open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kvinlatera turnodukupolo

En geometrio, la **kvinlatera turnodukupolo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*31). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per kunigo de du kvinlatera kupoloj (*J*5) laŭ ilia deklateraj bazoj kun 36-grada turnado de unu kupolo antaŭ la aldono. Se la turnado ne estas farata rezultiĝas la kvinlatera ortodukupolo (*J*30).

La *kvinlatera turnodukupolo* estas la tria en malfinia aro de turnodukupoloj.

La kvinlatera turnodukupolo rezultiĝas se preni rombo-dudek-dekduedron, eltranĉi el ĝia mezo for-dumalkreskigitan rombo-dudek-dekduedron (*J*80), kaj alglui la du restantajn kupolojn kune.

## Vidu ankaŭ 
## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Plilongigita kvinlatera turnodukupolo

En geometrio, la **plilongigita kvinlatera turnodukupolo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*39). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per plilongigo de kvinlatera turnodukupolo (*J*31) per enigo de deklatera prismo inter ĝia kongrua duonoj.

Du kvinlateraj kupoloj (*J*5) de plilongigita kvinlatera turnodukupolo estas turnitaj unu relative al la alia je 36 gradoj. Se malfari ĉi tiun turnon rezultiĝas plilongigita kvinlatera ortodukupolo (*J*38).

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Pligrandigita triangula prismo

En geometrio, la **pligrandigita triangula prismo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*49). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per pligrandigo de triangula prismo per aldono de kvadrata piramido (*J*1) al unu el ĝiaj flankaj edroj. La rezultanta pluredro ion similas al la turnodufirsto (*J*26), la diferenco estas en tio ke la lasta estas konstruita per alfiksanta de la dua triangula prismo sed ne de la kvadrata piramido.

## Vidu ankaŭ 
* Dupligrandigita triangula prismo
* Tripligrandigita triangula prismo

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Dupligrandigita kvinlatera prismo

En geometrio, la **dupligrandigita kvinlatera prismo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*53). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per pligrandigo de kvinlatera prismo per aldono de du kvadrataj piramidoj (*J*1) al du de ĝia nenajbaraj flankaj edroj. La pluredro rezultanta per aldono de du piramidoj al najbaraj flankaj edroj estas ne konveksa, kaj tial ne estas solido de Johnson.

## Vidu ankaŭ 
* Pligrandigita kvinlatera prismo

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Plilongigita kvinlatera ortodukupolo

En geometrio, la **plilongigita kvinlatera ortodukupolo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*38). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per plilongigo de kvinlatera ortodukupolo (*J*30) per enigo de deklatera prismo inter ĝiaj kongruaj duonoj. Se turni unuon el la kupoloj je 36 gradoj antaŭ enigo de la prisma rezultiĝas plilongigita kvinlatera turnodukupolo (*J*39).

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Plilongigita triangula ortodukupolo

En geometrio, la **plilongigita triangula ortodukupolo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*35). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per plilongigo de triangula ortodukupolo (*J*27) per enigo de seslatera prismo inter ĝiaj duonoj. La rezultanta solido estas simila al la rombokub-okedro (unu el la arĥimedaj solidoj), kun tiu diferenco ke ĝi havas 3-oblan turnan simetrion ĉirkaŭ ĝia akso anstataŭ 4-obla turna simetrio de rombokub-okedro.

La volumeno de *J*35 estas sumo de volumenoj de 2 kupoloj kaj de seslatera prismo.

La du kupoloj se estus kunmetataj rezultiĝas je kubokedro.

Estu *a* longo de la latero.

La volumeno de kubokedro estas  \frac{5 \sqrt{2}}{3} a^3.

La areo de seslatero, kiu estas bazo de la seslatero prismo, estas \frac{3 \sqrt{3}}{2} a^2.

La volumeno de la seslatera prismo estas \frac{3 \sqrt{3}}{2} a^3.

Do fine:
V_{J_{35}} = (\frac{5 \sqrt{2}}{3} + \frac{3 \sqrt{3}}{2}) a^3

La cifereca valoro:
V_{J_{35}} = 4.9550988153084743549606507192748 a^3

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Tripligrandigita seslatera prismo

En geometrio, la **tripligrandigita seslatera prismo** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*57).

Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per pligrandigo de seslatera prismo per aldono de tri kvadrataj piramidoj (*J*1) al tri ĝiaj nenajbaraj flankaj edroj.

Se iuj el la aldonataj piramidoj estas aldonataj al najbaraj flankaj edroj la rezultanta pluredro estas ne konveksa, kaj tial ne estas solido de Johnson.

## Vidu ankaŭ 
* Pligrandigita seslatera prismo
* Tra-unu-dupligrandigita seslatera prismo
* Tra-du-dupligrandigita seslatera prismo

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Tra-unu-dupligrandigita dekduedro

En geometrio, la **tra-unu-dupligrandigita dekduedro** estas unu el la solidoj de Johnson (*J*60).

Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per pligrandigo de dekduedro per aldono de du kvinlateraj piramidoj al du ĝiaj edroj, lasante **1** edron inter ili.

La pluredro rezultanta per aldono de du piramidoj al najbaraj edroj de dekduedro estas ne konveksa, kaj tial ne estas solido de Johnson.

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Solidoj de Johnson
Ararato

**Ararato** (, foje nomata ankaŭ  [Masis] laŭ la nomo de la plej alta pinto) estas stratovulkana monto, kiu troviĝas ĉe la nord-orienta limo de Turkio, apud Armenio, 5137 metrojn alta kaj la plej alta punkto de Turkio. Diverslingvaj nomoj de la monto estas:  ("monto de doloro");  ("fiera, fajra monto").

La monto havas vulkanan devenon. En la jaro 1840 la Ararato lastfoje erupciis. Kvankam ĝi apartenas al Turkio, Ararato apartenas al la t.n. historia teritorio de Armenio ĉar tie vivis la armenoj dum pluraj miloj da jaroj kaj ĝi fariĝis parto de la Armena reĝlando en Kilikio ĝis la okupado fare de la turkoj. Tial ĝi daŭre estas la simbolo de Armenio. La monto estas menciita jam en la Biblio (al ĝi albordiĝis la arkeo de Noa).

La du konusaj pintoj de la Ararato, 5 165m kaj 3 914m, apartiĝas per malalta, plata kavaĵo. La supraj 900 metroj de la pli alta pinto estas kovritaj per eterna neĝo.
J. J. Friedrich Parrot, la tiama rektoro de la universitato de Tartu (Estonio), gvidis la unuan dokumentitan surgrimpadon al la granda Ararato je la 27a de septembro en 1829.

## Biblioraporto 
Kvin monatojn post la komenco de la diluvo, "la arkeo haltis en la sepa monato, en la sep-deka tago de la monato, sur la montoj Ararat", ŝajne ne sur la plej alta pinto. La pordo de la arkeo malfermiĝis post unu jaro kaj dek tagoj post la komenco de la diluvo kaj ĉiuj forlasis la arkeon (Genezo 7:11; 8:4,14).
Ne ekzistas pruvo, ke ligno, kiun oni trovis tie, devenis de la arkeo.

Eusebius, Hieronymus kaj aliaj egaligis Ararato kun Armenio, same la traduko de Jesaja 37:38 el la septuaginto en la angla lingvo.

## Alpismo 
[maldekstra|eta|Vidaĵo de Ararato el [Erevano]]
[maldekstra|eta|Rigardo al Ararato el [Iğdır (Turkio).]]
Ekde 2001 la turka ŝtata instanco permesas montogrimpadon sub kelkaj kondiĉoj al eksterlandanoj.

