Puĉo de la Sankta Silvestro

[eta|dekstra|250ra|[Jean-Bédel Bokassa, kiu organizis la puĉon kontraŭ prezidanto Dacko.]]
La **puĉo de la Sankta Silvestro** estis puĉo organizita de Jean-Bédel Bokassa, estro de la armeo de la Centr-Afrika Respubliko, kune kun liaj militoficiroj, kontraŭ la registaro de la prezidanto David Dacko. Ĝi okazis la 31-an de decembro 1965 kaj la 1-an de januaro 1966. Dacko, kiu estis kuzo de Bokassa, regis la landon ekde 1960, kaj Bokassa, unue oficiro en la franca armeo, sekve aniĝis al la centrafrika armeo en 1962. En 1965, la ŝtato spertis gravan krizon pro korupto kaj malrapida ekonomia disvolviĝo, dum ĝiaj landlimoj estis malrespektitaj de ribeluloj el najbaraj landoj. Dacko ricevis monhelpon el la komunista Popola Respubliko de Ĉinio, sed malgraŭ tio ne sukcesis solvi la problemojn de Centrafriko. Bokassa ekis plani la eksigon de la registaro : kiam Dacko lernis tion, li fondis ĝendarmaron estritan de Jean Izamo, kiu rapide fariĝis la plej fidita konsilanto de Dacko.

Kun la helpo de kapitano Alexandre Banza, Bokassa ekis la puĉon dum la Silvestro-nokto de 1965. Bokassa kaj liaj partianoj unue kaptis Izamo, enŝlosigante lin en karceron en Camp de Roux. La anoj de Bokassa sekve invadis la ĉefurbon, Banguon, kaj venkis la ĝendarmaron kaj aliajn rezistulojn. Post noktomezo, Dacko revenis al la ĉefurbo, kie li estis rapide arestita. Oni trudis lian demision kaj enkarcerigis lin en Camp Kassaï. Laŭ oficialaj raportoj mortis ok personoj dum la puĉo pro rezista agado. Fine de januaro 1966, Izamo estis torturita ĝis morto, dum Dacko estis ŝparita pro peto de la franca registaro, kiun Bokassa deziris kontentigi. Bokassa provis pravigi la puĉon kaj diris interalie, ke li celis savi la landon el la influo de komunismo: li tial rompis diplomatajn rilatojn kun Ĉinio. Dum la unuaj tagoj de la nova reĝimo, Bokassa malfondis la Nacian Asembleon, aboliciis la centrafrikan konstitucion kaj publikigis kelkajn dekretojn, kiuj malpermesis interalie almozpeton, poligamion kaj virinan cirkumcidon. Bokassa unue vane klopodis por ekhavi internacian agnoskon de la nova registaro. Post sukcesa renkonto kun la prezidanto de Ĉado, li tamen ricevis oficialan agnoskon el aliaj afrikaj nacioj kaj finfine el Francio.

## Politika fono 
En 1958, post kiam la Kvara Franca Respubliko ekkonsideris sendependigi plejmultajn el siaj afrikaj kolonioj, la naciista estro Barthélemy Boganda renkontis la francan ĉefministron Charles De Gaulle. Ili diskutis pri la kondiĉoj por la sendependigo de Ubangi-Ŝari, tiu estas la franca kolonia teritorio, kiu poste fariĝis la Centr-Afrika Respubliko. De Gaulle akceptis lian peton, kaj la 1-an de decembro 1958 Boganda do proklamis la estigon de nova, aŭtonoma Centrafriko, cele al baldaŭa plena sendependeco. Li fariĝis la unua ĉefministro de tiu aŭtonoma teritorio, kaj sekve ambiciis servi kiel la unua prezidanto de sendependa Centr-Afrika Respubliko. Li tamen mortis pro aviadilakcidento la 29-an de marto 1959, okaze de flugvojaĝo al la ĉefurbo Banguo.

