open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maskarenoj

[eta|dekstra|330px|[Maŭricio (dekstre) kaj Reunio (maldekstre)]]
La insuloj **Maskarenoj** (aŭ insularo **Maskarena**) estas grupo de insuloj de la Hinda Oceano oriente de Madagaskaro enhavanta la platformon sur kie baziĝas la insuloj Maŭricio, Reunio, Rodriges kaj Cargados Carajos krom la bazo de la tiamaj insuloj Saya de Malha, Nazareth kaj Sudan. La kolektiva nomo devenas el la portugala maristo Pedro Mascarenhas, kiu unue vizitis ilin en 1512.

## Historio 
El la 10-a jarcento, Araboj vizitis la insulojn Maskarenojn. Mapo de la 12-a jarcento de la araba geografo Ash-Sharif al-Idrisi, klare montras la tri insulojn de la Maskarenoj kiel Dina Arobi (Maŭricio), Dina Margabin (Reunio) kaj Dina Moraze (Rodriges). La insuloj ricevis en 1528 la viziton de la portugala maristo Dom Diogo Rodrigues, kiu donis la nomon de Maskarenoj pro Mascarenhas.

## Politiko 
Administre la insularo estas dividita en la jenajn administraĵojn:

* Maŭricio: Reunio, Rodriges, Cargados Carajos kaj Agalega.
* Dependaĵoj transmaraj de Francio:
** Reunio, transmara regiono de Francio kaj ekstera regiono de la Eŭropa Unio.
** Tromelino, unu el la Disaj Insuloj en la Hinda Oceano, kie loĝas nur meteorologoj kaj kiun postulas Maŭricio.

## Geografio 
La insuloj Maskarenoj estas la supermara parto de la submara altebenaĵo de la Maskarenoj, formiĝaĵo de preskaŭ 2,000 km el la insuloj Sejŝeloj ĝis Reunio. Tiu altebenaĵo havas profundecon de inter 8 kaj 150 m, kun bordoprofundeco de 4,000 m. La norda parto de la altebenaĵo konsistas el granito, kaj estas ero disigita de la superkontinento Gondvano.

La insuloj estas de vulkana deveno kaj la plej malnovaj iĝis atoloj aŭ koralaj rifoj. En la insulo Reunio troviĝas unu de la vulkanoj plej aktivaj en la mondo: la Piton de la Fournaise.

Biogeografie la insularo apartenas al la madagaskara ekoprovinco de la afrotropika ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). La insuloj kunhavas saman komunan geologian devenon kaj konstruas ekoregionon kun unika floraro kaj faŭno: nome la maskarenajn arbarojn, parto de la Sejŝelaj kaj maskarenaj humidaj arbaroj. Maskarenoj estas ĉirkaŭitaj de samnoma mara ekoregiono.

Kategorio:Maskarenoj
Three Mile Island

**Three Mile Island** aŭ **Tri-Mejla Insulo** estas insulo en la rivero Susquehanna, proksime de Harrisburg, en federacia ŝtato Pensilvanio, en Usono. Tiun nomon portas la tie funkcianta nuklea centralo kaj la plej grava nuklea akcidento de ties en Usono.

## La nuklea akcidento 
La nuklea akcidento okazis la 28-an de marto en 1979, je la 4-a horo matene. Tiam fermiĝis la aŭtomata ventilo de la 2-a reaktoro kaj tiel ĉesis la postplenigo kun malvarmiga akvo. Pro tio la komanda instalaĵo haltigis funkciadon de la reaktoro, sed dum la sekvaj horoj - pro seria misfunkciado de instalaĵoj kaj homa nekompetenteco - granda kvanto da malvarmiga akvo forfluis el la reaktoro. Tiel la reaktora kerno venis en liberan aeron kaj la cirkonia kovraĵo de la nuklea fuelo kontaktiĝis kun la ĉirkaŭa trovarmegiĝanta akvovaporo. Estiĝis granda kvanto el hidrogena gaso, kiu liberiĝis el la reaktora ujo kaj plenigis la sekuran zonon en la reaktora konstruaĵo.

El la hidrogeno kaj la radioaktivaj gasoj apenaŭ atingis kvanto la liberan eksteran aeron kaj eĉ tiuj ne minacis sanon kaj vivon de la laboristoj kaj la proksimaj loĝantoj. Oni restarigis la konvenan malvarmigon de la reaktoro jam en la sekvaj tagoj.

## Post la akcidento 
Kvankam sanaferaj sekvoj de la nuklea akcidento de Three Mile Island estis neglekteblaj, apenaŭ mezureblaj, la afero forte tuŝis la nuklean industrion en la Usono. Oni tuj haltigis - nur provizore – sep aliajn, similfunkciajn reaktorojn, ĉesigis aŭ prokrastis permeson por novaj nukleaj reaktoroj.

La elektroproduktaj entreprenoj ne povis konstrui novajn nukleajn centralojn ĝis meze de la 1980-aj jaroj. La akcidento fortigis zorgojn de la publiko kaj kontraŭstaron kontraŭ novaj nukleaj centraloj.

La reaktorbloko numero 2 estis tiel difektita (fandis 52 % de la kerno), ke oni neniam reaktivigis ĝin. Malkonstruado progresas malrapide, kaj supozeble ne estos plenumita antaŭ jaro 2052.

La sendifektitan blokon numero 1 oni refunkciigis  en 1985, elŝaltis 2019, sed 2024 konigis planojn pri reaktivigo 2028, en kunlaboro kun Microsoft .

## Referencoj 
Kategorio:Pensilvanio
Kategorio:Nukleaj akcidentoj
Červená Lhota

Nomo **Červená Lhota** havas pli da sidejoj:
* Červená Lhota (distrikto Třebíč) – municipo en distrikto Třebíč
* Červená Lhota (Pluhův Žďár) – parto de municipo Pluhův Žďár 
* Červená Lhota (Bílá Lhota) – parto de municipo Bílá Lhota en distrikto Olomouc
* Červená Lhota (Úžice) – parto de municipo Úžice en distrikto Mělník

**Červená Lhota** povas esti ankaŭ nomo de kastelo:
* Červená Lhota (kastelo) – kastelo en distrikto Jindřichův Hradec.

Kategorio:Setlejoj en Ĉeĥio kun nomo Lhota
Aragona

**Aragona** povas rilati al:

*Aragona - itala komunumo.
*la aragona lingvo - lingvo parolata en Aragono, Hispanio.

## Vidu ankaŭ 
* Aragono
Adam Zagajewski

[eta|400px|Adam Zagajewski kaj [Wisława Szymborska]]
**Adam ZAGAJEWSKI** (naskiĝis la  en Lvovo - 21-an de marto 2021) estis pola poeto, verkisto, eseisto kaj tradukisto.

Li estis kandidato al Nobel-Premio pri Literaturo kaj li jam gajnis la Internacian Literaturan Premion Neustadt.

Li studis psikologion kaj filozofion en la Jagelona Universitato en Krakovo. Li estas kunigata kun la poetika movado- La Nova Ondo (ekzemple: Stanisław Barańczak, Miron Białoszewski). Dum multaj jaroj komunistoj malpermesadis presi liajn verkojn pro lia malkonsento kaj malamo al komunismo. Li elmigris kaj de 1981 jaro li loĝis en Parizo. Li komencis kunlabori kun *Kultura* kaj *Zeszyty Literackie*. En 1996 jaro li ricevis premion Vilenica kaj en 2002 jaro la Literaturpremion de la Konrad-Adenauer-fondaĵo. Li prelegis en universitatoj en Houston kaj Harvard. Li estis ano de Asocio de Polaj Verkistoj.

