinnor och äppelträd (romano, 1933)
* Sallys söner (romano, 1934)
* Rågvakt (romano, 1935)
* Romantrilogio:
** Mor gifter sig (1936)
** Kyrkbröllop (1938)
** Kungens rosor (1939)
* Vägen under stjärnorna (romano, 1940)
* Brandliljor (romano, 1941)
* Den osynliga älskaren (romano, 1943)
* Jag möter en diktare (romano, 1950)
* Kvinnorna på Kummelsjö (romano, 1955)
* Klocker vid sidenvägen (romano, 1957)
* Hemligheten (romano, 1959)

## En Esperanto aperis 
* *La patrino* (aŭ *Mia patrino*), novelo. trad. Ferenc Szilágyi en Sveda Novelaro
* *Vespera ruĝo anoncas ventegon*, trad. Ferenc Szilágyi, la 17-a novelo en la samnoman novelaro.

Kategorio:Svedlingvaj verkistoj
Kategorio:Verkistinoj
Kategorio:Proleta literaturo
Hermann Lenz

La germana verkisto **Hermann** Karl **LENZ** [heman kal lenc] naskiĝis la 26-an de februaro 1913 en Stutgarto. Li mortis la 12-an de majo 1998 en Munkeno.

Kvankam liaj unuaj verkoj estiĝis en la tempo post la Dua mondmilito, li nur en la 1970-aj jaroj trovis vastan atenton. En la jaro 1978 Lenz, kies romanoj ofte montras membiografiajn trajtojn, gajnis la Georg-Büchner-Preis, kiu estas la plej renoma literaturpremio en Germanio.

## Famaj verkoj 
* Das stille Haus (rakonto, 1947)
* Der russische Regenbogen (romano, 1959)
* Der innere Bezirk (romantrilogio, 1961-1980)
* Verlassene Zimmer (romano, 1966)
* Andere Tage (romano, 1968)
* Der Kutscher und der Wappenmaler (romano, 1972)
* Tagebuch vom Überleben und Leben (romano, 1978)
* Zeitlebens (poemoj, 1981)
* Ein Fremdling (romano, 1983)
* Der Letzte (rakonto, 1984)
* Der Wanderer (romano, 1986)
* Bilder aus meinem Album (membiografio, 1987)
* Herbstlicht (romano, 1992)

Lenz
Lenz
Friburgo

**Friburgo** ( [fri'bu:r],  [frae'bυrk],  [fribur'go]) estas urbo de Svislando kaj ĉefurbo de Kantono Friburgo. Ĝi havis je la 31-a de decembro 2007 33 846 loĝantojn.

## Geografio 
Friburgo situas en la Svisa Mezlando ĉe la bordo de la rivero Sarino. La malnova urbocentro troviĝas sur monteto, kiun ĉirkaŭfluas Sarino, kaj kiu leviĝas proksimume 40 metrojn super la rivera nivelo. La plej multaj kvartaloj de la urbo situas sur montetoj super la rivero, dum en la valo troviĝas nur malgranda parto de la malnova urbo.

La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 9,30&nbsp;km², de kiuj 17,0% estas kovritaj de arbaro, 13,4% servas por agrikulturo kaj 63,2% por setlado.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Friburgo limas en nordo al Granges-Paccot, en nordoriento al Düdingen, en oriento al Tafers, en sudoriento al Sankt-Urso, en sudsudoriento al Pierrafortscha, en sudo al Marly, en okcidento al Villars ĉe Glano, kaj en nordokcidento al Givisiez.

## Universitata urbo 
La urbo posedas universitaton kiu estas tre konata pro sia teologia fakultato kaj la fakto, ke ĝia programo estas komplete dulingva france kaj germane.

## Vidindaĵoj 
* Muzeo de Natura Historio de Friburgo
* Perola Kastelo
* Preĝejo de Kristoreĝo

## Trafiko 
Friburgo situas ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Ĝenevo tra Laŭzano al Berno, Zuriko kaj Sankt-Galo. Ĝi samtempe estas regiona trajno de de diversaj regionaj fervojlinioj. Ankaŭ la svisa aŭtovojo A12 pasas tra Friburgo. Per la eksprestrajnoj ambaŭ gravaj interkontinentaj flughavenoj de Svislando en Ĝenevo kaj Zuriko estas en malpli ol du horoj atingeblaj. Friburgo do ideale atingeblas.

