Nenecoj

La **Nenecoj** (nenece *ненэй ненэче*, *хасово*, *нещанг*; antaŭe — *самоеды*, *юраки*) estas samojeda etno, loĝanta en la nordo de Rusio, je ambaŭ flankoj de la Urala montraro. Ili migris tien el suda Siberio en la 1-a jarmilo. Je la lasta censo, en 2010, ili nombris 45 000, la plejparto en la Arĥangelska provinco.

La ĉefa okupo de la nenecoj estas la bredado de boacoj. Ili uzas la bestojn por manĝo kaj (per sledoj) kiel transportilon kaj migras kun ili tutjare, suden vintre, norden somere. Ili ankaŭ sin okupis per ĉasado kaj fiŝkaptado.

La nenecoj havas propran lingvon: la neneca, samojeda membro de la urala lingvaro, kies literatura formo estas instruata en lokaj lernejoj. La junuloj ofte preferas la rusan. 77 % de la nenecoj konsideras la nenecan sia gepatra lingvo, do parolas ĝin.

## Nomo 
Memnomoj estas «ненэц'» (*nenec*), «хасава» (*hasava*) en la tundra dialekto kaj «нещанг» (*neŝĉang*) en la arbara dialekto. Ĉiu signifas "homo" kaj, krom hasava, venas de la sama origino kiel eneco kaj nganasanoj: vorto kiu signifas "vera", "aŭtentika". Oni ankoraŭ povas rekoni tiun signifon en la ofte uzita memnomo «ненэй ненэц'» (*nenej nenec*) - "vera homo".

Alia, pli maljuna nomo estas "jurak-samojedoj" aŭ "jurakoj". Ĝi venas de ziriankomia nomo por la samojedoj: jaran.

## Historio kaj okupoj 
La unua skriba mencio pri la nenecoj aperas en la rusa Komenca kroniko (1092), kie oni diras pri «samojad» ( *самоядь*). Tiutempe loĝantoj de Velikij Novgorod penetris laŭ nordaj vojoj al Uralo kaj Siberio.

Tiutempe la nenecoj plejparte okupiĝis pri ĉasado, inkluzive al sovaĝaj boacoj. Nur malgranda kvanto da boacoj estis hejmigitaj kaj uzataj kiel sledbestoj.

De la 16-a ĝis 18-a jarcentoj formiĝas grandgrega boacbredado kiel ĉefa okupo. Tion influis interalie rusa ekspansio, kiu devigis la nenecojn nomadi kaj uzi gregojn da boacoj kiel ĉefan fonton de provizio. Certan rolon ludis ankaŭ malaltiĝo de kvanto de la sovaĝaj boacoj. Migrante al la bordo de la Arkta oceano, la nenecoj asimilis kulture proksiman al ili lokan loĝantaron (en la neneca folkloro nomata «sihirtja», dum alia parto de la etno migris orienten, al Jenisejo, kie la nenecoj okupis la terojn de la ankaŭ kulture proksimaj enecoj-mantuoj. Lasta batalo inter la nenecoj kaj enecoj okazis vintre de 1849-1850 sur la dekstra bordo de Jenisejo kaj ĉe la lago Turuĉe-do. Militemaj nenecoj okazigis atakojn kontraŭ la rusaj antaŭpostenoj Pustozjorsko, Obdorsko (Saleĥardo), Mangazejo, Berjozovo, buĉadis kristaniĝintajn kaj subiĝintajn al la rusa administracio aborigenojn.

En la 1830-1840-aj jaroj okazis ribelo de Vauli Nenjang kontraŭ la administracio de Obdorsko. En 1934 kaj 1943 okazis ribeloj (nenece: mandalada) de la nenecoj de Jamalo kaj Uralo. La arbaraj nenecoj partoprenis la Kaziman ribelon.

Antaŭe la nenecoj okupiĝis precipe pri ĉasado de sovaĝaj boacoj, felaj kaj maraj bestoj, naĝbirdoj, harpunadis kaj retkaptadis fiŝojn. En la 19-20-aj jarcentoj plejan signifon akiris grandgrega boacbredado. Ĝi karakteriziĝas je grandaj gregoj (200 ĝis 3000 boacoj) kaj uzado de paŝtistaj hundoj. La tundraj nenecoj sekvas nomadan vivmanieron, translokiĝante kun gregoj de la rando de arbaro (vintre) ĝis arkta marbordo aŭ montara tundro (somere). Dum jaro ili trairas ĝis 1000 km. En sama loko la nenecoj staras de kelkaj tagoj (printempe kaj aŭtune) ĝis du-tri semajnoj (vintre). Somere restadejoj kreskas ĝis 6-9 ĉumoj por gardi kunigitan gregon, vintre diseriĝas. La arbaraj nenecoj havas malgrandajn gregojn (10 ĝis 300), paŝtas boacojn duonlibere, nomadas ne tre distance, je radiuso 200 ĝis 300 km kaj kunigas ordinare 1-2 ĉumojn.

Ekde la 1930-1940-aj jaroj restadejoj estis transformitaj en kolĥozajn kaj sovĥozajn brigadojn kaj iĝis pli konstantaj.

## Kulturo 
### Socio kaj religio 
eta|Neneca familio
Sistemo de sociaj rilatoj baziĝas sur teritoriaj, posedaj kaj geedza-parencaj interligoj inter klanoj (nenece: *jerkar*), kvanto de kiuj lime de la 19-a kaj la 20-a jarcentoj atingis 90. La nunaj familinomoj de la nenecoj devenas de la klanonomoj. Klanoj formas la du ekzogamiajn fratriojn (nenece: *tenz*) — Harjuĉi kaj Vanujta.

Kernon de la neneca diaro konsistigas tri ĉefaj figuroj: la supera dio-demiurgo Num, lia similulo-antagonisto, reganto de la reĝlando de malsanoj kaj morto N’a, aŭspiciantino de patrineco kaj nasko Ja-Mjunja (Patrino-Tero). Gravas ankaŭ Javmal (Reganto de sudaj akvoj), N’ermsej (Koro de la Nordo), Ili-bembertja (Vivotenanto, Donacanto de boacoj), Jasb (Reganto de akvoj). La ĉefa sanktejo de la arbaraj nenecoj estas lago Numto (la Dia lago), sur unu el tieaj insuloj (la Koro-insulo) oni faras oferojn al la dioj (Numgimboj, Njumulik).

### Loĝejoj 
Nomadaj nenecoj loĝas en ĉumoj (nenece: *mja*) — translokigebla konusforma konstruaĵo, konsistanta el 25-50 lignaj stangoj kaj dutavola tego (njuko) el 70-80 boacaj feloj. Antaŭe someraj tegoj estis farataj el betulŝelo, hodiaŭ el baŝo. En restadejo ĉumoj staras duonronde aŭ vicorde, kun eniroj orientitaj al la sunleviĝo. Ĉirkaŭ ĉumoj oni starigas sledojn ŝarĝitaj je kunpakitaj aĵoj; ili ankaŭ servas por aranĝi barilon por boacoj.

La arbaraj nenecoj en restadejo aranĝas ŝedon sub kiu oni deponas aĵojn. Ankaŭ ili konstruas argilan fornon por baki panon. Diference de la tundraj nenecoj ili ne veturigas kun si brullignojn kaj ĉumajn stangojn.

### Transporto 
eta|Nenecoj kun sledo

Por veturado la nenecoj la tutan jaron uzas boacsledojn (nenece: *ĥan*), jungitajn je 2-7 boacoj, kiuj kuras dise (gvidboaco kuras maldekstre). Estas diversaj sledoj: malpezaj pasaĝeraj (viraj kaj virinaj), kargaj. Dum marŝo karavano (nenece: *mjud*) disetendiĝas je 1-2 km. Ĉe la maraj kaj riveraj bordoj vintre oni uzas hundajn jungitarojn. Por transiri riveron aŭ kapti fiŝojn oni uzas transporteblajn en sledoj ĉizitajn boatojn aŭ rezinajn ŝvelboatojn. Ĉe la arbaraj nenecoj somere plej gravan transportan rolon somere havas ĉizitaj boatoj, vintre skioj. Nun oni aktive uzas motorboatojn kaj motorsledojn.

### Vestoj kaj arto 
Vestojn oni faras el boacfeloj, kiuj estas interkudrataj per kudroj el boacaj tendenoj. Viroj surportas malicaon — fermitan veston kun felo internen, kapuĉo kaj pugnogantoj (en la Kaninska tundro kaj la insulo Kolgujev ĝi ne havas kapuĉon), striktitan per zono ornamita per kupraj platoj, amuletoj (ursaj kojnodentoj) kaj tranĉilo en ornamita ligna tranĉilingo. Vintre super malicao oni surportas *sovik* (felo ekstere).

Virina supra vesto konsistas el boacfela dutavola dismalfermebla *jaŝĉiko* (kelkaj anstataŭigeblaj specoj de *jaguŝka*) kaj fela ĉapo ornamita per diverskoloraj rubandoj kaj metalaj pendaĵoj. Felaj ŝuoj (nenece: *piva*) de viroj kaj virinoj diferenciĝas per fasono kaj ornamaĵoj.

La dekoraj artoj de la nenecoj karakteriziĝas je felmozaiko (alternado de la blanka kaj malhela koloroj en ornamaĵoj) sur vestoj kaj virinaj sakoj. Ankaŭ estas praktikata gravurado sur ligno kaj ostoj, pipoj, ostaj elementoj de la boacjungilaro.

### Kuirado 
Viandon kaj gracon al la nenecoj donas plejparte boacbredado. Boacaĵon oni peklas kaj manĝas iel ajn — krudan, fumaĵitan, sunsekigitan. Plej ŝatataj estas lango, koro, abomaso de boaco. Viandon oni ofte manĝas kruda, kun sango, kiun aparte trinkas. Tio provizas la nenecojn per vitaminoj, aparte je C kaj B2. Pro tio ili neniam suferas skorbuton. La arbaraj nenecoj multe manĝas ankaŭ viandojn de alkoj kaj sovaĝaj boacoj, arbarajn kaj naĝbirdojn, diversajn plantojn.

Ankaŭ vaste uzata estas fiŝaĵo (koregono, ezoko, nelmo), kiun oni bolkuiras, stufas aŭ rabotas krudan por fiŝrabotaĵo. Ĉemaraj nenecoj manĝas ankaŭ ĉasitajn marajn bestojn. Uziĝas por nutrado aĉetataj porkaĵo kaj bovaĵo. Kiel garnaĵon oni uzas ĉefe makaroniojn kaj nur malofte rizon kaj legomojn.

Inter trinkaĵoj plej ŝatataj estas teo, kompotoj kaj fruktakvoj el ruĝa vakcinio, kamemoro, mirtelo, ankaŭ ĵeleo el amelo kaj bersuko.

La nenecoj preferas sekalpanon.

## Lingvo 
La nenecoj posedas propran lingvon: la neneca, kiu apartenas al la Urala lingvaro, kies okcidenta parto estas la finn-ugra lingvaro, al kiu apartenas ankaŭ lingvoj kiel la finna, la estona kaj la hungara. En la Urala lingvaro, ĝi estas (kune kun la eneca kaj la nganasana) membro de la norda grupo de la samojeda lingvaro. Oni konsideras la rusan pli prestiĝa lingvo kaj do la junuloj ĝin ofte preferas. Tial kvankam laŭnombre nenecoj kreskas, la kvanto da scipovantoj de la neneca malkreskas.

Kutime ili ne atingas tre altan alton: La meza vira alto estas 158 cm. Iliaj vizaĝoj estas larĝa kaj plata kun mallonga kaj iomete elstaranta nazo. Iliaj haroj estas malbukla kaj dika, sed ili ne havas fortan barbkreskadon. Pro forta pigmentado, iliaj haroj kaj okuloj kutime estas nigra aŭ bruna kaj ili havas (relative) malblankan haŭton.

## Galerio 

P253b Group of Yenisei Samoyedes at Sumarokova.jpg|Nenecoj en 1914
Nenets 1860x by Denier.jpg|Nenecoj
Verspreiding-Nenetsen.png|Nenecio
058 Description of all the Russian state-dwelling peoples.jpg|Nenecino en somera robo
057 Description of all the Russian state-dwelling peoples.jpg|Nenecino
Мезенские самоеды.jpg|Nenecoj el Mezensk
Юрак (Ненец).jpg|Jurako (neneco)

## Vidu ankaŭ 
* Neneca lingvo
* Nenecio
* Jamala-Neneca aŭtonoma distrikto
* Duoninsulo Jamalo

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Jasavej — Asocio de la nenecoj de Nenecio 
* Arbaraj nenecoj  estone, fr
* Informa centro de la finno-ugraj etnoj  
* Video: Rendez-vous en terre inconnue, Charlotte de Turckheim chez les Nénètses en Russie 

## Literaturo 
* Головнёв А. В. Ненцы // Энциклопедия Тюменской области. Т. 2. — Тюмень, 2004. — С. 327-328.
* Долгих Б. О. Очерки но этнической истории ненцев и энцев. — М., 1970.
* Васильев В. И. Проблемы формирования северосамодийских народностей. — М., 1979.
* *Лар Л. А.* Ямал Хэбидя я" — священные места на Ямале.  // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 2004, № 4.
* 
* 
* 


Kategorio:Samojeda lingvaro
Kategorio:Etnoj en Siberio
Kategorio:Jamala-Neneca aŭtonoma distrikto
Kategorio:Nenecio