open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arnold J. Toynbee

**Arnold J. TOYNBEE** [arnald tojnbi] ( – ) estis brita historiisto kiu verkis la libron *A Study of History* (1934-61) ("Studo de Historio"). Li estis profesoro de la greka lingvo kaj greka historio ĉe la Universitato de Londono (1919-55). Toynbee rigardis historion ne naciisme kiel lukto inter nacioj, nek marksisme kiel lukto de ekonomiaj klasoj, sed morale kiel la leviĝo kaj falo de civilizoj.

En lia historio, Toynbee klarigas la leviĝon kaj falon de 21 civilizoj tra la mondon kaj historion:
* egipta
* sumera
** babilona
* hitita
* minoa
** helena
*** ortodoksa
**** rusa
*** okcidenta
** siria
*** irana + araba → islama
* indusa
** hinda
* ĉina
** orientazia
*** japana
* anda
* majaa
** meksika

El tiuj, sep civilizoj ankoraŭ vivas: la ortodoksa, rusa, okcidenta, islama, hinda, orientazia kaj la japana.

Laŭ Toynbee, la sorto de civilizo ne estas ĝenerala afero de teknologio, ekonomio aŭ demografio, kiel ni nun kutime pensas, sed specifa afero politika kaj morala de la elito kaj kiel ĝi frontas al krizoj (ekzemple, invadantoj). Kiam la elito estas kreiva kaj agema kaj tenas la fidon de la popolo, la civilizo prosperas, sed kiam la elito estas subpremanta kaj diboĉa, la civilizo sekve falas (aŭ fariĝas vivanta fosilio). Universala imperio estas signo de la fina etapo de civilizo, signo de la ĉeso de vera kultura kreskado en la civilizo.

La ĝeneralaj etapoj de civilizo (kun la helena civilizo kiel ekzemplo):

* naskiĝo (Grekio en la tempo de Homero)
* kreskado (Grekio inter Homero kaj Perikleo)
* tempo de turmento (la senĉesaj militoj inter Romio, Kartago kaj la grekaj regnoj; la Mediteraneo inter Perikleo kaj Cezaro Aŭgusto)
* universala imperio (Romio)
* universala religio (kristanismo)
* vagado de gentoj (barbaroj:ĝermanoj, slavoj, vikingoj, magiaroj)
* naskiĝo de novaj civilizoj (la bizanca kaj okcidenta civilizoj)

La etapoj iafoje estas interrompitaj (portempe aŭ por ĉiam) de la konkero de aliaj civilizoj. La konkero de Aleksandro la Granda interrompis la sirian civilizon ĝis la tempo de Mohameto. Hispanio interrompis meksikan civilizon kiam ĝi konkeris Meksikon.

Malsimile al historiistoj hodiaŭaj, Toynbee vidis la grandan bildon de historio, sed ankaŭ bone scias la maron de detaloj. La inspiro por lia historio venis al li en Bulgario kiam li vidis ĉapon sur la kapo de kamparano: ĝi estis precize la ĉapo de vulpa pelo, kiun portis la persa armeo, kiun Herodoto priskribis antaŭ 2400 jaroj.

En lia historio, Toynbee ofte klarigas per mito kaj metaforo kaj lia logiko ne estis sendifekta. Tamen, se Samuel P. Huntington pravas kaj historio nun transiras de lukto de ideologioj (la Malvarma Milito) al lukto de civilizoj, kiel la 11-a de septembro 2001 sugestas, Toynbee denove estas leginda.

## Vidu ankaŭ 
* Markso
* Samuel P. Huntington
* Oswald Spengler
* ibn-Ĥaldun
* Feliks Koneczny

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.nybooks.com/articles/article-preview?article_id=12965
* http://nobsword.blogspot.com/1993_10_17_nobsword_archive.html 
* http://www.bautz.de/bbkl/t/toynbee_a_j.shtml 
* http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/EDtoynbeeA.htm  

Kategorio:Britaj historiistoj
Tabloteniso

**Tabloteniso** estas la dua plej ludata sporto en la mondo kaj la plej nova de la mondaj grandaj sportoj. Oni ludas ĝin per tre malpeza (2,7 gramoj) plasta pilko de 4,0 centimetroj en diametro, sur tablo 2,74 metrojn longa, 1,525 metrojn larĝa kaj 74 centimetrojn alta. La reto en la mezo de la tablo altas 15 centimetrojn. Ludantoj uzas lignan batilon  (aŭ rakedon) kovritan per kaŭĉuko.

eta|maldekstra|300ra|
eta|300ra|
Oni komencas ĵetante la pilkon pli ol 15 centimetrojn kaj batante ĝin, tiel ke ĝi resaltas sur la propra flanko kaj tiam sur la alia flanko. La kontraŭludanto devas bati ĝin, tiel ke ĝi resaltas sur la flanko de la serviranto, kaj tiam ludantoj batas la pilkon ĝis oni eraras. Jen eraroj:

* oni ne batas la pilkon, antaŭ ke ĝi resaltas sur la propra flanko dufoje
* oni ne batas la pilkon, post kiam ĝi resaltas sur propra flanko (do ĝi falas teren)
* la pilko resaltas sur la flanko de la batanto post bati ĝin
* la pilko ne resaltas sur la flanko de la kontraŭludanto post bati ĝin (krom la kontraŭludanto batis la pilkon antaŭ ĝi resaltis)

La alia ludanto gajnas unu poenton. Ludanto serviras du poentojn kaj poste la alia ludanto serviras du poentojn. Normale, ludantoj ludas ĝis oni havas 11 poentojn kaj unu ludanto devas havi 2 poentojn pli ol la kontraŭludanto. Konkure, oni ludas 7 aŭ 9 ludojn (oni finas, kiam iu gajnis 4 aŭ 5 ludojn respektive). Estas aliaj versioj, ekzemple, ludo ĝis 21 poentoj, kiam unu serviras kvinfoje antaŭ ke la alia ludanto serviras.

La plej multe da profesiaj ludantoj estas de Ĉinio, sed kelkaj mondaj ĉampionoj estas el Svedio. Bonaj ludantoj povas reagi rapidege, sed rakeda konstrueco (ludantoj elektas kaj ofte mem surmetas la kaŭĉukon sur siajn rakedojn) kontribuas multe al la turniĝo (rotacio) de la pilko.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Internacia Tablotenisa Federacio
* Tablosporto
* Ŝnurpilko
Tirolo

**Tirolo** povas rilati al:

***Tirolo** - historia regiono meze de la Alpoj.
***Tirolo** - federacia lando de Aŭstrio.
***Sudtirolo** - plejparte germanlingva provinco de la regiono Trentino-Sudtirolo en norda Italio.
***Tirol** (aŭ *Dorf Tirol*, itale nomata *Tirolo*) - komunumo en Sudtirolo.
***Kastelo Tirolo** - kastelo kiu situas en la komunumo Tirol de Sudtirolo.
***Tirol** - vilaĝo en Rumanio.
***6439 Tirolo** - asteroido.

## Vidu ankaŭ 
* **Tirol** (apartigilo)
Tuzla

eta|Kapija placo
eta

**Tuzla** estas urbo en Bosnio kaj en ties Muzulmana-Kroata Federacio, en la nord-orienta parto de la lando, ĉe . En 1991, la urbo havis 131 000 loĝantojn.

La urbo estis unuafoje menciita en 950 kiel teritorio sub hungara reĝo, la urbo estis nomata poste Soli. *Soli* signifas salo en Bosnio kaj la nuntempa nomo de la urbo signifas "sal-loko" en la turka lingvo. Sed la arĥeologiaj restaĵoj sugestas, ke Tuzla estis riĉa neolitika setlejo kaj tio montras kontinuan historion de pli ol 6 000 jaroj.