## Fontoj 
Londona Biblio

Septuaginto

Kategorio:Provinco Iğdır
Kategorio:Vulkanoj en Turkio
Kategorio:Stratovulkanoj
Kategorio:Dormaj vulkanoj
Kategorio:Montoj en Turkio
Kategorio:Montoj kun alteco inter 5000 kaj 5999 m
Kategorio:Naciaj simboloj de Armenio
Amikeco Esperanto-Asocio

La **"Amikeco" Esperanto-Asocio** (tiel!) en Szolnok, Hungario laŭ propraj asertoj fondiĝis en novembro 2005. Funkciuloj de la grupo en 2007 estis prezidanto József Eszényi, sekretariino Julianna Vas-Szegedi, kasistino Istvánné Hegedűs, respondeculo de informadiko Ferenc Harnyos, kaj gvidanto de instruado József Eszényi. Unua retejo funkciis ekde 2007 ĝis antaŭ 2010, dua retejo de 2010 ĝis antaŭ 2013. Ambaŭ retpaĝoj ne arkiviĝis, kaj pliaj eksteraj referencoj ne estas. Tial entute ne estas pruvoj ke la grupo iam ajn ekzistis, kaj despli estas duboj ĉu ĝi ankoraŭ vivis post 2010.

Celoj de la grupo laŭ propra aserto estas respektive estis efika interesdefendo, derivado, helpo de Esperantista membro de la Asocio. Ekonomia agado por plibonigi kondiĉon de ilia kultura kaj lingva agado.

La grupo laŭ propra aserto  organizas/organizis agadon de membroj por atingi tiujn celojn. La asocio havas/havis permeson ekonomii, entrepreni kaj fari aliajn investadan agadon por atingi la asociajn celojn. Laŭ la celoj, ĝi donas/donis diversan subtenon kaj financan servadon al la membroj. La asocio estas sendependa, neprofita, nepolitika organizaĵo. Ĝi ne akceptas subtenon de partioj, ne apogas parlamentan kandidaton.

Ĝi laŭ propra aserto faras/faris la sekvajn taskojn:
* aranĝas kulturajn programojn al siaj membroj,
* subtenas ĉiujn klopodojn, kiuj ebligas evoluigon de la homaj valoroj, popularigon kaj uzadon de lingvo Esperanto,
* organizas tiujn esperantistajn aranĝaĵojn, kiuj akcelas la ekkonadon de departemento kaj urbo Szolnok kaj lande, kaj internacie,
* faras Esperantajn kursojn por membroj senpage, kaj pretigas ilin por fari ŝtatan ekzamenon,
* klopodas estigi konstantan esperantistan kulturan hejmon,
* invitas famajn esperantistojn por fari prelegojn,
* membroj de Asocio kreas kontaktojn kun esperantistoj de la urbo, regiono, lando kaj eksterlando.

## Eksteraj ligiloj 
* ae-a.tk laŭ nekonfirmita aserto de 2010 estis eksa kluba retejo. Ĝi jam en 2013 estis definitive morta, kaj ne funkciis arkivigo. Antaŭa retejo esperantoszolnok.extra.hu de 2007 jam estis morta en 2010, same ne funkciis arkivigo.

Kategorio:Eksaj hungaraj Esperanto-asocioj
19-a jarcento a.K.

La **19-a jarcento antaŭ Kristo** aŭ **antaŭ nia erao** komenciĝis la 1-an de januaro 1900 kaj finiĝis la 31-an de decembro 1801 antaŭ nia erao.

[eta|150px|tabulo en [kojnoskribo de la okcidentazia bronzepoko]]

## Evoluoj ĝenerale
* La civitanoj de Fenicio uzas alfabeton kun 22 literoj.
* En Mezeŭropo finiĝis la ŝtonepoko.
* En okcidenta Azio disvolviĝas la meza bronzepoko.
* Babilonio estas ŝtate organizita.
* Ĉirkaŭ la jaro 1850 skribiĝas la malnov-egiptia tielnomata "moskva matematika papiruso"
* Floras la hitita imperio en Hatuŝa, Anatolio.

## Eventoj 
### Komence de la jarcento 
* 1900  - Transiro de tria parto de la frua helada al meza helada kulturo en Grekio.
* ĉ. 1900  - La Malnova palaca periodo de la minoa civilizo komenciĝas en Kreto.
* ĉ. 1900  - Falo de lasta sumera dinastio.
* ĉ. 1900  - "Malfrua fazo de Harapo" en la Induso-civilizo komenciĝas.
* ĉ. 1900  - La mokajoj (hispane *Mokaya/Mokaja*, laŭ vorto de la miĥea-sokea lingvaro) laŭ la Pacifika marbordo de la nuna Ĉiapaso, Meksiko ekpreparas trinkaĵojn de kakao (botanike en la latina *Theobroma cacao*).
* ĉ. 1900  - La haveno de Lothal en la antikva Induso-civilizo estas forlasata.

### Poste laŭ jaroj 
* ĉ. 1897 - Senusret la 2-a (dekdua dinastio de Egiptio) komencas regi. Li konstruas loĝlokon *el-Lahun* proksime de sia piramida tombokomplekso.
* ĉ. 1895 ĝis plej malfrue 1878  - "Pektorala juvelo de Senusret la 2-a", de la tombo de lia filino princino *Sithathorjunet* ĉe la piramida tombokomplekso *el-Lahun*, estas farita. Ĝi nun videblas en la Metropolita Muzeo de Arto de Novjorko.
* 1878 (eble nur en 1874) - Senusret la 2-a (dekdua dinastio de Egiptio) mortas, kaj lia filo Senusret la 3-a komencas regi. En la postaj jaroj, Senusret la 3-a celas enlande malfajrigi la separatistajn tendencojn de la provincoj, kiujn li reduktis nur al tri, forte kontrolitajn. En eksterlanda politiko tio koncernas Nubion kie la limo estis delokita trans la dua katarakto danke al serio de militaj sukcesaj kampanjoj.
* ĉ. 1860 - Amenemhet la 3-a komencas regi, la unuajn supozeble 21 jarojn kune kun sia patro, Senusret la 3-a.
* ĉ. 1839 - Faraono Senusret la 3-a mortas (laŭ iuj fontoj jam en 1855, tiam nur estis 5 komunaj regojaroj kun lia filo).
* ĉ. 1814 - Amenemhet la 3-a mortas, post longa regado de sume 46 jaroj.

## Personaĵoj 
* Laŭ la biblia tradicio dum la 19-a antaŭkrista jarcento vivis Abraham kaj Isaak.
* Laŭ la tibeta tradicio dum la jaro 1856 naskiĝas la *Dzogĉen*-majstro *Ŝenrab Miŭoĉe*.

## Referencoj
Karpat-basenaj riveroj

[eta|dekstra|300px|Renkontiĝo de Danubo kaj Karpat-baseno ĉe [Devín]]
eta|300px|Pitten kaj Schwarza riveretoj unuiĝas kaj formas riveron Leitha
eta|dekstra|300px|Rivero Ipeľ septembre
eta|dekstra|300px|Dravo ĉe Mariboro
eta|300px|dekstra|Tiso ĉe Tokaj
eta|300px|dekstra|Rivero Uĵ
[eta|300px|Rivero Hernád en la [Slovaka Paradizo]]
eta|300px|Pitoreska rivero Körös apartenas al Nacia Parko
eta|300px|Timis ĉe Panciova
eta|dekstra|300px|Rivero Una.
eta|300px|Rivero Dunajec
eta|300px|Rivero Olt en Karpatoj.
Tiu paĝo prezentas la riverojn **enhave**, sed tio demonstras la alfluojn. La listo prezentas la Danubon, kiu ĉe Devin enfluas la Karpat-basenon kaj elfluas ĉe Ferpordo, intertempe estas kunfluantoj. Escepte estas 4 riveroj, kiuj trarompas Karpatojn. Dunajec kaj Poprad (rivero) fluas al la Balta Maro, Olt (rivero) kaj Jiu fluas al Danubo ekster Ferbordo. Okcidente estas Alpoj, sude Dinaroj. Tie fontas riveroj fluantaj al Danubo. La listo ne havas malgrandajn riverojn, ili estas rojoj.