[eta|maldekstra|200ra|La flago de la [Centr-Afrika Respubliko.]]
Abel Goumba, la ĉefa kunlaboranto de Boganda, priskribita kiel "*inteligenta, honesta kaj forte naciista*" de la historiisto Brian Titley en *Dark Age: The Political Odyssey of Emperor Bokassa*, tiam iĝis lia posteulo kiel ŝtatestro de CAR. En majo 1959, unu monaton post la enoficiiĝo de Goumba, David Dacko proprigis al si la registaron. Dacko, eksa membro de la kabineto de Boganda kaj estro de la politika partio Movado por la Socia Evoluo de Nigra Afriko (MESAN), ĝuis la subtenon de la franca altkomisaro Roger Barberot, de la komerca ĉambro de Banguo kaj de la vidvino de Boganda, Michelle Jourdain. Du monatojn poste, Dacko eksigis Goumba el lia nova posteno kiel ministro pri financoj. Goumba kaj Pierre Maleombho, eksa prezidanto de la Nacia Asembleo same eksigita de Dacko, forlasis la partion MESAN kaj organizis sian propran opozician partion, la Movado de Demokrata Evoluo de Centra Afriko (MEDAC), la 25-an de junio 1960. La malnova revo de Boganda finfine realiĝis, kiam la Centr-Afrika Respubliko akiris formalan sendependecon el Francio la 13-an de aŭgusto 1960. MEDAC iĝis sufiĉe populara, estis oficiale aprobita de Etienne Ngounio (la prezidanto de MESAN nomumita de Dacko) kaj spertis mezgravan sukceson okaze de la baloto de la 20-a de septembro. Sed Dacko konsideris MEDAC kiel ribeleman partion, kaj intencis malfondi ĝin : li rapide akiris el la Nacia Asembleo sufiĉan potencon por subpremi siajn kontraŭulojn laŭ iu ajn maniero, kiu plej konvenis al li. En decembro 1960, Dacko malfondis MEDAC, kaj Goumba estis arestita pro "*provoko de tumulto per la kontesto de la potenco de Dacko*". Unu jaron poste, Bokassa fariĝis la ĉefmajoro de 500 soldatoj de la centrafrika armeo. Pro sia familia kaj amika rilato kun Dacko, sed ankaŭ pro sia sperto en la franca armeo, Bokassa kapablis rapide supreniri la militistajn rangojn, fariĝante la unua kolonelo de la centrafrika armeo la 1-an de decembro 1964.

Bokassa deziris pli videblan agnoskon de sia statuso kiel la estro de armeo : li emis aperi publike kun ĉiuj siaj militistaj medaloj, kaj dum ceremonioj li ofte provis sidiĝi tuj apud la prezidanto Dacko, por pruvi sian gravecon en la registaro. Bokassa senĉese argumentis kaj kverelis kun Jean-Paul Douate, la registara responsulo pri etiketo, kiu riproĉis al li lian malrespekton de la korekta hierarkio ĉe la tablo de la prezidanto. Dacko unue opiniis, ke la aspiro de lia kuzo al potenco kaj oficiala agnosko estis amuza. Aliaj membroj de la kabineto de Dacko tute kontraŭe rigardis Bokassa kiel gravan danĝeron por la reĝimo. La ministro pri internaj aferoj Jean-Arthur Bandio rekomendis, ke oni inkludu Bokassa en la kabineton : li tiel esperis kontentigi la ambicion de la kolonelo kaj samtempe rompi liajn rilatojn kun armeo. Pro premo de la plej radikalaj membroj de MESAN, sed ankaŭ por trovi novajn subtenantojn kaj aserti la sendependecon de la centrafrika eksterlanda politiko, Dacko iniciatis diplomatajn rilatojn kun la Popola Respubliko de Ĉinio en septembro 1964. Tiu helpmono tamen ne sufiĉis, kaj ne preventis la riskon de baldaŭa financa krizo por la lando. Bokassa opiniis, ke li devis faligi la Dacko-reĝimon por forigi la influon de komunismo kaj solvi ĉiujn problemojn de la lando. Laŭ Samuel Decalo, eksperto pri afrika politiko, la persona ambicio de Bokassa tamen estis la plej grava elemento, kiu decidigis lin organizi puĉon kontraŭ David Dacko.

En julio 1965, Dacko sendis Bokassa al Parizo kiel parton de la centrafrika delegitaro por la nacia ceremonio de la 14-a de julio. La 23-an de julio ĉeestis Bokassa alian ceremonion pri la malfondo de la militoficira lernejo, en kiu li trejnis antaŭ kelkaj jardekoj. Li sekve intencis reveni al la Centr-Afrika Respubliko, sed Dacko malpermesis lian returnvojaĝon.

Rilatoj inter Dacko kaj Bokassa senĉese pliakriĝis. En decembro, Dacko aprobis buĝetan pliigon de la ĝendarmaro de Izamo, kaj samtempe reĵetis la proponitan buĝeton por la armeo de Bokassa. Bokassa tiam malkaŝis al amikoj, ke ĝenis lin la konduto de Dacko, tiel ke li "*planis puĉon*". Bokassa telefonis el sia estrarejo al Izamo, petante ke li venu al Camp de Roux por subskribi kelkajn paperojn, kiuj bezonis urĝan atenton. Izamo, kiu celebris Silvestron kune kun amikoj, nur malvolonte akceptis, kaj li veturis al la estrarejo en la aŭtomobilo de sia edzino. Kiam li alvenis tien, li estis ĉirkaŭita de Banza kaj Bokassa, kiuj informis lin pri la disvolviĝanta puĉo kaj demandis, ĉu li akceptis subteni ĝin. Izamo rifuzis, tiel ke Bokassa kaj Banza arestis lin kaj kondukis lin al karcero. Aliaj aŭtoroj kiel Thomas E. O'Toole, profesoro pri sociologio kaj antropologio en la ŝtatuniversitato St. Cloud, opinias ke Dacko ne provis organizi reziston : laŭ O'Toole, li tute kontraŭe intencis demisii kaj cedi la centrafrikan prezidantecon al Izamo. Ĉiukaze, Dacko estis arestita de soldata patrolo proksime al Pétévo, ĉe la okcidenta limo de la ĉefurbo. Li estis kondukita al la prezidanta palaco, kie Bokassa ĉirkaŭbrakis lin kaj diris : "*Mi provis averti vin - sed nun estas tro malfrua*". La prezidanto Dacko estis sendita al la prizono Ngaragba, oriente de Banguo, je proksimume la dua nokte. Bokassa cetere ordonis al la prizondirektoro Otto Sacher, ke li liberigu ĉiujn aliajn kaptitojn el la malliberejo, ĉar li tiel esperis populariĝi tra la tuta lando. Bokassa tiam kondukis Dacko al Camp Kassaï je 03:20, kie li eltrudis lian demision. Poste, la oficiroj de Bokassa anoncis per Radio-Bangui, ke la registaro de Dacko ne plu ekzistis, kaj ke Bokassa nun kontrolis la landon. La oficiroj de Bokassa poste vojaĝis tra la lando, arestante la proksimajn amikojn kaj politikajn alianculojn de Dacko, inkluzive de Simon Samba, Jean-Paul Douate kaj pli ol sesdek prezidantaj gardistoj, kiuj ĉiuj estis senditaj al la prizono Ngaragba. Prosper Mounoumbaye, la direktoro de la prezidanta gardistaro, fuĝis el la lando. Plurajn semajnojn poste, li estis kaptita de Kongoj kaj enmanigita al Bokassa la 23-an de januaro 1966. En Camp Kassaï, li estis mistraktita kaj frapita ĝis morto, antaŭ la okuloj de Bokassa, Banza kaj Dacko. Jean Izamo spertis similan destinon : li estis sendita al la prizono Ngaragba la 10-an de januaro, kaj estis torturita ĝis morto jam antaŭ la fino de la monato. En sia parolado al la nacio, Bokassa asertis, ke la registaro organizus baloton estontece, ke nova asembleo formiĝus, kaj ke novan konstitucion oni baldaŭ verkus. Li cetere diris al siaj samlandanoj, ke li rezignus sian novan potencon tiam, kiam la komunista minaco malaperos, la ekonomio stabiliĝos kaj korupto ne plu ekzistos. La prezidanto Bokassa permesis al MESAN plufunkciadi, sed forbaris ĉiujn aliajn politikajn organizaĵojn el la lando. En la sekvaj monatoj, Bokassa altrudis certajn novajn regulojn kaj leĝojn : viroj kaj virinoj inter la aĝoj 18 kaj 55 devis pruvi, ke ili havis metion, aŭ alikaze estis monpunitaj aŭ enkarcerigitaj. Almozpeto estis malpermesita, kaj la ludo de tamtamo estis permesita dum noktoj kaj semajnfinoj. "Moralbrigado" estis kreita en la ĉefurbo, por kontroli trinkejojn kaj dancejojn. Poligamio, dotoj kaj virina cirkumcido ĉiuj estis aboliciitaj. Bokassa cetere inaŭguris sistemon de publikaj transportiloj en Banguo, kaj subvenciis la kreadon de du naciaj orkestroj. Iom poste, aliaj afrikaj landoj komencis agnoski diplomate la novan registaron. La franca registaro unue malvolontis subteni la reĝimon de Bokassa, kaj la kapitano Banza do iris al Parizo por renkonti francajn oficialulojn kaj konvinki ilin, ke la puĉo necesis por savi la landon el ĥaoso. Bokassa renkontis la francan ĉefministron Georges Pompidou la 7-an de julio 1966, sed Francio nur tre deteniĝeme proponis sian subtenon. En 1967, Banza kaj Bokassa spertis gravan kverelon pri la ŝtata buĝeto, ĉar Banza sencede kontraŭis la ekstravagancon de Bokassa rilate al oficialaj ceremonioj. Bokassa transloĝiĝis al Camp de Roux, kie li opiniis, ke li povus senriske regi la landon sen zorgi pri la persona ambicio de Banza.

