open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fantomurbo

[eta|Fantomurbo [Bodie, Kalifornio]]
[eta|[Craco]]
Oni nomas **fantomurbo** tiun tute forlasitan iaman setlejon, kiu iam estiĝis pro la proksimaj riĉaj resursoj kaj kiu estis forlasita pro elĉerpiĝo de la resursoj (oro, diamanto, nafto ktp.). Tiuj setlejoj estiĝis abrupte dum kelkaj jaroj kaj ili senhomiĝis post forflugo de la furoro. Tiuj urboj troviĝas ĉefe en Usono, urboj en aliaj mondpartoj estis forlasitaj pro ŝanĝiĝo de la naturaj cirkonstancoj (natura katastrofo). Urbo, en milito detruita kaj poste forlasita, nomiĝas ruinurbo.

En kelkaj forlasitaj urboj nun agadas kelkaj homoj por lukri monon per la vizitantaj turistoj.

## Konataj fantomurboj 
* Craco (Italio)
* Kolmanskuppe, Namibio (diamanta furoro)
* Pithole (naftofuroro)
* Eureka (Koloradio)
* Bodie (oro)
* Calico (arĝento)
* Rhyolite (oro),
* Silverton en Aŭstralio
* Sewell en Ĉilio (kupro)
* Pripjato (nuklea akcidento)
* Ĉernobil (nuklea akcidento)
* Centralia, Pensilvanio (subtera karbobrulo)

* Fordlândia, en Brazilo

## Vidu ankaŭ 
* Fantomvilaĝo
* Bagdad Café (filmo)
* forlasita loko

## Eksteraj ligiloj 
* Ghost towns in the American West
Furorurbo

**Furorurbo** (aŭ *boomtown*, bumurbo) nomiĝas tiu urbo, kiu estiĝis abrupte pro specifa ekonomia evento aŭ politika cirkonstanco. Tipaj furorurboj estis la komunumoj en Usono, naskiĝintaj pro malkovro de oro, arĝento, nafto ktp.. (ekz. Pithole).

Kategorio:Urbo
Kategorio:Tipoj de setlejoj
Sherman

**Sherman** estas nomo de 

**diversaj lokoj en Usono**:
* Sherman (Konektikuto)
* Sherman (Majno)
* Sherman (Misisipo)
* Sherman (Novjorkio) 
* Sherman (Teksaso)
* Sherman (Viskonsino)
* *Sherman Oaks*, urboparto de Los-Anĝeleso en Kalifornio

**diversaj personoj**, i. a.:
* *Allan Sherman* (1924-1973), usona muzikisto kaj satiristo 
* *Carlos Sherman* (1934-2005), verkisto
* *Cindy Sherman* (*1954), fotografiistino
* *David Sherman*, verkisto
* *Forrest Percival Sherman* (1896-1951), usona admiralo (dua mondmilito kaj de 1949 ĝis 1951)
* *Frederick C. Sherman* (1888-1957), usona admiralo en la dua mondmilito
* *James S. Sherman* (1855-1942), usona vic-prezidento
* *John Sherman* (1823-1900), senatoro por Ohio, Usono
* *Richard M. Sherman* (1928-2024), filmkomponisto
* *Robert B. Sherman* (1925-2012), filmkomponisto
* *Roger Sherman, usona politikisto
* *Vincent Sherman* (1906-2006), usona filma reĝisoro
* *William T. Sherman* (1820-1891), usona generalo en intercivitana milito

**aliaj**:
* usona bataltanko, vidu Sherman (tanko)
* *General Sherman Tree'', mamutarbo en la Nacia Parko Sekvoja
Roger Sherman

**Roger SHERMAN** (aprilo 1721 - 23-an de julio, 1793), estis la sola persono, kiu signis ĉiujn kvar bazdokumentojn de la usona sendependeco.

Li naskiĝis en Newton (Masaĉuseco), lia familio translokiĝis post tri jaroj al Stoughton (Masaĉuseco), urbo situante ĉ. 30 km sude de Boston. Li - post morto de la patro en 1743 - kun la familio alisetlis en New Milford (Konektikuto), kie li malfermis la unuan vendejon de la komunumo, en partnereco kun la pli maljuna frato.eta| Roger Sherman
## Literaturo 
* Dictionary of American Biography
* Boardman, Roger Sherman, *Roger Sherman, Signer and Statesman,* 1938. Reprint. New York: Da Capo Press, 1971.
* Boutell, Lewis Henry, *The Life of Roger Sherman,* Chicago: A.C. McClurg & Co., 1896.
* Boyd, Julian P., “Roger Sherman: Portrait of a Cordwainer Statesman.” New England Quarterly 5 (1932): 221-36.
* Collier, Christopher; *Roger Sherman’s Connecticut: Yankee Politics and the American Revolution,* Middletown, CT: Wesleyan University Press, 1971.
* Gerbr, Scott D., "Roger Sherman and the Bill of Rights." Polity 28 (Summer 1996): 521-540.
* Hoar, George Frisbie, *The Connecticut Compromise. Roger Sherman, the Author of the Plan of Equal Representation of the States in the Senate, and Representation of the People in Proportion to Numbers in the House,* Worcester, MA: Press of C. Hamilton, 1903.
* Rommel, John G., *Connecticut’s Yankee Patriot: Roger Sherman,* Hartford: American Revolution Bicentennial Commission of Connecticut, 1980.

Kategorio:Usonaj politikistoj
Kategorio:Senatanoj de Konetikuto
Teleregilo

eta|dekstra|Televida teleregilo
**Teleregilo** estas aparato, plej ofte mane tenebla, per kiu oni regas elektronikajn rimedojn, sen drato aŭ alia fizika kontakto kun la regata aparato. En hejmoj, oni uzas teleregilon ekzemple kun televido, radioaparato, DVD-legilo, videoaparato aŭ infanaj ludiloj.

Teleregiloj estas uzataj ankaŭ por malfermi pordon (ekz. de garaĝo), ŝlosi kaj malŝlosi aŭton kaj eĉ komandi komputilon aŭ ĝenerale por hejma aŭtomatigo. Ŝlosaj-malŝlosaj teleregiloj ofte estas enkonstruitaj en ŝlosiloj, ekz. tiuj de aŭtoj.

Hejma teleregilo povas esti destinita por funkciigi nur la aparaton, kun kiu ĝi estas liverata, sed ekzistas ankaŭ regiloj por multaj kaj diversspecaj aparatoj.

Teleregiloj estas uzataj ankaŭ en industrio kaj en batalilaj sistemoj de armeoj.

## Funkciado 
La plej multaj hejmaj teleregiloj komunikas kun la regata aparato per infraruĝa radiado, sed ankaŭ aliaj tipoj de elektromagnetaj ondoj (radiofoniaj aŭ mikroondaj frekvencoj) estas uzataj. La energion bezonatan de mana teleregilo donas baterioj, kiuj povas esti reŝargeblaj.

## Vidu ankaŭ 
* Domotiko
* Infraruĝa radiado
* Telestiraviadilo
* Zapado

## Eksteraj ligiloj 
* Teleregilo en Reta Vortaro.

Kategorio:Aparatoj
Kategorio:Televido
Samuel McClure

**Samuel S. McClure** (1857 graflando Antrim, Irlando - 1944 aŭ 1949) estis ŝlosilpersono en la senvualiga ĵurnalismo. Li fondis kaj gvidis McClure's Magazine ekde junio 1893 ĝis 1911, kiam li vendis la magazinon.

Li elmigris al Usono en 1866 kaj en 1884 fondis la unuan gazetistan sindikaton de la mondo.

maldekstra|eta|200ra|Kovrilpaĝo de McClure's Magazine, januaro, 1901

Kategorio:Usonaj ĵurnalistoj
Emanuel Nobel

eta|dekstra|Emanuel Nobel
**Emanuel NOBEL** (n. 1859; m. 1932) estis sveda-rusa naftomagnato, filo de Ludvig Nobel, frato de Alfred Nobel.

