Abdulla Kadiri

**Abdulla Kadiri**, ankaŭ angle: **Abdulla Kadiri** kaj **Abdulla Qodiriy**, uzbeke: **Абдулла Қодирий**; ruse: **Абдулла́ Кадыри́,** (naskiĝis verŝajne la 10-an de aprilo 1894 en Taŝkento, mortis la 4-an de oktobro 1938 ankaŭ en Taŝkento) estis uzbeka kaj soveta verkisto, poeto, dramisto, literatura tradukisto kaj literautra kritikisto, kiu komence de sia agado kiel verkisto estis influita de la jadidismo, islama naciisma reformmovado en la Rusa Imperio. Li studis la araban, la persan kaj la rusan kaj legis mondliteraturon. Qodiriy estas konsiderata kiel la fonda patro de uzbeklingva prozo kaj "unu el la plej influaj verkistoj de uzbeka literaturo en la 20-a jarcento". Li enkondukis realismon en la uzbeka literaturo per siaj historiaj romanoj kaj influis multajn aliajn centraziajn verkistojn, inkluzive de la kazaĥa verkisto Muĥtar Auezov . La verkoj de Qodiriy estis malpermesitaj post lia morto. Post la 20-a kunveno de la KP de Sovetunio en 1956, Qodiriy tamen estis rehabilitita kaj liaj verkoj reeldoniĝis poste en cenzurita formo. La romanoj de Qodiriy estas legataj en lernejoj en Uzbekio ekde la 1960-aj jaroj.

## Honoroj 
Li ricevis la plej altan ŝtatan premion pri artoj, nomatan laŭ Ali Schir Nawāʾi, postmorte de la uzbeka ŝtatprezidanto Islom Karimov en 1991 kaj de la Sendependeca Ordo en 1994 pro sia elstara kontribuo al la disvolviĝo de uzbeka literaturo.

Izzat Sultanov en la artikolo dediĉita al la 95-a datreveno de la naskiĝo de Abdulla Kadiri (1989) skribis jenon:

## Verkaro 
Qodiriy estas vaste agnoskata pro siaj atingoj en kreado de la uzbeka literatura lingvo. Kun la celo verki tekstojn kompreneblajn por larĝaj tavoloj, li orientis sin al la lingvo de la homoj kaj sukcesis unuflanke krei tre viglajn rolulojn kaj aliflanke normigi uzbekan prozon por generacioj

Lia romano *Oʻtkan kunlar* estas konsiderata la fonda dokumento de uzbeka prozo kaj "unu el la fundamentaj verkoj de historia fikcio por la tuta Sovetunio". La alta kelkmila vendado en tiu epoko atestas pri la populareco de la aŭtoro. La graveco de Qodiriy por sovetia literaturo preter la uzbek-parolanta areo estas ankaŭ emfazita: en 1967, la kazaĥa verkisto Muĥtar Auezov priskribis Qodiriy kiel "la plej elstaran majstron pri arta prozo en la tuta sovetia turklingva literaturo de la 1920-aj jaroj"

* Tagoj For, romano (1922-25);
* Skorpio el la Altaro, romano (1929);
* "Abid-Ketmen", rakonto (1935).

### Tradukoj 
La verkoj de Abdulla Kadari, precipe liaj romanoj, rapide disvastiĝis tra la mondo. Lia ĉefverko "*Lastaj Tagoj*" aperis en la azerbajĝana lingvo en 1928, la romano "*Skorpio de la altaro*" en la taĝika en 1935, la romano "Obid Ketmon" aperis ruse en 1935. De tiam tiuj verkoj plurfoje publikiĝis en la rusa, kazaĥa, ujgura, tatara , araba, itala, angla, germana kaj aliaj lingvoj. Lia romano *Oʻtkan kunlar* estis tradukita en la germanan (1968) sub la titolo "*Die Liebenden von Taschkent*" (La amantoj de Taŝkento".

