Grenchen

**Grenchen** (en la franca lingvo **Granges**) estas la ĉefurbo de la distrikto Lebern en Kantono Soloturno, Svislando. Ĝi havis  loĝantojn je la 31-a de decembro 2007, kiu nombro kreskis al 16058 ĝis la 31-a de decembro 2011, kaj atingis  je la 31-a de decembro 2014.

## Geografio 
La urbo Grenchen situas norde de la river Aro kaj sude de la Ĵurasa montaro meze inter la urboj Soloturno kaj Bielo.

## Najbaraj komunumoj 
La urbo limas en nordo al Court (en Kantono Berno), en oriento al Selzach kaj Bettlach, en sudo al Arch , Rüti ĉe Büren kaj Büren ĉe Aro (ĉiuj tri en Kantono Berno), kaj en okcidento al Lengnau kaj Romont (ambaŭ en Kantono Berno).

## Loĝantaro 
La loĝantaro de Grenchen de 1850 ĝis 1970 konstante kreskis de 1581 personoj en 1870 ĝis 20051 en la jaro 1970. Poste pro la krizo en horloĝa industrio, de kiu ĉefe vivis la regiono ĝis la jaro 2001 la nombro de loĝantoj denove falis ĝis al 15751 en la jaro 2007. Ek de tiam la loĝantaro denove kreskis kaj atingis je la 31-a de decembro denove la nombron de 16480 personoj.

Jen grafikaĵo pri la historia evoluo de la loĝantaro:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.8)
ImageSize  = width:1020 height:210
PlotArea   = height:150 left:100 bottom:50 right:100
AlignBars  = justify
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:21000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:4000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:800 start:0
PlotData=
  color:yellowgreen width:40   mark:(line,white) align:center
  bar:1796 from:start till:754 text:"754"
  bar:1850 from:start till:1581 text:"1581"
  bar:1860 from:start till:1811 text:"1811"
  bar:1870 from:start till:2537 text:"2537"
  bar:1880 from:start till:3788 text:"3788"
  bar:1888 from:start till:4505 text:"4505"
  bar:1900 from:start till:5202 text:"5202"
  bar:1910 from:start till:7073 text:"7073"
  bar:1920 from:start till:9101 text:"9101"
  bar:1930 from:start till:10397 text:"10397"
  bar:1941 from:start till:10939 text:"10939"
  bar:1950 from:start till:12650 text:"12650"
  bar:1960 from:start till:18000 text:"18000"
  bar:1970 from:start till:20051 text:"20051"
  bar:1980 from:start till:16800 text:"16800"
  bar:1990 from:start till:16241 text:"16241"
  bar:2000 from:start till:15938 text:"15938"
  bar:2007 from:start till:15751 text:"15751"
  bar:2011 from:start till:16058 text:"16058"
  bar:2014 from:start till:16480 text:"16480"

## Trafiko 
eta|maldekstra|150ra|Flughaveno Grenchen
[eta|maldekstra|150ra|Aŭstovojponto de [A5-CH|A5]]
Kvankam Grenchen estas nur malgranda urbo, ĝi disponas pri propra flughaveno (ICAO-Kodo LSZG) kun vardoganoficejo. Ĝi ĉefe servas al privatuloj, komercistoj kaj paraŝutistoj. Krome ĝi estas grava svisa edukcentro por pilotoj.

La stacidomo  situas ĉe la fervojlinio de Bazelo al Bielo kaj Ĝenevo kaj la stacidomo de  ĉe la fervojlinio de Romanshorn tra Zuriko kaj Soloturno al Bielo, Neŭŝatelo, Yverdon kaj Ĝenevo. Ambaŭ estas servataj pere de interurbaj rapidtrajnoj de la Svisaj Federaciaj Fervojoj.

Tra la urbo pasas la kantona ĉefvojo n-ro 5 de Bielo al Soloturno kaj la urbo disponas pri propra alveturejo al la nacia aŭtovojo A5 de Soloturno tra Bielo al Neŭŝatelo.

## Industrio 
Grenchen estas grava horloĝindustria centro. Ĝi estas la sidejo de la horloĝo-entreprenoj Atlantic Watches, Breitling SA, ETA SA Manufacture Horlogère Suisse, Eterna SA, Titoni AG kaj Fortis Uhren AG.

## Personecoj 
La fama muzikisto Yehudi Menuhin estas honora civitano de Grenchen.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Grenchen datiĝas el la jaro 1131 kiel *Granechun*.

En Grenchen estis trovita granda ujŝtono el la neolitiko, laboriloj el la bronzepoko kaj restaĵoj de romia vilao.

En mezepoko Grenchen apartenis al la *Grafoj de Fenis*, kiuj pandigis siajn rajtojn en la jaro 1345 al Soloturno. En la jaro 1379 la Habsburgoj akiris la urbon. Post kiam la urboj Soloturno kaj Berno supervenkis la lokan kamparnobelaron, la urbo en la jaro 1388 venis sub la komuna regado de la du urboj kaj en la jaro 1393 Soloturno akiris la solan suverenecon kaj jurisdikcion pri Grenchen. Ĝi fariĝis nun tribunalejo de la soloturna voktejo Lebern.

Ĝis la mezo de la 19-a jarcento Grenchen estis kampara vilaĝo. En 1851 en Grenchen aperis el Romandio la unuaj horloĝfarejoj kaj kun la apero de ĉiam novaj horloĝentreprenoj la vilaĝo pli kaj pli kreskis kaj akiris urban aspekton. En 1878 okazis la unua marĉsekigo kaj sekvis riverkorektoj en la jaroj 1920 ĝis 1926, per kiuj estis gajnita novaj kultur- kaj konstruterenoj, sed samtempe malaperis naturprotektaj areoj. En la jaro 1857 komenciĝis la konstruo de la fervojlinioj kaj en 1915 per la malfermo de la tunelo tra la Monto de Grenchen la komunumo estis konektita al la grava internacia trajnlinio de Bazelo tra Sempiono al Milano. La fervojlinioj kaj la impona distranĉis la komunumon en kvar partoj kaj komplete transformis la aspekton de Grenchen. El la iama kamparvilaĝo fariĝis industria urbo kaj trafiknodo.

## Komunuma partnereco 
La urbo Grenchen havas komunuman partnerecon kun la komunumo Unterschächen en Kantono Urio.

## Vidu ankaŭ 
* Grenchen Nord (stacidomo)
* Grenchen Süd (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la urbo Grenchen
* Retejo de la Flughaveno Grenchen

## Referencoj 

Kategorio:Urboj de Svislando