Ĉeĥa lingvo

La **ĉeĥa lingvo** () apartenas al la slava branĉo de la hindeŭropa lingvaro, nome al la okcidentslava grupo kune kun la lingvoj: pola, slovaka kaj soraba. La ĉeĥa kaj slovaka estas reciproke kompreneblaj kiel dialektoj (ili disiĝis en la mezo de la 19-a jarcento), kvankam ili diferencas ankaŭ fonetike (en la slovaka mankas "ř", la ĉeĥa ne posedas "ä, ô, ĺ, ľ, ŕ").

La malnova ĉeĥa literaturo floris inter la 14-a kaj 17-a jarcentoj, sed precipe la protestantisma, tial la rekatoliga periodo (post la batalo apud Prago en 1620, en kiu venkis la katolikoj) persekutis la malnovajn verkojn kaj bremsis la lingvan evoluon. Nur post la patento de la imperiestro Jozefo la 2-a pri religia toleremo (1781) eblis reeldoni la klasikaĵojn, kaj la nacia renesanco povis starti. Kiel bazon por la moderna ĉeĥa lingvo oni elektis la klasikan tradukon de Biblio el la 16-a jarcento - tiel estiĝis konsiderinda diferenco inter la normigita lingvo literatura kaj spontana lingvo parola.

La ĉeĥa estas lingvo fleksia, uzanta 7 deklinaciajn kazojn. Por deklinaciado kaj konjugaciado ekzistas multaj modeloj kaj esceptoj, tial la ĉeĥa estas relative tre malfacila. Danke al akuzativo ĝi ne havas firme ligitan vortordon, kies ŝanĝado de la vortordo povas reliefigi aŭ malemfazi frazelementojn laŭ deziro de la parolanto.

## Alfabeto 
a á b c č d ď e é ě f g h ch i í j k l m n ň o ó p r ř s š t ť u ú ů v w x y ý z ž

A, (Á), B, C, Č, D, (Ď), E, (É), (Ě), F, G, H, Ch, I, (Í), J, K, L, M, N, (Ň), O, (Ó), P, Q, R, Ř, S, Š, T, (Ť), U, (Ú), (Ů), V, W, X, Y, (Ý), Z, Ž

