open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fotilo

maldekstre|eta|Proksima vido de fotila lenso.

[eta|dekstra|180px|Fotilo de la [19-a jarcento kun balgo por fokusado]]
[eta|dekstra|180px|Cifereca fotilo [Canon Ixus|Canon IXUS 430]]
**Fotilo** estas ilo, per kiu oni fotas, aŭ unuope aŭ multsekve.
eta

Fotografilo, per kiu oni povas registri sinsekvajn bildojn (por kinematografio, televido...) estas nomata kamerao.

Ĉiu fotilo konsistas el ia fermita ĉelo. Ĉe unu flanko estas aperturo, tra kiu lumradioj eniras la ĉelon; ĝenerale, sed ne ĉiam, estas tie lenso, kiu fokusas la lumradiojn. Ĉe la mala flanko de la ĉelo troviĝas surfaco, kiun frapas la lumradioj; tie formiĝas renversita bildo de la ekstera sceno, kiun nun oni povas vidi aŭ registri.

Tradicia fotilo kaptas la bildon per fotografa filmo, kiu ŝanĝiĝas kemie, kiam lumfrapita. Plia kemia procezo realigas (rivelas) la filmon, kaj videblas negativa bildo. La fina bildo estas kreita per denova fotografado je fotografa papero; la negativigita negativo fariĝas normala bildo.

## Historio 
La unua prapatro de ĉiuj modernaj fotiloj estas la *Camera Obscura* (latine: kamero malluma), tenebra kesto aŭ tendo kun eta aperturo projekcianta bildon al ekrano. Tiu ilo uziĝis de astronomiistoj ekde la 13-a jarcento por observo de sunmakuloj kaj suneklipsoj, por ne rekte rigardi sunon. La unua aparato de tiu stilo konstruiĝis de Roger Bacon por lia sunobservado, sed jam en 980 Alhaceno eksperimentis pri pli malgrandaj tru-fotiloj. Leonardo da Vinci analizis la trapason de radioj kaj diagnozis, ke la sama principo troviĝas en la homa okulo.

Poste la simpla aperturo substituiĝis per lenso, plibonigante klarecon kaj helecon de la bildoj. Tiun plibonigitan kameron priskribis la veneciulo Daniele Barbaro jare 1568. En la jaro 1686 Johann Zahn konstruis porteblan kameron obskuran, en kiu spegulo muntita en angulo de 45° je la lenso projekciis bildon en laktovitran platon. Tie oni povis kopii ĝin simple. Tiel fotiloj aliris arton longe antaŭ la invento de la fotografio.

Antaŭ pason kaj diagnoziŝ per kaj helecon.

Kiel la naskiĝan horon de fotografio oni rigardas la someron de 1826, kiam Joseph Nicéphore Niépce sukcesis generi la unuan daŭran fotografan bildon per speciala asfalto ("juda peĉo") en stana plato.

### Vidu ankaŭ historiojn pri gravaj fotiloj 
* Skatolfotilo
* Fotiloj Canon Ixus kaj Canon PowerShot G
* Fotilo Contax
* Fotilo Leica
* Fotilo Nikon
* Fotilo Voigtländer

## Vidu ankaŭ 
* Fotilo kun trua objektivo
* Cifereca fotilo
* Spegula fotilo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.camerapedia.org/wiki/Main_Page libera enciklopedio pri fotiloj
* http://www.sankey.ws/pinhole.html  
* http://www.lustrzanki.pl  
* http://users.servicios.retecal.es/dmenguez  


Kategorio:Tekniko
Kategorio:Optiko
František Pytloun

**František PYTLOUN** (naskiĝis la  en Vápno; mortis la  en Poděbrady) estis ĉeĥa esperantisto kaj fervoja oficisto, kio ebligis al li multe vojaĝi. Honora membro de ĈEA.

Li estis membro de la landa Esperanto-asocio kaj de UEA ekde 1922, plenumis plurajn funkciojn en la movado, ekz. li estis sekretario kaj prezidanto de Esperanto-klubo en Hradec Králové dum ĝia florado post 1945, komitatano de EAĈSR kaj regiona peranto, komitatano de UEA (1949-1950). Estante fervora propagandisto li fondis klubojn en 12 lokoj de la nordorienta Bohemio, eldonadis belan Esperantan poŝkalendaron kaj vortaretojn. Akirinte diplomon de Cseh-instruisto en Danlando (1933) li gvidis kvardek kursojn de Esperanto en 11 lokoj kaj de 1946 gvidis dum pluraj jaroj korespondajn kursojn kun pli ol 4000 lernantoj (kontrolitajn de d-ro Pitlík). Kun Kořínek li prizorgis la Gazetaran Servon de EAĈSR kaj aktivis en aranĝado de internaciaj renkontiĝoj en Poděbrady. Estas ĉefe lia merito, ke Hradec Králové havas Straton de Zamenhof (en kiu li loĝis). František Pytloun donis senprofite siajn fortojn al la Esperanto-movado.

## Fonto
*Stanislav Kamarýt: *Historio de la Esperanto-movado en Ĉeĥoslovakio*, ĈEA, Praha 1983, p. 83, 96-98, 102, 106, 114, 153, 247)

Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj
Kategorio:Honoraj membroj de ĈEA
Friedrich Hebbel

**Christian Friedrich HEBBEL** [Kristjan Fridriĥ Hebl] (naskita la 18-an de marto 1813 en Wesselburen; mortinta la 13-an de decembro 1863 en Vieno) estis germana verkisto.

Kiel filo de malriĉa familio Friedrich Hebbel akiris la grandan kvanton de siaj scioj aŭtodidakte. En 1835 li en Hamburgo konatiĝis kun la verkistino Amalie Schoppe, kies influo ebligis al la inteligenta junulo la studadon de juro, historio, literaturo kaj filozofio en Heidelberg kaj Munkeno. Dum la tuta studtempo (1836-39) afliktis lin malsanoj kaj financaj zorgoj; fine li dum dudek-taga piedmarŝo revenis al Hamburgo.

Optimismon fine donis la unua literatura sukceso: la tragedio *Judith*, aperinta en la jaro 1841. Unu jaron poste publikiĝis lia unua poemaro. Stipendio de la dana reĝo ebligis al li vojaĝojn al Francio (1843/44), Italio kaj Aŭstrio (1946). Li mortis en Vieno.

Nuntempe Hebbel estas konsiderata unu el la plej gravaj dramistoj de la 19-a jarcento. Krom dramojn li verkis ankaŭ poemojn, rakontojn kaj novelojn.

## Listo de verkoj 
* *Judith* (tragedio, 1841)
* *Gedichte* (poemoj, 1842)
* *Mein Wort über das Drama!* (traktato pri dramoj, 1843)
* *Maria Magdalena* (tragedio, 1844)
* *Der Diamant* (komedio, 1847)
* *Neue Gedichte* (poemoj, 1848)
* *Herodes und Mariamne* (tragedio, 1850)
* *Agnes Bernauer* (dramo, 1852)
* *Erzählungen und Novellen* (rakontoj kaj noveloj, 1855)
* *Gyges und sein Ring* (tragedio, 1856)
* *Gedichte* (poemoj, 1857)
* *Demetrius* (tragedio/fragmento, eld. 1864)
* *Tagebücher* (taglibroj, verkitaj 1835-63, eld. 1885-87)

## En Esperanto aperis 
eta|*Die Nibelungen* (porlerneja eldono presita proksimume en 1900)
* *La Malnova Domo. (Das alte Haus.)* Poemo. Tradukis Frieda Feichtinger. - En: *Aŭstria Antologio*, paĝoj 54–57, kajeroj 1–4.
* *Aŭtuna Bildo (Herbstbild), La blinda orgenisto (Der blinde Orgelspieler), Nokta Sento (Nachtgefühl), Al la Katedralo de Sankta Stefano en Vieno (Auf den Dom zu Sankt Stephan in Wien).* Poemoj. Tradukis Karl Friedl kaj Frieda Feichtinger. - En: *Aŭstria Antologio*, paĝoj 52–57, kajeroj 16–18.
* *Gyges kaj lia Ringo. (Gyges und sein Ring.)* Tragedio kvinakta. Tradukis Paul Bennemann. - Leipzig: Ortsverband der Leipziger Esperanto-Gruppen (Loka Ligo de Leipzigaj Esperantistoj), 1916. - 151 paĝoj.
* *Maria Magdalena.* Kvinakta burĝa tragedio. Tradukis Adolf Bischitzky. - 1-a eldono - Haida: *Marto,* 1922. - 79 paĝoj.
* *Vespera Sento, Somera Bildo, Aŭtuna Bildo.* – En: Übertragungen = Transkondukoj. Tradukis Guido Holz. – Messkirch: Gmeiner, 1988. – paĝoj 54-55.

## Eksteraj ligiloj 
* http://gutenberg.spiegel.de/hebbel/judith/judith.htm 
* http://gutenberg.spiegel.de/hebbel/genoveva/genoveva.htm 
* http://gutenberg.spiegel.de/hebbel/gyges/gyges.htm 
* Maria Magdalena en la gazeto Marto 1922
* http://www.hebbel-museum.de 

Kategorio:Germanaj verkistoj
Frank Sinatra

**Frank SINATRA** [frenk siNAtra] (naskiĝis la 12-an de decembro 1915, mortis la 14-an de majo 1998) estis usona kantisto kaj aktoro. Lia plena nomo estis Francis Albert SINATRA.

Naskiĝinte en Hoboken, Nov-Ĵerzejo, la filo de siciliaj enmigrintoj komencis sian karieron kiel kantisto en diversaj dancorkestroj. Ekde 1943 li kantis sole. Pro sia intensa voĉo kaj sia sentoplena kantado li baldaŭ famiĝis kaj ricevis la kromnomon *The Voice* (= la voĉo). Kiel aktoro li ĉefe en la 1950-aj jaroj furoris.

Frank Sinatra mortis en Losanĝeleso.

## Listo de filmoj 
* *On the Town* (Usono, 1949)
* *From here to Eternity* (Usono, 1953)
* *The Man with the Golden Arm* (Usono, 1955)
* *Not as a Stranger* (Usono, 1955)
* *High Society* (1956)
* *Robin and the Seven Hoods* (Usono, 1964)

## Listo de kantoj 
* *Autumn in New York*
* *Chicago*
* *Fly Me to the Moon*
* *Love and Marriage*
* *I’ve Got You Under My Skin*
* *Three Coins in the Fountain*
* *Strangers in the Night*
* *My Way*
* *New York, New York*.- "Novjork', Novjork'" : Esperantigita de Vicente Valdés Bejarano Kies kantistnomo estas: ***Ĉente***

## Premioj 
* Oskaro pro *From here to Eternity* (1953)

## Bildaro 

Dosiero:Frank Sinatra 1973.jpg|Sinatra en la Blanka Domo (1973)
Dosiero:Eleanor Roosevelt Frank Sinatra.jpg|Frank Sinatra (dekstre) kun Eleanor Roosevelt (1960)
Dosiero:Frank Sinatra Hollywood star.jpg|La stelo de Sinatra en la trotuaro de famo en Holivudo
Dosiero:Frank Sinatra by Gottlieb c1947- 2.jpg|Frank Sinatra en 1947

## Vidu ankaŭ 
* 1992

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20040810041108/http://foia.fbi.gov/foiaindex/sinatra.htm 
* http://www.sinatraarchive.com/ref/songlist.htm  
* http://www.cbsnews.com/stories/2000/10/05/60minutes/main238980.shtml
* http://www.nj.com/sinatra/ledger/index.ssf?/sinatra/stories/mob.html 


Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj kantistoj
Kategorio:Oskaro
Kategorio:Grammy-laŭreatoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 12-an de decembro
Kategorio:Mortintoj la 14-an de majo
Friedrich Hölderlin

(Johann Christian) **Friedrich HÖLDERLIN** [johan kristjan fridriĥ HELderlin] (* la 20-an de marto 1770 en Lauffen am Neckar, † la 7-an de junio 1843 en Tübingen) estis germana poeto kaj filo de la administristo Heinrich Friedrich Hölderlin. Unu lia amiko estis la diplomato Isaac von Sinclair.

## Vivo 
Li studis teologion en Tübingen, sed la preme severa etoso en la konvento igis lin fuĝi al la literatura kreado. Anstataŭ iĝi pastro li eklaboris kiel instruisto: unue en la turingia urbeto Waltershausen, poste (ekde 1796) por la familio de bankisto en Frankfurto ĉe Majno. Tie li enamiĝis al Susette GONTARD, la patrino de siaj lernantoj. Li devis forlasi Frankfurton, sed liajn spertojn tie poste spegulis la romano *Hiperiono*. La sekvajn jarojn karakterizis fruktodona kreado en diversaj urboj. En 1802 – kiam li eksciis pri la morto de Susette Gontard – trafis lin unua nervokolapso. Kvankam li pli/malpli resaniĝis, li pro plia kolapso en 1806 estis sendita al kliniko. Post la diagnozo "nekuracebla mensmalsano" li pasigis la reston de sia vivo en la domo de lignaĵisto en Tübingen.

La verkostilo de Hölderlin situas inter klasikismo kaj romantikismo. La antikvecaj idealoj de beleco kaj amo, same kiel la harmonio inter Dio, homo kaj naturo estas centraj temoj de lia kreado.

## Famaj verkoj 
* *Tübinger Hymnen* (himnoj, 1791)
* *Hiperiono* (romanfragmento, 1797-99)
* *Der Tod des Empedokles* (dramofragmento, 1798-1800)
* *Gedichte* (poemoj, eld. 1826)

## En Esperanto aperis 
* *Al rozo (An eine Rose). Sortokanto de Hiperio (Hyperions Schicksalslied). Vivotedo (Lebensüberdruss). Duono de l’ vivo (Hälfte des Lebens).* En: Rikardo Ŝulco: *La muzino,* Paderborn: Esperanto-Centro, 1992, paĝoj 135 kaj 167–172.
* *Fatalkanto de Hiperiono (Hyperions Schicksalslied).* En: Wilhelm Theodor Oeste: *Esperanto, Mittler der Weltliteratur,* München-Pasing: Ziegler, 1952, paĝoj 84–85.
* *Al la parcoj (An die Parzen). Duono de l’ vivo (Hälfte des Lebens). Sortokanto de Hiperiono (Hyperions Schicksalslied).* Tradukis Guido Holz. En: *Tradukoj,* Messkirch: Gmeiner, 1988, paĝoj 35–38.
* *Duono de l’ vivo  (Hälfte des Lebens). L’ agrablan  (Das Angenehme).* Tradukis Hans-Georg Kaiser.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hoelderlin-gesellschaft.de
* http://bautz.de/bbkl/h/hoelderlin_f.shtml
* http://www.xlibris.de/Autoren/Hoelderlin/Hoelderlin-Biographie/Hoelderlin-Biographie.htm 
* http://www.ub.fu-berlin.de/internetquellen/fachinformation/germanistik/autoren/multi_fgh/hoelder.html 

Holderlin, Friedrich
Kategorio:Klasikismo
Frank Wedekind

**Frank WEDEKIND** [frank WEdekint] (naskiĝis la 24-an de julio, 1864, mortis la 9-an de marto, 1918) estis germana verkisto.

Frank Wedekind naskiĝis en Hanovro. Sian junaĝon li pasigis en Svislando. Post studado de juro li laboris interalie kiel varbisto, ĵurnalisto, sekretario en cirko, dramaturgo kaj aktoro. La tempon de 1899 ĝis 1900 li pasigis en aresto, ĉar satira poemo lia kontraŭ Vilhelmo la 2-a en revuo *Simplicissimus* ofendis moŝtulon.

Liaj humuraj, satiraj verkoj direktis sin kontraŭ la konvencia moralo de la burĝaro. Siatempe forte kritikata kaj cenzurata, Frank Wedekind nuntempe estas rigardata unu el la gravaj influintoj al la Ekspresionismo kaj la Absurda Teatro. Wedekind mortis en Munkeno. Lia instruistino de la franca lingvo estis Emma Herwegh.

## Listo de verkoj 
* *Frühlings Erwachen* (dramo, 1891)
* *Der Erdgeist* (dramo, 1895)
* *Der Marquis von Keith* (komedio, 1901)
* *Die Büchse der Pandora* (dramo, 1904)
* *König Nicolo oder So ist das Leben* (dramo, 1904)
* *Die vier Jahreszeiten* (poemoj, 1905)
* *Lautenlieder* (kantoj, eld. 1920)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.frankwedekind.de  
* http://www.wedekind.fh-darmstadt.de  
*Verkoj ĉe *Zeno.org*

Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Germanlingvaj verkistoj
Frans Eemil Sillanpää

**Frans Eemil SILLANPÄÄ** [frans e:mil sil:ampæ:] (naskiĝis la 16-an de septembro, 1888 en Hämeenkyrö, Sudokcidenta Finnlando, mortis la 3-an de junio, 1964 en Helsinki) estis finna verkisto. Sillanpää estas la sola finno, kiu gajnis la Premion Nobel de Literaturo.

Kun psikologia profundeco li priskribis en sia verkaro la vivon de la malriĉaj vilaĝanoj en Finnlando. En la jaro 1939 li gajnis la Premion Nobel de Literaturo.

Asteroido 1446 Sillanpää lian nomon honoras.

## Listo de verkoj 
* *Elämä ja aurinko* (1916)
* *Ihmislapsia elämän saatossa* (1917)
* *Hurskas kurjuus* (1919)
* *Rakas isänmaani* (1919)
* *Hiltu ja Ragnar* (1923)
* *Enkelten suojatit* (1923)
* *Omistani ja omilleni* (1924)
* *Maan tasalta* (1924)
* *Töllinmäki* (1925)
* *Rippi* (1928)
* *Kiitos hetkistä, Herra...* (1930)
* *Nuorena nukkunut* (1931)
* *Miehen tie* (1932)
* *Virranpohjalta* (1933)
* *Ihmiset suviyössä* (1934)
* *Viidestoista* (1936)

Kategorio:Finnaj verkistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Fobo (luno)

**Fobo** (Marso I) estas la plej granda kaj plej proksima el la du naturaj satelitoj de Marso. La luno estas tiel proksima al la planedo, ke ĝi dufoje tage leviĝas en la okcidento kaj subiras en la oriento. Ĝia nomo devenas de la antikva greka lingvo φόβος *phóbos*, kiu signifas “timo”.

Oni kredas, ke Fobo estas kaptita asteroido. La orbito de Fobo, nun 9 378 km for de la centro de Marso, sinkas je 1,8 m dum ĉiu jarcento. Post 11-12 milionoj da jaroj Fobo fariĝos planeda ringo. Post 43 milionoj da jaroj (proksime 31 milionoj da jaroj post apero) la ringo malaperos pro kolizio de eroj kun Marso.

Fobo kredeble konsistas el ŝtonoj kaj glacioj. Ĝi pezas 1,08 · 1016 kilogramojn. La plej elstara aspekto sur la luno estas pli granda kratero nomata Stiknio (Stickney).

Asaph Hall trovis Fobon la 18-an de aŭgusto 1877. La luno estas nomata laŭ la filo de la dioj Marso kaj Venuso.

Dosiero:PIA05553.gif|Fobo-transito vidita el la Marso de Opportunity
Dosiero:Phobos.jpg|Fobo
Dosiero:Phobos moon (large).jpg|Fobo fotita de Mars Global Surveyor
Dosiero:Phobos stickney.jpg|La kratero Stickney, Mars Global Surveyor
Dosiero:Phobos-viking1.jpg|Foto fare de Viking 1
Dosiero:Phobos Surface.png|Surfaco de Fobo, Viking 1

## Vidu ankaŭ 
* Dejmo

## Eksteraj ligiloj 
* http://exp.arc.nasa.gov/downloads/celestia/data/solarsys.ssc  
* http://adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0091//0000014.000.html 
* http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0001//0000181.000.html 
* http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0038//0000205.000.html 

Kategorio:Lunoj de Marso
Feroa lingvo

La **feroa lingvo** (feroe: *føroyskt* *mál* [FE-rist MO-al]) estas parolata de la proksimume 50.000 loĝantoj de Ferooj, farante ĝin malplimultan lingvon.

La bazon por la feroa literaturlingvo kreis la teologo kaj lingvisto Venceslaus Ulricus Hammershaimb (1819-1909). En la jaro 1846 li kunigis la diversajn feroajn dialektojn per komuna ortografio.

Inter la 17-a kaj 18-a jarcento la feroa lingvo iĝis endanĝerita lingvo.

Nenio estis notita en skriba formo ĝis fine de la 18-a jarcento. Meze de la 19-a jarcento feroa studento en Kopenhago, kune kun filologoj ĉe la Universitato de Kopenhago, kreis skribitan formon de la feroa lingvo*.*

### "Patro Nia" 
Faðir okkara,
Tú, sum ert í Himli! 
Heilagt verði navn Títt!
Komi ríki Títt!
Verði vilji Tín,
sum í Himli, so á jørðini við!
Gev okkum í dag dagliga breyð okkara!
Fyrigev okkum skuldir okkara,
sum eisini vit fyrigeva skuldarum okkara.
Leið okkum ikki í freistingar,
men frels okkum frá illum!
(Tí Títt er ríkið og valdið, Tín er heiðurin, í allar ævir.)
Amen.

## Alia "feroa" lingvo 
La feroa termino Gøtudanskt (aŭ: surstrata dana) estas nomo de dialektsimila versio de la dana lingvo sur la Ferooj. Ĝi interesas pro sia klarega prononco kaj komprenebleco, kontraŭe al la endania versio oficiala.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Feroa Lingva Komitato
* Feroa literaturo
* Feroa ĉendanco

## Eksteraj ligiloj 
* (angla) About the Faroe language Faroe Islands Translate
* Feroaj baladoj kun espaj tradukoj, je http://nk.tone.se , klaku dosieron '#44 Baladoj


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Danio
Franklin Pierce

**Franklin PIERCE** [frank'lin pirs], la dek-kvara prezidento de Usono, naskiĝis la 23-an de novembro 1804, en Hillsborough, Nov-Hampŝiro. Li mortis 64-jaraĝa, la 8-an de oktobro 1869, en Concord, Nov-Hampŝiro, pro hidroposo aŭ (edemo) kaj pro stomakaj problemoj.

Pierce penis malfortikigi la tensiojn inter la Nordo kaj la Sudo pri sklaveco. Li estis bonaspekta, sed suferis de alkoholismo kaj de depresio. Lia edzino estis Jane Means Appleton. Pierce estis episkopano.

Dum lia administrado (1853-1859) okazis:

* 1853 - La Aĉeto de Gadsen
* 1854 - La Akto de Kansaso-Nebrasko
* 1854 - La Manifesto de Ostend

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.eldritchpress.org/nh/fppf.html  
* http://www.whitehouse.gov/history/presidents/fp14.html  
* http://www.yale.edu/lawweb/avalon/presiden/inaug/pierce.htm  
* http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3053843 

Dosiero:Franklinpierce.jpg|
Dosiero:USPresidentialSeal.jpg|
Dosiero:Logo-14.png|

Kategorio:Prezidantoj de Usono
Friedrich Wilhelm Murnau

La germana reĝisoro **Friedrich Wilhelm MURNAU** [fridriĥ vilhelm murnaŭ] (aŭ realnome: Friedrich Wilhelm PLUMPE) naskiĝis je la 28-a de decembro 1888 en Bielefeld, (Nord-Rejno-Vestfalio) kaj mortis je la 11-a de marto 1931 en Santa Barbara, (Kalifornio).

Li studis arthistorion kaj literaturon en Heidelberg kaj aktoradon en Berlino, kaj laboris poste en Teatro. Post militservo li ekde 1919 dediĉis sin al kinoarto: unue en Germanio kaj ekde 1927 en Usono, kie li trapasis la transiron de mutfilmoj al la sontekniko. Antaŭ la premiero de sia lasta filmo *Tabu* li mortis sekve de aŭtoakcidento. Nuntempe li estas rigardata unu el la plej gravaj reĝisoroj de la 1920-aj jaroj.

## Famaj filmoj 
* Satanas (Germanio, 1919)
* Der Knabe in Blau (Germanio, 1919)
* Der Bucklige und die Tänzerin (1920)
* Der Gang in die Nacht (Germanio, 1920)
* Schloss Vogelöd (Germanio, 1921)
* Nosferatu – eine Symphonie des Grauens (Germanio, 1922)
* Der letzte Mann (Germanio, 1924)
* Tartüff (Germanio, 1925)
* Faust (Germanio, 1926)
* Sunrise (Usono, 1927)
* Our daily bread (Usono, 1929)
* Tabu (Usono, 1931)

## Vidu ankaŭ 
* Muta kino

## Eksteraj ligiloj 
* http://internettrash.com/users/murnau/murneng.htm 
* https://www.filmportal.de/person/f-w-murnau_5e59e59709994b85afc6715f2286dce3 
* http://french.imdb.com/name/nm0003638 
* http://www.murnau-stiftung.de/fr/01-05-00-murnau.html  

Murnau, Friedrich Wilhelm
Foix

**Foix** [fŭa] (okcitanlingve *Fois* [fuiŝ]), en esperanto **Fojso**, estas urbo en Francio, la ĉefurbo de la departemento Ariège. Ĝi estas malgranda urbo (10&nbsp;000 loĝantoj) kaj situas en profunda valo ĉirkaŭita de altaj montoj, la Pireneoj.

## Historio 
La nomo de la urbo aperis unuafoje en la jaro 507, kiam visigotoj forportis Sanktan Volusien, episkopon de Tours, tiam jam ekzilitan en Tuluzo, kaj senkapigis lin. Lian korpon oni metis en la preĝejon dediĉitan al Sankta Nazaire. Dum la karola epoko, konstruiĝis apud ĝi abatejo kiu prenis lian nomon, kaj nun anstataŭigas ĝin la prefektejo de la regiono Ariège.

La unua mencio pri la urbo mem aperis en 988, kiam Roger la Maljuna el Carcassonne faris plurajn donacojn al la abatejo, kio igis monaĥojn starigi religiajn konstruaĵojn kaj loĝejojn.

La urbo tamen fine organiziĝis nur dum la 12-a jarcento, sub influo de Roger la 2-a, reveninta el krucmilito.

La kastelo de Foix jam ekzistis en la 10-a jarcento kiel posedaĵo de grafo Roger la 2-a. Roger-Bernard la 3-a, unu el liaj filoj, heredis la regionon de Foix je lia morto kaj fariĝis la unua grafo de Foix. Ekde la memstariĝo de Andoro, en 1278, la grafo de Foix estis unu el ĝiaj kunprincoj. Hodiaŭ, Foix estas ĝemelurbo de Andoro la Malnova.

## Vidindaĵoj 
Foix posedas grandan mezepokan fortikigitan kastelon kiu staras sur monteto kaj superregas la tutan urbon.

## Turismo 
Foix estas bonega startloko por ekskursado en la regiono: montoj, prahistoriaj grotoj, mezepokaj fortresoj kaj montaraj vilaĝetoj.

## Esperanta vivo 
Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 3 voĉdonojn (0,11% de voĉoj) en 2004, kaj 8 voĉdonojn (0,28% de voĉoj) en 2009.
De pluraj jaroj Esperanto-kursoj ekzistas en FOIX ; unue en asocia kunvenejo-restoracio "L'EQUI-TABLE" kun Viktor, Kinou kaj aliaj ; poste en Foyer LEO LAGRANGE kun René (Vice-Prezidanto de C.E.E.A. ), Viktor, Monik', Fabris' k.a.
Ankaŭ dum pluraj jaroj dissendiĝis radio-elsendoj el RADIO TRANSPARENCE danke al René, Nathalie, Pierre kaj Alain.
Kristjah LAVARENNE iam E-igis informilon pri la rom-katolika preĝejo SAINT-VOLUSIEN.
C.E.E.A. de pluraj jaroj prezentas inform-budon dum la Film-Festivalo "RésistanceS" (= Rezistadoj/Rezistanco-j).

## Galerio 

Dosiero:Foix france castle.jpg|Kastelo de la grafoj de Foix
Dosiero:Chateau Foix.jpg|Kastelo de la grafoj de Foix
Dosiero:Orgue Foix.jpg|Orgo en la abatejo

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Komunumoj de Ariège
* Foix (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retpaĝaro de Foix
* Listo de la grafoj de Foix


Kategorio:Komunumoj de Ariège
Kategorio:Prefektejoj de Francio
Kategorio:Etapaj urboj de Tour de France
Frisa lingvaro

La **frisa lingvaro** (*Frysk*, *friisk*/*frasch* aŭ *Fräisk*) estas la diversaj variaĵoj de la lingvo kiun parolas la frisoj origine. Ĝi evoluis el la malnovfrisa lingvo kaj dispartiĝis al la branĉoj okcidenta, orienta kaj nordfrisa lingvo - el la orientfrisa lingvo tamen post la mezepoko nur la dialekto saterfrisa lingvo restis viva. Ĉiuj tri modernaj frisaj lingvoj iusence parencas al la malnovangla lingvo (tamen ne tiom evidente al la moderna angla), al la nederlanda lingvo kaj la platgermana. Tamen ili post jarcentoj da disa evoluado inter si nun estas sufiĉe malsamaj: Regante unu el tiuj tri lingvoj, **ne** eblas kompreni la aliajn du.

La okcidentfrisa lingvo estas oficiala administra lingvo en Nederlando, sed nur en Frislando kaj se "ĝi ne signifas tro grandan ŝarĝon por la registaro" (art. 2:7 Awb).

## Parolantoj 
eta|250px|maldekstra|la teritorio de la frisaj lingvoj

Proksimume  parolas la okcidentfrisan lingvon en la nederlanda provinco Frislando (en la norda parto de Nederlando) + proksimume  la nordfrisan en la norda parto de Germanio (inter Nederlando kaj Danio). Laŭ aserto de NRO Afûk, en 2022 la frisan estis komprenantaj preskaŭ ĉiuj el la  loĝantoj de la provinco Frislando.

## Afûk 
Ekde 1928 funkcias neregistara organizaĵo Afûk, kies misio estas promocii la frisajn lingvon kaj kulturon en Frislando. Ĝi okupiĝas pri la lingvaj kursoj por plenkreskuloj, la eldonado de elektronikaj libroj kaj magazinoj, la kreado de aplikaĵoj kaj la liverado de konsultaj servoj por kompanioj kaj organizoj pri kreado de politiko kuraĝiganta la lingvouzadon.

## Interreto 
En 2022 estis alireblaj jenaj aplikaĵoj:

— Google Translate danke al komunuma evoluigo;

— Facebook en la frisa danke al komunuma evoluigo;

— Gboard kaj Swiftkey kiel aŭtomataj lingvosugestiloj;

— la frisa kiel lingvo en Microsoft Office kun integrita ortografia kaj gramatika korektiloj en Vindozo (tamen ĝi devas esti elŝutita aparte kaj ne estas aŭtomate integrita en aktualigoj kaj kiam homoj aĉetas programaron de Microsoft Office);

— navigado en la frisa per Waze;

— retaj frisa-nederlandaj vortaroj kaj tradukiloj.

## Ekzemplo 
Ekzemplo de frisa lingvo (okcidentfrise)():

*Bûter, brea, en griene tsiis; (Butero, pano, kaj verda fromaĝo)
*wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries.'' (kiu ne povas diri tion, ne estas sincera Friso)

Tiu diraĵo (ŝiboleto) laŭ onidiro estis uzata de la frisa estro Granda Petro dum milito inter Frislando kaj Holando por distingi ĉu iu estis vera friso.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ferring-stiftung.org 
* http://www1.fa.knaw.nl/noardfrysk 
* 
* http://www.websters-online-dictionary.org/definition/Frisian-english
* 

## Referencoj 
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Nederlando
Kategorio:Lingvaj minoritatoj
Frekvencometro

eta|Cifereca frekvencometro
**Frekvencometro** estas cifereca malofte analoga, mezurilo de frekvencoj. Kutime la aparato mezuras ankaŭ periodojn, tempon, impulsodaŭron kaj aliajn parametrojn. Kunligo de la frekvencometro estas ĉiam paralela.

Kategorio:Elektrotekniko
Kategorio:Mezuriloj
Korteza amo

[alternative=Incipit Vita Nova, 1903, Cesare Saccaggi |eta|346x346ra|La plej fama literatura ekzemplo de ĝentila amo estas la sento, kiun [Dante Alighieri sentis al Beatrice Portinari, reprezentita ĉi tie en la pentraĵo "Incipit vita nova", Dante kaj Beatrice en la ĝardeno, 1903, ĉefverko de Cesare Saccaggi.]]
La **korteza amo** estas tipo de amo prikantata de la mezepokaj trobadoroj en lirikaĵoj nomataj mezepokaj amkantoj, kiu ĉefe celis noblan kaj subtilan manieron rilatiĝi al la amo. Ĝi simbolas la strebon al perfekta amo dediĉita al damo ĝenerale edziniĝinta kaj nobela, do ofte neatingebla. Ĝi estas perfektigo kaj plifortigo de la animo kaj de la koro.
[250px|eta|dekstra|Korteza amo en [Provenco en 14-jarcenta Manuskripto]]
Oni foje uzas la vorton ''Fin'amor* (elp. [finamur]), kiu en la okcitana lingvo baziĝis sur tri fundamentaj nocioj: *"mezura", "joven", "jòi"*.

* La *Mezura* [mezüro] (= mezuro) kontrolas la rilatojn inter la homoj kaj la sentoj, kaj ordigas la mondon kaj socion.
* La *Joven* [ĝuben] (= juneco) estas aro da valoroj partigita de la sama socia grupo, precipe la junaj fraŭloj kiuj serĉas amon.
* La *Jòi'' [ĝoj] (~= ĝojo) povas esti la ekstazo de la amoremulo, kaj la (eĉ fizika) ĝuo post atingo de tiu ĉi amo. Ni ne forgesu la erotikan aspekton de la trobadora literaturo !

La korteza amo karakterizas per forto de la deziro, nova maniero ami: "mi amas, do mi kantas"!

## Vidu ankaŭ 
* Klera mezepoka kastilia liriko
* Korteza romano

Kategorio:Literaturo laŭ ĝenroj
Kategorio:Historio
Ĝenerala Publika Permesilo de GNU

eta|La GNU-logobildo
La **Ĝenerala Publika Permesilo de GNU** (angle mallongigita en **GNU GPL**, *GNU General Public License*) estas aŭtorrajta permesilo por programaro kiu postulas, ke la programo estu libera kaj restu libera.

Ĝenerale, oni rajtas libere uzi, kopii kaj ŝanĝi GPLan programojn, sed oni ne rajtas krei novajn malliberajn derivaĵojn de ĝi. Oni rajtas gajni monon per GPLa programo se ĝi restas libera. (Ekzemple, iu povas pagi iun alian por plibonigi la programon aŭ provizi helpon pri ĝi).

GPL de GNU estas *rajtoceda* permesilo (angle, *copyleft*).

La GPL estis kreita de Richard Stallman (kune kun advokato) inventinto de Emakso, GNU kaj de la ideo de libera programaro, kiun GPL leĝe subtenas. Tiuj estis utopiaĵoj ĝis la apero de la operaciumkerno Linukso de Linus Torvalds, ĉar kerno estis la lasta necesa parto mankinta en GNU.

La klasika esprimo de la filozofio de GPL estas "La Manifesto de GNU" de Stallman.

## Historio 
### Versio 1 
Unua versio estis eldonita je 25-a de februaro 1989.

### Versio 2 
Dua versio estis eldonita dum junio 1991.

### Versio 3 
Tria versio estis eldonita je 29-a de junio 2007.

## Aliaj GNU-permesiloj 
La Free Software Foundation publikigas ankaŭ aliajn permesilojn por pli specialaj celoj:
* Affero General Public License
* LGPL, por programbibliotekoj
* GFDL, por dokumentaj verkoj

## Vidu ankaŭ 
* 50ra Hurd

## Eksteraj ligiloj 
* 
* GPL (versio 2) en Esperanto - traduko de Sergio Pokrovskij
* La GPL en aliaj lingvoj

Kategorio:GNU
Kategorio:Libera programaro
Kategorio:Mallongigoj
Kategorio:Permesiloj
Permesilo de GNU por Liberaj Dokumentoj

eta|180px|La GNU-emblemo.
[eta|Bildstria klarigo pri la avantaĝo de duobla licencigo de foto laŭ la permesiloj GFDL kaj iu de [Krea Komunaĵo]]
**Permesilo de GNU por Liberaj Dokumentoj** (originale '***, mallongigita en **GFDL*') estas permesilo simila al GNU GPL, sed estas por dokumentoj (instrukcioj), ne programoj. Dokumento sub la permesilo estas libera kaj rajtoceda. Kopioj de la dokumento kaj eĉ redaktaĵoj restas sub la permesilo. Oni povas vendi ekzemplerojn, sed devas libere disponigi version redakteblan. GFDL permesas marki nevariendaĵojn por, ekzemple, aŭtornotoj.

Ĉiuj tekstoj en Vikipedio estis disponeblaj laŭ GNU FDL, sed nun eblas aldoni al ĝi tekstojn disponeblajn nur laŭ alia permesilo,  3.0. Pro la rajtoceda naturo de tiuj permesiloj, Vikipedio ne povas akcepti materialon aŭtorrajte protektatan, krom tiujn ankaŭ sub la sama permesilo (aŭ originale aŭ per aparta permeso de la aŭtoro) aŭ akordigeblan kun ĝi.

GNU FDL ankoraŭ evoluas.

Pro la komplikeco de GFDL, pro ĝia uzado sed netaŭgeco por netekstaj verkoj, kaj pro tio, ke ekzemple la ebleco aldoni nevariendaĵojn estas rigardata de iuj kiel malkonvena por libera permesilo, oni
* proponis krei pli simplan version, GNU SFDL, sen la maloportunaj ebloj;
* permesis al mastroj de vikioj laŭvole aldoni al verkoj disponeblaj laŭ GFDL-1.3 kaj aldonitaj al la vikioj antaŭ difinita dato eblon disponigi ilin laŭ alia rajtoceda permesilo, " (Atribuo-Kun sama permesilo) 3.0".

## Vidu ankaŭ 
* Vikipedio:GFDL
* GPL
* Aŭtorrajto
* Richard Stallman
* Publikpropraĵo
* 70px Hurd

## Eksteraj ligiloj 
* Originala teksto de la permesilo
* Liberaj permesiloj 
* Draft Debian Position Statement About The GNU Free Documentation License (GFDL)

Kategorio:Libera programaro
Kategorio:Permesiloj
Frédéric Mistral

**Frédéric MISTRAL** (naskiĝis la 8-an de septembro 1830 apud Marsejlo en sudorienta Francio, mortis la 25-an de marto 1914) estis unu el la plej famaj okcitanlingvaj aŭtoroj kaj okcitana leksikografo en Provenco. Li verkis en la provenca dialekto de la okcitana lingvo.

Kune kun aliaj aŭtoroj li en la jaro 1854 fondis la tutlandan òc movadon *Felibritge*, kiu ankoraŭ viglas. Li provis unuigi la lingvon per tutlanda vortarego, "*Lou Tresor dou Felibrige*" kaj francema ortografio, kiu restas ĝis hodiaŭ la plej kompleta vortaro de la okcitana lingvo Ĝi estas dulingva okcitana-franca vortaro

En 1904 li ricevis la Nobel-Premion pri literaturo kune kun José Echegaray.

Post taskigo de la etnografo d-ro Marinhan por konstrui muzeon kiu povus konservi provencajn tradiciojn Mistral povis, danke al la mono, kiu alportis al li la Nobel-premion pri literaturo, aĉeti palacon kiu gastigas la *Muzeon Arlaten* en Arles (kiu malfermiĝis en 1899).

## Mistral kaj literumo 
Kontraŭe al la klasika okcitana literumo, kiu *uzintus* la formon *Mirèlha*, Mistral uzis, sub la influo de sia onklino Jozefo Romanilha, literumon proksiman al la francaj kutimoj, ankaŭ nomatan *Mistral-ortografio*, kiu uzas ekzemple *Mirèio.*

## Verkaro 
Lia ĉefverko estas Mirejo (okcitane: *Mirèlha,* en mistraleca literumo "*Mirèio")*, al kiu li verkadis dum 8 jaroj. *Mirejo* rakontas pri la amo de juna viro, Vincent, kaj juna virino Mirejo. Ĉi tiu rakonto kompareblas al tiu de Romeo kaj Julieto.

* 1854 *Lei Meissons*
* 1859 *Mirèlha (Mirejo en Esperanto)*
* 1867 *Calendau*
* 1867 *Copa Santa* 
* 1876 ''Leis Isclas d'Aur *
* 1879-1886 *Lo Tresaur dau Felibritge *, vortaro okcitana-franca
* 1884 *Nerta *
* 1890 *Reĝino Joana *
* 1899 *La Poemo de la Rozo *
* 1906 *Memòrias e racòntes *
* 1910 Traduko de *la Genèsi*
* 1912 *Leis Olivadas *

### Verkoj en Esperanto 
* *Mirejo* *(Tri kantoj unuaj)* *: Kun permeso de l'aŭtoro esperantigis* Paul Champion kaj Dro [[[Eugène Noël|Eugène] Noël]] ), Parizo, Presa Esperantista Societo , 1909. 72 p.
* *La poemo de Rodano* el la provenca (okcitana) originalo esperantigis [[Rajmundo Laval|Rajmundo [Raymond] Laval]], Timbaut, SAT-broŝurservo, *Cercle Esperantiste de l'Agenais*, 1988,134 p.
* *Duran-Dal* (poemo) el la provenca (okcitana) tradukis R. Laval. En: *Nova Esperanta Krestomatio,* 1991*,'' 492 p.

## Eksteraj ligiloj 
(en) Biografio de la laŭreatoj de la Nobel-premio pri literaturo

(en) Frederic Mistral, Nobelpremiintoj

## Vidu ankaŭ 
5033 Mistral

## Referencoj 
Kategorio:Okcitanlingvaj verkistoj
Kategorio:Francaj verkistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Provenco
Fluoro

[eta|[Perioda tabelo kun emfazita fluoro]]
**Fluoro** estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **F** kaj atomnumero 9.

* **Atompezo:** 18,9984 amu
* **Kemia serio:** halogeno, ne-metaloido
* **Normala stato:** gaso ĉe 298 K
* **Specifa pezo:** 1,50 (), likva
* **Bolpunkto:** 
* **Fandopunkto:** 
* **Malkovrinto:** Henri Moissan

## Kemiaj kombinaĵoj de fluoro 
### Kun bildoj 

Fluoric acid 2.png|Fluorata acido
Fluorene.svg|**Fluoreno**
Fluorenone.png|**Fluorenono**
Fluorescein_2.svg|Fluoreskeino
Hydrogen-fluoride-3D-vdW.svg|Fluorida acido
Fluorous acid.png|Fluorita acido
3192M-fluorite1.jpg|Fluorito
Fluoroboric_acid.svg|**Fluoroborata acido**
Fluoroform.svg|**CHF3**
Fluorosulfuric-acid-2D.png|**Fluorosulfata acido**
Hexafluorobenzene_3D_spacefill.png|**Heksafluorobenzeno**
Hexafluoroethane_3D_ball.png|**Heksafluoroetano**
Iodotrifluoroethylene.png|**Jodo-trifluoro-etileno**
Tetrafluormethan.svg|**Karbona kvarfluorido**
Tetrafluoroborate-ion-3D-balls.png|**H3OBF4**
Carbon-tetrafluoride-2D-dimensions.svg|**Kvarfluorometano**
FC6H4CO2H.png|**p-fluorobenzoata acido**
Hexafluorosilicat-Ion.svg|**H2SiF6**
Thionyl-fluoride-3D-balls.png|**Tionila fluorido**
Sulfur_hexafluoride.png|**Sulfura heksafluorido**
CF3OF.png|**Trifluorometila hipofluorito**
Fluorouracil3DanZ.gif|Fluoruracilo

### Sen bildoj 
* Amonia heksafluoro-antimonato
* Amonia heksafluoro-arsenato
* Amonia heksafluoro-platenato
* Amonia kvarfluoro-aluminiato
* Amonia kvarfluoro-antimonato
* Fluorida acido
* Fluoro-metano-sulfonata acido
* Fluoroetano
* Fluorosulfata acido
* Fosfora kvinfluorido
* Fosfora trifluorido
* Kalia fluoro-silikato
* Natria dufluorofosfato
* Natria fluorido
* Natria heksafluoro-antimonato
* Natria heksafluoro-arsenato
* Natria unufluorofosfato
* Nitrila fluorido
* Nitrogena dufluorido
* Nitrogena trifluorido
* Nitrogena unufluorido
* Nitrozila fluorido
* Polikvarfluoretileno
* Tionila fluorido
* Trifluoroacetata acido

## Tokseco 
Fluoro estas tre toksa por vivantaj organismoj. Ĝiaj efikoj ĉe homoj komenciĝas je koncentriĝoj pli malaltaj ol 50 ppm  (kiel hidrogena cianido) kaj estas samaj ol tiuj de kloro , t.e. grava iritado de la okuloj kaj de la spira sistemo same kiel hepata kaj rena damaĝo okazas super 25 ppm, kiu estas la tuja danĝero por vivo aŭ sano per fluoro . La okuloj kaj la nazo estas grave difektitaj je 100 ppm, komparebla al 270 ppm de  hidrogena cianido.

## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
* Sarino

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/F/index.html pri fluoro
* http://education.jlab.org/itselemental/ele009.html  pri fluoro
* http://www.chemie-master.de/pse/pse.php?modul=F pri fluoro

## Referencoj 

Kategorio:Halogenoj
Gloria Patri

La *Gloria Patri* aŭ **Gloro al la Patro** estas preĝo uzata en kristanaj eklezioj.

## En Okcidento 
Ĝi devenas de la 4-a jarcento. Tiu ĉi preĝo estas ankaŭ parto de la rozario.

En la latina lingvo:

Gloria Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et
nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen.

En Esperanto:
:*Gloro al la Patro kaj la Filo kaj la Sankta Spirito. Kiel en la komenco tiel nun kaj ĉiam, kaj en eterno. Amen.*

Traduko laŭ Adoru:

:*Gloro al la Patro kaj al la Filo kaj al la Sankta Spirito, kiel en la komenco, tiel nun kaj ĉiam, kaj en eterno. Amen.*

## En Oriento 
En la bizanca rito estas uzata tiu ĉi formo:
:*Gloro al la Patro / kaj la Filo / kaj la Sankta Spirito / nun kaj ĉiam kaj en ĉiuj jarcentoj. Amen.*

## Referencoj 
## Fontoj 
* IKUE kaj KELI: *Adoru, Ekumena Diserva Libro.* eldonita de IKUE kaj KELI, Eldonejo Ponto / Ponto-Verlag, 2001. 1472 p. ISBN 3-9803793-5-3

## Vidu ankaŭ 
* Doksologio

Kategorio:Kristanismo
Ĝingŝan-parko

**Ĝingŝan-parko** () estas publika parko en Pekino, tuj norde de Malpermesita Urbo.

Vizitinte la Imperiestran Palacon oni eliras el la norda pordo Sen'u de la palaco kaj eniras en Ĝingŝan-parkon, kiu kun areo de 16 hektaroj estas ĉirkaŭita de ruĝa muro. En ĝi la arta monteto nomata Ĝingŝan havas sur siaj kvin pintoj kovritaj de cipresoj, pinoj, herboj kaj floroj kvin kioskojn forme diferencajn unu de alia.

maldekstra|eta|Ĝingŝan-parko
La formiĝo de Ĝingŝan-parko strikte ligiĝis kun la feŭda regado de Jŭan-, Ming- kaj Ĉing-dinastioj.

En la 13-a jarcento p. K. la unua imperiestro de Jŭan-dinastio kublaj-Ĥano fondis sian ĉefurbon Dadu en Pekino kaj konstruigis Ĝingŝan en kortegan distrejon. Tiam en la distrejo troviĝis malgranda teramaso kun verdaj herboj, tial oni nomis ĝin Verda Monteto.

En la 15-a jarcento la imperiestro Jongle de Ming-dinastio rekonstruigis Pekinon. Laŭ lia ordono oni fosis riveron Ĉirkaŭ la Malpermesita Urbo (t.e. la Imperiestra Palaco) kaj forportis la fositan teron sur la proksiman Verdan Monteton. Tiel formiĝis monto kun kvin altaj pintoj, kiun siatempe oni nomis Monto de Longa Vivo.

En Ming-dinastio sur la monto estis multaj arboj kaj aro da gruoj kaj cervoj. Ĉirkaŭ ĝi prosperis diversaj fruktarboj. Pro tio oni nomis ĝin fruktoĝardeno. Ĉe la nord-orienta parto de la parko troviĝas halo, kiu antaŭe servis kiel loko por sagpafado.

En la 14-a jaro de la regado de la imperiestro Ĉjanlong de Ĉing-dinastio (1748) oni konstruis halon ĉe la norda flanko de la monteto, por kulti la portreton de la imperiestro Kangŝji (la avo de Ĉjanlong). Poste la halo servis kiel loko por kulti la portretojn de la forpasintaj prauloj de la imperiestra familio.

En la 15-a jaro de la regado de la imperiestro Ĉjanlong oni konstruis kvin kioskojn sur la monteto, el kiuj la kiosko Ŭanĉun sur la meza pinto estas la plej granda. Ĝi havas 3-oblajn tegmentrandojn el flaveglazuritaj tegoloj. Ĝi estas la centro de la interna urbo de Pekino kaj la plej alta loko de la malnova Pekino. Starante tie, oni havas panoraman vidon de la tuta urbo.

Kategorio:Parkoj
Kategorio:Ĉinio
Ĝongŝan-parko

**Ĝongŝan-parko** () estis altaro kaj nun estas publika parko en Pekino, sukokcidente de Malpermesita Urbo.

La ĉarma parko situas okcidente de Tian An Men-pordego. Ĝi origine estis templo en Ĝin-dinastio. En ming-dinastio oni konstruis tie la altaron Ŝeĝji. Por memorigi pri s-ro Sun Ĝongŝan (konata de la Okcidente kiel Sun Jatsen), pioniro de la ĉina demokratia revolucio, oni alinomis ĝin Ĝongŝan-parko en 1928.

maldekstra|eta|260ra|suda pordego de ĝongŝan-parko
Enpaŝinte la sudan pordon, oni povas vidi zigzagan koridoron brilkolore pentritan, kiu etendiĝas orienten kaj okcidenten. Transe de la koridoro kuŝas placo, antaŭ kiu estas la ŝtona portalo "Defendo de Paco".

Tra tiu portalo oni povas vidi aleon, ĉe kies norda flanko vice staras sep altegaj antikvaj cipresoj, kiuj formas naturan fonon de la placo. Laŭdire tiuj arboj jam aĝas pli ol 1,000 jarojn. Inter ili kurioza estas arbo ĉe la orienta fino de la aleo. El ĝia trunko elkreskas soforo, kaj pro tio ĝi ricevis la nomon "Cipreso Brakumanta Soforon". Ĝi estas malofte videbla inter la ĝardenaj arboj.

Direktante sin okcidenten, oni venas al la suda pordo de la interna korto. En la mezo de la korto estas la kvadrata altaro Ŝeĝji. Ĝi estis tritavola teraso masonita el blanka marmoro. La supra ebeno estas sternita per grundo de kvin koloroj ruĝa, blanka, nigra, blua kaj flava en siaj centro kaj kvar punktoj montritaj de kompaso. Tio signifas, ke la tuta tero sub la ĉielo apartenas al la imperiestro. En la centro de la altaro staras kvadrata ŝtona kolono, kiun oni nmis Ŝtata Ŝtono. Ĝi signifas, ke la ŝtato estas fortika kiel ŝtono. En ĉiuj dua kaj oka monatoj la imperiestroj de Ming- kaj Ĉing-dinastioj venis tien por kulti la dion de tero kaj preĝi por riĉa rikolto. Norde de la altaro estas Bajdian-halo, kie la imperiestroj ripozi post promenado kaj faris kulton en kazo de pluvo. La halo estas eleganta ligna konstruaĵo farita antaŭ pli ol 550 jaroj en la komenca periodo de Ming-dinastio. En 1925, kiam s-ro Sun Jatsen forpasis, lia ĉerko metiĝis tie. En 1928 la halo Bajdjan estis alinomita Ĝongŝan-halo kaj pro tio la antikva ĝardeno ricevis sian nomon Ĝongŝan-parko.

----

Kategorio:Parkoj
Giotto

**Giotto di Bondone** [ĜOTo di bonDOne] (1267 – 8-a de januaro, 1337), komune nomata **Giotto**, estis itala pentristo en Florenco. Li estis la unua genia pentristo de la Renesanco. Li pentris sen la scioj pri perspektivo kaj anatomio, kiujn havis la Alta Renesanco, sed pentris homojn kaj bestojn naturalisme kaj trafe kaptis emocion, liberiginte la Okcidenton de la bizanca stilo de pentrado. "Li tradukis la arton de pentrado el la greka en la latinan". Kie la bizanca stilo emfazis la dian kaj idealan, Giotto emfazis la homan kaj naturan, kvankam lia temo ĉiam estis religia.

Li plejparte pentris freskojn por preĝejoj. Li pentris bildarojn, kiuj rakontas pri la vivoj de Jesuo Kristo kaj de sanktuloj kristanaj – Sankta Francisko de Assisi, Sankta Maria kaj aliaj. Ekzemple, *La Subiro de la Kruco*, *La Funebro de Kristo* kaj *La Ĉieliro* estas el lia bildaro pri Jesuo Kristo.

Giotto estis studento de Cimabue. Multaj imitis Giotto-n, sed neniu itala pentristo povis preterpasi lin ĝis la 15-a jarcento, kiam Masaccio teknike pludisvolvis la stilon de Giotto.

Giotto pentris la freskojn de la baziliko Sankta Kruco en Florenco, de la baziliko Sankta Francisko en Asizo kaj de la kapelo de la *Scrovegni* en Padovo.

La revolucio en pentrarto kreita fare de Giotto inkludis ne nur la anstataŭigon de la bizanca stilo, la establado de pentrarto kiel arto en si mem dum la venontaj ses jarcentoj kaj la restarigo de la naturalisma aliro inventita en antikvo kaj prirezignita fare de la mezepokanoj. Dank' al li inaŭguriĝis solida arta metodo bazita sur sperto kaj observado de la mondo. Giotto komprenis, ke por kompreni la mondon oni devas unue rigardi ĝin. Ĉi tiu kompreno, de li mem kaj de liaj samtempuloj, estas la komenco de la frua scienca epoko kiu poste kondukis al la aprezo de la ekzaktaj sciencoj en la Renesanco ĝenerale kaj la kreado de bilda perspektivo - unika scienca metodo por krei la iluzion de tri-dimensia spaco precipe. Tamen li ne tute dekroĉiĝis de la pasinteco kaj estis influita de ĝi. Ekzemple en lia verko "Febrante la morton de Jesuo" la roluloj alprenas pozon, kiu jam estis prezentita en la bizanca arto, ekzemple en *Pieta Manarzi*.

Giotto ankaŭ estis arkitekto kaj planis la faman kampanilon de Florenco en 1334. Dante Alighieri estis lia amiko.

eta|maldekstra|260px|La sonorila turo *Campanile di Giotto* en Florenco
eta|maldekstra|260px|*Funebrado pri Kristo*, en *Cappella degli Scrovegni*, Padovo.

## Vidu ankaŭ 
* Renesancaj pentristoj
* Listo de pentristoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.italyguides.it/it/firenze/interno_torre_di_giotto.htm La Turo de Giotto en Florenco
* http://www.cappelladegliscrovegni.it/ La Kapelo *degli Scrovegni* en Padovo

Kategorio:Italaj pentristoj
Kategorio:Renesancaj pentristoj
Go

La literkombino **Go** havas plurajn signifojn:

* **Goo** (en multaj lingvoj "Go") estas tabulludo.
* **Go** estas nomo de litero "G" en Esperanto.
* **GO** estas kodo de provinco Gorizia de Italio.
* **GO** estas brazila kodo por la subŝtato  (*Goiás*).
Final Fantasy

***Final Fantasy*** (Japane:ファイナルファンタジー [fajnaru fantaĝii] ; angle [fajnl FANtasij] ; traduko: Fina Fantazio) estas unu el la plej fama serio de rolludaj videoludoj de Squaresoft, (nune Square Enix).
Ĝi estas tradukebla "Fina Fantazio". Mallongigata nomo : "FF".
Nun, ĝi estas pli ol simpla rolludo videoludo, ĉar serio de aliaj produktoj (gadĝetoj, animeoj, filmoj, mangaoj, etc.) havas ĉi tiu nomo.

Oni komparas ĝin kun Dragon Quest.

Square produktis la unuan bitvaron *Final Fantasy* je 18-a de decembro 1987.
Tiame evoluintoj de Square kiu malprofitis en komputilludo, pensis ke la softvaro estus fina ludo, nomis ĝin "Final (fina)". Sed ĝi sukcesis supere ilian penson.

## Nefermita esperantlingva muziko 
En *Fina Fantazio XI*, la malferma muziko de la ludo estas en esperanto. Ĝia titolo estas "Memoro de la ŝtono"

Jen la teksto:

*Fluas nun sango senkulpa*
*Sur Vana’diel, vasta ter’.*
*Tremas la tuta mond’*
*Pro l’ plago en desper’.*

*Preventas ĝin*
*Nenia sort’;*
*Haltigas ĝin*
*Nenia fort’.*

*Sed tra la nokto tempesta*
*Brilas jen stelo de glor’!*
*Kontraŭ brutala kri’*
*Fontas jen kant-sonor’!*

*Stelo brilanta, kanto sonanta:*
*Revu kaj preĝu por ni!*

*Mano kaj man’ kunpremitaj*
*Trans la eterno sen lim’*
*Ne dismetiĝos plu*
*Ne disligiĝos plu!*

## Videoluda epizodaro 
* 1987: *Final Fantasy I* - Nintendo Entertainment System
* 1988: *Final Fantasy II* - Nintendo Entertainment System
* 1990: *Final Fantasy III* - Nintendo Entertainment System
* 1991: *Final Fantasy IV* - Super Famicom/Super Nintendo Entertainment System
* 1992: *Final Fantasy V* - Super Famicom
* 1994: *Final Fantasy VI* - Nintendo Super Famicom/Super Nintendo Entertainment System
* 1997: *Final Fantasy VII* - PlayStation
* 1999: *Final Fantasy VIII* - PlayStation
* 2000: *Final Fantasy IX* - PlayStation
* 2001: *Final Fantasy X* - PlayStation 2
* 2002: *Final Fantasy XI* - PlayStation 2
* 2005: *Final Fantasy XII* - PlayStation 2
* 2009: *Final Fantasy XIII* - PlayStation 3/Xbox 360
* 2010: *Final Fantasy XIV* - Windows-PC
** 2013: *Final Fantasy XIV: A Realm Reborn* - Windows-PC/PlayStation 3
* 2016: *Final Fantasy XV* - Playstation 4/Xbox One
* 2023: Final Fantasy XVI - PlayStation 5

## Filmoj 
* 2001 *Final Fantasy: The Spirits Within*
* 2005 *Final Fantasy VII: Advent Children*

## Eksteraj ligiloj 
* Paĝo kun la ROM en esperanto Tradukita de NESperanto
* Wikia.com Final Fantasy Vikio

Kategorio:Videoludaj serioj
GIEB

La **GIEB** (Granda Interligita Esperanto-Babilejaro) estas unu de la plej konataj esperantaj babilejoj interrete. Ĝin konsistas Karelia, la VEKejo, kaj IRC. Interretaj robotoj konektas la babilejojn per la VEKejo. La GIEB robotaro nuntempe ĉefe estas programita de Michiel Meeuwissen *(babileje: miĥil)* kaj Lars Sözüer *(babileje: sencay)*. La unuan version de la Karelia roboto faris Joost Witteveen *(babileje: joosteto)*, ĉirkaŭ januaro 2001 (sed lia kodo ne plu uziĝas).

Estas pli ol 250 babilemuloj de pli ol 40 landoj kiuj partoprenas en iu babilejo. Oni povas vidi la aktualajn partoprenantojn en monda mapo. Ankaŭ, oni povas vidi la plenan galerion kiu enhavas pli ol 200 bildojn de babilemuloj. La Galerio de babilemuloj unue estis farita de sencay (februare/marte 2001), kaj poste joosteto transprenis, kaj faris la paĝon.

## Eksteraj ligiloj 
* Babilejo kaj galerio

Kategorio:Interreto
Kategorio:Esperanto-kulturo
Graco

**Graco** estas kristana ideo: homo, pro origina peko estas nature pekema, bezonas la helpon de Dio por vivi morale kaj sankte. Tiun helpon aŭ potencon de Dio Sankta Paŭlo nomis *graco*. La ideo de graco apartigas kristanismon de judismo kaj greka filozofio. Dio donas gracon al ni kiel senmeritan donacon, ne kiel ŝuldon. Sed la sakramentoj, preĝado kaj koro malfermita al Dio, ĉiuj helpas nin ricevi pli da graco.
La teologia motivo pro kiu necesas la dia graco por ricevi la donon de la partopreno en la dia vivo, kuŝas ĝute en la fakto ne kapablas atingi la transcenda Dion se li netransformas la homon finitan. Tia graco la teologio nomas Sanktiga Graco.
Teologoj parolas ankaŭ pri helpanta graco, kiu helpas agdi laŭ la dia ordono kaj por konsenti praktike al lia senpaga kaj senfina amo.

Laŭ kristanismo, kredanto bezonas la helpan dian gracon por meriti la finan savon (metafore, iri al la ĉileo) post morto kaj eviti la perdon de la fina dia amikeco. Per la graco de Dio, ni estas savitaj.

Grava diferenco inter protestantismo kaj katolikismo estas, ke laŭ la protestanta teologio la homo ne povas meriti la sanktigan gracon dum katolikoj instruus ke la homo ĝin povas meriti per bonagado. Sed, post jarcentoj de teologiaj reciprokaj akuzoj, nun katolika kaj luterana eklezioj konsciiĝas, ke temas plie afero de lingvaĵo kaj ke efektive la du eklezioj konfesas la saman doktrinon.

## Vidu ankaŭ
* Gracobildo
* Karismo (kristanismo)

Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Postmorto