Koko (gorilo)

**Koko** (naskiĝinta la 4-an de julio 1971 en San-Francisko, Kalifornio, mortinta la 19-an de junio 2018) estas la nomo de gorilino instruita de la biologino Francine 'Penny' Patterson kaj aliaj sciencistoj ĉe universitato Stanford komuniki per pli ol 1.000 signoj bazitaj sur usona signolingvo, kaj kompreni proksimume 2.000 vortojn de la parolata angla lingvo. Ŝi vivis plejparte en Woodside, kantono San Mateo, Kalifornio, sed oni en la 2000-aj jaroj planis eventuale translokigi ŝin al sekurejo en Maui, Havajo - tamen tiu plano fine ne efektiviĝis.

## Nomo 
Koko estas mallongigo de la nomo Hanabi-Ko, signife "artfajraĵa infano" en la japana, referenco al ŝia naskiĝtago, la 4-a de julio, kiam en Usono oni ofte festas la tiaman nacian tagon per artfajraĵoj.

## Lingvouzo 
Iuj sciencistoj asertas ke la signouzo de Koko, kaj ŝiaj agoj konsekvencaj kun tiu signouzo, indikas ke ŝi nun mastrumas lingvokapablon. Aliuloj kontraŭas, pretendante ke ŝi ne komprenas la signifon de tio, kion ŝi faras, sed lernas elmontri la signojn simple ĉar la esploristoj rekompencas ŝin pro tio (indikante ke ŝiaj agoj estas la produkto de respondo al kondiĉoj). Tamen, la dua pretendo ne konsekvencas je la observaĵo, ke Koko uzas lingvon libere kaj novmaniere, eĉ kiam ekzistas neniu antaŭvidebla rekompenco. Alia zorgo rimarkita pri la kapablo de Koko esprimi koherajn pensaĵojn per signouzo estas ke interpreto de la konversacio de la gorilino dependas pri ŝia mastro, kiu povus vidi malprobablajn ligojn de signoj kiel signifoplenaj.

D-ro Patterson raportis pri Koko inventanta novajn signojn por komuniki novajn pensaĵojn. Ekzemple, ŝi asertas, ke neniu instruis al Koko la vorton por "ringo," tial por referenci ĝin ŝi kombinis la vortojn "fingro" kaj "braceleto," tiel "fingrobraceleto."

Kritiko el iuj partoj de la sciencista komunumo temas pri la fakto ke dum eldonaĵoj ofte aperas en la popularaj amaskomunikiloj pri Koko, sciencaj eldonaĵoj estas malmultenombraj (tamen ili ja ekzistas).

Tia debato postulas zorgeman konsideradon pri tio, kion signifas 'lerni' aŭ 'uzi' lingvon. Tiu ĉi debato daŭris ekde la unua signolingvaj eksperimentoj kun simioj, kun la ĉimpanzo Washoe dum la 1960-aj jaroj. Alia bone konata signouzantaj simio estas la orangutano *Chantek*. Goriloj kaj bonoboj (etaj ĉimpanzoj) estas sufiĉe lertaj pri iuj komunikformoj, dum komunaj ĉimpanzoj kaj orangutanoj emas pli pri mastrumo de manaj lertecoj, inkluzive de braksvingado.

La trejnado de Koko komenciĝis kiam ŝi unujaraĝis. D-ro Patterson asertas, ke apartenis al Koko vortostoko da pli ol 1.000 signoj, kiu igas ŝin inter la plej kapablaj nehomaj lingvouzantoj.