Kategorio:Urboj de Bosnio kaj Hercegovino
Transsubstancigo

**Transsubstancigo** estas doktrino de katolikismo pri la eŭkaristio, la pano kaj vino de komunio. Transsubstancigo estas la klarigo de Tomaso de Akvino pri kiel la pano kaj vino povas esti la efektiva korpo kaj sango de Jesuo Kristo. Akvino diris, ke la substanco de la pano kaj vino fariĝis Kristo dum la ekstera apero restis same. En tio, Akvino antaŭsupozis ne modernan fizikon, sed sekvis la filozofion de Aristotelo. 

Protestantoj forĵetis la doktrinon, sed ne povis akordiĝi pri la naturo de komunio: Lutero enkondukis la doktrinon de *kunsubstancigo* -- la substanco de kaj Kristo kaj la pano kaj vino kunekzistas. Laŭ Kalvino, la tuta afero estas tute kontraŭlogika; li diris, ke Kristo estas en la kredanto, ne en la pano. Zvinglo, aliflanke, diris, ke komunio estas tute simbola.

Kategorio:Vino
Kategorio:Katolikismo
Tartumaa

eta|Tartumaa sur la mapo de Estonio
**Tartumaa** (distrikto Tartu) estas provinco en Estonio inter la lagoj Võrtsjärv kaj Peipsi. Ĝia teritorio estas 3&nbsp;090 km² kaj ĝi havas 149&nbsp;000 loĝantojn (2000). La ĉefurbo estas Tartu.

En 2007 ekzistis du gastigantoj de Pasporta Servo, unu en Tartu kaj unu en la vilaĝo Tõravere.

## Gravaj urboj 
* Elva
* Kallaste
* Tartu

## Aliaj loĝlokoj
* Peipsiääre

Kategorio:Distriktoj de Estonio
Tao

eta|dekstra|200ra|Simbolo de tao
**Tao（Taŭo）**, el la ĉina vorto *"dao"* (pinjine; pr. [tao]; vidu (1)), t.e. "vojo", la centra koncepto de taoismo, estas laŭ Laŭzio la plejalta, plejprofunda realo de la mondo. La Tao estas super la kapablo de vortoj, ekster tempo kaj spaco. "La Tao eldirebla ne estas la eterna Tao," diris Laŭzio. La Tao naskis la ĉielon kaj la teron kaj ĉiun kreaĵon, sed ne kiel ĉarpentisto faras tablon, sed kiel disvolviĝado de si mem. La Tao ne estas persono aŭ dio, sed mistika forto. Ĝiaj efiko kaj maniero estas videblaj en la agoj de la ĉielo kaj la tero, sed ne en la agoj de homoj.

Homoj senĉese strebas – pri riĉo, honoro, famo, eĉ pri scio kaj sankteco. Sed tia strebado agas kontraŭ la Tao, kontraŭ la Vojo, la vojo videbla en la ĉielo kaj la tero. Tial tia strebado estas, en la fino, vana, estas la vojeto de homo, vojeto de larmoj kaj trompo.

## Vidu ankaŭ 
* Libro de Tao
* Tokipono
* 92 Prelegoj pri la Tao（Taŭo）

Kategorio:Taoismo
Toskanio

[eta|maldekstra|[San Gimignano]]
**Toskanio** aŭ **Toskanujo** ( ) estas regiono en centra Italio.

Laŭ la stato de  en la regiono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Ĝi limas sude kun Latio, kun Umbrio kaj Markioj oriente, Emilio-Romanjo kaj Ligurujo norde, kaj la Tirena Maro okcidente. Ĝi estas ofte konsiderata kiel unu el la plej belaj partoj de Italio.

Toskanio estis esence la naskiĝoloko de la Itala Renesanco, kaj ĝia arta heredaĵo inkluzivas arkitekturon, pentraĵon kaj skulptaĵoj, kolektitaj en dekoj da muzeoj, la plej konata el ili estas la *Galleria degli Uffizi* en Florenco.

Toskanio estas konata pro siaj vinoj (la plej fama el kiu estas *Chianti*, *Morellino di Scansano* kaj *Brunello di Montalcino*) kaj havas 120 protektitajn (naturaj rezervejoj).

## Geografio 
maldekstre|eta|Surfaco de Toskanio per altimetraj zonoj

Rimarkinda turismaj cellokoj en Toskanio inkluzivas Florencon, Sienon, Pizon, Lucca, Cortona, Barga, la Maremma kaj la insulon de Elba.

### Ĉefaj urboj 
Sekvas listo de la 10 urboj kun plej da loĝantoj.

eta|maldekstra|400ra|Toskana vintra pejzaĝo

## Vidu ankaŭ 
* Toskana ordo

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
Tajmirio

**Tajmirio**, oficie la **Tajmira (Dolgan-Neneca) Aŭtonoma Distrikto** ) estis aŭtonoma distrikto en Rusio. Ĝi situis ene de la Krasnojarska regiono, sed estis aparta subjekto de Rusia Federacio. Ekde la 1-a de januaro 2007 ĝi fariĝis Tajmira distrikto de la Krasnojarska regiono. La administrativa centro de la distrikto estis la urbo Dudinka.

Kvankam la urbo Norilsk situis ene de la Tajmira Aŭtonoma Distrikto, administrative ĝi ne apartenis al la distrikto, sed al la Krasnojarska regiono mem.

## Famaj loĝantoj 
* Ogdo Aksjonova, la unua profesia dolgana poetino (1936—1995) 


Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 2006
Tomsko

eta|Tri-rubla monero de 2004|maldekstra
**Tomsko** respektive en aliaj esperantlingvaj publikaĵoj sen esperantigo **Tomsk** (, en Esperanto naturus formo **Tomsko**, se por tio troveblos eksteraj referencoj) estas urbo en Rusio, la ĉefurbo de Tomska provinco. La urbo situas en Okcidenta Siberio ĉe la rivero Tom (), 60 kilometrojn de ĝia enfluejo en riveron Obo (), kaj sur bordoj de la rivero Uŝajka () (enfluaĵo de la rivero Tom).

En la jaro 1959 la urbo havis 249 mil loĝantojn, en 2005 ĝi havis 512,6 mil loĝantojn kaj estis la 34-e plej granda urbo de Rusio, kaj laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

La urbo estis fondita en 1604. Ĝi havas statuson de urbo ekde la jaro 1782. La urbo antaŭe havis la nomon "Tomskij ostrog" (, do *Tomska fortikaĵo*).

Kodo de OKATO de la urbo (en la jaro 2005) estas 69401. La interurba telefona kodo estas 3822; la enurbaj telefonnumeroj estas sesciferaj (en 2020). Diferenco de la loka kaj moskva tempoj estas 4 horoj (en la jaro 2005).

eta|maldekstra|200ra|
eta|maldekstra|200ra|

## Klimato 
La klimato estas severa, kontinenta. Mezuma temperaturo estas . La plej malalta temperaturo estis registrita en januaro 1969: .

## Edukado 
Tomska Ŝtata Universitato, fondita en 1878, estis la unua en Siberio. Ekde tiam en Tomsko aperis ankaŭ aliaj superaj lernejoj. En 2003 pli ol 83 mil tomskanoj (ĉirkaŭ kvinono de la urbanoj!) estis studentoj.

## Ligna arĥitekturo 
En Tomsko konserviĝis multaj specimenoj de ligna arĥitekturo (ekzemple, en la strato Sovetskaja). Bedaŭrinde, la lignaj konstruaĵoj de jaro al jaro iĝas malpli multaj.

## Sporto 
Tomsko havas bonajn sportajn tradiciojn pri volejbalo, basketbalo, ŝakoj. En la jaro 2005 la loka futbalteamo "Tom" (Томь) eniris la superan ligon de la rusia ĉampioneco.

