Observatorio de Tejdo

La **Observatorio de Tejdo**, ankaŭ konata kiel **Observatorio de Izaña** estas astronomia observatorio fondita la 1964 en la Nacia Parko de Teide, insulo Tenerifo, (Kanarioj, Hispanio) proksime de la monto Tejdo. La observatorio estas operaciata de la Instituto de Astrofiziko de Kanarioj (*Instituto de Astrofísica de Canarias* aŭ IAC) kaj, kune kun la Observatorio de Roque de los Muchachos, formas la Eŭropan nordan observatorion. Ĝia MPC kodo estas **954**. Ĝi estas rigardita de la internacia scienca komunumo kiel unu el plej gravaj astronomiaj observatorioj en la mondo.

## Historio 
La observatorio estis fondita en 1959, la unua teleskopo estis instalita tie en 1964. Komence ligita al la Universitato La Laguna, la observatorio fariĝis dependa de la Instituto de Astrofiziko de Kanarioj de ties kreo en 1975 kaj internaciiĝis en 1979 kun interkonsentoj de kunlaboro inter pluraj landoj. En 1985 estis inaŭguritaj la instalaĵoj de la IAC, inklude la Observatorio de Tejdo. De tiam, pluraj teleskopoj de diversaj landoj estis tie instalitaj, kiel la IAC-80, unua teleskopo tute disvolvita kaj konstruita en Hispanio en la laboratorio de IAC en La Laguna.

Tiu observatorio ĉefe utilas por la observo de la Suno, kvankam ĝi ankaŭ ricevis aliajn uzojn.

## Klimato 
La kvalito de la ĉielo de la insuloj Kanarioj, kaj precipe de Tenerifo, faras, ke la Observatorio de Tejdo estas unu el plej bonaj lokoj por observi la Universon: la tavolo da nuboj formiĝas sube de la observatorio kaj malhelpas la efikon de la luma poluo. Nune, la Observatorioj de Tejdo, de Roque de los Muchachos, de Mauna Kea, de La Silla kaj de Cerro Paranal estas la referencaj observatorioj por la instalado de estontaj teleskopoj.

La klimato de la Observatorio de Tejdo estas ĉefe determinata de la alto kaj de la latitudo proksime de la tropikoj. Laŭ la klimata klasifiko de Köppen, la klimato de la observatorio estas de tipo Csb (mediteranea kun mildaj someroj).

La averaĝa temperaturo en la stacio de Izaña (*Centro de Investigación Atmosférica de Izaña*) estas . La vintroj estas malvarmaj kun averaĝoj de  en januaro, oftaj frostoj kaj kun po 10 neĝfaloj ĉiu jaro. La someroj estas mildaj kun averaĝoj de  en julio kaj maksimumoj de . Tiel, la jara amplitudo de temperaturo estas , tiu estas granda rilate al la areoj de pli malgranda alto de Tenerifo. La taga amplitudo de temperaturo estas . La jara precipitado estas po iomete malpli ol 400&nbsp;mm, la plejparto de la precipitadoj koncentriĝas inter
oktobro kaj marto kun tre seka somero kaj precipitadoj preskaŭ nulaj en junio kaj junio. Pro la alto, la klimato en la areo ĉirkaŭ la stacio estas treege seka dum plejparto el la jaro. Tio, kombinata kun la pura aero de la supera troposfero faras, ke la situejo estas de granda scienca intereso.

## Instalaĵoj 
La observatorio havas centron de akcepto por la scienca diskonigo kaj loĝejon por la scienca kaj teknika personaro.

### Teleskopoj 
#### Sunaj teleskopoj 
* Suna Vakua Tura Teleskopo (**VTT**) instalita en 1989: permesas studi la ecojn de la suna atmosfero. Ĝia ĉefa spegulo havas diametron de 70&nbsp;cm, ĝi apartenas al la Kiepenheuer-Instituto pri suna fiziko de Freiburg,
* Suna Teleskopo **THEMIS** kun spegulo de 90&nbsp;cm, instalita en 1996 en kunlaboro inter Francio kaj Italio por la studo de la sunaj magnetismo kaj malstabileco. Ĝi mezuras la direkton kaj la intenson de la magneta kampo de la Suno,
* Suna Teleskopo **GREGOR** 150&nbsp;cm, instalita en 2009, apartenas al germana konsorcio.

