Historio de la Esperanto-movado en Belgio

La tutunua esperantisto en Belgio estis Armand Dethier, sed la unua instigo al la organizita Esperanto-movado en Belgio komencis kun Charles Lemaire. La postaj multnombraj agadoj, interalie prelegoj en diversaj universitatoj, kondukis en 1905 al la fondo de Belga Ligo Esperantista. Pro lingvoreformema spirito en la movado naskiĝis skismo en tiu Ligo. En 1926 fondiĝis la Belga Esperanto-Instituto. Danke al la klopodoj de Paul Otlet kaj senatano H. Lafontaine, direktoroj kaj kreintoj de la Monda Palaco (poste Mundaneum) en ĝi estis restarigita la Esperanto-fako en la sama jaro (1926). En 1929 aperis la periodaĵo *Flandra Esperantisto* iniciate de flandrema esperantista grupo. Ĉiuj Esperanto-kongresoj en Belgio inter 1909 kaj 1933 ĝuis la oficialan apogon de la lokaj aŭtoritatoj kaj la Universalaj Kongresoj (UK-oj) staris sub la protektado de la belga reĝo. La Dua Mondmilito haltigis la movadon kiel en multaj aliaj landoj. Poste reprenis la aktivecoj ĝis hodiaŭ.

## Unuaj paŝoj 
La unua belga Esperantisto estis Armand Dethier, direktoro de ''L'Annonce Timbrologique*, revuo en kiu li en junio kaj septembro 1893, publikigis artikolojn pri Esperanto. La unua artikolo estis verkita de Louis de Beaufront, la dua de li mem.

En la fino de 1897 leŭtenanto (poste kapitano) Charles Lemaire, la konata esplorvojaĝanto en Kongolando, konatiĝis kun la ideo de lingvo internacia kaj kun Esperanto, kaj ambaŭ trafis tiel forte lian spiriton, ke li tuj decidis ilin ekpropagandi en Belgujo, kie tamen ekzistis jam kelkaj izolitaj sed neagemaj Esperantistoj, kiel li tion poste diris en la de li fondita gazeto - lia propraĵo - *La Belga Sonorilo*.

Li publikigis serion de ok artikoloj pri la demando en la tiama belga gazeto ĉiutaga *Le Petit Bleu''. Tiuj artikoloj estas kunigitaj en broŝuro en 1898, kiu ne estis vendata, sed senpage disdonata de Multlingvaj Rondoj aŭ scienculaj Societoj. La Poliglota Rondo de Bruselo estis ĝia deponejo. La eldonon ebligis diversaj riĉaj scienculoj belgaj, inter kiuj estas citeblaj Somsée, Solvay, Lambert, k. c.

Samtempe Charles Lemaire, honora membro de la poliglota klubo de Bruselo, donis en ĝi du proprajn paroladojn (decembre 1897 kaj januare 1898). Ili estis sekvataj de unua kurso pri Esperanto donita en tiu klubo de P. Blanjean, ĵaŭdon , kun 80 partoprenantoj. Baldaŭ alia kurso estis organizata en Gilly apud Charleroi, de François Roelandt (Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, Serio XI, esperantista n-ro 4419), kie en marto 1898 fondiĝis la unua belga Esperanto-grupo.

Post kelka tempo Lemaire devis reforiri por esplora vojaĝo en Afriko, kaj post la reveno, li konstatis, ke ekzistas kelkaj Esperanto-grupoj en diversaj lokoj, kies membroj ja tre akurate kunvenas, sed kiuj estas tute neagemaj je propra vidpunkto. Li do rekomencis la batalon kaj faris paroladojn en diversaj urboj - nome en Gento, en la Universitato. Novaj kursoj estis organizataj, inter aliaj en la societo; "Vastigado de la Lernejo por Instruistoj" kaj en la "Antverpena sekcio de la Federacio de la lernantaj de l' Belgaj Ateneoj". Tiu lasta kurso okazis en la ejo de l'Reĝa Ateneo de Antverpeno, kaj por ĝin sekvi la lernantoj devis sin turni al Skabeno Desguin. Gvidanto de la kurso estis Lucien Blanjean (oktobro 1902). Aliparte, leŭtenanto Leopold Jamin, frato de arĥitekturisto Joseph Jamin, el Bruselo, ekdonis kurson en la Antverpena "Taverne Royale".