## Gravuloj 
* Tatiana Proskouriakoff

## Esperanto en Tomsko 
La nun funkcianta Tomska Esperanto-Klubo estis fondita en Tomsko la 19-an de majo 1979. La unua prezidanto estis Aleksandro Shlafer. Ankaŭ la dua prezidanto, Aleksej Birjulin, estis unu el la 19 fondintoj de la klubo. Tamen la historio de esperanto-movado en Tomsk komenciĝis multe pli frue. En marto 1908 komenciĝis kursoj en la medicina fakultato de Tomska Universitato kaj poste aliaj kursoj en Tomska Teknologia Instituto. En 1911 tomskaj esperantistoj partoprenis industrian-agrokulturan ekspozicion en Omsko. Post la Unua mondmilito en Tomsk en domo en la ĉefstrato situis stabejo de Hungaraj militkaptitoj, pri kio atestas memortabulo kun dulingva surskribo (en la rusa kaj Esperanto) sur la domo. Sed en 1930-aj jaroj la esperantistoj iĝis viktimoj de persekutoj, tial Esperanto-vivo en Tomsko preskaŭ haltis por pli ol 40 jaroj.

## Vidu ankaŭ 
* Tramtransporto en Tomsko
* Trolebusa transporto en Tomsko

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝo de la urbestraro, nun malfacile atingebla el pluraj landoj, tial jen arkivigite je la dato 2023-10-02 ()
* Fotoj de la 400-jariĝo de la urbo ()
* Ligna arĥitekturo en Tomsko  ()
* urba novaĵejo *tomck.com* ()
*  *(blogaĵo pri vojaĝo al la urbo)*

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Urboj de Tomska provinco
Tiĉino

La nomo **Tiĉino** povas signifi:

* **Kantono Tiĉino**, kantono en suda Svislando
* **Rivero Tiĉino**, kiu fontas ĉe suda flanko de Gotardo en Kantono Tiĉino, Svislando
* La **Komunumaro Tiĉino** estas administra unuo, nome subdistrikto de la Distrikto Belinzono en Kantono Tiĉino, Svislando
Terminaro de goo

Atari goo varianto
Atari (goo) situacio
Kategorioj kaj Gradoj
* Kompensi avantaĝon
Ko
Libero
Okulo
* Malreala
* Reala
Ŝtono
Ŝtonaro
* Ŝtonaro/Ŝtongrupo
* Formacio
Teritorio
* Privata
* Publika
* Landlima retuŝo
Vivo kaj Morto
* Mortinta ŝtonaro
* Vivanta ŝtonaro
* Seki (kunekzisto)
** Specialaj Seki-situacioj

## Eksteraj ligiloj 
Ĉi tiuj havas terminarajn proponojn; eble indas uzi ilin por plibonigi ĉi tiun artikolon.
* Japana Esperantista Go-Asocio
* Esperanta Go-Terminaro de MORI Hitoŝi (kodo Shift_JIS)
* Esperanta Goa Terminaro de edse
* e-go-listo retpoŝtlisto 

Kategorio:Goo
goo
Loknomscienco

**Loknomscienco** aŭ **toponimio**  estas la studfako pri la nomoj de lokoj kiel montoj, valoj, riveroj, dezertoj, arbaroj, landoj, urboj, vilaĝoj, stratoj, placoj ktp. La loknomscienco havas tre proksimajn rilatojn kun geografio kaj lingvoscienco. Ĝi studas ankaŭ la devenon kaj leĝkonformecon de loknomoj.

Adresa funkcio de geografiaj nomoj estas tre grava kaj necesa por homa socio. Nomo estas “popola poeta ornamo” de la lando. La nomoj rakontas pri karaktero de la popolo, ĝia historio, pri ĝiaj inklinoj kaj specifeco de vivmaniero. 

Ĉiu loknomo portas varian informon: historian, geografian, lingvan. Ĝi estas atestanto de historiaj kondiĉoj de l’ epokoj, kiam ili aperis, formiĝis kaj disvastiĝis tra la landoj kaj regionoj. Laŭ loknomoj oni juĝas pri iamaj elmigradoj de l’ popoloj, pri kontaktoj inter diversaj nacioj, pri iamaj areoj de etnoj kaj lingvoj. 

Ĉiu nomo havas aŭ havis konkretan enhavon, sed ofte ili estas perditaj. Kian sencon portas la nomoj: Skandinavio, Volgo, Kaŭkazo, Berlino, Sicilio ? Ne ĉiu homo povas respondi, eĉ bone komprenanta lingvajn nuancojn. Loknomo estas lingva kategorio, pro tio ĝi subiĝas al la leĝoj de lingvoj. 

Nomoj naskiĝas, ŝanĝas formon kaj elparolon, kaj mortas, simile al vivestuloj. Daŭro de la vivo de loknomoj estas tute diversa. Ĉe unuj ĝi estas dekjaroj, ĉe aliaj - multaj jarcentoj. Jerusalemo, Jordano, Egipto, Romo, Samarkando vivas ĝis hodiaŭ, malgraŭ ilia multjaraĝo. Aliflanke - Asirio, Babilonio, Trojo, Kartago, Fenicio estas konataj nur laŭ historiaj dokumentoj. Ofte malaperas ne nur loknomoj, sed ankaŭ iliaj kreantoj, tutaj popoloj kaj lingvoj.

## Referencoj
## Vidu ankaŭ
*Speco de Loknomoj
*Klasifiko de Loknomoj
* Loknomo
* Akvonomo 
* Montonomo
* Landnomoj 
* Esperantigo de loknomoj


Kategorio:Lingvo
Kategorio:Geografio
Purepeĉa lingvo

[eta|450ra|maldekstre|Aktuala disvastiĝo de la purepeĉa en la ŝtato de [Miĉoakano.]]
La **purepeĉa lingvo**, ankaŭ nomata **taraska** aŭ **miĉoakana**, nomata '''''p'orhépecha'''* (*AFI: []) de siaj parolantoj, estas lingvo de indiĝena popolo de la okcidento de Meksiko, la purepeĉoj aŭ taraskoj. Ĝi estas izolita lingvo kun tri dialektaj variantoj: tiu de la laga regiono, de la centra kaj de la montara. Laŭ 12a Ĝenerala Censo de Loĝantaro kaj Loĝejo de 2000 ekzistas ĉirkaŭ 121 409 parolantoj de la lingvo en 22 komunumoj kaj nur 10- 25% el ili estas unulingvanoj.

De 1980 komenciĝis movado de apogo fare de la Akademio de la Lingvo Purepeĉa (*P'urhe Uandakueri Juramukua'') por la fortigo kaj disvastigo de ĉi tiu lingvo.

La purepeĉa estas nuntempe literatura lingvo pro la granda disvastigo kiun havis la Regionaj Konkursoj de Fabelo en Lingvoj Indiĝenaj kunordigitaj de la Ĝenerala Direktoraro de Popularaj Kulturoj kaj Indiĝenoj kaj la ŝtatoj de Hidalgo, Querétaro, Michoacán kaj Estado de México, kiuj fortigis ankaŭ la literaturan karakteron de la lingvoj naŭatla, otomia kaj mazahua.

## Referenco 
## Vidu ankaŭ 
* :Kategorio:Kulturo de Meksiko

Kategorio:Indiana lingvaro de Mezameriko
[[Kategorio:Indianaj lingvoj de Meksiko|]]
Tunguza lingvaro

eta|300ra

## Norda tunguza grupo 
Evenkoj

* **Nomoj:** [m] oroĉon; [f] Evenks; [r] эвенки (malnova - тунгусы)
* Popolo en Krasnojarska kaj aliaj regionoj de Siberio. Entute en Rusia Federacio 29,9 mil (1992). Loĝas ankaŭ en Ĉinio (35 mil, 1992).
* **Lingvo:** evenka.
* **Kredantoj:** adeptoj de tradiciaj konfesoj, ortodoksuloj.

Evenoj

* **Nomoj:** [m] even; [f] Evenes; [r] эвены (malnova - ламуты)
* Popolo en Jakutio, Magadana provinco, Kamĉatka provinco kaj Ĥabarovska regiono. Kvanto: 17,0 mil (1992).
* **Lingvo:** evena.