En sia poezio Zagajewski kreis preskaŭ nur versojn blankajn kaj liberajn. Ĉe tio li difinas poezion kiel la arton de permuto, kombinado de pensaj esprimoj. Kontraŭe al populara postmodernismo li opinias ke ne la kreado de lingvo sed la propra senco estas plej ĉefa eco de la poezio. Tial mankas en poezio de Zagajewski asindetonoj, neologismoj kaj permutoj de vortoj. Li ankaŭ tre inspiras per sinkretismo esprimante sian amon al muziko. Konforme al sia teorio li ne "tradukas" muzikon al vortoj kaj lingvoj (kiel en postmodernismo) sed li esprimas kaj priskribas ĝin. Li amas muzikon de Ŝopeno, Bach, Ŝostakoviĉ kaj Mahler. En poezio de Zagajewski oni trovas ankaŭ multe de epifanioj kio estas fascino pri formo altigita de Czesław Miłosz en la pola poezio.

## Elektita verkaro 
### Poezio 
* *Komunikat*. Krakovo, 1972.
* *Sklepy mięsne*. Krakovo, 1975.
* *List. Oda do wielości*. Parizo, 1983.
* *Jechać do Lwowa*. Londono, 1985.
* *Płótno*. Parizo, "Zeszyty Literackie", 1990.
* *Ziemia ognista*. Poznano, 1994.
* *Trzej aniołowie*. Krakovo, 1998.
* *Pragnienie*. Krakovo, 1999.
* *Powrót*. Krakovo, 2003.
* *Anteny*. Krakovo 2005.

### Romanoj kaj rakontoj 
* *Ciepło, zimno*. Varsovio, 1975.
* *Słuch absolutny*. Krakovo, 1979.
* *Cienka kreska*. Krakovo, 1983.

### Eseoj 
* *Świat nieprzedstawiony*. Krakovo, 1974.
* *Drugi oddech*. Krakovo, 1978.
* *Solidarność i samotność*. "Zeszyty literackie", 1986.
* *Dwa miasta*. Parizo-Krakovo, 1991.
* *W cudzym pięknie*. Poznano, 1998.
* *Obrona żarliwości*. Krakovo, 2002.
* *Poeta rozmawia z filozofem*. Varsovio, 2007.

Kategorio:Polaj poetoj
Kategorio:Pollingvaj poetoj
Kategorio:Polaj verkistoj
Kategorio:Pollingvaj verkistoj
Kategorio:Polaj eseistoj
Maksimiliano la 1-a (Bavario)

eta|maldekstra|200px|Statuo sur Vitelsbaĥa Placo en Munkeno
**Maksimiliano la 1-a** (1573–1651) de la dinastio Vitelsbaĥoj estis ekde 1597 duko de Bavario kaj ekde 1623 princo-elektisto de la Sankta Romia Imperio.

Katolika Maksimiliano grave rolis dum la Tridekjara milito,
batalante kontraŭ sia protestanta kuzo Frederiko la 5-a de Palatinato. Finfine Frederiko malgajnis kaj sekve perdis sian princo-elektistecon al Maksimiliano.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1573
Kategorio:Mortintoj en 1651
Kategorio:Historio de Eŭropo
Kategorio:Vitelsbaĥoj
Kategorio:Dukoj de Bavario
Kategorio:Princoj-elektistoj de Bavario
Otakar Jeremiáš

**Otakar Jeremiáš ** (naskiĝis la 17-an de oktobro 1892 en Písek – mortis la 5-an de marto 1962 en Prago) estis ĉeĥa muzikkomponisto, dirigento kaj pedagogo.

Li estis posteulo de la tradicio de Bedřich Smetana, sed ne rifuzis ankaŭ modernajn esprimrimedojn. En sia verkaro li atingis originalan esprimmanieron kun ekspresiva melodieco, komplika harmonio, granda soneco kaj muzikdrama kapablo kaj sento por sonkoloro.

## Vivo 
Li naskiĝis en sudbohemia urbo Písek kiel filo de komponisto kaj muzikpedagogo Bohuslav Jeremiáš kaj frato de Jaroslav, kiu ankaŭ okupiĝis profesie pri muziko.
En la praga konservatorio li estis disĉiplo de J.Klička (orgenludo) kaj K.Stecker (komponado). Pro nepermesita muzikagado en Praga trio li estis en 1909 eksigita kaj tial li unu jaron studis private - violonĉelludon ĉe J.Burian kaj komponadon ĉe Vítězslav Novák.

Liaj muzikpostenoj evoluis jene:

* 1911-1913 violonĉelisto en Ĉeĥa filharmonio
* 1913-1918 instruisto en muziklernejo en České Budějovice
* 1918-1928 post morto de sia patro ĝia direktoro
* 1929-1945 fondinto kaj ĉefo de Praga simfonia radioorkestro
* 1945-1950 **operĉefo de Nacia teatro en Prago**.

27.5.1945 li gvidis spektaklon de la opero Libuše de Bedřich Smetana, per kiu estis rekomencita agado de la operensemblo post la okupacia amalpermeso.

En 1949 li ekhavis atakon de apopleksio, kiu kaŭzis al li paralizon de duonkorpo, sekve de kio li ne plu revenis al siaj muzikaktivecoj.

## Verkaro 
* *opero „Bratři Karamazovi" (Fratoj Karamazov) (1928)* laŭ la libro de Dostojevskij
* *opero Enšpígl (1949)*
* *kantato „Písně o rodné zemi" (Kantoj pri patrujo)*
* *melodramo „Romance o Karlu IV" (Romanco pri Karolo la IV-a)*
* *„Jarní ouvertura" (Printempa uverturo)*
* *Fantazie pro orchestr (Fantazio por orkestro)*
* *pianovariacioj je temo de hebrea ĥoralo*
* *scena muziko (Valdštejn de F. Schiller, „Noc na Karlštejně" – Nokto en Karlštejn de J.Vrchlický)*

Li komponis ankaŭ du simfoniojn, kamermuzikon, korusverkojn, kantojn kaj muzikon por 8 filmoj, el inter kiuj la plej konatas historiaj filmoj „Paličova dcera"(1941) kaj „Jan Roháč z Dubé" pri la lasta husana militestro (1947).

Krome li estas aŭtoro de aprezataj manlibroj pri instrumentado kaj orkestrodirektado.

Kategorio:Ĉeĥaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Komponistoj de la 20-a jarcento
Kategorio:Orkestrestroj
Kategorio:Ĉeĥaj dirigentoj
Pedrinópolis

''''* estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono *Triângulo Mineiro e Alto Paranaíba* kaj en la mikroregiono *Araxá''. Fondita en 1963, laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en  estis . La teritorio havas komunan limon kun .

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Minas-Ĝerajso

## Eksteraj ligiloj 
*  () 

eta|maldekstra|700px|

Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso
Josef Hála

**Josef Hála** (naskiĝis la 1-an de novembro 1928 en Písek - 15-an de novembro 2019 Prago) estis elstara ĉeĥa pianisto, klavicenisto kaj muzika pedagogo (li estis profesoro en AMU – Muzika altlernejo en Prago, kie li instruis ekde 1960). Li famiĝis pro sia brila ludotekniko, multflanka klereco kaj vasta repertuaro (ekde baroko ĝis nuntempo).

Li ludis precipe kiel akompananto kaj kiel kamerludanto (kun ensembloj Smetanovo trio, České trio, Ars rediviva kaj aliaj). Li regule koncertis kaj registris komponaĵojn kun mondfamaj solistoj (ekz. Christian Ferrase, Henryk  Szeryng, Wanda Wilkomirska, Josef Suk mladší, Shizuki Ishikava) kaj multaj orkestroj en Eŭropo kaj Japanio (registraĵoj por eldonejoj Supraphon, RCA Victor, Nippon Columbia, Panton, Opus kaj ankaŭ por ĉeĥaj kaj eksterlandaj radio- kaj televidofirmaoj). 
Li koncertis en multaj landoj de Eŭropo, en Usono, Afriko kaj Azio (precipe en Japanio, kie li longdaŭre agis kiel pedagogo)
Por sia interpreta majstreco li akiris multajn prestiĝajn apremiojn, ekz. premion de francaj kritikistoj por kompleta registraĵo de klavicenaj koncertoj de Jiří Antonín Benda.

