Kosroes la 1-a

**Kosroes la 1-a Anurŝirvano** aŭ greke:**Χοσρόης Α΄ της Περσίας** estis moknomita Anuŝirvano ("tiu kiu havas senmortan animon"), estis unu el la plej grandaj regantoj de la Sasanida Imperio.انوشيروان kaj la Granda Reĝo de Persio ekde 531 ĝis sia morto en 579. Li estis membro de la Sasanida dinastio.

Lia naskiĝdato estas nekonata, sed la reĝo verŝajne vivis ĝis tre alta aĝo, ĉar li supreniris la tronon kiel plenkreskulo kaj estas priskribita kiel maljunulo fare de romiaj fontoj en la 570-aj jaroj.

Kosroes la 1-a estis la granda kontraŭulo de la orientromia imperiestro Justiniano (527–565). Li gvidis la malfruan antikvan Sasanan Imperion al ĝia zenito kaj estas konsiderata grava reganto, fakto reflektita pri la legendoj de la Oriento.

La arabigita nomo Kisrā (arabe: كسرى, ankaŭ Kasrā) fariĝis sinonima en la orienta araba lingva regiono post la falo de la Sasanida Imperio kun la nomo de la reganto de la antaŭ-islama irana Imperio (komparebla al la germana vorto "Caro" el Cezaro).

## Surtroniĝo
Kosroes estis la tria filo de reĝo Kavado la 1-a (473-531). Li estis favorito de sia patro super siaj du pli maljunaj fratoj, Kaoso (greke: Καόσες) kaj Zamo (greke: Ζάμες), kaj preparita por sukcedi lin.

eta|dekstre|400px|La Orienta Romia Imperio kaj la Persa Imperio ĉirkaŭ 562. Tamen, la limoj de la Sasanida Imperio ne estas tute precize reprezentitaj, ĉar la suda marbordo de la Persa Golfo nur apartenis al la persa regado ĉirkaŭ 570.

[eta|maldekstre|400px|Kosroes la 1-a kaj la milito en [Jemeno (egipta silko).]]

[eta|dekstre|400px|Kosroes la 1-a disbatas la [Mazdak|Mazdakitan ribelon (persa miniaturo).]]

[eta|maldekstre|300px|Kosroo la 1-a anoncas reformojn. Persa miniaturo el [Ŝahnameo.]]

eta|dekstre|400px|Ikonografia bildo de Kosroes la 1-a, sasanida reĝo.

eta|maldekstre|300px|Kosroes la 1-a, ankaŭ konata kiel Anuŝirvano (la "senomorta animo"), li estis unu el la plej grandaj regantoj de la Sasanida Imperio.

eta|dekstre|400px|Mapo de la Bizanco-persa limo.

[eta|maldekstre|400px|La regno de [:en:Lazica|Laziko en Mezopotamio.]]

[eta|dekstre|300px|Ilustraĵo de la [Mil kaj unu noktoj, konservata en la Palaco de Topkapi, Istanbulo, Turkio.]]

Kaoso fariĝis nepopulara pro siaj simpatioj por la Mazdakanoj, kaj Zamo estis konsiderata netaŭga por regi ĉar al li mankis okulo. Tial, ĉirkaŭ la mezo de la 520-aj jaroj, Kavado provis adopti Kosroes-on de la orienta romia imperiestro Justino la 1-a por certigi la planitan sinsekvon, sed la intertraktadoj malsukcesis.

Kiam Kavado mortis la 13-an de septembro 531, Kosroes tuj transprenis la potencon, estis nomumita la nova reganto fare de la konsilio de nobeloj (supozeble kiel surprizo por Kavuso), kaj poste kronita. Liaj preteratentitaj pli maljunaj fratoj, tamen, ne akceptis tion kaj provis postuli siajn tronojn, trovante subtenon inter kelkaj membroj de la nobelaro.

Ĉar Zamo mem ne rajtis esti reĝo, liaj subtenantoj volis meti lian neplenaĝan filon, Kavadon, (greke: Καβάδης) sur la tronon kiel sian reprezentanton, kun Zamo kiel preceptoro kaj reganto. Baldaŭ post la surtroniĝo de Kosroes, ŝajne ankoraŭ en 531, unu aŭ du konspiroj ekestis kun la celo detronigi lin, tamen, ili estis brutale subpremitaj, kaj Kosroes ekzekutis siajn fratojn. Lia nevo Kavado supozeble fuĝis flanke de la romianoj.