## Historio 
Friburgo estis fondita en la jaro 1157 de la duko *Bertoldo la 4-a de Zeringo* ĉe strategie favora loko sur rokalteco super la rivero Sarino kaj ricevis vastajn liberecojn. Post la formorto de la Zeringoj la posedo de Friburgo transiris al la Grafoj de Kiburgo.

En la jaro 1478 Friburgo akiris la statuson de libera regna urbo kaj en la jaro 1481 ĝi aliĝis al la Svisa Ĵurkomunumo.

## Famuloj 
En Friburgo mortis hungara ekonomikisto Károly Balás.

## Esperanto en Friburgo 
En la jaroj 2010 kaj 2011 okazis Esperanto-kurso en la gimnazio *Sainte Croix* (Sankta kruco). Instruis Mireille Grosjean. La kurso daŭris 3 tagojn okaze de eksterkadraj aktivecoj.

## Bildaro 

Dosiero:Fribourg neuveville-cathedrale.jpg|La katedralo
Dosiero:Fribourgdelacathedrale.jpg|Urba vido el la katedralo

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Transports publics fribourgeois
* Tramtransporto en Friburgo
* Trolebusa transporto en Friburgo
* Trolebusa linio Friburgo-Farvagny
* Fribourg-Freiburg (stacidomo)
* Fribourg-Freiburg Poya (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la urbo Friburgo (francalingva kaj germanlingva) 
* Retejo de la Universitato de Friburgo
* Friburgo en la Historia Leksikono de Svislando 


Kategorio:Urboj de Svislando
Kategorio:Kantonĉefkomunumoj de Svislando
Lutreolo

**Lutreolo** (science: *Mustela lutreola*) estas palearktisa specio de mustelo, rabobesto vivanta en akvo aŭ surborde; ĝi havas hel-brunan ĝis malhelbrunan (kaŝtan-brunan) hararon, kun blankaj lipoj kaj mentono. La felo estas tre valora kaj ŝatata kiel pelto. Ĉar ĝi estas parenca al vizono, ĝi estas nomata ankaŭ **Eŭropa vizono**.

Subspecioj:
* *M. lutreola biedermanni* Matschie, 1912
* *M. lutreola binominata* Ellerman & Morrison-Scott, 1951
* *M. lutreola cylipena* Matschie, 1912
* *M. lutreola lutreola* (Linnaeus, 1761)
* *M. lutreola novikovi* Ellerman & Morrison-Scott, 1951
* *M. lutreola transsylvanica* Éhik, 1932
* *M. lutreola turovi* Kuznetsov & Novikov, 1939

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Baltaj miksaj arbaroj

Kategorio:Musteledoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Siegfried Lenz

**Siegfried LENZ**  (naskiĝis la 17-an de marto 1926, mortis la 7-an de oktobro 2014) estas germana verkisto kaj scenaristo.eta|Siegfried Lenz 2004-03-25

Naskiĝinte en Lyck (nuntempe Pollando) li kiel 17-jarulo rekrutiĝis por la mararmeo, sed li dizertis kaj iĝis militkaptito. La spertoj akiritaj en tiu ĉi vivperiodo forte influis lian verkadon. Ekde 1945 li vivis en Hamburgo, vivtenis sin unue kiel ĵurnalisto kaj en la jaro 1951 li fariĝis libera verkisto. Li estis membro de la Gruppe 47.

Li mortis en Hamburgo.

## Famaj verkoj 
* *Es waren Habichte in der Luft* (romano, 1951)
* *Duell mit dem Schatten* (romano, 1953)
* *So zärtlich war Suleyken* (rakontoj, 1955)
* *Deutschstunde* (romano, 1968)
* *Das Vorbild *(romano, 1973)
* *Der Geist der Mirabelle (rakontoj, 1975)
* *Heimatmuseum* (romano, 1978)
* *Der Verlust* (romano, 1981)
* *Exerzierplatz* (romano, 1985)
* *Die Klangprobe* (romano, 1990)
* *Ludmilla* (rakontoj, 1996)
* *Arnes Nachlass* (romano, 1999)
* *Fundbüro'' (romano, 2003)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.siegfried-lenz.de 

Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Dizertintoj
Vizono

**Vizono** (science: *Mustela vison*; ne plu valida scienca nomo: *Neovison vison*) specio de nordamerika mamulo.

En peltindustrio oni ankoraŭ diferencigas:

**Sovaĝ-vizona felo** - de vizono libere vivanta en la naturo.

**Normal-bredvizona felo** de vizono bredata en bienoj; la hararo estas ruĝbruna ĝis nigra, pli delikata, pli densa kaj pli brila ol ĉe la sovaĝa vizono.