Kategorio:Klavaristoj
Kategorio:Ĉeĥaj muzikistoj
Granda Toronto

**Granda Toronto** (, *GTA*) estas la metropola regiono kun la plej granda loĝantaro de Kanado. Granda Toronto estas la urbo de Toronto, kaj la municipaj regionoj York, Halton, Peel, kaj Durham.

## Denaskaj lingvoj 
## Piednotoj 
Kategorio:Toronto
Linfen

**Linfen** laŭ simpligita ĉina skribo **临汾,** laŭ tradicia ĉina skribo **臨汾,** laŭ pinjino *Lín Fén* estas prefektujnivela milionurbo en provinco Ŝanŝio, kiu apartenas al pli malriĉaj provincoj de la Ĉina Popola Respubliko. La loknomo estas nomita laŭ la rivero Fen. La urbegon nomis Blacksmith Institute la 18-an de oktobro 2006 al unu el la dek plej poluataj urboj de la mondo.
eta|maldekstre|

## Loĝantaro 
En 2023 la prefektujnivela loĝantaro estis  homoj.

## Geografio 
Linfen kuŝas en tre varia areo kun ebenaĵoj, montoj, montetoj, valoj kaj riveroj. La ĉefa rivero Fen trafluas norden kaj suden, la tero ambaŭflanke estas fekunda. La areo kovras  km² kaj konsistas el 17 dividoj averaĝe 452 super la marnivelo, dum la plej alta montopinto estas 2347 m, la plej malalta punkto 385 m. Provinca sidejo Tajuano troviĝas 219, ĉefurbo Pekino 604, Ŝanhajo 1065 km aere laŭ https://www.distancefromto.net/.

## Historio 
eta|maldekstre|
En la antikvaj tempoj laŭdire ĉi tie estis la la plej frua ĉefurbo de Ĉinio. En la 10-a jarcento la urbomuroj estis signifaj. Kiel prefektujnivela urbego Linfen estis fondita en 2000.

## Ekonomio 
Antaŭ 1978 la teritorio famiĝis pro sia pura akvo, verdaĵoj kaj riĉa agrikulturo, tial ĝi estis moknomita "La Moderna Frukto- kaj Florurbo". De tiam ĝi evoluis en ĉefan industrian centron por karbominado, kiu signife damaĝis la medion, aerkvaliton, terkultivadon, sanon. Krome estis trovitaj ekzemple ferercoj, kuproj kaj plumboj. Baldaŭ oni riparis la situacion kaj la aero estis pli pura.

## Edukado 
La prefektujnivela milionurbo havas solan universitaton kaj plurajn altlernejojn.

## Trafiko 
eta|maldekstre|
Linfen estas ligita per fervojaj kaj ĉefvojaj linioj al la tutlanda reto, la flughaveno malfermiĝis en 2016.

## Klimato 
La prefektujnivela urbego havas kontinentan klimaton kun musona influo laŭ klimata klasifiko de Köppen: BSk. La jara averaĝa temperaturo estas  kaj varias inter . Jare averaĝe pluvas 459 mm,  preskaŭ 70% de precipitaĵo falas de junio ĝis septembro, dum inter decembro-marto apeneaŭ oni mezuras precipitaĵon. La senfrosta periodo daŭras averaĝe 190 tagojn jare. 

## Vidindaĵoj 
* pluraj preĝejoj
* akvofalo
* antikva obeservatorio 4100 jarojn aĝa

## Fontoj 
* WikiTrans

Kategorio:Prefektujnivelaj urboj de Ĉinio
Kubelík

**Kubelík** estas familia nomo. Personoj kun ĝi:
* Jan Kubelík (1880—1940) estis violonisto kaj komponisto, patro de Rafael Kubelík.
* Rafael Kubelík (1914—1996) estis dirigento, filo de Jan Kubelík.

Kategorio:Familiaj nomoj
Leopoldo la 2-a

**Leopoldo la 2-a** povas esti:

* Leopoldo la 2-a (Sankta Romia Imperio), imperiestro 
* Leopoldo la 2-a (Belgio), reĝo

## Vidu ankaŭ 
* Regnestroj nomataj Leopoldo
Proporcia kanono

En la muziko **proporcia kanono** estas speco de kanono, muzika komponaĵo, kiu aplikas melodion kun unu aŭ pli imitadoj pri la melodio en aliaj voĉoj post certa daŭro (ekz. kvarona paŭzo, unu takto ktp.). En proporcia kanono ĉiu voĉo ne nur kantas aŭ ludas la saman muzikon, sed ankaŭ faras tion per „diferencaj tempoj“ (aŭ prolacioj, metrika termino kiu datiĝas el la mezepoka kaj renesanca epokoj).

Voĉoj povas komenci aŭ sukcede aŭ samtempe. Proporciaj kanonoj estas tre malfacile verkeblaj kaj tiel maloftas en la repertuaro, kvankam ili estis ege kutimaj dum la frurenesanco kaj ekde la 20-a jarcento ĝis nuntempe.

Ekzemploj de proporciaj kanonoj el diversaj epokoj inkludas *Le Ray Au Soleyl* de Johannes Ciconia (malfrua 14-a jarcento), la tuta *Missa prolationum* de Johannes Ockeghem (meza 15-a jarcento), en kiu ĉiu aparta alineo de la meso esploras diferencan proporcion (aŭ diferencan spacon inter komenco kaj relativa rapideco de ĉiu voĉo), la Agnus Dei el la ''Missa L'homme armé super voces musicales* de Josquin Desprez (malfrua 15-a jarcento), la *Canon a 4 per Augmentationem et Diminutionem*, la lasta en serio de 14 kanonoj verkita kiel apendico al la *Goldberg-variacioj* de Johann Sebastian Bach kaj en la 20-a jarcento la Cantus In Memoriam Benjamin Britten de Arvo Pärt (1976) uzota en la filmo de Michael Moore Fahrenheit 9/11 el 2004. Larry Polansky skribis multnombrajn kvarvoĉajn proporciajn kanonojn, kies melodioj estas permuto de limigita nombro da elementoj.
centre|eta|550ra|Example of a prolation canon. Agnus Dei el *Missa l'homme armé super voces musicales* de Josquin Desprez
En la ekzemplo la unuaj 12 taktoj de la Agnus Dei II de la pli frua el la du mesoj Josquin verkis melodion surbaze de la *L'homme armé*, ĉiu voĉo kantas la saman muzikon, sed je diferencaj rapidecoj. La supra voĉo kantas en tri kvarona takto. La plej malrapida voĉo estas tiu ĉi en la mezo. La plej malrapida voĉo (meza voĉo) kantas la saman melodion duonrapide kompare kun la mezrapida (basvoĉo) kaj la plej alta voĉo kantas la saman muziko trioble rapide kiel la plej malrapida. En la originala partituro nur unu voĉo estas notita: nortado super la ununura muziklinio indikas la tri proporciojn uzendajn kaj dua notado super la linio indikas, kie ĉiu voĉo finiĝu korekta.

## Fontoj 
* Artikolo "Canon," *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, eld. Stanley Sadie. 20 vol. Londono, Macmillan Publishers Ltd., 1980. ISBN 1-56159-174-2
* *Harvard Anthology of Music*. Du volumoj. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1949. ISBN 0-674-39300-7
* *The New Harvard Dictionary of Music'', eld. Don Randel. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1986. ISBN 0-674-61525-5

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Muzikaj teknikoj
Jan Kubelík

**Jan Kubelík** (naskiĝis la 5-an de julio 1880 en Prago - mortis la 5-an de decembro 1940 en Orlové, Slovakio) estas ĉeĥa violonisto kaj komponisto, patro de Rafael Kubelík.