## Ekstera Politiko
La Romianoj kaj Sasanidoj rekomencis militon unu kontraŭ la alia ĉirkaŭ 526. En la batalado ĉe la persa-orienta romia limo en Mezopotamio, la orientaj romiaj generaloj Belizaro kaj Sittas komence brave sukcesis. Belizaro venkis en la Batalo de Dara, en 530, sed suferis malvenkon unu jaron poste.

Kun la ascendo de Kosroes, la ŝanco por pacnegocadoj ekestis. En 532, la tiel nomata "Eterna Paco" (latine: "Pax Aeterna") estis finita kun Justiniano, kiu implikis grandajn (unufojajn) romiajn pagojn al la Granda Reĝo. Grava fonto por ĉi tiuj eventoj estas la rakonto de la orienta romia historiisto Prokopio el Cezareo en liaj ["Historioj"](https://www.google.com.br/books/edition/Procopii_Anecdota_sive_Historia_arcana_G/SHuaEE2S_D0C?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Procopius+(of+Caesarea.)%22&printsec=frontcover).

Jam en 540, batalado denove eksplodis. La ĉefa kaŭzo estis konflikto inter arabaj triboj, serve de la persoj kaj romianoj. Eble Kosroes havis malnovan celon: atingi Mediteraneon kaj restarigi la limojn de la malnova Aĥemenida Imperio.

Pli verŝajne, tamen, la reĝo simple serĉis la plej grandan eblan rabaĵon kaj prestiĝopliigon. Efektive, la romia orienta limo estis senigita je soldatoj, ĉar la plej multaj el la efikaj unuoj estis deplojitaj en Italio por disbati la ostrogotan reziston. La amplekso, ĝis kiu la ostrogotoj instigis la Sasanidojn rekomenci bataladon, estas disputata.

Kosroes povis militi kontraŭ Justiniano ĉar lia pozicio ene de la imperio nun estis sekura kaj paco regis ĉe la aliaj limoj de la Persa Imperio: La Heftalidoj, la "huna" tribo, kiu minacis Persion dum jardekoj, estis malfortigita.

La batalado kun la romianoj komenciĝis en Sirio. En 540, Kosroes transiris la limon kun granda armeo kaj konkeris, inter aliajn urbojn, Antioĥion ĉe la rivero Oronteso, unu el la plej gravaj kaj plej grandaj urboj de la Romia Imperio. La plifortikigoj promesitaj de Justiniano aŭ ne alvenis aŭ alvenis en nesufiĉaj nombroj

La kuzo de Justiniano, generalo Germano, estis tial devigita retiriĝi el Antioĥio kun sia malgranda armeo de nur 300 bucelarioj ("korpogardistoj"). La urbo rifuzis la oferton de Kosroes retiriĝi pace kontraŭ granda monsumo kaj estis sturmita de la Persoj. Kelkaj el la loĝantoj estis deportitaj al la Persa Imperio, kaj la urbo mem estis plene prirabita.

Laŭ antikva tradicio, Kosroes laŭdire faris oferon al la sundio en la Mediteranea Maro ĉe Seleŭka Pierjo, la haveno de Antioĥio. En la antaŭurbo Dafno, li donacis ofertojn en la fama Bosko de la Muzoj. La konkero de Antioĥio havis profundan ŝokon sur la romianoj, kiuj rememoris ĝin dum jaroj.

Intertempe, Kosroes ricevis tributojn de aliaj urboj, kontraŭ kiuj li ne atakis ilin, dum la fortikaĵo [Dara, en [Mezopotamio rezistis la atakon. Baldaŭ poste, Kosroes retiriĝis, antaŭe okaziginte cirkludojn en Apameo ĉe la rivero Oronteso laŭ la stilo de la romia imperiestro - kio estis plia provoko.

Pro tiu ĉi humiligo, Justiniano malakceptis la pacoproponon de Kosroes, kaj milito daŭrinta multajn jarojn sekvis. En 543 (aŭ pli ĝuste 544), grandskala atako kontraŭ la romia urbo Edesa, en Turkio, malsukcesis. La bataloj, en kiu Kosroes kutime persone partoprenis ĝis 544, estis jam disvastiĝintaj al la Kaŭkaza regiono en la Lazika regno antaŭ 541, kie ambaŭ potencoj persekutis interesojn.