**Mutaci-vizona felo** - de vizonaj mutacioj, kies hararo havas diversajn paŝtelkolorojn, ties nuancojn kaj kombinaĵojn.
maldekstra|300ra

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Brit-kolumbiaj kontinent-marbordaj arbaroj
* Skandinavaj marbordaj koniferaroj
* Baltaj miksaj arbaroj
* Lutreolo

Kategorio:Musteledoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Giosuè Carducci

La itala poeto kaj literatursciencisto **Giosuè CARDUCCI** [ĝosuE karduĉi] naskiĝis la 27-an de julio 1835 en Valdicastello (nuntempe parto de Pietrasanta, Toskanio) kaj mortis la 16-an de februaro 1907 en Bologna. Ekde 1860 li estis profesoro pri itala literaturo en la universitato de Bologna. En la jaro 1906 li gajnis la Premion Nobel de Literaturo.dekstra|180px

## Famaj verkoj 
* Rime (1857)
* Juvenilia (1857)
* Inno a Satana (1865)
* Giambi ed epodi (1867-1882)
* Odi barbare (1877-1889)
* Rime nuove (1887)

## En Esperanto aperis 
La bovo ; Interparolo kun la arboj ; Panteismo ;
Ĉe la stacidomo en aŭtuna mateno ; Fantazio ; La kanzono de Legnano /
Giosuè Carducci. -
En: Tutmonda sonoro. - p. 397 - 405, vol. 2

Novaj rimoj  ; Antaŭ San Guido
 ; Antikva ploro  ; Sankta Martena tago  ;
Interparolo kun la arboj  ; La kanzono de Legnano  ;
Antaŭ la varmbanejoj de Karakalo  / Trad.
Enrico Dondi, Enrico de Montagú, Gaudenzio Pisoni, Kálmán Kalocsay. - En: Itala antologio : ekde la XIII-a ĝis la XIX-a jarcento ; p. 389 - 404

## Vidu ankaŭ 
* Carducci-Molinette (metrostacio)

## Eksteraj ligiloj 
* http://nobelprize.org/literature/laureates/1906/carducci-bio.html 
* http://www.infidels.org/library/historical/joseph_mccabe/dictionary.html
* http://nobelprize.org/literature/laureates/1906/index.html 
* http://www.nobel.se/literature 

Carducci, Giosuè
Carducci, Giosuè
1506

En la jaro **1506** post Kristo okazis, interalie:

## Eventoj 
*Leonardo da Vinci kompletigis *La Gioconda*.
*Sigismondo la 1-a (Pollando) surtroniĝis.
*22-an de januaro: Fondo de la Svisa Gvardio de la Papo fare de Peter von Hertenstein en Buonas en la hodiaŭa komunumo Risch Rotkreuz en Kantono Zugo, Svislando.

## Unuaj dokumentaj mencioj
*Pratval kiel *Pradval* (hodiaŭ komunumo en Kantono Grizono en Svislando).
*Porumbenii Mici (hodiaŭ vilaĝo en Rumanio).

## Naskiĝoj 
*7-a de aprilo: Francisco Xavier, katolika misiisto (m. 1552)
*1-a de julio: Ludoviko la 1-a Jagello, reĝo de Hungario (m. 1526)
* Michael Helding, germana humanisto, katolika episkopo kaj klerulo (m. 1561)

## Mortoj 
*20-a de majo: Kristoforo Kolumbo, itala esploristo (n. 1451)
*19-a de aŭgusto: Aleksandro, reĝo de Pollando kaj grandduko de Litovio (n. 1461)
*25-a de septembro: Filipo la 1-a de Kastilio, reĝo de Hispanio (n. 1478)
Putoro

**Putoro** (science: *Mustela putorius*), ankaŭ konata kiel la **ordinara putoro**, **nigra putoro**, **arbara puto**, **eŭropa furo** (furo estas subspecio de putoro tenata kiel dombesto) aŭ **sovaĝa furo**, estas specio de mustelo. Ĝi havas brilan, nigrabrunan ĝis nigran kovran hararon, kiu sur flankoj ne kovras flavan vilon. Post la okuloj kaj sub la oreloj estas blanka makulo. **Putoro** estas longa  kaj ĝia vosto 20 cm, pezo 0,5-1 kg. Ĝi havas membranojn inter la fingroj, kiuj helpas moviĝi ĉe la rojoj; tamen putoroj ne emas naĝi.

Speciala kvalito de **putoro** estas ĝia sistemo de defendo: ĝi ŝprucigas kontraŭ atakanton sufokan odoraĉan likvon, kiu estas malfacile forlavebla.

