open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Futo

**Futo** estas mezurunuo de longo, diversa laŭ la landoj, valoranta proksimume trionon de metro. Tio estas proksimume la longo de homa piedo de post la kalkano ĝis la pinto de la pieda dikfingro, precipe se mezurata sur ŝuhava piedo. La vorto venas el la skandinava *fot* (elparolu "*fu:t*" per longa vokalo, angle skribu *foot*) = *piedo*. Multaj lingvoj uzas unu saman vorton por *futo* kaj *piedo*. Uzi longon de piedo kiel mezurunuon estis komuna al diversaj kulturoj. La plej malnova konata norma mezureca piedo, estis trovita en Sumero, kie difino de ĝi troviĝas sur statuo de Gudea en Lagaŝ, jare 2575 a.K.

1 futo estas 12 coloj, sed en vikinga epoko skandinava nur dek coloj.

Preskaŭ ĉiuj landoj, kiuj iam uzis futojn, transiris al la metra sistemo, sed du difinoj de futo estas ankoraŭ uzataj hodiaŭ. La plej ofta estas la internacia futo (0,3048 metro, ekzakte), uzata en Usono kaj multe ankoraŭ en Britio. Por termezurado en Usono estas uzata alia futo (1200/3937 m, proksimume 0,3048006096 m).

eta|maldekstra|400px|Britaj mezurunuoj sur tabulo ĉe la observatorio en Grenviĉo, Anglio: jardo, du futoj, unu futo, ses coloj kaj unu colo.

## Vidu ankaŭ 
* Jardo
* Mejlo
* Sistemo Internacia de Unuoj

## Eksteraj ligiloj 
* Klarigo pri la du futoj usonaj  

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Unuiĝo por Movado Popola

eta|maldekstre|altdekstre=0.8|
eta|maldekstre|
**Unuiĝo por Movado Popola (UMP)** () estas la plej granda dekstra-flanka politika partio en Francio.

Ĝi elvenis el la partio Rassemblement Pour la République, enhavante la partion *Démocratie Libérale* (Liberala Demokratio) kaj kelkajn anojn el *Union pour la Démocratie Française* (Unuiĝo por la Franca Demokratio aŭ UDF). Ĝi estis ĉefe la partio de la eksprezidento Jacques Chirac.

Kreita por la parlamenta baloto de junio 2002 (tuj post la reelekto de Jacques Chirac kiel prezidento), ĝi unue nomiĝis ***Union pour la Majorité Présidentielle*** (Unuiĝo por la Majoritato Prezidenta). Ĝi ŝanĝis sian nomon konservante la mallongigon en Novembro 2002.

La 28-an de novembro 2004, ĝia dua prezidanto estis Nicolas Sarkozy, kiu demisiis en majo 2007 (ĉar li iĝis prezidento de Francio la 6-an de majo 2007).

Internacie la partio estas parto de la Internacia Demokratia Unio, ene de la Eŭropa Unio de la Eŭropa Popola Partio.

La partio adoptis la nomon ***Les Républicains*** la .

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Politikaj partioj de Francio
* Unuiĝo por Popola Movado (franca Nacia Asembleo)
* UMP

Kategorio:Politikaj partioj de Francio
Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 2002
Kategorio:Konservativaj partioj
Kategorio:Liberalaj partioj
Kategorio:Politikaj partioj malfonditaj en 2015
Colo

eta|237x237ra|Tradicia difino de colo estas la lasta movebla parto de dikfingro
**Colo** estas malnova malgranda komunuza mezurunuo de longo, (germane "*Zoll*", france "*pouce*", ruse "*Дюйм*", angle "*inch*", svede "*tum*") valoranta proksimume 25 milimetrojn. Nuntempe ankoraŭ uzata ekzemple en Usono, kie ĝi valoras aŭ 25,4 milimetrojn (internacia colo) aŭ 25,4/0,999998 milimetrojn (usona termezura colo). Dek du coloj egalas unu futo (angle "*foot*").

Deveno: Kiel multaj malnovaj mezurunuoj (ekz. ulno, klafto) la colo havis bazon en la homa korpo. Tradicie oni difinas ĝin kiel longon de la lasta, movebla parto de dikfingro.

Ĝi ankoraŭ estas unu el la ĉefaj mezurunuoj en Usono, kaj estas ofte uzata en Kanado. Ofte en Usono, Kanado, Britio, kaj Novzelando, personaj altecoj estas priskribita en futoj kaj coloj. Tamen en Kanado kaj Novzelando, oficialaj dokumentoj nun utiligas metro-sistemon.

Necesas rimarki, ke malgraŭ malpliiĝo de ĝenerala uzo, **colo** estas vastege uzata en komputiko, kie preskaŭ ne estas uzata metro-sistemo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19951804_en_2.htm 
* http://conversion.konverter-jedinica.com  

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Centimetro

[eta|Unu centimetro estas 10 [Milimetro|milimetroj]]
**Centimetro** (simbolo: **cm**) estas cgs-unuo de longo, mallongigita per **cm**. Unu centimetro egalas al centono de metro, kiu estas la SI-unuo de longo.

: = 
: = 

## Ekzemploj 
Por bildigi la grandecon de unu centimetro, jen listo de aĵoj longaj de inter 1&nbsp;cm kaj 10&nbsp;cm (=&nbsp;1&nbsp;decimetro).

* 1 cm estas:
** 10 milimetroj (mm).
** 0,39 coloj.
** flanko de kvadrato, kies areo estas 1 cm2, aŭ 10−4 m2.
** streko de kubo, kiu havas volumenon de 1 ml (mililitro).
* 1,5 cm -- longo de moskito.
* 2,54 cm -- unu colo.
* 3,1 cm -- 1 atoparseko, humura unuo, (10−18 parseko).
* 4,27 cm -- diametro de golfludpilko.
* 50 mm -- fokusa longo de norma fotada lenso por 35 mm-a foto.

## Vidu ankaŭ 
* Milimetro
* Decimetro
* Dekoblaj kaj dekonaj unuoj
* Kvadrata centimetro
* Kuba centimetro

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19951804_en_2.htm 
* http://conversion.konverter-jedinica.com  

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Fabacoj

[eta|516x516ra|Tipa [guŝo: luzerno (*Medicago sativa*).]]
La **fabacoj** (*Vicia*), kies eksa sinonimo estas fabo (*Faba*).

Tradicie, la fabacoj estis nomataj legumenacoj (en malnova PIV) kaj leguminozoj (en NPIV), pro la antaŭa latinscienca nomo de tiu familio (*Leguminosae*).

La speciojn de la familio karakterizas:
* papiliosimila floro, nesimetria korolo;
* guŝo;
* ĉe ilia radiko simbioze kunvivas **Rhizobium**, kiu povas fiksi nitrogenon (nitrogena fiksado);
* kelkaj el ili havas ĉirojn, ekz. pizoj, vicioj.

