open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kantoformo

**Kantoformo** estas la plej simpla formo de muzikaĵo. La nocio deduktiĝas de la popolkanto kaj estis enkondukita de *Adolf Bernhard Marx* en 1839.

Oni ne intermiksu la kantoformo kun la kanto, kiu povas esti strukturita el pluraj strofoj kaj refreno. Male temas pri nocio el la muzika morfologio. Tial la uzado de la nocio ne nur limiĝas sur la kanton, sed povas ankaŭ koncerni instrumentan muzikon samkiel strofajn poemojn. En multaj sonatoj kaj simfonioj ekz. la malrapidaj movimentoj estas komponitaj en kantoformo, kaj multaj poeziaj tekstoj nomiĝas kantoj, kvankam ne ekzistas kantaĵo pri tio.

Oni distingas inter unu-, du-, kaj tripartaj kantoformoj.

## Unuparta (simpla) kantoformo 
Ununura muzika motivo estas realigata, antaŭ ol la melodio revenas al toniko; la formo je tio povas konsisti el du aŭ tri frazeroj, kiu konsistigas ripetaĵojn (eventuale kun variigita finaĵo), aŭ esti alispeca (eblecoj: a – a, a – a', a – b; a – a – a, a – a – b, a – b – c, ktp.).

## Duparta aŭ dufrazara kantoformo 
Ĝi konsistas el du klare kontrastaj partoj, kies unua ofte finiĝas sur la dominanto, kies dua tamen rekondukas al toniko (eblecoj: A – A, A – A', A – B). Ĉi tiu formo estas la bazo de la plej multaj dancoj kaj marŝoj.

## Triparta aŭ trifrazara kantoformo 
La triparta kantoformo sinsekvas A – B – A, tio signifas: komenca parto – tragvida, kontrasta mezparto – ripetado de la komenca parto. La triparta kantoformo troviĝas i.a. en la dua movimento de  pianosonato samkiel en simfonioj kaj sonatoj en la skerco kaj menueto, ofte ankaŭ en la malrapidaj movimentoj. Krome ĝi estas tipa por multaj popolaj kaj infankantoj.

Subformoj:
* **Arko-** aŭ **pontoformo** (A – B – A aŭ A – B – A'; eventuale ankaŭ kun ripetado: |: A :||: B – A :|). En la instrumenta muziko ekz. la bazo por menueto kun trio kiel mezparto
* **Barformo** aŭ ankaŭ **kanzonformo**: precipe en la trobadora kanto kaj majstrokanto ofta formo kun la partoj A – A – B
* **malbarformo**: A – B – B
* **Repriza barformo** aŭ ankaŭ **rondokanzono**: la A-parto ripetiĝas idente aŭ variite post la B-parto (A – A – B – A; A – A' – B – A; A – A' – B – A"). Ĉi tiu formo oftas en la popmuziko kaj en la ĵazo

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Lirikaj formoj
Vikipedio – praktika manlibro

***Vikipedio – praktika manlibro*** estas praktika manlibro por ĉiu, kiu interesiĝas pri la reta, libera enciklopedio Vikipedio. Ĝin verkis Yves Nevelsteen. Flandra Esperanto-Ligo el Antverpeno eldonis la verkon unuafoje en la jaro 2006.

Teksto de la unua eldono de la Manlibro pri Vikipedio troviĝas en la projekto Vikilibroj. Estas ankaŭ manlibro por Esperanta Vikipedio en la japana.

## Pri la eldonoj 
La unua eldono de la manlibro estas presita en decembro 2006 je 250 ekzempleroj danke al subvencio de TEJO "Freŝa vento", kiun por tiu ĉi projekto ricevis Flandra Esperantista Junulara Asocio kaj Pola Esperanto-Junularo. La enkondukaj broŝuroj estas disdonitaj dum novjaraj renkontiĝoj kaj senpage transdonitaj al diversaj landaj asocioj de TEJO.

La dua eldono de la manlibro estas presita en marto 2007 je 1000 ekzempleroj. La libreto estas 40 paĝa, A6-formata, plenkolora, kun lakita 135g papero. Ĝin eldonis *Espero*.