Banza malkaŝis al la leŭtenanto Jean-Claude Mandaba, ĉefoficiro de Camp Kassaï, ke li intencis organizi puĉon. Mandaba tuj informis Bokassa pri tio. Kiam li eniris en Camp Kassaï la 9-an de aprilo 1969 (li planis la puĉon ĉivespere), Banza estis embuskita, ĵetita en la kofron de aŭtomobilo kaj veturigita de Mandaba kaj ties soldatoj rekte al Bokassa.

La eksprezidanto Dacko dume restis izoligita en Camp de Roux : la franca registaro, kiu maltrankviliĝis pri lia bonsano, sendis militistan delegiton por viziti lin. Dacko diris al la delegito, ke li ne rajtis legi ion ajn ekde du jaroj. La delegito do traktis kun la prizonestro, por ke oni donu kelkajn librojn al Dacko. La vivkondiĉoj de la eksprezidanto tamen ne pliboniĝis post la vizito, kaj en junio 1969, Dacko sendis leteron al la ĉina ambasadoro en Brazavilo, petante financan subtenon por sia familio. La mesaĝo estis interkaptita kaj enmanigita al Bokassa. Ne antaŭ oktobro 1969 (t.e. preskaŭ kvar jaroj post la puĉo) Bokassa komencis liberigi aliajn kaptitojn el Ngaragba.

Dacko restis izoligita en domo, ĝis li estis nomumita kiel privata konsilanto de la prezidanto Bokassa la 17-an de septembro 1976. Bokassa malfondis la registaron kaj kreis la Centr-Afrikan Imperion, kio kaŭzis kreskantajn internaciajn kritikojn fine de la 1970-aj jaroj. Dacko sukcese rifuĝis al Parizo, kie la francoj konvinkis lin partopreni al puĉo por eksigi Bokassa kaj restarigi lin kiel prezidanton. Dacko reiĝis prezidanto de Centr-Afrika Respubliko la 21-an de septembro 1979, sed estis denove eksigita de sia armeestro, André Kolingba, post la senperforta puĉo de la 1-a de septembro 1981. Bokassa vivis ekzilite en Parizo, kaj estis kondamnita *in absentia* je mortpuno en decembro 1980. Kiam li revenis al Centr-Afrika Respubliko en oktobro 1986, li estis arestita kaj akuzita pri perfido, murdo, kanibalismo kaj monfraŭdo. Li estis senkulpigita koncerne la akuzaĵon pri kanibalismo, sed estis kondamnita pro la ceteraj la 12-an de junio 1987. Kolingba ŝanĝis lian punon al tutviva enkarcerigo en februaro 1988, kaj sekve ŝanĝis ĝin denove al 20-jara enkarcerigo. Kolingba poste deklaris amnestion por ĉiuj kaptitoj, tiel ke Bokassa eliris el prizono la 1-an de aŭgusto 1993. La eksa imperiestro mortis en 1996.

## Notoj 
## Fontoj 
* Bokassa, Jean-Bédel (1985), *Ma vérité*, Paris: Carrére Lefon
* Decalo, Samuel (1973), "*Military Coups and Military Regimes in Africa*", The Journal of Modern African Studies 11(1): 105–127.
* Kalck, Pierre (1971), *Central African Republic: A Failure in De-Colonisation*, London: Pall Mall Press, ISBN 0-269-02801-3, OCLC 223132720 .
* Kalck, Pierre (2005), *Historical Dictionary of the Central African Republic* (3rd English ed.),
* Lee, J. M. (1969), *African Armies and Civil Order*, New York: Praeger, OCLC 23680 .
* O'Toole, Thomas E. (1998), "*Review: Brian Titley. Dark Age: The Political Odyssey of Emperor Bokassa*", African Studies Review (African Studies Association) 41(2): 155–157, doi:10.2307/524838, ISSN 0002-0206, OCLC 92669058
* Péan, Pierre (1977), *Bokassa Ier*, Paris: Editions Alain Moreau, OCLC 4488325 .
* Titley, Brian (1997), *Dark Age: The Political Odyssey of Emperor Bokassa*, Montreal: McGill-Queen's University Press, ISBN 0-7735-1602-6, OCLC 36340842 .

Kategorio:Historio de Centr-Afrika Respubliko
Sankta Silvestro
Kategorio:Konfliktoj en 1965
Kategorio:Konfliktoj en 1966