## Taksonomio 
Inter la plej gravaj genroj de fabacoj estas:
### Subfamilio *Mimosoideae* Mimozedoj 
:* *Albizia* - albizio
::* *Albizia julibrissin* - Persa silka arbo
:* *Inga*
:* *Pithecellobium*
:* *Acacia* - akacio
:* *Mimosa* - mimozo

### Subfamilio *Caesalpinioideae* 
:* *Amherstia*
:* *Brachystegia* - mjombo
:* *Bauhinia*
:* *Cercis*
:* *Cassia*
:* *Ceratonia* - ceratonio
:* *Colophospermum*
:* *Copaifera*
:* *Caesalpinia*
:* *Delonix*
:* *Gleditsia* - glediĉio
:* *Haematoxylum*
:* *Isoberlinia* - izoberlinio
:* *Julbernardia* - julbernardio
:* *Melanoxylon*
:* *Parkinsonia*
:* *Sclerolobium*
:* *Tamarindus*

### Subfamilio *Papilionoideae* Papilioformedoj aŭ *Faboideoj* 
:* *Abrus*
:* *Arachis* - arakido
:* *Astragalus*
:* *Cicer* - kikero
:* *Cytisus* - citizo
:* *Genista* - genisto
:* *Glycine* - glicino
:* *Glycyrrhiza* - glicirizo
:* *Hippocrepis* - hipokrepido
:* *Indigofera*
:* *Laburnum* - laburno
:* *Lathyrus* - latiro
:* *Lens* - lento
:* *Lotus* - lotuso
:* *Lupinus* - lupeno
:* *Medicago* - medikago
:* *Melilotus*
:* *Ononis*
:* *Phaseolus*
:* *Pisum* - pizo
:* *Robinia* - robinio
:* *Tipuana* - tipuano
:* *Trifolium* - trifolio
:* *Trigonella*
:* *Ulex* - ulekso
:* *Vicia* - vicio
:* *Vigna* - vigno
:* *Wisteria* - visterio

### Laŭ WFO kaj TPL 
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (21 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Fabacoj
Kategorio:Plantofamilioj
Kurt Georg Kiesinger

**Kurt Georg KIESINGER** (naskiĝis la 6-an de aprilo 1904 en Albstadt-Ebingen, mortis la 9-an de marto 1988 en Tübingen-Bebenhausen) estis la tria kanceliero (ĉefministro) en la historio de Federacia Respubliko Germanio.

De 1958 ĝis 1966 li estis ĉefministro de Baden-Virtembergo.

Li oficis kiel kanceliero de 1966-12-01 ĝis 1969-10-21. Tio estis ĝis tiam la plej mallonga oficperiodo de kanceliero. Sub lia regado la kristana partiaro (CDU/CSU) unuafoje post la dua mondmilito dividis la povon kun la socialdemokratia partio.

Unu el liaj malapogeoj kiel kanceliero estis en 1968, kiam la aktivulino Beate Klarsfeld dum partia kunveno de la CDU, vangofrapis lin kaj nomis lin nazio.

Kategorio:Germanaj kristandemokratoj
Kategorio:Germanaj kancelieroj
Kategorio:Germanaj politikistoj
Kategorio:Konservativistoj
Kategorio:Ministroprezidantoj de germana federacia lando
Homo de Kennewick

eta|La kranio
La **homo de Kennewick** [kenevik] aŭ **Kenevika homo** estas skeleto de prahomo, trovita en 1996 sur la bordo de rivero Kolumbio ĉe la urbo Kennewick, Vaŝingtonio, Usono. La skeleto estas 9.300 jaraĝa kaj tute kompleta, kio estas maloftaĵo en Nord-Ameriko.

La skeleto kroĉpendiĝis post inundo sur la riverbordo (pro tio la sciencistoj ne konas la entombigan lokon). La kranion de la skeleto rimarkis du junuloj, kiuj organizis hidroplan-konkurson, sed ili atentigis la policon post la konkurso por ne ĝeni la okazintaĵon.

La antropologoj unue konstatis kaŭkazajn trajtojn de la kranio, tiel unu indiana popolo (asartu) tuj nomis lin sia praulo kaj ili volis la restaĵon tuj entombigi. Sed la sciencistoj kontraŭis tion kaj ekis proceso pri la skeleto. Novaj esploroj pruvis, ke la homo verŝajne venis el Japanio aŭ Sud-Orienta Azio; tiel li ne estas praulo de la asartu-oj. La tribunalo decidis favore al la sciencistoj, tiel ili povis pluekzameni la ostojn. Sed dumtempe la trovejo estis arbarumita, tiel ili ne povis plu esplori tion.

La esploroj montris, ke la homo estis pli alta ol la tiutempuloj (preskaŭ 180 cm), fortkorpa, 40-50 jaraĝe mortanta. Liaj dentoj estis en bona stato. Li travivis vundon de lancopinto ĉe la kokso, sed verŝajne ĝismorte lametis.

## Vidu ankaŭ 
* Ajnuoj

Kategorio:Prahistorio
Kategorio:Usono
Kategorio:Antropologio
Etruska alfabeto

Skribarto > Skriboj > Alfabeto > Etruska alfabeto < Etruska lingvo
----

La **Etruska alfabeto** estis bazita sur la antikva okcidenta greka alfabeto. Ĝi havis inter 26 kaj 32 literojn, dependante de urbo aŭ epoko. Ĝi estis ĝenerale skribita dekstre-maldekstren, sed ankaŭ bustrofedone aŭ eĉ maldekstre-dekstren.
El la etruska alfabeto devenas rekte la latina alfabeto.

framed|Ekzemplo de etruska teksto

## Dokumentoj 
Tekstoj en etruska skribo povas esti legataj senprobleme. Tamen la kompreno estas mankohava.
Ĉar ekzistas nur malmultaj tekstoj, la lingvo ne estas komplete komprenita. Sed jam estas konata vorttrezoro de ĉ. 200 vortoj.

La plimulto de trovitaj tekstoj estas de tomboj kaj ne donas bonan komprenon. Nur malmultaj pli longaj dokumentoj estis trovitaj. Gravaj estas
* la tola libro de Agram, latine liber linteus, nun en la arkeologia muzeo de Zagreb, trovita en la 19-a jarcento. Eblas, ke ĝia lingvo estas veneta. Ĝi enhavas la plej löongan konatan tekston, 120 vortojn, 50 diversajn.
* la argila tabulo de Capua
* la oraj ladoj de Pyrgi

Kategorio:Alfabeto
Tolkienaj runoj

**Tolkienaj runoj** estas unu el pluraj inventitaj alfabetoj farite de J.R.R. Tolkien. 

Tolkien kreis runojn por siaj elfoj, hobitoj ktp. Ili bazis parte sur futhark'aj runoj (nordeŭropaj historiaj skribmanieroj), kaj parte sur barataj skribmanieroj. Vere, oni povas diri ke Tolkienaj runoj estas laŭ formo runa skribo, sed laŭ logiko barata skribo. Ĉar Tolkien estis filologo, li ne povas ne admiri la logikecon de barataj skribmanieroj, sed ne povas malagnoski la elegantecon de furthark'a skribmaniero, li do unuigis arte ambaŭ.

Kategorio:J. R. R. Tolkien
Kategorio:Runoj
Kategorio:Lingvoj de Mez-Tero
Jean de La Fontaine

** Jean de LA FONTAINE** (**Lafonteno** en PIV) (naskiĝis la 8-an de julio, 1621, mortis la 13-an de aprilo, 1695) estis franca poeto.

## Biografio
Naskiĝinte en Château-Thierry, Ĉampanjo, li studis teologion kaj juron en Reims. Ekde 1658 li vivis en Parizo. En la jaro 1684 li iĝis membro de la Académie française. Li estis protektita (en tiuj tempoj, kiam ne ekzistis aŭtortantiemojn, verkistoj bezonis ricevi pensionon de nobeluloj aŭ reĝoj) de la fama financisto kaj unua ministro pri financoj de la reĝo Ludoviko la 14-a, Nicolas Fouquet. Kiam tiu estis arestita, juĝata kaj malliberigita por la tutan vivon, li estis unu el la raraj, kiuj fidelis al li.

Jean de La Fontaine mortis en Parizo.

## Verkaro
El lia verkaro plej famas la fabloj. Tiuj fabloj (krom tre malmultaj esceptoj) estas reverkado de malnovaj fabloj de Ezopo (antikva helenio), Fedro (romia latino), Abstemius (mezepoko), Pilpaj (Hindio) kaj aliaj. Sed preskaŭ ĉiam en pli trafa densa lerta formo. Li majstris en la arto versigi per versoj kies ĉiamŝanĝanta longeco esprimis efektojn de la rakonto aŭ dialogoj. Inter la multaj, kiuj ilustris ilin la plej fama restas la pentristo kaj grafikisto Gustave Doré.