## Prononcado 
* a) **á é í ó ú** vokaloj prononcataj pli longe ol la samaj vokaloj sen streketo. La streketo ne signas akcenton, kiu estas ĉiam sur la unua silabo, dum longaj povas esti ankaŭ silaboj senakcentaj. Longeco povas ŝanĝi signifon de vortoj (*dráha* fervojo, *drahá* kara, multekosta). **y, ý** estas elparolataj same kiel **i, í** (la plej ofta ortografia stumbligilo de ĉeĥaj infanoj), **ů** (deveninta de uo) estas prononcata same longe kiel **ú**: *být* esti, *bít* bati, *útok* atako, *dolů* malsupren. En la ĉeĥa oftas la diftongo ou = oŭ, en fremdvortoj ankaŭ au = aŭ: *mouka* faruno; *jedou* ili veturas; *auto* aŭto(mobilo); *pauza* paŭzo. Silaboformaj konsonantoj **r, l** povas krei silabojn ŝajne sen vokaloj (en la realo ili funkcias kiel veraj vokaloj, kun kiuj ili havas tre similan artikulacion): *krk* kolo, *vlk* lupo, *mlha* [du silaboj: ml - ha] nebulo, *brzo* [br - zo] baldaŭ.
* b) **č** = ĉ; **ch** = ĥ; **š** = ŝ; **ž** = ĵ; **x** = ks, kz: **ř** = rŝ, rĵ (kiel unu sono) proponoco ekz. en vorto:  Řeka: *čokoláda* ĉokolado; *chameleon* ĥameleono; *šakal* ŝakalo; *žurnál* ĵurnalo: *experiment* eksperimento; *exekuce* ekzekuto, ekzekucio; *kalendář* [kalendárŝ] kalendaro; *řeka* [rĵeka] rivero. Al la voĉaj konsonantoj **b d g h v z ž** apartenas ankaŭ voĉa prononco de **x** [kz] kaj de **ř** [rĵ], al la senvoĉaj konsonantoj **p t k ch f s š** apartenas ankaŭ senvoĉa prononco de **x** [ks] kaj de **ř** [rŝ]. Fine de silaboj eĉ voĉaj konsonantoj estas prononcataj senvoĉe: *hrob* [hrop] tombo, *hrad* [hrat] burgo, *kruh* [kruĥ] cirklo, *keř* [kerŝ] arbedo. Okazas ankaŭ asimiliĝo kun sekva konsonanto: *podchod* [potĥot] subpasejo; *kdo* [gdo] kiu; *včera* [fĉera] hieraŭ ktp.
* c) **ď ť ň** estas molaj konsonantoj prononcataj proksimume kiel dj, tj. nj, sed ĝi devas ĉiam esti unu sono (kiel ĉe la hispana *ñ* aŭ franca *gn* en *cognac*, ''d'Artagnan*; dum ĉe la malmolaj konsonantoj *d, t, n* la langopinto nur ektuŝas la suprajn dentojn, ĉe **ď, ť, ň** ĝi premiĝas al la dentoj pli forte): *káď* kuvo, *lať* lato, *laň* cervino, *ňadra* mamoj, brusto, *ďábel* diablo, *ťukat* frapeti. La moliga signo (ˇ) ne estas uzata, se sekvas la vokalo **i**, kiu moligas aŭtomate: **di, ti, ni** legu *dji, tji, nji,* diference de **dy, ty, ny,** kiujn oni prononcas sen moligo. Simile se sekvas la vokalo **ě**, ĝi transprenas la moligan signon: **dě, tě, ně** prononcu *dje, tje, nje*. La silabon *mě* oni elparolas *mnje*: *v domě* (v domnje] en la domo, *měsíc* [mnjesíc] monato. La ortografio malgraŭ la sama prononco povas distingi diferencajn signifojn: *mě* [mnje] min (de mi), *mně* [mnje] al mi, pri mi. La vokalo **ě** estas uzata ankaŭ en la silaboj **bě pě vě** prononcataj *bje pje vje: běhat* [bjehat] kuradi, *opět* [opjet] denove, *věk* [vjek] aĝo. Ankaŭ ili povas distingi signifojn: *oběd* [objet] tagmanĝo, *objet* [objet] ĉirkaŭveturi, *vědu* [vjedu] sciencon, *vjedu* [vjedu] mi enveturos.
* d) La **akcento** estas ĉiam sur la unua silabo, ne grave, ĉu la silabo estas longa aŭ mallonga. Male, longaj povas esti eĉ senakcentaj silaboj: ***ka**marád* kamarado, amiko. Prepozicio kunfandiĝas kun la sekvanta substantivo en unu prononcan blokon kaj tial ĝi transprenas la akcenton: *se mnou* [legu: **se**mnou] kun mi; *na stole* [**na**stole] sur la tablo.

## Artikolo 
En la ĉeĥa ekzistas nek la difina, nek la nedifina artikolo, la substantivoj estas uzataj sen artikoloj. Nur se oni volas emfazi difinecon aŭ nedifinecon, oni uzas pronomojn montrajn aŭ nedifinajn. Eblas do triopo: viro - tiu viro - iu viro.

## Gramatika genro 
La substantivoj povas esti de genro **vira, ina** aŭ **neŭtra**. Bedaŭrinde la genro ne estas natura, do ankaŭ bestoj, plantoj kaj objektoj povas aparteni al la genroj vira aŭ ina, ne nur al la neŭtra. Koncernan genron ofte malkaŝas finaĵo aŭ sufikso, kvankam ne ĉiam. La genro aperas ankaŭ ĉe adjektivoj, adjektivaj pronomoj, adjektivaj numeraloj kaj adjektivaj verboj (= participoj). La ĉeĥa preterito historie evoluis el participo, tial ankaŭ ĉe ĝi estas distingata la genro (kaj la nombro: singularo aŭ pluralo). Ĉeĥa virino parolas pri si mem diference ol viro: *mi estis feliĉa* byl jsem ŝťastný (viro), byla jsem šťastná (virino). Tial ĉe ĉeĥlingvaj romanoj, rakontataj en la unua persono, oni tuj vidas, ĉu la rakontanto estas viro aŭ virino.

