open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tŕnie

**Tŕnie** (hungare *Zólyomternye* [zOjomternje]) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio. Ekde 1925 du vilaĝetoj apartenas al la municipo.

## Situo 
Tŕnie situas inter montoj, laŭ flankovojoj. Zvolen troviĝas je 9&nbsp;km.

## Historio 
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1393 en formo *"Thirna"*. Dum regado de Sigismundo ĝi estis doganprena loko. En 1828 loĝis tie 240 vilaĝanoj en 32 domoj. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Zólyomternye 403 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Zólyom (reĝa departemento), al distrikto de Zvolen, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 1928 pro incendio duono de Tŕnie cindriĝis.

## Vidindaĵoj 
* romkatolika gotika preĝejo omaĝe al Sankta Marteno el la 14-a jarcento, en 1696 renesanciĝis, en 1725 barokiĝis, en 1936 renoviĝis
* 2 lignaj sonorilostabloj el la 20-a jarcento

Kategorio:Municipoj en distrikto Zvolen
Seán Sabhat

**Seán SABHAT** (elparolata *ŝaan saut*) (1929–1957) estis oficisto en la IRA (Irlanda Respublika Armeo), kiu pereis la 1-an de januaro 1957 en atako en Nord-Irlando. La atako estas parto de la kampanjo de la IRA por forigi la landlimon ene de Irlando, kaj do por reunuigi la insulon kiel libera respubliko.   

Li naskiĝis en Garraí Eoin (elparolata *gar-rii oo-in*) en la urbo Luimneach (elparolata lim-naĥ), kaj multe aktivis en la movado por revenigi la irlandan lingvon al parto de Irlando, kiu perdis ĝin dum la 19-a jarcento. Li aparte aktivis en la junulara movado, kaj ankaŭ en movado de junaj katolikoj irlandlingvaj, kiu nomiĝas "An Réalt" (La Stelo). Li estis tre religiema homo, sed profunde kredis ke la insulo Irlando apartenas nur al ties popolo kaj ke neniu fremda lando rajtis okupi parton de Irlando. Li redaktis plurajn junularajn gazetojn por dissemi la ideon pri Irlando tute libera de fremda okupado, politike sendependa, kaj parolanta sian propran lingvon.

Kiam li pereis, pli ol 100,000 homoj venis al lia enterigo, por montri sian respekton por liaj kuraĝo kaj patriotismo. Venis ankaŭ homoj, kiuj ne konsentis, ke perforto estas la plej bona solvo de la problemo de Nord-Irlando. 

Unu el la politikaj sekvoj estas, ke kvar membroj de la politika partio Sinn Féin ('Ni mem', elparolata *ŝin-feen*) elektiĝis al la irlanda parlamento en Dublino, Dáil Éireann (elparolata ''daal' eer-an*). Ili neniam povis preni siajn seĝojn, ĉar la irlanda registaro malliberigis ilin dum la tuta periodo de tiu parlamento.     

Samnokte kun Seán Sabhat, kaj dum la sama atako, mortis alia juna irlandano, Feargal Ó hAnluain (elparolata *fer-gal oo han-luu-in'').

Kunurbano de Seán Sabhat, Seán Ó Coisealbha, verkis la anglalingvan kanton "Seán South of Garryowen", kiu poste fariĝis tre populara en tuta Irlando kaj inter irlandanoj tra la tuta mondo. Ekestis multaj aliaj kantoj kaj poemoj pri Seán Sabhat en la irlanda lingvo. Alia irlandano, Doiminic Ó Beacháin, verkis belan kanton pri la morto de Feargal Ó hAnluain, "The Patriot Game".

Kategorio: Historio de Irlando
Kategorio:Irlanda Respublika Armeo
Kategorio:Irlandanoj
Preĝejo Sankta Andreo (Kievo)

eta|250ra
La **preĝejo Sankta Andreo** (ukraine: Андріївська церква; ruse: Андреевская церковь) estas grava baroka preĝejo situanta en Kievo, ĉefurbo de Ukrainio. La preĝejo estis konstruita en 1747-1754, laŭ dizajno de la arkitekto Bartolomeo Rastrelli. Ĝi foje estas neĝuste referita kiel katedralo.

La preĝejo Sankta Andreo estas videbla en la historia kvartalo Podil, troviĝanta sur kruta monteto al kiu la preĝejo donis la nunan nomon Andrijivska. Ĝi estas nuntempe unu el kvar arkitekturaj famaĵoj de Ukrainio, kiu estis metita en la Listo de Trezoroj de la Homaro en Kvin Kontinentoj.

Ĉar la preĝejo sidas sur monteto, baz-problemoj estis unu el la ĉefaj respondecoj por prezervado. Pli ĵuse, la bazo sub la preĝejo komencis ŝanĝiĝi, kaŭzante kelkajn zorgadojn pensante ke la bazo de la preĝejo eble kolapsos. Fendetoj jam ekaperis en la bazo, kaj kelkaj el la dekoraciaĵoj estis trovitaj en najbaraj areoj.

Sankta Andreo (Kievo)
Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Andreo
Kategorio:Muzeoj en Ukrainio
Kategorio:Konstruaĵoj en Kievo
Kategorio:Religiaj konstruaĵoj finitaj en 1750-1759
Kategorio:Aperis en 1754
Prozopa duonarbaro

**Prozopa duonarbaro** estas planto-asocio ene de Sudokcidenta Usono, laŭ la sistemo de Kuchler pri kategorioj de planto-asocioj.
## Situo
La Prozopa duonarbaro troviĝas en Sonora-Dezerto, kaj karakteriziĝas pri superregado de *Prosopis* spp.. Tiu planto- asocio situas laŭlonge de sekaj partoj de dezertaj fluejoj kaj en tratranĉitaj altebenaĵoj .

## Prozopaj specioj
La prozopaj specioj inkluzivas  :
**Prosopis velutina*  (Velura prozopo)
**Prosopis pubescens*   (Spiral-guŝa prozopo)
**Prosopis glandulosa*    (Dolĉa prozopo)

## Aliaj specioj en la asocio
**Acacia greggii*    (Greg-akacio)
**Populus fremontii*   (Fremont-poplo)
**Phoradendron californicum*  (Kalifornia foradendro)
**Washingtonia filifera* (Kalifornia palmo)  - La asocio de la Prozopa duonarbaro estas unu el la areoj laŭ la klasifiko de Kuchler kie tiu endanĝerigita palmo troveblas .

## Vidu ankaŭ
* Duonarbaro

## Referencoj
## Bibliografio
* C. Michael Hogan  2009 : *California Fan Palm: Washingtonia filifera*, GlobalTwitcher.com, ed. Nicklas Stromberg  
* J. Michael Scott, Patricia J. Heglund, Michael L. Morrison  2002 : Predicting species occurrences: issues of accuracy and scale, *Island Press*, ISBN 1559637870, 9781559637879  868 pages

Kategorio:Nearktisaj ekoregionoj
Kategorio:Arbaroj
Kategorio:Ekosistemo
Arktaj emberizoj

**Arktaj emberizoj** estas populara nomo por la birdospecioj membroj de ***Plectrophenax***, malgranda genro de paserinaj birdoj de la familio de Emberizedoj. 

Ĝi havas nur du membrojn, kiuj povus esti samspeciaj ĉar laŭ multaj fakuloj temas pri ununura specio.

* Neĝemberizo, *Plectrophenax nivalis*
* Beringa emberizo, *Plectrophenax hyperboreus* 

Ili estas tre arktaj reproduktantaj semomanĝantaj birdoj kun fortikaj, konusformaj bekoj, kaj **multe blanko en la plumaro**, ĉefe ĉe la masklaj plenkreskuloj. Ili nestumas en rokfendoj. Kiel espereble, ambaŭ specioj estas tre migrantaj, kaj vintrumas en pli moderklimataj areoj. 