La plej ofta moralo de ties fabloj estas, ke en vivo la plej potencaj ĉiam "pravas" eĉ senprave, ke nur singardo, ruzo, leĝo de l'plej forta, regas la mondon. Fakte oni ne miskomprenu: li ne estis cinika (male, li estis bona amiko kaj sentema, kaj amis la bestojn, sinteno rara liatempe) sed klarvida kaj amara. Malfeliĉe liaj moraloj plu pravas nuntempe tiom bone kiom liatempe!

La fabloj de La Fontaine iĝis rapide -kaj plu estas nun- baza instrumaterialo en la francaj lernejoj. Multaj francoj scias parkere almenaŭ unu inter ili.

## La Korvo kaj la Vulpo 
## La Cikado kaj la Formiko 
## Listo de verkoj 
* *Adonis* (1658)
* *Elégie aux nymphes de Vaux* (poezio, 1662)
* *Contes et nouvelles en vers* (5 vol., 1664-1674)
* *Fables* (fabloj, 1668-1694)
* *Les amours de Psyché et de Cupidon* (romano, 1669)

## En Esperanto aperis 
* *Elektitaj fabloj de J. de la Fontaine* / esperantigitaj de G. Vaillant. - Paris: Hachette, 1904. - 64 p. (2-a eld. 1906)

* *Fabloj* / Trad. de Lucien Jacques Thevenin. - Lyon: "Kompreni", [1948]. - 82 p.

* *Fabloj* / Trad. de Lucien Thèvenin. - 2. eld. - Paris: UFE, 1996. - 84 p.

* *La korvo kaj vulpo*; *La rano kaj la bovo*. - En: Nova antologio. - 2-a eld. - Warszawa: Pola Esperanto-Asocio, 1965. - p. 24-26

* *Rano kaj bovo*; *Korvo kaj vulpo*; *Cikado kaj formiko*. - En: El Parnaso de Popoloj: poemaro. - Varsovio, 1913 (Represo: Saarbrücken: Iltis, 1983). - p. 40-43

## Vidu ankaŭ 
* Ezopo
* 5780 Lafontaine

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Fabloj en Esperanto 
* www.musee-jean-de-la-fontaine.fr 

Kategorio:Francaj poetoj
La Fontaine
Vektoro

dekstra|frame|Du vektoroj \overrightarrow{u} kaj \overrightarrow{v} kaj ilia vektora sumo.
**Vektoro** estas matematika objekto kiu estas difinita per nombro (sia longo, aŭ normo) kaj sia direkto. Oni povas desegni ĝin per sago.

Pli ĝenerale, en la lineara algebro vektoro estas difinita kiel elemento de vektorspaco. Tiu estas multe pli ampleksa difino, kiu entenas krom la "ordinarajn" geometriajn vektorojn, kaj krom *n-dimensiajn* vektorojn (n pozitiva entjero), ankaŭ diversajn aliajn matematikajn objektojn (nombrojn, vicojn, funkciojn kaj bildigojn). Laŭ tiu difino ankaŭ ĉiuj tensoroj estas vektoroj.

En la diferenciala geometrio, la fiziko kaj la tekniko la esprimo *vektoro* plej ofte alcelas la geometrian vektoron de la eŭklida spaco, kiu estas difinta de sia longeco kaj direkto. Ekzemploj estas situa vektoro, vektora rapido, impulso, forto, momanto kaj akcelo. Laŭ ĉi tiu difino vektoro estas unuagrada tensoro.

En matrica algebro, vektoro estas *n&times;1* matrico - kolumna vektoro aŭ *1&times;n* matrico - linia vektoro. Ĉi tiuj vektoroj estas prezentoj de geometria vektoro en iu bazo.

## Operacioj per vektoroj 
### Adiciaj 
Adicio de vektoro plus vektoro rezultigas vektoron. Subtraho estas sama kiel adicio kun inversa vektoro.

### Multiplikaj 
* Skalara multipliko -- unu vektoro kaj unu skalaro eniras, rezulto estas vektoro
* Skalara produto -- du vektoroj eniras, rezulto estas skalaro
* Vektora produto -- du vektoroj eniras, rezulto estas vektoro

## Vidu ankaŭ 
* Atraktoro
* Vektora kalkulo
* Vektora spaco

## Aliaj projektoj 
Kategorio:Algebro
Kategorio:Vektora kalkulo
Oszkár Princz

**PRINCZ Oszkár** ([princ os-KAR]; naskiĝis la 17-an de majo 1947 en Szentpéterfa, Vas, Hungario kaj  mortis la 10-an de aprilo 2004) estis ĝenerala sekretario de Hungara Esperanto-Asocio, kaj la Prezidanto de la hungara Lingvokomitato de Esperanto.

En la jaro 1973 Princz diplomitiĝis pri klerigado kaj bibliotekoj en pedagogia altlernejo. 1977 li akiris universitatan diplomon pri estetiko.

Princz sindoneme apogis la amatoran teatradon kaj estris grupojn en Szombathely kaj Körmend. Li kelkfoje mem verkis teatraĵojn.

De 1977 li laboris du jarojn ĉe la Hungara Kultura Centro en Prago, kie li ankaŭ aktivis en la ĉeĥa Esperanto-movado. Poste li tri jarojn okupis laboran postenon en popol-kleriga instituto en la 19-a distrikto de Budapeŝto.

De 1982 li estis organiza sekretario, sekretario kaj fine ĝenerala sekretario de Hungara Esperanto-Asocio.
Lia unua lernolibro aperis en 1984, poste kvin pliaj sekvis. Post la sociaj ŝanĝiĝoj de la jaroj 1989 ĝis 1990 li studis ankoraŭfoje (pri eksterlanda komerco) kaj fariĝis turisma manaĝero en 1995. En la sama jaro li lanĉis la revuon *Az EU és a nyelvi kérdés* ("EU kaj la lingva demando") kaj fondis la turisman entreprenon *Espertur* kiun li de tiam gvidis dum 5 jaroj. Fondinte *Nyelvek Egyenjogúságáért Társaság* (Asocio por Egalrajteco de Lingvoj), li kontaktis lingvistojn, skribistojn, oficistojn de la Ministrejo de la Eksteraj Aferoj, kaj EU-komitatojn. Li reprezentis en la Kuratorio de Hungara Radio civitajn organizaĵojn. Li estis Prezidanto de Lingvokomitato de Esperanto ĉe la hungara Fremdlingva Pluinstrua Instituto (en strato Rigó).

Oszkár Princz mortis  en Budapeŝto en 2004 pro korinfarkto en vagonaro hejmenveturante.

Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Estraranoj de UEA
Milimetro

[eta|Dek milimetroj estas unu [centimetro]]
**Milimetro** (simbolo: **mm**) estas mezurunuo de longo kiu egalas milonon (1/1000) de metro. La mallongigo de la termino estas **mm**, sen fina punkto.

1 mm = 0,001 m = 0,01 dm = 0,1 cm = 1000 μm.