## Enhavo 
*Enkonduko
**Kio estas Vikipedio?
**Historio de Vikipedio
**Grava multlingva projekto
**Respondoj al kritikoj
*Kial kunlabori pri Vikipedio?
**Ĝenerale
***Filozofio de Vikipedio
***Vikipedio kiel konservejo de artikoloj kaj fotoj
** Verki pri via regiono kaj kulturo
** Verki pri via fako
** Estas amuze!
* Kial Vikipedio en Esperanto?
** Ekzerci Esperanton
** Montri al la mondo ke eblas ĉion esprimi per Esperanto
*** Normigo de la lingvo
*** Vikipedio kiel informilo pri Esperanto en nacilingvaj versioj
*Kiel redakti paĝon - bazaj reguloj
** Enciklopedia
** Neŭtrala vidpunkto
** Libera, laŭ GFDL
** Respekta
*Kiel redakti paĝon - praktike kunlabori
** Elstaraj artikoloj
** La unuaj provoj
** Specialaj signoj
** La provejo
** Se al vi plaĉas la redaktado...
*** Kiel krei konton?
*** Verki novan artikolon…
*** Konsiloj por redaktantoj
*** Uzi kodojn
** Redaktokonflikto
** Tabelo kun ekzemplaj kodoj
** Bildoj
*** Alŝuti
*** Uzi bildon en artikolo
** Kopirajto
*** Kopiado el la Vikipedio
*** Kopiado al la Vikipedio
** Kategorioj
*** Kiel aldoni kategorion
*** Ordigaj ŝlosiloj
** Ŝablonoj
** Ceteraj sciindaĵoj
*** Intervikio
*** Ŝanĝi la titolon de artikolo
*** Redirekti artikolon
*** Atentigi pri artikolo
*** Reiri al antaŭa versio de la artikolo
** Lastaj ŝanĝoj
*La vikipedia komunumo
** Administrantoj
** Regularo
*** Ekzemploj
** Komuniki kun vikipediistoj
*** Sinprezenta paĝo
*** Saluti novan kunlaboranton
*** Sendi retmesaĝon al vikipediisto
*** Diskuti pri artikolo
*** Voĉdoni
** Statistikoj
*** Vikipedio mem
*** Specifa uzanto
** Serĉiloj por Mozilo
*Vikio: pli ol Vikipedio

## Vidu ankaŭ 
* *Vikipedio por vi*

## Eksteraj ligiloj
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
* Katalogo "Erfgoedbib" en *LibraryThing*
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio 

Kategorio:Eldonaĵoj de E@I
Kategorio:Pola Esperanto-Junularo
Kategorio:Fakaj verkoj en Esperanto
Kategorio:Antverpena Nefikcio-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Kategorio:Katalogo de la FEL-biblioteko
Refreno

**Refreno** estas **rekantaĵo**, kiu ofte aperas en poemoj kaj kantoj: La reveno de tekste/muzike (almenaŭ plejparte) identaj linioj je la fino de strofo aŭ inter la strofoj kiel okulfrapa struktura karakterizaĵo.

La formo de la refreno kaj ĝia lokado en la tuta poemo/kanto subas neniun regulon. Do eblas varii iomete ĉiun aperadon de la refreno, por adapti ĝin pli individue al la ĉirkaŭaj strofoj. Aliaflanke en la rondeloformo laŭforme la strofoj diferenciĝas klare, tiel ke la refreno jen alprenas faskigan, rekondukan funkcion. Alia tekniko de forma intensigo estas la prokrastado de refrenkomenco per interpartoj enigitaj en ĉertajn lokojn.

La uzado de refreno generas do ankaŭ revenon en pli ĝenerala senco ol kiel nura poezia rimedo, ekz. la konscian revenon de certa streĉo, situacio ktp, kiuj plifortigas „intencan“ poezian bildon.

Specialformo de refreno estas la *ĉenrekantaĵo*, je kiu la rekantaĵo estas plilongigita post ĉiu strofo per unu elemento (ekz. linio). Se ĉi tiu ĉenigo iras maldirekten, oni parolas pri *retroira ĉenrekantaĵo*, kiu ekzistas ekz. en la kanto *Jan Hinnerk*.

