Historio de Okcidenta Azio

La **historio de Okcidenta Azio** komenciĝis per la Antikvo, kiam laŭsupoze la unua civilizo sin malnomadigis en Sumero en Mezopotamio. La establo de la Sumeranoj laŭsupoze komenciĝis per la periodo de Uruk, do dum la 4a jarmilo a. K. Dum pluraj jarmiloj, Okcidenta Azio estis unu el la hejmoj de kultura kaj scienca evoluo, inter la plej gravaj de la mondo; la kontakto kun la Eŭropaj, Afrikaj kaj Aziaj civilizoj kondukis al la disvolviĝo de la interŝanĝo de varoj kaj de scioj, kaj al multaj konfliktoj pri la kontrolo de la riĉaĵoj, de la sanktaj lokoj, aŭ de la gravaj vojoj.

## Prahistorio 
### Novŝtonepoko 
Templan areon en sudorienta Turkujo ĉe Göbekli Tepe, kun verŝajna dato ĉirkaŭ 10000 a. K., oni vidis kiel la komencon de la kulturo "Novŝtonepoka 1". Tiu ejo estis estigita de nomadaj ĉasistoj-kolektistoj; tion oni scias pro tio ke estas ne konstanta domaro en la proksimaĵoj. Tiu templa ejo estas la plej malnova konata homfarita adorejo. De 8500–8000 a. K. farmantaj komunumoj komencis disvastiĝi al Anatolio, Norda Afriko kaj norda Mezopotamio.

Ĉirkaŭ 5500 a. K. la Halafa kulturo aperis en Libano, en Palestino, en Sirio, en Anatolio kaj en norda Mezopotamio, bazite sur seklanda agrikulturo.

En suda Mezopotamio estis la aluviaj ebenaĵoj de Sumero kaj Elamo. Pro tio ke estis malgranda pluvokvanto, irigaciaj sistemoj estis necesaj. La Ubaida kulturo kulturo viglis ekde 5500 a. K.

## Antikvo 
Multe antaŭe ke la Sumera civilizo instalis sin daŭre, malgrandaj poŝoj de loĝateco instalis sin en la fekundaj valoj de Mezopotamio kaj sur la marbordoj. Tiu periodo kiu etendas sin sur la periodo natufa, sur la antaŭkeramika novŝtonepoko kaj sur la Ĥalkolitiko, vidis disvolviĝi la unuajn formojn de agrikulturo, de bredo, de metiista laboro kaj de urbigo.

Inter la multaj civilizoj, kiuj sin starigis inter Hindio, Afriko kaj la Balkanoj, iuj superregis vastajn teritoriojn dum pluraj jarcentoj: la Persoj, gviditaj de la Aĥemenidoj, la Helenoj kaj poste la Seleŭkidoj kaj la Partoj, antaŭ la islama dominado dum la Mezepoko. Aliaj imperioj aŭ civilizoj lasis same spurojn de ilia ekzisto, kiujn la arkeologiistoj kaj historiistoj studas ĉi-tempe: la Akada imperio, la Armenoj, la Asiria imperio, la Babilona imperio, la Izraelidoj, la Hititoj, la Elamanoj, la Sasanida imperio, la Fenicoj aŭ la Sumeranoj. La Romanoj lasis same ilian spuron sur la tuta rando de la Orienta Mediteraneo, kaj tio permesis al la kristanaj civilizoj eloviĝi en Eŭropo.

### Komenco de skriba Historio: la Sumera kulturo ĝis 2500 a. K. 
maldekstra|eta
Bilda skribo (antaŭformo de la estonta kojnoskribo) en Mezopotamio ĉe la Sumeranoj aperis inter 3400 kaj 3000 a. K. Tio estas la eko de Historio (almenaŭ rilate al Okcidenta Azio: eble la Egiptaj hieroglifoj eĉ pli malnovas), kie oni ĝenerale povas citi precizajn datojn.

eta|Modelo de tipa Sumera zigurato

La Sumeranoj vivis en la suda Mezopotamio. Komence ĉiu urbo estis sendependa ŝtato, kiun regis urba reĝo nomata “granda viro” (“Lugal”). La urbestro ankaŭ estis templestro. Tiujn diojn oni adoris: Enlil, Anu-on, Enki-on, Utu-on (sunan virseksan dion), Nana-on (lunan virseksan dion) kaj Inanon (amoran inseksan dion).