Baldaŭ aliaj paroladistoj ekpropagandis la lingvon en diversaj lokoj: en Bruĝo, Antoon Jozef Witteryck, presisto, kiu eldonis tiutempe ĉiusemajnan ilustritan revuon flandralingvan "De Lusthof" kun rubriko Esperantlingva; en Loveno, de Mattelaer, tiutempe studento en la tiea Universitato; en Antverpeno, de ĥemia doktoro Raymond Van Melckebeke, nome en la "Centra Societo de l' Belgaj ĥemiistoj" k. c.

Aliparte multaj el la precipaj gazetoj belgaj kaj aliaj malpli gravaj revuetoj kaj revuoj, tiom el la Flandra kiom el la Valona parto de la lando, ekparolis pri la lingvo, kaj poste enhavis ofte artikolojn ĉu favorajn ĉu kontraŭbatalajn pri la demando. Ni citu: *Le Matin, La Metropole, Het Handelsblad* (Antverpeno), ''Le Courrier de l' Orueau, Zuid - en - Noord Nederlandsch Tooneel; Le Journal de Courtrai; De Limburger; Klim op* (Loveno); *La Meuse, Le Journal de Liège* (Lieĝo); *Le Soir, Le XX-e Siecle, Le Patriote, La Chronique L' Indépendance Belge* (Bruselo); *Le Bien Public, La Flandre Libérale* (Gento), k. c.

Tiu agado multe vastigis la ideon kaj pligrandigis la nombron de la adeptoj de la lingvo internacia. Kursoj ekdoniĝis; naŭ sciencaj asocioj nomis delegitojn en la "Delegitaro".

En septembro 1902 Lemaire fondis sian monatan gazeton *La Belga Sonorilo'', kies ĉefredaktisto estis Joseph Jamin, cenzuristoj P. kaj Lucien Blanjean, administranto Maurice Seynaeve (tiam studento en la Genta Universitato), presisto Antoon Jozef Witteryck, Delplace; kunlaboris Caston Chotiau, L. Cogen, L. Jamin, k. c. La apero de tiu revuo okazigis la kreon de Esperantistaj Grupoj en diversaj urboj kaj aliaj komunumoj: La Antverpena Grupo Esperantista estis fondita en marto 1903 kun 50 membroj. Sekvis: la Esperantista Katolik-Universitata Grupo (fonda kunveno 17 marto en la Ĉambrego de l' Universitato mem) kun pli ol 50 membroj (fondinto: Mattelaer); la Studenta Grupo en Gento (majo 1903; fondintoj: Maurice Seynaeve kaj Cauterman) - La Esperanta Sekcio de l' Poliglota Klubo de Bruselo; la Lovena Grupo (7 majo, fondintoj: Eug. Mathys, filo, Advokato Van Dieren kaj Paul Blaise): la Bruĝa Grupo (fondinto: Antoon Jozef Witteryck); la Esperanta sekcio de la Popola Universitato en Saint-Gilles (Bruselo); la grupo en Lieĝo (fondinto: Oudenne) la grupo en Gilly (fondinto: François Roelandt); la grupoj en Meĥleno, Duffel, Huy, Verviers, Andenne; poste, en 1907, la Brusela grupo "La Pioniro"; kaj ceteraj.