En la popmuziko la refreno estas la fakte ĉefa parto, ĉirkaŭ kiu la kanto ofte estas ĉirkaŭkomponita. Ne malofte okazas, ke muzikaĵo en sia dua duono konsistas nur el daŭraj ripetadoj de la refreno, kiu eble cele al lasta intesigo estas ŝovata duontonon pli alten, antaŭ ol ĝi estas diafragmata.

## Vidu ankaŭ 
* Homeoteleŭto

Kategorio:Muzika teorio
Kategorio:Muzika praktiko
Kategorio:Literaturaj nocioj
Aviokurejo

[eta|dekstra|300px|La deteriga kaj alteriga vojo en [Flughaveno Prago de Václav Havel]]
La **Aviokurejo** (aŭ **startleno**) estas vojo por ekflugo aŭ surterigo de aviadiloj sur flughavenoj. La vojo povas esti firmigita (betono, asfalto ks.) eventuale nefirmigita (plej ofte herbejo).

## Nomigo de vojoj 
La dromoj estas nomigataj per numeraj markoj, kiuj indikas direkton de la vojo. Tiu ĉi numero egalas al magneta direkto de la vojo rondigita al plej proksimaj dek gradoj kaj poste dividita per dek. Ekzemple vojo kun marko "24" havas direkton proksimume 240°, tio signifas proksimume sudokcidente, vojo "36" havas direkton 360°, tio signifas norden. Ĉar ĉiun vojon eblas uzi ambaŭdirekten, ĝi havas duspecan markigon, kiu cifere diferenciĝas je 18 (= 180°). La vojo "24" do en mala direkto portas markigon "06" (la enkonduka nulo estas uzata por prevento de misaŭdoj en radiokomunikado), la vojo kiel tutaĵo poste povas esti markata ekz. "06/24".

700px|centra

## Vidu ankaŭ 
* Aerodromo
* Aerbazo
* Flughaveno

Kategorio:Aviado
Mátraballa

**Mátraballa** [mAtrabala] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Pétervására.
eta|Stacidometo de Mátraballa

## Bazaj informoj 
* Areo: 26 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.9847/20.025
* Alto super marnivelo: 220-240 m
* Loĝantaro: 850
* Poŝtkodo: 3247
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Mátraballa situas sub norda piedo de Mátra, laŭ rojo, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Kál-Bátonyterenye. Parád kaj Pétervására troviĝas 9, Salgótarján 25 km-ojn.

## Historio 
La unua mencio pri Mátraballa devenis el la 14-a jarcento, tiam apartenanta al fortikaĵo de Debrő, poste al Ónod. La vilaĝo senhomiĝis en la 16-a jarcento. Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Sankta Nikolao (Mátraballa) de 1696 kun mezepoka deveno
* statuo de cervo-legendo
* monumento pri falintoj dum la mondomilitoj
* malnova loĝdomo

## Fontoj 
* oficiala paĝo

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Valeriano

**Valeriano** povas esti:

*Valeriano estas nomo de planto
*Valeriano estas vira persona nomo
*Valeriano estas nomo de romia imperiestro
*Valerian Pidmohilnij estis soveta verkisto kaj tradukisto
*Valeriano Weyler estis nobelo, politikisto kaj militisto el Hispanio
*Valeriano Orobón estis tradukisto kaj teoriulo de la hispana anarkosindikatismo kaj kreinto de la vortumado en hispana lingvo de la fama revolucia kanto *Al la barikadoj*.

## Vidu ankaŭ 
* Valerianoideoj estas planta subfamilio
Mohamed Ahmed-Chamanga

**Mohamed AHMED-CHAMANGA** (n. en 1952 en Ouani) estas komora lingvisto, verkisto, profesoro kaj politikisto.

Li ĉefe dediĉis sian vivon al la famigo de sia denaska komora kulturo, kaj li en 2006 kandidatiĝis por la prezidenta baloto de sia lando.

Post liaj duagradaj studoj, li ricevis diplomojn pri la svahila kaj araba lingvoj, kaj vojaĝis al Madagaskaro kaj Francio, kie li studadis lingvistikon. Li kreis en 1976 metodon por transskribi la komoran lingvon, kaj ekverkis artikolojn pri tiu dialekto. Li poste publikigis sian tezon, titolitan *Le Shindzuani (Comores) : Phonologie, morphologie, lexique* (1991).