## Vidu ankaŭ 
* Internacia sistemo de unuoj
* 1 E-3 m

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ptb.de/de/wegweiser/einheiten/_index.html 
* http://conversion.konverter-jedinica.com  

Kategorio:Mezurunuoj de longo
Campina Grande

**Kampinagrando** aŭ Kampino Granda (portugallingve: **Campina Grande**, /kã'pinə 'grãdə/), estas urbo kaj municipo de Brazilo, kun proksime 376 mil loĝantoj. Ĝi estas la plej aktiva urbo en Brazila Nordorienta internlando, en ŝtato Paraibo. Ĝi estas super montaro Borboremo. Ĝia nomo signifas "Granda Kamparo". En Kampinagrando estas la ĉefa universitata centro de Brazila Nordoriento, en ĝi loĝas pli ol 20 mil studentoj kaj pli ol 2 mil profesoroj, estas en Brazilo urbo kun la plej granda kvanto de profesoroj po loĝantoj.eta|maldekstra|180ra

## Esperanto-movado 
Ĉirkaŭ 1980 du junuloj, Afonso Camboim kaj Maria do Socorro Paz e Albuquerque, lernis Esperanton per la libro Esperanto sem mestre de Francisko Valdomiro Lorenz. En tiu jaro, tuj post la memlernado, ili starigis senpagan kurson ĉe spiritisma centro "Varões do Senhor", en februaro 1981 jam estis pli ol 50 lernantoj. En la sekvaj jaroj estis granda Esperanto-movado tie, kun ĉirkaŭ 800 lernantoj kaj apogo de publikaj aŭtoritatuloj. Malgraŭ tio, la movado rapide malvigliĝis kaj malaperis post 1990. Ĝis hodiaŭ, multaj homoj parolas Esperanton en Campina Grande, kaj eĉ sur strate, oni povas aŭdi homojn parolante la lingvon.

## Renkontiĝo por Nova Konscio 
eta|Anoj de diversaj religioj en la Renkontiĝo por Nova Konscio

Ĉiujare dum karnavalo okazas en la urbo la Renkontiĝo por Nova Konscio (*Encontro para a Nova Consciência*) enhavanta diversajn eventojn, kiel kulturajn, artajn, religiajn, sciencajn, soci- kaj medi-movadajn festivalojn, prelegojn, k.t.p. Rimarkindas interalie la interreligia toleremo de la partoprenantoj.

## Konataj urbanoj 
* Bráulio Tavares (1950), verkisto, poeto kaj komponisto

[eta|maldekstra|180ra|"[Parko de la Popolo" nokte]]

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Historio de Kampinagrando
* Parko de la Popolo
* Federacia Universitato de Kampinagrando - UFCG


Kategorio:Municipoj de Paraibo
Kubmetro

[eta|Kubmetro da [betono ekvivalenta al la jara  tutmonda produkto je unu homo (2006)]]
**Kubmetro** aŭ **kuba metro** estas mezurunuo de volumeno en la Sistemo Internacia de Unuoj.

unuosigno: m³
formulsigno de volumeno: *V*

Unu kubmetro egalas al volumeno de kubo kun eĝoj po 1-metro.

1 kubmetro estas 1000 litroj.

1 kubmetro da akvo pezas 0,999975 tunojn (t) = 999,975 kilogramojn (kg). (La akvo devas havi dumtempe la temperaturon de  ĉe normala aerpremo de 101325 Paskaloj).

## Vidu ankaŭ 
* Sistemo Internacia de Unuoj

Kategorio:Mezurunuoj de volumeno
Volumeno

eta|Konuso, sfero kaj cilindro de radiuso r kaj alto h
La **volumeno** estas la spaco okupata de iu korpo.

Francisko Azorín havigas la saman difinon de **volumeno** nome *Spaco okupata de korpo.* Li indikas etimologion el la latina *volumen* (volumeno). Kaj li aldonas la terminon *volumenmetro*, por aparato por mezuri volumenojn de korpoj; kaj *volumenmetrio*.

La formulsignalo jenas &nbsp;*V*. La SI-unuo estas &nbsp;m3 (kubmetro).

## Historio 
La unuaj konataj formuloj de la volumenkalkulo devenas el Egiptio. La Moskva papiruso estas kolektaĵo de kalkuloj kaj datita al la jaro 1850 a.K.. Interalie aperas tie la formuloj por kalkuli la volumenon de egalflanka kvarangula konuso.

La kalkulo okazis per analizo kaj konekta sintezo. Tio signifas, ke la korpoj estis al konataj korpoj diserigitaj kaj la unuopaj volumenoj estis adiciitaj.

## Mezurmetodoj 
Dum longa tempo evoluis multaj metodoj por mezuri, kalkuli la volumenon:
* Plenigo: La korpo estis per sablo aŭ akvo plenigita, kies kvanto estis difinita per konata barelo.
* Akvoelpremo La korpo estas mergata en barelon plenigitan tute per akvo. La superfluita akvo estas mezurita en konata barelo.

### Algebra kalkulo 
Oni povas el konataj dimensioj kaj formoj kalkuli la volumenon de korpo, por kiu estis priskribita matematika formulo:

: \operatorname{Vol}(D)=\iiint\limits_D dx\,dy\,dz

Tiel volumeno de regiono *D* estas triopa integralo de la konstanta funkcio 1 tra la regiono.

Ekzemploj:
* Kubo kun longo de latero&nbsp;*a*:V = a\cdot a\cdot a = a^3
* Pilko kun radiuso&nbsp;*r*:V = {{4}\over{3}}\pi r^3
* Rotacianta korpo de funkcio&nbsp;*f(x)* ĉe rotacio ĉirkaŭ *x*-akso:V = \pi \cdot \int_ {a}^b  (f(x))^2\mathrm{d}x

## Kelkaj formuloj por elementaraj solidoj 
## Mezurunuoj 
1 m3= 1000 dm3 = 1000 Litroj

forstoekonomio:
1 spacometro (staploligno) = 0.7 m3 (lignomaso sen interna aero)

## Vidu ankaŭ 
* Longo, larĝo, profundo, alto
* Areo
* Volumena integralo

## Notoj 

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Geometrio
Ludwig Erhard

eta|maldekstra|200ra|
**Ludwig ERHARD** (naskiĝis la 4-an de februaro, 1897, mortis la 5-an de majo, 1977) estis la dua kanceliero (ĉefministro) en la historio de Federacia Respubliko Germanio.

Naskita en Fürth (Frankonio), Erhard unue lernis la komercan fakon, sed poste studis kaj longan tempon kunestris privatan instituton pri esplorado de merkatoj.

Dum la dua mondmilito, en 1944, li verkis memorandon pri siaj ideoj por la rekonstruo de Germanio post la milito. La papero, kiun Erhard proprainiciate verkis kaj iom facilanime disdonis, povis kosti la vivon de la aŭtoro kaj ĉiuj posedanto de kopio, ĉar ĝi estis punebla kiel "defetismo". Sed ĝi estis favore prijuĝata de la rezistanto Carl Friedrich Goerdeler kaj post la milito de la usonaj okupantoj kaj novaj germanaj respondeculoj.

Profesoro (ekde 1947), Erhard en 1948 fariĝis Direktoro pri ekonomio en Germana Konsilio en Frankfurt am Main, kiu estis ia frutempa germana organo transprenanta administrajn taskojn. La okcidentaj okupantoj spertis la memstarecon de Erhard, kiam tiu - paralele al la valuta reformo - en junio 1948 simple nuligis la ordonitajn prezojn por multaj varoj. La efiko, komune kun la valuta reformo: rapide la butikoj repleniĝis.

En 1949 Konrad Adenauer kunprenis Erhard-on en la unuan federacian registaron. Tie Erhard restis, kiel ministro pri ekonomio kaj ekde 1957 kiel vickanceliero (vicĉefministro), ĝis 1963. Tiam Erhard transprenis la ĉefministrecon, kontraŭ la firma volo de Adenauer: Erhard laŭ li ne havis la necesan politikan instinkton kaj venkemon.

Komence la ĉefministreco de Erhard ŝajnis malpravigi la skeptikantojn, kaj en 1965 la balotoj montris lian popularecon. Dum krizo inter Israelo kaj la arabaj ŝtatoj Erhard fine aranĝis diplomatajn rilatojn inter Germanio kaj Israelo, sekve pluraj arabaj ŝtatoj rompis la rilatojn al Germanio.