Ekde ĉirkaŭe 2800 a. K. malrapide venis Sumeren ŝemidoj.

Ĉirkaŭ 2800 a. K., Mesilim de Kiŝ iĝis la unua ĉiomasumera estro, sed la religia centro ekestis Nipur. Do la politika kaj la religia povoj malsamiĝis. Ekde tiu tempo (2800 – 2500 a. K.) oni konstruis la konatajn ziguratojn, pluretaĝajn templojn.

### Bronzepoko 
maldekstra|eta|La imperio de Lugalzageso, helruĝeeta|La Akada imperio, verdeeta|La Hititaj imperioj Malnova, malhelruĝe, kaj Nova, helruĝe

Ĉirkaŭe en 2500 a. K. ekestis la Unua dinastio de Lagaŝ: la ĉefurbo de Sumero ekde tiutempe estis Lagaŝ. De la tempo de la dua Lagaŝa estro, Eanatum, estas la plej malnova historia monumento, la vulturo-steleo. La dinastia fino estas la reĝiĝo de la uzurpisto Urukagino. Kontraŭ tiu revoluciis Lugalzageso de Umao, la lasta Sumera reĝo.

Ĉirkaŭe en 2350 a. K., Sargono anstataŭigis la Sumeran regnon per nova ŝtatego. Tiu iĝis estro de la ĉioma Mezopotamio kaj de partoj de la ĉirkaŭaj regionoj. Tiu konstruis novan ĉefurbon: Akadon. Novaj Akadaj dioj estis Iŝtar kaj Ŝamaŝ (suna virseksa dio).

Ekde 2150 a. K. regis Akadon la Gutianoj. Tiujn foririgis Utuĥengal de Uruk en 2050 a. K.

En 1728 a. K. reĝiĝis en Babilono Hamurabo. Tiu militprenis la aliajn urbojn kaj tiel iĝis ĉiomamezopotamia estro. La Babilona dio Marduk tiel iĝis plurajregione grava. Hamurabo mortis en 1686 a. K.
La sekvaj reĝoj perdis la sudan parton de Mezopotamio, t. e. pli-malpli Sumero.
En 1531 a. K. la Hititoj militprenis Babilonon.

En 1640 a. K. estigis la Hititan Malnovan Imperion Labarna en Anatolio (la ĉi-tempa Turkujo). La ĉefurbo estis Kuŝara.
Ekde la tempo de la sekva reĝo Ĥattusili la 1-a, la ĉefurbo estis Hatuŝa.
La sekva reĝo Murŝili militprenis en 1531 Alepon kaj Babilonon.
La tielnomata Hitita Malnova Imperio finiĝis en 1380 a. K. La Novan Imperion estigis Ŝupiluliuma samjare.
La Hitita regno finiĝis ĉirkaŭe en 1200 a. K.. Ĉe ĝia pinto (95-65 a.K.), la ŝtato etendiĝis de Kaŭkazio ĝis kio nun estas centra Turkio, Libano, kaj pli norda Irano. La imperia regado de Tigranes la Granda
(Tamen kelkaj opinias, ke tiu ne ekzistis. Temas pri la teorio de Jesua mito.)
Post la tiuaj alkrucigo kaj laŭrakontaj ekrevivo kaj alĉieliro, estiĝis religio fakte nova, kristanismo.

La Armena reĝlando dum mallonga tempo iĝis parto de la Romia Imperio (114-118 p. K.).

La arsakida Armena Reĝlando estis la unua ŝtato en la mondo kiu adoptis kristanismon kiel oficialan religion (ĝi antaŭe praktikis helenan paganismon — la antikvan grekan religion) en la fruaj jaroj de la 4-a jarcento, verŝajne en la jaro 301. Tio enkondukis novan epokon en la historio de la armenoj. Poste por plifortigi la nacian armenan identecon, Mesrop Maŝtoc inventis la armenan alfabeton. Tiu okazaĵo markis la Armenan Orepokon, dum kiu multaj eksterlandaj libroj kaj manuskriptoj estis tradukitaj en la armenan fare de disĉiploj kaj lernantoj de Mesrop. Armenio perdis la suverenecon en 428 de la bizancaj kaj persaj imperioj.