La violonludon li lernis komence de sia patro, en 1892-1898 en la praga konservatorio (violonon ĉe Otakar Ševčík, komponado ĉe Josef Bohuslav Foerster kaj aliaj).
Ekde 1900 li koncertis kun grandaj sukcesoj en la tuta mondo - krom Eŭropo en Turkio, Palestino, Hindio, Ĉinio, Japanio, Novzelando; ekzemple Norda, Meza kaj Suda Ameriko li koncertis naŭfoje. En 1928 kiel la unua ĉeĥa muzikisto li oficiale ludis en Sovetunio.

Dum sia vivo li ludis entute 5 mil koncertojn antaŭ proksimume 6 milionoj da aŭskultantoj.
Li koncentriĝis precipe pri famaj verkoj de violonliteraturo, speciale el la epoko de romantismo. Liaj muzikpartneroj estis ekz. mondfama operetkomponisto Rudolf Friml kaj lia filo Rafael Kubelík.

Li estas aŭtoro de violonkonĉertoj kaj kadencoj al violonkonĉertoj de Mozart, Beethoven, Brahms, Paganini k.a. Famiĝis ankaŭ lia rearanĝo de Poem de Zdeněk Fibich.

## Eksteraj ligiloj 
* sondosiero - Melodio por violono kaj piano (fragmento)

Kategorio:Ĉeĥaj muzikistoj
Kategorio:Arĉinstrumentistoj
Csík

**Csík** (ĉIk) estis historia reĝa departemento en la orienta parto de la Hungara Reĝlando, pli precize en Transilvanio; germane ĝi nomiĝis **Tschick**, rumane: **Comitatul Ciuc**.
eta|350px|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Csík

* Departementejo: Csíkszereda
* Areo: 4859 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 145.700 en 1910
** Loĝantaro en 1891 114&nbsp;110 (98&nbsp;831 (86,61 %) hungaroj, 14&nbsp;470 (12,68 %) rumanoj, 384 (0,34 %) germanoj

## Aliaj censoj 
Laŭ la censo de 1880
* 96&nbsp;299 (86,9 %) hungaroj
* 427 (0,4 %) germanoj
* 13&nbsp;305 (12 %)rumanoj
* 750 (0,7 %) ceteraj

Laŭ la censo de 1910
* 125&nbsp;888 (86,4 %) hungaroj
* 1&nbsp;080 (0,7 %) germanoj
* 18&nbsp;032 (12,4 %) rumanoj
* 720 (0,5 %) ceteraj

## Administracio 
Estis 5 distriktoj:

* Felcsík, distriktejo: Csíkszereda, samtempe departementejo kaj konsilantrajta urbo
* Gyergyószentmiklós, distriktejo: Gyergyószentmiklós, samtempe konsilantrajta urbo
* Gyergyótölgyes, distriktejo: Gyergyótölgyes
* Kászonalcsík, distriktejo: Csíkszentmárton
* Szépvíz, distriktejo: Szépvíz

La departemento situis en la orientaj Karpatoj, parte en baseno de Transilvanio. La Karpatoj (tie estas pli ol 1700 m-jn altaj) estis ne nur landolimo, sed ankaŭ akvodislimo. Gravaj riveroj estas Mureș kaj Olt.

Dum la turka erao la departemento apartenis al Princlando Transilvanio, kiu estis sub aŭspicio de Turkio. Dum la historio estis ofte atakoj de tataroj, turkoj, aŭstroj.

Ekde 1920 la departemento estas parto de Rumanio. Inter 1938–1945 laŭ Dua Packontrakto de Vieno ĝi revenis al Hungario. Inter 1947–1965 oni formis aŭtonoman teritorion por la hungararo.

## Eksteraj ligiloj 
* Censo de Hungario en 1880 (hungare)
* Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane) 

## Vidu ankaŭ 
* Departementoj de reĝlando Hungario
* Hungara reĝlando

Csik
Oslo-fjordo

eta|Mapo de la Oslofjordo
**Oslofjordo** aŭ Oslo-fjordo estas fjordo en Sudnorvegio, kiu etendiĝas 100 km norde-sude kaj formas enirejon al la ĉefurbo Oslo, kiu situas ĉe la norda fjordofino.

La fjordo havas multajn flankajn branĉetojn, disbranĉiĝojn, havenetojn, kiuj ofertis bonajn kondiĉojn por la setliĝo en la regiono jam en la ferepoko. Oni trovis eĉ spurojn de homa aktivado, setlado en la juna ŝtonepoko.

En ĉ. 1000 p. K., komenciĝis evolui la foirejoj kaj kunvejoj de kamparanoj al urboj. Ĉar la marnivelo antaŭ 1000 jaroj estis en suda Skandinavio 4 m pli alta ol hodiaŭ, situas multaj el tiuj lokoj je kelkaj kilometroj de la hodiaŭa bordo de la Oslo-fjordo. Aliaj urboj kiel Oslo kaj Tønsberg estis fonditaj tiutempe pro militist-strategiaj aŭ komercaj celoj.

Hodiaŭ, la regiono estas la plej dense loĝata en Norvegio. La 40 % de la loĝantaro de la lando povas atingi la fjordon ene de 1 horo per aŭtomobilo. Same 40 % de la laborlokoj troviĝas tie.

La Oslo-fjordo estas tre grava el ekonomia vidpunkto kaj kiel akvostrato por la ŝarĝo- kaj pasaĝer-transporto.

## vidu ankaŭ 
oseberga ŝipo

Kategorio:Fjordoj en Norvegio
Ĉivava hundo

eta|Huggy Bear - 1979 - Longhair
eta|200ra|Kurtharara ĉivava hundo
**Ĉivava hundo** aŭ **ĉivavo** (laŭ la meksika provinco *Chihuahua*, prononcu []) apartenas al la plej malgrandaj hundrasoj, apartenanta al dorlothundoj.

Tiu hundo havas 2 tipojn:
* longhara ĉivavo
* mallonghara ĉivavo

La hundo originas el Meksiko, provinco Chihuahua. Indianoj jam konis ĝin antaŭ Kolumbo. Laŭ perado de Usono tiu hundo-raso disvastiĝis internacie.

La mallongharara hundo aspektas kiel malgranda kapreolo. La oreloj estas starantaj, baŭmaj. Dum la ida aĝo la oreloj estas ankoraŭ pendaj, tiam oni ne tuŝu ilin. Baldaŭe ili ekstaros.

La vosto de ĉivavo estas baŭma kaj rekliniĝas direkte al la kapo.

Tiu hundo estas taŭga por tiuj, kiuj loĝas en negranda loĝejo sen korto. La mallongharara tipo povas vivi en varmo. La oreloj malvarmigas la hundon, tial nur escepte pendas la lango. Al hundoposedanto, kiu ofte forvojaĝas, malkonvenas ĉivavo, ĉar la hundo bezonas akompanon.

## Notoj 
Kategorio:Hundrasoj
Palagruža

**Palagruža** () estas eta neloĝata insulgrupo en la Adriatiko, apartenanta al Kroatio. La samnoma ĉefa insulo longas 1400 m, larĝas 300 m, havas mediteranean vegetaĵon.

La insuloj estas naturaj rezervejoj kun endemiaj plantoj kaj bestoj. Ili estas la plej foraj teritorioj de Kroatio, situas 120 km sude de Split kaj 160 km oriente de la itala Pescara.

Ekde 1875, troviĝas sur monteto (alta 90 m) de la ĉefinsulo grava lumturo.