## Danubo 
Vidu detale Danubo

### Mosoni Duna (riverbrako) 
Vidu detale Mosoni Duna

#### Leitha 
Vidu detale Leitha

#### Rába 
Vidu detale Rába

##### Marcal 
Vidu detale Marcal

### Váh 
Vidu detale Váh

#### Nitra (rivero) 
Vidu detale Nitra (rivero)

### Hron 
Vidu detale Hron

### Ipel 
Vidu detale Ipel

### Sió (kanalo) 
Vidu detale Sió

#### Balatono (lago) 
Vidu detale Balatono (lago)

##### Zala (rivero) 
Vidu detale Zala (rivero)

### Dravo 
Vidu detale Dravo

#### Muro (rivero) 
Vidu detale Muro (rivero)

### Tiso (rivero) 
Vidu detale Tiso (rivero)

#### Tur (rivero) 
Vidu detale Tur (rivero)

#### Someşul 
Vidu detale Someşul

#### Crasna (rivero) 
Vidu detale Crasna (rivero)

#### Bodrog 
Vidu detale Bodrog

##### Latorica 
Vidu detale Latorica

###### Laborec 
Vidu detale Laborec

======= Uĵ =======
Vidu detale Uĵ

#### Sajó 
Vidu detale Sajó

##### Hernád 
Vidu detale Hernád

#### Orienta ĉefkanalo (elfluanto) 
Vidu detale Orienta ĉefkanalo

#### Tiso-lago 
Vidu detale Tiso-lago

#### Zagyva 
Vidu detale Zagyva

#### Körös 
Vidu detale Körös

##### Berettyó 
Vidu detale Berettyó

#### Mureş (rivero) 
Vidu detale Mureş (rivero)

##### Arieş (rivero) 
Vidu detale Arieş (rivero)

##### Tarnava Mare 
Vidu detale Tarnava Mare

#### Bega 
Vidu detale Bega

### Sava (rivero) 
Vidu detale Sava (rivero)

#### Kupa 
Vidu detale Kupa

#### Una (rivero) 
Vidu detale Una (rivero)

#### Vrbas 
Vidu detale Vrbas

#### Bosna 
Vidu detale Bosna

#### Drina 
Vidu detale Drina

### Timiş 
Vidu detale Timiş

### Karaš 
Vidu detale Karaš

### Granda Morava 
Vidu detale Granda Morava

## Dunajec 
Vidu detale Dunajec

## Poprad (rivero) 
Vidu detale Poprad (rivero)

## Olt (rivero) 
Vidu detale Olt (rivero)

## Jiu 
Vidu detale Jiu

*
Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Hereda monarkio

**Hereda monarkio** estas la plej ofta monarki-stilo, efektivigata de preskaŭ ĉiuj ekzistantaj monarkioj en la mondo. En hereda monarkio ĉiuj monarkoj venas de la sama familio ("dinastio"), kaj la suvereneco transpasas de familiano al familiano. La hereda sistemo havas avantaĝojn de stabileco, kontinueco kaj antaŭvidebleco, krom internaj stabiligaj faktoroj kiel enfamiliaj afablo kaj lojalo.

Kategorio:Monarkio
J kun nombro

La litero **J kun nombro** havas plurajn signifojn:

***J2000.0** estas astronomia epoko.
***J1** ... **J92** estas solidoj de Johnson (vidu en :Kategorio:Solidoj de Johnson).
Provinco Amasya

**Amasya** [amasja] estas provinco en la norda parto de centra Turkio. Ĝi situas en la nigramara regiono (turke *Karadeniz Bölgesi*) de la lando, do sude de la Nigra Maro. Administra centro de la provinco estas la samnoma urbo Amasia. Laŭ la stato de  en la provinco vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

* Areo: 
* Loĝantaro:  homoj (2010)
* Distriktoj: Amasya, Göynücek, Gümüşhacıköy, Hamamözü, Merzifon, Suluova kaj Taşova

## Eksteraj ligiloj 
* paĝaro de la provinca registaro 
* multaj fotoj el la provinca ĉefurbo 

Kategorio:Nigra-Mara Regiono (Turkio)
Kategorio:Provincoj de Turkio
Kategorio:Provinco Amasya
K kun nombro

Litero **K kun nombro** havas plurajn signifojn:

*****K5** aŭ **K-5**** havas diversajn signifojn (vidu tie).
***K1** ... **K80** estas variantoj de listigo de unuformaj pluredroj.
*39K, 40K, 41K estas izotopoj de kemia elemento kalio.
***Kistler K-1** estas tute reuzebla port-raketo.
***K2** estas la due plej alta monto.
U kun nombro

Litero **U kun nombro** havas plurajn signifojn:

*****U2** aŭ **U-2**** havas diversajn signifojn (vidu tie).
***U1** ... **U80** estas la plej ofte uzata varianto de listigo de unuformaj pluredroj.
*232U, 233U, 234U, 235U, 236U, 238U estas izotopoj de kemia elemento uranio.
S kun nombro

La litero **S kun nombro** havas plurajn signifojn:

***S8** estas molekulo de sulfuro je kemio.
*32S, 33S, 34S, 35S, 36S estas izotopoj de kemia elemento sulfuro.
Y kun nombro

La litero **Y kun nombro** havas plurajn signifojn:

***Y1** estas svedia fervoja trajno.
***Y1 (tabako)** estas speco de genetike modifita tabako.
*87Y ... 91Y estas izotopoj de kemia elemento itrio.
CTG

**CTG** havas plurajn signifojn:

***ctg** estas simbolo de matematika trigonometria funkcio kotangento.
***CTG** estas Gauĉaj Tradiciaj Centroj, lokoj kie oni kultivas la gauĉan kamparan kulturon (vidu en Suda Rio-Grando)
Incurvatus in se

**Incurvatus in Se** (latin ’kurbiĝita en si’) estas teologia frazo priparolanta vivo koncentrata interne prefere ol ekstera pri Dio.

Paŭlo de Tarso priskribis ĉi tiu kondiĉo  en Romanoj 7:15, 18-19:

:*Ĉar mi ne havas certecon pri tio, kion mi faradas; ĉar mi ne agas laŭ tio, kion mi volas; sed kion mi malamas, tion mi faras. Ĉar mi scias, ke en mi (tio estas, en mia karno) bono ne loĝas; ĉar ĉe mi estas la volo, sed ne la elfaro de la bono. 19 ĉar la bonon, kiun mi volas fari, mi ne faras; sed la malbonon, kiun mi ne volas fari, mi faradas.*

Kategorio:Fremdaj vortoj
Kategorio:Teologio
I kun nombro

La litero **I kun nombro** havas plurajn signifojn:

(ĉi tie *n* estas entjero)
***I**-*n* estas ŝoseoj de Interŝtata Ŝosea Sistemo en Usono.
***I2** estas molekulo de jodo je kemio.
*127I, 129I, 131I estas izotopoj de kemia elemento jodo.
Zagyva

**Zagyva** (zadjva) estas dekstra flankorivero de Tiso en Hungario. Longeco estas 179 km. Akvokolekta areo estas 5677 km2.

La rivero originas en Slovakio, sed ankoraŭ roje forlasas la landon. La rivero estas riĉa de fiŝoj. Akvonivela indikilo: Pásztó, Jásztelek.

## Urboj 
Jen la plej gravaj ĉeriveraj urboj :
* Jászberény (jasberenj), ĉefurbo de jasoj.
* Szolnok (solnok) ĉe la enverŝiĝo.

