13-a arĉkvarteto (Beethoven)

dekstra|eta|Beethoven-portreto de Johann Decker el la jaro 1824

**Arĉkvarteto n-ro 13 B♭-maĵoro op. 130** estas arĉkvarteto de Ludwig van Beethoven.

La kvarteto komponita laŭ mendo de kaj dediĉita al la rusa princo Nikolaj Borisoviĉ Golicin, fervora violonĉelisto, enhavis en sia origina versio kiel finalmovimento la „Grandan fugon B♭-maĵoran“, kiu poste estis eldonita kiel memstara verko sub verknumero 133.

## Ekesto 
La arĉkvarteto ekestis laŭkomisie de la rusa princo Nikolaj Borisoviĉ Golicin el Sankt-Peterburgo, kiu mendis kvartetojn de Beethoven. La komisio atingis Beethoven-on dum tempo, en kiu li aparte de tio kovis la deziron, komponi denove por la ĝenro de arĉkvarteto. Tiel ekestis la kvarteto op. 130 en januaro de 1826 kiel lasta el la tri kvartetoj menditaj fare de la princo; la du unue ekestintaj kvartetoj estis la arĉkvarteto n-ro 12 E♭-maĵora op. 127 (januaron 1825) same kiel la arĉkvarteto n-ro 15 en a-minoro op. 132 (julion 1825).

Beethoven evoluigis tiom fervoron por la komponado de arĉkvartetoj, ke li post finfarado de la tri Golicin-kvartetoj komponis ankoraŭ du pluajn, nome la arĉkvarteto n-ron 14 (c♯-minora) op. 131 (julion 1826) kaj la n-ron 16 (F-maĵora) op. 135 (oktobron 1826), je kio ĉilasta samtempe fariĝis la lasta finfarita komponaĵo de Beethoven, ĉar li mortis malmultajn monatojn post la pretigo.

Laŭ propra noto Beethoven planis provizi sian *»lastan kvarteton«* (koncernis la lastan kvarteton destinitan por princo Golicin) *»per serioza kaj malfacilmova enkonduko«*. Ĉi tio pruvas, ke Beethoven komencis per la komponado de la unua movimento samkiel de la finalo, por krei kadron por la kvarteto.

## Movimentonomoj 
# Adagio ma non troppo - Allegro (B♭-maĵoro)
# Presto (b-minoro)
# Andante con moto, ma non troppo (D♭-maĵoro)
# Alla danza tedesca. Allegro assai (G-maĵoro)
# Cavatina. Adagio molto espressivo - attacca (E♭-maĵoro)
# Finale. Allegro (B♭-maĵoro)

## Pri la muziko 
La tri kvartetoj komponitaj por princo Golicin surmontras paralelon al la „Razumovskij-kvartetoj“. Ambaŭkaze la pokaze meza kvarteto staras en minortonalo, dum kiam la aliaj du staras en maĵoro.

### Unua movimento 
La movimento baziĝas, kiel la unuaj movimentoj de la arĉkvarteto n-ro 14 c♯-minora op. 131 kaj de la arĉkvarteto 15 en a-minoro op. 132, sur la kvartonaro g♯-a-f-e. Emil Platen opinias pri tio: *»Dedukti tamen el tio, ke temas pri sencokunligo de la tri kvartetoj, pri unueco de pli alta ordo, ›giganta ciklo‹, kio do ankaŭ fakte estus prezentenda en neinterrompa sinsekvo, mi opinias malĝusta.«*. Lewis Lockwood montris sur tio, ke ĉi tiu temo similas al la temo de fugo n-ro 4 c♯-minora el la unua volumo de „Bontemperita klavarinstrumento“ de Johann Sebastian Bach.

La unua movimento enhavas tri temojn: figuron en deksesonaj notoj, kontrapunkta voko laŭ speco de fanfaro, dum kiam la tria temo estas de elegia-lirika karaktero.

La sonatmovimenta karaktero de la movimento estas nur aludita, ĉar ĝia alegro plurfoje estas interrompata per la adaĝo enkondukanta la movimenton. La movimento entenas entute 15 ŝanĝiĝojn de la 3/4-takto de la adaĝo al la 4/4-takto de la alegro. Alie ol la andanto de ĉi tiu movimento la alegro estas de indiferenta karaktero, ĉar ĝia motivsubstanco aperas modesta kaj laŭkutima kaj estas valorigata nur per la intelekta formado de la movimento. Ĉi-lasta estas komparebla kun la kapmovimento de la arĉkvarteto n-ro 9 C-maĵora op. 59,3 de Beethoven.

### Dua movimento 
La dua movimento, presto, havas la funkcion de skerco. La kun dufoje ok taktoj mallongega skercoparto enhavas simplan, kvartonan motivon laŭ speco de populara melodio. Ĉi tiu temo estas kontraŭstarigata al temo konsistanta el sforzatoj.

### Tria movimento 
Malgraŭ la tempoindiko „andante“ la tria movimento ne havas la saman seriozan, solenan profundecon kiel la *andante*-movimentoj de la unuaj du Golicin-kvartetoj, kiel akcentas Beethoven per la tempoindiko „skercozo“.