Ahmed-Chamanga nun estas profesoro pri la komora lingvo en la "Institut National des Langues et Civilisations Orientales" de Parizo.

## Verkaro 
* *Dictionnaire français-comorien*
* *Lexique comorien (shindzuani)-français*
* *Contes comoriens de Ngazidja*

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Mohamed Ahmed-Chamanga: BiblioMonde 
*  Bibliografio 

Kategorio:Komoraj verkistoj
Kategorio:Komoraj politikistoj
Kategorio:Komoraj lingvistoj
Carpe diem

eta|dekstra|*Carpe diem*.
***Carpe diem*** estas latina esprimo (sentenco) kies rekta signifo estas "Rikoltu ĉiun tagon". La ĝenerala intenco estas alvoko por ĝui la nunan momenton. Tiu esprimo tre uzata ĉefe dum la Renesanco, indikas ke oni profitu ĉiun momenton de la vivo kaj ne maltrafu okazon.

Tiu esprimo estis stampita de la romia poeto Horacio (*Odoj*, 11.8):
*Carpe diem quam minimum credula postero* = Rikoltu ĉiun tagon, ne fidu je morgaŭo.

Oni povas kompreni kiel "Ne lasu tion al morgaŭ kion vi povas fari en hodiaŭ". Aŭ "vivu ĉiun momenton de vian vivon kvazaŭ tiel kiel ĝi estas la lasta via ekzistado" aŭ ktp.

Tiu estas literatura temo ripetita kaj ripetebla en la universala literaturo kiel ne permesita aspiro ke la tempo ĉesas aŭ alvoko kiel plezuro de la vivo. Ĝi estis grava ĉefe en la renesanco en la baroko kaj en la romantikismo.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.fh-augsburg.de/~Harsch/Chronologia/Lsante01/Vergilius/ver_apro.html 
* http://www.christian-morgenstern.de/dcma/index.php?title=%C3%9Cbersetzung  
* http://12koerbe.de/pan/horaz.htm#I,11 

Kategorio:Latinaj esprimoj
Kategorio:Tempo
Kategorio:Literaturaj temoj
Niels Aagaard

**Niels Lauritsen AAGAARD** (n. en 1612 - m. la 22-an de januaro 1657) estis dana verkisto, teologo kaj poeto. Li verŝajne estis la frato de la poeto Christen Aagaard. Niels estis profesoro en la akademio Sorø, en Danio, kie li cetere oficis kiel bibliotekisto. Li verkis plutajn filozofajn verkojn kaj kritikeseojn, en la latina. Inter ili estis *Traktato pri subteraj fajroj*, *Temoj pri Tacito* kaj *Observadoj pri Ammianus Marcellinus*. Li mortis en 1657, je la aĝo 45.

Kategorio:Danaj verkistoj
Kategorio:Danaj poetoj
Kategorio:Danaj teologoj
Kategorio:Danaj filozofoj
Pio la 2-a

eta|maldekstra|200px|Pio la 2-a
**Pio la 2-a** (naskita en Corsignano la 18-an de oktobro 1405; mortinta en Ancona, la 14-an de aŭgusto 1464) estis humanisto kaj religiulo itala, 210-a papo de la Katolika Eklezio, ekde 1458 ĝis sia morto.

Posteulo de Kaliksto la 3-a, regis sian papadon al nova krucmilito kontraŭ la turkoj, por kio kunvokis kongreson en la urbo de Mantovo, kaj kio fine neniam konkretiĝos.

Li estis unu el la plej elstaraj humanistoj de sia tempo kaj protektis la artojn kaj la beletrojn. En 1460 li fondis la Universitaton de Bazelo. Pio la 2-a estas la unika papo kiu verkis sian aŭtobiografion.