Krome preteriras urbon Salgótarján.

Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Riveroj en Hungario
Kategorio:Akvokolekta areo de Tiso
Kategorio:Alfluantoj de Tiso
Hernád

**Hernád** (slovake Hornád) estas maldekstra flankorivero de Sajó en Hungario.

La rivero fluas el Slovakio, eĉ 10&nbsp;km-ojn estas limorivero. Longas 286&nbsp;km-ojn, la hungara etapo estas 186&nbsp;km. La akvokolekta areo estas 5436 km2. La rivero enverŝiĝas en Sajó, proksime de enverŝiĝo de Sajó kaj Tiso.

[maldekstre|eta|la rivero Hernád en la [Slovaka Paradizo]]
maldekstre|eta|Hernád kaj malgranda akvoenergia centralo en Gibárt
La rivero estas riĉa de fiŝoj, supre trafluas la Slovakan Paradizon, kiu estas Nacia Parko.

Ĉerivera urbo estas Košice, (hungare Kassa), kiu estas plej granda urbo de Orienta Slovakio.

Akvonivelaj indikiloj: Spišská Nová Ves, Kysak, Hidasnémeti, Gesztely.

Malgranda akvoenergia centralo funkcias en Gibárt.

Menciindas du vilaĝoj: en Muhi en 1241 la hungaroj malvenkis de la mongoloj en grava batalo; en Ónod okazis parlamentado dum liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a.

Kategorio:Riveroj en Hungario
Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Akvokolekta areo de Tiso
Kategorio:Riveroj en Regiono Prešov
Kategorio:Riveroj en Regiono Košice
Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989

eta|Tribuno apud statuo de sankta Venceslao
**Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989** (ĉeĥe , slovake  - "velura revolucio") markas periodon de ŝanĝoj en Ĉeĥoslovakio inter la 17-a de novembro kaj la 29-a de decembro 1989, kiu gvidis al falo de la komunisma reĝimo en Ĉeĥoslovakio. Tiu okazis  kun preskaŭ neniu sangoverŝado. Al rapidigo de la ŝanĝoj kontribuis disfalo de la eksa soveta bloko kaj kreskanta malkontenteco de loĝantoj.

En junio 1990 okazis la unuaj demokratiaj elektoj en Ĉeĥoslovakio ekde 1948 kaj formiĝis nekomunisma registaro.

La velura revolucio estis unu el la aŭtunaj revolucioj de la popoloj de centreŭropo kaptita de sovietunio post la Dua Mondmilito.

## Vidu ankaŭ
* Revolucioj de 1989
*Disdivido de Ĉeĥoslovakio


Kategorio:Eventoj en Ĉeĥoslovakio
Kategorio:1989 en Ĉeĥoslovakio
Kategorio:Historio de Ĉeĥio
Kategorio:Historio de Slovakio
Kategorio:Revolucioj en la 20-a jarcento
Kategorio:Konfliktoj en 1989
Kategorio:20-a jarcento en Ĉeĥio
Difenbaĥio

**Difenbaĥio**, aŭ **difenbakio** estas unu el multaj kulturataj ĉambraj plantoj. Tio estas planto kun grandaj verdaj folioj kolorigitaj per blanka aŭ flava pentraĵo, ĝi estas ja proporcie nepretendema, sed abrupte venena.

## Deveno 
Difenbaĥio devenas el tropikaj regionoj de Sud-Ameriko, ĝi estas disvastigita precipe en Brazilo, sed ni povas trovi ĝin ankaŭ en Peruo aŭ Venezuelo. Ĝi ricevis sian nomon post tio, kiam ĝi estis en la unua triono de la 19-a jarcento alveturigita en Eŭropon.
Heinrich Wilhelm Schott, inter 1845 kaj 1865 direktoro de la imperiestraj ĝardenoj de Schönbrunn, nomis la plantojn laŭ sia ĉefĝardenisto Johann Friedrich Dieffenbach.

## Veneneco 
La plej grava konsiderenda fakto, antaŭ ol ni havigos la difenbaĥion hejmen, estas ties veneneco. Tial oni ne rekomendas kulturi ĝin tie, kie libere moviĝas hejmaj bestoj aŭ malgrandaj infanoj.

## Kresko 
La plantoj el tiu neotropisa genro, kiuj kutime ne floras, ĝiskreskas la altecon pli ol duonmetro, escepte ili atingas preskaŭ metran kreskon. Difenbaĥio estas proporcie nepretendema, ĝi ŝatas lumon, sed ne rektan sunon.

Normala aperaĵo estas defalado de la subaj folioj. Tial estas konvene tempo de tempo junigi la kreskaĵon per fortranĉo de tigo 10 centimetroj super la teraĵo en florpoto. Se la folioj defalas tro, poste kulpas tro seka aero, malalta temperaturo aŭ trablovo. Se la randoj de folioj bruniĝas, aldonu verŝaĵon kaj se ili perdas la koloron, forŝovu la kreskaĵon el la rekta lumo.

## Vidu ankaŭ 
* Mar-andaj montarbaroj

## Referencoj 
Kategorio:Arumacoj
Kategorio:Neotropisa flaŭro
Kategorio:Ĉambraj plantoj
Kategorio:Venenaj plantoj
Staphorst

Dosiero:Loudspeaker.svg**Staphorst** ()
estas municipo kaj vilaĝo en la nederlanda provinco Overijssel. Fine de  en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj loĝantoj iuj ĉirkaŭ 10 000 vivas en la vilaĝo mem. La plej granda parto de la komunumanoj estas tre religiema (ortodokse kalvinisma) kaj la kirko estas ĉiudimanĉe plenplena.
Pluraj personoj portas ankoraŭ la tradiciajn vestojn (vidu foton).

## Vidu ankaŭ
* Biblia zono (Nederlando)

## Fotaro 

Dosiero:Kerk staphorst.jpg|Kirko
Dosiero:Baanderdeur.JPG|Pordo de Staphorst
Dosiero:Melkbussen.JPG|Laktujoj
Dosiero:Klederdracht van Staphorst.jpg|Tradicia vestaro
Dosiero:Stipwerk.jpg|Farbo arto
Dosiero:Staphorsterluikendgr.jpg|Ŝutroj
Dosiero:Staphorster klederdracht.JPG|Kostumoj de Staphorst

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* youtube.com/user/Miafilo

Kategorio:Vilaĝoj de Nederlando
Kategorio:Loĝlokoj en Overiselo
Kategorio:Municipoj de Overiselo
Nitra (rivero)

**Nitra** (, ) estas rivero en Slovakio, maldekstra flankorivero de Váh.

Longo estas . Akvokolekta areo estas .

Pli gravaj ĉeriveraj urboj: Nitra, Nové Zámky.

Nitra en la supra parto fluas inter montoj (rapida), post urbo Nitra en la ebenaĵo estas malrapida. La rivero enfluas en Váh, post mallonga etapo Váh enfluas en Danubon.

Akvonivela indikilo: Chalmová.

## Bildoj 

Nitra prievidza 1.jpg|Nitra en Prievidza
Partizánske - rieky Nitra a Nitrica.JPG|Kunfluejo de Nitra kaj Nitrica en Partizánske
Nitra River - April 2013.JPG|La rivero Nitra en la urbo Nitra
Slovensko Nitra Cetinka-Cernik.jpg|Nitra en Černík

Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Akvokolekta areo de Váh
Kategorio:Riveroj en Regiono Trenčín
Kategorio:Riveroj en Regiono Nitra
Kategorio:Distrikto Prievidza
Kategorio:Distrikto Partizánske
Kategorio:Distrikto Topoľčany
Kategorio:Distrikto Nitra
Kategorio:Distrikto Nové Zámky
Kategorio:Distrikto Komárno
Dunajec

eta|300ra|Rivero Dunajec
**Dunajec** estas dekstra flankorivero de Wisła (Vistulo) en Pollando kaj en Slovakio.