Sed jam en aŭtuno 1966 lia koalicio kun la liberala partio FDP rompiĝis. Ankaŭ en la propra partio estis opozicio. La tiama (relative malgranda) ekonomia krizo estis uzata de aliaj kristandemokratoj por mem strebi al la ĉefministreco. Sukcese eliris tiun lukton la antaŭa ĉefministro de Baden-Virtembergo, Kurt Georg Kiesinger.

Erhard restos en memoro precipe pro sia tempo kiel ministro pri ekonomio, kiel "patro de la ekonomia miraklo" de la postmilita (okcidenta) Germanio kaj la koncepto "sociala merkata ekonomio". En sia verko "Bonstato por ĉiuj" ('Wohlstand für alle') el 1957 li popularigis siajn ideojn. Ekzemple, protekto kontraŭ inflacio laŭ li estis rajto de la civitanoj. Erhard estis partie libera kaj konsiderata de la liberala partio kiel samideano, nur kiel ĉefministro eniris la Kristandemokratan Union.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/ErhardLudwig 
* http://www.ludwig-erhard-stiftung.de 
* http://www.welt.de/print-welt/article387546/Ludwig_Erhard_wurde_offenbar_als_Parteiloser_Bundeskanzler.html
* http://www.ludwig-erhard-initiative.de 

Kategorio:Germanaj kristandemokratoj
Kategorio:Germanaj kancelieroj
Kategorio:Germanaj politikistoj
Kategorio:Germanaj ministroj
Kategorio:Ministroj pri ekonomio
Kategorio:Konservativistoj
Idiomaĵoj en la portugala lingvo

Jen listo de idiomaĵoj en la portugala lingvo :

:**À Beça** (Al la Beca [maniero]) (Brazilo) = (1) tre multe ; (2)tro ;
:**Agora Inês é morta** (Nun Ineso estas mortinta) = nun estas tro malfrue por fari ion utilan;
:**Até aí morreu o Neves** (Ĝis ĉi tie Neves mortis)= ĉi tion oni scias ;
:**Bater as botas** (bati la botojn) = morti ;
:**Brejeiro** (marĉloĝanta) = alegreta ;
:**Café da manhã** (kafo de la manteno) (ĉefe en Brazilo) = matenmanĝo ;
:**Canhão** (Pafilego, kanono) = tro malbela virino ;
:**Cão dos infernos** (Hundo el la inferoj) = (1) diablo ; (2) diable!;
:**Chover aos cântaros** (Pluvi al la amforoj)= pluvegi ;
:**Chover canivetes** (Pluvi poŝtranciloj) = pluvegi ;
:**Comer (alguém)** (Manĝi (iun) = fiki (iun);
:**Comer capim pela raiz** (Manĝi herbon disde la radikoj) = morti ;
:**Cornear** (Kornigi) (Brazilo), aŭ **Meter os cornos** (Meti la kornojn) (Portugalio) = Kokri ;
:**Corno** (korno) = Kokrulo ;
:**Dona Encrenca** (sinjorino problemo) (Brazilo) = edzino ;
:**Dizer cobras e lagartos** (diri serpentojn kaj lacertojn)= paroli malbone pri ;
:**Dragão** (Drako) = tro malbela virino ;
:**Esticar as canelas** (Etendi la gambojn) = morti ;
:**Galinha** (Kokino) = Amidumema virino ;
:**Gata** (Katino) (Brazilo) = tre bela virino ;
:**Gatinha** (Katineto) (Brazilo) = tre bela kaj juna virino ;
:**Ir pra cidade dos pés juntos** (eniri urbon de piedapuduloj) = morti ;
:**Ir pro brejo** (Eniri marĉon) (Brazilo) = malbonsukcesi ;
:**Juntar os trapos** (Kunigi ĉifonojn) = geedziĝi, ĉefe laŭ la plej neformala maniero;
:**Matar o bicho** (Mortigi la beston) = trinki brandon ;
:**Meu irmão camarada** (mia kamarada frato) (Brazilo) = mia tre kara amiko ;
:**Meu velho** (Mia maljunulo) = mia amiko, mia patro, mia edzo ;
:**O cão chupando manga** (La hundo suĉante mangon) (Brazilo) = tro malbela virino;
:**Para inglês ver** (por anglo vidi) = nur senefika formalaĵo ;
:**Patroa** (Mastrino) = edzino ;
:**Poposuda** (Belpugegulino) (Brazilo) = tre bela kaj juna virino, kutime havanta grand(et)an, belan pugon ;
:**Tia** (Onklino) = prostituto (Brazilo), aŭ riĉa virino (Portugalio).
:**Tia velha** (Maljuna onklino) = maljuna gejo kiu subtenas junan amanton;
:**X-9** (Ikso-naŭo) = informanto de polico ;

Kategorio:Idiomaĵoj
Angola Avante

**Angola Avante** (portugale, esperantlingva prononcindiko , titolo en Esperanto "Antaŭen Angolo") ekde la jaro 1975 estas la nacia himno de Angolo. La kantotekston verkis *Manuel Rui Alves Monteiro*, la muzikon *Rui Alberto Vieira Dias Mingas*.

## Vidu ankaŭ 
* Nacia himno

## Eksteraj ligiloj 
* sondosiero en formato MP-3
* tria sondosiero en formato MP-3 
* notaro kaj teksto

Kategorio:Naciaj himnoj
Kategorio:Naciaj simboloj de Angolo
Kategorio:Angolo
János Kádár

**KÁDÁR János** (pron. ka’da’r ja’noŝ), origine **CSERMANEK János** (pron. ĉermanek ja’noŝ), li uzis tiun ĉi nomon ĝis 1945), (la 26-a de majo 1912, Fiume-6-a de julio 1989 Budapeŝto) estis la ĝenerala sekretario de la komunista partio de Hungario inter 1956 kaj 1988 kaj estis dufoje ĉefministro -1956-1958 kaj 1961-1965.

eta|220px|Kovrilpaĝo de Programdeklaro Budapeŝto, 1978 Hungara Esperanto-Asocio
* 1931: Li aniĝis al la kontraŭleĝa Hungara Komunista Partio kaj estis pro tio arestita en tiu tempo.
* 1943 Li malfondis la Komunista partion kaj organizis Pacpartion.
* 1946-1951 ĝenerala vicsekretario de la Komunista partio (KP)
* 1948-1950 ministro pri internaj aferoj
* 1951-1954 arestita, enprizonigita post falŝa proceso
* 1954.07.22 liberiĝis el la prizono kun Gyula Kállai, Sándor Haraszti kaj Ferenc Donáth
* 1956.07. reelektiĝis al la estraro de la Komunista partio (al Politika Komitato)
* 1956.10.25. ĝenerala sekretario de KP
* 1956.10.30 ŝtatministro
* 1956.10.01. forlasas Hungarion, flugas la Moskvo
* 1956.10.07. revenas la Budapeŝto kun rusaj trupoj
* 1956-198s estro de la hungara KP sub diversaj pozicioj
* 1956-1958 ĉefministro
* 1961-1965 ĉefministro
* 1968: Kvankam li kontraŭas, Hungario partoprenas en subpremo de la Praga printempo 1968
* 1988.05.: interna puĉo forigis lin de la potenco ĉe KP
* 1989: Li mortis, post kiam opozicio rehabilitigis Imre Nagy

Li venis el malriĉa familio, kreskis sen patro, laboris kiel riparisto de buromaŝinoj. Li aktivis kaŝe inter la du mondmilitoj por la Komunista partio, post la Dua Mondmilito partoprenis en la registaro. Pro falŝaj asertoj li estis enprizonigita (1951-1954). Li estis la ĝenerala sekretario de KP post malvenko de la Hungara revolucio de 1956 laŭ la interkonsento de Hruŝĉov soveta gvidanto kaj Tito jugoslava gvidanto (la 2-3-an de oktobro, 1956 Brijuni-insuloj). Li solidigis la politikan sistemon inter 1956-1958 (multaj arestoj, ekzekutoj, inter aliaj Imre Nagy ĉefministro). Post 1958 li evitis la konflikton kun la loĝantaro ("Kiu ne estas kontraŭ ni, estas kun ni."), Hungario iĝis la plej gaja barako malantaŭ la fera kurteno. Sed por tio necesis monego kaj la lando tre ŝuldiĝis al okcidentaj bankoj.

