Renormuma grupo

En kvantuma kampa teorio kaj statistika fiziko, la **renormuma grupo** estas matematika ilo priskribi la ŝanĝon en fizikaj fenomenoj ĉe malsamaj skaloj de energio per renormumi la diversajn interagojn kiuj fortiĝas aŭ malfortiĝas tra diversaj skaloj energiaj.

## Difino 
Konsideru sistemon kun dinamikaj variabloj x_1,\dots,x_N kaj konstantoj \lambda_1,\dots,\lambda_k kiuj komplete determinas la dinamikon de la sistemo. Ni klopodu priskribi la sistemon kun malplimulta nombro de variabloj \tilde x_i (multfoje, la variabloj observeblaj eĉ ĉe malgranda energia skalo \tilde\Lambda) simile al la plena priskribo, escepte de ŝanĝoj de la konstantoj \lambda_1\mapsto\tilde\lambda_1,\dotsc,\lambda_k\mapsto\tilde\lambda_k. Se ni sukcesas, do la teorio estas **renormumebla**. La tiajn transformojn \lambda_i\mapsto\tilde\lambda_i oni povas komponi; tial la aro de tiaj transformoj formas monoidon (sed, ĝenerale, ne vera grupon, ĉar neŭtriganto ne ĉiame ekzistas). Tiu ĉi monoido nomiĝas la grupo de renormuma — misnomo teknike.

### Renormuma grupo de Wilson 
Specife, konsideru eŭklida kampteorio
:Z=\int\operatorname{\mathcal D}\!\phi\;\exp(-L[\phi]).
Ni restriktu la aron de dinamikaj variabloj el tutaj movokvantaj komponantoj \phi(p) al nure komponantoj verigantaj |p| (kie M estas energia skalo) per integrali la komponantojn \phi(p) kun |p|>M:
:Z=\int\operatorname{\mathcal D_{M}}\!\hat\phi\;\exp(-L[\phi+\hat\phi])
::=\int\operatorname{\mathcal D_{
kie
:L_\text{ef}[\phi]=-\ln\int\operatorname{\mathcal D_{>M}}\!\hat\phi\;\exp(-L[\phi+\hat\phi])
nomiĝas la **efektiva lagranĝiano** (aŭ **efektiva ago**, se la dimensioj inkluzivas tempon).

### Ekvacio de Callan–Symanzik 
La renormuma grupo de Wilson estas simpla koncepte, sed praktike kalkuli uzante ĝin estas malfacile, pro kiu oni uzas la formulado de Callan–Symanzik.

Konsideru teorio kun unu sendimensia kuplokonstanto \lambda.
Konsideru la renormumita n-punkta funkcio
:G_n(x_1,x_2,\dots,x_n)=\langle 0|\mathsf T[\phi(x_1)\phi(x_2)\cdots\phi(x_n)]|0\rangle
renormumita simile al la surmasoŝela skemo, sed sur la nefizikaj movokvatoj p^2=-M^2.

Observu ke la nuda n-punkta funkcio
:Z^{n/2}G_n(x_1,x_2,\dots,x_n)=\langle 0|\mathsf T[\phi_0(x_1)\cdots\phi_0(x_n)]|0\rangle
devas ne dependi de la renormuma skemo. Se ni ŝanĝus la renormuman skemon M\to M+\delta M infinitezime, do G_n devus ŝanĝi ankaŭe pro fiksi Z^{n/2}G_n konstante:
:\frac n2\delta Z/Z+\delta G_n=0.
Laŭ renormumita perturba teorio, la kalkulo de G_n dependas nur de la renormumita kuplokonstanto \lambda kaj la renormuma skalo M. Tial la kvanto (1/2Z)\delta Z/\delta M=(1/n)\delta G_n/\delta M ankaŭ dependas nur de \lambda kaj M. Laŭ dimensia analitiko ni povas esprimi
:\frac1{2Z}\frac{\delta Z}{\delta M}=\frac1M\gamma(\lambda)
por ia funkcio \gamma.

Dume, \lambda ankaŭ ŝanĝas infinitezime \lambda\to\lambda+\delta\lambda, kaj ni skribu
:\delta G_n(x;M,\lambda)=\delta M\frac{\partial G_n}{\partial M}+\delta\lambda\frac{\partial G_n}{\partial\lambda}.
Do simile \delta\lambda/\delta M dependas nur de \lambda kaj M. Laŭ dimensia analitiko ni povas esprimi
:\frac{\delta\lambda}{\delta M}=\frac1M\beta(\lambda)
por ia funkcio \beta.

Fine, komponante la esprimojn, ni havas la formulon
:\frac{\partial G_n}{\partial M}+\beta(\lambda)\frac{\partial G_n}{\partial\lambda}+n\gamma(\lambda)G_n=0.
Tiu ĉi estas la **ekvacio de Callan–Symanzik**. La funkcio \beta(\lambda), la **beta funkcio**, priskribas la ŝanĝon de kuplokonstantoj tra ŝanĝo de renormuma skalo. Simile, la **gama funkcio** \gamma(\lambda) priskribas la ŝanĝon de renormuma faktoro de kampa forto.

## Notoj 
## Referencoj 
### Artikoloj 
* S.R. White (1992): "Density matrix formulation for quantum renormalization groups", Phys. Rev. Lett. **69**, 2863.
* N. Goldenfeld (1993): *Lectures on phase transitions and the renormalization group*. Addison-Wesley.
* D.V. Ŝirkov (1999): Evolution of the Bogoliubov Renormalization Group. arXiv:hep-th/9909024.
* B. Delamotte (2004): "A hint of renormalization". *American Journal of Physics*, Vol. 72, No. 2, pp. 170–184, Feb 2004 . arXiv:hep-th/0212049
* H.J. Maris, L.P. Kadanoff (1978): "Teaching the renormalization group". *American Journal of Physics*, Jun 1978, Vol 46, No. 6, pp. 652–657.

### Libroj 
* T. D. Lee: *Particle physics and introduction to field theory*. Harwood Academic Publishers, 1981, [ISBN 3-7186-0033-1].
* L.Ts.Adzhemyan, N.V.Antonov, kaj A.N.Vasiliev: *The Field Theoretic Renormalization Group in Fully Developed Turbulence*. Gordon and Breach, 1999. [ISBN 90-5699-145-0].
* Vasil'ev, A.N.: *The field theoretic renormalization group in critical behavior theory and stochastic dynamics*; Chapman & Hall/CRC, 2004. [ISBN 9780415310024]
* Zinn-Justin, J.: *Quantum field theory and critical phenomena*, Oxford, Clarendon Press (2002), ISBN 0-19-850923-5
* —: *Renormalization and renormalization group: From the discovery of UV divergences to the concept of effective field theories*, en: de Witt-Morette C., Zuber J.-B. (redaktistoj), Proceedings of the NATO ASI on *Quantum Field Theory: Perspective and Prospective*, June 15–26, 1998, Les Houches, Francio, Kluwer Academic Publishers, NATO ASI Serio C 530, 375-388 (1999). http://www-spht.cea.fr/articles/t98/118/.
* Kleinert, H. kaj Schulte Frohlinde, V: *Critical Properties of φ4-Theories*, libro de World Scientific (Singapuro, 2001). [ISBN 981-02-4658-7]. http://www.physik.fu-berlin.de/~kleinert/b8 

Kategorio:Kvantuma kampa teorio
Kategorio:Statistika mekaniko
Kategorio:Matematika fiziko