En la Roma imperio en 293 p. K., la imperiestro Diokleciano estigis novan sistemon, la tielnomatan Tetrarkion: kvar partojn de la imperio regis po unu estro. Do fakte estiĝis kvar pli aŭ malpli dependaj imperioj.
En 391 p. K., la imperiestro Teodosio (379 – 395, nura imperiestro ekde 394) igis kristanismon la ŝtata religio kaj malrajtigis la tradiciajn plurdiismajn kultojn (sed ne kredojn). Ekde tiutempe Eŭropo pli kaj pli kristanis.
Ne plu unuis la imperio ekde 395 p. K.: estiĝis orienta kaj malorienta Romaj imperioj. En Azio regis nur la orienta. Urbigo kaj agrikulturo estis tre limhavaj, krom en kelkaj regionoj proksime al la marbordo. Mekao kaj Medino estis du el tiuj urboj, kiuj estis gravaj naboj por komerco inter Afriko kaj Eŭrazio. Tiu komerco estis centra por urbo-vivo, kie plejparto de loĝantoj estis negocistoj.

Ekde la komenco de Mezepoko, la civilizo araba-islama disvolvis sin kaj asimilis iom post iom la antaŭajn civilizojn; la Abasidoj vastis multe pretere de Okcidenta Azio kaj rezistis al la sinsekvaj krucmilitoj faritaj de la Eŭropanoj, kaj la Otomanoj penetris en Eŭropo ekde la 15-a jarcento La ekspansio de islamo kaj de la Araba lingvo estis tre rapida, kaj kunis la arabajn konkerojn; la kultura influo estis same grava en la artoj, la sciencoj, la arkitekturo aŭ la kulturo islamaj.

### Apero de Islamo kaj ekekspansio 
En la Araba urbo Mekao, homo nomata Mohamedo prezentis sin kiel profeto, kaj tiel estigis novan religion, Islamon. Tradicie oni uzas la daton 622 kiel komencon de la Islama tempo.

Islamo rapide iĝis la nura Araba religio.

Post Mohamedo regis la Kalifoj. La unua, Umar ibn al-Ĥattab (634 – 644), militprenis Sirion en 635, Palestinon en 638, Persujon inter 636 kaj 642, Egiptujon en 642. Sub Alijo (656 – 661) ĉefurbiĝis Kufa en 656. Muaŭijo la 1-a (661 – 680) ĉefurbigis Damaskon kaj militprenis Kabulon, Buĥaron kaj Samarkandon. Al-Mansur (754 – 775) konstruis novan ĉefurbon, Bagdadon.

Ekde 940, la kalifeco ne gravis plu. La Grekoj ricevis ilian sendependecon en 1823, Egiptujo de Muhamad Ali en 1867. Konsiderita kiel la «malsana viro de Eŭropo», la Otomana Imperio ne estis invadita de la rivalaj potencoj de Britujo kaj de Francujo, kiuj preferis uzi ĝin kiel tamponon malhelpantan Rusujon preni la kontrolon de la aliro de Balkanoj al Mediteraneo.

Dum la 19a jarcento kaj la 20a jarcento, la Brita Imperio okupis Egiptujon kaj parton de la sudo de la araba duoninsulo; sekve de la Unua mondmilito, kaj de la Sykes-Picot-akordo, Kipro, Palestino kaj Irako falis sub Britan kontrolon kaj la ŝtato de la Granda Libano (mandata Sirio) pasis sub francan mandaton de la Ligo de Nacioj.