Kategorio:Insuloj en Kroatio
Kategorio:Neloĝataj insuloj
Háromszék (historia departemento)

**Háromszék** (hAromsEk) estis historia reĝa departemento en la plej orienta parto de la Hungara Reĝlando, pli proksime en Transilvanio. La nomo estas hungare 3 seĝoj, sed temas pri 3 distriktoj.
eta|350px|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Háromszék

* Departementejo: Sepsiszentgyörgy
* Areo: 3889 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 130.008 en 1891

## Demografio 
Laŭ la censo de 1880
* hungaroj: 108&nbsp;294 (86,6%)
* rumanoj: 16&nbsp;015 (12,8%)
* germanoj: 444 fő (0,4%)
* slovakoj: 20 (0,0%)
* ceteraj: 343 (0,3%)

Laŭ la censo de 1910
* hungaroj: 123&nbsp;518 (83,4%)
* rumanoj: 22&nbsp;963 (15,5%)
* germanoj: 617 fő (0,4%)
* slovakoj: 202 (0,1%)
* ceteraj: 780 (0,5%)

## Administracio 
Estis 5 distriktoj:

* Kézd, distriktejo: Kézdivásárhely samtempe municipa urbo
* Miklósvár, distriktejo: Nagyajta
* Orba, distriktejo: Kovászna
* Supra-Régen, distriktejo: Magyarrégen
* Sepsi, distriktejo: Sepsiszentgyörgy samtempe departementejo kaj konsilantrajta urbo

La departemento situis en kubuta faldo de Karpatoj. Grava rivero estas Olt. Karpatoj estis ne nur landolimo, sed ankaŭ akvodislimo.

Dum la turka erao la departemento apartenis al Princlando Transilvanio, kiu estis sub aŭspicio de Turkio. Tie okazis libera praktikado de religio. Dum la historio ofte venis ekzekutitoj. Krome estis ofte atakoj de tataroj, turkoj, aŭstroj. La departemento formiĝis en 1876 el diversaj partoj.

Ekde 1920 la departemento estas parto de Rumanio. Inter 1938-1944 laŭ Dua Packontrakto de Vieno la pli granda parto revenis al Hungario. Inter 1947-1965 oni formis aŭtonoman teritorion por la hungareco.

## Eksteraj ligiloj 
* Censo de Hungario en 1880 (hungare)
* Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane) 

## Vidu ankaŭ 
* Departementoj de reĝlando Hungario
* Hungara reĝlando

Haromszek
Eldonejo Erdélyi Enciklopedia

**Eldonejo Erdélyi Enciklopédia** estis libroeldonejo en Kluĵo inter 1938 kaj 1941. Ĝi eldonis 8 librojn. La unua serio estis: Edgár Balogh  *Íratlan történelem*, Ferenc Szemlér *Más csillagon*, István Nagy *Külváros*, László Szenczei *Korom és korona* (I-II.), Géza Vámszer *Szakadát*; la dua serio: Köves Miklós (Mózes Kahána) *Hat nap és a hetedik*, Nagy István *Oltyánok unokái*. En ĝia eldoneja plano enestis la sociografiaĵo de Kovács Katona Jenő, la traduko de romano *Răscoala* de Liviu Rebreanu kaj unu "transilvania breviero" pri la tradicio de la rumana-hungara kunvivado.

Kategorio:Libroeldonejoj en hungara lingvo en Rumanio
Kategorio:Eldonejoj
Kategorio:Kluĵo
Eldonejo Erdélyi Enciklopédia

Eldonejo Erdélyi Enciklopédia estis libroeldonejo en Kluĵo inter 1938 kaj 1941. Ĝi eldonis 8 librojn. La unua serio estis: Balogh Edgár *Íratlan történelem*, Szemlér Ferenc *Más csillagon*, Nagy István *Külváros*, Szenczei László *Korom és korona* (I-II.),  Vámszer Géza *Szakadát*; la dua serio: Köves Miklós (Kahána Mózes) *Hat nap és a hetedik*, Nagy István *Oltyánok unokái*. En ĝia eldoneja plano enestis la sociografiaĵo de Kovács Katona Jenő, la traduko de romano *Răscoala* de Liviu Rebreanu kaj unu "transilvania breviero" pri la tradicioj de la rumana-hungara kunvivado.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Kluĵo
Kategorio:Libroeldonejoj en Rumanio
Kategorio:Rumaniaj hungaraj institucioj kaj institutoj
Kasteldistrikto

**Kasteldistrikto** en mezepoka Pollando estis administra subdivido de teritorio, en kiu ĉefloko estis kastelo. La rango “kasteldistrikto” farigis la kastelon kiel fortreso, en kiu regis anstataŭ princo - kastelmastro. La kastelmastro estris pri kasteldistrikta tereno kaj pri kasteldistrikta loĝantaro. 

Kategorio:Kasteloj
Kategorio:Historio
Kategorio:Historio de Pollando
Kategorio:Kasteloj en Pollando
Dorlothundo

eta|250px|Pudelo, vaste konata dorlothundo
**Dorlothundo**j (aŭ sinhundo, kareshundo) estas hundorasoj, kiuj aparte bonas por dorlotadi kaj oni povas porti ilin en la brako. La dorlothundoj estas malgrandaj, malsovaĝaj, mallaŭtaj kaj fidelemaj. Ili vivas en la homaj loĝejoj kaj oni ofte kombas, lavpurigas ilin, surmetas vestojn je ili ks.

Sinhundo estas ofte statusa simbolo.

Aparte menciindaj:
* ĉivava hundo
* pudelo
* coton de Tulear
* mopso

## Vidu ankaŭ 
* Listo de hundrasoj
* Malta hundo

Kategorio:Hundoj
Mirotice

:*Tiu ĉi artikolo temas pri urbo en regiono de Písek. Pri parto de urbo Bochov temas artikolo Mirotice (Bochov).*

[eta|maldekstra|250px|Naskodomo de pentristo [Mikoláš Aleš]]
**Mirotice** estas urbo en Ĉeĥio. Ĝi situas en la norda parto de Sudbohemia regiono. Vivas ĉi tie  ().

## Historio 
La unua skibmencio pri la urbo estas mencio pri preĝejo de sankta Egidio el la jaro 1254. Jam tiutempe Mirotice fariĝis přemislida reĝa urbo.

## Loĝantaro 
## Partoj de urbo 
Urbo Mirotice konsistas el naŭ partoj sur sep katastraj teritorioj.
* Bořice (k. t. *Bořice u Mirotic*)
* Jarotice (ankaŭ nomo de k. t.)
* Lučkovice (ankaŭ nomo de k. t.)
* **Mirotice** (ankaŭ nomo de k. t.)
* Obora u Radobytec (ĝi situas en k. t. *Radobytce*)
* Radobytce (ankaŭ nomo de k. t.)
* Rakovické Chalupy (ĝi situas en k. t. *Mirotice*)
* Stráž (k. t. *Stráž u Mirotic*)
* Strážovice (k. t. *Strážovice u Mirotic*)

## Memorindaĵoj
* Preĝejo de sankta Egidio
* Naskodomo de Mikoláš Aleš

## Signifaj personecoj
* Urbo Mirotice estas naskoloko de Mikoláš Aleš (*&nbsp;1852)
* Ĉeĥa pupteatristo Matěj Kopecký estas alia signifa personeco de Mirotice. Kopecký ĉi tie ne naskiĝis, sed li algeedziĝis ĉi tien en la jaro 1795.

## Pluaj fotoj 

Mirotice okres Písek (32).jpg|Preĝejo
Mirotice okres Písek (25).jpg|Paroĥestrejo
Mirotice okres Písek (55).jpg|Vido el kampoj
Mirotice okres Písek. (47).jpg|Domo de Aleš – monumento de Mikoláš Aleš
Mirotice square Pub.jpg|Restoracio de Aleš

## Eksteraj ligiloj 
* Fotogalerio de la muzeo 


Kategorio:Urboj en distrikto Písek
Kategorio:Municipoj en distrikto Písek
Kategorio:Urboj en Bohemio
Kategorio:Setlejoj en Beneŝova montetaro
Nigra Kaldrono

**Nigra Kaldrono**, **Make-ta-vatah**, ankaŭ **Motavato** aŭ **Mokstaveto** (naskiĝis ĉirkaus 1803 ĉe la Nigraj Montetoj en Suda Dakoto; mortis la 27-an de novembro 1868) estis ĉefo de la sudaj Ĉejenoj. La 18-an de februaro 1861 li subskribis kun aliaj indianoj la kontrakton de *Fort Wise*, la 14-an de oktobro 1865 tiun de *Little Arkansas* kaj la 16-an de oktobro 1867 tiun de *Medicine Lodge Creek*.