La batalado daŭris treniĝis dum la sekvaj jaroj, kun fojaj mallongdaŭraj armisticoj. Fine, tamen, la Persoj ne sukcesis akiri aliron al la Nigra maro aŭ ŝanĝi la limon en Mezopotamio, male, la Romianoj ne atingis decidan venkon. Longtempe, la du grandaj potencoj montriĝis egalaj, kaj Justiniano tiel sukcesis teni la romian orientan limon je granda kosto.

En 562, packontrakto fine estis konkludita kun Justiniano, ĉi-foje por periodo de 50 jaroj (negocita flanke de la romianoj fare de la patricio [Flavio ​​Petro) (50-565), laŭ kiu la romianoj devontigis sin al ĉiujaraj tributpagoj sed ricevis Lazikon kontraŭe.

Religia libereco estis garantiita al la kristanoj en Persio kaj la [Zoroastrismo|zoroastranoj en la Romia Imperio. Tamen, la paco estis rompita jam en 572 de imperiestro Justino la 2-a. Kosroes vane provis malhelpi tion. 

Komence, la persoj tamen atingis grandajn sukcesojn. Kosroes unue persone gvidis siajn trupojn kontraŭ la Gokturkoj, kiuj estis aliancitaj kun la romianoj kaj kies invado en la nordoriento estis forpuŝita, kaj poste turnis sin okcidenten en 573, kie li sukcesis konkeri la gravan fortikaĵon de Dara.

Ĉi tiu malvenko laŭdire frenezigis la romian imperiestron. Tamen, Kosroes suferis pezan malvenkon ĉe Meliteno en 575 (aŭ 576) kontraŭ Justiniano (525-582), generalo de Justino la 2-a. Kosroes eskapis nur kun granda malfacileco. Tiu batalo, tamen, ne estis decida: kiam la reĝo mortis en 579, la milito inter la Orienta Romia Imperio kaj la Sasanida Imperio ankoraŭ daŭris.

Ĉirkaŭ 560 (la preciza dato estas disputata), Kosroes, aliancita kun la Gokturkoj (okcidentaj turkoj) sub Sizabulo (f. 552-576), fine sukcesis repuŝi la heftalitojn ĉe la nordorienta limo kaj detrui ilian imperion - evento kiu estis eternigita, interalie, 500 jarojn poste en la Ŝahnameo de Ferdoŭsio (940-1020).

Tamen, ĉe la alveno de la turkoj, aperis novaj kaj danĝeraj malamikoj, kiuj baldaŭ turnis sin kontraŭ la persoj. Kosroes certe parte kulpis pri tio, ĉar li ŝajne volis bloki la persan silkomerkaton el malfrua antikva Centra Azio, kiu estis kontrolita de sogdaj komercistoj kiel subuloj de la turkoj.

Kiam la sogdoj estis repuŝitaj, la sogda maniako ("sogda komercisto") proponis aliancon kun la Orienta Romia Imperio sub sia sinjoro Sizabulo, kiu estis finita en 570 kaj daŭris nur mallonge.

En suda Arabio, la generalo de Kosroes, Vaĥrizo, sukcesis etendi la sasanidan influon ĝis Himjaro (en la nuna Jemeno) ĉirkaŭ 570, tiel ankaŭ forpuŝante orientromian intervenprovojn (faritajn de la Aksumitoj). Komercaj interesoj ludis signifan rolon ĉi tie, ĉar gravaj maraj kaj teraj vojoj por komerco kun Barato trairis ĉi tiun regionon.

## Enlanda Politiko
Sur la enlanda kampo, Kosroes ŝajne sukcesis plu centraligi la ŝtaton. Li parte kompletigis la malnovan feŭdan nobelaron per burokratia nobelaro dependa de la favoro de la reĝo. Komence de sia regado, li ankaŭ perforte subpremis la mazdakitan movadon, kiu antaŭe kaŭzis maltrankvilon kaj malfortiĝon de parto de la potenca alta nobelaro, kaj ekspluatis la provizoran malfortecon de la magnatoj por pliigi la potencon de la krono.