Tiuj palearktisaj bestoj pariĝas en marto kaj aprilo; post 40 tagoj la femalo naskas 3 ĝis 7 idojn, kiuj post 3 monatoj memstariĝas kaj post 8 monatoj povas mem pariĝi.

Ili manĝas ronĝulojn, birdojn, ranojn, bufojn ktp.

Vidu ankaŭ: Stepa putoro (*Mustelo eversmannii*) kun hararo malpli longa, malpli densa kaj kutime pli hela ol ĉe la (eŭropa) putoro.

## Referencoj 
Kategorio:Musteledoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Faŭno de Belgio
Kategorio:Mamuloj de Estonio
Kategorio:Faŭno de Skotlando
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Norman Mailer

**Norman MAILER** (31-a de januaro 1923 en Long Branch, Nov-Ĵerzejo – 10-a de novembro 2007) estis usona verkisto, scenaristo, reĝisoro kaj aktoro.

Sian junaĝon li pasigis en la Nov-Jorka urboparto Brooklyn. Li studis konstruteknikon en la Universitato Harvard, fariĝis soldato en 1943 kaj ekstudis en 1947 en La Sorbonne.

En sia unua romano The naked and the dead li priskribis siajn spertojn kiel soldato en la Pacifiko. Pliajn verkojn karakterizas temoj kiel perfortemo kaj seksaj neŭrozoj. Politike maldekstra, Norman Mailer akre kritikis la usonan socion. Pro sia raportaĵo *The armies of the night* temanta pri la protestmovado kontraŭ la milito de Usono kontraŭ Vjetnamio li en la jaro 1969 gajnis la Premion Pulitzer. Duan fojon li gajnis tiun ĉi literaturopremion en 1980, pro la romano *Executioner’s song*.

Norman Mailer dumtempe estis proksima amiko de Marilyn Monroe, pri kiu li verkis biografion. Li sensukcese kandidatis por la posteno de la urbestro de Nov-Jorko kaj en 1980 li dum ioma tempo iĝis la prezidanto de la Usona sekcio de la PEN-Klubo.

## Famaj verkoj 
* The naked and the dead (romano, 1948)
* An American dream (romano, 1965)
* The armies of the night (romano, 1968)
* Marilyn : a biography (biografio, 1973)
* Executioner’s song (romano, 1979)
* Ancient evenings (romano, 1983)
* Tough guys don’t dance (romano, 1984 – filmigita en 1987)
* The castle in the forest (romano, 2007)

Kategorio:Usonaj verkistoj
Samuel Pepys

**Samuel PEPYS** (naskiĝis la 23-an de februaro 1633, mortis la 26-an de majo 1703) estis angla verkisto.

Naskiĝinte en Londono li studis en Kembriĝo kaj laboris kiel altranga oficisto ĝis 1689.

La ĉefverko de Samuel Pepys estas lia taglibro, kiun li verkis en mem-inventita sekreta skribo inter la jaroj 1660 kaj 1669. Fakte nur en la jaro 1825 oni remalkovris tiun ĉi taglibron inter la libraro, kiun li heredigis al la Kembriĝa Universitato; oni deĉifris kaj publikigis ĝin. Nuntempe ĝi estas konsiderata grava dokumento pri la vivo kaj la okazaĵoj dum tiu tempo.

Pepys mortis en Londono.

## En Esperanto aperis 
*La incendio* / Samuel Pepys. -
En: Angla antologio ; p.232 - 234, vol. 1

eta|maldekstra|180ra|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.pepys.info 
* http://www.pepysdiary.com 
* http://www.pepys-club.org.uk 
* http://www.magd.cam.ac.uk/pepys/contents.html  

Kategorio:Anglaj verkistoj
Kategorio:Anglalingva literaturo
Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Kaspar Hauser

eta|maldekstra|180px|

La 26-an de majo 1828 mistera persono aperis en Nurenbergo: mizere aspektanta 16-jara junulo, kiu parolis strangan, apenaŭ kompreneblan lingvaĵon, kaj kiu nomis sin **Kaspar HAUSER**.