## Deklinacio 
Principa artikolo:Ĉeĥa deklinacio

La ĉeĥa kiel fleksia lingvo uzas 7 deklinaciajn kazojn:

:1. nominativo (*žena* virino)
:2. genitivo (*ženy* de virino)
:3. dativo (*ženě* al virino)
:4. akuzativo (*ženu* virinon)
:5. vokativo (*ženo!* virino!)
:6. lokativo (*ženě* pri virino)
:7. instrumentalo (*ženou* per virino)

La nomoj de la kazoj esprimas nur ilian bazan funkcion, sed lige kun diversaj prepozicioj ili povas ricevi multajn aliajn signifojn. Ankaŭ unu prepozicio povas havi plurajn signifojn lige kun diversaj kazoj.

La substantivoj havas kvar deklinaciajn modelojn por la vira genro (*muž* viro, *pán* sinjoro, *hrad* kastelo, *stroj* maŝino), kvar por la ina (*žena* virino, *růže* rozo, *píseň* kanto, *kost* osto) kaj kvar por la neŭtra (*město* urbo, *kuře* kokido, *moře* maro, *stavení* konstruaĵo).

La adjektivoj ekzistas **malmolaj** kun finaĵoj **-ý** por la vira genro, **-á** por la ina kaj **-é** por la neŭtra (*mladý, mladá, mladé* juna), molaj kun finaĵo **-í** por ĉiuj tri genroj (*jarní* printempa) kaj posedaj, deriveblaj sole el substantivoj de viraj kaj inaj personoj (*otcův* patra, *matčin* patrina).

Personaj pronomoj havas ĉiu propran deklinacion, iuj pronomoj estas deklinaciataj kiel adjektivoj.

Bazaj numeraloj havas simpligitan deklinacion. Ekde numeralo kvin la nombrataj substantivoj havas genitivan formon: *čtyři chlapci* kvar knaboj: *pět chlapců* kvin knaboj (laŭvorte: kvin da knaboj).

## Komparacio 
La komparativo de adjektivoj formiĝas ekz. per la sufkso **-ší** kaj la superlativo ankoraŭ akceptas prefikson **nej-**:

:1. *mladý* juna
:2. *mladší* pli juna
:3. *nejmladší* la plej juna

La komparativo kaj superlativo estas komunaj por ĉiuj tri genroj, ĉar la sufikso -ší apartenas al mola deklinacio.

La adverboj deriviĝas el adjektivoj per finaĵo **-e** (aŭ **-ě**), ilia komparativo per sufikso **-eji** (aŭ **-ěji**) kaj la superlativo ankaŭ akceptas prefikson **nej-**:

:1. *mladě* june
:2. *mlaději* pli june
:3. *nejmlaději* plej june

## Konjugacio 
Por la slavaj verbaj sistemoj estas tipa aspektisma karaktero kaj tiel nomataj aspekto-duopoj. Preskaŭ por ĉiu verba signifo ekzistas du verboj, el kiuj unu esprimas la agon en ĝia daŭro (aspekto de daŭro), la alia la saman agon en ĝia rezulto (aspekto de rezulto). Ekz. *psát/napsat* skribi, *brát/vzít* preni, *kupovat/koupit* aĉeti, *dělat/udělat* fari, *telefonovat/zatelefonovat* telefoni ktp. La verbo de daŭro ne diras, ĉu la ago estas sukcese kaj komplete finita aŭ ne, la verbo de rezulto male emfazas ĝuste la sukcesan kaj kompletan finiĝon de la ago. Ekzemple *skribi leteron* eblas traduki kiel *psát dopis* (esti skribanta leteron) aŭ kiel *napsat dopis* (esti skribinta leteron komplete). Laŭ la ĉeĥa terminologio la verboj de daŭro estas nomataj *nedokonavá (neperfektivaj)*, la verboj de rezulto *dokonavá (perfektivaj)*, sed en Esperanto eble pli konvenus la terminoj *imperfektaj* kaj *perfektaj*.

Nur la verboj de daŭro havas ĉiujn tri tempojn (preterita, prezenca, futura), dum la verboj de rezulto ne havas la prezencon, ĉar kio ĝuste nun okazas, tio ankoraŭ ne havas rezulton. Komplete ambaŭ verboj donas kvin tempojn: imperfektan preteriton, per-fektan preteriton, imperfektan prezencon, imperfektan futuron kaj perfektan futuron.

La sistemon riĉigas ankoraŭ prefiksoj kaj sufiksoj: *psávat* skribadi, ofte skribi; *psávávat* tre ofte skribadi; *dopsat* finskribi; *dopisovat* finskribadi; *dopisovávat* tre ofte finskribadi ktp.