## Vidu ankaŭ 
* Mátyás Rákosi

Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Ministroj pri internaj aferoj de Hungario
Kategorio:Herooj de Sovetunio
Kategorio:Naskiĝintoj la 26-an de majo
Kategorio:Mortintoj la 6-an de julio
Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Hungaraj partilaboristoj
Nagano

eta|la urbocentro
**Nagano** ( ) estas urbo de Japanio. Ĝi estas la administra centro de la samnoma gubernio Nagano kaj situas en la nordo de la gubernio.

## Historio 
* 1553-1555, 1557, 1561, 1564 - batalo de Kawanakajima (Takeda Shingen kontraŭ Uesugi Kenshin)
* 1897 1-a de aprilo- la urbo estas fondata
* 1998 - Okazejo de la Vintraj Olimpikaj Ludoj: la Vintra Olimpiko 1998

## Vidindaĵoj 
* kastelo Macumoto
* budhisma templo *Zenkoji*

## Bildaro 

Dosiero:Matsumoto Castle05s5s4592.jpg|
Dosiero:Zenkoji Temple Hondo.jpg|
Dosiero:Nagano in Nagano Prefecture.png|

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Urboj de Gubernio Nagano
Kategorio:Vintrosportejoj
Kategorio:Vintrolimpikaj urboj
Ekzemplaj noveloj

La ***Ekzemplaj noveloj*** estas verkaro de Miguel de Cervantes. La *Ekzemplaj noveloj* estas dekdu noveloj kiuj sekvas la modelon establitan en Italio kaj ili grupiĝas en du serioj: tiuj de idealisma kaj tiuj de realisma karakteroj. Tiuj idealismaj, kiuj estas plej proksimaj al la influo itala, karakteriziĝas pro traktado de intrigoj de amaferaj implikoj kun granda abundo de okazaĵoj, pro la apero de roluloj idealigitaj kaj sen psikologia evoluo kaj pro la malabunda montro de la realo.

La nomoj de la verkoj en la hispana lingvo estas:

* *La Gitanilla*
* *El amante liberal*
* *Rinconete y Cortadillo*
[eta|350px|dekstra|*Rinconete y Cortadillo* ([Federico Coullaut-Valera|F. Coullaut-Valera, 1960). Detalo de la monumento al Cervantes en la Placo Hispanio de Madrido.]]
* *La española inglesa*
* *El licenciado Vidriera*
* *La fuerza de la sangre*
* *La ilustre fregona*
* *El casamiento engañoso*
* *El celoso extremeño*
* *El coloquio de los perros*
* *Las dos doncellas*
* *La señora Cornelia*

En Esperanto estis tradukitaj la du lastaj noveloj *Bonekzemplaj noveloj*, kun la titoloj "Du junaj knabinoj" kaj "Korneliino", fare de Julio Mangada Rosenörn

Kategorio:Verkoj de Miguel de Cervantes
Kategorio:Noveloj
James Lovelock

eta|James Lovelock en 2005.
**James Ephraim LOVELOCK** CH, CBE (naskiĝis la  en Letchworth, Anglujo, mortis la 26-an de julio 2022) estis sendependa sciencisto.

## Biografio 
James Lovelock estis sendependa sciencisto, esploristo, eltrovanto kaj mediologo kiu loĝis en Kornvalo, en okcidenta Anglio. Li estis ĥemiisto, medicinisto, biopisikisto kaj eltrovanto kaj kunkreinto de la hipotezo Gaja pri la fiziologio de tero, la Geofiziologio. Li estas plej bone konata pro propono kaj popularigo de la hipotezo Gaja, kiu asertas ke la tero funkcias kiel speco de superorganismo. Li estis ankaŭ laŭ germana vikipedio „Honorary Visiting Fellow“ en Green Templeton College de universitato Oksfordo.

Li publikigis aŭtobiografion en 2000.

## Esplorado 
La tre diversaj esploroj de James Lovelock, Vladimir Vernadskij, Cesare Emiliani, Harmon Craig helpas grave pri la esplorado de estintecaj oceanoj, sedimentoj kaj la klimato kaj pri la karbono-ciklo.
lang=de|eta|Karbono-ciklo-tranĉo grafikaĵo en germana lingvo

## Eksteraj ligiloj 
* 22-a novembro 2010 Prelego en la naturesplorada societo pri carbono-ciklo, klimato kaj vivo - bildoj de terhistorio kaj projekciaĵo en la futuro *Kohlenstoff-Kreislauf, Klima und Leben – Bilder aus der Erdgeschichte und Projektionen in die Zukunft* 

Kategorio:Britaj sciencistoj
Teorio Gaja

En scienco, la **Teorio Gaja** estas klaso de sciencaj modeloj de la biosfero en kiuj vivo nutras kaj konservas taŭgan staton por si mem per influo al la tera medio. La unuan tian teorion kreis la angla atmosfera sciencisto James Lovelock en 1969. Li hipotezis ke la vivanta materio de la planedo funkcias kiel unuopa organismo kaj nomis tiun memregan sistemon pri la Greka diino Gaja.

La teorio Gaja havas ne-sciencajn antaŭaĵojn en la ideoj de kelkaj kulturoj. Hodiaŭ, la nomon “teorio Gaja” kelkfoje uzis ne-sciencistoj por teorioj pri memrega tero kiuj estas ne-sciencaj sed estas inspiritaj de la sciencaj modeloj.

## Vidu ankaŭ
* Superorganismo
* Biosfero
* Noosfero

Kategorio:Teorioj
Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko

'''''Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko'''''  estis angle verkita en 1923 de John Ebenezer Esslemont (1874-1925) kaj tradukita esperanten de Lidja Zamenhof (1904-1942). (1930, 192 p.)

La libro "Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko" jam estas tradukita al pli ol cent lingvojn de la mondo kaj estis konsiderita de Shoghi Effendi, titolita la "Gardanto de la Afero de Dio" (''Valí 'Amr'ulláh*), kiel la "bahaa katekismo"

Ĝi estas esperante legebla en la Tut-Tera-Teksaĵo ĉe la retpaĝoj de la Bahaa Esperanto-Ligo (BEL) http://www.bahaaeligo.bahai.de/U-tekstoj/BNE-U-enkonduko.htm, ankaŭ en la angla http://bahai-library.com/?file=esslemont_bahaullah_new_era kaj la franca http://www.bahai-biblio.org/centre-doc/ouvrage/ere-nouvelle/ere-nouvelle-sommaire.htm

## Recenzoj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* *Enciklopedio de Esperanto*/ B en sia originala formo en la Interreto
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo (2-a eldono) de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing''
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio

Kategorio:Bahaismo
Kategorio:Biblioteko Bahaa
Kategorio:Nova Epoko
Kategorio:Libroj aperintaj en 1923
Kategorio:Libroj de Lidja Zamenhof
Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo
Kategorio:Antverpena Nefikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Teknosfero

**Teknosfero** estas la teĥnikaĵaro, kiu subtenas la evoluon de la homa socio, evoluas analogie al la biosfero, kaj interagas kun ĝi.

