Falkoformaj birdoj

**Falkoformaj birdoj** estas la ordo de birdoj, kiun en la lingvo ĉiutaga oni ankaŭ nomas "predobirdoj" aŭ rabobirdoj. Por iuj fakuloj **Falkoformaj birdoj** aŭ (*Falconiformes*) tamen estas ordo aparta de Akcipitroformaj kaj enhavas nur la familion de Falkedoj (*Falconidae*). Temas pri grupo de ĉirkaŭ 290 specioj de birdoj kiuj enhavas la dumtagajn rabobirdojn.

## Klasigaj problemoj 
Tradicie ĉiuj rabobirdoj estas grupigitaj en kvar familioj ene de tiu ununura ordo. Tamen en Eŭropo iĝis komuna disigi la ordon en du: la falkoj kaj karakaroj restus en la ordo Falkoformaj (ĉirkaŭ 60 specioj en 4 grupoj), kaj la restantaj 220 specioj (inklude la Akcipitredoj, tio estas agloj, akcipitroj, kaj multaj aliaj) estas enmetitaj en separata ordo Akcipitroformaj. Oni konas prahistorian familion nur el fosilioj, nome Horusornitedoj.

La ideo ke Falkoformaj estu dividataj en multaj ordoj venis el sugesto, ke la ordo ne kunhavas ununuran stirpon ekskluda de aliaj birdoj. Plej polemika sed pli bone subtenita sugesto estas ke Katartedoj ne estas Falkoformaj, sed estas rilataj al cikonioj, en separata ordo Cikonioformaj. Tamen morfologia pruvaro subtenas la komunan devenon de la Falkoformaj, kaj ankaŭ la Strigoformaj povus esti tre proksimaj al la Falkoformaj.

La American Ornithologists' Union  provizore reenmetis la Malnovmondajn vulturojn (familio Katartedoj) en Falkoformaj en 2007. Tio iras kontraŭ la influa Taksonomio de Sibley-Ahlquist, laŭ kiu ĉiuj rabobirdoj estas lokigitaj en Cikonioformaj, sed la Katartedoj estas konsiderataj for de la stirpo kiu inkludas aliajn rabobirdojn. Dum tio lasta povus esti prava, la "Cikonioformaj" *sensu* Sibley kaj Ahlquist estas parafiletika, artefarita arigo kaj unu el la plej feblaj punktoj de ties klasiga skemo.

Analizoj de kariotipo indikas ke la Malnovmondaj vulturoj ja estas distingaj, kaj ke la Akcipitredoj staras aparte el ĉiuj aliaj falkoformaj birdoj pro tio ke ties mikrokromosomo montras altan gradon de merĝo al mezgrandaj kromosomoj, kio estas unika ĉe birdoj (de Boer 1975, Amaral & Jorge 2003, Federico *et al.* 2005). Ĉu tio pezas por la valideco de la proponita ordo de Akcipitroformaj estas ankoraŭ disputata temo, sed ĝi almenaŭ pruvas, ke la akcipitredoj estas monofiletika grupo.

Estas ĵusa teorio baze sur prigenaj studoj, ke falkoj estas pli proksime rilataj al la psitakoj kaj al la paserinoj ol aliaj birdoj inklude la Akcipitredojn, kaj ke tiele la Falkoformaj ne estas monofiletikaj eĉ se la Katartedoj estas ekskluditaj.

## Karakteroj 
Oni konas Falkoformajn el Meza Eoceno (la ebla baza genro *Masillaraptor* el Messel). Ili tipe havas akran hokoforman bekon kun vaksaĵo (milda areo) en la proksimodorsa areo, kiu enhavas la naztruojn. Ties flugiloj estas longaj kaj larĝaj, taŭgaj por ŝvebado, kun eksteraj 4–6 unuarangaj marĝenaj.

Falkoformaj havas fortajn krurojn kaj piedojn kun tri antaŭaj rabobirdaj ungegoj kaj unu malantaŭa malpliforta ungego. Preskaŭ ĉiuj Falkoformaj estas karnovoraj, kaj ĉasas per vidado dumtage aŭ interlumo. Ili estas esceptaj longvivodaŭraj, kaj plej havas malaltajn reproduktajn indicojn.

Junuloj havas longan, tre rapidan kreskoperiodon, sekve de 3–8 semajnoj de nestozorgo post la unua ekflugo, kaj de 1 al 3 jaroj de seksa nematureco. Inoj estas pli grandaj ol maskloj. Seksa dimorfismo estas ĝenerale plej ekstrema ĉe specializitaj birdomanĝantoj, kiaj la akcipitroj de la genro *Accipiter* kaj la falkoj de la genro *Falco*, kie ino povas esti pli da duoble fortika ol sia partnero; tio ne ekzistas ĉe vulturoj. Monogamio estas ĝenerala, kvankam alternativa partnero estas ofte selektata se antaŭa mortas.

Falkoformaj estas inter la plej diversaj laŭ grando. La plej malgrandaj specioj estas ŝajne la Indonezia falketo, el kiuj la malgrandaj maskloj povas pezi nur 28 g, kaj estas 14 cm longaj kaj havas enverguron de 26 cm. La plej granda specio estas la Monaĥvulturo, ĝis 14 kg peza, 118 cm longa kaj 3 m de enverguro.

## Sistematiko 
Tutmonde; 260 specioj; foje ĉiuj familioj escepte la Falkedoj estas separataj kiel Akcipitroformaj, aŭ la Katartedoj lokigitaj en ankoraŭ separata ordo, nome Katartoformaj .

* Falkedoj: karakaroj, falkoj, falketoj, apusfalkoj, turfalkoj
* Katartedoj: amerikaj vulturoj, kondoroj
* Pandionedoj: Fiŝaglo
* Akcipitredoj: buteoj, agloj, cirkuenoj, akcipitroj, milvoj, vulturoj
* Sagitariedoj: Sekretaribirdo

## Bildaro 

Dosiero:Brown-Falcon,-Vic,-3.1.2008.jpg|Bruna falko
Dosiero:Peregrine_Falcon_12.jpg|Migra falko
Dosiero:NZ_Falcon_-_Karearea_02.JPG|Novzelanda falko
Dosiero:Falco_amurensis_-Mongolia-8.jpg|Amura falko
Dosiero:Falco_deiroleucus_1902.jpg|Oranĝecbrusta falko
Dosiero:Falco_vespertinus_NAUMANN.jpg|Ruĝpieda falko
Dosiero:USGS_Prairie_Falcon.jpg|Meksika falko
Dosiero:Falco_subniger.jpg|Nigra falko
Cerchneis_zoniventris.jpg|Striventra falko
Grey_Falcon_(1)_-_Christopher_Watson.jpg|Griza falko
Dosiero:Taita_Falcon.JPG|Taita falko
Dosiero:Wüstenfalke.jpg|Nordafrika falko
Falco_chicquera.jpg|Ruĝkapa falko
Falco_eleonorae_NAUMANN.jpg|Kliffalko

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Taksonomio de Sibley-Ahlquist.

## Referencoj 
*  

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.eeb.cornell.edu/winkler/botw/falconiformes.html
* Eaglewatch: Birds of prey and owls around the world (in Dutch; click on "Language / Taal" at top right for the English version)