Qodiriys ankaŭ mem tradukis al la uzbeka lernolibron pri fiziko (1928) de Abdulla Shunosi kaj rusaj verkoj de Ĉekov kaj Gogol. Li ankaŭ partoprenis en la kompilado de la "Kompleta rusa-uzbeka vortaro" (1934) eldonita en Kazan . Li tradukis en uzbekon la verkojn de la tatara fizikisto Abdulla Shunosi "*Fiziko*" (1928), "*Geedziĝo*" de Gogol (1935) kaj "*Olchazor*" de Anton Ĉeĥov (1936).

### Filmadaptoj 
Historiaj romanoj de Qodiriys estis filmitaj plurfoje: *Oʻtkan kunlar* aperis ĉe Uzbekfilmo en 1969 (*Pasintaj Tagoj*) kaj en 1973 aperis la filmo *Pobeg is tmy* bazita sur la romano *Mehrobdan chayon*  - ambaŭ filmoj estis reĝisoritaj de Yoʻldosh Aʼzamov. Dua filmadapto de *Oʻtkan kunlar* aperis en 1997 , kaj en 1998 aperis 15-parta televida serio surbaze de *Mehrobdan chayon*.

### Diversaĵoj 
En Taŝkento metrostacio, parko kaj strato portas lian nomon. En Uzbekio, kiu ĵus sendependiĝis, ŝtata premio pri artoj ricevis la nomon de Abdulla Qodiriy.

*La Diabla Danco* (la uzbeka originalo publikigita en 2016), romano de la brita-uzbeka verkisto Hamid Ismailov, temas pri *Amir Umarxonning kanizi,* la perdita romano de Qodiriy, kaj ties lasta vivofazo en malliberejo.

## Literaturo 
* (en) Baymirza Hayit, *Two outstanding figures in modern Uzbek literature: Qadiri and Cholpan (Du elstaraj figuroj en moderna uzbeka literaturo: Qadiri kaj Cholpan), en*: *Journal of The Royal Central Asian Society*, Volumo 52: 1, 1965. paĝoj 49-52.
* (en) Adeeb Khalid,*The Politics of Muslim Cultural Reform. Jadidism in Central Asia(La Politiko de Islama Kultura Reformo.* *Jadidismo en Centra Azio)* . University of California Press, Berkeley k.&nbsp;a., 1998, ISBN 0-520-21356-4 *(Comparative studies on Muslim societies; Band 27).*
* (uz) Aziz Merhan: *Abdulla Qodiriy (1894-1938).* *La pioniro de uzbeka romanarto kaj liaj verkoj* . En: *Selcuk Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu Dergisi*, Volumo 17, 2007, paĝoj 403-411.
* (uz) Oybek, Asarlar [19 jildli], 16-jild (Abdulla Qodiriyning ijodiy yoʻli), T., 1979; Qodiriy H., Otam haqida, T., 1983; Abdulla Qodiriy zamondoshlari xotirasida, T., 1988; Boqiy N., Qatlnoma, T., 1992; Qoʻshjonov M., Oʻzbekning oʻzligi, T., 1994; Normatov U., Qodiriy bogʻi, T., 1995; Normatov U., „Oʻtgan kunlar“ hayrati, T., 1996. Umarali Normatov, Bahodir Karimov.
* (uz) Habibulla Qodiriy: *Otamdan xotira,* Taŝkento 2005.

## Referencoj 
* Tiu ĉi artikolo aŭ pli frua versio estas (parta) traduko de la artikolo Abdulla Qodiriy en la germana vikipedio, kiu dependas de la permesilo Krea Komunaĵo Nommencio/Samkondiĉe. Vidu la prilaboran historion.

## Vidu ankaŭ 
* Uzbeka literaturo
* Hamid Ismailov

Kategorio:Viroj
Kategorio:Uzbekoj
Kategorio:Sovetiaj ĵurnalistoj
Kategorio:Satiro
Kategorio:Tradukistoj el la tatara lingvo
Kategorio:Tradukistoj el la rusa lingvo
Kategorio:Dramo
Kategorio:Historiaj romanoj
Kategorio:Literaturo de Sovetio
Kategorio:Uzbeklingva literaturo
Kategorio:Literaturo de la 20-a jarcento