### Malkoloniigo 
La periodo de malkoloniigo de Okcidenta Azio komenciĝis en 1932 (Irako) kaj finiĝis en 1971 (Barejno, UAE kaj Kataro); ĝi estis markita de civilaj kaj militaj ribeladoj, kaj rimarkeblis internacie per ampleksaj ŝanĝoj kiel la naskiĝo de tutarabismo (Naser estas unu el ĝiaj ĉefaj personoj) kaj politikaj proksimiĝoj (araba Federacio de Irako kaj de Jordanio, kaj Unuiĝinta Araba Respubliko), la araba-israela konflikto kaj la militoj kaj internaciaj ekonomiaj konsekvencoj pri la prezo de la petrolo, kaj la krizo de la kanalo de Suez inter la du blokoj de la Malvarma milito. Dum tiu periodo, iuj ŝtatoj proksimiĝis al la Okcidenta kampo, aliaj al la Orienta bloko, aliaj elektis ne alianci sin (Movado de Nealiancitaj Landoj). Tiu alianca malsamo, kune de la supreniro de la komunumaj tensioj inter ŝijaismanoj kaj sunaismanoj kaj la malstabileco de la petrolaj prezoj – fariĝinta geostrategia afero por la Okcidentanoj – estis al la deveno de la tri Golfaj militoj kaj de la kreskanta duismo inter Irano kaj la Arabaj landoj gviditaj de Sauda Arabio.

## Novaj gravaĵoj 
### Moderno 
[eta|Haveno de [Dubajo]]
Multaj kunlaboraj projektoj inter la Arabaj landoj aŭ aliaj landoj de Okcidenta Azio estis instalitaj de la registaroj :
* La 1-an de januaro de 2005, zono de libera interŝanĝo inter iuj landoj de la Araba Ligo estis instalita sub la nomo de Granda Araba Liberkomerca Areo;
* Dum la jaroj sekvantaj 2000 kaj kadre de la kunlaboro Euromed, regiona komerca interkonsento inter iuj landoj de Eŭropa Unio, de Okcidenta Azio kaj de Norda Afriko, estis formulita sekve de la procezo de Barcelono: la Eŭropmediteranea zono de libera interŝanĝo, sekvita de la Unio por la Mediteraneo; la celado estis precipe ekonomia kaj mara;
* La Gulf Railway estas projekto de fervoja linio longa je 1 940 km kaj laŭiranta la okcidentan bordon de la Persa Golfo, irante de Kuvajto al Maskato kaj ligante ĉiujn ĉefurbojn kaj aliajn gravajn urbojn de la regiono.

### Daŭrigo de la tradiciaj konfliktoj 
Aliflanke, la tensioj kaj la konfliktoj ne ĉesis ekde la fino de la Dua mondmilito, post la ondo de atencoj de kiuj la respondeculoj, el Alkaido, plimulte estis mortigitaj; Usono kaj iliaj Okcidentaj kaj Arabaj aliancanoj ekde 2001 instalis soldatojn sur la limon de Irano, en Afganujo; la jaro poste, laŭ informoj kiuj estis kontestitaj, koalicio gvidita refoje de Usono reinvadis Irakon kun la celo ĉasi Saddam Hussein-on kaj igi ĝin demokratia ŝtato kun merkatekonomio.

La israela-palestina konflikto pludaŭris dum la jaroj 2000; la pluo de la israela koloniigo en Cisjordanio kaj la volo de internacia rekono de la palestina ŝtato kondukis al multaj kontraŭoj inter israelaj militistoj kaj registaraj aŭ terorismaj fortoj palestinaj. Daŭrante la someron de 2006, la israela-libana konflikto okazis inter la israela armeo kaj la branĉo armita de Hizbulaho subtenita de Irano.

Turkujo, siaflanke, operacias milite sur ĝia teritorio kaj en la iraka parto de Kurdujo kontraŭ la partianoj de la laboristoj de Kurdujo (PKK) kreante flankajn damaĝojn ĉe la civila loĝantaro.

### "Araba printempo" 
[eta|Landoj rilataj al la movo de la "Araba Printempo". Nigre: landoj kie la registaro estis revolucie ŝanĝita; blue (hele kaj malhele): landoj kie la registaro ŝanĝis pro protestoj pli aŭ malpli grandaj; malhelruĝe: landoj kie oni milite kontraŭas la tumultojn; helruĝe kaj flave: landoj kiel okazis protestoj pli aŭ malpli gravaj; grize: landoj koncernitaj ekster la tiel nomata [Araba mondo.]]