Kune kun Monaĥa Urso li vizitis en 1863 la prezidenton Abraham Lincoln en Vaŝingtono. La 29-an de novembro 1864 Kolonelo Chivington kaj la kolorada milico, la regimentoj de la 1-a kaj 3-a kolorada kavalerio kaj la 1-a nov-meksika volontula milico atakis la tendvilaĝon de Nigra Kaldrono kaj Blanka Antilopo ĉe *Sand Creek*, inter la nunaj urbetoj *First View* kaj *Brandon*, *Kiowa County*, Kolorado. Preskaŭ ĉiuj loĝantoj estis murdigitaj, inter ili la ĉefo Blanka Antilopo. Nigra Kaldrono sukcesis eskapi.

Li mortis la 27-an de novembro 1868 dum alia atako de blankuloj al sia tendaro, ĉifoje ĉe la rivero *Washita*, *Roger Mills County*, Oklahomo. Al tiu atako gvidis George Armstrong Custer la 7-an kavaleriregimenton. Nigra Kaldrono mortis kune kun 101 ĉejenoj, la plejmultaj estis virinoj kaj infanoj.

Jen vortoj, kiujn li plurfoje diris al blankuloj, kaj kiuj ŝvebas kiel tombsurskribaĵo en la malvarmega aero super la rivero *Washita*:

*"Ĉu ja okazis maljustaĵo al mi, 
*tamen vivas espero en mi. 
*Ĉiuj miaj indianaj amikoj hezitas. 
*Ili timas veni ĉi tien. 
*Ili timas perfidon,
*kiel estis perfidataj mi."''

## Vidu ankaŭ 
* Indianoj
* Usonaj indianoj

Kategorio:Viroj
Kategorio:Indianaj ĉefoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1803
Kategorio:Mortintoj en 1868
Benazir Bhutto

**Benazir BHUTTO** (Urdua: بینظیر بھٹو, IPA: [bɛnɜziɽ botɔ]) (21-a de junio 1953 en Karaĉio – 27-a de decembro 2007 en Rawalpindi) estis pakistana politikisto. Ŝi fariĝis la unua virino, kiu gvidis postkolonian islaman ŝtaton. Benazir estis dufoje elektita Ĉefministro de Pakistano. Ŝi estis unuafoje en 1988, sed devis demisii post 20 monatoj laŭ ordono de tiama prezidanto Ghulam Ishaq Khan surbaze de asertita korupto. Bhutto estis reelektita en 1993, sed estis denove forigita de Prezidanto Farooq Leghari en 1996, laŭ similaj akuzoj.

Benazir Bhutto loĝis en ekzilo en Dubajo ekde 1998, ĝis ŝi revenis al Pakistano la 18-an de oktobro 2007 post kiam ŝi intertraktis akordon kun generalo Pervez Musharraf, en kiu amnestio estis donita al ŝi – krom aliaj aferoj – kaj ĉiuj akuzoj pri korupto retiritaj. Ŝi estis la plejaĝa infano de eks-ĉefministro Zulfikar Ali Bhutto kaj Begum ("Sinjorino") Nusrat Bhutto, pakistanino de kurda deveno.

Benazir studis filozofion, politikon kaj ekonomikon ĉe la Universitato de Oxford, Britio kaj havis diplomon de la Universitato Harvard en Usono.

Dum antaŭ-balota mitingo la 27-an de decembro Bhutto estis murdita per pafo en la kapon. La atencinto ĉi-sekve mortigis sin mem per eksplodo, mortigante plurajn pliajn homojn.

## Politikoj por virinoj 
Dum balot-kampanjoj la registaro de Bhutto eldiris sian zorgon pri virinaj sociaj kaj sanecaj aferoj, interalie la demando pri diskriminacio kontraŭ virinoj. Bhutto anoncis, ke ŝi intencas establi virinajn policejojn, tribunalojn, kaj porvirinajn bankojn. Malgraŭ ĉi-tiuj promesoj Bhutto ne faris leĝon por plibonigi bonfarajn servojn por virinoj. Dum siaj elektokampanjoj Bhutto promesis nuligi polemikajn leĝojn, sed ŝia partio neniam plenumis ĉi-tiujn promesojn dum ŝi estis ĉefministro, pro grandega premo de la kontraŭstaro.

## Politiko pri Talebanoj 
La talebanoj prenis la povon en Kabulo en septembro 1996. Estis dum Bhutto-a regado, ke la Talebanoj akiris eminentecon en Afganio. Ŝi pensis tiam, ke la talebanoj povus stabiligi Afganion kaj ebligi, ke la lando integriĝu al komerco de la centraj aziaj respublikoj. Ŝia registaro provizis militistan kaj financan subtenon por la talebanoj, eĉ sendante tre malgrandan unuon de la Pakistana armeo en Afganion.
Lastatempe, ŝi alprenis kontraŭtalebanan sintenon kaj kondamnis teroristajn agojn far la talebanoj kaj iliaj subtenantoj.

## Fino de Benazir Bhutto 
En la lastaj jardekoj Pakistano suferis gravajn problemojn, ĉar okazis kelkaj militistaj puĉoj kaj mortigoj de politikistoj. Lastatempe, nome en oktobro de 1999 la generalo Pervez Muŝaraf per puĉo forigis la registaron de Naŭaz Ŝarif, en junio 2001 tiu generalo nomis sin prezidento, en aprilo 2002 li venkis ĉe fraŭda referendumo, en la jaro 2004 li ricevis la apogon de Usono kiel pago al la lukto kontraŭ supozataj aliancanoj de Alkaido, en oktobro 2007 li venkis en fraŭda balotado, sekvis tumultoj kaj la 27-an de decembro 2007 estis mortigita Benazir Bhutto, ĉefa kandidato de la opozicio.

Kategorio:Pakistanaj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Pakistano
Kategorio:Naskiĝintoj en 1953
Kategorio:Mortintoj en 2007
Kategorio:Atencitoj
Kategorio:Registarestroj
Pluvo Survizaĝa

**Pluvo Survizaĝa** aŭ **Ite-o-Magazu** (naskiĝis en 1835 ĉe la rivero Ĉejeno, Norda Dakoto; mortis en 1905) estis filo de la ŝamano Wambli-Luta (Ruĝa Aglo).

Iam, dum tranĉillukto li ricevis tranĉon ĉevizaĝan kaj la sango forviŝis liajn militfarbojn. Tial li ricevis la nomon Pluvo Survizaĝa. Jam dudekjara li estis elektita militĉefo de la hunkpapoj. Li partoprenis multajn batalojn kontraŭ la usona armeo. Tiel ankaŭ la 21-an de decembro 1866 kiam kun Ruĝa Nubo kaj Freneza Ĉevalo li kaptis roton de la usona armeo gvidita de William Fettermann kaj mortigis ĉiujn homojn.

Kiam la blankuloj, serĉante oron, pli kaj pli eniris la regionon de la Nigraj Montetoj, Pluvo Survizaĝa kontraŭstaris tion kune kun la hunkpapĉefo Gall. En la jaro 1874 li estis kaptita de Thomas Custer kaj malliberigita en *Fort Abraham Lincoln*. Custer mistraktis sian kaptiton kaj ŝajne eĉ batis lin per rajdvipo. Pluvo Survizaĝa ĵuris venĝon kaj iom poste fuĝis el la malliberejo helpe de Sidanta Taŭro.

La 25-an de junio 1876 li batalis kun Sidanta Taŭro kaj Freneza Ĉevalo en la batalo de la Malgranda Kornego. Li venĝis sin mortigante Custer. Longatempe oni supozis, ke li mortigis la fraton, de Thomas Custer, generalon George Armstrong Custer.