La mensa kaj korpa stato de tiu ĉi junulo tuj kaptis la atenton de pedagogoj, juristoj kaj teologoj, kiuj ekzamenis lin kaj instruis al li paroli, legi kaj skribi. Montriĝis, ke la junulo estis pasiginta longan tempon tute izolite en kelo. Tamen la mistero pri lia familia fono neniam solviĝis, kvankam la supozoj abundis. Unu teorio pri lia deveno ekzemple asertis, ke li estis princo, kiun oni pro dinastiaj kialoj tuj post la naskiĝo interŝanĝis por mortonta bebo. La gentesto en la jaro 1996 ŝajnis malkonfirmi tion. Tamen, en 2002 aperis informoj, ke tiu gentesto ne povas esti pruvo pri deveno de Kaspar, ĉar la genmaterialo uzita dume ne apartenis al li. Por la dua testo oni uzis 6 identajn materialaĵojn, kiuj devenis de t.n. "kolekto de Feierbach", inkl. lian hareron. La dua testo estis organizita en la Instituto de Krima Medicino en Münster, la sciencan grupon ĉefis prof. B. Brinkmann. La rezulto tute malis kompare al la unua gentesto: la gen-kodoj de Kaspar kaj Astrid von Medinger (virin-linia posteulino de la Princino de Baden) estis 95%-e identaj. Verŝajnas do, ke la historio pri deveno de Kaspar el la reĝinta familio estas vera, tamen, ne ĉiuj sciencistoj, okupiĝantaj pri la problemo de lia deveno, agnoskas tiun rezulton, dirante, ke ĝi ankoraŭ estas kontrolinda.

Ankaŭ la cirkonstancoj de lia frua morto restas malklaraj: Supozeble la pikvundoj, kiuj mortigis lin la 17-an de decembro 1833, estis la sekvoj de atenco, sed oni ankaŭ ne malpruvis la eblon, ke li mortigis sin mem.

Fakto estas, ke la fenomeno Kaspar Hauser inspiris kaj ĝis nun inspiras aron da sciencistoj, verkistoj kaj filmistoj. Famaj ekzemploj estas la dramo *Gaspar Hauser* (1838) de la franco Adolphe Philippe Dennery, la romano *Caspar Hauser oder Die Trägheit des Herzens* (1908) de la germana aŭtoro Jakob Wassermann, la dramo *Kaspar* (1968) de la aŭstro Peter Handke kaj la filmo *Jeder für sich und Gott gegen alle* de Werner Herzog de 1974.

Kurt Tucholsky i.a. uzis la pseŭdonimon Kaspar Hauser. Helpanto jurscienca de Hauser estis la grava kriminalisto Paul Johann Anselm von Feuerbach.

## Referencoj 
Kategorio:Impostoroj
Kategorio:Neidentigitaj homoj
Kategorio:Sovaĝaj infanoj
Kategorio:Germanoj de la 19-a jarcento
Anthony Burgess

**Anthony BURGESS**, aŭ plennome: John Anthony BURGESS WILSON (naskiĝis la 25-an de februaro, 1917, mortis la 25-an de novembro, 1993) estis brita verkisto.

Anthony Burgess naskiĝis en Manĉestro. De 1940 ĝis 1946 li servis en la armeo kaj ekde 1954 li laboris kiel edukoficiro pri angla lingvo kaj angla literaturo en Malajzio kaj Brunejo. En la jaro 1959 kuracistoj diagnozis ĉe li ne-operacieblan cerbotumoron kaj prognozis lian morton ene de unu jaro. Burgess tiam forlasis la instruadon, revenis al Britio kaj fariĝis plentempa verkisto. Dum unu jaro li verkis kvin romanojn, poste proksimume du librojn jare: krom romanojn ankaŭ biografiojn, traktatojn kaj literaturkritikojn. Anthony Burgess parolis plurajn fremdlingvojn kaj ankaŭ komponis muzikaĵojn. Li kreis la fikcilingvon Nadsato. Li mortis en 1993 de pulmokancero en Londono.

## Listo de verkoj 
* *Time for a Tiger* (romano, 1956)
* *The Enemy in the Blanket* (romano, 1958)
* *Beds in the East* (romano, 1959)
* *The Doctor is Sick* (romano, 1960)
* *One Hand Clapping* (romano, 1961)
* *The Wanting Seed* (romano, 1962)
* *A Clockwork Orange* (romano, 1962 – en 1971 filmigita de Stanley Kubrick kiel A Clockwork Orange (filmo))
* *Nothing Like the Sun* (romano, 1964)
* *The Novel Now* (traktato, 1967)
* *Joysprick. An Introduction to the Language of J. Joyce* (traktato, 1973)
* *The Napoleon Symphony* (romano, 1974)
* *Earthly Powers* (romano, 1980)
* *The End of the World News* (romano, 1982)
* *The Pianoplayers* (romano, 1986)
* *Little Wilson and Big God* (membiografio, 1986)
* ''The Devil's Mode* (eo *La maniero de la diablo*; kolekto de noveloj, 1989)
* *You’ve had your Time'' (membiografio, 1990)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.anthonyburgess.com 
* http://bu.univ-angers.fr/EXTRANET/AnthonyBURGESS  
* http://www.anthonyburgess.org 
* http://wiredforbooks.org/anthonyburgess  