Oroĉenoj

Negidaloj

Solonoj

Manegiroj

## Sudorienta tunguza grupo 
Nanajoj

* **Nomoj:** [m] nani; [f] Nanais; [r] nanajci (malnova - goldoj)
* Popolo, ĉefe en Ĥabarovska regiono (Rusia Federacio), 12 mil (1992). Totala kvanto: 17 mil
* **Lingvo:** nanaja.

Akanoj

Biraroj

Kileoj

Samagiroj

Orokoj

Ulĉoj

Oroĉoj

Udegoj

## Sudokcidenta tunguza grupo 
Manĉuroj

* **Nomoj:** [m] manĉĵu njalma; [f] Manchous; [r] manĉĵuri
* Popolo, ĉefloĝantoj de nordorienta Ĉinio, 10 mln (1992).
* **Lingvo:** manĉura.
* **Kredantoj:** budhistoj kaj daosistoj, konfuceanoj.

Ŝibeoj

Jurĉenoj

## Vidu ankaŭ 
* Eŭrazia Stepo
Tempintervalo

Por mezuri la tempodaŭron oni uzas ĝiajn partojn, intervalojn de diversaj grandoj. Oni nomas ilin ankaŭ tempunuoj. La deveno de tri konataj unuoj de tempo -  la jaro, la monato, kaj la tago estas enradikigita el la naturaj cikloj, kiun observis antikvaj popoloj. La septaga semajno ŝajne devenas de sud-okcidenta Azio (t.n. Mezoriento).  Verŝajne de la antikvaj loĝantoj de Sumero kaj Babilonio devenas metodo kalkuli tempopartojn per 12-oblaj nombroj: dividi tagon je 24 horoj, horon - je 60 minutoj, minuton - je 60 sekundoj. 

Hodiaŭ la sekundo estas ĉefunuo por mezuro energiŝanĝojn en atomo kaj ĝi estis adoptita kiel fundamenta tempunuo. Jen la tabulo de la ĉefaj kaj derivitaj, de la sciencaj kaj ĉiutagaj tempunuoj:

* Erao
* Jarmilo 
* Jarcento
* Jardeko

* Jaro 
** **Gregoria Jaro** - 365,2425 suntagoj
** **Julia Jaro** - 365,25 suntagoj
** **Tropika Jaro** - 365, 2421 suntagoj
** **Luna Jaro** - 354,36 suntagoj
** **Semestro** - duono de la jaro
** **Trimestro** - kvarono de la jaro 

* Monato
** **Kalendara Monato** - 30 suntagoj 10 h 29 m 4 s
** **Sinoda Monato** - 29,5305 suntagoj

* Semajno - 7 tagoj

* Tago 
** **Suntago** - 24 h 03 m 56,5554 s
** **Astra Tago** - 23 h 56 m 04,0905 s
** **Diurno** (= Tagnokto)
** **Dekado** - 10 suntagoj

* Horo - mallonge **h**, 60 minutoj aŭ 3600 sekundoj
* Minuto - mallonge **m**, 60 sekundoj
* Sekundo - mallonge **s**, fundamenta tempunuo

----
Vidu ankaŭ:
Vikiarbo > Universo > Abstrakta Mondo > Tempo > Tempintervalo

Kategorio:Intervaloj
Tojonaka

**Tojonaka** (豊中市; [tojonaka-ŝi], en rondaj kanaoj , Hepburn/Kunrei: *Toyonaka*) estas urbo de Japanio. Ĝi situas en la norda parto de la gubernio Osaka, en la regiono Kansajo, kaj geografie troveblas en la centro de la insulo Honŝuo, la plej granda el la insuloj de Japanio.  Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

La teritorio havas komunan limon kun . 

## Transporto 
### Fervojoj 
eta|maldekstra|180ra|
Fervojo Hankyū:
* Linio Hankyū-Takarazuka (ĉefa): Stacio Shōnai - Stacio Hattori-tenjin - Stacio Sone - Stacio Okamachi - Stacio Toyonaka - Stacio Hotarugaike
Fervojo Kita-Ōsaka Kyūkō:
* Linio Kita-Ōsaka Kyūkō Namboku: Stacio Ryokuchi-kōen - Stacio Senri-Chūō
Osaka Rapida Fervojo:
* Linio Osaka Unurelvojo (ĉefa): Stacio Flughaveno Osaka - Stacio Hotarugaike - Stacio Shibahara - Stacio Shōji - Stacio Senri-Chūō

### Vojoj 
* Aŭtovojoj
** Aŭtovojo Meishin
** Aŭtovojo Chūgoku
** Aŭtovojo de Hanshin
* Naciaj vojoj:
** Nacia vojo 171
** Nacia vojo 176
** Nacia vojo 423
** Nacia vojo 479

### Flughaveno 
* Internacia Flughaveno Osaka

## Esperanto 
En la urbo, proksime al Stacio Sone de Linio Hankyū-Takarazuka (ĉefa), troviĝas la oficejo de Kansaja Ligo de Esperanto-Grupoj (KLEG), la dua plej granda centro de la Esperanto-movado en Japanio.

Kategorio:Urboj de Gubernio Osaka
Teodoro de Mopsuestio

**Teodoro de Mopsuestio** (, 350–428) estas grava kristana pensinto de la 5-a jarcento. Li venis de Antioĥio, Sirio kaj estis episkopo de Mopsuestio, Kilikio en Anatolio (392-428).

## Vivo 
Teodoro estis studento de "Diodoro de Tarso" (330-393). La plej fama el liaj studentoj estis Nestorio, kiu fondis la herezon nestorianismon. Nestorianoj nomas Teodoron "la Interpretanto" ĉar ili sekvas lian interpreton de la Biblio. Teodoro estis amiko de Sankta Johano Krizostomo, kiu konvinkis lin sindoni al kristana filozofio. Kvankam li estas preskaŭ nekonata en nia tempo, li estis tre influa en sia tempo. 

En la jaro de lia morto (428), lia studento Nestorio fariĝis Patriarko de Konstantinopolo. 

Teodoro ne estis kondamnita kiel herezulo en sia tempo. Tio okazis en la jarcento posta kiam li fariĝis populara inter herezuloj.

### Post morto 
Je 451 ĉe la Koncilio de Kalcedono, la Eklezio nomis lin "heroldo de la vero kaj doktoro de la Eklezio". Sed je 533 ĉe la Dua Koncilio de Konstantinopolo, la Eklezio kondamnis iujn el liaj verkoj kaj lian doktrinon pri la Enkarniĝo de Kristo kiel herezajn. En tiu tempo, Teodoro fariĝis aŭtoritato inter la herezuloj de nestorianismo kaj pelagianismo.

## Verko 
Teodoro verkis libron (nune perditan) kontraŭ Origeno pri alegorio kaj historio. La multaj verkoj de Teodoro estas perditaj. Li batalis forte kontraŭ la herezoj de arianismo kaj apolinarianismo.

### Biblia hermeneŭtiko 
Lia interpreto de la Biblio estis tre laŭvorta, ne-poezia, praktika, historia, logika, judismema kaj tre kontraŭ-alegoria. La signifo de biblia teksto estas ununura kaj estas la intencita signifo de la homa aŭtoro mem. Pro tio, Teodoro ofte legis judajn komentariojn por kompreni la Biblion. Laŭ Teodoro, ekzemple, la 22-a Psalmo ne estas antaŭdiro pri la morto de Kristo.

Laŭ katolikismo kaj ortodoksismo, biblia teksto povas havi multajn sencojn, ambaŭ laŭvorta kaj alegoria, inter aliaj; teksto povas havi sencon intencita de Dio sed ne intencita de la homa aŭtoro. En tio, tiuj sekvas Origenon de Aleksandrio. En tiu tempo, la teologoj de Antioĥio emis interpreti la Biblion laŭvorte kaj emfazi la homecon de Jesuo Kristo, dum tiuj de Aleksandrio emis interpreti alegorie kaj emfazi la diecon de Kristo. 