La rivero fluas en Slovakio 17&nbsp;km-ojn, poste en Pollando resume 247&nbsp;km-ojn. La akvokolekta areo estas 6804 km2. La rivero trarompas la Karpatojn, fine enverŝiĝas en Wisla, kiu enverŝiĝas en Balta Maro. Alia rivero Poprad fluas same, kiel Dunajec.

Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Riveroj en Pollando
Kategorio:Internaciaj riveroj en Eŭropo
Kategorio:Vistulo
Kategorio:Riveroj en Regiono Prešov
Kategorio:Landlimo de Pollando kaj Slovakio
Jasoj

**Jaso** estas posteula simbola ano de persodevena migra nomada popolo jasoj en Hungario.
eta|"Jaslando" en la nuna Hungario
La plej frua apero de jasoj okazis apud Sirdarjo. Same - kiel la hungaroj - ili migradis longe. En la 13-a jarcento la jasoj atingis Hungarion kaj ili instalis sin en meza Hungario ĉe la rivero Zagyva [zadjva]. Ili havis aŭtonomion ĝis 1876, dume ili forgesis lingvon, religion, kutimojn. Nuntempe restis nur nomoj de vilaĝoj, kiuj komenciĝas per vorteto jász (=jaso laŭ hungara ortografio). La centro estas urbo Jászberény [jasberenj], la regiono havas la nomon "Jaslando".

Postrestis unusola vortareto, laŭ tio la jasa lingvo parencas al la oseta lingvo. Moderna sangoanalizo pruvis la parencecon kun popolo en Irano. Nuntempe oni aranĝadas "Tutmondan Renkontiĝon" de jasoj en Jászberény.

## Komunumoj de jasoj en Hungara reĝlando
## Fontoj 
* http://mek.oszk.hu/00000/00060/html/052/pc005295.html#4 

Kategorio:Etnoj
Kocs

**Kocs** [koĉ] estas vilaĝo kaj municipo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Komárom-Esztergom, en Distrikto Tata.
eta|maldekstre|Preĝejo en Kocs
eta|Preĝejo en Kocs
eta|Panoramo de Kocs
eta|Vilaĝdomo de Kocs

## Bazaj informoj 
* Areo: 58 &nbsp;km²
* Loĝantaro: 2700
* Poŝtkodo: 2898
* Telefonprefikso: 34

## Geografio 
Kocs situas laŭ rojo, laŭ traira flankovojo, aŭtovojo estas proksime. Tata (Hungario) troviĝas je 9 km-oj.

## Historio 
La komunumo estis loĝata jam dum la bronzepoko. La unua mencio devenis el 1237. Dum la mezepoko ĉi tie vivis majstroj de kvarradaj veturiloj. Tiutempe la renomaj veturiloj estis tiuj, kiuj fariĝis en Kocs. Baldaŭe la veturilo mem prenis la nomon en la hungara lingvo: kocsi. La hungara vorto apartenas al la malmultaj vortoj, kiujn transprenis aliaj lingvoj: , , , nederlande kaj ; en Esperanto tiu estas koĉero. En 1683 turkoj tute detruis la vilaĝon.

Menciinde estas, ke ĉe la vilaĝo estas fama minerala kuracakvo iam havanta la nomon . La vilaĝo apartenas al la vinoregiono de Neszmély.

Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, biblioteko, kulturdomo, sportejo, apoteko, kuracejo, infankuracejo.

## Vidindaĵoj 
* restaĵoj de terfortikaĵo antaŭ la hungara erao
* romkatolika Preĝejo de Sankta Triunuo (Kocs) de 1325, trakonstruita en 1749
* kalvinana novromanika preĝejo de 1783, la turo estas 41 m-ojn alta
* drinkejo de 1769
* muzeo

## Famuloj 
En Kocs naskiĝis:
* kalvinana episkopo János Kocsi Csergő
* etnografo Zsigmond Bátky
* profesoro Bálint Kocsi Csergő
* Zoltán Székely (violonisto).

## Partneraj komunumoj 
*  Montebelluna, Italio
*  Moča, Slovakio
*  Modrany, Slovakio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Drina

eta|320px|Rivero Drina
**Drina** aŭ **Drina-Rivero** estas dekstra plej longa flankorivero de Sava (rivero), kiu ekestas per kuniĝo de la riveroj Piva kaj Tara en *Šćepan polje* en Montenegro kaj enfluas en riveron Sava.

Dum la Romia Imperio la rivero nomiĝis Drinus.

La rivero longas 346&nbsp;km-ojn, dume estas ankaŭ limo inter Bosnio-Hercegovino kaj Serbio. Akvokolekta areo estas 19.700&nbsp;km².

Sur Drina estas kelkaj akvoelektrejoj.

La rivero estas konata pro bataloj dum la 1-a kaj la 2-a Mondomilitoj. Ivo Andrić ricevis Nobel-premion pri literaturo por la romano "La ponto super Drino".

## Vidu ankaŭ 
* Dinara Montaro

Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Riveroj en Montenegro
Kategorio:Riveroj en Bosnio kaj Hercegovino
Kategorio:Riveroj en Serbio
Kategorio:Akvokolekta areo de Sava
Traktato de Saadabad

La **traktato de Saadabad** estis ne-ataka pakto, subskribita de Turkio, Irano, Irako kaj Afganujo la . La traktato daŭris 5 jarojn kaj celis kunagadon kontraŭ la kurdaj ribeloj kaj soveta danĝero.

Saadabad
Kategorio:Politiko en 1937
Cibakháza

**Cibakháza** [cibakhAza] estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Jász-Nagykun-Szolnok, en distrikto Kunszentmárton. La loknomo signifas hungare: domo de Cibak, kiu estis historia figuro. Loke la mallonga loknomo estas **Cibak**.
eta|maldekstre|Morta Tiso, fone Cibakháza kaj la banejo

## Geografio 
Cibakháza situas sur ebenaĵo, Tiso preterfluas, laŭ ĉefvojo Szolnok-Kunszentmárton. La lasta urbo troviĝas je 18, Szolnok je 34, Mezőtúr je 36, Budapeŝto je 120 km-oj.
eta|300px|dekstra|Preĝejo de Cibakháza

## Historio 
La komunumo estis menciita unue en 1456, en 1465 ĝi iĝis kampurbo. La turkoj faris senhoma la urbeton, kiu refondiĝis en 1717 kaj rericevis la rangon kampurbo en 1832. La vilaĝo situis ĉe la maldekstra flanko de Tiso, kie estis grava trapasejo, sekve doganejo. En 1849 la hungaraj taĉmentoj sukcese profitis la trapasejon kaj forpuŝis la aŭstrajn militistojn. Pli poste tie okazis la plej granda kanaligo de Tiso. 16 km-ojn longa branĉo ĉesis, tio iĝis Morta Tiso, la urbeto perdis kaj la riveron, kaj la trapasejon. Sekve la vilaĝo velketas.

## Famuloj 
En Cibakháza naskiĝis:
* aktorino Gizi Fekete
* jurhistoriisto Ödön Both.

## Vidindaĵoj 
* romkatolika Preĝejo de Ĉiuj Sanktuloj (Cibakháza) de 1760, en 1840 pligrandigita, la turo estas 28 m-ojn alta
* Lago de Cibakháza

## Fontoj 
* Hungara Vikipedio

Kategorio:Grandvilaĝoj en Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj
Monda merkato

**Monda merkato** aŭ mondmerkato signifas en la mikroekonomio ne precize difineblan  merkaton, sur kiu la varoj kaj servoj de entreprenoj, landoj estas surkomercigitaj dismonde.