Kategorio:Anglaj verkistoj
Kategorio:Anglaj poetoj
Kategorio:Anglaj ĵurnalistoj
Kategorio:Anglaj komponistoj
Kategorio:Katolikaj verkistoj
Kategorio:Lingvokreintoj
Neĝmustelo

**Neĝmustelo** (*Mustela nivalis*), ofte nomata simple **mustelo**, estas specio de mustelo, kies hararo estas malpli longa kaj pli alpremiĝa ol ĉe ermeno, kaj kies  vosto ne havas nigran ekstremon. La malinoj estas pli grandaj (70-160 g, 23–34&nbsp;cm) ol inoj (45-80 g, 16–28&nbsp;cm). Neĝmusteloj ĉasas musojn kaj zizelojn, tial agrikulturistoj ilin laŭdas, sed ankaŭ leporidojn, fazanidojn kaj perdrikidojn, tial arbaristoj ilin persekutas. La gravedeco daŭras 5 semajnojn (35 tagojn); la lastaj idaroj naskiĝas septembre. Se la manĝaĵo abundas, la ino povas naski dufoje po 4 ĝis 9 idojn.

Neĝmustelo havas holarktisan disvastiĝon.

## Subspecioj 
* *Mustela nivalis allegheniensis*
* *Mustela nivalis campestris*
* *Mustela nivalis eskimo*
* *Mustela nivalis rixosa*
* *Mustela nivalis nivalis*
* *Mustela nivalis vulgaris*
* *Mustela nivalis minuta*

## Bildaro 

Least Weasel(js)02.jpg
Mustela-nivalis.jpg
Least Weasel (3766818218).jpg
Mustela winter.jpg
Lasice kolčava (Mustela nivalis) (1).jpg
Mustela nivalis MHNT.ZOO.2010.11.236.19.jpg|*Mustela nivalis* - Muzeo de Tuluzo

## Vidu ankaŭ
*Kopetdagaj duonarbaroj kaj arbarstepo

Kategorio:Musteledoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Holarktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Furo

**Furo** (*Putorius furo; Mustela putorius furo*), estas subspecio de putoro (*Mustela putorius putorius*), kiu havas kelkajn variojn: albina, putoraspekta, mutacia (siama, arĝenta, paŝtela). Tiu dombesto estas karnomanĝulo el la familio de musteledoj, pli granda ol mustelo kaj malpli granda ol mustelkato kaj marteso.

Virfuro estas 40&nbsp;cm longa (sen vosto) kaj 1,5&nbsp;kg peza.
Furino estas iom malpli granda (30&nbsp;cm, 800 g).

Unue tiun beston oni dombestigis pro ĝia grandeco, kiu permesas al ĝi eniri en bestotruon por forkurigi ĉefe kuniklojn. Tiujn ĉi oni kaptas per maŝaro antaŭ la eliro. Ĝi estas uzata por ĉasi kuniklojn kaj tial ĝi estas nomata ankaŭ **ĉasputoro**. Ĝi estas ankaŭ uzata por malpliigi la nombron de ratoj kaj musoj.

Plie urbaj loĝantoj ofte bredas ĝin kiel hejman amikon. Tiu uzo por kunula besto ekzistas longe. Eks-grekoj jam havas tiun beston, kaj samtempe mustelojn, kiel kunulajn bestojn antaŭ ol ili malkovris katon en Egiptio. Poste romianoj enmetadis katojn en Eŭropo, **furo** restas kunula besto dum la tuta Mezepoko, kaj tiu uzo finiĝis finfine dum romantikismo.

**Furo** ekestas denove kunula besto. Ege ludema, ĝi ne estas pli agresema ol kato aŭ ol hundo. Vigla, facilmova kaj kun granda scivolo, ĝi povas malaperi en lokojn neimageblajn kaj kie dormiĝi dum longa tempo (ĝi dormas dum de 16 ĝis 20 horoj malpo tago).

Same kiel ĉiuj dombestoj, ĝi povas kontaĝi malsanojn al homoj (angle: *zoonosis*).

Proverba estas ĝia rapideco.