Post morto de lia patro en 1888, Emanuel Nobel ekposedis la naftoimperion de la familio (Branobel), kiu bazis en Bakuo kaj estis tiutempe la plej granda naftokompanio de Eŭropo.

Emanuel Nobel konstruis la unuan naftotubon kaj naftocisternan ŝipon (1878) de Rusio. Lia naftocisterna vagono de 1883 estis la unua en la mondo.

Li interkontraktis en februaro de 1898 kun Rudolf Diesel en Berlin pri licenc-rajtoj de ties motoro. Li subskribis la licenckontrakton la 16-an de februaro, kiu certigis por Nobel, dizelmotorojn produkti por Rusio kaj vendi en Rusio. Per tiu dizelmotoro estis ekipita la unua dizelmotora ŝipo, la Vandal kaj poste aliaj naftoliveraj ŝipoj.

Post kiam la bolŝevikoj okupis Bakuon, li devis fuĝi en aprilo de 1920.

## Referencoj 
* Tolf, Robert (1976): *The Russian Rockefellers : the saga of the Nobel family and the Russian oil industry* Hoover Institution Press, Stanford University ISBN 0-8179-6581-5
* Åsbrink, Brita (2001): *Ludvig Nobel: "Petroleum har en lysande framtid!"* Wahlström & Widstrand ISBN 978-91-46-18181-1

## Eksteraj ligiloj 
* Alfred Nobel, hans far och hans bröder - book by John Rosén 
* Azerbaijan's Oil History
* Article in Kommersant in 2002

Kategorio:Rusiaj entreprenistoj
Kategorio:Rusiaj naftistoj
Dozo

[eta|Tranĉilo por [Pilolo|piloloj]]
**Dozo** (el la greka *δόσις, dósis*, "dono", konvena mezurita kvanto da medikamento), aŭ *Substancokvanto* aŭ *Drogokvanto*, mallongigo **D**, signifas en Medicino kaj Farmakologio la kvanton da certa substanco, esprimite en unuoj de volumo aŭ pezo por unuo de preno, por akiri iun efikon.

La trodozo estas la preno super la dozo rekomendita. En ekstremaj kazoj, ĝi povas preni la formon de mortiga dozo.

## Radiologio 
En Radiologio kaj Radiprotektado, oni uzas la terminon **dozo** por difini la kvanton de radiado ricevitan de materialo, kaj pli precize, de vivestaĵo. Dependante de la celo de la mezuro, oni difinas diversajn grandojn:
* Sorbita dozo
* Ekvivalenta dozo
* Efikeca dozo

## Vidu ankaŭ 
* Farmakokinetiko
* Letala dozo 
* Terapeŭtika vario
* Radiadodozo
* Dozefika kurbo

Kategorio:Farmakologio
Kategorio:Radiprotektado
Kategorio:Kvanto
Kategorio:Toksologio
Garaĝo

eta|dekstra|270ra|Garaĝo ĉe domo
**Garaĝo** estas konstruaĵo, kie oni deponas, ŝirmas aŭ riparas motorajn veturilojn kaj ciklojn: garaĝo de bicikloj, de aŭtoj.

Laŭ Francisko Azorín **garaĝo** estas *Aŭtomobila remizo.* Li indikas etimologion el la franca *gar* (stacidomo).

Garaĝo povas esti loko kie oni sekure (kontraŭ ŝtelistoj kaj influo de vetero) parkas aŭton. Ĝi povas esti parto de alia konstruaĵo (ekzemple domo) aŭ stari aparte. Ekzistas ankaŭ garaĝaroj, lokoj kie estas multaj garaĝoj kune.

Garaĝo povas ankaŭ esti aŭtoriparejo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* garaĝvendo (Q19811)

Kategorio:Konstruaĵoj
Marcus Samuel

**Marcus SAMUEL** (5-an de novembro 1853 - 17-an de januaro 1927) estis fondinto de *Shell Transport and Trading Company*, antaŭulo de Royal Dutch Shell.

Lia patro - same Marcus Samuel - efektivigis sukcesan eksporton-imposton al la Orienta Azio.

Li iĝis barono en 1921, danke al apogo al Britio per naftoliveroj dum la unua mondmilito. Lia filo estis Walter Horace Samuel, kiu heredis la firmaon.

## Eksteraj ligiloj 
* Shell International history 
* Jewish Encyclopedia

## Vidu ankaŭ 
* Hill Samuel
* Shell Transport and trading
* The Prize: The Epic Quest for Oil, Money, and Power
Anthony Francis Lucas

**Anthony Francis LUCAS** (9-an de septembro, 1855 - 2-an de septembro 1921) estis respondeca pro la unu sukcesa naftoputo ĉe Spindletop-a naftokampo en sudorienta Teksaso, kie naskiĝis la unua nafto-furorurbo Beaumont (Teksaso).

Lucas naskiĝis kiel **Antun Lučić** en familio de ŝipkonstruisto kaj ŝipposedanto **Stjepan Lučić**, en la urbo Split (Kroatio), tiam parto de la Habsbura Imperio.

Li lernis en Politeknika Instituto, en Graz, kaj iĝis mekanika inĝeniero. Li vizitis en 1879 sian onklon en la Usono kaj setlis tie (Saginaw, Michigan), ŝanĝis la nomon al **Anthony Francis Lucas**.

Kategorio:Usonaj geologoj
William Knox D'Arcy

'''William Knox D'ARCY''' (n. 11-an de oktobro 1849 en Newton Abbot, (Devon, Anglio); m. 1-an de majo 1917 en Stanmore, (Middlesex)) estis brita entreprenisto.

Post la bazlerneja lernado, lia familio setlis en Aŭstralio, kie D'Arcy studis jursciencon.

## Agado 
Li laboris komence ĉe la familia entrepreno, poste mem investis en orminejon, kiu alportis por li grandan profiton.

Li baldaŭ revojaĝis al Anglio, kie investis en pluajn projektojn, precipe en la naftoliverajn koncesiojn por Persio (1901). Li trovis en 1909 finfine nafton kaj retiriĝis de la taga negoco.

## Vidu ankaŭ 
* Anglo-Persian Oil Company
* Calouste Gulbenkian

Kategorio:Britaj entreprenistoj
Kategorio:Petrolindustrio
Spindletop

**Spindletop** estas naftokampo situante en suda Beaumont, Teksaso, Usono. Tie okazis esplorborado, kiu sukcesis la 10-an de januaro, 1901 kaj signis naskiĝon de la moderna naftoindustrio. La boradon efektivigis Anthony Francis Lucas.

La kampo donis 100.000 barelojn da nafto po tago kaj tiel ĝi triobligis naftoproduktadon de Usono. Oni ekspluatis la nafton tie ĝis 1933.

Tie oni uzis unuafoje ŝlimpurigan rotacian boradon kaj intencan esploron sub saltavolo.

## vidu ankaŭ 
* Pattillo Higgins

## Eksteraj ligiloj 
* Spindletop-Gladys City Boomtown Museum

Kategorio:Nafto
Sidney Reilly

**Sidney (George) REILLY** (originale **Sigmund Rosenblum**) (n. 24-an de marto 1874, Odeso, Rusa Imperio – m. 25-an de novembro 1925, Moskvo, Sovetunio) estis majstra spiono (atuto de la spionoj) komence de la 20-a jarcento. Li akiris persajn naftokoncesiojn kaj germanajn mararmeajn sekretojn por Britio. Oni supozas, ke kelkajn historiojn li mem elpensis kaj disvastigis.

Li naskiĝis kiel bastardo de odesa juda kuracisto. Li studis en Vieno kemion (1890–93), poste elmigris al Brazilo, kie konatiĝis kun britaj oficiroj en Amazonio en 1896. Li alprenis la nomon Sidney George Reilly en 1899.

Li agadis kiel spiono de la brita sekretservo kaj kolektis informojn pri la naftokampaj esploroj de Bakuo, konstruo de la transsiberia fervojo, pri nederlanda helpo por la sud-afrikaj buroj, pri naftoindustriaj evoluigoj en Persio, pri Port Arthur, Manĉurio.