## Vidu ankaŭ 
* Noosfero, duone historie-scienca, duone religie-metafizika koncepto far Teilhard de Chardin
* Antropoceno

Kategorio:Socio
Mongola lingvo

La **mongola lingvo** estas aglutina lingvo kaj apartenas al la mongola kaj altaja lingvaroj. Ĝenerale, la mongolan lingvon oni dividas en du grandajn partojn: nordan kaj sudan, kaj multajn dialektojn. Mongoloj en Mongolio, internaj-mongoloj en Ĉinio, burjatoj en Burjata Respubliko de Rusia Federacio, kalmukoj en Kalmuka Respubliko de Rusia Federacio, kaj mogoloj en Afganio kiuj parolas nordan mongolan, sed dauroj, dunsjanoj, tuoj kaj baoanoj en Ĉinio parolas sudan mongolan. Naciaj malplimultoj: kazaĥoj, urjanĥoj kaj ĥotonoj parolas tjurkan lingvon.

Dum sia historio, mongoloj verkis kaj uzis ĉirkaŭ 10 skribojn (alfabetojn). El ili estas uzata malnova mongola skribo dum ĉirkaŭ 1300 jaroj. Alivorte, la malnovan mongolan skribon, skribatan de supre malsupren, oni ekuzis ekde 8-a jarcento pere de sogdoj (kiuj loĝis sur la Silka Vojo en la nunaj teritorioj de Taĝikio kaj Uzbekio kaj estis internacie agantaj komercistoj). La skribo permesis ke en la 12a jarcento okazis intensaj interŝanĝoj de ideoj kaj inventoj inter Okcidento kaj Oriento. La malnova mongola skribo estis devige instruata en mezaj kaj altaj klasoj de mezlernejoj, ankaŭ en kolegioj kaj universitatoj. Nuntempe (ekde 1940-aj jaroj) oni uzas la cirilan skribon por oficialaj aferoj.

Alivorte, la malnovan mongolan skribon, skribatan de supre malsupren, oni ekuzis ekde la 8-a jarcento pere de Sogdoj (kiuj loĝis inter meza kaj centra Azio). Kvankam nun (ekde la 1940-aj jaroj) oni uzas cirilan skribon por oficialaj aferoj, la malnova mongola skribo estas devige instruata en mezaj kaj altaj klasoj de mezlernejoj, ankaŭ en kolegioj kaj universitatoj.

## Disvastigo de lingvo  
La mongola estas la nacia lingvo de Mongolio, kie la lingvo estas parolata de pli ol du milionoj da homoj. Krome, estas proksimume tri milionoj da homoj en Ĉinio kiuj parolas la mongolan kaj vivas plejparte en Interna Mongolio. Estas konstatebla ekde 2019 kaj 2020, kiam nova lingva edukpolitiko estis enkondukita, ke la mongola perdis terenon kaj en la publika spaco kaj en ĝia uzo, ĉar la ĉina normlingvo estas alkuraĝata de la ŝtato kaj ofertas pli da ekonomiajn avantaĝojn.
Dosiero:Sprachen der Welt.png|mapo pri la lingvoj de la mondo
Dosiero:Mongol khel.svg|la vorto "mongola lingvo" mongole
Dosiero:Wikipediah.PNG|la vorto "vikipedio" mongole

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Lingvistiko
* Mongola tradicia alfabeto
* Listo de lingvoj
* Lingva familio
* Mongolio
* Mongola signolingvo
* Mongollingva literaturo

## Eksteraj ligiloj 
(en) La mongolia lingvo prezentita kiel aglutina lingvo, YouTube-filmeto
Alberto la 2-a (Belgio)

dekstra|eta|Alberto la 2-a (maldekstre).
**Alberto la 2-a**, plennome **Alberto Felikso Humberto Teodoro Kristiano Eŭgeno Mario**,  , france *Albert*  (naskiĝis la ), frato de Baldueno la 1-a kaj edzo de la reĝino Paola, estis la sesa reĝo de la belgoj de 1993 ĝis 2013.

Alberto estas la dua filo de Leopoldo la 3-a kaj reĝino Astrid.
Li je la 2-a de julio 1959 edziĝis kun la itala princino *Paola Ruffo di Calabria* kaj havas kun ŝi tri gefilojn (Filip, Astrid, Laurent). Krome oni ofte diras, ke li povas esti patro de *Delphine Boël*, filino de *Sybille de Selys-Longchamps*. Li longe rifuzis konfirmi ĝin kaj Delphine komencis proceson por testo de patreco.
La 27-an de januaro 2020 li post ekzameno de DNA agnoskis, ke Delphine estas lia filino. En oktobro 2020, kortumo en Bruselo konfirmis ke ŝi estas filino de Alberto kaj do princino de Belgio.

Li iĝis reĝo je la 9-a de aŭgusto 1993 post la morto de sia frato Baldueno, kies verkon kaj personecon li evidente admiras.
Tiutempe ankoraŭ vivis lia pliaĝa fratino Jozefino-Ĉarloto, sed la nuna belga leĝo, kiu permesas al virinoj la reĝan sukcedon, ankoraŭ ne validis pri ŝi. La  li anoncis sian abdikon, validante ekde la .

Ĝis antaŭ nelonge Alberto entuziasmis pri motorveturado kaj fieris pri sia motorciklo de marko Harley-Davidson.
Nur post kor-operacio en 2000 li tre reduktis siajn veturadojn.

## Vidu ankaŭ 
* Belgaj eŭro-moneroj, ĉiuj kun la kapo de la reĝo en profilo.
* Monarkio de Belgio

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la belga monarkio    

Kategorio:Belgaj reĝoj
Kategorio:Saksio-Koburgo kaj Gotao
Gubernio Nagano

eta|maldekstra|250px|Internacia hotelo Kamikoĉi
eta|maldekstra|250px|Suwa Taisha Shimosha Akimiya
La **gubernio Nagano** ( Hepburn/Kunrei [nagano-ken]), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo** Nagano, estas gubernio de Japanio. Ĝi situas sur la ĉefa insulo Honŝuo, en la regiono Ĉubu kaj la subregiono Kōŝin'ecu, kaj apartenas al la Grandtokia Areo. 

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la . Administra centro de la gubernio estas la samnoma urbo Nagano.

## Historio 
Nagano estis konita kiel la provinco Shinano. Tiu provinco estis dividita inter multaj lokaj daimioj dum la Sengoku periodo.
Nagano estis sidejo de la 1998 Olimpikoj , kiu gajnis internacian rekonon kaj Ŝinkansenan linion al Tokio.

## Geografio 
Naŭ el la dek du altaj montoj en Japanio troviĝas en ĉi enlanda gubernio. Nagano estas ankaŭ la gubernio kiu limas kun la plej alta nombro de aliaj gubernioj kaj ĝi enhavas la lokon kiu estas la plej malproksima punkto de la maro en Japanio.
La provincaj montoj faris ĝin relative izolita, kaj multaj vizitantoj venas tie por ripozi.

### Urboj 
Necesos adapti la nomojn al transliterigo Hepburn, krome se pri transliterigo al esperantaj literoj en la paĝo notiĝis almenaŭ du ekstervikipediaj esperantlingvaj referencoj.

* Ĉikuma
* Ĉino
* Iida
* Iijama
* Ina
* Komagane
* Komoro
* Macumoto
* Nagano (gubernia ĉefurbo)
* Nakano
* Okaya
* Omaĉi
* Saku
* Ŝioĵiri
* Suŭa
* Suzaka
* Ueda

### Distriktoj, urbetoj kaj vilaĝoj 
Artikolo ĝis nun jam ekzistas pri
* *Fujimi* en la kantono *Suwa*

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (, ,  kaj ) 

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Dalai-lamao

La **dalai-lamao** ( , laŭlitere “prudentoceano”) estas la plej granda religiestro de la tibeta budhismo.