#### Noktaj teleskopoj 
* Teleskopo **IAC-80** de 83&nbsp;cm de diametro instalita en 1991, tute disvolvita kaj konstruita de la Instituto de Astrofiziko de Kanarioj (IAC), malkovris en 1995 Teide 1, la unuan  iam malkovritan ;
* Infraruĝa Teleskopo *Carlos Sánchez* (**TCS**): de 155&nbsp;cm de diametro, instalita en 1972 de la Unuiĝinta Reĝlando, apartenas al IAC de 1982,
* Teleskopo **Mons**, 60&nbsp;cm de diametro, propraĵo de la Universitato de Mons, (Belgio), fotografio kaj fotometrio de , instalita en 1972,
* Teleskopo **OGS**: Optika Grunda Stacio de EKA, propraĵo de la Eŭropa Kosma Agentejo. Uzita por komuniko de satelitoj, establita en 1998, ĝi havas spegulon de 1 m de diametro,
* Teleskopo **STARE**: Stela Astrofiziko kaj Esploro pri Ekzoplanedoj, 10&nbsp;cm de diametro,
* Robota teleskopo **Bradford**, funkciis ekde 2006,
* Robotaj teleskopoj (**STELLA I** kaj **STELLA II**) kombino de du robotaj teleskopoj de 10&nbsp;cm de diametro, estas projekto de la Instituto Leibniz pri Astrofiziko en Potsdamo kun kunlaboro de IAC, 2006,
* **SLOOH**: posedaĵo de *Slooh.com* (Usono) formas parton de reto da teleskopoj defore regataj, 2004.

### Suna Laboratorio 
Tiu aro da instrumentoj dediĉitaj al la studo pri la internaĵo de la Suno arigas 7 instrumentojn aŭ projektojn de institucioj el Britio, Usono, Francio kaj Tajvano, krom EKA kaj IAC. Inter tiuj instrumentoj estas la spektrofotometroj **MARK-I** , **IRIS-T**, **ECHO**, la fotometro de alta distingivo **TON** kaj la
rapidmezurilo de Fourier **GONG**.

### Kosma fona radiado 
La kosma fona radiado estas la plej malnova radiado, kiun oni povas observi en la Universo. Por studo pri ĝi, la Observatorio de Tejdo havas interferometron de 33 GHz, radioteleskopoj **COSMO 10** kaj **15** kaj reto da interferometroj **VSA** (*Very Small Array*). En 1994, dank'al la Eksperimento de Tenerifo, estis malkovritaj
la tiel nomataj « kosmosomoj », (KOSMOlogiaj Strukturoj de Meza skalo) kiuj estas la origino de la grandaj strukturoj de la nuna Universo.

Dosiero:Observatorio astronómico del Teide, Tenerife, España, 2022-01-07, DD 37.jpg|Ĝenerala vido
Dosiero:Observatorio del Teide, pirámide solar y Teide, Tenerife, España, 2015.JPG|La Suna Laboratorio, monto Tejdo en fono.
Dosiero:Obs 5.jpg|Vakua Tura Teleskopo VTT
Dosiero:Solar Telescope GREGOR.jpg|Teleskopo GREGOR
Dosiero:Bradford Robotic Telescope.jpg|Robota teleskopo *Bradford*
Dosiero:Eye on debris ESA376073.jpg|Teleskopo de 1 m de OGS

## Malkovritaj asteroidoj 
*Minor Planet Center* kreditas la Observatorion de Tejdo de la malkovro de 6 asteroidoj inter 1998 kaj 2002
 sub la nomo *Teide*

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Instituto de Astrofiziko de Kanarioj
*  *Observatorio del Teide*, el la paĝaro de la Instituto de Astrofiziko de Kanarioj
*  *Observatorio del Teide*, el la paĝaro de la Insulo Tenerifo
*  *Observatorio del Teide*, el *Observatorios Astronómicos de España*
*  Teleskopo Themis
*  Suna Teleskopo GREGOR, el *Welt der Physik*
*  Stare Project
*  Robota teleskopo *Bradford*, el *Schoolscience*
*  Telescopio Mons
*  SLOOH
*  Stella,Robota Observatorio

----

Tejdo
Observatorio de Tejdo