Laŭ la legendo, li maskis sin en 1905 al pastro en la franca Riviero kaj konvinkis William Knox D'Arcy vendi siajn posedojn naftokoncesiojn en Persio ne al la francoj sed al la britoj.

Li reprezentantis germanan ŝipkonstruan firmaon en Sankt-Peterburgo kaj verŝajne tiel akiris kvinjarajn planojn de Germanio pri la mararmea evoluigo. Li sciigis pri la planoj dum tri jaroj al Britio.

Li agadis ekde 1914 en Novjorko, kie aĉetis munucion kaj partoprenis en malhelpo de la germanaj sabotaĵoj kontraŭ usonaj fabrikoj. Post kiam li realvenis en Eŭropon, li plurfoje kaŝagadis en Germanio.

Reilly vojaĝis en majo de 1918 al Moskvo por partopreni en puĉo kontraŭ la bolŝevika registaro, sed oni senvualigis lin kaj li devis rifuĝi. Laŭ supozoj, li plurfoje realvenis al Soveta Rusio, sed oni kaptis lin en septembro de 1925 ĉe la limo kaj ekzekutis lin en apudmoskva arbaro.

Iujn detalojn de lia aventura vivo uzis Etelo Vojniĉ en ŝia romano "Ojstro", kun kiu li amikis kaj vojaĝis tra Italio.

## Literaturo 
* Andrew Cook, *Ace of Spies: The True Story of Sidney Reilly*; 2004, Tempus Publishing, ISBN 0-7524-2959-0.
* Andrew Cook, ''On His Majesty's Secret Service, Sydney Reilly Codename ST1*; 2002, Tempus Publishing, ISBN 0-7524-2555-2.
* Richard Deacon, *Spyclopaedia*; 1987, Macdonald & Company Publishers Ltd, ISBN 0-356-14600-6.
* Michael Kettle, *Sidney Reilly: The True Story of the World's Greatest Spy''; 1986, St. Martin's Press, ISBN 0-312-90321-9.
* Robert Bruce Lockhart, *Memoirs of a British Agent* (reprint); 2003, Folio Society, ASIN B000E4QXIK.
* Andrew Lycett, *The Man Behind James Bond*; 1996, Turner Publishing, ISBN 1-57036-343-9.
* Robin Bruce Lockhart, *Reilly: Ace of Spies*; 1986, Hippocrene Books, ISBN 0-88029-072-2.
* Richard B. Spence, *Trust No One: The Secret World Of Sidney Reilly*; 2002, Feral House, ISBN 0-922915-79-2.

Kategorio:Britoj
Kategorio:Spionoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1874
Ariane

dekstra|eta|**Ariane 5** ĉe ''Musée de l'Air et de l'Espace*, Le Bourget
eta|Ariane EPS 5
La raketo **Ariane** estas Eŭropa civila lanĉilo de satelitoj, ekspluatata de la firmao Arianespace. La nomo Ariane devenas de la franca literumo de helena mitologia rolanto Ariadna.

La lanĉejo de roketoj Ariane troviĝas en la Gujana kosmodromo en Kourou, en Franca Gujano, kies proksimeco al ekvatoro ofertas signifoplenan avantaĝon por lanĉi satelitojn.

La pluraj versioj de la lanĉilo estas:
* Ariane 1: unua sukcesa lanĉo la 24-an de decembro 1979.
* Ariane 2: unua sukcesa lanĉo la 20-an de novembro 1987, ĉar la unua flugo la 30-an de majo 1986 fiaskis.
* Ariane 3: unua sukcesa lanĉo la 4-an de aŭgusto 1984.
* Ariane 4: unua sukcesa lanĉo la 15-an de junio 1988.
* Ariane 5: unua sukcesa lanĉo la 30-an de oktobro 1997, ĉar la unua flugo la 4-an de junio 1996 fiaskis.
* Ariane 6: unua sukcesa lanĉo la 9-an de julio 2024.

Same kiel multaj raketoj, la unuaj flugoj spertis fiaskojn. Tamen, la raketoj Ariane 4 kaj Ariane 5 estas la plej fidindaj merkataj raketoj. Je januaro 2006, 169 flugoj de raketoj Ariane lanĉis 290 satelitojn, kaj sukcese metis 271 el ili en orbito. La sukcesa proporcio igas Arianespace la plej grava merkata lanĉilo. Dum iuj jaroj, pli ol du trionoj de la merkataj satelitoj lanĉiĝis per Arianespace.

Ariane 4 flugis entute 116 fojoj, kun 3 fiaskoj (pli ol 97% sukceso). Ariane 4 finis sian karieron la 15-a de Februaro 2005, kaj estis tiam anstataŭigita per Ariane 5, kiu ebligas lanĉi pli pezajn satelitojn.

Ariane 5 estas tute nova desegno. Ariane 5 unue celis lanĉi la kosmopramon Hermes. Sed ESA finfine forlasis la projekton, kaj Ariane 5 fariĝis merkata lanĉilo same kiel Ariane 4. La unua celo tamen grande influis la desegnon de Ariane 5, kiu kunigas simplecon, fidecon, kaj potencon, kiuj estis bezonataj por enŝipigi astronaŭtojn. Ariane 5 kapablas lanĉi la plej pezajn ŝarĝon. La 27-an de Majo, Ariane 5 raketo lanĉis 2 satelitojn, kiuj kune pezis 8,2 tonoj.

Ĉe la fino de la 2010-aj jaroj, la komerca kunteksto por civilaj satelitlanĉoj iĝis ĉiam pli konkurenca, kun la alveno de firmaoj kiel SpaceX. Ariane 5 estis konsiderata tro multekosta - ĉiu lanĉo kostis pli ol 100 milionojn da eŭroj - kaj la decido konstrui novan lanĉilon, nomatan *Ariane 6*, estis prenita en decembro 2014. La porta raketo estas ekipita per du aŭ kvar pulvor-akcelilo. La unua lanĉo okazis la 9-an de julio 2024 kaj metis ĉirkaŭ dek etajn satelitojn en orbiton, sed la supra ŝtupo de la raketo ne falis reen en la Pacifikon kiel planite. Tamen tiu inaŭgura flugo estas konsiderata sukceso.

## Vidu ankaŭ 
* Komunumo de urboj Ariane
* 43 Ariadno, asteroido tiel nomita laŭ rolulo el la verko de Gabriel Marcel *Le Chemin de Crête'' ("La Pinta Vojo")
* 1225 Ariane, asteroido tiel nomita laŭ mitologia princino

## Eksteraj ligiloj 
* Eŭropa Kosma Agentejo
* Arianespace

Kategorio:Raketoj
Kategorio:Kosmoflugo
Kategorio:Eŭropa Kosma Agentejo
Rockefeller

**Rockefeller** povas referenci al:

## Personoj 
### Rockefeller-familio 
* John D. Rockefeller, Sr. (Senior), fondinto de la kompanio Standard Oil kaj la familia dinastio
* John D. Rockefeller (juna) (*Junior*), filo de John D. Rockefeller
* Jay Rockefeller, Demokrata Senatoro de Okcidenta Virginio, nepo de John D. Rockefeller kaj nevo de Nelson A. Rockefeller
* Nelson Rockefeller, nepo de John D. Rockefeller kaj 41-a vic-prezidento de usono
* David Rockefeller, bankisto kaj politikisto, nuna patriarĥo de la familio
* William Rockefeller, frato de John D. Rockefeller
* Laurance Rockefeller
* Percy Avery Rockefeller
* Elizabeth Rockefeller Strong
* Hope Rockefeller Aldrich, filino de John D. Rockefeller la 3-a
* Abby Rockefeller

### Aliaj personoj 
* Lewis K. Rockefeller

## Lokoj 
* Rockefeller Center, konstruaĵo en Novjorko
* Universitato Rockefeller, angle *Rockefeller University*, privata universitato en Novjorko

## Aliaj 
* Fondaĵo Rockefeller, angle *Rockefeller Foundation*
* Rockefeller Group International, Inc.
* Rockefeller College

Kategorio:Familiaj nomoj
Richard Girulatis

**Richard Girulatis**, naskita la , mortinta la , estis germana trejnisto pri futbalo.

Inter 1903 kaj 1908 li vivis en Usono. Reveninte al Germanio li iĝis trejnisto de la sporta klubo *Union 92 Berlin*. En 1912 li iĝis trejnisto de la klubo *Tennis Borussia Berlin*. EN 1914 la germana futbala asocio DFB komisiis Girulatis, ke li starigu nacian futbalan teamon por la olimpikoj de 1916, kiuj ne okazis pro la unua mondmilito.

