Katartedoj

La **katartedoj**, **novmondaj vulturoj** aŭ **amerikaj vulturoj** enhavas sep speciojn kiuj troviĝas en varmaj kaj mezvarmaj areoj de Ameriko. Temas pri kvin katartoj kaj du kondoroj.

## Sistematiko 
Amerikaj vulturoj tradicie estis klasifikataj kun aliaj tagaj rabobirdoj en la ordo Falconiformes. Nuntempe, surbaze de genetikaj analizoj, okazas daŭraj diskutoj pri tio, ĉu ili estas pli parencaj al la akcipitroformaj rabobirdoj aŭ al la cikonioforma ordo. Tial ili foje estas klasifikataj kiel akcipitroformaj, foje kiel cikonioformaj, kaj foje en propra ordo *Cathartiformes*. Certas, ke amerikaj kaj malnovmondaj vulturoj ne kunformas kladon, kaj la similoj, kiuj distingas ilin de aliaj birdoj klasifikataj kiel akcipitroformaj, rezultas de konverĝa evoluo.

Estas klare, ke la katartedoj estis multe pli diversaj dum la Plioceno kaj Plejstoceno ol nun. La kvin vivantaj specioj de katartoj estas:

* Meleagra katarto, *Cathartes aura*
* Malgranda flavkapa katarto, *Cathartes burrovianus*
* Granda flavkapa katarto, *Cathartes melambrotus*
* Nigra katarto, *Coragyps atratus*
* Reĝa katarto, *Sarcoramphus papa*

La du vivantaj specioj de kondoroj estas:

* Kalifornia kondoro, *"Gymnogyps californianus"*
* Anda kondoro, *"Vultur gryphus"*

Ankaŭ la sciencaj nomoj de kondoroj estas pridiskutataj.

## Aspekto
eta|alt=Nuda kapo kun longa beko|La senpluma kapo de la nigra katarto, *Coragyps atratus*, malhelpas kreskadon de bakterioj pro konsumado de kadavraĵo.
Amerikaj vulturoj ĝenerale estas grandaj. La malplej granda estas la malgranda flavkapa katarto, kun longo de 56–61&nbsp;centimetroj, kaj la plej grandaj estas la Kalifornia kaj Anda kondoroj, kiuj povas atingi longon de 120&nbsp;centimetroj kaj pezi 12 kilogramojn aŭ pli. La plumaro estas plejparte nigra aŭ bruna, foje kun blankaj markoj. Ĉiuj specioj havas senplumajn kapojn kaj kolojn. Ĉe kelkaj, tiu nuda haŭto estas brilkolora, kaj ĉe la reĝa katarto ĝi formiĝas en buntajn haŭtpoŝojn kaj elkreskaĵojn.

Ĉiuj amerikaj vulturoj havas longajn, larĝajn flugilojn kaj rigidan voston, taŭgajn por sorado. Ili estas la plej bone adaptiĝintaj al sorado el ĉiuj terbirdoj. La piedoj havas ungojn sed estas malfortaj kaj ne adaptiĝintaj por tenado. La antaŭaj fingroj estas longaj kun malgrandaj interfingraj membranoj ĉe siaj bazoj. Neniu amerika vulturo posedas la birdan voĉorganon, la sirinkson. Tial la sola voĉo estas maloftaj gruntoj kaj sibloj.

La beko estas iomete hoka kaj malforta kompare al tiu de aliaj rabobirdoj. La nazkavo ne estas dividita per septo, tiel ke deflanke oni povas vidi tra la beko. La okuloj elstaras kaj, malsame ol la okuloj de agloj, buteoj, kaj falkoj, ili ne sidas sub la ombro de brova osto.

Amerikaj vulturoj havas la maloftan kutimon de urohidrozo, aŭ fekado sur la kruroj por pervaporiĝe malvarmigi ilin. Ĉar tiu konduto ankaŭ troviĝas ĉe cikonioj, ĝi estas unu el la argumentoj por proksima parenceco inter la du grupoj.

## Konduto kaj ekologio
### Reproduktado 
Katartoj kaj kondoroj ne konstruas nestojn, sed demetas ovojn sur nudaj surfacoj. Averaĝe unu ĝis tri ovoj demetiĝas, depende de la specio.

### Nutrado 
[eta|[Nigra katarto|Nigraj katartoj sur bova kadavro]]
Ĉiuj vivantaj specioj de amerikaj vulturoj estas kadavromanĝantoj.  Ilia dieto konsistas precipe el kadavraĵo, kaj oni kutime vidas ilin sur kadavroj. Ili posedas acidegan digestan sistemon, kie dominas du grupoj de malaerobiaj bakterioj, *Clostridia* kaj *Fusobacteria*, kiuj helpas ilin rezisti toksaĵojn, kiujn ili enkorpigas, kiam ili manĝas putran bestaĵon. Aldonaj nutraĵoj inkluzivas fruktojn (aparte putrajn) kaj rubon. Specialaĵo de la genro *Cathartes* estas ĝia bone evoluinta flarkapablo, per kiu ĝi trovas kadavrojn. Ĝi perceptas la odoron de etilmerkaptano, gaso produktita de la putriĝantaj korpoj de bestoj. La flara bulbo de la cerbo de ĉi tiu genro, kiu okupiĝas pri procezado de odoroj, estas aparte granda kompare al tiu de aliaj bestoj. Aliaj specioj, kiel la nigra katarto kaj la reĝa katarto, havas malfortan flarkapablon kaj trovas nutraĵon nur vide, foje sekvante individuojn de *Cathartes* kaj aliajn kadavromanĝantojn.

## Referencoj 
Kategorio:Katartedoj