Multe favoris la informitecon pri Esperanto la kvar paroladoj faritaj de profesoro Lambert (de la universitato de Diĵono, nun la universitato de Burgonjo, Francio) en la kvar belgaj universitatoj de Gento, Loveno, Bruselo kaj Lieĝo, en novembro 1903, laŭ iniciato de Maurice Seynave. Citindaj faktoj el la tiama propagando estas la grava partopreno de Esperanto en la Ekspozicio geografia organizita de la Reĝa Societo de Geografio en Antverpeno dum la somero 1902 kaj en la ekspozicio de fotografaĵoj organizita ankaŭ en Antverpeno, de la "Societo por fotografaj kaj sciencaj lernadoj", dum aŭgusto 1903.

Tiuj multnombraj klopodoj kondukis, en 1905, al la fondo de Belga Ligo Esperantista (BLE), 30 julio. Jen en kiaj cirkonstancoj, laŭ la raporto de Maurice Seynaeve en *La Belga Sonorilo* de septembro 1905:

Tiu komitato tuj eklaboris serioze kaj dum komitata kunsido okazinta 1-a unuan de okt. 1905 en la loĝejo de komandanto Lemaire, en Bruselo, estis elektata la jena direktanta komitato: prez. komandanto Lemaire; ĝen. sekr. d-ro Maurice Seynaeve; aden. sekr. Coox; membroj f-ino Lecointe, L. Blanjean J. Jamin; d-ro Van Melckebeke, al kiuj estonte estis aldonataj L. Jamin, Amatus van der Biest-Andelhof (kiu poste fariĝis vic-prez.)

En 1905 la interna formo kaj divido de Belga Sonorilo estis tre taŭge ŝanĝata kaj plilarĝigata; ĝi publikigis de tiam ne nur prop. kaj movadajn artikolojn, sed ĉiuspecajn alitemajn komunikaĵojn; Maurice Seynaeve fariĝis ĝia ĝenerala direktoro. Oni ankaŭ starigis la kondiĉojn por la akiro de la "Atesto pri Kapableco", k. c.

Granda nombro de Delegitoj por la "Delegitaro" estis akirita inter la societoj belgaj (sciencaj, komercaj k. a.) kaj grava petskribo estis organizata inter la univ. profesoroj favore je la alpreno de Lingvo Int., petskribo sendota al la sciencaj akademioj de l' mondo: pli ol cent profesoraj subskriboj estis kunigitaj.

## La Ido-skismo 
Tamen la reformemo ekfaris jam sian malbonan disigan agadon en Belgujo kiel alilande kaj Charles Lemaire iom post iom entreprenis en sia *Belga Sonorilo* lingvostudojn (titolitajn *Al la internacia helpa lingvo*), certe tre interesajn, sed danĝerajn por la lingva unueco, ĉar ili igis lin pli kaj pli forlasi la Esperantan formon por alpreni tiun de Ido: de 1908 ĝis 1914, kiam pro la komenciĝo de la mondmilito *Belga Sonorilo* ĉesis definitive aperi. La gazeto fariĝis tute Idista, kaj ĉiuj ĉi-supre cititaj pioniroj de la movado en Belgio, (esceptante Amatus van der Biest-Andelhof kaj lian filon d-ron Willem van der Biest, Witteryck, Mattelaer, Paul Blaise, Léon Champy, François Roelandt, d-ron Goffin, d-ron Raymond Van Melckebeke, L. Cogen kaj kelkajn aliajn) sekvis Lemaire, kiu propramove forlasis BLE (ĝenerala kunveno de la 20-a de sept. 1908). Multaj honoraj komitatanoj ankaŭ eksiĝis, aliaj restis, sed mortis en la sekvantaj jaroj.

Tiu lingvoreformema spirito naskis skismon en la Ligo kaj en nov.-dec. 1908 la fundamentfidelaj Esperantistoj belgaj fondis la monatan gazeton nun ankoraŭ ekzistantan Belga Esperantisto. En sia kunsido de la 25-a de oktobro 1908 tiuj samaj "Fundamentuloj" elektis la jenan novan estraron de BLE: prezidanto Amatus Van der Biest-Andelhof; vicprezezidanto Antoon Jozef Witteryck kaj abato Richardson; sekretario Leon Champy; kasisto Oscar Van Schoor. Post la morto de Van der Biest (22-an de januaro 1912) Witteryck fariĝis prezidanto.