La ĉeĥaj infinitivoj finiĝas per **-t** (*koupit* aĉeti, arkaike per **-ti** - *koupiti*), escepte per **-ci** (péci baki). Ĉe konjugaciado ekzistas por ĉiu persono aparta formo, tial preskaŭ ne estas uzataj personaj pronomoj: *jsem* mi estas, *jsi* vi (ci) estas, *je* li/ŝi/ĝi estas, *jsme* ni estas, *jste* vi estas, *jsou* ili estas.

La prezencaj formoj estas simplaj, ne kunmetitaj (*píšu* mi skribas), sed ekzistas 5 klasoj de konjugaciado.

La preterito havas formon kompleksan, kiu konsistas el prezenco de la neregula helpverbo *být* (esti) kaj el tiel nomata preterita participo, kiu havas formojn viran (*psal* li skribis), inan (*psala* ŝi skribis), neŭtran (*psalo* ĝi skribis) kaj pluralajn (*psali* viroj skribis, *psaly* inoj skribis, *psala* neŭtroj skribis). Ekz. *psal jsem* mi estis skribanta (daŭro), *napsal jsem* mi estas skribinta (rezulto).

La futuro de perfektivaj verboj de rezulto havas formojn simplajn, fakte prezencajn en funkcio de futuro (*napíšu* mi komplete skribos). La futuro de neperfektivaj verboj de daŭro havas formojn kompleksajn, konsistantajn el futuro de la neregula help-verbo *být* (esti) kaj el infinitivo de la ĉefa verbo (*budu psát* mi skribos, mi estos skribanta).

La kondicionalo konsistas el la preterita participo kaj kondicionala formo de la helpverbo *být* (*psal bych* mi estus skribanta, *napsal bych* mi estus skribinta).

La volitivo estas uzata ĉe dua persono de ambaŭ nombroj kaj ĉe la unua persono plurala: *piš!* (ci) skribu! *pišme!* ni skribu! *pište!* (vi) skribu! *napiš! napište!* skribu (ĝisfine)! *napišme!* ni skribu (ĝisfine)! Ĉe aliaj personoj la ordono aŭ deziro estas esprimata per adverbo *ať* kun la prezenco: *ať píšu* mi skribu, *ať napíšou* ili skribu (ĝisfine).

La **participoj aktivaj** estas praktike uzataj nur de verboj neperfektivaj kaj sole antaŭ substantivoj (*píšící chlapec* skribanta knabo). La aktivaj participoj perfektaj (diferencaj de la preteritaj!) aperas nur en malnova literaturo kaj nun estas sentataj kiel arkaikaj (*napsavší chlapec* skribinta knabo). En kompleksaj verbaj formoj kun la helpverbo *být* oni uzas la **pasivajn participojn**. De la neperfektivaj verboj formiĝas la tiel nomataj *estantaj pasivaj participoj*, de la verboj perfektivaj la *estintaj pasivaj participoj*. Ekzemploj: *dopis byl psán* la letero estis skribata, *dopis byl napsán* la letero estis skribita.

La **gerundioj** ekzistas, sed sentate arkaikaj, ili ne estas praktike uzataj. Ili havas tri formojn: viran, komunan inan kaj neŭtran, komunan pluralan (*píše, píšíc, píšíce* skribante; *napsav, napsavši, napsavše* skribinte).

La negativon kreas la prefikso **ne-**: *nejsem* mi ne estas, *ne-píšu* mi ne skribas, *nepiš!* ne skribu! En ĉeĥa frazo ĉiuj negacieblaj vortoj havas negacian formon: *nikdy nikomu nic neřeknu* neniam mi ion diros al iu (laŭvorte: **nen**iam al **nen**iu **nen**ion mi **ne** diros). Ĉe du verboj du negacioj rezultigas pozitivon: *nemohu nepřijít* mi ne povas ne veni ( = mi devas veni).

La Esperanta vorto *roboto* devenas de la ĉeĥa.

## Vidu ankaŭ 
* Bohemistiko
* Ĉeĥa Centro
* Ĉeĥlingva literaturo
* *Vídeňské svobodné listy''

## Literaturo 
## Eksteraj ligiloj 
* mluvtečesky.net – plurlingva retejo por lerni ĉeĥan lingvon 
* Miroslav Malovec - Gramatiko de la ĉeĥa lingvo


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Ĉeĥio