La movimento konsistanta el tri partoj kombinas variacian kaj sonatan movimenton. Kiel Beethoven esprimis al sia amiko Karl Holz, kiu ankaŭ ludis en la Schuppanzigh-kvarteto proksima al Beethoven kiel 2-a violonisto, ĉi tiu movimento estas verkita laŭ »trarompita stilo«. Karl Holz opinias, ke tio »celas la dispartigon de la roloj«, kiam Beethoven diris al li: »Vi rimarkos novan specon de kontrapunkto.« Post kiam Beethoven montris rilate la ludaj malfacilaĵoj relativan komplezemon, Schuppanzigh okupiĝis fundamente pri la fugo.

Komence la kvarteto estis destinita por vendo al la berlina eldonisto Adolf Martin Schlesinger, iris tamen dumpase de la januaro 1826 je prezo de okdek dukatoj al Mathias Artaria en Vieno, kiu publikigis ĝin unuafoje duonjaron poste kun voĉoj kaj partituro (ankoraŭ kun la origina fugofinalo).

Marton la Schuppanzigh-kvarteto ankoraŭ penegis pri la fugo, tiel ke oni semajnon antaŭ la unua prezentado fiksis probon sub kontrolo de Beethoven en ties loĝejo: *»Merkrede je la 7-a horo vespere la beethovena persona kvarteto kun tamburoj kaj fajfiloj almarŝos kaj manovros«*. Pri ĉi tiu probo raportis Karl Holz: *»Beethoven sidis [...] inter Schuppanzigh kaj mi, ĉar la altaj tonoj ankoraŭ trafis sian aŭdsenson, dum kiam li ne plu aŭdis la malaltajn. Beethoven indikis la tempojn, la ritardandoj ktp, ankaŭ antaŭludis al ni kelkajn lokojn sur la piano. [...] Schuppanzigh foje devis forte lukti kun la malfacilaj prenoj de la 1-a violono, pri kio Beethoven eksplodis en homeran ridadon«*.

Je la unua prezentado, dum kiu krom la kvarteto ankaŭ eksonis kelkaj pli facilaj pecoj, i. a. la lido de Beethoven „Adelaide“, nur la 2-a kaj 4-a movimentoj de la kvarteto estis sukcesaj; ili tuj devis esti ripetataj. Karl Holz raportis pri la ĉagrenita reago de Beethoven, kiu forestis la unuan prezentadon: *»Beethoven atendis min post la prezentado en la plej proksima gastejo. Mi rakontis al li, ke la du [mezaj] partoj devis esti ripetataj. ›Jes!‹, li diris je tio ĉagrenite, ĉi tiuj frandaĵoj! Kial ne la fugo?‹ «*.. Karl Holz opiniis la kvarteton n-ro 13 la plej gravan el la tri Golicin-kvartetoj, je kio Beethoven respondis *»Ĉiu laŭ sia maniero!«*

Eldonisto Mathias Artaria - kiu staris en neniu rilato al firmao Artaria & Comp. - celis produkti aparte imponan eldonon de la kvarteto kun elegante gravurita nototeksto kaj kiel grandformato; ankaŭ por la farado de la titolpaĝo la kuprogravuristo estis zorge elektata. Karl Holz iniciatis kaj flegis la kontakton inter Beethoven kaj la eldonisto kaj prizorgis la korektadon de eraroj per tio, ke li korektlegis kaj plurfoje traludis la kvarteton kune kun siaj kolegoj el la Schuppanzigh-kvarteto.

Samtiel tre frue ekestis laŭ propono de Artaria pianoversio de la fugo; ĉi tiun verkis Beethoven post finfarado de la arĉkvarteto n-ro 14 (c♯-minora) op. 131, post kiam al li malplaĉis la pianoversio pretigita fare de pianisto Anton Halm.

dekstra|eta|Titolpaĝo de Arĉkvarteto op. 130 je sia berlina publikigo la 2-an de junio 1827

En ĉi tiu fazo Beethoven sentis sin devigita pro la negativa reago pri la fugo, publikigi tiun ĉi duonjaron poste aparte kiel „Granda fugo B♭-maĵora“ kaj komponi novan finalon por op. 130. Ĉi-lasta okazis dum la restado de Beethoven sur la bienego de sia frato Johann van Beethoven en Gneixendorf; la nova finalo estis krom la arĉkvarteto n-ro 16 (F-maĵora) op. 135 estonta la lasta kompletkomponaĵo de Beethoven, la lasta verko de la komponisto antaŭ lia morto. Al novkomponado de la finalo Beethoven-on kuraĝigis Karl Holz, kiu jam antaŭ la forvojaĝo de Beethoven al Gneixendorf diris: *»Post unu horo vi estos preta«*.. Ankaŭ kun la nova finalo op. 130 ankoraŭ estus *»kvarteto de Beethoven, kaj al la eldonisto la eldono kostus ne tiom multe«*; krome ĝi rezultigis *»pli da mono«*

## Literaturo 
* Harenberg Kulturführer Kammermusik, Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus AG, Mannheim, 2008, ISBN 978-3-411-07093-0
* Matthias Moosdorf: *Ludwig van Beethoven. Die Streichquartette* Bärenreiter; 1. Aufl. 26. Juni 2007, ISBN 978-3-7618-2108-4.
* Gerd Indorf: *Beethovens Streichquartette: Kulturgeschichtliche Aspekte und Werkinterpretation* Rombach; 2. Auflage 31. Mai 2007, ISBN 978-3-7930-9491-3.Einzelnachweise

## Eksteraj ligiloj 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Arĉkvartetoj de Ludwig van Beethoven