## Vivo 
### Junaĝo 
Li naskiĝis laŭ la nomo **Eneas Silvio Piccolomini** en Corsigniano (aktuala Pienza), malgranda toskana vilaĝo je 30 mejlon sudoriente de Sieno. La gepatroj, Silvio Piccolomini kaj Vittoria Forteguerri, apartenis al nobela familio malriĉigita pro civila milito en la Respubliko de Sieno, kiu estis reveninta al la vilaĝeto kaj estis iom malriĉa. La patro iom gajnis sian vivon kiel dungosoldato ĉe la familio Visconti, poste abandonis la armilojn kaj aĉetis terojn por kultivi. Ili havis 18 gefilojn, el kiuj survivis nur tri.

La familio klopodis ke Eneas Silvio povu studi. Je siaj 18 jaroj li iris al Sieno, kie li studis juron nevole, alterne kun pasiaj legadoj de la grekolatinaj klasikuloj. Li kunlernantis kun la poeto Beccadelli. Lia plej proksima edukisto en Sieno estis Mariano de'Sozzini, juristo malferma al la novaj humanistaj tendencoj.

Li tranagis tra akademiaj urboj: en Florenco li aŭdis la viglan kaj ege sciantan Francesco Filelfo, al kies kursoj li ĉeestis du jarojn kun alia futura papo, Tomaso Parentucelli, kaj estis servisto ĉe li du monatojn. Li kontaktis ankaŭ la majstron Poggio Bracciolini; en Ferrara li konis la sicilian poeton Giovanni Aurispa, kiu iĝos lia amiko, kaj na Guarino de Verona, tradukisto de Strabono en la samaj ekzempleroj kiujn la juna Piccolomini estis leginta. Krome, li multe laboris, kaj 26-jaraĝa li jam estis saĝa latinisto, kapabla verki en tiu lingvo facile, elegante kaj efike, krom esti instruisto de retoriko. Li ankaŭ verkis latinajn versojn.

Kiel senmona intelektulo, li trafis la elekton inter eklezio aŭ juro. Ĉar li malamis juron kaj la propra Bernardino de Sieno malkonsilis lin eniri en religio, li elektis intermezan vojon. Tiele li eniris al servo de estraranoj de la Eklezio -tiam problemigita pro disiĝoj kaj povokonfliktoj- kiel sekretario, retoriko kaj diplomato, kaj lanĉis sin al traveturo dum jaroj centreŭropajn teritoriojn.

En 1447 Enea fariĝis episkopo de Triesto, 1449 episkopo de Sieno kaj papa legato en Germanio. 1456 li rangaltiĝis al kardinalo kaj 1457 al princo-episkopo de Varmio, samjare ankaŭ arkidiakono de Xanten. La  li elektiĝis papo kaj surtroniĝis la 3-an de septembro.

Kategorio:Italaj nobeloj
Kategorio:Italaj episkopoj
Kategorio:Papoj
Kategorio:Princepiskopoj de Varmio
Ahmed Abdou

**Ahmed ABDOU** (naskiĝis en 1936) estas komora politikisto. Li naskiĝis en Mutsamudu, sur la insulo Anjuano. Li nedaŭre oficis kiel ministro pri financo en la aŭtonoma registaro de la Komoroj dum la jaro 1972, kaj denove ekde 1973, ĝis la sendependiĝo de la lando en 1975. Li ree graviĝis pli ol 20 jarojn poste, kiam li en decembro 1996 estis nomumita kiel la nova ĉefministro de la Komoroj. En majo 1997 aperis opozicia movado por eksigi lin, sed li restis ĉefministro post parlamenta baloto. La registaro spertis gravajn problemojn en aŭgusto 1997, kiam du el la insuloj de la Komoroj, inkluzive de lia denaska Anjuano, apartiĝis el la komora unio. Abdou estis eksigita en septembro 1997, post naŭ monatoj kiel ĉefministro.

Kategorio:Komoraj politikistoj
Alfonso Martínez de Toledo

**Alfonso Martínez de Toledo** (1398-1470?) pli konata kiel **Arcipreste de Talavera**, vivis en Aragono kaj havis eklezian postenon en la katedralo de Toledo, urbo kie naskiĝis.

Li verkis du hagiografiojn (vivo de sanktulo): *Vida de San Isidoro* kaj *Vida de San Ildefonso* respektive vivoj de Sakntaj Isidoro kaj Ildefonso), kaj la historian kompilon *Atalaya de las crónicas* kaj la *Corbacho o Reprobación del amor mundano* (Korbaĉo aŭ malakcepto de la banala amo) (1438), kiu inspiriĝas en la *Corbaccio* de Giovanni Boccaccio.