En la jaro 1877 li foriris kun Sidanta Taŭro al Kanado, sed revenis en Usonon en septembro 1880, kie li sin submetis al generalo Nelson A. Miles. Pluvo Survizaĝa mortis la 12-an de septembro 1905.

## Vidu ankaŭ 
* Indianoj
* Usonaj indianoj

Kategorio:Viroj
Kategorio:Indianaj ĉefoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1835
Kategorio:Mortintoj en 1905
Brassó (historia departemento)

**Brassó** (braŝO) estis historia reĝa departemento en la sud-orienta parto de la Hungara Reĝlando, pli proksime en Transilvanio; hungare **Brassó vármegye**, rumane: **Comitatul Braşov**, germane: **Komitat Kronstadt**.
eta|350px|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Brassó

* Departementejo: Brassó
* Areo: 1804 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 86.777 en 1891

## Demografio 
Laŭ la censo de 1880
* 24&nbsp;858 (29,7%) hungaroj
* 27&nbsp;503 (32,8%) germanoj
* 30&nbsp;342 (36,2%) rumanoj
* 1&nbsp;110 (1,3%) ceteraj

Laŭ la censo de 1910

* 35&nbsp;372 (35%) hungaroj
* 29&nbsp;542 (29,2%) germanoj
* 35&nbsp;091 (34,7%) rumanoj
* 1&nbsp;194 (1,2%) ceteraj

## Administracio 
Estis 3 distriktoj:

* Alvidék, distriktejo: Földvár
* Felvidék, distriktejo: Brassó, samtempe departementejo kaj konsilantrajta urbo
* Hétfalusi, distriktejo: Hosszúfalu

La departemento situis en sudaj Karpatoj. Grava rivero estas Olt. Karpatoj estis ne nur landolimo, sed ankaŭ akvodislimo (kiun nur Olt trairas). Tuj post tuj la departementejo troviĝas grava montpasejo al Bukareŝto.

En la 12-a jarcento saksoj are setlis. Ili ricevis aŭtonomion ĝis 1876. Dum la turka erao la departemento apartenis al Princlando Transilvanio, kiu estis sub aŭspicio de Turkio. Tie okazis libera praktikado de religio. Ofte okazis atakoj de tataroj, turkoj, aŭstroj, eĉ de hungaroj, se la saksoj kontraŭdiris. En 1849 Józef Bem okupis kaj longe tenis la regionon. La departemento formiĝis en 1876 el diversaj partoj. En 1879 pretiĝis fervojo Transilvanio-Bukareŝto. Oni faris komunan trapasejon en Predeal. En 1916 la rumana armeo atakis Predeal, poste Transilvanion, ĉar angloj promesis Transilvanion. Tie ne estis hungara armeo, ĉar tiam Rumanio estis alianca lando. Precipe kun germana helpo oni sukcese repuŝis la rumanojn. En 1919 la rumanoj sukcese okupis Transilvanion, eĉ dum mallonga tempo preskaŭ tutan Hungarion.

Ekde 1920 la departemento estas parto de Rumanio. En la sekvaj jardekoj la saksoj estis disfrakasitaj.

## Fontoj 
* Censo de Hungario en 1880 (hungare)
* Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane)

## Eksteraj ligiloj 
* Censo de Hungario en 1880 (hungare)
* Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane) 

## Vidu ankaŭ 
* Departementoj de reĝlando Hungario
* Hungara reĝlando

Brașov departemento
Manne Siegbahn

**(Karl) Manne (Georg) SIEGBAHN** (3-an de decembro 1886, Örebro, Svedio – 26-an de septembro 1978, Stokholmo) estis sveda fizikisto, kiu ricevis Nobel-premion pri fiziko en 1924 por la rentgenspektroskopiaj malkovroj kaj ekzamenoj.

Li malkovris en la rentgenemisiaj spektroj novan spektro-serion (M-serio) en 1916. Li ellaboris tiajn maŝinojn kaj metodojn, kiuj ebligis la precizan mezuron de la rentgenaj ondolongoj. Li iĝis fizika profesoro en la Universitato de Uppsala kaj unu jaron poste pruvis kun la kunlaborantoj, ke la rentgenaj radioj trairantaj la prismon, dekliniĝis kiel lumradioj, sed iom pli malforte. Pli poste li analizis la pli malfortajn rentgenajn radiojn, kiuj situantaj proksime al la ultraviola parto de la spektro.

Li iĝis en 1937 fizika profesoro de la Stokholma Universitato. Samjare li iĝis unua direktoro de la Fizika Instituto Nobel, fondita samjare de la Sveda Reĝa Scienca Akademio. Li retiriĝis el tiu posteno en 1975.

Li estis inter 1939 kaj 1964 membro de la Internacia Pezo- kaj Mezurafera Komisiono.

Kategorio:Svedaj fizikistoj
Checkpoint Charlie

[eta|279x279ra|Mapo de [Berlina muro kun loko de Checkpoint Charlie]]
eta|280x280px|**Dum oktobro 1961 usonaj kaj sovetaj tankoj estis pretaj por ataki**
eta|279x279ra|Monumento al tiuj kiuj mortis provante transiri la Berlinan muron. La memoraĵo staris dum dek monatoj en 2004 kaj 2005 proksime de Checkpoint Charlie.
**Checkpoint Charlie** estas ejo en Berlino, kie estis kontrolpunkto inter la usona kaj soveta sektoro inter 1961 kaj 1990. Ĝenerale ĝi estis uzebla por armeanoj kaj eksterlandanoj. Loĝantoj de Okcidenta Berlin aŭ de FRG ne rajtis pasi. Por ili kaj tiuj el GDR, kiuj havis la permeson trapasi la limon, ekzistis aliaj kontrolpunktoj (ekz. Bahnhof Friedrichstraße, Invalidenstraße aŭ Warschauer Straße)

La limtrairejo iĝis fama pro kelkaj provoj perforte trapasi la limon.

La nomo devenas de *Checkpoint* (angle) por *kontrolpunkto*. Estis la tria de la kontrolpunktoj, kiuj estis utiligitaj de la usona armeo ĝis 1990. La unua (Alfa) laŭ la ICAO-Alfabeto estis la limtrairejo Helmstedt-Marienborn, la dua (Bravo) la usona parto de la doganejo Dreilinden-Drewitz ĉe la sudokcidenta rando de okcidenta Berlino.

Ĉe la okcidenta flanko de la muro, kiu estas kutime rigardata kiel limo inter okcidenta kaj orienta Berlino, estis strio, kiu estis kutime kelkajn metrojn larĝa kaj kiu jure ne plu apartenis al la okcidentaj sektoroj. Kutime oni povis senriske piediri kaj bicikli en la ombro de la muro, kvankam tabuloj en regulaj distancoj atentigis pri la risko, ke oni forlasis la okcidentan ("liberan") sektoron. La eniro en la orientan parton de Berlin nur eblis tra la okcidentflanka, dua kontrolpunkto, kie okazis la kontroloj flanke de GDR.

Hodiaŭ la ejo estas parto de la libere trapasebla *Friedrichstraße* norde de la metrostacio kaj strato *Kochstraße*. Oni lasis la usonan kontroldometon kaj multaj turistoj vizitas la lokon por foti. Ĉe la angulo troviĝas muzeo pri la muro, kiu ekzistis jam antaŭ la forigo de la limo en la jaro 1990.

## Esperantaĵoj 
La komplikaj reguloj pri la kontrolpunktoj foje kaŭzis konfuzojn por internaciaj grupoj. Okcidentaj eksterlandanoj povis trapasi Checkpoint Charlie (eĉ en aŭtomobilo), dum la akompanantaj germanoj devis per metroo iri al la metroa kaj trajna stacidomo Friedrichstraße kaj poste denove renkontiĝi kun la aliaj.