La nocio monda merkato havas striktan rilaton kun la nocio globalizado. La prezoj por la varoj de la monda merkato ekz. krudmaterialoj, estas difinitaj kiel mondmerkata prezo (t.e. plej ofte en borsoj).

## *Vidu ankaŭ:* 
* monda ekonomio

Kategorio:Ekonomio
Kategorio:Monda ekonomio
Tiszaföldvár

**Tiszaföldvár** [tisafoldvAr] estas urbo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Jász-Nagykun-Szolnok, en Distrikto Kunszentmárton.
eta|maldekstre|Ĉefplaco kun kalvinana kirko en Tiszaföldvár

## Situo 
Tiszaföldvár situas sur ebenaĵo, en maldekstra flanko de Tiso, laŭ vojo kaj fervojo Szolnok-Kunszentmárton.
eta|dekstra|Panoramo kun 3 preĝejoj en Tiszaföldvár
eta|dekstra|Preĝejo en Tiszaföldvár

## Historio 
La urbeto signifas hungare Tiso-tero-fortikaĵo. En la glata ebenaĵo ĉi tie estis malgranda elstaraĵo, ĉirkaŭanta per marĉo de Tiso. Verŝajne la loko estis loĝata jam en la historiaj tempoj. Post kanaligo de Tiso la rivero preteriras la urbeton. La tiama vilaĝo ricevis riĉajn bienojn. Dum la socialisma erao tie funkciis kolĥozo Lenin, kiu estis elstara en la lando. Nuntempe kuracbanejo kaj Tiszazug Geografia Muzeo menciindas, krome oni profitas el la nova artefarita fiŝlago. En la urbocentro 3 preĝejoj troviĝas: katolika, kalvinana kaj luterana.

En printempo de 1849 tie estis stabo de la hungara armeo por prepari la atakon kontraŭ la aŭstroj.

## Ĝemelkomunumoj 
*  Mielec, Pollando
*  Gräfenberg, Germanio
*  Hérimoncourt, Francio
*  Baĉko Gradiŝte, Serbio

## Vidindaĵoj 
* urbodomo, iam distrikta sidejo
* romkatolika Preĝejo de Stefano la 1-a (Hungario) (Tiszaföldvár) de 1894, ankaŭ pilgrimloko
* Kalvinana preĝejo (Tiszaföldvár)
* Luterana preĝejo (Tiszaföldvár)
* Geografia Muzeo Tiszazug

## Famuloj 
En Tiszaföldvár naskiĝis:
* Dezső Pantó, inĝeniero
* Irén Kármán, ĵurnalisto
* Pál Káldi, kemiisto
* János Szilárd, kuracisto
* Károly Somogyi (teologo)
* Endre Masznyik, luterana pastro
* László Botka (politikisto).

## Komunumoj pri *földvár* en Hungara reĝlando 
Estas rilatoj inter komunumoj havanta la nomon *földvár*.

Kategorio:Tiszaföldvár
Kategorio:Vinvilaĝoj
Kategorio:Urboj ĉe Tiso
Chuck Carson

'''Charles 'Chuck' CARSON''', estis farmisto en Saskaĉevano kaj membro de la Kanada Esperanto-Asocio depost ĝia refondo en 1958 ĝis li mortis en septembro 1985.

Kvankam ne riĉa, li dufoje donacis al la asocio grandajn monsumojn. Per unu el ili estis establita la 'Eduka Fondaĵo Carson', kiu dum kelkaj jaroj subvenciis projektojn por progresigi Esperanton, ne nur en Kanado, sed tra la mondo. La dua fariĝis la bazo de la kapitala fonduso de KEA.

Kategorio:Kanadaj esperantistoj
Kategorio:Mortintoj en 1985
Kategorio:Naskiĝjaro nekonata
Afta febro

eta
**Afta febro** aŭ **aftozo** (latine *aftosa*) estas forte infekta virusa malsaniĝo de la parhufuloj (ekz. bovo, ŝafo, kapro kaj porko) ĝenerale nemortiga, eĉ malsevera, sed kiu kaŭzas grandajn ekonomiajn damaĝojn. Ĝi aperas ankaŭ inter la sovaĝe vidantaj parhufuloj (ekz. ĉe bovedoj kiel bizono, bubalo; ĉe cervo, antilopo, boaco, lamao, ĝirafo, elefanto, kamelo).

La neparhufuloj (ekz. ĉevaloj) rezistentaj je la infekta viruso.

Simptomoj de la malsano estas la febro, salivado (fluo de la buŝa salivo), apero de vezikoj sur la lango, lipoj kaj aliaj partoj de la buŝo kaj sur korpopartoj, kiuj estas maldike kovrataj per la haŭto (besta mamo, inter la fingroj, hufoj). La vezikoj estas plenitaj per likvaĵo kaj tre doloras.

La viruso de la afta febro havas sep, imunologie diversajn variojn, kiuj malsanigas diversajn speciojn kaj kaŭzas diversgrade gravajn simptomojn.

La viruso disvastiĝas per enspirado aŭ per gluko tra la buŝo. La viruso unuafoje atakas la internan epitelion, sur kiu estiĝas la unuaj vezikoj. De tie disvastiĝas la virusoj kaj ene de 24–48 horoj penetras la sangocirkuladon kaj kaŭzas febron. Dumtempe la virusoj sekreciiĝas en la salivon, lakton, urinon kaj fekaĵon. La lipoj karakterize ŝveliĝas, diskreviĝas kaj elformiĝas la duagradaj vezikoj sur la lango, lipo kaj ĉirkaŭ la fingroj. Tiuj novaj vezikoj kreviĝas ene de ĉ. 24 horoj kaj estiĝas sur ties loko kruda, inflama, tre doloigaj vundoj, kiuj saniĝis nur post 1–2 semajnoj.

La viruso povas longtempe travivi en aero, nutraĵoj, defalaĵoj inter la haroj, tiel oni devas tre rapide krei kvarantenon kaj morti la malsanajn aŭ suspektinde malsanajn bestojn. Oni devas bruligi la bestorestaĵojn kaj devas seninfektigi la tutan areon.

Oni povas uzi preventan vakcinadon por malpliigi danĝeron de apero de la malsano.

## Ekonomio 
La mortoprocento de la trafitaj parhufuloj povas atingi 5-50%. La travivantaj bestoj maldikiĝas, malgrasiĝas, ĉar ili apenaŭ povas manĝi. Tiel kompreneble malpliiĝas la laktodona kapacito, pliiĝas la aborto, inflamo de la bestomamo kaj aperas eĉ duagradaj infektoj.

Kategorio:Virusaj malsanoj de homoj
Kategorio:Virusaj malsanoj de bestoj
Kategorio:Zoonozoj
Kategorio:Buŝo
Itokawa Hideo

**ITOKAWA Hideo** (japane 糸川 英夫, naskiĝis la 20-an de julio 1912 en Tokio, mortis la 21-an de februaro 1999) estis pioniro de la japana raketotekniko kaj de la japana kosmoesplora programo. Oni nomas lin en Japanio kiel *D-ro Raketo*.

Itokawa havis enorman talenton kaj trasaltis lernojarojn. Li finstudis en 1935 pri avia tekniko en Universitato Tokio. Li laboris ekde 1941 samloke kiel docento.

Dum la dua mondmilito, li konstruis aviadilojn ĉe Nakajima Aircraft Company. Li planis la ĉasaviadilon Nakajima Ki-3 *Hayabusa*.

Oni nomumis lin en 1948 ordinara profesoro en la Universitato Tokio. Li pensiiĝis en 1967 kaj fondis propran instituton.

Itokawa interesiĝis pri diversaj fakterenoj, okupiĝis pri sporto, filozofio, muziko kaj eĉ aranĝis orĥestron, agadis kiel verkisto. Li verkis 49 librojn, el kiuj pluraj iĝis plejvendataj (bestselero).