Kategorio:Musteledoj
Kategorio:Dombestoj
Kategorio:Dorlotbestoj
Hejma vortaro

**Hejma vortaro** estas 62-paĝa vortareto pri hejmaĵoj en Esperanto, redaktita de Jouko Lindstedt, kun preskaŭ 600 nomoj de ĉiutagaj aferoj kun difino kaj ekvivalentoj en la angla, finna, franca, germana, hebrea, hispana, hungara, itala, japana, nederlanda, portugala, rusa kaj sveda. Ĝia unua eldono aperis en 1999, kun represo en 2000. Dum kelkaj jaroj ekzistis retpaĝo kun ĝia plena enhavo, kiu intertempe malaperis kaj estas atingebla nur per la Interreta arkivo (vidu la eksteran ligilon malsupre).

Tiu vortareto celas helpi tiujn parolantojn de Esperanto, kiuj uzas la lingvon hejme kiel ĉiutagan komunikilon. Ordinaraj vortaroj ja ne ĉiam utilas, kiam oni serĉas nomon por iu enhejma aĵo aŭ ago. Kompreneble oni ofte povas utiligi la riĉan vortfaran sistemon de Esperanto por mem krei taŭgajn vortojn, sed estas bone ekscii, kiel aliaj familioj Esperant-lingvaj solvis similajn problemojn. Hejma Vortaro tamen ne strebas al plena unueco de la enhejma Esperanto, ĉar la tre variaj lokaj cirkonstancoj ja nature speguliĝas ĝuste en la lingvaĵo ĉiutaga. Oni rigardu ĉi tiun vortaron kiel helpilon, ne kiel la normon.

## Eksteraj ligiloj
*  en la Interret-arĥivo
*  en la Interret-arĥivo (la unua ligilo ne bone funkciis je 25 Aprilo 2011)
Kategorio:Esperanto-fakvortaroj
* La enhavo de Hejma Vortaro estas nun inkluzivita en Vikian Vortaron.
Poliglota vortaro

**Poliglota vortaro.** Mahmud Moŝkeri. Teherano, 1984. 10+487p. 25cm.

Vortaro persa-angla-franca-itala-Esperanta, kun unuvortaj ekvivalentoj ordigitaj laŭ la persa. Ilustrita. Bindita.

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj

Kategorio:Esperanto-vortaroj
Kategorio:Multlingvaj vortaroj
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Vorarlbergo

eta|200ra|maldekstra|
eta|200ra|maldekstra|
eta|200ra|maldekstra|
**Vorarlbergo** ( ) estas la plej okcidenta federacia lando en Aŭstrio.

Ĝia ĉefurbo estas Bregenz. La aliaj kvar urbaj komunumoj estas Dornbirn, Hohenems, Feldkirch kaj Bludenz.

Statistikaj datumoj por 2024
* Loĝantaro: 410 mil (8-a loko en la lando)
* Areo: 2602&nbsp;km² (8-a loko en la lando)
* Loĝdenso: 158 h./km²

## Distriktoj 
Vorarlbergo estas dividita en kvar politikajn distriktojn. Tiuj estas, de nordo ĝis sudo:
* Distrikto Bregenz
* Distrikto Dornbirn
* Distrikto Feldkirch
* Distrikto Bludenz

## Servoj 
* Vorarlberga fervojo

## Vidu ankaŭ 
* Bregenzerwald
* Eliraĵo (geografio)

## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Federaciaj landoj de Aŭstrio
Karintio

**Karintio**,  ,  , estas la plej suda kaj la plej suna federacia lando de Aŭstrio.

Okcidente troviĝas la limo al Orienta Tirolo, norde kaj nord-oriente al Salzburg kaj al Stirio kaj sude al Slovenio kaj Italio kie situas en alteco de 1 509 m  la tri landa punkto nomata Trilandangulo. En baseno inter la Centraj Alpoj norde kaj la Karnaj Alpoj kaj la Karavankoj sude troviĝas la du plej gravaj urboj Klaŭdiforumo kaj Villach (prononcu: ''Fil'aĥ*). Inter tiuj troviĝas la lago Wörthersee. Kune kun multaj aliaj lagoj (Weissensee ekzemple) ĝi estas la centro de la somera turismo.

Ĉar 20 % de la enloĝantaro laboras en turismo, ekzistas granda sezona ŝanĝiĝo de la senlaboreco.

La plej grava rivero de Karintio estas la Dravo. La Dravaj elektraj centraloj produktas 12 % de la elektro por tuta Aŭstrio.