La plumaroj estas similaj, sed la Beringa emberizo havas pli da blanko kaj malpli da nigro en sia plumaro, ĉefe ĉe flugiloj kaj vosto. Masklaj reproduktuloj de ambaŭ specioj estas ĉefe blankaj kun kontrasta nigro en almenaŭ la flugiloj, sed estas pli senkoloraj vintre. Inoj havas blankabrunan plumaron. La alvokoj de ambaŭ specioj estas identaj kaj inkludas mallaŭtan trilaĵon *hudidi fiit fiit fiŭ hudidi fiit fiit fiŭ hudidi*.

## Referencoj 
* Byers, Olsson kaj Curson, *Buntings and Sparrows* ISBN 1-873403-19-4
* Mullarney, Svensson, Zetterstrom kaj Grant, *Collins Bird Guide* ISBN 0-00-219728-6
*Hofstad E, Espmark Y, Moksnes A, Haugan T & Ingebrigtsen M. (2002) *The relationship between song performance and male quality in snow buntings (Plectrophenax nivalis)*. (Canadian Journal of Zoology. vol '80', no 3. p. 524-531)

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Emberizedoj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Beringa emberizo

La **Beringa emberizo** (*Plectrophenax hyperboreus*) estas paserina birdo de la familio de Emberizedoj. Ĝi estas plej proksime rilata al Neĝemberizo (*P. nivalis*). Oni observis hibridojn inter la du specioj, kio kondukis kelkajn fakulojn trakti la Beringan emberizon kiel subspecio de la Neĝemberizo. Ĉar la emberizoj de la genro Plectrophenax estas proksimaj al la klado de Calcarius, ties plej proksimaj parencoj estas la longspuruloj.

La specio reproduktiĝas en du insuloj de la Beringa Maro (kio nomigas la specion), nome St. Matthew kaj Hall, kaj vintrumas en la okcidenta marbordo de la usona ŝtato de Alasko.

La populacio de tiu specio estas ĉirkaŭkalkulita je **malpli da 6,000 individuoj**. Kvankam ne estas tuja minaco, ĝi eventuale povus suferi detruon pro enmetotaj  ratoj, musteloj aŭ vulpoj, same kiel supriĝo de marnivelo pro klimata ŝanĝo. 

La komuna nomo en angla de tiu birdo nome ''McKay's Bunting* honoras la usonan naturaliston Charles McKay.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*BirdLife Species Factsheet

## Plia legado 
### Libro 
* Lyon, B., and R. Montgomerie. 1995. *Snow Bunting and McKay’s Bunting (Plectrophenax nivalis and Plectrophenax hyperboreus)*. In *The Birds of North America, No. 198–199.* (A. Poole and F. Gill, eds.). The Academy of Natural Sciences, Philadelphia, and The American Ornithologists’ Union, Washington, D.C.

### Artikoloj 
* Maley JM. (2004). *A molecular study of Arctic adaptation and evolution in North America's highest latitude endemic passerine: the McKay's Bunting (Plectrophenax hyperboreus)*. Arctic Science Conference Abstracts. 55th Arctic Science Conference, Anchorage, AK, USA; September 29-October 1, 2004.

* Johnson JA, Matsuoka SM, Ruthrauff DR, Litzow MA & Dementyev MN. (2004). *Additions to the avifauna of St. Matthew Island, Bering Sea*. Western Birds. vol **35**, no 1. p.&nbsp;50-52.

* Lyon B & Montgomerie R. (1995). *Snow Bunting and McKay's Bunting (Plectrophenax nivalis and Plectrophenax hyperboreus)*. Birds of North America. vol **0**, no 198-199. p.&nbsp;1-28.

* Rogers, J. 2005. Identifying McKay’s Bunting. Birding 37 (6):618-626.

* Sealy SG. (1969). *Apparent Hybridization between Snow Bunting and Mckays Bunting on St-Lawrence Island Alaska USA*. Auk. vol **86**, no 2. p.&nbsp;350-351.

* Sealy SG. (1972). *Additional Winter Records of the Mckays Bunting*. Canadian Field Naturalist. vol **86**, no 4. p.&nbsp;386-388.

* Winker K, Gibson DD, Sowls AL, Lawhead BE, Martin PD, Hoberg EP & Causey D. (2002). *The birds of St. Matthew Island, Bering Sea''. Wilson Bulletin. vol **114**, no 4. p.&nbsp;491-509.

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Emberizedoj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
1410 Margret

'*1410 *Margret'''* estas malgranda, meze hela asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la germana astronomo Karl Wilhelm Reinmuth elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl.

## Nomo 
Ĝi estis nomita per la antaŭnomo de *Margret Braun'', edzino de la germana astronomo Heinrich Vogt.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Karl Wilhelm Reinmuth
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1937
Henrik Wergeland

**Henrik Arnold WERGELAND** (naskiĝis 17-a de junio 1808 en Kristiansand, Norvegujo, mortis 12-a de julio 1845 en Christiania) estis norvega aŭtoro. Multaj pensas pri li kiel la plej grava lirikisto de Norvegujo tra la tempoj. Oni komparas lin al poetoj kiel Byron, Puŝkin kaj Victor Hugo. Li havis kelkajn kaŝnomojn, la plej konata estas **Siful Sifadda**. La poezio de Wergeland estas malfacile tradukebla, kaj li kelkfoje esprimis ke aparteni al malgranda lingvosocio estas malhelpo. Lia sento de manko de mondlingvo ekzemple esprimiĝis en la poemo "Følg Kaldet" (1844). Sed li samtempe vidis la sencon en verki por "eta amikema ularo".

Malgraŭ ke Wergeland ankaŭ estis grava dramisto, liaj dramoj restas tro nekonataj.

Wergeland estis tre agema, kaj faris pionirajn laborojn en pluraj kampoj en la juna Norvegujo post 1814. Li estis nelacigebla instruisto kaj varmkora prizorgisto. Li kontribuis fonde fari la novan ŝtaton kulturnacio, per sia verkado kaj per sia multflanka agado. Li ankaŭ interesiĝis pri la lukto por libereco de subpremitaj popoloj de aliaj lokoj en la mondo, kiel en Polujo, Irlando kaj Brazilo. Li kunflankis kun Barato kontraŭ la koloniiga potenco.

## Patrioto kaj mondcivitano 
En Norvegujo oni skribis la danan lingvon, sed Wergeland volis ke la juna ŝtato Norvegujo havu memstaran norvegan skriblingvon. Li ekuzis apartajn norvegajn vortojn, kaj norvegajn fleksiojn en siaj tekstoj. Li eĉ verkis kantojn en dialektoj.
Wergeland laboris por norvega sendependceo, sed samtempe li ankaŭ sekvis kion okazis en eksterlando. Li skribis honorpoemon pri la Julia monarkio, kaj riproĉis la rusan caron post la atako al Polujo en 1831. Per sia plumo li subtenis la strebojn por libereco en aliaj mondpartoj. En sia verkado li ne ĝenis sin pri landlimoj, sed skribis pri kaj Barato kaj Brazilo.