Tiu verko, kiu estas la plej konata, konsistiĝas el kvar partoj. La unua estas traktato kontraŭ voluptemo; la dua, satiro kontraŭ ĉiakondiĉaj virinoj kaj eble tiu parto estas plej konata pro kongruo kun la ĝenerala kontraŭvirina sinteno de la tiama literaturo kaj ankaŭ de tiu de venontaj epokoj; la du lastaj partoj analizas la kompleksojn de viroj kaj iliaj diversaj klinigoj al amo. De tiu verko interesas lai vigla stilo, konversacia kaj populara, karakterizita de konstanta dumembriĝo aŭ multmembriĝo, kiu bildigas riĉan kaj fortan imagon de la priskribita temo, kaj liaj kas ties ĝenristaj notoj; tamen, oni uzas en la doktrina parton ankaŭ lingvaĵon tro solenan kaj latineskan karakterizian de la hiperbato, la participoj kaj la kulturismoj. Krome, oftas la uzado de la similikadenco kaj de la rimita prozo. Tiun modelon de lingvaĵo samtempe populara kaj troklera uzis ankaŭ la samregiona Fernando de Rojas por verki sian La Celestina.

Kategorio:Hispanaj verkistoj de la 15-a jarcento
Kategorio:Hispanaj verkistoj
Kategorio:Mezepoka Hispanio
Kategorio:Hispanlingvaj verkistoj
Mill Ends Park

eta|Parko Mill Ends, la plej eta parko el la mondo, somero 2007.
**Mill Ends Park** (Esperante, Parko Mill Ends) en Portlando, Oregono, Usono, estas parketo, kiu kreiĝis je Tago de Sankta Patriko, 1948, por kolonio de leprekono, kaj helika vetkurejo. Ĝi estas la **plej eta parko** el la mondo, laŭ Guinness-libro de rekordoj. La parko estas cirklo, kiu estas  larĝa, kaj havas kompletan areon de .

Kategorio:Portlando
Hermann Platiel

eta|Platiel (centre) legas kun siaj lernantoj *La Lernanton*, kiu estas aldonata al Arbeiter-Esperantist (LEA-gazeto)

**Hermann PLATIEL** (n. en 1896 – m. en 1980) estis germana socialista esperantisto, prezidanto de la direkcio de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) de 1933 ĝis 1935.

Platiel dum multaj jaroj aktivis en SAT. Li estis dungito de la administrejo de SAT en Lepsiko de la 8-a de majo 1929 ĝis pentekosto 1932. En Lepsiko li ankaŭ gvidis la lokan filion de la *Internationaler Sozialistischer Kampfbund* (ISK – “Internacia Socialisma Batalligo” aŭ laŭ ĝia propra esperantigo “Internacio de Socialista Kunbatalo”, germana socialisma organizaĵo aktiva en la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj, desplitiĝinta de la socialdemokratia partio SPD dum la epoko de la Vajmara Respubliko, kaj poste aktiva en la rezisto kontraŭ la nazia reĝimo). Poste li iris al Hispanio. De tie li venis kiel politika rifuĝinto al Parizo. Dum la 13-a Kongreso de SAT en Stokholmo en aŭgusto 1933, li estis elektita prezidanto de la direkcio kiel posteulo de Eŭgeno Lanti. Pro la potenc-akiro de la nazioj en Germanio intertempe la administrejo estis translokita de Lepsiko al Parizo. Platiel denove estis dungita de majo 1934 ĝis septembro 1935.

De 1938 ĝis 1939 li estis sekretario de la franca Esperanto-sekcio de ISK kaj redaktis *La Kritika Observanto*. En 1940 li ekkonis sian postan edzinon Eleonore (“Nora”) Block (1896-1976), al kiu li edziĝis en Montauban en 1943. Nur mallonge ili kunvivis antaŭ esti disigitaj pro razio. En la sama jaro 1943 li kontraŭleĝe fuĝis al Svislando, laboris ĉe *Schweizer Hilfswerk* (Svisa Helpfondaĵo) kaj verkis raportojn por la Londona eksterlanda gvidantaro de ISK. Nur post la milito ili denove renkontiĝis en Svislando kaj kune laboris ĉe la *Arbeiterhilfswerk* (laborista helpfondaĵo) en la departemento “rekonstruo”. En 1949 ili revenis al Germanio al Kassel, kie Nora Platiel eklaboris kiel juĝistino.