En 1920 la Germana Altlernejo pri Sporto (*Deutsche Hochschule für Leibesübungen*) vokis lin kiel docenton; li tie produktis la unuan instruan filmon pri futbalo por DFB. Poste li estis trejnisto de la kluboj *Hamburger SV* kaj *Hertha BSC*.

En 1920 li publikigis futbalan instrulibron kun la titolo *Fußball – Theorie, Technik, Taktik* (futbalo – teorio, tekniko, taktiko). Jena citaĵo el tiu libro iĝis famega: "Dek unu amikoj vi devas esti, se vi volas atingi venkojn" (*elf Freunde müsst ihr sein, wenn ihr Siege wollt erringen*). Tiu devizo inspiris interalie la titolon de futbalista novelo de Sammy Drexel. Oni atribuis tiun frazon al postaj futbalistoj, ekzemple Sepp Herberger, sed verŝajne Girulatis mem transprenis ĝin de la tiama germana futbala premio, la "Viktoria-Statuo", kiu jam en 1903 portis tiun surskribon.

Kategorio:Germanaj sportistoj
Kategorio:Trejnistoj de futbalo
Trusto

**Trusto** estas grupiĝo de potencaj komercistoj aŭ fabrikantoj kuniĝintaj por akapari iujn varojn aŭ monopoligi iujn produktojn, produktadojn kaj tiele povi laŭplaĉe altigi la prezojn kaj samtempe malaltigi la produktajn kostojn pro divido de la laborprocesoj kaj pro pli granda kvanto el iu tipo.

Ĉe trusto la memstaraj entreprenoj malaperas (komparu kun **konzerno**, kie la entreprenoj restas memstaraj).
En multaj landoj ekzistas kontraŭtrusta leĝaro por malebligi monopolojn. Kontraŭtrusta leĝaro ekzistas por "kontraŭi la socie malutilajn sekvojn de karteliĝo kaj trustiĝo". Citaĵo el IKEV

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* kartelo
* kontraŭtrusta akto de Sherman

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Ekonomiko
Calouste Gulbenkjan

**Calouste Sarkis GULBENKJAN** (n. 23-an de marto 1869 en Üsküdar (Istanbulo); m. 20-an de julio 1955 en Lisbono) estis brita internacia aganta naftokomercisto kun armena deveno.

eta|dekstra|200px|Calouste Gulbenkjan

Li naskiĝis kiel filo de *Sarkis* kaj *Dirouhie Gulbenkjan*. Lia patro laboris ĉe la sultano kaj estis bonhava armena lampolea komercisto. Liaj gepatroj apartenis al plej famaj armenaj familioj, kiuj povas rekonduki la familiajn radikojn ĝis en la 4-a jarcento. Liaj antaŭuloj estis princoj de Reĥduni, terposedantoj ĉe Van-lago.

Li studis en Marseille, ĉe King’s College en Londono, kiun li finis en 1887 kun inĝeniera diplomo kaj estis jam en 1891 konsilanto de la sultana korto pri naftodemandoj.

Li estis en 1911 kunfondinto de *Iraq Petroleum Company* kun 15 procento, sed li baldaŭ forvendis ĝin kontraŭ ĝismorta profita parto de 5 procentoj. Tiu igis lin tiutempe unu el la plej riĉaj homoj de la mondo kaj alportis por li la karesnomon "Mister Five Percent".

Li akiris en 1902 britan ŝtatanecon, ekde 1915 vivis en Parizo, en 1942 fuĝis al neŭtrala Portugalio, Lisbono.

## Literaturo 
* Hewins, Ralph (1958): *Mister 5%. Das Leben des Ölmillionärs Caloust Gulbenkian.* München: Süddt. Verlag. 308 S., 6 Taf.

## Eksteraj ligiloj 
* „Gulbenkian - ein armenischer, kommunistisch handelnder Kapitalist“ , russlandonline.ru, 20. Juli 2005
* Gulbenkian-Stiftung in Lissabon  (port., engl.) mit den Dependancen in Paris und London
* Gulbenkian-Stiftung Kurzbiograhie
* Gulbenkian-Stiftung in Paris 
* The Gulbenkian Theatre der Universität Kent in Canterbury

## Vidu ankaŭ 
fondaĵo Gulbenkjan

Kategorio:Armenoj
Kategorio:Britaj filantropoj
Reynolds

## Personoj 
### Apartigiloj 
* Brian Reynolds - kelkaj homoj,
* George Reynolds - kelkaj homoj,
* John Reynolds - kelkaj homoj,
* Richard Reynolds - kelkaj homoj,
* Thomas Reynolds - kelkaj homoj,
* William Reynolds - kelkaj homoj.

### Politiko kaj juro 
* Albert Reynolds (n. 1932),
* John Reynolds (kanada politikisto (n. 1942)
* John Reynolds (usona politikisto) (1788-1865)
* John Hazard Reynolds (1819-1875),
* John Merriman Reynolds (1848-1933)
* Mel Reynolds (n. 1952),
* Robert Rice Reynolds (1884-1963),
* Thomas M. Reynolds (n. 1950),

### Dramo, teatro kaj televido 
* Burt Reynolds (1936-2018), usona aktoro
* Debbie Reynolds (1932-2016), usona aktorino
* Gene Reynolds (n. 1924), usona aktoro, verkisto, produktisto / direktoro
* James Reynolds (n. 1950), usona aktoro
* John Reynolds (1941-1966), usona aktoro
* Ryan Reynolds (n. 1976), kanada aktoro
* William Reynolds (n. 1923), usona aktoro

### Literaturo kaj ĵurnalismo 
* Alastair Reynolds (n. 1966),
* Frank Reynolds (1923-1983),
* James Reynolds (korespondanto) (n. 1973), BBC
* Mack Reynolds (1917-1983),

### Muziko 
* Malvina Reynolds (1900-1978),
* Roger Reynolds (n. 1934),
* Simon Reynolds,
* Tim Reynolds,

### Sporto 
* Allie Reynolds (1917-1994),
* Andrew Reynolds (n. 1978),
* Carl Reynolds (1903-1978),
* Craig Reynolds (basbalisto) (n. 1952)
* Dean Reynolds (n. 1963),
* Harold Reynolds (n. 1960),
* Shane Reynolds (n. 1968),
* Tommie Reynolds (n. 1941),

### Aliaj 
* Brian Reynolds,
* Craig Reynolds (komputila grafikisto, kiu naskiĝis en 1953),
* Douglas Reynolds (1882-1916),
* John F. Reynolds (1820-1863),
* Sir Joshua Reynolds (1723-1792),
* Joyce K. Reynolds (komputila sciencistino),
* Osborne Reynolds (1842-1912),
* Walter Reynolds (died 1327),
* William Reynolds (1827-1869),
* William F. Reynolds (1860-1944),
* William Neal Reynolds (1863-1951),
* Reynolds Price (n. 1933), usona aŭtoro.