En la suda parto de Karintio vivas la popolgrupo de la *Karintiaj slovenoj* (proksimume 15 000 anoj) kiel agnoskita minoritato. La diskuto pri la popolgrupaj rajtoj (, dulingvaj urboŝildoj) estas tre emocie gvidata.

## Administra divido 
La lando dividiĝas al ok distriktoj:
* distrikto Klagenfurt (formale *Klagenfurt-Land*),
* distrikto Feldkirchen
* distrikto Hermagor
* distrikto Sankt Veit (formale *Sankt Veit an der Glan*),
* distrikto Spittal (formale *Spittal an der Drau*),
* distrikto Villach (formale *Villach-Land''),
* distrikto Völkermarkt kaj
* distrikto Wolfsberg

kaj al du eksterdistriktaj urboj:
* Klagenfurt kaj
* Villach.

## Vidu ankaŭ 
* Karantanio
* Duklando Karintio
* Manuskriptoj de Freising
* Arnulf de Karintio
* Kärntner Grenzruf, partiorgano nacisocialisma inter 1939 kaj 1945
* Henriko de Karintio
* Jörg Haider

## Eksteraj ligiloj 
*
Matthew Webb

eta|Matthew Webb
**Matthew WEBB** estis la unua viro kiu sukcesis naĝi trans la Maniko sen artefaritaj helpiloj.

Je 25 Aŭgusto 1875 li naĝis de Dovero (*Dover*), Anglio al Kalezo (*Calais*), Francio en malpli ol 22 horoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.dover.gov.uk/museum/resource/swim/swim1.asp  

Kategorio:Britaj framasonoj
Kategorio:Naĝistoj
Mitokondrio

eta|Skemo de Mitokondrio.
1. Interna membrano
2. Ekstera membrano
3. Kresto
4. Mitokondria matrico
**Mitokondrio** aŭ **mitoĥondrio** estas organeto de ĉeloj.

Ene de la mitokondrioj okazas la ĉela spiro: t.e. la uzado de oksigeno por ekhavi energion. Energio ĉeestas en nukleotido kun tri fosfatoj nomata ATP (adenozina trifosfato: trifosfata grupo de sukero kun 5 karbonoj ("ribozo") kaj "adenino", kiu estas alkalo ankaŭ ĉeestanta en DeoksiriboNuklea Acido (DNA). Preskaŭ ĉiu biologia procezo bezonanta energion prenas ĝin el ATP. Dum la procezo, dioksido de karbono (CO2) foriras el la mitokondrio.

eta|300px|Strukturo de adenosina trifosfato

La nutraĵoj estas disigataj en pli simplajn molekulojn danke la laboro de la enzimoj kiuj troviĝas en la ĉelplasmo. Tiel, ne gravas ĉu oni komencas la malkomponadon de molekuloj el lipidoj (grasoj), glucidoj (sukeroj) aŭ el proteinoj, oni alvenas al komuna produkto: Acetila Koenzimo A (Acetyl-CoA). Tiu molekulo, ene en la mitokondrio, ekigas la Ciklon de Citrato (nomata tiel ĉar citrata acido estas la unua interprodukto sia). En tiu ciklo oni ekhavas (normale, po unu molekulo de Ac.-CoA): 3 molekulojn NADH, 2 FADH2, 1 GTP kaj CO2. La CO2 estas elspirata per la pulmoj. GTP estas simila al ATP. Ĝi ankaŭ enhavas energion utilan. NADH kaj FADH2 havas energiaj elektronoj (e−) kiuj estas enmetataj en la "Kateno de Alportado de Elektronoj" ĉeestanta en la Interna Membrano de la Mitokondrio. Tie, la energio de la elektronoj permesas la aliradoj de protonoj (H+) el la mitokondria matrico al la intermembrana spaco. Tiuj protonoj malaltigas multe la "pH" de la intermembrana spaco kaj ili bezonas reiri al la matrico ĉar ili estas multaj pozitivaj elektrikaj ŝarĝoj kune. La energio kiun ili elspezas reitante la matricon, movas enmembranan enzimon "ATPsintaso"n (ATP faranta enzimo) kaj tiu movado havas sufiĉan energion por enmeti fosfaton en grupo "ribozo" + "adenino" (="adenosino") por krei ATP. La uzataj elektronoj unuiĝas al hidrogeno kaj al spirata oksigeno por fari akvon. Tial oksigeno estas necesa por vivi.

## Vidu ankaŭ 
* Glikolizo
* Kloroplasto
* Mitokondria Eva

Kategorio:Organetoj