Ruĝkrona kakariko

**Ruĝkrona kakariko** (*Cyanoramphus novaezelandiae*), aŭ **novzelanda kakariko** laŭ ĝia scienca nomo, estas malgranda papago el genro de kakarikoj, kiu loĝas en kelkaj areoj de Novzelando. Ĝi havas brilverdan plumaron kun brilruĝaj areoj sur la frunto, vangoj kaj ĉirkaŭokuloj. Ĝi estas sufiĉe adaptiva, povas manĝi variajn nutraĵojn kaj troveblas en multaj habitatoj. Ĝi ankaŭ sukcese bredtaas en kaptiteco kaj vivas kiel dombirdo tra la tuta mondo.

Iam Novzelandaj kakarikoj troveblis tra tuta teritorio de nuna Novzelando, sed pro habitatdetruo kaj enkonduko de invadaj rabobestoj ĝia arealo notinde malkreskis kaj iĝis disa. Nun la birdoj troveblas nur en kelkaj areoj de Suda kaj Norda insuloj de Novzelando kaj sur apudaj malgrandaj insuletoj. Pro tio ĉi IUCN dum ioma tempo listis la specion kiel preskaŭ minacata, sed dum la lastaj jaroj ĝiaj populacioj kreskis sufiĉe por reklasi ĝin kiel malplej zorgiga.

## Taksonomio 
[eta|dekstra|Ruĝkrona kakariko manĝanta fruktojn de *Fuchsia excorticata*. Desegnaĵo fare de [J. G. Keulemans el libro *Ornithological miscellany*.]]
Ruĝkrona kakariko estas membro de genro *Cyanoramphus* (kakarikoj), en kiu oni nuntempe agnoskas 12 speciojn, inklude la 4 formortintajn. La genro apartenas al subfamilio *Platycercinae* (rozelenoj) de familio psitakuledoj en superfamilio de veraj papagoj.

En la specio nuntempe estas agnosktaj 3 subspecioj:

* Ĉeflanda ruĝkrona kakariko, *C. novaezelandiae novaezelandiae* (tipa subspecio)
* Ĉatham-insulara ruĝkrona kakariko, *C. novaezelandiae chathamensis*
* Kermadek-insulara ruĝkrona kakariko, *C. novaezelandiae cyanurus*

Krome, kelkaj specioj de kakarikoj estis antaŭe konsiderataj subspecioj de la Ruĝkrona kakariko, sed poste ekhavis specian statuson pro rezultoj de molekulaj esploroj. Tiuj estas: kakariko de Reischek (*C. hochstetteri*), Norfolka kakariko (*C. cooki*), La pozicio de Ĉatham-insulara kakariko estas ĝis nun iom pridubebla, ĉar ĝi estas tre genetike proksima al la Ĉatham-insulara subspecio de Ruĝkrona kakariko kaj verŝajne devenis de ĝi. Tamen, la Ĉatham-insulara kakariko sufiĉe diferencas de ĝi laŭ koloro de plumaro, voĉo, morfologio, ekologio kaj konduto, kaj hibridoj preskaŭ neniam aperas, do plejparto de esploristoj preferas konsideri ĝin aparta specio.

Seksa duformismo ne estas tre profunda ĉe Ruĝkronaj kakarikoj, sed ĝenerale inoj estas iom malpli grandaj ol iĉoj kaj iliaj bekoj estas pli maldikaj. Krome, inoj havas flavajn striojn sur malsupraj partoj de la flugiloj, kiujn plenkreskaj iĉoj ne havas. kaj Matiu, kaj ankaŭ en Aŭklandoj en la sudo. La du netipaj subspecioj de Ruĝkrona kakariko troveblas sur respektivaj insuloj, t.e. Kermadekoj kaj Chatham-insularo.

### Reproduktiĝo 
Novzelandaj kakarikoj estas monogamiaj kaj formas pli aŭ malpli stabilajn parojn depende de nestuma sukceso. En naturo la kakarikoj reproduktiĝas en decembro aŭ januaro, kiam estas somero en Suda hemisfero. Pariĝo kaj pariĝaj ritualoj kiel  komencas ĉirkaŭ du monatojn antaŭe, en mez-oktobro. Iam ĉirkaŭ tiu ĉi periodo la iĉoj ankaŭ komencas serĉi por potencaj avantaĝaj nestlokoj kaj venigi siajn partnerinojn tien. Dum la ino inspektas la proponatan nestlokon, la iĉo gardas la eniron. Se ŝi estas kontenta pri ĝi, ŝi signalas pri tio ade enirante kaj elirante el la loko.

Novzelandaj kakarikoj prefere nestas en arbotruoj, sed ili ankaŭ volonte utiligas iajn ajn specajn kavernojn: ternestojn en teraj klifoj, grotetojn inter radikoj de arboj kaj diversajn homajn artefaritajn konstruaĵojn. Notinde, ili preferas lokojn kies enirejoj orientiĝas norden. Kiam la ino komencas nesti, ŝi pligrandigas la truon per sia beko kaj piedoj ĝis ĝi estas almenaŭ 10–12&nbsp;cm profunda kaj 15&nbsp;cm larĝa. La grundo de nesto iĝas kovrita per lignaj splitoj aŭ herboj. Dum la ino konstruas la neston, la iĉo gardas ŝin kaj portas al ŝi manĝaĵojn. Se la paro estas sukcesa, ĝi povas nesti en la sama loko sekvan jaron.

La ovoj metatas de malfrua novembro ĝis januaro kaj plej kutime en decembro. Averaĝe ovaro konsistas je 7 ovoj, kvankam observeblas inter 4 kaj 9. La ovoj estas ovalaj kaj blankaj kun ioma glaceo kiu malaperas dum kovado. Nut la ino de Ruĝkrona kakariko kovas. La iĉo manĝigas kaj protektas sian partnerinon dum la tuta tempo de kovado, kiu daŭras inter 23 kaj 25 tagoj. Inoj ade turnas siajn ovojn dum kovado, sed plejparton de tempo ili dormas aŭ iel ajn alie ne aktivas dum tiu ĉi periodo.

Eloviĝo ne nepre okazas samtempe por ĉiuj ovoj en ovaro, iam iuj idoj povas aperi kelkajn tagojn post la unua. La idoj eloviĝas kun malhele griza lanugo kaj pezas ĉirkaŭ 4.6&nbsp;g. Ili preskaŭ tuj havas voĉon kaj povas elsendi laŭtajn altajn pepojn, sed en ĉiu alia respekto ili estas malfrumaturaj kaj tute dependaj je la gepatroj por la plej bazaj siaj bezonoj. Dum la unuaj kelkaj tagoj ili manĝas malflueman likvon kiun produktas la patrino. Poste ili povas ankaŭ manĝi malgrandajn solidajn partetojn de nutro. Ĉirkaŭ la 9-a tago, kiam la okuloj de idoj malfermiĝas, la patro ankaŭ eniras en la nesto. Ekde tiu ĉi momento ambaŭ gepatroj manĝigas la idojn. Dum 30 tagoj post eloviĝo la idoj kreskas ĝis averaĝe 83&nbsp;g de pezo. Tiam ili jam povas forlasi la neston, kvankam la gepatroj daŭre nutras ilin. Junaj birdoj komencas manĝoserĉi per si mem 10 tagojn post elnestiĝo kaj iĝas tute sendependaj 4 aŭ 5 semajnojn post ĝi.

La tempoj kaj larĝo de ovaro povas varii inter subspecioj, ĉar ili vivas en iom malsamaj mediaj kondiĉoj.

## Birdobredada kulturo 
Ruĝkrona kakariko estas sufiĉe facile bredebla birdo kaj ĝi estas relative disvastigita kaj populara dombirdo. Pro birdobredado ĝi disvastiĝis tra la tuta mondo kaj ekhavas ioman variecon. Aparte, aperis kelkaj kolormutacioj, ne troveblaj en naturo. La plej kutimaj el ili estas "bunta" mutacio, pro kiu la normale flavece verda plumaro de la birdo iĝas kovrita per flavaj kaj verdaj makuloj, kaj la *lutino*-mutacio, pro kiu ĝi iĝas solide flava.

File:Cyanoramphus novaezelandiae -yellow mutant 4c.jpg|*Lutino*-mutacio
File:Ziegensittich gescheckt.jpg|Bunta mutacio

## Vidu ankaŭ
* Rozfrunta konuro

## Referencoj 
Kategorio:Papagedoj
Kategorio:Birdoj de Nov-Zelando