Tito Livio

**Tito Livio** aŭ **Tito Livio** estis romia historiisto. Li verkis monumentan historion de Romo kaj la romia popolo, titolitan "Ab Urbe Condita", "Ekde la Fondo de la Urbo", kovrante la periodon de la plej fruaj legendoj pri Romo antaŭ la tradicia fondiĝo en 753 a.K. ĝis la regado de Aŭgusto dum la vivo de Livio mem.

Li havis bonajn rilatojn kun membroj de la Juli-Klaŭdia dinastio kaj estis amiko de Aŭgusto. Livio kuraĝigis la junan pranevon de Aŭgusto, la estontan imperiestron Klaŭdio, ekverki historion.

## Vivo
Livio naskiĝis en Patavium en norda Italio, nun moderna Padovo, probable en 59 a.K. Dum lia naskiĝo, lia hejmurbo Patavium estis la dua plej riĉa en la itala duoninsulo, kaj la plej granda en la provinco Cisalpina Gaŭlio (norda Italio).

Cisalpina Gaŭlio estis kunfandita kun Italio mem dum lia vivo kaj ĝiaj loĝantoj ricevis romian civitanecon fare de Julio Cezaro. En siaj verkoj, Livio ofte esprimis sian profundan amon kaj fieron por Patavium, kaj la urbo estis konata pro siaj konservativaj valoroj en moraleco kaj politiko.

La adoleskaj jaroj de Livio estis dum la 40-aj jaroj a.K., periodo de civilaj militoj tra la romia mondo. La guberniestro de Cisalpina Gaŭlio tiutempe, Azinjo Poljo, provis konvinki Patavium subteni Markon Antonion, la gvidanton de unu el la militantaj partioj dum la civila milito de Cezaro (49-45 a.K.).

La riĉaj civitanoj de Patavium rifuzis kontribui per mono kaj armiloj al Azinjo Poljo, kaj kaŝiĝis. Poljo tiam provis subaĉeti la sklavojn de tiuj riĉaj civitanoj por malkaŝi la restadejon de iliaj mastroj, sed lia subaĉeto ne funkciis, kaj la civitanoj anstataŭe ĵuris sian fidelecon al la Senato. Tial estas probable, ke la romiaj civilaj militoj malhelpis Livion daŭrigi pli altan edukadon en Romo aŭ fari turneon tra Grekio, kio estis ofta por adoleskaj viroj de la nobelaro tiutempe.

Multajn jarojn poste, Azinjo Poljo moke komentis pri la "provincismo" de Livio, dirante, ke la latina lingvo de Livio montris certajn "karakterizojn" malaprobitajn de Romo. La mokado de Poljo eble estis la rezulto de la malbonaj sentoj, kiujn li havis por la urbo Patavium pro liaj spertoj tie dum la civilaj militoj.

Livio verŝajne iris al Romo en la 30-aj jaroj a.K., kaj estas probable, ke li pasigis multan tempon en la urbo poste, kvankam ĝi eble ne estis lia ĉefa hejmo. Dum sia tempo en Romo, li neniam estis senatano nek havis registaran postenon. Liaj skribaĵoj enhavas elementajn erarojn pri militaj aferoj, indikante, ke li verŝajne neniam servis en la romia armeo.
[eta|maldekstre|400px|Historio de Romo ekde la urbofondo, [1440.]]

[eta|dekstre|400px|Peter Paul Rubens kaj Anthony van Dyck. "[Mucio Scevolo kaj Larso Porseno", fruaj 1620-aj jaroj. Livio funkciis kiel literatura fonto por la temo de la pentraĵo. "Kiam la reĝo, brulante de kolero kaj timante danĝeron, ordonis ekbruligi ĝojfajrojn ĉirkaŭe, minacante lin [Mucion] per torturo se li ne tuj konfesus kio kuŝis malantaŭ lia sinistra minaco, Mucio diris al la reĝo: 'Sciu kiom malmulte valorigas la karnon, tiuj, kiuj aspiras al granda gloro!' - kaj malrapide metis sian dekstran manon en la fajron ekbruligitan sur la altaro. Kaj li bruligis la propran maon kvazaŭ li sentus nenion...".]]