## Miĥaelo kaj Ndume 
Miĥaelo, gorilo kiu vivis kun Koko dum kelkaj jaroj, ankaŭ evoluigis vastan vortostokon de signoj, pli ol 600, sed ne tiom lertiĝis kiom Koko antaŭ sia morto en 2000. La prizorgistoj de Miĥaelo kredas, ke li ĉeestis kaj memoris la morton de sia patrino fare de kontraŭleĝĉasistoj, sed ne kapablis klare esprimi la okazon. En la natura programo de PBS (la usona *Publika Elsenda Servo* aŭ *Public Broadcasting Service*) *Koko: Konversacio kun Gorilo*, grupo de la signoj de Miĥaelo interpretiĝas kiel provo transdoni priskribon de sia patrino estante pafita dum la infaneto rigardis. Dum oni intencis, ke Koko kaj Miĥaelo eble produktus gorilidon al kiu ili instruus signojn, la du goriloj vidis unu la alian kiel gefratoj kaj ne sekskuniĝis.

Alia gorilo, Ndume, estis elektita de Koko el grupo de vidbendoj montritaj al ŝi de sia "patrino" Penny, kiu ludigis kelkajn vidbendojn montrantajn virajn gorilojn, en tio, kion oni povus priskribi kiel provo pri "vidbenda rendevuado." Malgraŭ tiuj penoj, Koko kaj Ndume ankaŭ ne pariĝis.

## La katoj de Koko 
Tamen ne unika, Koko estas unu el malmulte da nehomoj, kiujn oni konas gardi dombestojn de alia specio. Ŝi prizorgis kelkajn katojn tra la jaroj, kaj la interrilato de Koko kun la kato All Ball estis figurita en la libro de 1987 ''Koko's Kitten* aŭ *La Katido de Koko* (Scholastic Press, ISBN 0-590-44425-5), kiun verkis D-ro Patterson.

Aliaj goriloj, kiujn oni konas esti gardinta dombestojn, inkluzivas je Toto.

## Koko en la amaskomunikiloj 
Oni faris multajn instrufilmojn pri Koko, inkluzive de *Koko: A Talking Gorilla*, esperante *Koko: Parolanta Gorilo* (1977). Je 27-a de aprilo, 1998, Koko okazigis "surretan babiladon" aktualan per AOL.

En aŭgusto de 2004, Koko denove estis en la novaĵoj pro dentodoloro. Ŝi komunikis, ke  doloris al ŝi, kaj laŭ ŝiaj prizorgistoj povis indiki sian dolornivelon per skalo de 1 ĝis 10.

Aktoro Robin Williams iom pritraktis sian renkonton kun Koko en sia speciala programo *Live on Broadway*. Ŝi ankaŭ estis la inspiro por Amy la "parolkapabla" simio en la romano de Michael Chrichton *Congo*.

## Seksa atakado 
Koko engaĝiĝis en kelkaj procesoj pri seksa atakado. Almenaŭ tri ekslaboristinoj pretendis, ke oni insistis ke ili montru siajn mamojn al Koko. Ili diras ke doktorino Patterson kuraĝigis tiun konduton, ofte interpretante signojn de Koko kiel peto por cicomontro, kaj sciigis al ili ke sia posteno estus minacita se ili "ne indulgis la cicofetiĉon de Koko." Oni observis, ke Koko ofte ludeme ekkaptas kaj virajn kaj inajn cicojn sen averto aŭ incito. D-ro Patterson pretendas, ke Koko uzas la vorton "cico" por referenci homojn.

Ĉiuj pretendoj pri atakado estis porĉiame forlasitaj je la 21-a de novembro 2005, post kiam la fondaĵo kaj partioj engaĝitaj atingis finaranĝon.

Jody Weiner, la advokatino de Koko, skribas pri Koko kaj seksa atakado en la libro *Kinship With Animals*, esperante *Familieco kun bestoj'' (2006, Council Oak Books).

## Vidu ankaŭ 
* Miĥaelo (gorilo)
* Chantek (Ĉantek), orangutango
* Dian Fossey
* Jane Goodall
* monta gorilo
* primatoj
* Primata uzado de homa signolingvo

## Referenco 
La unua versio de tiu ĉi artikolo estis rekte tradukita el la anglalingva versio je la 14-a de januaro 2008.

Kategorio:Bestoj naskiĝintaj en 1971
Kategorio:Bestoj mortintaj en 2018
Kategorio:Homoideoj en lingvaj studoj
Kategorio:Famaj goriloj