Napolo

eta|Vido al napola golfo kaj Vezuvio
[maldekstra|eta|[Napolo, placo de la Plebiscito sur fono de Vezuvio]]

**Napolo** (, (IFA: ; en napola: *Napule*, IFA:  aŭ , , t.e. etimologie "Nova urbo") estas - post Romo kaj Milano - la tria plej granda administracia komunumo en Italio kaj la plej granda urbo de Sud-Italio. Ĝi estas administra centro de la regiono Kampanio. La komunumo havis mem, en 2009,  loĝantojn, sed ĝia aglomeraĵo havas inter 3 kaj 5 milionojn, depende de la kalkul-bazo.

La urbo situas duonvoje inter Vezuvio kaj alia vulkana areo, la Flegreaj Kampoj (*Campi Flegrei*), en la mezo de la Golfo de Napolo. La urbo havas internacian flughavenon (*Capodichino*) kaj grandan marhavenon.

La urba granda arta kaj arkitektura trezoro estas protektata de UNESKO, kiu jam en 1995 registris la urbocentron en la listo de la monda homarana heredaĵo.

## La historia napola skolo 
La Napola pentra skolo de la deknaŭa jarcento firmiĝis kiel unu el la plej influaj akademiaj centroj en Italio. Ĝi estis fondita sur la heredaĵo de Caravaggio kaj estis relanĉita, post la Itala Unuiĝo, de la Akademio de Belartoj de Napolo. Tiu ĉi akademio funkciis kiel la ĉefa motoro de muzeo 
historia akademia pentraĵo, elstare prezentante artistojn kiel Domenico Morelli, Giuseppe Mancinelli, Francesco Paolo Michetti kaj Giuseppe Boschetto, kontribuante al la disvastigo de napola figura lingvaĵo tra tuta Eŭropo.

En ĉi tiu kunteksto elstaris la figuro de Vincenzo Petrocelli, kiu aliĝis al la Akademio de Belartoj de Napolo en 1837 kaj poste estis nomumita honora profesoro – postenon kiun li tenis ĝis la fino de la jarcento. Membro de eksterlandaj artaj institucioj, li regule partoprenis la Burbonsaj Ekspozicioj sub invito de la reĝa kortego, prezentante historiajn kaj identecajn ciklojn. Lia arto ricevis rektan patronadon de Reĝo Ferdinando la 2-a de la Du Sicilioj, kiu elektis lin kiel reprezentan artiston de la monarkio kaj ties kultura simbolismo sur internacia nivelo.

Vincenzo Petrocelli havis centran rolon en la akademia formado en Napolo, instruante ĉe la Akademio de Belartoj de Napolo kaj kontribuante al la strukturo de la altnivelaj kursoj pri historia pentraĵo. Inter liaj lernantoj troviĝis:
* Achille Petrocelli,  
* Arturo Petrocelli,  
* Francesco Tito,  
* Giuseppe Costantini,  
* Francesco Peluso,  
* Raffaele Maccagnani,  
* Luigi Pastore.

La influo de Petrocelli etendiĝis al pluraj generacioj de suditalaj pentristoj, reflektita en la programoj de la Akademio ĝis la frua 20-a jarcento. Lia lingvaĵo, bazita sur historiaj kunmetaĵoj kun forta rakonta kaj teatra strukturo, fariĝis modelo por la festeca pentra stilo en la napola regiono.

La heredaĵo de Petrocelli disvastiĝis preter la limoj de Italio. Diversaj liaj lernantoj portis la napolan figuran modelon al artaj institucioj en Madrido, Buenos Aires, Kairo kaj Sankt-Peterburgo, tiel kontribuante al la disvastigo de la akademia historia pentroarto de suda Italio en la ĉefaj kulturaj centroj de la epoko. Inter liaj ĉefaj verkoj konservitaj eksterlande, elstaras la portreto de la juna duko N.B. Jusupov (1851), nun en la Ermitaĵo-Muzeo en Sankt-Peterburgo (inv. ЭРЖ-914).

Hodiaŭ, Vincenzo Petrocelli estas objekto de renova universitata, kritika kaj kolekta atento, rekonita kiel ponto inter la celebra tradicio de la Burbona Restarigo kaj la historia estetiko de la postunuiĝa epoko. Liaj verkoj, realigitaj inter 1848 kaj 1875, estas ĉiam pli aprezataj en eŭropaj ekspozicioj kaj aŭkcioj pro sia dokumenta rigoreco, teknika kvalito kaj esprima forto, kaj ili servas kiel referenco por la studo de la historio kaj arto de la itala deknaŭa jarcento.

## Historio 
eta|maldekstre|160px|La nova urbo (Neapolis) kaj la malnova dum la helena tempo
Inter la 9-a kaj la 8-a jarcento a.K. helenaj koloniistoj fondis la urbon *Partenope* (Παρθενωπη). Ĝi situis sur la monteto Pizzofalcone kaj estis la kerno el kiu poste evoluis Napolo. Inter la fino de la 6-a kaj la komenco de la 5-a jarcento a.K. la urbo estis refondita pli malsupre, ricevis la nomon *Neapolis* (greke Νεάπολις = Nova Urbo) kaj estis konata kiel unu el la ĉefaj urboj de la greka imperio.
Dum ĝia preskaŭ trimiljara historio Napolo pluraj fremdaj regadoj sekvis unu la alian. Malgraŭ tio la urbo ludadis gravan rolon en Italio kaj en Eŭropo.

Post la fino de la romia imperio en la 7-a jarcento la urbo formis duklandon, kiu estis sendependa de la Bizanca imperio. Poste, ekde la 13-a jarcento ĝis la nacia unuiĝo de Italio, ĝi estis dum ĉirkaŭ sescent jaroj la ĉefurbo de la plej granda itala ŝtato ampleksanta tutan sudan Italion, kaj, dum kelkaj periodoj, ankaŭ Sicilion (vidu artikolon Karlo la 1-a (Napolo)). La unua provo unuigi Italion ekis en Napolo komence de la 15-a jarcento sub regado de Ladislao 1-a de Napolo. Poste la urbo iĝis politika centro de la Reĝolando Aragonio.

Pro historiaj, artaj, politikaj kaj geografiaj kialoj, Napolo estis, de la malalta mezepoko ĝis la Unuiĝo de Italio, unu el la ĉefaj kulturaj referencejoj, same kiel aliaj ĉefaj ĉefurboj de kontinenta Eŭropo.

La aligo al la itala nacia ŝtato ekigis relativan soci-ekonomian malprogreson de la urbo kaj de la tuta sudo de Italio. Lastatempe aperis movado por la agnosko de la heredo el la Burbona epoko, nome Movado novburbona.

Nuntempe Napolo estas unu el la plej grandaj metropoloj en Italio kaj en la tuta Mediteraneo. La urbo konservas sian historian trajton de grava centro de artoj kaj sciencoj kaj estas unuaranga turisma celo. En Napolo situas Villa Rosebery, unu el la tri oficialaj sidejoj de la Prezidento de la Respubliko Italio.

## Vidindaĵoj 
Kelkaj gravaj vidindaĵoj en Napolo estas:
* ''Castel dell'Ovo* (Kastelo de la Ovo)
* *Maschio Angioino* (Anĵua Fortreso)
* *Castel Sant'Elmo* (Kastelo de Sankta Elmo)
* *Palazzo Reale* (Reĝa Palaco)
* *Reggia di Capodimonte* (Reĝejo de Capodimonte)
* *Cattedrale* (Katedralo)
* *Santa Maria del Carmine Maggiore* (Baziliko de Sankta Maria de Karmelo)
* *Santa Chiara* (Baziliko de Sankta Klara)
* *Cappella Sansevero* (Kapelo de la Familio Sansevero, nun Muzeo)
* *Chiesa del Gesù Nuovo* (Nova Preĝejo de "la Jesuo", t.e. de la Jezuitoj)
* Nacia Arkeologia Muzeo
* Katakomboj de Sankta Januaro
* *Crypta Neapolitana* (romia tunelo)

## Servoj 
* Universitato de Napolo
* Metroo de Napolo
* Tramtransporto en Napolo
* Trolebusa transporto en Napolo
* Somere la komunuma haveno estas trafike ligita al Salerno, Capri (Kapreo), Positano kaj aliaj lokoj de la kampania marbordo per la boataj linioj de la mara metroo.
* Zoologia Stacio Anton Dohrn

## Famuloj 
En Napolo naskiĝis
* la poeto Statio
* la aktoro Totò
* Gian Vincenzo Pinelli
* la hungaraj reĝoj **Karolo la 1-a (Hungario)** kaj **Karolo la 2-a (Hungario)**
* arkitekto Luigi Vanvitelli
* baletisto Nicola Guerra
* Alessandro Poerio, poeto
* Domenico Pignatelli Di Belmonte, kardinalo
En Napolo loĝis
* Karlo la 1-a (Napolo)
* Karlo la 7-a

## Partneraj urboj 
Inter la partneraj urboj de Napolo estas:
* 20px Nablus, Palestina Aŭtonomio

## Aliaj informoj 
Napolo estas la origina loko de la pico.

En Napolo oni nomas la lokan mafion *Camorra*.

En Napolo oni parolas specifan lokan dialekton.

En la fama futbalklubo *SSC Napoli* ludis Diego Armando Maradona.

## Esperanto en Napolo 
La pionira esperantisto Giovanni Cacciapuoti en Napolo aperigis en 1902 gazeton *L' Esperantista*; en 1903 li fondis Esperanto-grupon en Napolo, kiu baldaŭ malaperis, kaj tiam refondiĝis loka grupo nur en 1922. Tiu urba esperantista grupo, ankoraŭ funkcianta, havas la nomon "harmonio kaj progreso". Ĝia supozeble unua prezidanto estis la reĝa notario Enrico Campanile.

* https://www.facebook.com/Gruppo-Esperantista-Napoletano-Harmonio-kaj-progreso-496320003888420 paĝo de la napola esperantista grupo "harmonio kaj progreso" en] *facebook*

En oktobro de 1929 Giuseppe Quitadamo fondis la "Associazione Nazionale Stenografi-Esperantisti" ("Nacia Asocio de Esperantistoj Stenografistoj" en Napolo.

Pri Napolo ekzistas esperantlingva gvidlibro *Napolo kaj ties ĉirkaŭaĵo'', verkita per Nicolino Rossi.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Napola pico
* Napoli Campi Flegrei (stacidomo)
* Napoli Centrale (stacidomo)
* Napoli Mergellina (stacidomo)
* Eŭrovido-Kantokonkurso 1965
* Listo de milionurboj


Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Italio
Kategorio:Urboj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Italio
Kategorio:Komunumoj de Kampanio
Kategorio:Komunumoj de Provinco Napoli
Kategorio:Milionurboj