En 1924 fariĝis prezidanto Frans Schoofs kaj restis ĝis la morto en 1934. Witteryck fariĝis honora prezidanto. La komitato de BLE en 1934 aspektas jene: vicprezidanto Leon Paul Charles Cogen kaj P. Kempeneers; sekretario Henri Petiau; kasisto Maurice Jaumotte; administra sekretario Karel Poupeye kaj R. Dechesne. Jaumotte estis ankaŭ redaktoro de Belga Esperantisto. Konstantaj komitatanoj: Babilon, Champy, Maria Elworthy-Posenaer, d-ro W. Van der Biest kaj Oscar Van Schoor. Inter la plej malnovaj aŭ plej laboremaj komitatanoj estas plie: s-roj Morris De Ketelaere, Faes, kaj Hector Boffejon, s-inoj Thooris, Obozinski, Baiwir, Fr. Van Genechten, Jos Leflot kaj L. Bract.

Honora prezidanto de Belga Ligo-Esperantisto iĝis la reĝo Leopoldo III, kiu akceptis tiun titolon post la morto de generalo Graio Leman.

La Ligo kalkulis dudekon da grupoj tre agemaj el kiuj La Verda Stelo (Antverpeno) kaj la "Bruĝa Grupo" akiris la oficialan titolon "Reĝa Societo" (almenaŭ 25 jara ekzistado).

## Unua Mondmilito
Dum la Unua Mondmilito, uzado de Esperanto estis malpermesata de la Germanaj okupantaj. Kvankam
la germana registaro sendis tra tuta mondo sian Esperante redaktitan Bultenon pri la milito, al belgoj estis malpermesata eldoni Esperantajn ĵurnalojn; la germanaj, aŭstriaj, bulgaraj kaj turkaj Esperantistoj rajtis sendis al Belgujo Esperantajn korespondaĵojn, belgoj tamen ne povis respondi al ili nur per germana, franca aŭ flandra lingvo.

## Belga Esperanto-Instituto 
Belga Esperanto-Instituto (BEI) estis koopera societo fondita en Antverpeno por la eldono, presado kaj vendado de Esperanto-verkoj la 1-an de marto 1926. En 1934 ĝia kapitalo atingas 160.000 belgajn frankojn (ĉ. 23.000 svisaj frankoj) kaj eldonis multajn gramatikojn, propagandilojn, krome Belgan Antologion kaj Rimvortaron de Jaumotte. La unua administrantaro konsistis el s-roj Schoofs, Jaumotte, De Coster, De Ketelaere, Gustave Vermandere, Oscar Van Schoor, Van der Veken, De Hondt, Hector Vermuyten kaj f-inoj De Buyser kaj Morrens. Post la morto de Frans Schoofs (kiu estis la animo de BEI) faris la administron s-roj Hector Boffejon, de Hondt kaj Vanderveken.

*UEA* en Belgio. Ekzistis en 1934 Belga Teritorio kun Frans Schoofs kiel ĉefdelegito kaj multaj delegitoj en aro da urboj kaj aliaj komunumoj. La membronombro estis proks. 300. Post la morto de Schoofs gvidis la UEA-aferojn De Keteleaere.

Du eksterlandaj laboristaj asocioj havis en Belgio apartan sekcion. La franca *Fédération Espérantiste Ouvrière* (FEO - Laborista Esperantista Federacio) agadis en la valona parto de la lando, la nederlanda Federacio de Laboristaj Esperantistoj (FLE) en la flandra parto. Funkciis ankaŭ kelkaj fakaj Esperanto-societoj, ekzemple en la jaroj post la unua mondmilito la maristoj havis apartan Esperanto-grupon en Antverpeno, al kiu apartenis Esperantistoj el multaj nacioj; la gvidanto estis la hungaro J. Poresin. Ankaŭ en aliaj urboj laboris kelkaj elmigrintoj.