## Lokoj 
* Reynolds (Georgia)
* Reynolds (Illinois)
* Reynolds (Indiana)
* Reynolds (Nebraska)
* Reynolds Township (Michigan)
* Reynolds Township (Minnesota)
* Reynolds County (Missouri)

## Aliaj uzoj 
### negoco 
* Reynolds 531 (bicikloj)
* R.J. Reynolds Tobacco
* Reynolds Food Packaging (Alcoa) http://www.alcoa.com/foodservice/en/home.asp
* The Reynolds and Reynolds Company

### Fluida dinamiko 
* nombro de Reynolds

### Juro 
* Reynolds kontraŭ Sims, (1964)
* Usono kontraŭ Reynolds, 1963

### Astronomio 
* 12776 Reynolds : asteroido

Kategorio:Familiaj nomoj
Hajbuno

**Hajbuno** (japana 俳文 *haibun*, trad. *komika priskribo*) estas japandevena formo de literaturo, kombinanta prozon kun hajko. Hajbuno estas simpla, subjektiva, impresionista skizo, en kiu la enhavitaj hajko aŭ hajkoj ĝenerale ne simple daŭrigas nek rediras la enhavon de la prozo, sed ligiĝas kun ĝi pli subtile, plimalpli kiel ligiĝas strofoj de renko.

Hajbuno estas tradicie ĉapitro de literatura taglibro. Tia pli konata ekzemplo estas Oku no Hosomichi (*Mallarĝa Vojo al la Interno*) de Matsuo Bashō. En tiu kompilado de vojaĝimpresoj, formigas 43 hajbunoj kompletan sinsekvon, ilustrante 43 staciojn de la vojaĝo de la poeto en 1689. Kelkaj pritraktas la vojaĝon, aliaj skizas homojn, gravajn lokojn, kaj pejzaĝojn konatajn al literatura homo.

Kun la rilataj formoj hajko, renko, hajgao kaj senrjuo, hajbuno estas parto de la japandevena literatura ĝenro hajkajo.

Hajbuno fariĝas populara ankaŭ en okcidentaj landoj, precipe en la anglalingva literaturo, kie ĝi eldoniĝas kiel memstara formo.

## Eksteraj ligiloj 
* *Streta vojo al fora interno*, plena traduko de *Oku no Hosomichi* fare de Sasaki Teruhiro.

Kategorio:Japanlingva literaturo
Acida pluvo

[eta|dekstra|350ra|Efektoj de acida pluvo en montaro de [Ĉeĥio]]
**Acida pluvo** estas pluvo kies acideco estas danĝera por la homa vivo.

Ĝi formiĝas, kiam la aera humideco kombiniĝas kun nitrogena oksido kaj sulfura dioksido, kiuj eliras fabrikojn, elektrejojn kaj brulmotorojn. La interrilatoj de tiuj gasoj kun akvovaporo formigas sulfuran kaj nitratajn acidojn. Finfine tiuj kemiaĵoj falas surteren kiel pluvo.

Ĝenerale pluvo havas acidecon (pH) iomete sub 6,0 pro asimilado de atmosfera karbona dioksido, kiu disiĝas en la pluvero kaj fariĝas kvantetoj da karbonata acido. En kelkaj dezertaj regionoj, pulvo en la aero enhavas sufiĉan karbonatan kalcion por malacidigi la precipitaĵon, kaj tiel eblas, ke pluvo povas esti acide neŭtrala aŭ eĉ alkala. Pluvo ankaŭ povas esti danĝere acida: pluvon, kies acideco estas sub pH 5,6 (pro i.a. poluo), oni nomas *acida pluvo*.

La poluiloj de acida pluvo povas trakuri grandajn distancojn kaj vento forpuŝas ilin al miloj da kilometroj antaŭ fali surteren kiel pluvo, pluveto, roso, hajlo, neĝo aŭ nebulo, kiuj acidiĝas per tiuj poluantaj gasoj. Ĉi tiuj poluas ĉefe akvon (kaj mortigas fiŝojn), arbarojn kaj terkulturejojn (kaj homojn kiuj manĝas el ili).

Laŭdire, Ĉinio, Barato kaj Japanio plej suferas tiun poluadon. En Ĉinio estas la plej danĝera mediproblemo. Ĝi endanĝerigas duonon de la urboj en la lando. En kelkaj regionoj ĉiu pluvo estas acida. Plej grava kaŭzanto estas karbo, kiu nutrigas 70 % de la energion de la azia landego. En Eŭropo, Svedio, Nederlando kaj Britio suferas plej danĝere la acidan pluvon. En Ameriko, Usono kaj Kanado estas afektita de tiu problemo.

Tiun koncepton de acida pluvo kreis brita sciencisto Robert A. Smith meze de la 19a jarcento, sed nur meze de la 20a jarcento post la lasta industria revolucio, oni agnoskis tiun problemon tutmonde. Plej antaŭe oni studis ties efekton ĉirkaŭ la termikaj centraloj britiaj dum la sepdekaj jaroj.

Kategorio:Acido-baza kemio
Kategorio:Meteologio
Kategorio:Poluado
Kategorio:Aera poluado
Kategorio:Akvopoluado
Kategorio:Media kemio
Pál Mazalán

**MAZALÁN Pál** (29-an de majo 1891, Igló - 3-an de decembro 1959, Budapeŝto) estis minada inĝeniero, geofizikisto kaj hidrogeologo, kandidato de la teknikaj sciencoj.

Li studis en Selmecbánya, dum la unua mondmilito esploris tergasajn kampojn en Transilvanio per torda pendolo. Poste direktis la esplorlaborojn en Hungario (1920-aj jaroj) kaj tio rezulstis malkovron de la naftokampo ĉe Lispe, apud Nagykanizsa. Li gvidis en 1924, Nov-Gvineo naftoesplorojn de brita entrepreno, poste en 1926 esploris en Japanio, poste en Usono.

Ekde la dua duono de la 1920-aj jaroj, li esploris trink- kaj industriakvojn en Hungario. Dum la dua mondmilito, li fondis propran entreprenon por produktado de naftoesploraj kaj boraj instalaĵoj.

Li instruis ekde 1938 en la teknika Universitato de Budapeŝto, poste li estis gvidanto de naftosekcio de la Minada Esplorinstituto.

## Verkoj 
* A mélyfúrású kutak helyes létesítési módja és az ezzel kapcsolatos teendők (Vízü. Közl. 1939. 3 - 4. sz.)
* A mélységi hidraulika módszereivel elért újabb eredmények (MTA Műszaki Tudományok Oszt. Közl. 1953)

## Literaturo 
* Mazalán Pál (Nekrológ, Bány. L. 1960); M. P. (Földtani Közl. 1960.)

Kategorio:Hungaraj inĝenieroj pri minejoj
Kategorio:Hungaraj hidrogeologoj
Vilmos Bese

**BESE Vilmos** (24-an de marto 1916, Bánhida - 13-an de januaro 1995, Budapeŝto) estis hungara industria gvidanto.

Li komence laboris en la karbominado, poste studis en la Ekonomia kaj Teknika Akademio (Ruĝa Akademio) pri karbo- kaj naftominado.

Li estis ekde 1951 ĉefgvidanto de departemento en Ministerio pri internaj aferoj, ekde 1952 vic-ministro pri miksaj entreprenoj. Li laboris ekde 1955 gvidanto de Landa Geologia Ĉefdiretroreco, ekde 1957 kiel gvidanto de Naftoindustria Trusto. Li estis ĉefdirektoro de la Landa Nafta kaj Tergasa Trusto inter 1960-1989(? findato malcerta). Dum lia agado, la hungara nafto kaj tergasa industrio monstris la plej sukcesan periodon. 

Bese, Vilmos
Bese, Vilmos
Bese, Vilmos
Lionel Dunsterville

**Generalo Lionel Charles DUNSTERVILLE** (1865-1946) gvidis la t.n. 'Dunsterforce' (Dunsterfortojn) tra nuna Irano por preventi la supozitan germanan-turkan invadon de Hindio.

Lionel Charles Dunsterville ekservis en la brita aremo en 1884 ĉe la infanterio. Poste li servis ĉe la kolonia India Armeo kaj en 1917 gardis la limojn por preventi - fakte malverŝajnan - turkan-germanan invadon per sia 1000 soldatoj. Ili helpis la sendependiĝan Kaŭkazion kaj rebatis rusajn revoluciajn fortojn ĉe Enzeli (ĉ. 3.000 soldatojn).