## Kelkaj de liaj verkoj 
* Digte. Første Ring, 1829
* Skabelsen, Mennesket og Messias, 1830
* Spaniolen, 1833
* Papegøien : et Fastelavensriis, 1835 (de Siful Sifadda)
* De Sidste Kloge, 1835 (de Siful Sifadda)
* Barnemordersken, 1835
* Stockholmsfareren, 1837 (de Siful Sifadda)
* Vinterblommer i Barnekammeret, 1840
* «Vord Lys» kaj «Skaaltale for et godt Aar», 1840
* Jan van Huysums Blomsterstykke, 1840
* Mig selv, 1841
* Norges Konstitutions Historie, 1841-43
* Svalen : et skærsommermorgensæventyr for mødre som har mistet børn, 1841
* Jøden : ni blomstrende tornekviste, 1842
* Jødesagen i det norske storthing, 1842
* Den engelske Lods, 1844
* Jødinden : elleve blomstrende tornekviste, 1842
* Mennesket, 1845
* Til min Gyldenlak, 1845
* Hassel-Nødder : med og uden Kjerne, dog til Tidsfordriv, plukkede af min henvisnede Livs-Busk, 1845
* Fjeldstuen, 1845

### Verkoj tradukitaj al Esperanto 
* La Papilio (Sommerfuglen), tradukita de Odd Tangerud

### Periodaĵoj 
#### Kiel verkisto 
* For Almuen, 1830-1839
* For Menigmand, 1836-38
* For Arbeidsklassen, 1839-45

#### Kiel redaktoro 
* Statsborgeren : en tidende for Norges vel

Kategorio:Norvegaj verkistoj
Kategorio:Norvegaj poetoj
Kategorio:Norvegaj arkivistoj
Kategorio:Norvegaj redaktoroj
Kategorio:Norveglingvaj verkistoj
Železná Breznica

**Železná Breznica** (hungare *Vaségető* [vaŝEgetO]) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio. Vilaĝeto "Huta" apartenas al la municipo.

## Situo 
Železná Breznica situas en valo de rojo, laŭ traira flankovojo. Zvolen troviĝas je 12&nbsp;km.

## Historio 
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1424 laŭ tiama hungara ortografio *"Wasekethew"*. En 1517 ferominejo kun fornego ekfunkciis. Inter 1817-1849 uzino pri armiloj produktis. En 1828 loĝis tie 318 vilaĝanoj en 42 domoj. Ĝis 1899 la oficiala hungara loknomo estis *Vasberzence,* poste ĝi rericevis sian originan hungaran nomon pro la hungariga politiko. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Vaségető 541 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Zólyom (reĝa departemento), al distrikto de Zvolen, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Železná Breznica 518 homoj, (514 slovakoj). 

## Vidindaĵoj 
* romkatolika preĝejo omaĝe al Kirilo kaj Metodo de 1969
* kapelo omaĝe al Sankta Anna de 1755 en apuda vilaĝeto Huta

## Fotoj 

Dosiero:Muky_r.jpg|Baroka memorejo
Dosiero:‎Huta_r.jpg|iama oficejo
Dosiero:Obecnyu_r.jpg‎|vilaĝdomo
Dosiero:Materska_skolka_r.jpg‎|infanĝardeno
Dosiero:Ratolest_r.jpg‎|domo por infanoj
Dosiero:Zvonica_r.jpg‎|Sonorilturo

Kategorio:Municipoj en distrikto Zvolen
La Krabo kun oraj pinĉiloj

***La Krabo kun oraj pinĉiloj*** () estas la naŭa el la *Aventuroj de Tinĉjo*, klasika bildrakontaro fare de la belga desegnisto Hergé. En tiu ĉi bildrakonto aperas por la unua fojo Kapitano Arĥibaldo Hadoko.

Ĝi estis tradukita en Esperanton en 1981 fare de Hervé Gonin.

## Vidu ankaŭ 
* Hergé
* Tinĉjo
* The Adventures of Tintin (filmo)
* *La Nigra Insulo*
* *Tinĉjo en Tibeto*
* ''La Templo de l' Suno*

## Eksteraj ligiloj
* Tintin (en langues étrangères) -9Espéranto- La krabo kun oraj pinĉiloj
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing''

Kategorio:Tinĉjo
Kategorio:Verkoj el la esperantigita franclingva literaturo
Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Mladějov na Moravě

:*Estas ankaŭ Mladějov.*

Municipo **Mladějov na Moravě** situas en Ĉeĥio, regiono Pardubice, distrikto Svitavy, en montetaro Třebovské mezihoří 12&nbsp;km nordokcidente de urbo Moravská Třebová. Vivas ĉi tie  ().

## Historio 
La origina prisetlantaro estis verŝajne slava. Antaŭ la Dua Mondmilito Mladějov, germane Blosdorf, estis germana vilaĝo kun ĉeĥa minoritato.
Sur monto "Hradečné" staris vasta burgo. En la jaro 1365 vilaĝo Mladějov estis parto de la sinjorejo Moravská Třebová.

## Loĝantaro
## Memorindaĵoj 
* Preĝejo de la Plejsankta Triunuo el la jaro 1720
* Paroĥestrejo, teretaĝa, rekonstruita je infanĝardeno
* Statuo de Sankta Maria Nemakulita
* Statuo de Sankta Floriano
* Kolono de Sankta Maria
* Kolono kun statuaro de la Plejsankta Triunuo
* Arĥeologia memorejo sur monteto Hausberg - mezepoka opido
* Ĉarpentita vilagestrejo kun kapelo el la jaro 1791
* Valora duetaĝa bieno en supra parto de la vilaĝo
* Areo de estinta Ŝamota Entrepreno proponas eksponaĵojn de relvoja, ŝosea kaj konstrua teĥniko. Apuda etŝpura relvojo 600&nbsp;mm pli frue servis por transporto de skista petro, minita en Hřebeč, al nomita entrepreno en Mladějov. Nuntempe ĝi proponas al turistoj ekskursajn veturojn per historiaj vaporaj kaj dizelaj lokomotivoj.

## Fotaĵoj el Mladějov na Moravě 

Nádraží Mladějov na Moravě.JPG|Stacidomo en Mladějov na Moravě
Alej pod kostelem v Mladejove na Morave.JPG|Aleo antaŭ preĝejo
Kříž před kostelem v Mladějově na Moravě.JPG|Kruco antaŭ preĝejo
Kostel Nejsvětější Trojice Mladějov na Moravě.JPG|Preĝejo de Sankta Triunuo
Prodejna Konzum Mladějov na Moravě.JPG|Vendejo
Autobus Praga RN.jpg|Industria muzeo - Buso Praga RN
Kočár.jpg|Industria muzeo - Kaleŝo
Svoboda 12.jpg|Industria muzeo - Traktoro Svoboda 12
Svoboda 15.jpg|Industria muzeo - Traktoro Svoboda 15

## Literaturo 
* Marek Podhorský: *Pardubický kraj*. Eldonis freytag & berndt, eldonejo en Prago en j. 2004.

## Eksteraj ligiloj 
* Paĝaro pri mallarĝtraka fervojo en Mladějov
* Memorfestoj je falintoj en mondmilito 1914 - 1918 
* Oficiala paĝaro de mikroregiono Moravská Třebová kaj Jevíčko 

Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Svitavy
Kategorio:Municipoj en distrikto Svitavy
Kategorio:Setlejoj en Suborlica montetaro
Kategorio:Setlejoj en Svitava montetaro
Tupolev Tu-154

eta|300ra|Tu–154

**Tupolev Tu-154** (, NATO raportnomo: **Careless**) estas aviadilo desegnita en mezaj 1960-aj jaroj kaj produktita de Tupolev (Sovetunio).

Ĝi estas la plej ofte uzata aviadilo de sovetunia kaj rusia flugkompanioj dum pluraj jardekoj, kaj transportis ĉirkaŭ duonon de la pasaĝeroj de Aeroflot kaj ĝiaj subkompanioj (137.5 milionoj/jaro aŭ 243.8 miliardoj da pasaĝeraj kilometroj en 1990).

