Pipro

**Pipro** estas la sekigitaj kaj eventuale pulvorigitaj fruktoj de piproarbusto, tio estas, liano aŭ grimpa arbusto de genro pipero (precipe nigra pipero). Ĝi havas pikan guston kaj uziĝas kiel spicaĵo.

## Specoj 
[eta|Piproberoj nigraj, verdaj, blankaj, kaj rozaj (t.e. de [brazila piproarbo)]]
eta|Grapoloj de nigraj piprofruktoj
eta|Deproksima foto de sekigita piprobero
Pipro kreskas sur pipera liano. Aliaj spicoj foje nomiĝas pipro pro aspekto simila al tiu de vera pipro, sed fontas de tre malsimilaj plantoj.

### *Piper nigrum* 
La nigra pipero (*Piper nigrum*) produktas, laŭ la kresketapo en kiu ĝi rikoltiĝas kaj la maniero laŭ kiu ĝi prepariĝas, verdan, nigran, ruĝan, blankan aŭ grizan pipron.
* **Verda pipro** estas produktata per konservado de nematuraj fruktoj per metodo kiu konservas ilian veran koloron, ekzemple peklakvo, liofilizado aŭ salo. En iuj kuirartoj, ekzemple taja kuirarto kaj tamila kuirarto, oni uzas freŝajn verdajn piproberojn sen konserva trakto. Ties gusto estas priskribita kiel "spica kaj freŝa", kun "hela aromo". Ili rapide putras kaj tial estas maltaŭgaj por eksporta sendado.
* **Nigra pipro** estas produktata el preskaŭ maturaj beroj fermentigitaj kaj sekigitaj. La varmo disrompas ĉelmurojn, rapidigante la efikon de brunigaj enzimoj dum sekigo.
* **Ruĝa pipro** estas plene maturaj piproberoj
* **Blanka pipro** estas farita el maturaj (ruĝaj) aŭ preskaŭ maturaj (nigraj) beroj senigitaj je ĉirkaŭfrukto Muelita blanka pipro estas ofte uzata en ĉina, taja, kaj portugala kuirarto.
* **Griza pipro** estas muelita nigra pipro. Tial ĝi estas havebla nur pulvore. La mikso de la nigra ĉirkaŭfrukto kaj la blanka kerno donas la karakteran grizan koloron.

### Aliaj piperoj 
La **longa pipero** produktas pipron tre ofte uzitan dum la Antikva kaj Meza Epokoj, sed nuntempe preskaŭ forgesitan. La frukto konsistas el tre malgrandaj grajnoj. La gusto estas pli varma, iom sukera, kaj malpli forta ol tiu de nigra pipro, kaj simila al la gusto de cinamo. Ĝi estas unu el la ingrediencoj de *ras el hanut*.

La kubebo, ofte kultivata en Javo, produktas **javan pipron**, rondan grajnon kun vosteto.

La sovaĝa specio *Piper borbonense* produktas **pipron Voatsiperifery**, vostohavan pipron kun intensa, tranĉa gusto.

*Piper angustifolium* estas sudamerika specio kun medicinaj utiloj, uzata de la ŝipibaj indiĝenoj kontraŭ infektaj malsanoj .

### Falsaj piproj 
Iuj plantoj havas aromajn berojn similaspektajn kun vera pipro kaj tial ricevas la saman nomon. Tamen, la botanikaj kaj gustaj ecoj de tiuj plantoj estas malsamaj de vera pipro.

* Siĉuan-pipro (*Zanthoxylum piperitum*) venas de dorna ĉina rutaco.
* Roza pipro aŭ brazila pipro (*Schinus terebinthifolius*) venas de granda brazila arbo.
* Kajena pipro estas speco de kapsiko.
* Melegeta pipro (*Aframomum melegueta*) venas de la paradizgrajno, frukto de tropika planto.

## Produktado kaj komerco 
En 2020 Vjetnamujo estis la plej granda produktanto kaj eksportanto de nigraj piproberoj, produktanta 270 192 tunojn, t.e. 36% de la monda totalo (tabelo). Piproberoj estas inter la plej komercataj spicoj de la mondo, sumante 20% de ĉiuj importataj spicoj.

### Ĉefaj devennomoj 
eta|alt=grajnoj de nigra pipro|Saravaka nigra pipro.

Nigra pipro estas ŝatata de frandemuloj. La tiel nomataj "devenaj" nigraj piproj estas la plej estimataj :
* La Malabar MG1, origina de la Malabara Marbordo en Barato. La grado MG1 estas la plej alta kvalito de Malabaro.
* La *Kappad* de Keralo en Barato.
* La Tellicherry TGSEB (grado *Tellicherry Garbled Special Extra Bold*), origina de la Malabara Marbordo. Ekzistas du gradoj en Tellicherry : TGEB kaj TGSEB.
* La Sri Lanka G1, origina de Srilanko, pipro unika kaj malsimila de la malabaraj.
* La Kampot, de suda Kamboĝo, la unua kiu akiris PGI (Protektitan Geografian Indikon) samtempe kun la pipro de Penja en Kameruno. Ĝi ankaŭ estas la sola establita komerca fonto de ruĝa pipro kun Puduĉeri, en suda Barato
* La Phu-Quoc, de la tiunoma insulo en sudokcidenta Vjetnamujo.
* La Lampong, origina de suda Sumatro en Indonezio, tre forta nigra pipro.
* La Muntok, estimata blanka pipro, de la insulo Bangka, en sudorienta Sumatro, en Indonezio.
* La Sarawak Naturally Clean, origina de la malajzia parto de la insulo Bornéo.
* La Penja de Kameruno, blanka pipro.
* La Voatsiperifery de Madagaskaro.

## Vidu ankaŭ 
* Pipra aerosolo

## Notoj 
Kategorio:Spicoj