Oni poste komisiis al li okupi la gravan naftourbon Bakuo, en la tiama Azerbajĝano, pri kiu li rezigni la 14-an de septembro 1918, post atako de 14.000 turkaj soldatoj, kiuj okupis sekvatage la urbon. La aliancanoj reokupis la urbon nur post du monatoj, post la turka armistico.

## Fonto 
* Encyclopaedia of the First World War- Who's Who

## Referencoj 
* S.P. Menefee, "Dover, Thomas," in H.C.G. Mathews and Brian Harrison (eds.), *Oxford Dictionary of National Biography*, vol. 17 (2004): pp. 361-63.

Dunsterville
Hugó Böckh

**BÖCKH Hugó** (naskiĝis la 15-an de junio 1874 en Pest (urbo), mortis la 6-an de decembro 1931) estis hungara geologo, profesoro, membro de la Hungara Scienca Akademio, filo de János Böckh. Lia nobela antaŭnomo estis *nagysuri* [nadjŝuri]. Li estis plej elstara fakspertulo de la hungara nafto- kaj tergasesploro.

Li studis en Budapeŝto kaj Munkeno, poste eklaboris en Reĝa Teknikuniversitato palatino József, kiel mineralogia asistanto apud Sándor Schmidt.

Hugó Böckh estis ekde 1900 instruisto en la Akademio de Selmec. Li ricevis en 1910 la titolon ĉefkonsilisto.

Li direktis la esplorojn ĉe la transilvania Kissármás (1906-1909), kie oni malkovris plej grandan tergaskampon de Eŭropo. Ekde 1910 li gvidis geologian esploron pri gaskampoj en Transilvanio. Li diskonigis la rezultojn en verko „*Az erdélyi medence földgázt tartalmazó antiklinálisairól (1911*)”. Oni nomumis lin tri jarojn poste (1914) al gvidanto de la Minada Sekcio de la Financa Ministerio.

Oni komencis en 1915 je lia propono esplori naftokampojn ĉe Egbell. Tiu estis la unua kazo, kiam oni montris per torda pendolo de Eötvös la kaŝitan, subteran naftokampon; tio enkondukis novan geofizikan metodon en la naftoesploron. Post la sukcesa borado, oni nomumis lin ekde 1918 al direktoro de centro de la ŝtataj minadaj monopoloj kaj esploroj.

Li forlasis la ŝtatan laboron en 1921 kaj iĝis konsilisto de la *Anglo-Persian Oil Company*. Li gvidis je ties komisio naftoesplorojn en Irano, inter 1923-26 kaj 1928-29. Li laboris en 1926-28 en landoj de Ameriko. Li estis ekde 1929 ĝis sia morto, direktoro de la Hungara Geologia Instituto. La planitajn grandajn reformojn malhelpis lia frua morto.

## Verkoj 
* Geológia (altlerneja studlibro, I-II. Selmecbánya, 1904-1909)
* Az erdélyi medence földgázt tartalmazó antiklinálisairól (Selmecbánya, 1911)
* Mining and stone industry in Hungary (Bp., 1920)

## Literaturo 
* Rozlozsnik Pál: Böckh Hugó élete és munkái (Földtani Közl., Bp., 1931, 1-12. füz.)
* Vendl Aladár: Böckh Hugó emlékezete (Bp., 1934).

Kategorio:Hungaraj geologoj
Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj
Kategorio:Hungaraj akademianoj
Kategorio:Budapeŝtanoj
Burger King

**Burger King** estas internacia ĉeno da rapidmanĝejoj, kiu precipe vendas hamburgerojn, pomfritojn kaj limonadon.

## Historio 
eta|250ra|Whopper Menuo
La unua Burger King malfermiĝis en 1954 en Miamo, Florido, Usono fare de du studentoj (James W. Mc Lamore kaj David Edgerton) de la hotellernejo. Unu el ili vizitis la antaŭiranton de McDonald's, kaj vidis la potencon de la produkteska hamburgervendejo.
En 1963 la unua eksterlanda establo malfermiĝis, kaj en 1975 la unua Eŭropa establo en Hispanio.

## Produktoj 
La ĉefprodukto de Burger King estas la Whopper. Ekde 2000 Burger King ankaŭ vendas vegetaran produkton, la "Burger King Veggie". Por infanoj estas la "Kids Meal" (Infana Manĝo). Antaŭ kelkaj jaroj Burger King enkondukis "King Delight" produktojn, kun malpli ol 5% da graso.

## Landoj 
Tutmonde estas 11 220 establoj en 61 landoj. La plejgranda parto de la establoj (ĉirkaŭ 8000) estas en Usono.
450ra
Mapo de tie kie Burger King estas aktiva.
* Ruĝa koloro: Momente aktiva
* Oranĝa koloro: Antaŭe aktiva
* Flava koloro: Aktiva, sed sub alia markonomo

La plej granda Burger King en la mondo estas sur la flughaveno Schiphol en Nederlando.

## Eksteraj ligiloj 
* La internacia retejo de Burger King

Kategorio:Usonaj firmaoj
Kategorio:Firmaoj de Florido
Kategorio:Transnaciaj firmaoj
Kategorio:Kanadaj firmaoj
Kategorio:Rapidmanĝejoj
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1954
Blankkapa himantopo

La **Blankkapa himantopo**, *Cladorhynchus leucocephalus*, estas birdo de la genro de *Cladorhynchus*, sed aliaj metas ĝin en la genro *Himantopus*. Tiu specio estas endemisma en Aŭstralio -escepte la centron de la kontinento- kaj Novzelando.

[thumb|maldekstre|Kolonio de Blankkapaj himantopoj, Coorong, Suda Aŭstralio; videblas ankaŭ kelkaj ekzempleroj de [Ruĝkapa avocetopli dekstre.|alt=a flock of a few hundred brown and white birds in a shallow lake]]
Reproduktado estas ekigita per la plenigo de enlandaj sallagoj per pluvokvanto, kreante grandajn neprofundajn lagetojn riĉajn je etaj salikokoj, kiujn la birdoj manĝas. Tiuj himantopoj migras al tiuj lagoj grandnombre kaj kuniĝas en grandaj reproduktaj kolonioj. La ino demetas tri al kvar brun- aŭ nigr-makulec-blankecajn ovojn sur skrapaĵo. Se kondiĉoj estas favoraj, dua idaro povus esti demetita, kvankam se la lagoj sekiĝas trofrue la reproduktaj kolonioj povas esti forlasitaj.

La Blankkapa himantopo estas 45-53 cm longa kaj pezas 220-260 g, kun enverguro de 55-68 cm. Plenkreskuloj en reprodukta plumaro estas ĉefe blankaj kun nigraj flugiloj kaj larĝa bone markita u-forma kaŝtanbendo trans la brusto. La centra parto de la bazo de la supra vosto estas nuance palgrizbruna. La svelta beko estas nigra, relative rekta, kaj duoble pli longa ol la kapo. La irisoj estas malhelbrunaj kaj la kruroj kaj piedoj estas malhelruĝ-rozkoloraj. La flugiloj estas longaj kaj sveltaj kaj havas dek unu primarajn flugilplumojn, el kiuj la deka estas la plej longa. Dumfluge, la flugiloj estas plejparte nigraj se vidataj de supre, sed havas blankan malantaŭan randon de la pintoj de la internaj primaroj. Desube, la flugiloj estas ĉefe blankaj kun malhelaj pintoj. Blankaj plumoj ĉe kapo kaj kolo havas palgrizajn bazojn, kiuj estas normale kaŝitaj. Nereprodukta plumaro estas simila, sed la torakbendo estas malpli klara kaj ofte diluita al cindrobruno aŭ makulecblanko. La kruroj estas pli pala- aŭ oranĝ-rozkoloraj. Ekzistas neniu diferenco en plumaro inter ambaŭ seksoj, nek iu geografia vario estis registrita.