[eta|maldekstre|400px|[:en:Giovanni Francesco Romanelli|Giovanni Francesco Romanelli (1610-1662). La Senataj Ambasadoroj informas Cincinaton, okupitan kultivante la teron, pri lia nomumo kiel diktatoro (fresko en la Luvro), 1655–1658. La literatura fonto por la intrigo estas Livio.]]

[[Dosiero:Ausschnitt aus Titus Livius Römische Historien.jpg|eta|dekstre|400px|Unua germana eldono de la konata kompleta teksto de Tito Livio: "Romiaj Historioj". Riĉe ilustrita verko de frua historiografio, plibeligita per 240 esceptaj ksilografiaj ilustraĵoj kaj multaj inicialoj. Redaktita de Johann Schöffer (1475-1531), Majenco, 1523.]]

[eta|maldekstre|400px|Tito Livio mencias [Eneon kiel ŝlosilan praulon de la romianoj en sia verko "Ab Urbe Condita" (Historio de Romo), ligante la trojan heroon, filon de Venuso, al la fondanta genlinio, kvankam Livio pli fokusiĝas al Romulo. Livio establas la dian devenon de Eneo per Venuso kaj lia alveno en Italion, ligante la falon de Trojo al la originoj de Romo, plenumante la eposan rakonton pri la romia destino.]]

[eta|dekstre|400px|Titus Livius Patavinus: Historioj de la fondo de la urbo, kun notoj de [:en:Carolus Sigonius|Carolus Sigonius (1524-1584) kaj Johano Frederiko Gronovo la Maljuna. - Amsterdamo, Daniel Elzevier, 1678/1679.]]

Tamen, li estis edukita pri filozofio kaj retoriko. Ŝajnas, ke Livio havis la financajn rimedojn kaj rimedojn por havi sendependan vivon, kvankam la origino de tiu riĉeco estas nekonata. Li dediĉis grandan parton de sia vivo al siaj skribaĵoj, kion li povis fari danke al sia financa libereco.

Livio estis konata pro deklamado al malgrandaj aŭdantaroj, sed oni ne trovas raportojn je lia okupiĝo pri deklamado, tiam tiel ofta ŝatokupo. Li konis la imperiestron Aŭguston kaj la imperian familion. Aŭgusto estis konsiderata de la postaj romianoj kiel la plej granda romia imperiestro, profitigante la reputacion de Livio longe post lia morto. Suetonio priskribis kiel Livio instigis la estontan imperiestron Klaŭdion, kiu naskiĝis en 10 a.K., plenumi historiografiajn verkojn dum sia infanaĝo.

La plej fama verko de Livio estis lia Historio de Romo. En ĝi li rakontas kompletan historion de la urbo Romo, ekde ĝia fondo ĝis la morto de Aŭgusto. Ĉar li verkis sub la regado de Aŭgusto, la historio de Livio emfazas la grandajn triumfojn de Romo. Li verkis sian historion kun plibeligitaj rakontoj pri romia heroeco por promocii la novan tipon de registaro establitan de Aŭgusto kiam li fariĝis imperiestro.

En la antaŭparolo al sia historio, Livio skribis, ke al li ne gravas, ĉu lia persona famo restus en obskureco, kondiĉe ke lia verko helpu "konservi la memoron pri la agoj de la plej elstara nacio de la mondo". Ĉar Livio plejparte verkis pri eventoj, kiuj okazis centojn da jaroj antaŭe, la historia valoro de lia verko estis pridubinda, kvankam multaj romianoj kredis, ke lia rakonto estas vera.

Livio estis edziĝinta kaj havis almenaŭ unu filinon kaj unu filon. Li ankaŭ plenumis aliajn verkojn, inkluzive de eseo sub la formo de letero al sia filo, kaj multajn dialogojn, plej verŝajne modelitajn laŭ similaj verkoj de Cicerono. Unu el liaj filoj verkis libron pri geografio kaj filino edziniĝis al Lucius Magius, retorikisto.

Tito Livio mortis en sia hejmurbo Patavium en la jaro 17 p.K. La tomboŝtono de Livio kaj lia edzino eble estis trovita en Padovo.

## Verko
La sola pluviva verko de Livio estas ofte konata kiel "Historio de Romo" (aŭ "Ab Urbe Condita", 'Ekde la Fondiĝo de la Urbo'). Kune kun Polibio, ĝi estas konsiderata unu el la ĉefaj raportoj pri la Dua Punika Milito.

Kiam li komencis ĉi tiun verkon, li jam ne plu estis juna, probable 33-jara; supozeble, eventoj en lia vivo antaŭ tiu tempo kondukis al lia intensa agado kiel historiisto. Li daŭre laboris pri ĝi ĝis li forlasis Romon al Padovo en sia maljuneco, probable dum la regado de Tiberio post la morto de Aŭgusto. Seneko la Juna diras, ke li estis oratoro kaj filozofo kaj verkis kelkajn historiajn traktaĵojn en tiuj kampoj.

Historio de Romo ankaŭ funkciis kiel la mova forto malantaŭ la "norda teorio" pri la originoj de la etruskoj. Tio estas ĉar en la libro Livio deklaras, "La grekoj ankaŭ nomas ilin la 'Tirenanoj' kaj la 'Adriatikanoj'...

La alpaj triboj sendube estas de la sama speco, precipe la Retianoj, kiuj pro la naturo de sia lando fariĝis tiel necivilizitaj, ke ili konservis neniun spuron de sia origina stato krom sia lingvo, kaj eĉ ĉi tio ne estis libera de korupto". Tiel, multaj akademiuloj, kiel Karl Otfried Müller, utiligis ĉi tiun deklaron kiel pruvon, ke la etruskoj aŭ la Tirenanoj migris ekde la nordo kaj estis posteuloj de alpa tribo konata kiel la Retianoj.

## Rekono
### Imperia epoko
La Historio de Romo de Livio estis tre serĉata ekde la tempo, kiam ĝi estis publikigita, kaj restis tia dum la fruaj jaroj de la imperio. Plinio la Juna raportis, ke la famo de Livio estis tiel vasta, ke viro el Kadizo vojaĝis al Romo kaj revenis kun la sola celo renkonti lin.

La verko de Livio estis fonto por la pli postaj verkoj de Aŭrelio Viktor, Kasiodoro, Eŭtropio, Festo, Floruso, Granjo Liciniano kaj Orozjo. Julio Obsequens uzis Livion, aŭ fonton kun aliro al Livio, por verki sian De Prodigiis (1679), rakonton pri supernaturaj eventoj en Romo ekde la konsuleco de Skipiono Aziano kaj Gajo Leljo ĝis tiu de Paŭlo Fabio kaj Kvinto Elio.

Livio verkis dum la regado de Aŭgusto, kiu surtroniĝis post civila milito kun generaloj kaj konsuloj, kiuj asertis defendi la Romian Respublikon, kiel ekzemple Pompeo. La urbo Patavium estis por-Pompeja. Por klarigi sian statuson, la venkinto de la civila milito, Oktaviano Cezaro, volis preni la titolon Romulo (la unua reĝo de Romo), sed fine akceptis la senatan proponon de Aŭgusto. Anstataŭ abolicii la respublikon, li adaptis ĝin kaj ĝiajn instituciojn al la imperia regado.

La historiisto Tacito, verkante ĉirkaŭ jarcenton post la tempo de Livio, priskribis la imperiestron Aŭguston kiel sian amikon. Priskribante la proceson de Kremucio Kordo, Tacito prezentas lin defendante sin vizaĝ-al-vizaĝe kontraŭ la sulkigita Tiberio jene:

La kialoj de Livio por reveni al Padovo post la morto de Aŭgusto (se li ja revenis) estas neklaraj, sed la cirkonstancoj de la regado de Tiberio certe permesas konjekton.

## Poste
Dum la Mezepoko, pro la longo de la verko, la klera klaso jam legis resumojn anstataŭ la verkon mem, kiu estis teda por kopii, multekosta kaj postulis multan porstokan spacon. Devis esti dum ĉi tiu periodo, se ne antaŭe, ke manuskriptoj komencis perdiĝi sen anstataŭigo.

La Renesanco estis tempo de intensa reviviĝo. La loĝantaro malkovris, ke la verko de Livio perdiĝas kaj grandaj monsumoj ŝanĝiĝis en la hasto kolekti la liviajn manuskriptojn. La poeto Bekadeli vendis kamparan domon por financi aĉetadon de unu manuskripton kopiitan de Poĝjo. Petrarko kaj Papo Nikolao la 5-a lanĉis serĉadon por la nun mankantaj libroj.

Lorenzo Valla publikigis ŝanĝitan tekston, komencante la kampon de esplorado pri Livio. Danto laŭdas lin en sia poezio, kaj Francisko la 1-a de Francio mendis ampleksan artaĵon traktantan liviajn temojn. La verko de Nikolao Makiavelo pri la respublikoj, la Diskursoj pri Livio, estas prezentita kiel komentaĵo pri la Historio de Romo. Respekto por Livio atingis altajn nivelojn.

Walter Scott raportas en sia verko Waverley (1814) kiel historian fakton, ke skoto implikita en la unua jakobita ribelo de 1715 estis rekaptita (kaj ekzekutita) ĉar, eskapinte, li ankoraŭ restadis proksime al la loko de sia kaptiteco en "la espero reakiri sian favoraton Tito Livio".

## Datoj
La aŭtoritato provizanta informojn, el kiuj eblas dedukti eblajn gravajn datumojn pri Livio, estas Eŭzebio de Cezareo, episkopo de la frua kristana eklezio.

Unu el liaj verkoj estis resumo de monda historio en antikva greka lingvo, nomita Kroniko, datiĝanta de la frua 4-a jarcento p.K. Ĉi tiu verko perdiĝis krom fragmentoj (ĉefe eltiraĵoj), sed ne antaŭ ol ĝi estis tradukita tute kaj parte de diversaj aŭtoroj kiel Sankta Hieronimo.

La tuta verko pluvivas en du apartaj manuskriptoj, armena kaj greka (Christesen kaj Martirosova-Torlone 2006). Sankta Hieronimo verkis en la latina. Fragmentoj en la siria lingvo ekzistas.

La verko de Eŭzebio konsistas el du libroj: la Kronografio, resumo de historio en analista formo, kaj la "Chronikoi Kanones", tabeloj de jaroj kaj eventoj. Sankta Hieronimo tradukis la tabelojn en la latinan lingvon kiel la Chronicon, verŝajne aldonante iujn proprajn informojn el nekonataj fontoj. La datoj de Livio aperas en la Kroniko de Hieronimo.

La ĉefa problemo pri la informoj donitaj en la manuskriptoj estas, ke inter ili, ili ofte donas malsamajn datojn por la samaj eventoj aŭ malsamaj eventoj, ne inkluzivas tute la saman materialon, kaj reformatigas tion, kion ili inkluzivas.

Dato povas esti en "Ab Urbe Condita" aŭ en Olimpiado aŭ en iu alia formo, kiel ekzemple aĝo. Ĉi tiuj variaĵoj eble okazis pro eraro pri la okazintaĵo aŭ kreiva libereco de la verkisto. Iuj materialoj estis enigitaj sub la egido de Eŭzebio.

La temo de manuskriptaj variaĵoj estas vasta kaj specialigita, pri kiu aŭtoroj de verkoj pri Livio malofte sin dediĉas al ili. Rezulte, norma informo en norma interpretado estas uzata, kio donas la impreson de norma aro de datoj por Livio. Ne ekzistas tiaj datoj. Tipa supozo estas de naskiĝo en la dua jaro de la 180-a Olimpiko kaj morto en la unua jaro de la 199-a Olimpiko, kiuj korespondas al 59 a.K. kaj 17 p.K. respektive.

Ĉiuj fontoj uzas la saman unuan Olimpiadon, 776/775–773/772 a.K. laŭ la moderna kalendaro. Per kompleksa formulo (farita tiel per la referenca punkto 0 ne falanta sur la limon de Olimpiko), ĉi tiuj kodoj respondas al 59 a.K. por la naskiĝo, 17 p.K. por la morto. En alia manuskripto la naskiĝo estas alie.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en -59
Kategorio:Mortintoj en 17
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 1-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Padovo
Kategorio:Mortintoj en Padovo
Kategorio:Romiaj latinistoj
Kategorio:Romiaj verkistoj
Kategorio:Romiaj historiistoj
Kategorio:Historio de Romo

Kategorio:Latinlingvaj historiistoj
Kategorio:Latinlingvaj verkistoj
Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento a.K.
Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en la 1-a jarcento a.K.