Honore je lia agado, oni nomumis asteroidon (25143) al Itokawa, kiu estas celo de la kosmosondilo Hayabusa.

Kategorio:Kosmoesploro
The Dark Tower

***The Dark Tower*** ("La Malhela Turo") estas serio de romanoj verkita de usona verkisto Stephen King. La serio temas pri la aventuroj de Roland sur lia serĉado por la Malhela Turo, turo, kiu staras ĉe la centro de tempo. La skribisto priskribas la serion kiel sia plej grava verko. La poemo de Robert Brown "Childe Roland to the Dark Tower Came" inspiris ĉi tiun serion.

## Epizodoj 
# *The gunslinger* (1982)
# *The drawing of the three* (1987)
# *The waste lands* (1991)
# *Wizard and glass* (1997)
# *Wolves of the Calla* (2003)
# *Song of Susannah* (2004)
# *The Dark Tower* (2004)

Kategorio:Fantastaj roman-serioj
Kategorio:Fikciaj turoj
Kategorio:Paralelaj universoj en fikcio
Kategorio:Verkoj el la anglalingva literaturo
Epitelio

eta|180ra|Specoj de epitelio
eta|180ra|
eta|180ra|

**Epitelio** (*epithelium*) estas histo, konsistanta el dense lokitaj ĉeletoj. Ĝi kovras ĉe la animaloj la eksteran surfacon kaj la internajn kavaĵojn (mukozoj). (La samfunkcian histon ĉe la plantoj oni nomas epidermo).

El la epitelio devenas (elformiĝas dum la ontogenezo per enkreskoj aŭ elkreskoj) ekz. la nerva sistemo, surfacoj de la sensaj organoj, diversaj glandoj, la haro, la ungoj kaj aliaj korpoestaĵoj.

## Priskribo 
La ĉeloj de la epitelio estas bone identigeblaj per mikroskopo: ili havas fortan formolinion, grandan rondforman aŭ elipsoidan ĉelkrenon, ĉelplasmon kun abunde grajnetita.

La epitelio povas esti - laŭ funkcio - kovra, absorba aŭ glanda epitelio. El ĝi povas kreski diversaĵoj (haro, ungo, kavkorno) kaj ĝi povas produkti kemiaĵojn (ekz. keraton) – tiukaze la ĉeloj modifiĝas. La epitelio povas enteni grasgutojn, diversajn grajnetojn, proteinon, mucinon, likvaĵ-entenajn grajnetojn kaj glikogenon. La tipa absorba epitelio englutas kompletajn materialgrajnetojn. La ĉeloj de la granda epitelio produktas specifajn materialojn kaj rezervas ilin ĝis foruzo (ekz. grason en la sebaj kaj mamaj glandoj, diversajn enzimojn en la salivaj kaj stomakaj glandoj, sekreciaĵojn en la rena epitelio.

La formo de la epiteliaj ĉeloj povas esti: cilindra, kuba, plata (skvama), neregula kaj eĉ cilia. La epitelio povas konsisti el unu ĉeltavolo (en la stomako, intestaro) aŭ el pluraj, kiel ekstera surfaco de la haŭto.

Cilindra epitelio kovras la digestan sistemon de la ezofaga fino ĝis la komenco de la rektumo; elkondukan tubon de multaj glandoj. Kuba epitelio troviĝas en parto de glandoj kaj duktoj (ekz. reno), en la mezorelo kaj en la cerbo. Plata epiteliaj ĉeloj kovras la aerveziketojn de la pulmo, la glomerulojn de la reno, ujon de la reno.

Oni trovas cilian epitelion en certaj partoj de la trakeo, bronko nazkavo, surfaco de la utero, ovodukto, spermodukto, epididimo.

Ĉe la plej simplaj organismoj, el la surfaco de la epitelio elstariĝas flagelo (*flagellum*).

La plurtavolaj epitelioj havas la sekvajn tipojn: plurtavola plata kaj cilindra epitelio, plurtavola cilia epitelio, transira epitelio.

La plurtavolaj epitelioj de la haŭto kaj de la mukomembrano (ekz. buŝo, ezofago, anuso, konekta histo, vagino) havas platajn suprajn ĉelojn, meze neregulajn poliedrojn, sube kubajn aŭ cilindrajn ĉelojn. Tia epitelio kovras tiujn lokojn, kie la frotado daŭre forigas ĉelojn. Tiam elsube estiĝas novaj ĉeloj.

Oni povas trovi plurtavolan cilian epitelion ĉe partoj de la spirduktoj, spermodukto, epididimo. Ĉe tiu tipo, la supraj ĉeloj estas cilindraj kaj entenas ciliojn. La urinan vezikon kovras interne transira epitelio.

## Vidu ankaŭ 
* Endotelio

Kategorio:Histoj
Kategorio:Dermatologio
Adenozina trifosfato

La **adenozina trifosfato** aŭ '''adenozin-5'-trifosfato** (**ATP''') estas plurfunkcia nukleotido, kiu estas la plej malgranda molekulara unuo de la energiotransporto ene de la ĉelo.

La ATP transportas kemian energion en la ĉelo en procesoj de la metabolo. Ĝi funkcias kiel energia fonto en la procesoj de la fotosintezo kaj la ĉel-spirado. Ĝin foruzas enzimoj kaj enĉelaj procesoj dum biosintezaj reakcioj, ĉelmoviĝo kaj ĉeldivido.

La polimerazoj enkonstruas la ATP en la nukleajacidoj dum la proceso de la DNA-replikado kaj trans-skribado.

En la signal-transdonaj procesoj, la ATP estas substrato de la kinazoj (kiuj fosforizas la proteinojn kaj lipidojn) kaj tiu de la adenilat-ciklaza enzimo, kiu formas el ĝi duagradan mesaĝiston, la ciklikan AMP (cAMP).

[eta|dekstre|Strukturo de adenozina trifosfato, centra peranto en energia [metabolo.]]
La strukturo de la molekulo konsistas el purinbazo (adenino), kiu ligiĝas al 1'-a karbono de pentozo (ribozo).

La tri fosfatgrupo ligiĝas al la 5'-a karbono de la pentozo. Kiam la ATP partoprenas en la DNA-sintezo, la riboza parto transformiĝas unuafoje al dezoksa ribozo, je efiko de la ribonukleotida reduktaza enzimo.

La ATP-n malkovris en 1929 Karl Lohmann, poste en 1941 Fritz Albert Lipmann supozis pri ĝi unuafoje, ke ĝi estas la ĉefa energiotrasportilo en la ĉeloj.

## Sintezoj 
### Sintezo 1 
* Preparado de **adenozina trifosfato** per traktado de **adenozina** kun **trifosfata acido**:

### Sintezo 2 
* Preparado de **adenozina trifosfato** per traktado de **trifosfata anhidrido** kun **adenozina**:

### Sintezo 3 
* Preparado de **adenozina trifosfato** per traktado de **trifosfata acido** kun **adenozina klorido**:

### Sintezo 4 
* Preparado de **adenozina trifosfato** per traktado de **trifosfata anhidrido** kun **adenozina klorido**:

### Reakcio 5 
* Preparado de la **metila fosfato** per traktado de **metanolo** kaj **adenozina trifosfato**:

## Vidu ankaŭ 
* Ciklo de Krebs
* Guanosina trifosfato
* Mitokondrio

## Referencoj 
Kategorio:Pirofosfatoj
Kategorio:Nukleotidoj
Kategorio:Biomolekuloj
Kategorio:Karbonhidratoj
Kategorio:Ĉelbiologio
Telekomunikada Spektaklejo

eta|dekstra|200ra|germana mura kesta telefono (Teirich - Leopolder). Estas supre la tintilo, pli malsupre la funela mikrofono. Poste sekvas la malfermebla skribotabulo, ene la trimagneta krankoinduktilo kaj la aŭdiloj. Flankas du funeloj kun gumotuboj. Sube estas kesto por baterio.
**Telekomunikada Spektaklejo** estas kvazaŭmuzeo en hungara urbo Miskolc. Tio troviĝas en urbocentro Avas (avaŝ) en la poŝta domo, en la iama ĉambrego de telefoncentralo.