Ekde la fino de 2010, revolucia ondo ĝenerale nomata araba Printempo alportis grandajn manifestaciojn kaj ŝanĝojn en la regiono; ribeladoj kaj eĉ revolucio efektiviĝis en unu jaro kun la celo ŝanĝi la socian ordon de Okcidenta Azio. Manifestacioj kuntrenintaj la morton de nedeterminita nombro de personoj okazis ĉefe en Sirio kaj en Jemeno, same kiel multnombraj manifestacioj kontraŭ la kosto de la vivo aŭ la politikaj sistemoj koruptitaj, kiel en Israelo aŭ en Jordanio.

### "Islama Ŝtato" 
Islama Ŝtato de Irako kaj Sirio estas ĝihada grupo, kiu okupas regionojn en Irako kaj Sirio. Ĝin oni fondis en aprilo 2013. Eksa estro de Alkaido en Irako, Abu Bakr al-Baghdadi, gvidas la organizacion.

Ĉirkaŭ la 11-a de junio 2014 tiuj ĝihadistoj konkeris areojn de la nordo de Irako, inter kiuj la urbon Tikrit kaj grava naftorafinejo Bajĝi, survoje al Bagdado. La ŝijaistoj kontraŭreagis kaj rekrutis volontulojn kaj sendis la irakan armeon por haltigi la avancojn de la NIIS, kiu siavice ekkontrolis landlimajn areojn kun Sirio kaj aliaj landoj.

La Islama Ŝtato de Irako estis la respondeculo de la morto de miloj da irakaj civitanoj, samkiel de anoj de la iraka registaro kaj ĝiaj internaciaj aliancitoj. Danke al la militista subteno de Usono la registaro de Nuri al-Maliki, la grupo suferis plurajn retroirojn, inkluzive de la forpaso de Raŝid al Baghdadi, sed la organizo renoviĝis dum la Siria enlanda milito, eknomiĝante Islama Ŝtato de Irako kaj Sirio. La sekva kaj nuna gvidanto, Abu Bakr al-Baghdadi, rompis la rilatojn kun Alkaido kaj deklaris, en 2014, la sendependiĝon de sia grupo kaj sian suverenecon super Irako kaj Sirio.

La 29-an de junio 2014, la grupo memproklamis esti tutmonda kaliflando sub la nomo "Islama Ŝtato", kaj Abu Bakr al-Baghdadi estis nomita sia "kalifo". Kiel kaliflando, ĝi pretendas religian, politikan kaj militan aŭtoritaton sur ĉiuj islamanoj tra la mondo kaj ke "la legaleco de ĉiuj emirlandoj, grupoj, ŝtatoj kaj organizoj devenas senvalora pro la etendiĝo de la aŭtoritato de la kalifo kaj la alveno de siaj tropoj en liaj areoj".

## Notoj kaj referencoj 
### Notoj 

### Referencoj 

## Vidu ankaŭ 
* Okcidenta Azio
* Fekunda Duonluno
* Mezopotamio
* Araba mondo
* Historio de Azio
* Historio de Irako
* Historio de Irano
* Araba historio
* Historio de Sauda Arabio
* :Kategorio:Historio de Mezoriento

## Literaturo 
* Georges Corm, Histoire du Moyen-Orient, La Découverte Poche, coll.&nbsp;« État du monde »,‎ octobre 2007, 196&nbsp;p. (ISBN&nbsp;978-2707151438)
* Bernard Lewis, Histoire du Moyen-Orient, Albin Michel,‎ janvier 1997, 481&nbsp;p. (ISBN&nbsp;978-2226088888)
* Peter Mansfield, A History of the Middle East, Penguin Books, 2e éd.,‎ 2004, 429&nbsp;p. (ISBN&nbsp;0 14 303433 2)
* *Le Proche-Orient de Sumer à Daech*, ''Les collections de L'Histoire'', octobre 2015, n° 65.