### Biblia kanono 
la Biblio de Teodoro ne enhavis la jenajn librojn: *Ijob*, *Alta Kanto*, *Ezra*, *1 Kroniko*, *2 Kroniko*, la *apokrifo*, *Jakobo*, *2 Petro*, *2 Johano*, *3 Johano*, *Judas* kaj la *Apokalipso*.

### Kristologio 
En reakcio kontraŭ arianismo, Teodoro emfazis la homecon de Kristo kaj lian liberan homan volon. Li vidis la homecon kaj diecon de Jesuo kiel apartajn kaj plenajn sed ankaŭ unuigitajn kiel "edzo kaj edzino", "animo kaj korpo". Liaj vortoj pri tio ne estas klare herezaj, ĉar eble li rigardis la du flankojn de Jesuo kiel naturojn (laŭ la ortodoksa kalcedona doktrino) kaj ne kiel personojn (nestorianismo), sed Nestorio kaj aliaj sekvintoj de Teodoro klare interpretis lin hereze. 

Kategorio:Kristanaj teologoj
Topologio

[eta|240ra|dekstra|[Rubando de Möbius, objekto kun nur unu surfaco kaj unu rando. Tiaj formoj estas studobjekto en topologio.]]
**Topologio** en matematiko havas du signifojn. Ĝi estas:

# matematika strukturo, per kiu oni studas la nociojn de kontinueco, konekseco, kaj konverĝado; kaj
# tiu branĉo de matematiko, kiu okupiĝas pri tiuj ĉi nocioj.

Kiel matematika strukturo, topologio super aro X estas aro T da subaroj de X, kiu plenumas la jenajn kondiĉojn:

# Kaj X kaj la vakua aro troviĝas en T.
# La komunaĵo de iu ajn paro da aroj en T troviĝas en T.
# La kunaĵo de ajna kolekto da aroj en T troviĝas en T.

Tiujn arojn, kiuj troviĝas en T, oni nomas *malfermitaj*. La komplementojn de la malfermitaj aroj oni nomas *fermitaj*. La aron X kune kun topologio T super X oni nomas *topologia spaco*. Funkcion inter du topologiaj spacoj oni nomas *kontinua* se la inversa bildo de ĉiu malfermita aro estas malfermita.

## Fakuloj 
* Algebra topologio
* Peter Tait


Kategorio:Matematiko
Teoremo

**Teoremo** estas matematika aserto, kies validecon oni pruvas pere de aliaj jam akceptitaj asertoj. Por pruvi teoremon, oni uzas nociojn, aksiomojn, postulatojn, antaŭe pruvitajn teoremojn kaj lemojn (malpli gravajn teoremojn). Ĉiu branĉo de matematiko konsistas el aro da teoremoj pruvitaj unu post alia.

En formulado de teoremo oni distingas **kondiĉon** kaj **konkludon**. Ekzemple: **(a)** "Se la sumo de ĉiuj ciferoj de la nombro dividiĝas je 3, tiam mem la nombro dividiĝas je 3". **(b)** "Se en triangulo unu el anguloj estas orta, tiam la aliaj du anguloj estas akutaj". En ambaŭ ekzemploj, antaŭ la vorto **tiam** staras kondiĉo, kaj post ĝi - konkludo.

Por ĉiu teoremo, esprimita per vortordo **"se … tiam"**, oni povas formuli inversan teoremon. Ekzemple, por la teoremo (a) ĝi aspektus tiel: "Se nombro dividiĝas je 3, tiam la sumo de ĉiuj ciferoj de la nombro ankaŭ dividiĝas je 3". Sed ne ĉiam okazas, ke por vera teoremo ankaŭ ĝia inversa teoremo estu vera. Por la teoremo (a) ankaŭ ĝia inversa teoremo estas vera, sed por la teoremo (b) - ne estas vera.

**Lemo** estas helpa aserto uzata por pruvi aliajn asertojn. La vorto devenas de la greka vorto kun la signifo "supozo". La terminon enkondukis geometroj de la antikva Grekujo; plejofte ĝi estis uzata en la verkoj de Arkimedo.

Vidu ankaŭ: Aksiomo kaj Formulo.

Kategorio:Matematiko
Transliterumaj sistemoj

Ekzistas centoj da **transliterumaj sistemoj**, uzataj por transliterumi tekstojn en unu alfabeto al alia, interalie:

## Latin-alfabetigaj transliterumaj/transskribaj sistemoj 
* Cirila alfabeto
** ISO 9
** (Volapuka transskribo cirila)
* Ĉina skribo
** Hanyu Pinyin (ekz. *xuānyán*, "deklaro")
** Wade-Giles (ekz. *hsüan1yan2*)
* Greka alfabeto
** Latinigo de greka
***Esperantigo de vortoj el greka fonto
* Hieroglifoj
** Transliterumado de egiptiaj hieroglifoj
* Japana skribo 
** Japana lingvo per latinaj literoj (Romaji)
*** Latinliteriga transskribo de la japana lingvo (ekz. *susi, "suŝio"*)
*** Transskribo de la japana lingvo en Esperanton (ekz. *suŝi* )
****Esperantigo de vortoj el japana fonto  (ekz. suŝio)
*** Transskribado Hepburn (ekz. sushi)
* Korea alfabeto
** Latinliteriga transskribo de la korea lingvo (ekz. *gimchi*, "kimĉio")
** McCune-Reischauer (ekz. ''kimch'i'')
* Sanskrito
** Internacia Alfabeto de Sanskrita Transliterigo
***Esperantigo de vortoj el sanskrita fonto
* Tibeta skribo
** Transliterumado Wylie
* Yale-transskribo (el la orientaziaj lingvoj ĉina, kantona, korea kaj japana)

## Baz-latinigaj transliterumaj sistemoj 
* Esperanto al Askio (Surogata skribosistemo)
** X-sistemo
** H-sistemo
* Internacia Fonetika Alfabeto al Askio
** SAMPA 

## Aliaj transliterumaj sistemoj el Esperanto 
* Transliterumo de Esperanto

## Vidu ankaŭ 
* Transliterumo: Vidu la malsamecon kun transskribado.
* Tipo Ruby: Fonetika signo por ĉina skribo per kanao, bopomofo ktp.
* Esperantigo
Tut-Amerika Kongreso de Esperanto

eta|La 7-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto, en Montrealo
eta|Filma raporto pri la 8-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto, en San-Paŭlo
La **Tut-Amerika Kongreso de Esperanto** (**TAKE**) komenciĝis kiel neregula renkontiĝo de amerikaj esperantistoj, kaj ekde la tria, ĝi okazas ĉiun trian jaron, kunvokita de la Amerika Komisiono de UEA, kaj organizita de la Loka Kongresa Komitato (LKK).

Ĝi celas plifortigi solidarecon inter la esperantistoj el Norda, Centra kaj Suda Amerikoj, progresigi la movadon kaj studi ĝiajn problemojn. La Kongreso intencas enhavi multnombrajn programerojn por ke en ĝi kunvenu diversaj fakaj aŭ ne fakaj samideanoj, kiuj interesiĝas konigi diversajn proprajn, grupajn kaj oficialajn agadojn de la esperanto-movado en la diversaj landoj de la Amerika Kontinento kaj de aliaj partoj de la mondo, kiuj iamaniere estas rilataj. Krom la laboraj partoj, la Kongreso enhavas ankaŭ multajn klerigajn kaj distrajn programerojn, kies celo estas eduki la partoprenantojn kaj diskonigi la kongresan landon inter la esperantistaro.