Kategorio:Historio de Germanio
Kategorio:Geografio de Berlino
Fogaras (historia departemento)

**Fogaras** (fogaraŝ) estis historia reĝa departemento en la sud-orienta parto de la Hungara Reĝlando, pli precize en Transilvanio; hungare ĝi nomiĝis **Fogaras vármegye**, rumane: **Comitatul Făgăraş**, germane: **Komitat Fogarasch**. La nomo devenas aŭ el la hungara vorto *fogoly* (perdriko), aŭ de peĉenega vorto.
eta|350px|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Fogaras
eta|350px|dekstra|Fortikaĵo de urbo Fogaras
* Departementejo: Fogaras
* Areo: 2433 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 95.174 en 1910

## Demografio 
Laŭ la censo de 1880
* 2.777 (3,3%) hungaroj
* 3.960 (4,7%) germanoj
* 76.797 (90,9%) rumanoj
* 976 (1,2%) ceteraj

Laŭ la censo de 1910
* 84.436 (88,7 %) rumanoj
* 6.466 (6,8 %) hungaroj
* 3.236 (3,4 %) germanoj
* 1.036 (1,1 %) ceteraj.

## Administracio 
Estis 4 distriktoj, tri el kiuj nomiĝis laŭ siaj ĉeflokoj:

* Alsóárpás
* Fogaras, samtempe departementejo kaj konsilantrajta urbo
* Sárkány
* Törcsvár, escepte distriktejo: Zernest

La departemento situis en sudaj Karpatoj. Grava rivero estas Olt. Karpatoj estis ne nur landolimo, sed ankaŭ akvodislimo (kiun trairas nur Olt). En la norda parto jam ne estas altaj montoj, nur montetoj, deklivoj.

En la 13-a jarcento tataroj faris senhoma la regionon. Poste rumanoj are setlis. Dum la turka erao la departemento apartenis al Princlando Transilvanio, kiu estis sub aŭspicio de Turkio. Tie okazis libera praktikado de religio. Ofte okazis atakoj de tataroj, turkoj, aŭstroj. En 1849 Józef Bem okupis kaj longe tenis la regionon. La departemento formiĝis en 1876 el diversaj partoj. En 1919 la rumanoj sukcese okupis Transilvanion, eĉ dum mallonga tempo preskaŭ tutan Hungarion.

Ekde 1920 la departemento estas parto de Rumanio.

## Eksteraj ligiloj 
* Censo de Hungario en 1880 (hungare)
* Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane) 

## Vidu ankaŭ 
* Departementoj de reĝlando Hungario
* Hungara reĝlando

Făgăraș departemento
Gustav Hertz

**Gustav (Ludwig) HERTZ** (22-an de julio 1887, Hamburg, Germanio – 30-an de oktobro 1975, Berlino, Orienta Germanio) estis germana fizikisto, kiu ricevis kun James Franck en 1925 Nobel-premion pri fiziko pro malkovro, ke unu atomo povas absorbi nur limigitan kvanton da energio.

Li estis nevo de la fama fizikisto Heinrich Hertz. Li studis en la universitatoj de Göttingen, Munkeno / München kaj Berlino / Berlin. Oni nomumis lin en 1913 helpinstruisto en la fizika katedro de la Berlina Universitato, kie li ek-kunlaboris kun Franck. Iliaj eksperimentoj pruvis, ke kiam unu elektrono frapas atomon, ĝi devas havi minimuman energion pro forpuŝi alian elektronon el la atomo. Tiu energio estas la joniza potencialo, kies valoro varias laŭ elementoj.

La mezuroj de Hertz kaj Franck montris ankaŭ tion, ke la ondolongoj de la lumo –elradiita fare de unuopaj elementoj – kongruas kun la atoma energia stato de la tuŝita elemento. Tion antaŭvidis Niels Bohr, kiu uzis la kvantuman teorion por klarigo de la atoma propreco.

Hertz estis nomumita en 1925 al fizika profesoro de la Universitato de Halle, en 1928 al fizika profesoro de la Berlina Teknika Universitato (la Berlina Politekniko). Li ellaboris en 1932 metodon por disigo de la neonaj izotopoj. Li esploris ekde 1945 ĝis 1954 en la Sovetunio kaj revenis en 1954 al Orienta Germanio, kiel li estis ĝis 1961 fizika profesoro kaj direktoro de la Fizika Instituto de Lejpcigo (Lepsiko).

## Vidu ankaŭ 
* Heinrich Rudolf Hertz

Kategorio:Germanaj fizikistoj
Svetac

eta|Svetac
**Svetac** estas neloĝata insulo situanta en la Adriatiko, 40 marmejlojn de Split kaj 14,5 marmejlojn okcidente de insulo Vis. Ĝi havas la surfacon de 4,19 km² kaj la plej alta punkto estas Kosa (316 m).

Oni trovis bizancajn ruinojn sur la insulo. Sur la insulo troviĝas birdaj kolonioj.

La indulo estas dense kovrita de plantoj. La vegetaĵaro estas mediteranea. La dominantaj arboj estas ŝtonkverko kaj la Halepa pino.
La marbordo estas ofte kruda. La deklivoj atingas 100 m profundon. Sur Svetac kaj la apuda insuleto Kamik nestas Eleonora falko, sed ankaŭ aliaj raraj birdoj hejmiĝas tie.

Kategorio:Neloĝataj insuloj
Kategorio:Insuloj en Kroatio
James Franck

**James FRANCK** (26-an de aŭgusto 1882, Hamburg, Germanio – 21-an de majo 1964, Göttingen, Okcidenta Germanio) estis germandevena usona fizikisto, kiu ricevis dividitan (kun Gustav Hertz) Nobel-premion pri fiziko en 1925 pro malkovro de la leĝo pri kunpuŝo de atomoj kaj elektronoj.

Li studis kemion en la Hajdelberga Universitato, fizikon en la Berlina Universitato. En 1906 li doktoriĝis. Li estis inter 1911 kaj 1918 fizika profesoro de la Berlina Universitato. Li gvidis en 1918–20 la fizikan sekcion de la Fizika Kemia Instituto Imperiestro Vilhelmo. Oni nomumis lin en 1920 al eksperiment-fizika profesoro de la Universitato de Göttingen.

Li okupiĝis en Berlino kun Hertz pri kinetiko de la elektronoj, atomoj kaj molekuloj, pri elektra konduktiveco de la vaporoj kaj gasoj. Iliaj eksperimentoj pruvis, ke kiam libera elektrono interpuŝiĝas kun atomo, la elpuŝo de alia elektrono el la atomo bezonas minimuman energion kaj tiu energia kvanto (joniga potencialo) estas diversa ĉe la elementoj.  La konstatoj de Franck kaj Hertz signifis la unuan eksperimentan pruvon de la kvantuma teorio de Niels Bohr.

eta|maldekstra|James Franck, Chicago 1952
Franck en 1933 elparolis kontraŭ la aranĝoj de la nova nacisocialisma registaro, poste abdikis pri la katedro kiel protesto. Li translokiĝis kun sia familio en Usonon, kie oni faris lin en 1935 fizika profesoro de la baltimora Universitato Johns Hopkins. Tri jarojn poste, li iĝis gvidanto de la fizika-kemia katedro de la Ĉikaga Universitato.

Dum la Dua Mondmilito, li iĝis gvidanto de la metalurgia laboratorio de la universitato. Tiu instituto aktive partoprenis en la Projekto Manhattan, kiu celis produkton de atombombo. Post sukceso de la programo – en junio de 1945 – porparolis tiun sciencistan grupon, kiu instigis la militistajn gvidantojn prezenti la efikon de la bombo sur neloĝata areo, por la japanaj militestroj.

Li pensiiĝis kiel profesoro en 1947, sed plulaboris ĝis 1956 kiel gvidanto de la fotosintez-esplora grupo de la Ĉikaga Universitato.

## Referencoj 
Kategorio:Usonaj fizikistoj
Kategorio:Germanaj fizikistoj
Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziko
Kategorio:Hamburganoj
Kategorio:Projekto Manhattan