Kreante nobelaron kun pli malalta servo, aŭ "kavalirecon" (la [Dehgānāno), komence rekte dependan de la reĝo, kaj efektivigante impostajn kaj agrikulturajn reformojn, li fundamente plifortigis la monarkion. Lia impostreformo (konvertante la enspezimposton en fiksan imposton sur terposedaĵo) eble estis modelita laŭ la malfrua romia sistemo de [:en:Capitatio-Iugatio|capitatio-iugatio.

La preciza naturo pri la reformoj, ilia amplekso kaj ilia efikeco longe estis la temo de scienca debato, ĉar ĉiuj raportoj estas skribitaj kun granda kronologia distanco kaj ofte kontraŭdiras unu la alian. Almenaŭ mallongtempe, tamen, la mezuroj ŝajnas esti plifortiginta la pozicion de la reĝo.

Kiel nur ĵuse estis definitive pruvita, la reĝo dividis la regnon en kvar militajn distriktojn, ĉiun estratan de ĉefkomandanto (Spāhbod) (eble la simila romia ofico de magister militum estis funkciinta kiel modelo ĉi tie).

Estas probable, ke granda staranta armeo ekzistis nur ekde tiu ĉi punkto pluen, dum antaŭe la reĝoj estis plejparte dependaj de la impostoj de la alta nobelaro (Wuzurgān kaj Āzādān).

La okcidentaj kaj orientaj komandantoj, respektive, havis specialan respondecon, ĉar ili plej verŝajne alfrontus invadantojn. Tamen, tio ankaŭ donis al ili konsiderindan potencon, kiu - kiel poste tio okazos - kuraĝigis la uzurpajn provojn.

La uzurpa provo fare de lia filo Anōšazād (tradicie datita al 550, sed probable jam 542/43) estis aparte minaca, kvankam Anoŝazado (kies signifo estas "Filo de la Senmorta") malsukcesis. Prokopio el Cezareo, Ferdoŭsio kaj Al-Tabari raportis pri tio.

Kosroes interesiĝis pri greka filozofio, scienco kaj arto. Sub lia regado, la regno spertis kulturan oran epokon. Li altiris akademiulojn al sia kortego kaj havis reputacion pri posedo de solida filozofia edukado. La vidpunkto, ke li estis filozofo-reĝo, estis vaste disvastiĝinta ne nur en lia propra imperio, sed ankaŭ inter la orientaj romianoj ekde la komenco de lia regado.

Tamen, ĉi tiu vidpunkto estis kontraŭdirinta de la historiisto Agatio (536-582), kiu polemike portretis Kosroes-on kiel barbaron, kiu nur ŝajnis esti edukita. Kosroes intense okupiĝis pri la filozofio de antikveco kaj tradukis tekstojn el grekaj filozofoj same kiel hindajn popolrakontojn en la (mezan) persan lingvon. Ĉi tiuj poste estis ricevintaj de la araboj.

La sasanida kortego plenumis potencan influon kaj - kiel la ŝtata sistemo ĝenerale - poste fariĝis modelo por la Abasida Kaliflando. La regado de Kosroes ankaŭ estas konsiderata eble la lulilo de la ŝakludo.

Rilate al religia politiko, al la kristanoj estis garantiita kredlibereco. Tamen, konvertiĝo el Zoroastrismo al kristanismo estis, principe, puninda per morto, kiel pruvas pluraj martirecaj agoj. En 562, kristanoj oficiale rajtis entombigi siajn mortintojn, kaj almenaŭ unufoje la reĝo mem nomumis novan episkopon. Dume, la nestorianoj estis persekutitaj dum kelka tempo.

Post kiam Justiniano malpermesis al la lastaj paganaj novplatonistoj instrui en Ateno en 529, ili decidis elmigri al la sasanida Imperio en 531/532, aŭdinte pri la filozofiaj interesoj de la nova reganto, Kosroes.

Kosroes bonvenigis ilin al sia kortego, sed jam en 532, la elmigrintoj, inter kiuj estis la eminentaj filozofoj Damacio (480-529) kaj Simplicio (480-540), decidis reveni hejmen. Eblas, ke Justiniano postulis ilian ekstradicion. Ĉiukaze, Kosroes certigis garantion en la packontrakto kun la Orienta Romia Imperio en 532, ke ili ne suferos ian ajn damaĝon post sia reveno.

Kosroes forte dependis je la deportado de kaptitoj kaj establis novajn koloniojn kun ili, kiel ekzemple la urbon We Antiok Kosroes (tradukita kiel: "Kosroes konstruis ĉi tion pli bone ol Antioĥio") proksime de sia ĉefurbo, Ktesifono, ekde 540. Ĉi tiu urbo estis nur sub la kontrolo de la reĝo kaj ekster la atingo de la aristokrataro.

Romiaj militkaptitoj kaj metiistoj ankaŭ estis dungitaj por konstrui kanalojn, pontojn kaj aliajn strukturojn. Krome, la reĝo dungis orient-romiajn specialistojn, kiuj laboris por li libervole kaj ŝajne estis senditaj al li de Justiniano dum pactempoj.

## Postviva Morto kaj Moderna Takso
Kvankam Kosroes la 1-a estas preskaŭ forgesita en Eŭropo, male al en Oriento, li estas konsiderata unu el la plej gravaj regantoj de la Malfrua Antikveco. Raportoj priskribas kiel, en la tronsalono de Kosroes la 1-a, apud la reĝtrono, estis ankaŭ tri ceremoniaj tronseĝoj, unu por la Imperiestro de Romo, unu por la Imperiestro de Ĉinio, kaj alia por la Ĥagano de la Turkoj, se ili venus kiel vasaloj antaŭ la Reĝo de Reĝoj.

Krom la (almenaŭ formala) pretendo je supereco tiel formulita, ĉi tio ankaŭ indikis la politikan kaj ekonomian horizonton de la Sasanida Imperio dum la regado de Kosroes.

Kosroes kondukis la Sasanidan Persan Imperion al nova zenito, sed je la kosto de elĉerpado de la lando per longedaŭra militado. La Granda Reĝo verŝajne troŝarĝis la resursojn de Persio per sia implikiĝo en la okcidento, sude kaj norde, ĉefe, liaj provoj fortigi la monarkion ŝajnas esti atingintaj nur mallongdaŭran sukceson.

Laŭ Zeev Rubin (1942-2009), la unuaj signoj de krizo jam estis evidentaj ĉe la fino de lia longa regado. Kosroes lasis la imperion al sia filo, Hormizdo la 4-a, kiu daŭrigis la militojn de sia patro.

En la mitologio de la Oriento, Kosroes vivas plu kiel Anuŝirvano ("senmorta animo"), kiu ankaŭ aperas en la rakontoj de Mil kaj unu noktoj. Turandoĥt, nomita "Filino de Turano", estas menciita kiel la filino de Anuŝirvano. Ŝi estis nomumita de sia patro kiel lia rajta heredantino, sed neniam supreniris la tronon.

## Fontoj
Grava fonto estas la greka historiisto Prokopio el Cezareo, kiu, en lia historia verko (Historio aŭ Pri la Persaj Militoj), rakontas la sasanidajn militojn en Libroj 1, 2 kaj 8, portretante la reĝon ĉefe negative.

Aliaj fontoj inkluzivas Agatio, Evagrio Skolastiko kaj Menandro la Protektanto (550-605). Nur kelkaj fragmentoj pluvivas el la Historioj de Teofano de Bizanco kaj Johano de Epifanio (521-593), kiuj priskribas la finon de la regado de Kosroes.

En persaj arabaj fontoj, plej notinde la Universala Historio de al-Tabari] kaj la historia verko de ad-Dīnawarī, kiu enkorpigis materialon el la malfrua sasanida periodo, Kosroes estas laŭdata kiel saĝa kaj justa.

## Referencoj 
Kategorio:Mortintoj la 3-an de novembro

## Vidu ankaŭ 
* Arko de Ktesifono
* Ĥosro la 2-a (569-628), baptita honore al la avo Kosroes/Ĥosro la 1-a
 

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Reĝoj
Kategorio:Sasanida Imperio
Kategorio:Naskiĝintoj en 501
Kategorio:Mortintoj en 579
Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 6-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Irano
Kategorio:Mortintoj en Irano
Kategorio:Iranaj regantoj
Kategorio:Iranaj militistoj
Kategorio:Imperiestroj de la Persa Imperio
Kategorio:Historio de Romo