## La kongresoj 
# 1978, 17 - 22 julio : Marilio, Brazilo (sub la nomo: Unua Latinamerika Kongreso de Esperanto); 420 partoprenantoj el 11 landoj.
# 1980, 12 - 15 julio : San Luis, Argentino. La 2-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto planita por 1992 ne okazis kaj estis nuligita. 
# 1996, 12 - 17 februaro : San-Joseo, Kostariko; 50 aliĝintoj el 17 landoj; la kongresa temo estis *"Tut-Amerika Agado"*.
# 1999, 27 jan - 3 feb : Bogoto, Kolombio; 76 aliĝintoj el 22 landoj (partoprenis 63 homoj el 12 landoj); la kongresa temo estis *"Esperanto kaj la Tria Jarmilo"*.
# 2001, 15 - 21 apr 5-a_Tut-Amerika_Kongreso_de_Esperanto: Meksikurbo, Meksiko; 169 aliĝintoj el 29 landoj kaj 4 kontinentoj; la kongresa temo estis *"Ameriko: Unu Kontinento, Diversaj Historioj"*.
# 2004, 21 - 27 marto : Havano, Kubo; 178 partoprenintoj el 19 landoj; la kongresa temo estis: *"Kia Esperanto-movado por Ameriko?"*.
# 2008, 12 - 18 julio : Montrealo, Kanado; 222 aliĝintoj el 24 landoj (partoprenis 193); la kongresa temo estis *"Ekosistemoj, lingvoj, kulturoj : diverseco por daŭripova evoluigo en la Amerikoj"*.
# 2011, 9 - 14 julio : San-Paŭlo, Brazilo; ĉ. 400 partoprenintoj; la kongresa temo estis: "*Procezo de regiona integriĝo en la Amerika kontinento, la rolo de Esperanto"*.
# 2018, 11 - 17 februaro: Havano, Kubo ; kun la temo “*Lingvoj kaj kulturoj: edukado por daŭripova evoluo en la Amerikoj*”.
# 2023, 2 - 5 novembro: Fortalezo , Brazilo, kun la temo * Homaj rajtoj, solidareco kaj memdetermino de popoloj* 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 4-a TAKE-99 [[4-a Tut-Amerika Kongreso de Esperanto#DETALA RAPORTO PRI LA KONGRESO far Bill Maxey (Usono)|]] : Detala raporto; Postkongresa bulteno http://kolombia_eo_ligo.tripod.com/andajondoj/jul99/PKBOLETIN.htm
* 5-a TAKE-01 : Kongresaj rezolucioj
* 6-a TAKE-04  : Diversaj fotoj
* 7-a TAKE-08  : Oficiala retejo
* 8-a TAKE-11  : Oficiala retejo
* 9-a TAKE-16  : Oficiala retejo

*
Kategorio:Amerika Komisiono de UEA
Trillian

**Trillian** estas programo por babili per kvin diversaj servoj: AIM, ICQ, IRC, MSN, kaj YIM.  Ordinare, oni bezonas apartajn programojn por babili per ĉiu el ili, sed Trillian simpligas la taskon kaj ebligas babili per ĉiuj kvin samtempe.

Trillian ankaŭ estas bonega pri trajtoj kutime unikaj al ĉiu retaĵo: "amiko-ikonoj" por AIM, "DCC-babilado" por IRC, avizoj de novaj retpoŝtaĵoj por MSN (Hotmail) kaj Yahoo, k. s.

Trillian estas senpaga, sed donacoj de mono estas bonvenaj. Vindozo necesas.

La nomo *Trillian* venas de la nomo de rolulo en la angla scienc-fikcia romano ''La petveturista gvidlibro pri la Galaksio (The Hitchhiker's Guide to the Galaxy)* de Douglas Adams.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de tujmesaĝantaj vikipediistoj

### Eksteraj ligiloj 
* Retpaĝo de Trillian *(angle)''

Kategorio:Tujmesaĝiloj
Tipo Ruby

***Tipo Ruby*** (ankaŭ ***rubi***) estas malgrandaj literoj uzataj por indiki la prononcon de ideogramoj en tipografio. Ili tipe aperas en la lingvoj kun ĉina skribo kiel la ĉina, japana, korea aŭ vjetnama. Ili estas tipe uzataj kiel elparola gvidilo por literoj relative malprecizaj. En horizontala teksto, ili ĝenerale troviĝas super la ideogramoj, sed en vertikala teksto ili troviĝas dekstre. Pro teknikaj kialoj (simile kiel esperanta surogata skribosistemo), kutima-grandecaj literoj povas esti metata ene en krampoj post la cela ĉina skribo.

## Ekzemploj laŭ lingvo 
### La japana 
Jen ekzemplo de la fonetikaj japanaj karakteroj por **Tokio**:

|

|

|

|}

* Tipo ruby estus nomata "Furigana" aŭ "Yomigana" japane.
* **Kanji** estas la japana nomo de ĉina skribo.
* Hiragana (rondaj kanaoj) estas plej ofte uzataj por homaj kaj lokaj nomoj; kaj en mangaoj.
* Bildolibroj por infanoj, ekzemple, uzus tipon ruby de Hiragana eĉ sur Katakana (strekaj kanaoj), kiu estas kutime lernotaj post Hiragana.
* Rōmaji estas uzataj por internacia celo, ekzemple en fervoja stacidomo.

### La ĉina 
Jen ekzemplo de la fonetikaj ĉinaj karakteroj por **Pekino**:

|

|

|}

* **Hànzì** estas la ĉina nomo de sia skribo.
* Bopomofo estas uzataj en Tajvano.
* Hanyu Pinyin (ĉinlingvaj kunmetitaj sonoj) estas la oficiala latiniga metodo en la Popola Respubliko Ĉinio.

### La korea 
eta|Hunmin Jeongeum
Jen ekzemplo de la fonetikaj ĉinaj karakteroj por **Sud-Koreio**.

|

|

|}

* **Hanja** estas la korea nomo de ĉina skribo.
* Hangeul estas la korea vorto por "korea alfabeto" (en Sud-Koreio; '''Chosŏn'gŭl** en Nord-Koreio).
* La dokumento "Hunmin Jeongeum" uzas Hanja-n kaj malgrandajn Hangeul-on por tipo ruby dekstra-sube.
* Romaja signifas korean latinigatan sistemon.

### La vjetnama 
Jen ekzemplo de la fonetikaj vjetnamaj karakteroj por **Hanojo** kaj **chu nom**:

|

|

|

|}

* Quốc Ngữ estas nuna oficiala latinskribo en Vjetnamio.
* **Hán tư''' estas la vjetnama nomo de ĉina skribo.
* Chữ nôm estas vjetnama skribo inventita per pruntado de la principoj kaj formoj de la ĉina skribo.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉina skribo
* Klasika ĉina lingvo
* Harakat: fonetika helpilo (diakritaj signoj) por legi la araban.
* Niqqud: fonetika helpilo (vokalaj punktetoj) por legi la hebrean.

Kategorio:Tipografio
Kategorio:Ĉina skribo
Kategorio:Japanaj skribsistemoj
Kategorio:Transliteruma sistemo
Thomas Mann

**Thomas MANN**  (naskiĝis la  en Lübeck, mortis la  en Zuriko) estis germana verkisto de romanoj kaj noveloj. Li ricevis la Nobel-premion pri literaturo en 1929.

## Biografio 
Thomas Mann estis la frato de Heinrich Mann kaj la patro de la aŭtoroj Erika Mann, Golo Mann kaj Klaus Mann. Post la morto de sia patro en 1891, li kun la familio translokiĝis al Munkeno kie li renkontis kaj poste edzinigis (1905) Katja Pringsheim.
En la jaro 1929 li estis honorata per la Nobel-premio pri literaturo.
Kiam la nazioj gajnis la ŝtatan potencon en 1933, Thomas Mann decidis ekziliĝi en Svislando. En 1938, kiam Adolf Hitler aneksigis Aŭstrion, Mann eskapis al Princeton (Usono), kaj poste al Kalifornio.

Sep jarojn post la fino de la dua mondmilito li revenis al Eŭropo.