## Referencoj 
*  
* Marchant, S.; & Higgins, P.J. (Eds). (1993). Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds. Volume 2: Raptors to Lapwings. Oxford University Press: Melbourne. ISBN 0-19-553069-1

## Eksteraj ligiloj 
* Thinking Like a Banded Stilt, Libby Robin 2002.

Kategorio:Rekurbrostruledoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio
Nigra himantopo

La **Nigra himantopo**, *Himantopus novaezelandiae*, estas svelta kaj eleganta vadbirdo el familio de Rekurbrostruledoj kaj ordo de Ĥaradrioformaj.

## Aspekto 
[maldekstra|eta|Nigra himantopo (*Himantopus novaezealandiae*), komparita kun la proksima [Blankkapa himantopo (*H. himantopus*, *Himantopus leucocephalus*). Pentraĵo fare de John Gould.]]
Plenkreskuloj estas 40 cm longaj. Ili havas tre longajn ruĝajn krurojn, longan fajnan nigran bekon kaj nigran plumaron. Junuloj havas blankajn bruston, kolon kaj kapon kun nigra makulo ĉirkaŭ la okuloj.

## Minacoj 
Tiu specio estas unu el la plej minacataj vadbirdoj kaj birdoj en la mondo. La nuna loĝantaro nombras eble nur ĉirkaŭ 50 plenkreskuloj, kiuj dum la reprodukta sezono estas nur en alta valo Waitaki, de la Suda Insulo en Novzelando. Malgrandaj grupoj vintras en la norda Insulo. Tamen antaŭe ili multnombris en la tuta insularo, ĝis kiam la medio malpliiĝis kaj krome la eŭropanoj enmetis mamulojn kiel katoj. Krome estas problemo hibridiĝo kun loka loĝantaro de **Himantopo** (*Himantopus himantopus*) kaj fakto, ke **Nigra himantopo**, *Himantopus novaezelandiae*, reproduktiĝas nur je la aĝo de 2 aŭ 3 jaroj. Loka nomo por tiu specio estas *kakī*.

## Kutimoj 
Ili loĝas humidan medion ekzemple borde de riveroj aŭ lagoj, kie manĝas akvajn senvertebrulojn, fiŝetojn kaj aliajn etajn predojn.

## Referencoj 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* BirdLife Species Factsheet 

Kategorio:Rekurbrostruledoj
Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando
Superior Oil Company

**Superior Oil Company** (1921-1984) estis sendependa usona naftokompanio, kiu estas nun parto de ExxonMobil. **Superior Oil** estis fondita en 1921 en Coalinga fare de William Myron Keck, fondinto de W. M. Keck Foundation.

Superior Oil en 1938 konstruis la unuan *ofŝoran* maftoplatformon en la golfa bordo de Luisiana, en kunlaboro kun Pure Oil, alia sendependa entrepreno.

La entreprenon gvidis de la fondo en 1921 ĝis 1963 W. M. Keck, poste lia filo ĝis 1981 (Howard B. Keck).

En marto de 1984, Superior Oil estis axcetita de Mobil Corporation (nun ExxonMobil) kontraŭ 5,7 miliardoj da usonaj dolaroj.

Kategorio:Naftaj firmaoj
Kategorio:Pereintaj firmaoj
Kategorio:Usonaj firmaoj
Kelly Hu

**Kelly HU** (naskiĝis  en Honolulu, Havajo) estas usona aktorino.

Post finstudo en la mezlernejo, Hu partoprenis en la konkurso *Miss Teen USA*, 1985. Tiam ŝi akiris la unuan lokon kaj tiel startigis modelan karieron en Italio kaj Japanio. Ŝi revenis en 1987 al Usono kaj dediĉis sin al aktorado. Post kelkaj malgrandaj serioj, ŝi ricevis en 1989 la unuan filmludon en *Vendredo 13, parto 8 – mort-kazo Manhattan*. Post kiam ŝi estis videbla en la filmo *The Doors* (1991), ludis ŝi ĉefe en televidaj filmoj. Ekde 2002 aperas ŝi ankaŭ en kinejaj filmoj.eta|200px
eta|200px|Kelly en 1985

## Filmo kaj televido 
* 1989 - *Vendredo 13, parto 8 – mort-kazo Manhattan*
* 1991 - The Doors
* 1993 - Surf Ninjas
* 1996 - Nash Bridges (televida serio 1997-1998)
* 1998 - Martial Law (televida serio 1998-2000)
* 2002 - The Scorpion King
* 2003 - Born 2 Die
* 2003 - X-Men 2
* 2004: *The Librarian – Quest for the Spear*
* 2005: *Mayday*
* 2006: Devil’s Den
* 2007: *Shanghai Kiss*
* 2007: *The Air I Breathe*
* 2007–2010: *Phineas and Ferb*, 32 epizodoj
* 2008: Farmhouse
* 2008: Stiletto
* 2009: *The Tournament*

Hu, Kelly
Hu, Kelly
Optika fibro

dekstra|eta|Aro da optikaj fibroj
**Optika fibro** estas ondokonduktilo, medio kie la lumo (normale el lasero aŭ lum-eliganta diodo) povas propagiĝi sen disiri en multaj direktoj. Tiel la lumo povas vojaĝi multajn kilometrojn kaj porti informacion kun si.

La optikaj fibroj povas esti faritaj el siliko aŭ plasto, sed la plej konataj estas la fibroj el siliko.

Uzante la optikajn fibrojn oni povas transsendi informaron je altega donaĵtakso (bitrate).

## Kiel funkcias 
La funkciado de la fibroj baziĝas en la fenomeno de la plena reflekto de la lumo. Tiel la fibro povas esti fleksita kaj la lumo ankoraŭ trairas ĝin.

## Vidu ankaŭ 
* Optikaj amplifikiloj
* Vitrofibro
* Optika kablo
* DOCSIS

Fibro
Bandar-e Anzali

**Bandar-e Anzali** aŭ **Bandar-e Enzeli** aŭ *Haveno Anzali* (, **Bandar-e Pahlavi** (perslingve: بندر پهلوی) antaŭ la Irana revolucio estas urbego, havenurbo kaj ripozloko en norda Irano, en Provinco Gilano laŭ bordo de la Kaspia maro. La urbego estas ĉefurbo de la samnoma distrikto. En la loknomo Bandar signifas: haveno, tial la pli mallonga nomformo estas **Anzali**.
eta|maldekstre|
eta|maldekstre|Urbodomo
eta|300ra|maldekstre|
eta|maldekstre|Hotelo
eta|maldekstre|muzika pavilono

## Bazaj informoj 
* 
* Supermara alteco: m
* Loĝantaro: 118,564 en 2016
* Horzono: UTC + 3:30; somere UTC + 4:30
* Telefonkodo: (+98) 181

eta|150ra|Mapo pri Irano, Anzali estas ruĝa punkto

## Geografio 
Bandar-e Anzali konstruiĝis sur du sablaj duoninsuloj, ĉe la Mordab-laguno. La haveno troviĝas inter la du duoninsuloj. Proksima metropolo estas Raŝto.

## Historio 
Bandar-e Anzali estas malnova urbo en la antikva Irano. Longe ĝi estis sekura haveno por komercŝipoj kaj fiŝkaptistaj boatoj. En 1919 dum la kolapso de la kontraŭsoveta (blanka) rusa armeo dek ok el liaj ŝipoj serĉis rifuĝon en Anzali. En la sekva jaro la sovetia floteto de dek tri ŝipoj faris surprizatakon en Anzali, konkerante la britan garnizonon kaj la dek ok blankajn rusajn ŝipojn. La sovetianoj (ruĝuloj) deklaris la Gilanan Sovetan Respublikon, kiu falis en 1921. La havenurbo prenis la nomon Pahlavi en 1935. Dum la 2-a mondmilito en 1942 evakuita pola trupo ŝipe alvenis al Anzali.

## Ekonomio 
Bandar-e Anzali ankaŭ hodiaŭ estas la plej granda kaspia haveno de Irano. La varma kaj humida vetero permesis al tiu regiono kultivi rizojn kaj teojn. La urbego estas centro de produktado pri kaviaroj, tio estas plene ŝtatmonopolo.