## Religia rolo 
La dalai-lamao apartenas al la branĉo gelugpao de tibeta budhismo. Tamen, multaj rigardas la dalai-lamaon ankaŭ kiel religian gvidanton de la tuta tibeta popolo, kvankam la aliaj tri sektoj de tibeta budhismo havas siajn proprajn gvidantojn kaj formale ne estas subigitaj al lia. Religia gvidanto li estas ankaŭ por budhanoj tibettradiciaj sed ne tibetaj, ekzemple mongoloj, burjatoj, kaj kalmukoj.

## Historio 
La unua dalai-lamao naskiĝis en 1391.

En 16-a jarcento mongolaj "malgrandaj" reĝoj invitis en Mongolion la gvidanton de unu el la kvar tibetaj mahajanaj sektoj de la budhismo, Sodnomĝamc, kaj donis al li la titolon Dalai-Lamao. Pro politikaj kialoj, la Dalai Lamao poste iĝis ankaŭ sekulara gvidanto de Tibeto (rolkombino origine ne permesata al budhismaj monaĥoj).

La dala-lamao restis kiel monarko de Tibeto ĝis la ĉina invado en la 1950-aj jaroj.

## Titoloj 
Pri la titolo *dalai-lamao*, *dalai* (; ) estas mongol-devena vorto, en Esperanto "Oceano"; *lamao* () estas tibetlingva titolo de monaĥo.

Gjalŭa Rinpoĉe, titolo, kiu signifas « Altvalora Venkinto », estas alia titolo de la dalai-lamao.

## Listo de la Dalai-lamaoj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  
* Retejo pri la Dalai Lamao
Taglibro

[eta|[Taglibro de Anne Frank montrata en muzeo Centro Anne Frank]]
**Taglibro** estas persone skribita notaĵo pri la eventoj dum diversaj tagoj. Kutime homoj skribis ĝin pro sia memkonscio aŭ ĉar skribadi ofte ŝajnas helpi kontraŭ la ĉiutagaj problemoj de la vivo.
Taglibroj ankaŭ ekzistas kvazaŭ enretaj versioj, kiel ekzemple ĉe LiveJournal, kie oni mem eblas reguli, kiu kapablas legi ĝin.

## Beletro 
* Kelkaj taglibroj de verkistoj iĝis famaj kaj gravaj. Ekzemple:

## Historio 
* Kelkaj taglibroj de personoj ligitaj en historiaj okazaĵoj, kaj kiuj konsistigas valoran dokumenton kaj informfontoj:

ankaŭ personaj taglibroj de "ordinaraj personoj" de pasintaj epokoj iĝas poste valoregaj dokumentoj por historiistoj, ekzemple
** Taglibro de pariza burĝo ĉirkaŭ 15-a jarcento.
** la taglibro de Anne Frank, (nederlande : Het Achterhuis), juda junulino vivante kaŝe en Amsterdamo kun sia familio kaj aliaj dum la Dua Mondmilito. Ŝia taglibro priskribas la vivon de juda familio loĝanta kaŝe dum la nazia epoko.
** "Taglibro de la jaro de pesto", skribita de la angla romanisto Daniel Defoe dum la jaro (1666) kiam serioza pesto epidemio mortigis grandparte de la londona loĝantaro.

## Vidu ankaŭ 
* Blogo

## Eksteraj ligiloj 
*  *(taglibro de la Dua Mondmilito)*
* Artikoloj pri taglibroj 

Kategorio:Libroj
Kategorio:Literaturo
Variablo

**Variablo** aŭ **varianto**  estas kunteksta "matematikeca" nomo de objekto (nombro, kvanto, vektoro, matrico, funkcio, geometria objekto, elemento de aro ktp), kiu povas ŝanĝiĝi en la koncerna kunteksto. La termino estas ĉefe uzata en matematiko, fiziko kaj komputado.

La "malo" de variablo estas konstanto, kiu servas por nomi objekton neŝanĝeblan en la koncerna kunteksto.

Ofte oni uzas latinajn literojn "x", "y", "z" (kaj aliajn) por reprezenti variablojn. Kaj se oni skribas nombron antaŭ la variablo, tio signifas multiplikadon. Ekzemple, 2x reprezentas duoble x. En kuntekstoj, en kiuj oni samtempe bezonas multajn malsamajn variablojn, oni uzas diversajn diakritojn (ekzemple, x', U*, Ē, Ĝ)  kaj aldonas indice, simbolojn, literojn aŭ aliajn variablojn (ekzemple, x1, x2, xi, x', x'k, U* kaj simile).

Principe, oni povas uzi ajnan literon (kelkfoje, pli ol unu), eĉ de nelatina alfabeto (ofte uziĝas la greka alfabeto, sed foje eĉ la hebrea aŭ cirila, kaj diversaj litertipoj). Tamen oni kutime evitas la literon "o" ĉar ĝi povas kaŭzi konfuzon pro simileco al nulo. Kaj la minuskla greka litero "π" estas uzata por konstanto 3.14159265..., do oni normale ne uzas ĝin por variablo.

La signifoj de la termino *variablo* en matematiko kaj en komputoscienco estas iom malsamaj. En matematiko, variablo estas kvanto kun iu (eble ne sciata) valoro. En multaj programlingvoj, variablo estas nura ujo por konservi datumon. Tiu diferenco evidentiĝas en la sintakso.

En matematiko, oni uzas la signon "=" por reprezenti egalecon, do x=1 signifus ke x *havas* la valoron 1, kaj 1=x havas la saman signifon.

Eble konfuze, en multaj programlingvoj (ekz-e "C"), oni uzas la saman signon "=" por reprezenti asignon de valoro al variablo (ekzemple, x=1 signifas ke oni *donas* al la variablo x la valoron 1) kaj 1=x estus esprimo nevalida, ĉar 1 ne estas variablo. (Tamen la sintakso varias inter lingvoj: ekzemple, x:=1 en Paskalo.)

Rilata konfuza afero estas tio, ke en matematiko, x=x+1 estus ekvacio falsa (ĉar sendepende de la valoro de x, oni povas subtrahi ĝin ambaŭflanke kaj ricevi la evidente falsan ekvacion 0=1), sed en komput-programo x=x+1 estas valida komando signifanta, ke necesas adicii 1 al x, remetante la rezulton en la variablon x.

## Vidu ankaŭ 
* Dependa kaj sendependa variabloj
* Probablodistribuo
* Evento (probablo-teorio)
* Hazardo

## Referencoj
Sh (ŝelo)

La **Bourne-ŝelo** aŭ mallonge **sh** estas simpla uniksa ŝelo, originale verkita de Stephen Bourne [born]. Elirinte kun "Versio 7" de Unikso en 1977 ĝi estas preskaŭ la originala uniksa ŝelo – antaŭis ĝin nur tiu de Ken Thompson, kies pluevoluigaĵo *sh* estas. Ĝia komanda-dosiera nomo estas "sh", la sama kiel tiu de la ŝelo de Thompson.

*sh* estas ankoraŭ populara kaj la implicita ŝelo de novkreita uzantokonto ĉe multaj GNU/Linuksaj sistemoj. *sh* estas la bazo de multaj aliaj ŝeloj, ekzemple ksh, dash (nun la implicitaĵo en Debian) kaj bash.
La programo de *sh* lokiĝas en /bin/sh en la plejmulto de uniksaj sistemoj.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.focusresearch.com/gregor/psh
* http://steve-parker.org/sh/bourne.shtml
* http://www.in-ulm.de/~mascheck/bourne
* http://heirloom.sourceforge.net/sh.html

Kategorio:Programaro de Unikso-similaj sistemoj