Spektaklejo kaj kvazaŭmuzeo signifas tion, ke la objektoj estas videblaj, kelkaj eĉ proveblaj, sed informiloj estas maldetalaj, la kutimaj muzeaj kulisoj mankas, kelkaj objektoj estas videblaj plurfoje.

La unua parto dediĉas sin al telegrafoj, poste telefonoj viciĝas.
Sekvas instrumentoj kaj ceteraj konsistaĵoj, kiujn nur fakuloj rekonas.

Pli interne oni vidas tutan vicon da manaj telefoncentraloj, kiujn grandan aron da aŭtomataj centraloj (telefonaj kaj telegrafaj) sekvas.

Fine oni povas admiri ĉiujn aĵojn, kiuj iam servis la telekomunikadon.
eta|maldekstra|200ra|Mura lignokesta telefono.

Kategorio:Telekomunikado
Kategorio:Muzeoj en Hungario
Kategorio:Miskolc
Telefonia Muzeo

eta|Pera maŝino de (Ericsson-tipa) AGF centralo, kiu movas en kvarona cirkloarko
**Telefonia Muzeo** apartenas al la malgrandaj fakmuzeoj, kiu prezentas telefonajn memoraĵojn. Tio troviĝas en Budapeŝto, en la fortikaĵo (hungare Vár), strato Országház 30.

Kerno de la muzeo estas la iama distrikta telefoncentralo funkcianta inter 1928 kaj 1985. Tio troviĝas en la 2-a ĉambro, krome estas memoraĵoj pri la kablado. La 1-a ĉambro dediĉas sin al Tivadar Puskás kaj Ferenc Puskás, kiuj elpensis kaj faris la telefoncentralon. Sur la murojn estas pendigitaj multe da malnovaj telefonoj. La 3-a ĉambro prezentas ankaŭ novaĵojn: poŝtelefonojn, televokilojn, se ne paroli pri serio da publikaj telefonoj.
eta|Trapasa poto de Pupin.
eta|Panoramo en la Muzeo
Ankaŭ en la koridoro estas vidindaĵoj: potoj de Mihajlo Pupin.

## Vidu ankaŭ 
* televokilo
* telefono
* telefoncentralo
* kablo

Kategorio:Muzeoj en Budapeŝto
Kategorio:Telefono
Dudek-dekduedro

{{Pluredro
|nomo = Dudek-dekduedro
|nomo1 = Kvinlatera turnodurotondo
|hi = 2
|vbildo = Icosidodecahedron vertfig.svg
|bildo =
|bildo2 = Icosidodecahedron.jpg
|bildo3 = Icosidodecahedron.gif
|duala_bildo = Rhombictriacontahedron.svg
|retbildo = Icosidodecahedron flat.svg
|grupo = Mih
|Schl = \begin{Bmatrix} 3 \\ 5 \end{Bmatrix}
|duala = Romba tridekedro
|Wythoff = 2 &#124; 3 5
|vfiguro = 3.5.3.5
|edroj_detale = 20{3}+12{5}
|CD = o5(o)3o
|W = 12
|speco = kvazaŭregula
|U = 24
|verticoj = 30
|B = Id
|C = 28
|lateroj = 60
|edroj = 32
|K = 29
}}
**Dudek-dekduedro ** estas pluredro kun dudek triangulaj edroj kaj dek du kvinlateraj edroj. Dudek-dekduedro havas 30 identajn verticojn, kun po du trianguloj kaj du kvinlateroj kuniĝantaj je ĉiu, kaj 60 identajn laterojn, el kiuj ĉiu apartigas triangulon de kvinlatero. Kiel tia ĝi estas arĥimeda solido kaj speciale kvazaŭregula pluredro.

Dudek-dekduedro havas dudekedran simetrion, kaj ĝia unua steligo estas la kombinaĵo de dekduedro kaj ĝia duala dudekedro, kun la verticoj de la dudekedro situantaj je la mezpunktoj de la randoj. Ĝia duala pluredro estas la romba tridekedro.

## Surfaca areo kaj volumeno 
La surfaca areo *A* kaj la volumeno *V* de la dudek-dekduedro de randa longo *a* estas:
:A = (5\sqrt{3}+3\sqrt{25+10\sqrt{5}}) ~ a^2 \approx 29,3059828 ~ a^2
:V = \frac{1}{6} (45+17\sqrt{5}) ~ a^3 \approx 13,8355259 ~ a^3

## Karteziaj koordinatoj 
La karteziaj koordinatoj de verticoj de dudek-dekduedro estas la ciklaj permutoj de
:(0,0,±&tau;)
:(±1/2, ±&tau;/2, ±(1+&tau;)/2)
kie &tau; estas la ora proporcio (1+&radic;5)/2 .

## Geometriaj rilatoj 
La dudek-dekduedro estas rektigita dekduedro kaj ankaŭ rektigita dudekedro, ekzistanta kiel la plena latera tranĉo inter ĉi-tiuj regulaj solidoj.

La romba tridekedro estas unu el la naŭ latero-transitivaj konveksaj pluredroj, ili estas 5 platonaj solidoj, kubokedro, dudek-dekduedro, romba dekduedro kaj romba tridekedro.

La dudek-dekduedro enhavas 12 kvinlaterojn de la dekduedro kaj 20 triangulojn de la dudekedro.
La dudek-dekduedro ekzistas en la aro de senpintigitaj formoj inter dekduedro kaj dudekedro:

Dudek-dekduedro povas esti fendita laŭ kelkaj ebenoj kaj formi kvinlaterajn rotondojn.

Dudek-dekduedro povas nomiĝi ankaŭ **kvinlatera turno-durotondo**. Se unu el la rotondoj turni je 36 gradoj, rezultas kvinlatera ortodurotondo.

|}

Estas 9 stelaj unuformaj pluredroj, kiuj havas la saman situon de verticoj kiel la dudek-dekduedro:

## Vidu ankaŭ 
* Kubokedro
* Dekduedro
* Granda senpintigita dudek-dekduedro
* Dudekedro
* Rombo-dudek-dekduedro
* Senpintigita dudek-dekduedro
* Kvinlatera ortodurotondo
* Unua steligo de dudek-dekduedro
* 15-a steligo de dudek-dekduedro

## Referencoj 
*  (Sekcio 3-9)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* La unuformaj pluredroj
* Virtualaj realaj pluredroj - la enciklopedio de pluredroj

Kategorio:Arkimedaj solidoj
Zana lingvaro

La **zana lingvaro**, kartvele ჭანური ენები, estas branĉo de la kartvela lingvaro: ĝi konsistas el la mingrela kartvela lingvo kaj la laza lingvo. Iuj lingvistoj konsideras ambaŭ esti dialektoj de sama, zana lingvo. Tamen la mingrela kaj laza ne tre proksime parencas, kvankam parolantoj de ambaŭ lingvoj sukcesas rekoni multajn vortojn el la alia.

La pra-zana lingvo estis parolata en la antikva Kolĥido, bronzepoka reĝlando ĉe la sudorienta bordo de la Nigra Maro.

Kategorio:Lingvoj de Kartvelio
Kategorio:Lingvoj de Abĥazio
Kategorio:Lingvoj de Turkio
Kategorio:Kartvela lingvaro