Ruĝbeka montokorvo

La **Ruĝbeka montokorvo** aŭ simple **Montokorvo**, sed ankaŭ pli fidele al la scienca nomo Ruĝbeka pirokorako, *Pyrrhocorax pyrrhocorax*, estas birdo de la familio de Korvedoj; Ĝi estas unu el la du specioj de la genro *Pyrrhocorax*. Ties ok subspecioj reproduktiĝas en montaroj kaj marbordaj klifoj el Irlando kaj Britio orienten tra Hispanio kaj suda Eŭropo kaj Nordafriko al Centra Azio, norda Barato kaj Ĉinio.

Ĝi estas eleganta birdo, distinga per sia brilruĝa, iom kurbeca beko kaj ruĝaj gamboj kaj piedoj. Dumfluge, la unuarangaj flugilplumoj separiĝas kvazaŭ 'fingroj'. La Ruĝbeka montokorvo faras laŭtan alvokon 'ĉiŭŭŭ' kiu kompletas la bildon de alloga birdo.
(Ogilvie, Malcolm. 2008. "Choughs and Cowpats" www.birdsofbritain.co.uk)

Tiu birdo havas **brilnigran plumaron** kaj **longan kurban ruĝan bekon**, ruĝajn gambojn kaj laŭtan metalan alvokon. Ili havas lertan akrobatan flugmanieron per amplekse malfermaj unuarangaj flugilplumoj kvazaŭ fingroj. La Ruĝbeka montokorvo pariĝas porvive kaj montras filopatrion, tio estas revenemo al naskiĝloko, kio estas kutime kaveto aŭ fendo en klifo. Ili konstruas neston elbastonetoj kovrtiaj el lano, kie la ino demetas 3 ovojn. Ili manĝas ofte en aroj inter malalta herbo de paŝtejoj, kie ili prenas ĉefe senvertebrulojn.

Kvankam la specio suferas predadon kaj parazitismon, la ĉefa minaco estas ŝanĝoj en agrikultura praktiko, kiu kaŭzas malpliigon de la populacio kaj fragmentadon de la teritorio en Eŭropo; tamen, ĝi ne estas minacata tutmonde.

## Taksonomio 
Tiu precipe palearkta specio estis unuafoje priskribita de Linnaeus en sia verko de 1758 nome *Systema Naturae* kiel *Upupa pyrrhocorax*. Ĝi estis movita al sia nuna genro, *Pyrrhocorax*, de Marmaduke Tunstall en sia verko de 1771 *Ornithologia Britannica*. La nomo de la genro devenas el la Greka *πύρρος (purrhos)*, "fairkolora", kaj *κόραξ (korax)*, "korako". La ununura alia membro de la genro estas la Flavbeka montokorvo, *Pyrrhocorax graculus*.

### Subspecioj 
Estas ok nuntempaj subspecioj, kvankam diferencoj inter ili estas malgrandaj.
* *P. p. pyrrhocorax*, la nomiga subspecio kaj plej malgranda formo, estas endemismo de la Brita Insularo, kie ĝi estas nur en Irlando, la Manksinsulo kaj plej malproksima okcidento de Kimrio kaj Skotio,
[eta|Nomiga subspecio *P. p. pyrrhocorax*, [Kimrio]]
* *P. p. erythropthalmus*, priskribita de Louis Jean Pierre Vieillot en 1817 kiel *Coracia erythrorhamphos*, loĝas en la kontinenta europxa teritorio, eksklude Grekion. Ĝi estas pli granda kaj iom pli brilverdeca ol la nomiga raso.
* *P. p. baileyi* priskribita de Austin Loomer Rand kaj Charles Vaurie laŭ ties nuntempa nomo en 1955, estas pli senkolora subspecio endemismo de Etiopio, kie ĝi loĝas en du separataj areoj. La du populacioj povus eble reprezenti diferencajn subspeciojn. reproduktiĝas el Grekio al Afganio. Ĝi estas pli granda ol la afrika subspecio, sed ĝi havas pli malgrandan bekon kaj ĝia plumaro estas tre nuancverda, kun malmulta brilo. troviĝas el Himalajo okcidenten al okcidenta Ĉinio, sed ĝi interreproduktiĝas kun *P. p. docilis* okcidente de sia teritorio. Ĝi estas la plej granda subspecio, longvosta kaj kun pli blua aŭ purpurblua brilo en plumoj. reproduktiĝas en centra Azio. Ĝi estas pli malgranda kaj malpli blua ol la *P. p. himalayanus*, reproduktiĝas en centra kaj norda Ĉinio, Mongolio kaj suda Siberio. Ĝi estas simila al *P. p. centralis* sed kun pli malfortika beko.

## Distribuado kaj vivejo 
[eta|maldekstra|Herbeja habitato en [Skotio]]
La Ruĝbeka montokorvo reproduktiĝas en Irlando, Britio, Manksinsulo, suda Eŭropo kaj la mediteranea baseno, la Alpoj kaj la montaroj de Azio el Turkio, tra Centra Azio, norda Barato kaj Ĉinio, kun du pliaj separataj populacioj en Etiopio. Ĝi estas nemigranta loĝanto tra sia teritorio. Ili kutime reproduktiĝas je pli malaltaj teroj ol la Alpa pirokorako, kiu havas dieton pli adaptitan al altaj altitudoj.

## Priskribo 
eta|Dumfluge
Plenkreskulo de la nomiga subspecio de la Ruĝbeka montokorvo, *P. p. pyrrhocorax*, estas 39–40&nbsp;cm longa, havas enverguron de 73–90&nbsp;cm, sed junuloj havas oranĝan bekon kaj rozkolorajn gambojn ĝis la unua aŭtuno kaj malpli brilan plumaron. ()

## Kutimaro 
eta|maldekstra|250ra|Tutmonda distribuado verde
La Ruĝbeka montokorvo ne estas kolonia reproduktanto, sed ĝi estas gregema kaj manĝas en aroj de ĝis 200 birdoj en areoj kie ĝi estas sufiĉe multnombra, kaj ripozas komune en kavoj nokte (escepte nestoparoj). Ili ofte manĝas kun la Alpa montokorvo aŭ Monedo, kaj kiel sia plej proksima parenco ili povas estis scivolemaj kaj maltimidaj.

### Manĝado 
La dieto de la Ruĝbeka montokorvo konsistas ĉefe de insektoj, araneoj kaj aliaj senvertebruloj prenitaj el la grundo, el kiuj formikoj estas probable la ĉefa ero. Kvankam senvertebruloj formas plej parton de la dieto de la montokorvo, ili manĝas ankaŭ vegetalan materialon inklude falitan grenon, kaj en Himalajo estas konsiderata plago por la rikolto de hordeo.

Kie ambaŭ specioj de montokorvoj koincidas, estas nur malmulta konkurenco por manĝo. Italia studo montris ke la vegetala parto de la vintra dieto de la Ruĝbeka montokorvo estis preskaŭ nur bulboj de Liliacoj, dum la Alpa montokorvo prenas berojn. Junie la Ruĝbeka montokorvo manĝas larvojn de papilioj dum la Alpa montokorvo manĝas pupojn de Tipuledoj. Pli malfrue somere la Alpa montokorvo manĝas ĉefe akridojn, dum la Ruĝbeka montokorvo aldonas pupojn de tipuledoj, larvojn de muŝoj kaj skarabojn al sia dieto.

### Reproduktado 
[eta|dekstra|Reproduktaj klifoj ĉe [South Stack, Norda Kimrio]]
[eta|*Pyrrhocorax pyrrhocorax * - ([MHNT)]]
La Ruĝbeka montokorvo reproduktiĝas el la tria jaro kaj kutime faras ununuran ovodemetadon jare, La paro montras fortan partnerecon kaj filopatrion kiam la paro formiĝis. La ino kovas dum 17 aŭ 18 tagoj ĝis eloviĝo, dum kiuj ŝi estas manĝigata de la masklo. Krome ŝi kovas la idaron dum 10 tagoj, kaj tiam ambaŭ gepatroj manĝigas kaj zorgas la idaron. La junuloj elnestiĝas post 31-41 tagoj post eloviĝo.. La temperaturo kaj pluvo en monatoj antaŭ la reproduktado rilatas kun la nombro de junuloj elnestiĝantaj kaj ties survivindico. Idoj zorgitaj laŭ bonaj kondiĉoj survivas ĝis la reprodukta aĝo kaj havas pli longajn reproduktajn vivojn ol tiuj zorgitaj dum malbonaj kondiĉoj.

Tiu specio estas foje parazitita de la Tufkukolo, nestoparazito al kiu la Eŭrazia pigo estas la ĉefa gastiganto.
Ruĝbekaj montokorvoj povas suferi de sangoparazitoj kiel *Plasmodium*, sed studo en Hispanio montris, ke nur je 1 % kaj ne malbonigus la vivesperon kaj konservado de la specio. Tiuj malaltaj niveloj de parazitismo kontrastas kun alta indico en aliaj grupoj de paserinoj, ekzemple studoj pri turdedoj en Rusio montris ke ĉiuj el la specioj Riza turdo, Ruĝaksela turdo kaj Kantturdo portis hematozoojn, ĉefe *Haemoproteus* kaj *Trypanosoma*.

Ruĝbekaj montokorvoj povas ankaŭ porti akarojn, sed studo pri la plumakaro *Gabucinia delibata*, akiritaj de junuloj kelkajn monatojn post elnestiĝo kiam ili venas al komunaj ripozejoj sugestas, ke fakte tiu parazito povus *plibonigi* la korpokondiĉon de la gastiganto. Tio eblas ĉar la plumakaroj purigas plumojn kaj evitas patogenojn, kaj povus komplementi aliajn plumozorgojn kiel sunbanado aŭ purigado de la plumaro per formikoj (la formika acido el insektoj evitas parazitojn).

Tamen la Eŭropa teritorio malpliiĝis kaj fragmentiĝis pro perdo de la tradicia paŝtado, persekutado kaj ĝenado dum reproduktado, kvankam la populacioj en Francio, Britio kaj Irlando stabiliĝis. La Eŭropa reproduktanta populacio estas inter 12,265 kaj 17,370 paroj, sed **nur en Hispanio** la specio estas ankoraŭ disvastigata. Ĉar en la resto de la kontinento la reproduktaj areoj fragmentiĝis kaj izoliĝis, la Ruĝbeka montokorvo kategorias kiel "vundebla" en Eŭropo.

En Hispanio, la Ruĝbeka montokorvo lastatempe etendis sian teritorion per uzado de malnovaj konstruaĵoj, kun 1 175 reproduktaj paroj en 9,716 km². Tiuj novaj reproduktejoj ĉirkaŭas la originajn montareojn. Tamen la populacioj de konstruaĵoj estas minacataj de homa ĝenado, persekutado kaj perdo de malnovaj konstruaĵoj. En 2022-2023 oni registris grandan dormejon de ĝis 1 200 individuoj en Minas de Alquife, depresio de Guadix-Baza, provinco Granado.

## En kulturo 
eta|Blazono de Thomas Becket kun tri Ruĝbekaj montokorvoj

En Greka mitologio, la Ruĝbeka montokorvo, konata ankaŭ kiel 'markorvo', estis konsiderata ligata al Titanoj, Krono kaj la magia insulo de Kalipso,

La Ruĝbeka montokorvo havas longan asocion kun Kornvalo kaj aperas en la kornvala blazono. Landa legendo diras ke Reĝo Arturo ne mortis sed transformiĝis en Ruĝbeka montokorvo, kaj pro tio mortigi tiun birdon estis malbonsortiga.

Ĝis la 18a jarcento la Ruĝbeka montokorvo asociiĝis ankaŭ kun fajroj.

Heraldike tri Ruĝbekaj montokorvoj aperas en la blazono de la arkiepiskopo Thomas Becket. Kaj pro ĝis konekto kun la sanktulo, ankaŭ la urbo de Canterbury havas Ruĝbekan montokorvon en sia blazono. Tiu specio aperis en poŝtmarkoj de Butano, Gambio, Manksinsulo, Turkmenio kaj Jugoslavio.

## Vidu ankaŭ 
* Etiopaj montaraj arbustetaroj

## Eksteraj ligiloj 
* RSPB informaro, sonoj kaj filmetoj
* ARKIVE  bildoj
* Operation Chough, reveno al Kornvalo
* poemo de John Harris *The Cornish Chough* (La kornvala montokorvo
* (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

## Notoj 
Kategorio:Korvedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo