Movado kontraŭ kopirajta monopolo

Temas pri parta aŭ plena opozicio al la nuna stato kaj tendencoj de la sistemo konata kiel «kopirajta monopolo», «kopirajto» [kopirajt·o] aŭ «aŭtoraj rajtoj», ordinare koncerne la «ekskluzivajn» aŭ «ekonomiajn» rajtojn, sed ne moralajn rajtojn kiel aŭtoreco; t.e. tion, kio en anglaj landoj estas nomata «».

## Kontraŭantoj kaj kontraŭataĵoj 
### DRM 
Free Software Foundation (per kampanjo «Defective by Design»), Electronic Frontier Foundation kaj aliaj kontraŭas aldonon al komercaĵoj de funkcioj destinitaj sole por limigo de ties utileco, ekzemple per malebligo de kopiado, ŝanĝado aŭ legado de dosieroj.

Tiuj iloj malebligas laŭleĝajn uzojn, okupas komputilajn risurcojn kaj havas maloportunajn postulojn de aferoj ne rilataj al la verko, kiel retkonekto aŭ uzado de aparta komputila programo aŭ operaciumo.

Vidu detalojn en la artikolo «».

#### Kontraŭagado 
Permesiloj de Creative Commons malpermesas apliki al la verko ilojn, limigantajn ies kapablon uzi rajtojn donatajn per la permesiloj. GNU GPLv3 havas kondiĉon, ke nenio licencita per la permesilo estu leĝe konsiderata kiel DRM kiun oni ne rajtas malfunkciigi.

### Plilongigo 
Daŭro de kopirajta monopolo estas ĉiam plilongigata . Ankaŭ verkoj de jam longe malvivaj aŭtoroj, fariĝintaj publika havaĵo, estas retirataj sub kopirajtan monopolon. tiel ke fariĝas malfacile eltrovi, ĉu malnova verko de jam longe malviva aŭtoro jam estas publika havaĵo; kaj, se ne, kiun aŭ kiel kontakti por ricevi permeson («orfaj» verkoj).

Pli komplikigas la aferon malsameco de leĝoj en diversaj landoj; ĉar Usono pretendas je rajto postuli ekstradicion pro uzo de retregionoj kiel .com kaj .net nekonforma al Usonaj leĝoj, ne-Usonanoj kredeble ne rajtas publikigi en siaj .com-aj aŭ .net-aj retpaĝaroj verkojn, kiuj jam estas publika havaĵo en iliaj landoj sed ne en Usono.

### Plivastigo de malpermesoj 
Krom tempa plilongigo, oni atentigas ankaŭ pri plivastigo de agoj monopoligataj de leĝoj pri kopirajto. Ekzemple, iuj provas ŝajnigi neekzistanta aŭ leĝe malplivastigi rajton pri privata kopiado de verkoj,, samtempe devigante produktantojn/vendantojn/aĉetantojn de komputila memoro pagi pro tio, ke tiu memoro estas uzebla por tia kopiado.

Laŭ raporto de RBK daily, en Majo de 2012 Rusia aŭtora societo proponis pagigi sonigon de muziko en Rusiaj retpaĝaroj. Piratpartio de Rusio esprimis supozon, ke tio estas intence troiga propono por deturni atenton de propono «iomete malpli terura».

Kelkaj agoj, kiel kreo de nova verko aŭ raporto pri io, ofte necesigas uzon de ekzistantaj verkoj. Por ke oni ne bezonu ricevi permeson por tio, leĝoj provizas, ekzemple, «justan uzon».  skribis en sia libro «Libera kulturo», ke praktike la koncernaj leĝoj estas tiel malklaraj, kaj ilia malobservo tiel severe punata, ke por multaj kreuntoj «justa uzo» preskaŭ ne eblas. Li nomis la situacion, kiam ĉia ajn kreo postulas, ke la kreonto ricevu permeson de iu, «permeskulturo» (angle: ).

### Konflikto kun novaj teknologioj kaj deziroj de aŭtoroj 
Nun, kiam danke al Interreto multe pli da personoj povas publikigi sian verkon, multaj aŭtoroj uzas kopirajton permeseme, ĝis liberigo de siaj verkoj. Kelkaj (precipe eldonistoj kaj societoj destinitaj por protekto de kopirajta monopolo kaj por kopirajta monkolektado) kontraŭas tion, propagandante malpermeseman uzon. Tio fojfoje kaŭzas indignon, aŭ naskas miskomprenojn pri liberaj verkoj.

* IIPA (International Intellectual Property Alliance) rekomendis enmeti landojn, kies registaroj aprobis uzon de libera programaro, en «Special 301 Report», la liston de landoj malfavoraj al Usonaj uzantoj de kopirajta monopolo. Ĝi argumentis, ke per aprobo de malfermitkoda programaro la registaroj malplifortigas programaran industrion kaj ne sufiĉe respektas rajtojn pri intelekta proprieto.
* En Rusio en la jaroj 2009-2011 ekzistis iomaj duboj pri taŭgeco de Rusia leĝaro por funkciado de liberaj permesiloj (ekzemple, la aŭtoro laŭŝajne estis devigita havi rajtojn arbitre malpermesi). Oni komencis esplori eblajn ŝanĝojn al la leĝaro por certigi ilian uzeblon. En la jaro 2010 kelkaj verkistoj kaj aliaj subskribis provizitan al ili de libroeldonaj firmaoj leteron al la ŝtatprezidanto, en kiu oni petis «haltigi procezon de laŭleĝigo de libra piratado». En la letero estas menciita «libera permesilo» kiel unu el novaĵoj malprecizaj kaj arbitre interpreteblaj. Almenaŭ unu verkisto poste pentis pri tiu subskribo, skribante, ke li misopiniis pri liberaj permesiloj. Aliflanke, koncerne la proponitajn ŝanĝojn mem, kelkaj esprimis dubojn, ĉu ili ne estus malutilaj al uzebleco de liberaj permesiloj.
eta|Bildrakonto (en la angla)
*  uzis la esprimon «permeskulturo» (angle: ) en bildrakonto pri emo peti permeson pri ĉio, kun ligilo al sia blogafiŝo, en kiu ŝi insistis, ke oni ne malŝparu ŝian tempon per permespetoj pri uzo de ŝiaj liberaj verkoj, sed, pli bone, simple danksciigu ŝin pri la uzo.
* *Gervase Markham* de Mozilo rakontis en «Times Online» pri retpoŝta komunikiĝo kun surprizita oficisto de «» (Britia registarero reguliganta komercadon). Tiu oficisto esprimis sian malkredemon, ke Mozilo permesas al ĉiu vendi kopiojn de ĝia programaro, kaj plendis, ke tio praktike preskaŭ malebligus al ili plenumigadon de kopirajtmonopolo&shy;protektaj leĝoj, ĉar tiam estas malfacile havi universalan klarigon por firmaoj pri tio, kio estas permesita aŭ malpermesita.
* BitTorento kaj aliaj iloj por samtavola ŝutado suferas, estante (mis)prezentataj de kopirajtmonopoluloj kiel ligitaj precipe, se ne ekskluzive, al kontraŭleĝa kopiado.

En Rusio antaŭ la jaro 2008, ajna societo por kolektiva administrado de rajtoj povis reprezenti ĉiujn rajtoposedantojn. Tio permesis funkciadon de Interreta muzikvendejo «AllOfMP3», kiun Usonaj eldonistoj kaj registaro akuzadis pri grandskala malobservado de kopirajta monopolo.

### Sekreteco kaj rekreado de la samaj aferoj 
Eldonanto de mallibera programo aŭ aparato ofte provas malpermesi iujn uzmanierojn de la programo aŭ aparato (ekzemple ĉar li eventuale povas eldoni plimultekostan version kun iom alia permeso, aŭ vendi al iu permeson fari tion), studadon por eltrovado de ties funkcimaniero. Eĉ se studado ne estas rekte malpermesita (aŭ estas permesita de la leĝoj), ŝanĝebla aŭ legebla formo kiel fontotekstoj povas esti neprovizita.

Tiam por havi programon aŭ aparaton uzeblan per maniero ne rekte ebligita de la eldoninto, oni devas aŭ fari ion postulatan de la eldoninto (kiu ne estas devigita konsenti ion ajn), aŭ fari aŭ mendi novan programon.

Dume por ŝparo kaj interkonformo ofte ŝajnas pli bone reuzi ion jam kreitan de iu. Tio estas komparebla kun recikligo de materialoj. Vidu ankaŭ sube pri enŝloso (alligo al provizinto).

### Enŝloso 
Komputiloj kaj komputilaj programoj, precipe malliberaj, povas uzi informaranĝojn, kiuj estas sekretaj aŭ malliberige patentigitaj.

Havante informojn konservitajn laŭ tia informaranĝo (kreitajn ĉu de aliaj, ĉu de si mem), por uzi ilin oni povas bezoni pagi al la rajtoposedanto, aŭ uzi ilojn (programojn, komputilojn ks), kreitajn aŭ aprobitajn de la rajtoposedanto. Pro perdiga kompaktigado, teĥnikaj uzlimigiloj, sekretoj kaj patentoj, alia maniero povas esti malfacila, neebla, aŭ kontraŭleĝa dum multaj jaroj.

Tio kreas regpovon de la rajtoposedanto pri informoj de ties klientoj, kaj povas konduki al porĉiama perdo de la informoj, ekzemple pro:
* nedeziro aŭ nepovo kontentigi postulojn de la rajtoposedanto
* iala ĉeso de agado de la rajtoposedanto koncerne la malliberan aranĝon, ekzemple ĉar:
** li mem ne plu bezonis la aranĝon;
** li ial perdis la priskribojn de la aranĝo aŭ la necesajn ilojn.
* plena malapero de la rajtoposedanto
.

### Monkolektadaj societoj 
Monkolektadaj societoj («asocioj de rajtoposedantoj», «societoj por administrado de rajtoj» ks) pretendas je rajto administri rajtojn kaj kolekti rekompencan monon por ĉiuj ajn artistoj de la koncerna tipo, pro ĉiuj ajn uzoj, fojfoje kiam la uzanto pensus, ke la artisto jam estas rekompencita laŭ kontrakto (ekzemple, kiam oni devigas kinejon pagi al komponinto de muziko en filmo ĉe ĉiu montro de la filmo).
Por rifuzi tion, artisto iufoje devas plenumi malfacilan formalaĵon, ekzemple provizi kompletan liston de siaj verkoj.

En Rusio okazis disputo pri tio, ke «Rusia aŭtora societo» (RAO) devigis organizintojn de koncertoj de alilandaj kantistoj pagi al RAO, por ke RAO sendu la monon (krom parto por si) per tiulanda monkolekta societo al la tekstaŭtoroj, kiuj estis tiuj samaj kantistoj. Alifoje reprezentanto de RAO diris, ke se kantaŭtoro estas mem organizanto de sia koncerto, li devas kontakti RAOn por rifuzi aŭ ricevi aŭtoran rekompencon laŭ kontrakto.

Laŭ raportoj, Belgia asocio pretis kolekti monon por artistoj, eĉ ne kontrolante ĉu ili entute ekzistas (la artistoj estis hejmaparatoj).

### Eŭropa Unio 
Artikolo 13 de nova Direktivo pri Kopirajto en Unuiĝinta Cifereca Merkato devus starigi komunajn normojn pri kopirajto en la tuta Eŭropa Unio, sed ĝi povus minaci minioritatajn kaj malplimultajn lingvojn inter kiuj Esperanto se ĝi estas apbrobata.

### Agado kontraŭ malobservo de kopirajta monopolo 
Agado kontraŭ malobservo de kopirajta monopolo estas ofte mallaŭdata.
* Muzikeldonistoj nomas grandajn sumojn, kiujn ilidire kostas al ili kontraŭleĝa kopiado, sed oni fojfoje asertas, ke tiuj sumoj ne estas bone kalkulitaj, ekzemple ĉar ne ĉiuj kopiintoj aĉetus oficialan kopion, se ne ekzistus neoficiala (aŭ eĉ ekscius pri ekzisto de la verko). Kelkaj muzikistoj, sociologiistoj kaj muzikŝatantoj opinias, ke elŝutado eĉ helpas al muziko, kaj uzantoj de ŝutretoj aĉetas multoble pli da oficialaj verkokopioj ol neuzantoj.
** En la jaro 2007-a juĝantaro difinis, ke Usonanino ''*, kiu en la jaro 2005-a elŝutebligis 24 kantojn (kvankam oni ne asertis, ke iu ilin elŝutis), devas pro tio pagi rekompence 222 milojn da usonaj dolaroj. En la jaro 2008-a juĝisto  deklaris tion neproporcia al la perdo de , sed en la jaro 2009-a alia juĝantaro difinis jam sumon de 1,92 milionoj da dolaroj (80 mil je kanto), kiun juĝisto  malpligrandigis ĝis 54 miloj. En Novembro de la 2010-a alia juĝantaro difinis sumon je 1,5 milionoj dolaroj. En Julio de la 2011-a la sumo denove estis 54 mil dolaroj. RIAA apelaciis.
** En la jaro 2010-a Moskva juĝejo decidis pri depostulo de eldonejo «Astrel» (parto de la grupo «AST») de pli ol 7,5 miliardoj da rubloj (≈250 milionoj da usonaj dolaroj) pro senpermesa eldono de preskaŭ 25 mil ekzempleroj de libro (t.e. ≈ 300 mil rubloj, ≈ 10 mil dolaroj je ekzemplero). Tia sumo estis bazita sur la preskaŭ 115-milrubla prezo de ekzemplero el etkvanta eldono de la procesinta eldonejo «Terra». En marto 2011 la decido estis nuligita kaj transdonita en la superan juĝejon. Laŭ «Terra», tian kompenso-kalkuladon en juĝejojn enkondukis ĝuste grupo «AST».
*** En Decembro de 2011 la supera juĝejo decidis, ke oni kalkulu rekompencon por disvastigo de kontraŭleĝaj ekzempleroj laŭ la prezo de la kontraŭleĝaj ekzempleroj, ne tiu de la laŭleĝaj.
* Eldonistoj postulas de retfirmaoj informojn pri personoj, kies IP-adresojn ili suspektas pri malobservo de kopirajta monopolo, ofte sen juĝproceso. En kelkaj landoj oni enkondukis aŭ volas enkonduki devigan ĉesigon de kontraktoj de retfirmaoj kun malobservantoj de kopirajta monopolo (aŭ posedantoj de komputiloj uzitaj de tiuj, inkluzive de retpirata misuzo). Kontraŭantoj argumentas, ke tio tro kontraŭas privatecon aŭ estas troa. Ankaŭ okazas akcidentaj akuzoj de malĝustaj personoj, kaj oni raportas ankaŭ pri intencaj. Krome, oni akuzis elŝutintojn de misnomitaj dosieroj, kiuj kontraŭ siaj titoloj enhavis pornografiajn filmojn, pri malobservo de kopirajtaj monopoloj pri tiuj filmoj.
** En Usona urbeto Koŝokton (Ohio) ekzistis municipa Wifia reto, ĝis iu kontraŭleĝe elŝutis per ĝi kopion de filmo. Tiam la tuturba reto estis malŝaltita.
* Kelkaj manieroj estas rigardataj kiel cenzurecaj, ekzemple forpreno de domajnonomoj de retpaĝaroj (ofte sen juĝdecido), aŭ rifuzo de aŭtomata kompletigo por vortoj kiel «torrent» en serĉpetoj fare de Google. En januaro de 2012, juĝisto en Unuiĝinta Reĝlando aljuĝis, ke eksa administranto de tiea retpaĝaro kun ligiloj al filmkopioj, neniam estinta en Usono, estas ekstradiciebla tien.
* Oni uzas  kiel pretekston por enkonduki  (filtrilojn, blokadon) por poste ekuzi ĝin kontraŭ malobservo de kopirajta monopolo. Rick Falkvinge malkomparis tion kun «Mogis», Germania grupo por homoj, kiuj dum infaneco suferis de seksa misuzo; tiu grupo asertas, ke blokado de infanmisuzantaj retpaĝaroj anstataŭ ilia forigado nur pligrandigas la problemon kaŝante ĝin (ĝi ankaŭ kontraŭas uzon de la nomo «infanpornografio», proponante ion kiel «bildoj de seksa misuzo de infanoj»).
* Kontraŭantoj mencias, ke leĝrilataj kopirajtmonopol&shy;defendaj ennovigoj ofte estas antaŭenigataj sekrete aŭ per speciala «urĝa» maniero, ĝis kiam jam estas tre malfacile haltigi ilin.
* Fojfoje malkovriĝas malobservoj de kopirajta monopolo fare de organizaĵoj, kiuj deklaras deziron por pli fortaj punoj pro malobservo.
* Oni asertas, ke la iloj, destinitaj por ke kopirajtmonopolo&shy;posedantoj povu forigi kontraŭleĝajn kopiojn aŭ derivaĵojn de iliaj verkoj el retpaĝaroj, aŭ profiti de ili, estas misuzataj de la monopolo&shy;posedantoj aŭ eĉ de friponoj. Laŭaserte, la misuzantoj povas forigi aĵojn sen konsideri justuzecon, forigi dosierojn iel similajn al iliaj (aŭ al pripretenditaj de ili), aŭ havantajn nomojn iomete similajn al tiuj de iliaj verkoj. Misatribuo povas okazi ankaŭ aŭtomate, pro la komparaj algoritmoj.

### Neoportuneco de oficiala aĉeto 
Iuj uzantoj de verkoj kiel filmoj kaj muziko diras, ke ofte estas multe pli oportune akiri kaj uzi nelaŭleĝan kopion de verko, ol oficialan. Krom uzeblecaj problemoj de DRM mem, kiu povas fidifini, *kiel* oni povu uzi verkojn, oni plendas pri deziro de eldonistoj decidi, *kie* kaj *kiam* oni povu uzi la verkojn. Ekzemple, ili povas uzi DRMon  por malebligi spektadon de filmo el disko, aĉetita en unu lando, en ceteraj landoj (ekzemple, por povi difini malsamajn prezojn en malsamaj landoj), eĉ se temas nur pri vojaĝo aŭ migrado. Oficialaj diskoj kaj elŝuteblaĵoj aperas nur post kiam la filmo estis montr&shy;ad&shy;ita en kinejoj. Oficialaj elŝuteblaĵoj ofte ne estas sufiĉe haveblaj kun oportunaj prezoj.

### (iama enhavo de ĉi tiu artikolo) 
----

Iu resumis la malsimilecon inter la aĵoj kiuj prave estas objekto de posedorajto kaj tiuj ĉe kiuj ĝi ne validas per:
"Se ni renkontiĝas kaj mi, kiu havas unu panon kaj unu fiŝon, transdonas ilin al vi, entute restas unu pano kaj unu fiŝo. Sed se mi havas unu ideon kaj transdonas ĝin al vi, fine restas du ideoj."

La argumentoj kontraŭ kopirajtleĝoj estas:
* ...

"Ece inventoj ne povas esti Poseditaĵoj." Diris Thomas Jefferson, aŭtoro de la Usona Deklaro de Sendependeco kaj ankaŭ advokato de publikaj bibliotekoj. Nocio "intelekta posedrajto" estas sufiĉe nova, kaj estis fondita de ŝtatoj nur por la ĝenerala intereso de socio. Ebligante la elpensintoj deponi la priskribon de sia inventaĵo kontraŭ oficialo posedoagnosko, oni opiniis, ke tiel la inventoj ne malaperos kun siaj elpensintoj, sed ke iliaj memoroj plurestos profite al ĉiuj. La posedrajto donacita al persono estis nur rimedo por celo, celo kiu estis, kaj estu la supera intereso de homaro. Angla politikisto Thomas Babington Macaulay en 1841, kiam la kopirajta monopolo daŭris po 20 jaroj post kreado de la verko, jam komentis tion aldonante, ke la daŭro ne devas est tro longa (kaj li opiniis, ke 20 jaroj estis **jam tro**), se ne la efiko ne plu estus bonefara sed malutila (al la praviga celo, t.e. la prospero de socio kaj disvastigo de verkoj).

## Proponataj solvoj 
* La plej simplaj kaj ekstremaj proponoj estas tute forigi kopirajtan monopolon, aŭ fari ĝian daŭron relative mallonga (ekzemple, 5 jaroj).
** Richard Stallman atentigis, ke krom la «aŭtorrajta» kopirajta monopolo, oni povas malliberigi komputilajn programojn ankaŭ per apartaj «permesiloj por uzanto» () kaj patentoj. Krom tio, ofte ekzistas grava malsamo inter fonta teksto de programo kaj ties plenumebla formo. Do mallibera programo povus havi avantaĝon de tio, dum programo sub la GPL ĝin ne havus, ĉar la rajtocedaj kondiĉoj de (la nuna) GPL funkcias per kopirajta monopolo.
*** Por solvi tion, Richard Stallman proponis postuli de aŭtoroj de malliberaj programoj provizi la fontotekstojn, kiuj estus konservataj en sekreto ĝis estingiĝo de la 5‑jara kopirajta monopolo, kaj poste publikigataj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Pirata partio
* Kopimismo
* Informlibereco
* Permission culture (permespeta kulturo aŭ permeskulturo)
* :en:Parable of the broken window 

## Eksteraj ligiloj 
* parolado de léon Blum pri patentoj kaj justeco
* historia artikolo kontraŭ la trouzo de kopirajta monopolo (angle)
* la sama portugallingve 
* argumentoj anglalingve 
* kontraŭ intelekta posedrajto (angle) 
* prezento de freŝa evoluo (angle)
* TTT-ejo de la franca Pirata partio 
* La Sveda, unua, Pirata partio , Piratpartiet
* Aleksander Osincev. Ĉu kopirajto mortigas Esperanton?
* Cifereca Dostojevskij (rakonto «» de *Stas Kozlovskij*, tradukita el la rusa de *skirlet'')
* Future of Copyright , konkurso de anglalingvaj rakontoj
* Music Royalty Collectors Accused of Copyfraud, Ernesto, TorrentFreak (pri GEMA).

Kategorio:Aktivismo laŭ temoj
Kategorio:Juro pri intelekta proprieto
Kategorio:Movadoj