## Klimato 
Bandar-e Anzali havas la plej humidan klimaton en Irano, havante mediteranean klimaton. Jare estas precipitaĵo po 1853,5 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, tamen inter septembro-decembro pli ofte.

## Trafiko 
Bandar-e Anzali havas trairan vojon, kiu sekvas la marbordon, estas elbranĉiĝo al la meza landparto. Estas bona ligo aŭtovoje kun Mazenderano, Azerbajĝano kaj Teherano. La urbego estas ligita per du pontoj al la proksima insulo.

## Vidindaĵoj 
* lumturo
* longa havenpromenejo
* strando
* muzeo
* minareto kun moskeo

## Rilatoj al Esperanto 
Esperanto-parolantoj estis en la urbo jam en la unua duono de la 20-a jarcento. Ekzemple jam en la jaro 1923 (=1302) Bughdan Hajraptian estis UEA-delegito en la urbo.

## Fontoj 
* interalie WikiTrans
* informoj en la retejo *iranicaonline.org*

Beach of Bandar-e Anzali-1971.JPG|marborda plaĝo
Kids in the Sand - Beach at Bandar-e Anzali- Northwestern Iran (7418485898).jpg|infanoj ĉe la plaĝo
Front view of Mianposhte palace.jpg|palaco Mianpoŝte

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Urboj de Irano
Kategorio:Havenurboj
Zana Aliu

**Zana Aliu** (*Зана Алиу*) estas juna kantistino el Nord-Makedonio, kiu reprezentis sian landon ĉe la Junulara Eŭrovido-Kantokonkurso 2006 en Bukareŝto. Tiam ŝi estis 13-jara kaj plenumis kanton "Vljublena" ("Amanta") en la makedona lingvo.

Zana kantas ekde kiam ŝi estis 6-jara. Ŝi bone studas en mezlernejo, inter la ŝatataj studobjektoj ŝi havas kemion kaj matematikon. Ŝi parolas la anglan kaj, malpli bone, la italan kaj hispanan. Ŝi ŝatas ludi tenison.

La prezento de Zana ricevis 14 poentojn (el ili po 12 ricevis ĉiu partoprenanto en la komenco kaj ankoraŭ 2 estis voĉdono de rumaniaj televido-spektantoj).

## Familio 
Zana havas fraton Bleron kaj fratinon Egzona. Pri la fratino la juna kantistino aparte fieras, ĉar 16-jara Egzona nun studas en Sacramento (Usono).

Kategorio:Kantistoj
Kategorio:Junulara Eŭrovido-Kantokonkurso
Ribelo de Saga

eta|Lignobloka premaĵo de Tokyo Nichinichi Shinbun, 1874, figurante ribeliston Eto Shimpei dum la Ribelo de Saga

La **Ribelo de Saga** (佐賀の乱, Saga no ran) estis ekssamuraja ribelo en Japanio en 1874, estrita per Eto Shimpei kaj Shima Yoshitake en ilia denaska regiono de Saga kontraŭ la Meiji-Registaro. Malgraŭ granda ribelo de eks-samurajoj, tamen dank'al rapida respondo de Okubo Toshimichi, la ribelo estis tuj subpremita de Meiji-registaro.

## Fono 
Eto rezignis kiel konsilanto en 1873 por protesti la rifuzon de la registara lanĉi militan ekspedicion kontraŭ Koreio (Seikanron). Eto tiam helpis al Itagaki Taisuke organizi la politikan partion Aikoku Koto, kaj kreis la Memoron Tosan, akran kritikon de la registaro. En januaro 1874, frustrita per la malakcepton de la registaro de liaj klopodoj, li reiris al Saga. El liaj 3000 subtenantoj, 2000 estis de lia grupo Seikanto, pledintaj por invado de Koreio kaj la cetera 1000 estis lokaj eks-samurajoj dezirintaj reiri al la malnova ordo feŭdo.

## Ribelo 
Kiam ribelistoj ŝtelatakis bankon kaj registarajn oficejojn kaj okupis Saga-Kastelon en februaro 1874, Hejmministro Okubo Toshimichi depeŝis centrajn registarajn trupojn sufoki la ribelon. Eto kaj Ŝima estis penitaj kaj ekzekutitaj en aprilo kune kun dek-unu aliaj ribelestroj.

Kategorio:19-a jarcento en Japanio
Kategorio:Ribeloj en la 19-a jarcento
Kategorio:1874 en Azio
Kategorio:Gubernio Saga
Andrij Ŝevĉenko

**Ŝevĉenko, Andrij** ukraine **Андрій Шевченко** (naskiĝis 29-an de septembro 1976) estas ukraina futbalisto, moknomo - **Ŝeva**. Li naskiĝis en la Kieva provinco, sed baldaŭ kun familio translokiĝis al Kievo. Dum la 9-a vivojaro li komencis ludi futbalon. Dum la jaro 1993 li debutis en la teamo "Dinamo-2", post kelkaj monatoj ekludis en la unua teamo de la futbala klubo "Dinamo" Kievo. Ekde 1999 li estis futbalisto ĉe la klubo "A.C. Milan" (en Milano, Italio) kaj ekde 2006 ĉe la klubo "FC Chelsea" (en Londono, Anglio).

Dum la matĉoj pri la Futbala Mondpokalo 2006 en Germanio (2006) li estis kapitano de la ukraina nacia teamo de futbalo.

Dum 2003 li ricevis la titolon "Merita Majstro de sporto de Ukrainio", kaj ekde 2004 estas posedanto de la titolo "La Ora Pilko", kiu estas aljuĝata al la plej bona piedpilkisto de Eŭropo. Krome li estas nomumita "Heroo de Ukrainio".

Kategorio:Ukrainaj futbalistoj
Kategorio:Herooj de Ukrainio
Raŝid Ali al-Gajlani

**Rashid Ali al-Kaylani** (arabe رشيد عالي الكيلاني, prononcita ** Saajjad Raŝid Ali al-Gajlani**) estis filo de *Sayyad Abdul Wahhab al-Gillani* (n. 1892 m. 1965) kaj ĉefministro de Irako en tri periodoj:

# 20-a de marto, 1933 – 29-a de oktobro, 1933
# 31-a de marto, 1940 – 31-a de januaro, 1941
# 3-a de aprilo, 1941 – 29-a de majo, 1941

Li estas plej ofte menciita, kiel tiu gvidanto, kiu venigis Irakon al influo de Germanio dum la Dua Mondmilito.

Li estis parenco al la unua ĉefministro de Irako, Abd ar-Rahman al-Hajdari al-Gillani. Rashid Ali al-Gajlani komencis karieron en 1924 en la unua registaro, gvidata de Jasin al-Haŝimi. La du homoj estis ardantaj arabaj naciistoj kaj kontraŭis la intervenon de la britoj en la internan politikon de la lando. Ili rifuzis la angl-irakan traktaton subskribita de registaro de Nuri as-Said en 1930 kaj formis siajn nacian partion Partio de la Nacia Frateco. Li servis kiel ĉefministro unuafoje ekde 1933.

Li venis en la 1930-aj jaroj sub influon de la porgermana muftio de Jeruŝalemo (Haj Amin al-Husseini). Li promesis en 1940 kiel ĉefministro al la germanoj apogi ilin per resursoj de la lando, la britoj forigis lin el la registaro per ekstera premo je la regento (31-an de januaro 1941). Li repotenciĝis la 3-an de aprilo - post fuĝo de Abdul Illah - kaj tuj sendis irakajn fortojn kontraŭ la aviadila bazo de la britoj en Habbanija. Tie komenciĝis la Angl-Iraka Milito.

Pro kontraŭatako de la britoj, Gajlani fuĝis al Berlino, poste en Saud-Arabion.

Gajlani revenis en Irako post faligo de la Monarkio en 1958. Li klopodis denove akiri la potencon, sed li fiaskis kaj estis juĝita je morto. Li pardonpetis kaj li povis forlasi Irakon.

Kategorio:Ĉefministroj de Irako
Kategorio:Islamanoj
Kategorio:Bagdadanoj
Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito