Ĥaĉkaro

[eta|Ekzemploj de ĥaĉkaroj de Julfa, hodiaŭ en [Eĉmiadzin.]]
**Ĥaĉkaro** (en la armena lingvo *Խաչքար*, «ŝtonkruco»), estas memoriga ŝtono gravurita tipa de la armena arto, kutime kun aldonaj motivoj kiel rozetoj kaj interplektoj kaj bonatikaj aranĝoj inkluzive de granatoj kaj vinberoj. Iam troveblaj en la tuta teritorio de la historia Armenio kaj hodiaŭ ĉefe konservataj en la respubliko Armenio kaj en Arcaĥo. La ĥaĉkaroj estas karakterizaĵo de la mezepoka kristana armena arto kiu postvivas niajn tagojn.

## Priskribo 
La plej ofta figuro reprezentita en la ĥaĉkaroj estas la kruco, rare akompanata de Jesuo Kristo krucumita, kun rozeto aŭ la sundisko sube, la *simbolo de eterneco*, ofta en armena ato ekde antaŭkristanaj tempoj. La resto de la ŝtono estas plenigata de gravuraĵoj kiel folioj aŭ abstraktaĵoj. Kelkfoje ĝi estas surmuntita de korniko kun bibliaj figuroj aŭ sanktuloj.
[eta|Ĥaĉkaro de [Eĉmiadzin.]]
Unu el la oftaj motivoj por starigo de ĥaĉkaro estas la *savo de la animo* de mortinto sed ankaŭ la memorigado de milita venko, konstruado de preĝejo, neebla amo aŭ kiel ŝirmaĵo kontraŭ la naturaj katastrofoj.

## Historio 
La unuaj ĥaĉkaroj aperis en la 9-a jarcento, dum la armena renaskiĝo sekvata de la liberiĝo de la araba regado far la bagratidoj. La plej antikva ĥaĉkaro estis datumita kaj skulptita en 879, kvankam ekzistas aliaj pli antikvaj sed rudimentaj. Starigita en Garni, ĝi estis dediĉita al la reĝino Kotramida, edzino de la reĝo Aŝoto la 1-a. La apogeo de la ĥaĉkaroj estis inter la 12-a kaj la 14-a jarcentoj. Tiu ĉi artaĵo eklipsiĝis dum la mongola invado fine de la 14-a jarcento kaj renaskiĝis en la 16-a jarcento, sed ili ne plu estis tiom artismaj kiom la antaŭaj. Hodiaŭ la tradicio starigi ĥaĉkarojn populariĝis kaj novaj metiejoj malfermiĝis kun lernantoj. La antikvaj videblas kaj kelkaj nunaj skulptistoj en difinitaj partoj de Erevano imitas aŭ novigas novajn formojn de ĥaĉkaroj.

Ĉirkaŭ 40 000 ĥaĉkaroj pluvivas hodiaŭ. Plej multaj el ili libere staras, kvankam la plej gravaj el historia kaj arta vidpunkto kutime troviĝas ene de monaĥejaj kompleksoj. La sekvaj tri ĥaĉkaroj estas konsiderataj kiel la plej bonaj ekzemploj de la arta formo:

* Unu en Geghard, ĉizita en 1213, probable de majstro Timot kaj majstro Mĥitar
* Ĥaĉkaro Sankta Liberiganto en Haghpat (vidu galerion), ĉizita en 1273 de majstro Vahram
* Ĥcaĉkaro en Goŝavank, farita en 1291 de majstro *Poghos*.

Kelkaj bonaj ekzemploj estis transdonitaj al la Historia Muzeo en Erevano kaj apud la katedralo de Eĉmiadzin. La plej granda pluvivanta kolekto de ĥaĉkaroj troviĝas en Armenio, ĉe Noraduz-tombejo ĉe la okcidenta bordo de la Lago Sevan, kie videblas malnova tombejo kun ĉirkaŭ 900 ĥaĉkaroj el diversaj periodoj kaj el diversaj stiloj. La plej granda nombro antaŭe situis en Ĝulfo en la Naĥiĉevana Aŭtonoma Respubliko de Azerbajĝano, sed la tuta mezepoka tombejo estis detruita de azeraj soldatoj en 2005.

## Ĥaĉkaroj en Azerbajĝano 
En tiu ĉi najbara respubliko, kiam la ĥaĉkaroj ne estis detruitaj, kiel montras la fama kazo de la tombejo de ĥaĉkaroj de Ĝulfo en Naĥiĉevano, kiu estis tute detruita, la nuna ĥaĉkaroj troviĝantaj en la teritorio de la nuna Azerbajĝano estas klasifikitaj kiel apartenantaj al la albanoj pro manipulado de la historio okaze de la militoj inter ambaŭ landoj pro la teritorio Montara Karabaĥo..

## Nuntempo 
La arto de ĉizado de ĥaĉkaroj atestis renaskiĝon kiel simbolo de armena kulturo en la 20-a jarcento.

Ekzistas centoj da ĥaĉkaroj tutmonde, multaj el kiuj estas monumentoj por memorigi la viktimojn de la Armena genocido. Ĥaĉkaroj estis metitaj en diversajn lokojn, inkluzive ĉe la Vatikanaj Muzeoj , la memorĝardeno de Katedralo de Kanterburio, Katedralo Sankta Maria, Sidnejo, Ŝtata Kapitolo de Kolorado, Templo de Paco, Cardiff, Katedralo Sankta Triunuo, Dublino, kaj aliloke.

Laŭ kalkulo, estas preskaŭ 30 ĥaĉkaroj en publikaj lokoj en Francio.

Armenaj ĥaĉkaroj estis akiritaj aŭ donacitaj al multaj muzeoj aŭ provizore reprezentitaj ĉe signifaj ekspozicioj tra la mondo kiel ĉe la Brita Muzeo, la Metropola Muzeo de Arto aŭ la Speciala Ekspozicio de la Nacia Muzeo de Etnologio, Osako, Japanio.

## Galerio 

Image:Khachkar Beirut.jpg|Moderna ĥaĉkaro en preĝejo Sankta Georgo, Bejruto, Libano (2016)
File:Khachkar1 Gyumri.jpg|en Gjumri
Image:Khachkar-raffi kojian-IMG 0513.JPG |Ĥaĉkaro en la Monaĥejo Hagharcin, proksime al Diliĝano, Armenio.
Image:Haghpat Amenaprkich.jpg|La ĥaĉkaro *Sankta Savanto* en Haghpat (1273)
Image:Khachkars at Makaravank Monastery, Armenia.JPG|Pluraj ĥaĉkaroj en la monaĥejo Makaravank en Armenio
Image:Khachkar in Novi Sad.jpg|Ĥaĉkaro en Novi Sad, Serbio
Image:Amenaprgich khatchkar at Sourp Nshan church in Beirut.JPG|Moderna ĥaĉkaro apud du aliaj en la preĝejo Sankta Nŝan en Bejruto, Libano (2001)
Image:Armenian Catholicossate of Cilicia - khatchkar.jpg|Moderna ĥaĉkaro ĉe la Armena Patriarkato de Sizo en Antelias, Libano
File:Armenian 'khachkar'.jpg|Armena ĥaĉkaro
File:Armenian 'khachkar' 1.jpg|Armena ĥaĉkaro

## Vidu ankaŭ 
* Monto de krucoj
* Tombejo Noraduz

## Referencoj 
Kategorio:Armena arto
Kategorio:Armena kulturo
Kategorio:Armenio
Kategorio:Krucoj

Kategorio:Unesko