## Verkoj 
* Historio pri la skismo en la laborista Esperanto-movado: dokumentaro kiu montras la kaŭzojn kaj respondecojn kaj preparas la bazon por unueca agado / verkita de k-do [Hermann] Platiel. Paris: SAT 1935. - Senŝanĝa represo de la orig. eld. de 1935: Beauville: SAT-Broŝurservo Esperanto 1994, 20&nbsp;p.

## Literaturo 
* Historio de SAT 1921-1952. Paris: SAT 1953, 152&nbsp;p.

## Eksteraj ligiloj 
* biografio de Nora Platiel nask. Bloch (en la germana)
* dua biografio de ŝi (same germana)

Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Membroj de SAT
Pupo

La vorto **pupo** havas plurajn signifojn:

## Ludilo 
* Pupo (ludilo)
* Pupo Barbie tipo de ludilo
* Pupohejmo
* Pupo Kewpie
* Pupteatro ludilo aŭ arto
* Gantpupo

## Ceteraj 
* Pupo (zoologio)
* Gantopupo (Interreto)
* Pupoŝtato (marioneta ŝtato)

## Vidu ankaŭ 
* Manekeno (apartigilo)
* Modelo (apartigilo)
Sven Tito Achen

**Sven Tito ACHEN** (n. la 29-an de julio 1922 en Bonaero, Arĝentino - m. la 14-an de novembro 1986) estis dana verkisto kaj fakulo pri heraldiko. Li kunfondis la Danan Societon pri Heraldiko kaj estis la unua eldonisto de la *Heraldisk Tidsskrift* ("Heraldika Gazeto") en Danio.

## Verkaro 
* *Heraldikkens femten glæder*, 1971
* *Alverdens heraldik i farver*, 1972
* *Danske adelsvåbener, en heraldisk nøgle*, 1973
* *Danmarks kommunevåbener - samt Grønlands og Færøernes*, 1982
* *Kroppens symbolik*, 1983
* *Symboler, hvad er det?*, 1986

Kategorio:Danaj verkistoj
Kategorio:Heraldikistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1922
Kategorio:Mortintoj en 1986
Pupo (zoologio)

eta|dekstra|250ra|Pupoj (blankaj: junaj, brunaj: pli maturaj)
**Pupo**, aŭ **krizalido**, estas en zoologio la lasta larva stadio ĉe la plenmetamorfozaj insektoj, kiu notinde diferencas de la antaŭaj kaj kiu, ne nutrante sin, transformiĝas al plenkreska insekto.

## Vidu ankaŭ 
* Imagino
* Kokono
* Nimfo

## Piednotoj 
Kategorio:Insektoj
Kategorio:Zoologio
Lemuro (mitologio)

La **lemuroj**, kiuj estas ankaŭ nomita **larvoj**, estis en la romia kaj en madagaskaraj mitologioj spiritoj de la mortintoj. Ili estis malvirtaj *lares* (aŭ hejmdioj). Ili turmentis kaj fortimigis vivantojn.

9, 11 kaj 13 de majo estis la Lemuralio aŭ *Lemuria*, kiu estas la festo de la lemuroj. Nigra fabo estis donita al lemuroj, por trankviligi ilin.

Kategorio:Romia mitologio
Szarvaskő

eta|centre|555ra|Larĝa panoramo de Szarvaskő
**Szarvaskő** [sarvaŝkO] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Eger. La loknomo signifas: cervo-ŝtono.
eta|maldekstre|Strato en Szarvaskő
eta|Vido el la preĝejturo al Szarvaskő
eta|Katolika preĝejo de Szarvaskő

## Bazaj informoj 
* Areo: 13 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.8987/20.3774
* Loĝantaro: 340
* Poŝtkodo: 3323
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Szarvaskő situas sur malebenaĵo, en valo de rojo nomata Eger, laŭ ĉefvojo Eger-Ózd, laŭ fervojo Füzesabony-Putnok. Eger troviĝas 10, Bélapátfalva kaj Mezőkövesd po 22 km-ojn.

