Archidona

250px|eta|Vidaĵo ĝenerala de Archidona.
**Archidona** [arĉiDOna] kaj *Arĉidono* en Esperanto estas urbo kaj municipo de la provinco Malago, en la regiono Andaluzio. Ĝi estas la centro de la nomita *Nororma*, tio estas Nordorienta Komarko de Malago kaj la ĉefurbo de la jurteritorio de Archidona. Ĝi akiris la titolon de urbo en 1901.

Ĝia municipa teritorio okupas areon de 187 km² kiuj etendas tra la orienta pento de la Depresio de Antekero. La urbo estas situa je 666 m super marnivelo, ĉe la bazo de la montaro *Sierra de Gracia*. Kun 8858 loĝantoj, Archidona estas la municipo plej loĝata de la komarko. La loĝantaro koncentriĝas en la ĉefa urba kerno samnoma sed ankaŭ ĉe la minoraj kernoj de Salinas, Trajnstacio kaj Huertas del Río.

Arkeologiaj trovaĵoj atestas la estinton de setlantoj en la zono ekde la Malsupra Paleolitiko. La konstantaj setlejoj plej antikvaj korespondas al *Escua*, fondita de fenicoj, kaj *Ulisis*, loĝata de turduloj kaj romianoj. Dum la islama epoko, *Medina Arxiduna* atingis elstarecon kiam iĝis ĉefurbo de la Korao de Rajja. En ties alkazabo estis proklamita emiro Abd Ar-Rahman la 1-a en 756, post kio oni starigis la Emirlando de Kordovo en al-Andalus. Post la kristana konkero en 1462, la vilaĝo restis sub la senjora jurisdikcio de la Familio Osuna.

La urbo estis deklarita Histori-Arta Komplekso en 1980 pro sia urbaniza kaj arkitektura baroka heredo. La municipo enhavas diversajn arkeologiajn kuŝejojn de diferencaj epokoj kaj zonoj de ekologia intereso kiaj estas la Natura Rezervejo Lagetoj de Archidona kaj la *Hoz de Marín*. Krome ĝi estas la sidejo de la kinfestivalo *Muestra de cine andaluz y del Mediterráneo*.

## Monumentoj kaj interesaĵoj 
eta|Placo *Ochavada* (oklatera).

### Civila arkitekturo 
La ĉefaj montroj de civila arkitekturo de la urbo estas la restaĵoj de la kastelo kaj de la defendaj muregoj, la placo *Ochavada* kaj la Domo *Pósito*. La kastelo estis konstruita en la 9-a jarcento, sur restaĵoj de romiaj muregoj. Ĝi estis rekonstruita en la 13-a jarcento, en tempo de la Nazaria Granada Reĝlando. Ĝi enhavis tri defendajn zonojn el kiuj oni konservas nur du sur la forta deklivo de la monto.

La Placo *Ochavada* [oĉaBAda], signife oklatera, estas konsiderata kiel unu el la ĉefaj ekzemploj de la urbanizado de la andaluzia baroko; ĝi estis konstruita en 1786 laŭ la desegnoj de Antonio González Sevillano kaj Francisco Astorga Frías. Ĝi havas oklateran planoj kaj fasadojn de ruĝa briko kaj kalko, de inspiro de mudeĥaro. La Domo *Pósito*, signife Grenstokejo, konata ankaŭ kiel "La Cilla" [ZIja], estas konstruaĵo de fino de la 16-a jarcento el kiu elstaras ĝia baroka pordego el ŝtono, flankigita de dukaj blazonoj. Ĝi estis konstruita por stoki la rikoltojn de la Dukoj de Osuna. Post utili kiel sidejo de la municipo, en la aktualo estas la municipa muzeo. Menciindas ankaŭ la etnologi-arkitektura heredo de la municipo, kiu konservas nombrajn strukturojn rilatajn kun draŝejoj, fornoj por baki panon, produktejoj de kalko, putoj, fontanoj, olemuelejoj, muelejoj de faruno kaj kampardomaroj.
150px|eta|maldekstra|Turo de la konvento de Mínimas.

### Religia arkitekturo 
Pli nombraj estas la monumentaj ekzemploj de religia arkitekturo. La Ermitejo de la Virgulino de Gracia estis starigita en 1462 sur antikva moskeo de la 9-a kaj 10-a jarcentoj el kiu oni konservas la komencajn erojn de la navoj kun kolonoj de epokoj de romianoj kaj visigotoj kaj aliajn restaĵojn ĉe la enirejo de la sanktejo. Ĝi estis reformita en la 17-a kaj 18-a jarcentoj per la konstruo de portikara aldona korto. Ĝi konservas anoniman pentraĵon de stilo itali-gotika de la 15-a jarcento. Alia ermitejo interesa estas tiu de Sankta Antonio, nome konstruaĵo de la 18-a jarcento de popola tiparo, situa en la tombejo de la 19-a jarcento. La brutobredado ne estas tiom grava ekonomia agado en la municipo. La ĉefaj tipoj de brutobredado estas de ŝafoj kaj kaproj, kun inter po 400 kaj 500 ekzempleroj ĉiu.
[150px|eta|maldekstra|Monumento al [taglaboristo, situa ĉe la Mezlernejo Luis Barahona de Soto.]]

Tamen, nur tre limigita grupo de grandaj terposedantoj povas vivteni sin nur el la agrikultura produktado, kaj estas tre ofta por multaj laboristoj la dediĉo al la laboroj de kamparo partatempaj kaj al la farado de alia labortipo, ĉefe en la sektoro de la konstruado. Menciindas krome ke la agrikulturo en Archidona estas subvenciita agado kiu survivas grandparte danke al politikoj kiaj la *Plan de Empleo Rural* (Plano de Rura Dungado). La konstruo de fabriko de biomaso, same kiel projektoj konstrui karceron kaj golfludejon ricevis kritikojn de ekologiistoj kaj loĝantoj.

## Referencoj 
## Literaturo 
* O'Callaghan, Joseph F. (2011). The Gibraltar Crusade: Castile and the Battle for the Strait. The Middle Ages Series and UPCC book collections on Project MUSE (1ª edición). Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 0812204638.
* Vázquez Campos, Braulio (2006). Los adelantados mayores de la frontera o Andalucía (Siglos XIII-XIV) (1ª edición). Camas: Diputación de Sevilla. ISBN 84-7798-230-9.
* Vega Gutiérrez, José (1953). «El Santo Reino y su reacción frente a la historia». Boletín del Instituto de Estudios Giennenses (Jaén: Instituto de Estudios Giennenses) (1): 17-56. ISSN 0561-3590. Consultado el 20 de abril de 2014.

Kategorio:Municipoj de Provinco Málaga