## Monda Palaco en Bruselo 
Danke al la klopodoj de Paul Otlet kaj senatano H. Lafontaine, direktoroj kaj kreintoj de la Monda Palaco (poste Mundaneum), oni inaŭguris la restarigitan Esperanto-Fakon en 1926
Ĉiuj Esperanto-kongresoj en Belgio inter 1909 kaj 1933 ĝuis la oficialan apogon de la lokaj aŭtoritatoj kaj la Universalaj Kongresoj (UK-oj) staris sub la protektado de la belga reĝo. Prezidanto de la 1-a ĝis 3-a landaj kongresoj estis Amatus Van der Biest-Andelhof, prezidanto de la 4-6-aj, 11-a, 13-a landaj kongresoj kaj la Esperantista Semajno-Kongreso en la Mond-Ekspozicio en 1910 Antoon Jozef Witteryck, prezidanto de la 9, 10, 12, 14-16 kongresoj L. Cogen, prezidanto de la 17-22 kongresoj estis Frans Schoofs.

La Loka Kongresa Komitato (LKK) de la 7-a UK en 1911 konsistis el s-roj Amatus Van der Biest-Andelhof, D-ro Van Der Biest, Fr. Dupont kaj Louis Ritschie, f-ino Posenaer, kiu estis sekretario-kasisto. Tiu de la 20-a UK en 1928 konsistis el s-ino Elworthy-Posenaer s-roj Schoofs, Oscar Van Schoor, M. Jaumotte, advokato Marcel Roost, Gustave Vermandere kaj Louis Ritschie. - En ambaŭ kongresoj profesiaj aktoroj ludis teatraĵon en Esperanto. En la unua "Kaatje" de Spaak (trad. Van Der Biest), en la dua Hamleto-n.

## Bildaro 

Dosiero:1906 Le Soir - Espéranto.png|Informoj pri Esperanto en la belga gazeto *Le Soir* (1906)
Dosiero:1957 Leert Esperanto 1.jpeg|Informilo por gestudentoj eldonita de la Esperanto-grupo "La Kreskanta Stelo", Loveno, ĉirkaŭ 1957 
Dosiero:1957 Leert Esperanto 2.jpeg|alt=Esperanto in een oogslag !|Esperanto in een oogslag ! (Esperanto tujvide)
Dosiero:1987-1988 Eo Ecole Primaire.jpeg|alt=Broŝuro en la franca : Eric Figas, Kial Esperanto en la elementa lernejo, psikopedagogia kurso de prof. José Jacob, Section normale primaire, classe 3PPA|Broŝuro en la franca : Eric Figas, Kial Esperanto en la elementa lernejo, psikopedagogia kurso de prof. José Jacob, Section normale primaire, classe 3PPA

## Bibliografio 
* Dietterle, Johannes 1928 : Tutmonda statistiko esperantista, *Esperanto*, XXIV-a jaro, no 335-336 (7-8), paĝoj 134-156
* Huysmans Camille 1936: Esperanto een Doelmatig Werktuig van Hoogere Beschaving (en : *Jubileumboek 1911-1936*, Uitgave de Federatie van Arbeiders-Esperantisten in het Gebied van de Nederlandse Taal, paĝo 89).
* Roose, Fernand 1977 : La rolo de Esperanto por la Flandrema Movado (en: *Esperanto Vandaag*)
* Symoens, Edward (red.) 1977 : *Verslag van het Colloquium. Verleden, Heden en Toekomst van de Esperanto-Beweging in Vlaanderen*, Europa-Klubo
* Willekens Em. 1936 : *Esperanto in Vlaanderen* (en : *Jubileumboek 1911-1936*, paĝoj 83-89).

## Eksteraj ligiloj 
* *Enciklopedio de Esperanto*/B en sia originala formo en la Interreto

## Vidu ankaŭ 
* Historio de la Esperanto-movado (tutmonde)

## Referencoj