## Verkoj 
* *Buddenbrooks* (1901)
* *Tonio Kröger* (1903)
* *Tristan* (1903)
* *Königliche Hoheit* (1909)
* *Der Tod in Venedig* (1912)
* *Der Zauberberg* (1924)
* La romana tetralogio *Joseph und seine Brüder*
** *Geschichten Jakobs* (1933)
** *Der junge Joseph* (1934)
** *Joseph in Ägypten* (1936)
** *Joseph der Ernährer* (1943)

* *Lotte in Weimar* ("Lotte en Vajmaro", 1938)
* *Doktor Faustus* (1947)
* *Der Erwählte* (1951)
* *Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull* ("Konfesoj de trompanto Feliks Krull", 1954)
* *Betrachtungen eines Unpolitischen* (Konsideroj de nepolitikulo)
* *Leiden und Größe Richard Wagners* (Sufero kaj grando de Richard Wagner)

## En Esperanto aperis 
* *Tonio Kröger*, tradukis Ŝiger Ujeki, Tokio: Zamenhof-klubo, 1977, 89+4 paĝoj.
* *Lotte en Weimar (Lotte in Weimar)*, tradukis Karl Schulze, redaktis Ulrich Becker, Novjorko: Mondial (eldonejo), 2005, 445 paĝoj.
* *La morto en Venecio (Der Tod in Venedig)*, tradukis Petro Buijnsters, Antverpeno: Flandra Esperanto-Ligo, 2006, 84 paĝoj.

## Eksteraj ligiloj 
* ĉapitro el la romano "Konfesoj de la kavalira fripono Feliks Krull, en traduko de Martin Haase
* En katalogo de Mondial 
* En katalogo de UEA


Mann, Thomas
Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo
Kategorio:Universitato de Lund
Kategorio:Eldonaĵoj de Mondial
Kategorio:Kontraŭnaziismo
Thorn

**Thorn** povas esti:

* nomo de la islanda/malnov-angla litero Þ
* la iama germana nomo de la pola urbo Toruń
* iama komunumo en Nederlando: Thorn (Limburgo), hodiaŭ parto de Maasgouw
** iama abatinejo tie: Kolegiato Thorn
*Komisiono Thorn, laŭnome de Gaston Thorn
Terhistorio

La **terhistorio** estas branĉo de la naturhistorio, kiu koncernas la Teron.

Al ĝi apartenas diversaj esplorkampoj:

La senvivan naturon pritraktas geologio kaj ties subsciencoj. La devenon kaj evoluon de nia planedo kiel tutaĵo ene de ĝia kosma ĉirkaŭaĵo esploras la kosmologio kaj planedologio.

La evoluon de la teraj flaŭro kaj faŭno studas Paleozoologio kaj Paleobotaniko,
kiuj konservas iliajn restaĵojn pere de paleontologio.

Kiel la sciencistoj disdividas la historion de Tero montras geologia temposkemo.

## Enkonduko 
Ĉio naskiĝas, evoluas kaj mortas en la universo, de la herboj kaj mikroorganismoj ĝis grandegaj astroj. Estis tempo, kiam la Tero ankoraŭ ne ekzistis. Ĝi kreiĝis kun la suno kaj la sunsistemo. Tio devis okazi antaŭ 5 miliardoj da jaroj. Sed la Tera surfaco troviĝas en kontinua evoluprocezo. Sciencistoj supozas, ke la plej malnovaj montoj sur la tersurfaco aperis antaŭ ĉirkaŭ 4,500 milionoj da jaroj. Surbaze de tio ili datas la ekeston de Tero je antaŭ 4,6 miliardoj da jaroj.

Ĝi kreiĝis de kosmaj gasoj kaj polvoj. Pro la centra gravito granda duonlikva inkandeska maso iĝis sferoforma. Dum tempodaŭro tiu ĉi pilko malvarmiĝis kaj ĝia surfaco kovriĝis per solida ŝelo.

La nuntempa Tero tre diferencas de la origina. En nia planedo okazadis eventoj, kiuj ŝanĝadis ĝin. Estas konate, ke komence ekzistis nur sola kontinento - Pangeo. Dum tempo ŝanĝiĝis la konturoj de la tera kaj la akva partoj. Tie, kie estis akvo, fariĝis tero aŭ apartaj kontinentoj, kaj kie estis tero, fariĝis oceanoj kaj maroj.

Pro la poioma malvarmiĝo, la tero kovriĝis per densaj vaporaj kaj gasaj nuboj. La sekva malaltiĝo de la temperaturo kaŭzis ekeston de akvo el vaporo. Komenciĝis senĉesaj pluvegoj, kio daŭris 100 mil jarojn. Malaltaj lokoj inter montoj - gigantaj truoj kaj malaltaĵoj pleniĝis per akvo. Tiel aperis oceanoj kaj maroj. Ĉio ĉi okazis antaŭ 3,800 milionoj da jaroj.

Sciencistoj kiuj datas la fazojn de la Ter-evoluo, disigas ĝian vivodaŭron je **eraoj**. Ĉi tiuj eraoj estas disigitaj je **epokoj**, kiuj estas siavice disigitaj je **periodoj**.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de la mondo
* Antaŭkambrio, Paleozoiko, Mezozoiko, Kenozoiko.

Kategorio:Geologio
Kategorio:Tero
Tycho Brahe

maldekstra|200ra|Mauerquadrant (Tycho Brahe 1598)
**Tycho BRAHE**, nask. **Tyge Ottesen Brahe**, (14-a de decembro 1546 - 14-a de oktobro 1601) estas dana astronomo kaj astrologo. Li havis observatorion nomitan Uranienborg sur la insulo Ven en Sundo inter Danio kaj Svedio.

Li latinigis sian nomon per "Tycho" ĉirkaŭ la aĝo de 15. La vorto havas la signifon "Fortuno" en la greka, por helena diaĵo de prospero.

Tycho estis la supereminenta observa astronomo de la antaŭ-teleskopa periodo, kaj liaj observadoj de stelaj kaj planedaj pozicioj atingis senegalan precizecon por tiu tempo. Post lia morto, liaj registroj de la moviĝo de la planedo Marso ebligis al Keplero malkovri la leĝojn de planeda moviĝo, kiu liveris fortan subtenon por la heliocentra (suncentrita) teorio de la sunsistemo
de Koperniko. Tycho mem ne kredis tiun teorion, sed proponis kompromisan sistemon en kiu la planedoj krom la Tero rondiras ĉirkaŭ la Suno dum la Suno rondiras ĉirkaŭ la Tero. Tycho diris, ke se Tero rondirus Sunon, la homoj devus vidi, ke la steloj moviĝas sur la firmamento kvazaŭ la moviĝo de la Tero devigus. Li ne komprenis, ke la steloj estas tie malproksime, ke la homoj ne povus vidi tiajn moviĝojn.

Dum li estis studento, li perdis parton de sia nazo en duelo. Dum la cetero de sia vivo, li portis arĝentan anstataŭaĵon.

Ĉar li malkonsentis kun la nova reĝo de sia lando, li translokiĝis al Prago en 1599 kie li eklaboris por imperiestro Rudolfo la 2-a. Tie li konstruis novan observatorion kaj laboris ĝis sia morto.

## La morto de la astronomo 
Lia tombo estas en la preĝejo preĝejo de Virgulino Maria antaŭ Týn - en Prago. En la jaro 2010 Jens Vellew de Aarhus Universitato en Danio organizis novan enketon pri la haroj kaj ostoj de la astronomo. En la jaro 1996 oni trovis hidrargon en lipharoj eltombigitaj en 1901. Oni supozis ankaŭ venenan influon aŭ murdon. Eble estis ankaŭ nur kuracilo kun hidrargo. En novembro de 2012 oni ekskludis la intencan venenadon.

## Omaĝoj 
* En 1935, IAU decidis en lia honoro nomi lunan alfrapan krateron "Tycho", kiu estas sur la videbla flanko de la astro.
* "Tycho Brahe" estas kratero de la planedo Marso.
* 1677 Tycho Brahe estas asteroido de la asteroida zono.
* Kopenhaga planetario nomiĝas omaĝe al li.