## Katastrofoj 
Ĝis 2010 okazis 67 katastrofoj de la aviadilo Tu-154, en tio 7 en la jaroj 2005–2010; pereis entute 2736 personoj. Al la plej gravaj apartenas:
* 10-an de aprilo 2010: pola aviadilo Tu-154M flanka n-ro 101 kune kun Lech Kaczyński, prezidento de Pollando kaj pola delegitaro al celebrado de la 70-a datreveno de la katina murdo frakasiĝis apud aviadilejo de Smolensk en Rusio. Pereis 96 personoj.

Kategorio:Komercaj aviadiloj
Kategorio:Aviadiloj de Tupolev
Bzovík

**Bzovík** (hungare *Bozók*) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.

## Situo 
Bzovík situas laŭ flankovojoj. Krupina troviĝas je 6&nbsp;km.

## Historio 
Abatejo fondiĝis en tiu loko en 1135, kiu tiam havis la nomon *"Bozouk"*. La apuda setlejo havis la rangon kampurbo kun bazarada rajto. En 1433 la husanoj detruis ĝin. En 1546 la abatejo pligrandiĝis je fortikaĵo, kie inter  1599-1646 departementaj kunsidoj okazis. En 1678 Emeriko Thököly okupis, poste detruis la fortikaĵon, sed ĝi renoviĝis en  1686. En 1796 la tutlanda geografia libro taksis la lokon duaklasa. En 1828 loĝis tie 456 vilaĝanoj en 80 domoj. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Bozók 501 homoj, (slovakoj en majoritato, hungaroj en minoritato). La fortikaĵo daŭre estis loĝata dum la hungara dominado. Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Hont, al distrikto de Krupina, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Bzovík 982 homoj, (922 slovakoj).

## Vidindaĵoj 
* ruina abatejo-fortikaĵo
* romkatolika preĝejo de 1600
* baroka ŝtona skulptaĵo

## Fotoj pri la fortikaĵo 

Dosiero:Bozokcivertanlegi1.jpg
Image:Bozokcivertanlegi2.jpg
Image:Bozokcivertanlegi4.jpg

Kategorio:Municipoj en distrikto Krupina
Čabradský Vrbovok

**Čabradský Vrbovok** (hungare *Csábrágvarbók* [ĉAbrAgvarbOk]) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio. La historia slovaka loknomo estis **Hradecký Vrbovek**.

## Situo 
Čabradský Vrbovok situas laŭ rojo, laŭ flankovojoj. Krupina troviĝas je 12&nbsp;km.

## Historio 
La loko estis loĝata jam dum la bronzepoko. La unua mencio okazis pri la rojo en 1135 en formo *"Werbouch"*. Supozeble post morto de Mateo Csák fortikaĵo konstruiĝis, kiu en 1511 pligrandiĝis. En 1547 iu nobelo okupis ĝin, sed post 2 jaroj la Habsburgoj reakiris ĝin. En 1703 Francisko Rákóczi la 2-a okupis ĝin, sed post 6 jaroj la Habsburgoj reokupis ĝin. En 1715 oni komputis tie 34 familiojn kaj muelejon. En 1796 la tutlanda geografia libro taksis la lokon triaklasa. Ekde 1812 la fortikaĵo ne estas loĝata kaj ruiniĝis. En 1828 loĝis tie 437 vilaĝanoj en 72 domoj. Tiutempe vitrofarejo funkciis ĉe la vilaĝo. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Csábrágvarbók 384 homoj, (slovakoj en majoritato, hungaroj en minoritato). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Hont, al distrikto Krupina, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. Ekde 1944 vilaĝanoj partoprenis la Slovakan Nacian Ribelon.

## Vidindaĵoj 
* luterana preĝejo de 1923
* ruinoj de burgo
* kapelo de 1520

## Famulo 
* en 1552 naskiĝis Nikolao Pálffy

## Fotoj 

Image:Castle Čabrad-Csábrág 2009-7-3-gate.JPG|Pordego en burgon Čabraď
Image:Csábrág13-2011-7-6.JPG|Ruinoj de burgo Čabraď

Kategorio:Municipoj en distrikto Krupina
Petro Schacht

**Petro SCHACHT** [ŝaĥt] estis svisa esperantisto kaj kemiisto. De 1918 ĝis 1919 li estis prezidanto de Svisa Esperanto-Societo. En 1923 li estis delegito de UEA en Ĉernivco, kiu tiam apartenis al Rumanio. Post la dua mondmilito li vivis en Bukareŝto, la ĉefurbo de Rumanio.

## Fontoj 

Kategorio:Svisaj esperantistoj
Kategorio:Prezidantoj de Svisa Esperanto-Societo
1413 Roucarie

'*1413 *Roucarie'''* estas malgranda, meze hela asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la franca astronomo Louis Boyer elde la observatorio de Alĝero.

## Nomo 
Ĝi estis nomita "*Roucarie''", familinomon de la patrino de la malkovrinto.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Louis Boyer
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1937
Grand Theft Auto: London, 1969

***Grand Theft Auto: London, 1969*** estas ekspansio de la videoludo Grand Theft Auto, publikigita en 1999 por PK kaj PlayStation. Ĝi estas la unua ekspansio publikigita por PlayStation.

La ludo uzas la saman ludmotoron de Grand Theft Auto kun la grafiko, kiu memorigas la antaŭulo, kvankam ĉio estas adaptita por la nova rekonstruo. La ludmaniero kaj la ludmekaniko estas identaj al tiuj de GTA.

## Temo
Tiel kiel implikas la nomo, la ludo disvolviĝas en Londono en la jaro 1969. La ludanto interpretas ankoraŭ la rolon de krimulo je la komencoj, kiu por gajni monon kaj fari al si reputacion en la urbo popolata de aliaj gangsteroj devos kompletigi la misiojn, kiujn estos komisiitaj al li de la estroj. Fine la krimulo sukcesos mortigi la estron de la malamika Bando, tiel li havos gravan postenon en sia Bando.

## Rekonstruo
La karakterizoj geografia kaj tempa estas kreitaj per kulturaj kaj historiaj referencoj, enmetante la ĉeeston de rolulo simila al James Bond kaj la uzadon de slangaj vortoj. Aŭtomobilojn oni stiras en la maldekstra parto de la strato kiel en la vera Anglio. Nature ĉeestas la tipaj nigraj taksioj kaj la ruĝaj duetaĝaj busoj. La nomoj de la kvartaloj estas la samaj de la veraj (Westminster, Soho...) kaj la sonstrio estas tipe 60-jara.

## Ludmaniero
Kiel en GTA la misio estas dividata en subsekcioj kun mallongaj scenoj, sed ĉio okazas en ununura urbo. La haveblaj armiloj estas la jenaj: pistolo, mitralo, flamĵetilo, fuzilĵetilo.

Ekzistas alia ekspansio nur por Vindozo, *London 1961*, kiun oni povas libere elŝuti el la oficiala TTT-ejo de London 1969.

## Eksteraj ligiloj
* Oficiala TTT-ejo

Kategorio:Grand Theft Auto
Kategorio:Videoludoj
Târnava (apartigilo)

**Târnava** povas esti

*Târnava, rivero en Rumanio, kaj ĝiaj flankaj riveroj
**Târnava Mare
**Târnava Mică
*loĝata loko en Rumanio:
**Târnava, vilaĝo en distrikto Hunedoara
**Târnava (Sibiu), komunumo en distrikto Sibiu
**Târnava (Teleorman), vilaĝo en distrikto Teleorman
**Târnava de Criș, vilaĝo en distrikto Hunedoara

## Vidu ankaŭ 
* Târnova
* Târnavița
Târnava (rivero)

**Târnava** [tırnava] (hungare: **Küküllő**, germane: *Kokel*) estas rivero en Rumanio, flanka rivero de Mureș en la Baseno de Transilvanio.

Ĝi ekestas per kunfluo de Târnava Mare kaj Târnava Mică ĉe Blaj kaj estas 28&nbsp;km longa; se alkalkuli la longon de Târnava Mare, rezultas 249&nbsp;km. Ĝian valon uzas vojo 14B, kiu norde de ĝi iras de Blaj al Teiuș, kaj la fervojo inter la samaj urboj.

La nomo de la rivero deriviĝas de slava vorto, kiu signifas "dorn(arbust)a" (ekz. ruse: *терновник* [ternovnik] = prunelo).

Kategorio:Transilvanio
Kategorio:Karpat-basenaj riveroj
Kategorio:Riveroj en Rumanio
Kategorio:Akvokolekta areo de Mureș
David Posva

**David POSVA** estas inventisto de Svisujo de nova tipo de aviadilo kun patento ***"VTOL Aircraft - Ray"***.  

## Aviadilo
La aviadilo havas 4 flugilajn ventolilojn kaj 2 ventolilojn en vosto de aviadilo. 

La aviadilo povas starti kaj alteriĝi simile kiel helikoptero. En normala flugo la 4 flugilaj ventoliloj estas fermitaj, la aviadilo povas rapide flugi. La aviadilo ne bezonas longan startotrakton. La starto estas simile de helikoptero.   

## Vidu ankaŭ 
*VTOL Aircraft - Ray
*Rotoro
*Sikorsky S-72 
*helikoptero

## Eksteraj ligiloj
oficiala paĝo ;  ankaŭ teĥnika pdf, kaj filmeto 

Kategorio:Aviado en Svislando
Kategorio:Svisaj inventistoj
Monopolo pri perforto

Oni komprenas je la ŝtata, instanca **monopolo pri perforto** (aŭ je perforto) tiun leĝan rajton de la ŝtataj organoj, instancoj, ke **nur ili** povas uzi fizikan, administran perforton por atingi, trudi la ŝtatan celon. Ĝi estas principo de la moderna ŝtato kaj validas kiel bazo por la funkciado de la jurŝtato. 

La esprimon uzis unuafoje la germana sociologo Max Weber en 1919 en sia prelego *Politiko kiel profesio*, sed esence uzis ĝin kiel sekvon de la ŝtata suvereneco jam Jean Bodin (en verko *Ses libroj pri la ŝtato* (1576)) kaj pli poste Thomas Hobbes ekz. en *Leviathan* (1651). 

Esceptoj al la ŝtata perforta monopolo estas, se iu persono estas en iu danĝero kaj ŝi/li devas tuj agi, ekz. sin aŭ alian personon defendi.

Kategorio:Perforto
Kategorio:Filozofia terminologio
Kategorio:Filozofio de juro
Kategorio:Politika filozofio
Ekonomia krizo de 2008

eta|Landoj je recesio meze de 2009
La** ekonomia krizo en 2008** komenciĝis en Usono (decembro 2007) kaj kun multe pli granda intenso ekde septembro 2008, laŭ la Nacia Agentejo de Ekonomia Esplorado), plimulto de la industriigita mondo spertis recesion, okulfrapan malakceliĝon de ekonomia agado. Tiu tutmonda recesio okazis en ekonomia medio karakterizita per diversaj malekvilibroj kaj estis ekfunkciigita per la ekapero de la financa krizo de 2007-2010. Kvankam la malfrua recesio de la 2000-aj jaroj estis en tempoj konataj kiel "la Granda Recesio", tiu sama frazo estis uzita por ĉiu recesio de la pluraj antaŭaj jardekoj. En julio 2009, estis sciigite ke elkreskanta nombro de ekonomiistoj kredis ke la recesio eble finiĝis.

La financa krizo estis ligita al malzorgemaj kaj nedaŭrigeblaj pruntpraktikoj kunmetita per registara enmiksiĝo kaj la elkreskanta tendenco de valorpaperigo de la posedaĵo-hipotekoj en Usono. La valorpaperoj, kiuj havis riskojn kiuj estis malfacilaj taksi, estis surmerkatigitaj ĉirkaŭ la mondo.

Tutmonda recesio gvidis la falon en internacia komerco, altiĝanta la senlaboreco kaj malaltiĝanta la varprezojn. En decembro 2008, la Nacia Agentejo de Ekonomia Esplorado deklaris ke Usono estis en recesio ekde decembro 2007. Pluraj ekonomiistoj antaŭdiris ke normaligo eble ne ekaperas ĝis 2011 kaj ke la recesio estos la plej malbona ekde la Granda Deprimo de la 1930-aj jaroj.

La recesio renovigis intereson en kejnesaj ekonomiaj ideoj kiel ekzemple kiel kontraŭbatali recesiajn kondiĉojn. Impostaj kaj mon-politikoj estis signife moderigitaj por bremsi la recesion kaj financajn riskojn. La plej multaj ekonomiistoj kredas ke la stimulo devus esti tuj kiam la ekonomioj reakiras sufiĉe por "mapi padon al daŭrigebla kresko"

Kategorio:2008
Kategorio:2009
Kategorio:2010
Kategorio:Historio de ekonomio
Kategorio:Ekonomiaj katastrofoj
1417 Walinskia

'*1417 *Walinskia'''* estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la germana astronomo Karl Wilhelm Reinmuth elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl.

## Nomo 
La deveno de ĝia nomo, "*Walinskia''", estas nekonata.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Karl Wilhelm Reinmuth
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1937
Insuloj Kolumbretoj

La **Insuloj Kolumbretoj** estas grupo de malgrandaj neloĝataj insuletoj el vulkana origino, ĉe Mediteraneo, je 30 marmejloj (60&nbsp;km) de Oropesa del Mar en la Valencia Regiono (Hispanio). Ĉefinsuletoj estas Illa Grossa (aŭ Columbrete Grande), La Ferrera, La Foradada kaj El Carallot. La tuta areo de ĉiuj kvar insuloj estas ĉirkaŭ 0.19&nbsp;km² kaj la plej alta pinto havas 67 m.

La plej granda insulo, Illa Grossa, staras en la loko de antikva kratero kaj tiel ĝi montras karakterizan duonrondan padronon. Ekzistas neniuj konstruoj en ĝi, krom por ĝeto, lumturo de la 19-a jarcento, kaj la restadejo uzitaj de la biologoj laborantaj en la faŭnorezervejo.

Tiuj insuloj estis konataj de grekoj kaj romianoj de antikvaj tempoj. Verkistoj kiel ekzemple Strabono aŭ Plinio la Maljuna citis la mirigan kvanton de serpentoj enloĝante ilin. La nomoj Ophiusa kaj Colubraria de kiuj ili estis nomitaj (signifante serpenton en greka kaj latina, respektive) venas al tiu fakto. La insuloj ŝuldas nunan nomon al "colubraria", la latinaĵo por "serpento".

Post kiam lumturo estis konstruita sur Illa Grossa en meza 19-a jarcento, kelkaj homoj estis loĝigitaj. La malgranda komunumo laboris por la konservado de la lumturo kaj helpis malinstigi kontrabandistojn kiuj utiligis la insuletojn kiel rifuĝon. Farmbestoj inkluzive de porkoj estis portitajn en la insulojn. Tio, kombinita kun agresemaj praktikoj kiel ekzemple la forbruligo de la origina tufa vegetaĵaro de la lumturinsulo (parte ke agrikulturaj uzoj kaj ankaŭ konscie senhavigi la multajn endemiajn stumpnazajn vipurojn de ilia natura vivejo), kaŭzis ke la serpentoj formortis proksime de la fino de la 19-a jarcento. La nura atestaĵo de ilia pasinta abundo kiu hodiaŭ restas estas vipuro de Insuloj Kolumbretoj en Hispana Nacia Muzeo de Naturscienco de Madrido.

Kolumbretoj
Kategorio:Valencilando
Santiago (rivero)

**Santiago**, aŭ plene **Río Grande de Santiago**, estas la plej longa rivero en Meksiko, kun longeco de 433&nbsp;km. La rivero originas en Ĉapalaa Lago kaj kontinuas proksimume nord-okcidenten tra Okcidenta Patrinmontaro, ricevante Verde, Juchipila, Bolanjoson, kaj aliajn alfluantojn. La Agvamilpa-baraĵo estis konstruita en 1997 kreinte rezervujon kovrante grandan parton de la komunuma teritorio de Del Nayar en Najarito. La rivero malsupreniras al marbordaj malaltaĵoj, pasante preter Santiago Ixcuintla kaj elfluas en Pacifikan Oceanon, 16&nbsp;km nordokcidente de San Blas, en Najarito. La rivero estas de iuj konsiderata kiel daŭrigon de Lermao, kiu enfluas Ĉapala-Lagon.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Datumoj pri fluokvanto

Kategorio:Riveroj en Meksiko
1418 Fayeta

'*1418 *Fayeta''''' estas malgranda, tre hela kaj malrapide rotacianta asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la germana astronomo Paul Götz elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl.

## Nomo 
Ĝia nomo honoras la francan astronomon Gaston Fayet (1874–1967)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Paul Götz
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1903
Batalo de Vitoria-Gasteiz

eta|dekstra|230px|Monumento al la Sendependiĝo de Hispanio, en Vitorio.
Dum la **batalo de Vitoria-Gasteiz** (21-an de junio 1813) aliancitaj brita, portugala, kaj hispana armeoj sub la generalo Duko de Wellington detruis la francan armeon sub Joseph Bonaparte kaj Marŝalo Jean-Baptiste Jourdan proksime de Vitoria-Gasteiz en Hispanio, kondukante al la fina venko en la Milito de Hispana Sendependiĝo.

La Generalo Duko de Wellington lanĉis sian atakon ĉe Vitoria-Gasteiz la 21-an de junio, en kvar kolumnoj. Post malfacila batalado, la tria divizio de Thomas Picton rompis la centron de la malamiko kaj baldaŭ la franca defendo diseriĝis. Proksimume 5,000 francaj soldatoj estis mortigitaj aŭ pafvunditaj kaj 3,000 estis kaptitaj, dum la fortoj de Wellington suferis proksimume 5,000 mortigadojn aŭ pafvunditojn. 152 kanonoj estis kaptitaj, sed la reĝo Joseph Bonaparte eskapis. La batalo kondukis al la kolapso de napoleona regado en Hispanio.

Kategorio:Napoleonaj militoj
Vitoria-Gasteiz
Vitoria-Gasteiz
Kategorio:Vitoria-Gasteiz
Illgau

## Pri la komunumo 
**Illgau** (prononcu *Ilgaŭ*) estas komunumo en la distrikto Ŝvico en Kantono Ŝvico, Svislando. Ĝi havis 798 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009.

## Geografio 
Illgau situas ĉe la norda flanko de la valo de la rivero Muota sur suna suda teraso super la valo, sude de Hoch-Ybrig kaj Ibergeregg. Tra Illgau fluas la riveretoj *Bettbach* kaj *Mettelbach*, kiuj sude de la vilaĝo tra altaj rokvandoj falas al la profundeco de la Muota-Valo kaj alfluas al Muota. Al la komunumo apartenas krom la vilaĝo Illgau mem la setlejoj Vorderer Oberberg kaj Hinteren Oberberg.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Illgau limas en nordo al Ŝvico, en oriento al Oberiberg, kaj en sudo al Muotathal.

## Trafiko 
Tra la setlejo Hinterer Oberberg pasas la pasejvojo de Ŝvico tra Ibergeregg al Oberiberg kaj Einsiedeln. Per mallarĝa vojo de la Muota-Valo atingeblas la ĉefvilaĝo, inter kiu kaj Hinterer Oberberg ekzistas konektovojoj. Oberberg atingeblas per la poŝtaŭtolinio tra Ibergeregg, dum la ĉefvilaĝo estas konektita al la publika transportreto per la aertelfero Illgau-Ried. Seĝtelfero kondukas de Illgau al Sankt-Karl/Oberberg.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Illgau datiĝas el la jaro 1370 kiel *Ilgoe*.

La setlejo Balmis, kies ekzisto estis pruvita per arkeologiaj trovoj estis supozeble de la 11-a ĝis la 14-a jarcento la tutan jaron loĝita.

En la jaro 1370 Illgau estis menciita kiel filio de la paroĥo Muotathal. Kvankam jam en la jaro 1393 estas dokumentita unua pastro en Illgau, tamen nur en la jaro 1676 Illgau sendependiĝis de Muoatathal kiel aparta paroĥo. La preĝejo de Illgau estis menciita unuan fojon en la jaro 1600.

En la jaro 1799 Illgau estis okupita de francaj trupoj de Napoleono kaj en la jaro 1847 de trupoj de la svisa konfederacio.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Illgau
* Illgau en la Historia Leksikono de Svislando

## Bildoj 

Dosiero:Picswiss SZ-25-07.jpg|Preĝejo de Illgau
Dosiero:Illgau.jpg|Illgau
Dosiero:HPIM1210.JPG|Illgau kun la akvofalo de Bettbach
Anetolo

**Anetolo** (kemia formulo C10H12O) estas likva organika kemiaĵo, ero de diversaj volatilaj oleoj ekz. anizoleo kaj aperas kiel *trans*-anetolo en fenkolo, anizo kaj ilicio.

Pro la duobla kemia ligo en la atenolo ekzistas *cis*- kaj *trans*-anetolo. Ambaŭ izomeroj havas diversajn fizikajn proprecojn, plua, struktura izomero estas la estragolo.

La cis-anatelo havas la fandopunkton de  (trans- ), bolpunkton de *  (trans 234–). La denso estas 0,99 g·cm−3.

Oni uzas la anetolon kiel aromaĵon en sapoj, buŝ-prizorgaĵoj, alkoholaĵoj.

## Vidu ankaŭ
* Anizila karbinolo
* Anizolo
* Anizidino

## Referencoj 
Kategorio:Alkoholoj
Kategorio:Eteroj
Kategorio:Aromataj kombinaĵoj
Sovaĝiĝo

[eta|dekstra|250ra|Sovaĝiĝinta [ĉevalo (usona Mustango) en Vajomingo, Usono]]
**Sovaĝiĝinta** aŭ sovaĝiĝa organismo estas tiu kiu fuĝis el kaptiteco kaj revenis parte aŭ entute al la natura stato. **Sovaĝiĝo** estas la procezo per kiu tio okazas. La enmeto de sovaĝiĝintaj animaloj aŭ plantoj en neindiĝenaj regionoj, kiel ĉiu enmetita specio, povas damaĝi ekosistemojn kaj foje povas kontribui al formorto de indiĝenaj specioj. Tamen revenigo de perditaj specioj al ties propraj medioj povas havi la malan efikon, nome revenigi damaĝitajn ekosistemojn reen al ekvilibro.

La difino de sovaĝiĝinta animalo estas ke tiu fuĝis el hejma aŭ kaptiteca statuso kaj vivas aktuale pli malpli kiel sovaĝa aŭ natura animalo. Zoologoj ĝenerale ekskludas el tiu kategorio la animalojn kiuj estis vere sovaĝaj antaŭ la fuĝo el kaptiteco: tiele nek leono fuĝinta el bestoĝardeno nek maraglo (*Haliaeetus albicilla*) ĵus reenmetita en Britio estas tia konsiderata. Kelkaj komunaj ekzemploj de animaloj kun sovaĝiĝintaj populacioj estas kaproj, katoj kaj porkoj, kiuj tro ofte kaŭzis neripareblan ekologian damaĝon en multaj insuloj tutmonde. En tre specifaj ekologiaj sistemoj kia estas ekzemple Aŭstralio multaj sovaĝiĝintaj animaloj, kiuj dekomence estis traktitaj kiel ekonomiaj fontoj, kiaj kameloj, kunikloj aŭ ĉevaloj, fine kaŭzis ankaŭ neripareblan ekologian damaĝon.

## Vidu ankaŭ 
* Aldomigo
* Invadaj specioj
* Sovaĝiĝinta kato
* Sovaĝiĝinta ĉevalo

## Eksteraj ligiloj 
* National Wild Horse and Burro Program 
* Feral Camels, Informo el Aŭstralia Agrikultura Servo pri ĉirkaŭ 300,000 sovaĝiĝintaj kameloj.
* Alley Cat Allies, Defenda organizaĵo pri sovaĝiĝintaj katoj

Kategorio:Ekologio
Kategorio:Dombestoj
Viriato

**Viriathus** (konata kiel Viriato en la portugala kaj hispana lingvoj) (? - 138 a.K.) estis la plej grava gvidanto de la luzitanoj kiuj rezistis la romian vastiĝon en la regionoj de Okcidenta Hispanio, kie la romia provinco Luzitanio estis establita (en la areoj konsistante el nunaj Portugalio, sudo de la rivero Douro, kaj Ekstremaduro en Hispanio). Viriato kondukis la luzitanojn al pluraj venkoj kontraŭ la romianoj inter 147 a.K. kaj 139 a.K. antaŭ ol li estis perfidita kaj mortigita.

[maldekstre|eta|Statuo de Viriato en [Viseu, Portugalio.]]
Sciante ke la luzitana rezisto estis plejparte sukcesa pro la gvidado de Viriathus, Quintus Servilius Caepio subaĉetis Aŭdakso, Ditalko kaj Minuro, kiuj estis senditaj de Viriathus kiel ambasado por establi la pacon. Tiuj ambasadoroj revenis al lia tendaro kaj mortigis Viriathus dum li dormis.

Viriathus elstaras kiel la plej sukcesa gvidanto en Iberio kiu iam kontraŭbatalis la romian konkeron. Dum la kurso de liaj kampanjoj li estis ne venkita en batalo kontraŭ la romianoj kaj li estis unu el la plej sukcesaj generaloj iam kontraŭbatalinta la vastiĝon de Romio ie ajn en la mondo. Finfine eĉ la romianoj rekonis ke estis pli prudente uzi perfidon prefere ol malfermi alfrontiĝon por venki la luzitanan ribelon.

Viriathus iĝis delonga simbolo de portugala Nacieco kaj Sendependeco.

En Hispanio dum multaj jardekoj kaj precize dum la frankisma reĝimo knaboj devis parkerigi inter aliaj tiun lecionon kaj multaj 6- aŭ 7-jaraĝaj knaboj sciis parkere almenaŭ la unua frazon de la legaĵo pri Viriato (ĉar estis unu el la unuaj en la libro pri historio) el kio plej partoj preskaŭ nenion komprenis eĉ la signifon de *luzitano*.

## Vidu ankaŭ
* Artaj bildigoj de Viriato

Kategorio:Mortintoj en 138 a.K.
Kategorio:Luzitanio
Kategorio:Ribelestroj
Kategorio:Historio de Portugalio
Kategorio:Historio de Hispanio
Masklaro

[eta|dekstra|Memmontranta [urogalo.]]
**Masklaro**, masklarejo aŭ, neesperantigite, *lek* (de la sveda *lek*, aktivecoj, precipe ludaj, agrablaj aŭ malmulte reguligitaj) estas terminoj uzataj por natura fenomeno, kiu konsistas en grupiĝo de malinoj, kiuj konkurencas por la pariĝado kun inoj.

En la specioj, kiuj prezentas ĉi tiun sistemon de pariĝado per *lek*, la malino ne kutimas okupiĝi pri la idaro, ĉiuj malinoj kolektiĝas en specifaj lokoj por la ceremoniaj elmontradoj kaj la inoj elektas la malinojn, kun kiuj ili seksumos.

Tia fenomeno okazas antaŭ aŭ dum la reproduktado, tio estas ĉiam je la reprodukta sezono. Ia grupo de malinoj lokiĝas ie, kie ĉiu protektas malgrandan teritorion, en kiu penas deloki aŭ superregi siajn najbarojn per variaj manieroj de memmontrado. La termino aplikiĝis unue al urogaloj, kvankam la fenomeno estas sufiĉe ofta ankaŭ ĉe aliaj birdoj. Ĝi aperas ankaŭ ĉe fiŝoj kaj insektoj, kaj la pariĝa ceremonio de la cervoj estas simila.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Bird Lek Mating

Kategorio:Etologio
Kategorio:Animala reproduktado
Antonio Tejero

**Antonio TEJERO Molina** (n. la 30-an de aprilo 1932, m. la 25-an de februaro 2026) estis hispana iama subkolonelo de la Civila Gvardio, kaj la plej videbla figuro en la puĉo -ankaŭ konata kiel la "tejerazo"- kontraŭ la Hispana demokratio la 23-an de februaro 1981.

Li eniris la Civilan Gvardion en 1951 kaj estis la gvidanto de la Comandancia en Gipusko, sed petis esti transdonita al alia regiono kiam liaj publikaj deklaracioj kontraŭ la Ikurriña iĝis konataj.

La 23-an de februaro 1981 li eniris en la Congreso de los Diputados, en la malsupran ĉambron de la hispana parlamento, kun 200 civilgvardianoj kaj soldatoj kaj ostaĝigis la deputitojn dum proksimume 22 horoj. La sekvantan tagon li kapitulacis al la polico. Antaŭe, Tejero estis implikita en pluraj puĉoj kaj agoj de malobeemo, inkluzive de Operaco Galaxia, kiu kondukis al mallonga mallibereca puno en 1980.

Tejero estis la lasta el la puĉestroj se temas pri esti liberigita de malliberejo la 2-an de decembro 1996, servis 15 jarojn en la armea malliberejo ĉe Alcalá de Henares. En 2009, la filo de Tejero, Ramón Tejero Díez, skribis al la konservativa gazeto ABC priskribante sian patron kiel sinceran religieman viron kiu provis fari sian plej bonaĵon por Hispanio.

Kategorio:Frankistoj
Kategorio:Hispanaj militistoj
Kategorio:Historio de Hispanio
Kategorio:Puĉoj
Kategorio:Kontraŭdemokratoj
Kirasŝipo Maine

eta|250ra
La **kiraŝipo Maine** estis usona mararmea moderna militŝipo. Ĝi estas plej konata pro sia katastrofa eksplodo en haveno de Havano. Maine estis sendita al Havano (Kubo) por protekti la usonajn interesojn dum la kuba ribelo kontraŭ Hispanio. En la vespero de la 15-a de februaro 1898, ĝi subite eksplodis, kaj rapide sinkis, mortigante preskaŭ tri kvaronojn de la ŝipanoj. Kvankam tiam, kiel nun, la etiologio kaj respondeco pro la sinkado estis neklara. Populara opinio en Usono kulpigis Hispanion, kaj la sinkigo (popularigita en la frazo "Memoru Mainen, al infero kun Hispanio!") estis unu el la okazaĵoj de la hispana-usona milito. La sinkado restas diskutinda temo kaj diversaj verkintoj proponas ke ĝi sinkis pro la rezultoj de nerimarkita fajro en unu el ĝiaj karbostokejoj, ke ĝi estis la viktimo de minoj, aŭ ke ĝi estis konscie eksplodita de Usono mem por ekigi militon kontraŭ Hispanio. La kialo de la eksplodo kiu subakvigis la ŝipon restas kiel mistero.

Maine, la unua usona mararmea militŝipo esti nomumita pro la ŝtato Maine. Ĝi havis 6,682 longajn tunojn.

La Kongreso rajtigis ĝian konstruon la 3-an de aŭgusto 1886. Ĝi estis lanĉita la 18-an de novembro 1889, sponsorita de Alice Tracey Wilmerding (nepino de Navy Secretary Benjamin F. Tracy), kaj komisiita la 17-an de septembro 1895, sub la ordonrajto pri kapitano Arent S. Crowninshield.

Kategorio:Usona Mararmeo
Kategorio:Batalŝipoj
Hispana transiro

eta|Juan Carlos la 1-a antaŭ la Cortes Españolas, dum lia proklamo kiel Reĝo, la 22an de novembro 1975
La **Hispana transiro al demokratio** estis la epoko kiam Hispanio moviĝis de la diktaturo de Francisco Franco al liberal-demokratia ŝtato. La transiro laŭdire kutime komenciĝis per la morto de Franco la 20-an de novembro 1975, dum ĝia kompletiĝo estis diverse markita de la Hispana Konstitucio de 1978, la fiasko de Antonio Tejero en la puĉo de la 23-a de februaro 1981, aŭ la balotvenko de la PSOE la 28-an de oktobro 1982.

La morto de Franco metis Don Johano Karlo de Burbono en la trono. Ĝis la morto de Franco, Johano Karlo restis en la fono kaj ŝajnis sekvi la planojn de la diktatoro por nomumi lin sia posteulo kiel Ŝtatestro kaj poste Reĝo de Hispanio. Post kiam li atingis la povon kiel reĝo, Johano Karlo faciligis la evoluon de la nuna politika sistemo, kiel lia patro, Don Johano de Burbono, rekomendis ekde 1946.

La transiro estis ambicia plano kiu fidis je abunda subteno kaj ene kaj ekster Hispanio. La okcidentaj registaroj, kondukitaj de Usono, favoris hispanan konstitucian monarkion.

Tamen, la transiro iĝis malfacila, kiam la minaco de la interna milito (1936-1939) daŭre plagis Hispanion. Frankistoj en la ekstrema flanko ĝuis konsiderindan subtenon ene de la Hispana Armeo, kaj homoj de la maldekstro malfidis reĝon kiu ŝuldis sian pozicion al Franco.

## Vidu ankaŭ 
* Demokratiigo
* Mortigado de Atocha de 1977

Kategorio:Historio de Hispanio
Kategorio:Politiko de Hispanio
Kategorio:1970-1979 en Hispanio
Kategorio:1980-1989 en Hispanio
Kategorio:Aperis en 1975
Kategorio:Malaperis en 1982
Johano de Béthencourt

**Johano de Béthencourt** (1362, Grainville-la-Teinturière - 1425), estis franca esploristo kiu, en 1402, gvidis ekspedicion al Kanariaj Insuloj, unue surteriĝante en la norda marbordo de Lanzarote. De tie, li konkeris por Kastilio la insulojn Fuerteventura (1405) kaj El Hierro, forigante iliajn lokajn ĉefojn. Béthencourt ricevis la titolon Reĝo de la Kanariaj Insuloj sed li rekonis reĝon al Henriko la 3-a de Kastilio, kiu disponigis helpon dum la konkero, kiel lia reganto.Jean de Béthencourt|eta|250raPor financi lian ekspedicion, en decembro 1401 Johano de Béthencourt vendis sian domon en Parizo, taksita je 200 oraj frankoj, kaj aliaj malgrandaj posedaĵoj. Lia onklo, Robert de Braquemont, pruntedonis 5.000 funtojn (al kiuj li poste adiciis aliaj 2 000).

En 1402 Johano de Béthencourt konkeris Lanzarote, la plej norda loĝata insulo. Dum Gadifer de la Salle esploris la insularon, Béthencourt forvojaĝis al Kadizo, kie li akiris plifortikigojn ĉe la Kastilia kortego. En tiu tempo estiĝis batalo sur la insulo inter Gadifer kaj Berthin, alia oficiro. Lokaj gvidantoj estis enmiksitaj en la konflikto kaj hispanoj kaj insulanoj mortis en kio estis iĝi hombuĉado dum la unuaj monatoj de la foresto de Béthencourt. Dum tiu krizo, Gadifer administris Fuerteventura, kaj esploris aliajn insulojn. Estis nur per reveno de Béthencourt en 1404 kiel tiu paco estis reestigita en la insulo. De la Salle kaj Béthencourt fondis la urbon Betancuria (kiel ĉefurbo de la insulo Fuerteventura) en 1404.

Dudek jarojn poste, Bethencourt estis venkita de la indiĝenoj de la insulo Gran Canaria, en batalo de Arguineguin, sude de la insulo.

Kategorio:Francaj esploristoj
Kategorio:Kanarioj
1420 Radcliffe

'*1420 *Radcliffe''''' estas asteroido de la asteroida zono.

## Malkovro 
Ĝi estis malkovrita la  de la germana astronomo Karl Wilhelm Reinmuth elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl.

## Nomo 
Ĝia nomo honoras la klason 1912 de la Universitato Radcliffe, en Kembriĝo (Masaĉuseco).

## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono
Kategorio:Malkovrita de Karl Wilhelm Reinmuth
Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1931
Nikolao Pálffy

**Nikolao Pálffy**, hungare **Pálffy Miklós** [pAlfi MiklOŝ] estis grafo kaj militestro hungara.

## Vivo 
Li naskiĝis en Csábrágvarbók la 10-an de decembro 1552. Li pasis 15 jarojn en kortego de la Habsburgoj en Vieno, kie li parolis gravajn lingvojn kaj studis juron kaj ankaŭ la militadon. En 1581 li iĝis barono kaj plenumis diversajn postenojn. En 1590 li iĝis estroj de fortikaĵo kaj Pozsony (reĝa departemento). Lia edzino estis Maria Fugger, kiu naskis 5 knabojn kaj 3 knabinojn.

## Batalo kontraŭ la turkoj 
Li sukcese debutis ĉe Komárom kontraŭ la turkaj bataladoj. Poste sukcese defendis ministajn urbojn de Supra Hungarujo kaj venkis la turkojn en Pákozd. Pri la sukcesoj papo Klemento la 8-a taksis lin diligentulo.

eta|200px|Eksplodo de pordo de Győr komence de la sieĝo
eta|maldekstra|200px|Reokupo de Győr
En 1598 li faris grandan sukceson: li reokupis Győr-on, poste li iĝis grafo.
eta|250px|tomboŝtono de Pálffy
Li mortis en Vöröskő la 23-an de aprilo 1600 kaj solene entombiĝis en Pozsony. En Győr bronza skulptaĵo estas pri li.

Kategorio:Hungaraj grafoj
Kategorio:Hungaraj militistoj
Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Reĝaj juĝistoj