## Referenco 
## Eksteraj ligiloj 
* NZZ 16-a novembro 2010 paĝo 24
** «De Brahe a Kepler: Itinerario de un giro cosmológico», (artículo).
* spiegel - filmeto- en germana lingvo

Tycho
Kategorio:Danaj nobeloj
Kategorio:Danaj astronomoj
Kategorio:Danaj astrologoj
Kategorio:Danaj alkemiistoj
Kategorio:Danaj luteranoj
Kategorio:Kristanaj astrologoj
Kategorio:Danaj sciencaj verkistoj
Kategorio:Latinlingvaj verkistoj
Kategorio:Malkovrintoj de supernovaoj
Kategorio:Universitato Rostock
Termo

En matematiko, **termo** estas produto de kelkaj faktoroj, inter kiuj ĉiu estas aŭ nombro, aŭ natura potenco de variablo. Ekzemple termoj estas *6b2c* kaj *5x47c*. La termo nomiĝas *norma*, se ĝia unua faktoro estas nombro, kaj la ceteraj faktoroj estas potencoj de diversaj variabloj. La nombra faktoro de la norma termo estas koeficiento kaj la sumo de la eksponentoj - **grado** aŭ **ordo** de la termo (por la unua ekzemplo ĝi egalas al 4, por la dua - 5).

**Polinomo** aŭ **plurtermo** estas la sumo de kelkaj termoj. Ekz. *7xy3+0,1ab* estas polinomo. Polinomo, kiu enhavas nur unu variablon, nomiĝas **unuvariabla polinomo**. La ĝenerala aspekto de unuvariabla polinomo de *n*-a ordo estas:

:*Pn(x)=A0(xn)+A1(xn-1)+...+An-1x+An*,

kie koeficientoj *A0, A1, ...An-1, An* estas reelaj aŭ kompleksaj nombroj, *A0xn* - **ĉeftermo** de polinomo, *An* - **libera termo**.

La **radiko** de unuvariabla polinomo estas tiu valoro de la variablo, por kiu konforma signifo de la polinomo egalas al 0. Tiamaniere x0 estas radiko de la polinomo Pn(x), se Pn(x0)=0.

Kategorio:Matematiko
Kategorio:Polinomoj
Tongo

**Tongo** estas Polinezia regno, en Pacifiko, oriente de Fiĝioj, kiu konsistas el 177 insuloj (39 loĝataj), dividitaj en tri ĉefajn arkipelagojn. Antaŭe nomata la Amikaj insuloj (*Friendly Islands*), Tongo nuntempe estas sendependareĝlando en la brita Komunumo de Nacioj.

Kun centro je 20° de suda latitudo kaj 179° de okcidenta longitudo, Tongo havas subtropikan, varman kaj humidan klimaton; la precipitaĵo atingas 2 000 mm ĉiujare. La insuloj Tongo havas amplekson de 747 km² kaj la ĉefurbo estas Nukualofo en la insulo Tongatapu.

## Historio 
Estas la opinio de arkeologiistoj, ke la unuaj setlantoj venis al Tongo el la insuloj Santa Cruz dum popolmigrado komenciĝanta ĉirkaŭ 3000 a.K. el Sudorienta Azio tra Mikronezio. En Tongo la ĝis nun plej malnovaj trovaĵoj de tiu Lapita kulturo estis malkovritaj en formo de karakterizaj keramikaĵoj, datitaj je 800 ĝis 750 a.K. La homoj de tiu kulturo vivis, navigis, komercis, kaj militis inter la insuloj de la nuntempaj Samoo, Fiĝioj, kaj Tongo dum mil jaroj, antaŭ ol plua migrado komenciĝis, al Markizoj kaj Tahitio kaj sekve al aliaj insuloj de suda Pacifiko. Sur tiu bazo antropologiistoj nomas tiun regionon la lulilo de polinezia kulturo.

En la 12-a jarcento tonganoj kaj ilia ĉefulo, la ''Tu'i Tonga*, estis konataj en tuta Pacifiko de Niue ĝis Tikopia. Kelkaj historiistoj parolas pri "tonga imperio", sed la tiama situacio estas pli bone priskribita kiel reto de marnavigantoj, ĉefuloj kaj aventurantoj. En la 15-a jarcento kaj sekve en la 17-a jarcento tribaj malpacoj pli kaj pli multe okazis inter la ĉefuloj. Je tiu tempo venis la unuaj kontaktoj kun eŭropanoj: en 1616 la nederlandaj esploristoj Willem Schouten kaj Jacob Le Maire, kiuj renkontis tonganon proksime al *Niuatoputapu''; en 1643 Abel Tasman, kiu komercis iomete kun la tonganoj; kaj en 1773-1777 tri vizitoj de James Cook. La unuaj kristanaj misiistoj alvenis ĉirkaŭ 1800.

La tribaj malpacoj finiĝis per la unuigo de Tongo de 1799 ĝis 1852 sub Siaosi Taufa'ahau TUPOU (post baptismo George TUPOU la 1-a). De lia edzino devenas nova reĝa linio Tu'i Kanakopulu. En 1875, per helpo de misiistino Shirley BAKER, Tongo fariĝis konstitucia monarkio.

La 18-an de majo 1900 per traktato de amikeco Tongo fariĝis protektorato de Britio. Ĝi sendependiĝis la 4-an de junio 1970.

Meze de januaro 2022 okazis la erupcio de submara vulkano Hunga Tonga, kaj post kelkaj tagoj oni konfirmis la preskaŭ malaperon de la insulo kaj damaĝojn kaj rezultojn en diversaj landoj de la Pacifiko kaj ĉefe en la propra lando.

## Etimologio 
La nomo *Tonga* en la tongana lingvo signifas "amikeco".

## Geografio 
* Fonualei
* Late
* Niuafoo
* Tonga Fosego
* Tongatapu

### Faŭno kaj flaŭro 
* Tonga nestamasulo
* Tongatapua zapornio

## Ekonomio 
## Politiko 
### Ekstera politiko 
Tongo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.

## Vidu ankaŭ 
* la paĝon pri la Tuitonga imperio


Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1970
Tabulludo

[eta|Tabulludo, [Homo, ne koleru!]]
eta|Moderna tabulludo
**Tabulludoj** estas ludoj, kiuj uzas tabulon kaj pecojn sur la tabulo. Ili kutime havas formalan neambiguan regularon kaj specifan celon kaj finkondiĉon (malkiel rolludoj, ekzemple). Iuj ludoj ne havas veran tabulon (ekzemple povus esti kaheloj metataj laŭvice sur la tablon), sed sufiĉe similas al aliaj tabulludoj, do estas konsiderataj kiel tabulludoj. Tabulludoj povas enhavi lotecajn pecojn: ekzemple, kartojn, ĵetkubojn ktp. Ili povas enhavi kaŝitajn informojn, kiujn scias ne ĉiuj (aŭ eĉ neniuj) ludantoj.

## Ekzemploj 
Bela ekzemplo de alternativa tabulludo estas nova versio de la tabulludo Monopoly: "*The Dispossessed Monopolist*" (La senposeda monopolisto) dediĉita al la fenomeno de absoluta varigado. Ĝi celas kreskigi la konscion pri la fakto, ke paŝon post paŝo ĉiu homa rimedo fariĝas komerca, devas esti pagata kaj tial faras de ni modernajn sklavojn. La ludo komencas kie Monopolo finiĝas kutime: monopolisto posedas ĉion, okupas kaj varigadas rimedojn kiel akvo, privateco, milito, rifuĝintoj, amo, sekretoj, produktiveco, postvivado, justeco ktp. Aliaj ekzemploj de tabulludoj estas :

* La Legendoj el Andor
* Anserludo
* Arkham Horror
* Kalaho
* Oficira ŝako
* Parqués
* Veturpuzlo
* Bunta bastoneto

eta|Tabulludoj en Norda Ameriko

## Vidu ankaŭ 
*Kartludo
*Listo de tabulludoj laŭ ĝenro
*John Jefferys

## Eksteraj ligiloj 
*boardgamegeek.com, plej ampleksa angla retpaĝaro pri tabulludoj

## Referencoj