## Historio 
Ŝajnas, Szarvaskő estis laŭvoja doganprena loko ekde la 12-a jarcento. Supozeble la fortikaĵo konstruiĝis post la tataroj en 1241. Ĝis 1945 la kampoj apartenis al episkopejo de Eger. La historia vilaĝnomo estis *Püspökváralja* (= subaĵo de fortikaĵo de episkopo).

En Szarvaskő migra poŝto servas.

## Vidindaĵo 
* ruinaĵo de la fortikaĵo
* katolika preĝejo

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Karl Shuker

**Dr. Karl P. N. SHUKER** (n. en 1959) estas brita zoologo kaj verkisto.dekstra|eta|Karl Shuker

Li vivas en West Midlands. Krom per verkado li perlaboras ankaŭ kiel konsilanto pri zoologio kaj kunlaboranto de amaskomunikiloj - li aperas en radio, televido, vojaĝas tra la tuta mondo. Lia specialiĝo estas kriptozoologio, en kiu li estas rekonata kiel unu el la plej signifaj nuntempaj ekspertoj. Michal Newton pri li deklaris: "Shuker estas nuntempe tutmonde rekonata kiel libro-aŭtoro kaj esploristo de ĉiuj aspektoj en la vivo de bestoj kaj de neeksplikitaj fenomenoj, daŭriganto de Heuvelmans mem." 

## Akademia kariero 
Karl Shuker studis zoologion ĉe Universitato de Leeds kaj zoologion kaj komparan fiziologion ĉe Universitato de Birmingham. Li estas membro de Londona Zoologia Societo, de Reĝa Entomologia Societo, de Internacia Kriptozoologia Societo kaj de Angla Asocio de Verkistoj. En 2005 estis laŭ li nomita nova zoologia specio *Pliciloricus shukeri*.

## Aŭtoro 
D-ro Shuker verkis dek tri librojn; al ok aliaj li kontribuis kiel kunaŭtoro. Plie li verkis centojn da artikoloj por gazetoj pri misteroj, gazetoj kiel *Fortean Times* (por ĝi li verkas regule kolumnon), *Fate*, kaj *Strange Magazine*. Li estas konsultanto por la zoologia parto de Guinness-libro de rekordoj; la saman funkcion li plenumis ankaŭ por la programo *Into the Unknown* en Discovery TV.

Al la vasta publiko li prezentis malmulte konatajn kriptaĵojn, kiel ekzemple srilanka kornohava ŝakalo, gambia marserpento Gambo, nov-gvinea ropeno kaj gazeko, indoneziaí veo kaj kornohava kato, irlanda dobhar-chú, zanzibara makalalo, etiopia mortobirdo, kaj multaj aliaj. En angleparolantaj landoj li estis la unua, kiu detale skribis pri Olgoj chorchoj. En kelkaj libroj li menciis legendon pri la Drako de Brno.

## Bibliografio 
* *Mystery Cats of the World*, (1989)
* *Extraordinary Animals Worldwide*, (1991)
* *The Lost Ark: New and Rediscovered Animals of the 20th Century*, (1993)
* *Dragons - A Natural History* (1995)
* *In Search of Prehistoric Survivors*, (1995)
* *The Unexplained*, (1996)
* *From Flying Toads To Snakes With Wings*, (1997)
* *Mysteries of Planet Earth*, (1999)
* *The Hidden Powers of Animals*, (2001)
* *The New Zoo: New and Rediscovered Animals of the Twentieth Century*, (2002)
* *The Beasts That Hide From Man*, (2003)
* *Extraordinary Animals Revisited*, (2007)
* ''Dr Shuker's Casebook*, (2008)

## Konsultanto/Kontribuanto 
* *Man and Beast* (1993)
* *Secrets of the Natural World* (1993)
* *Almanac of the Uncanny* (1995)
* *The Guinness Book of Records/Guinness World Records* (1997 - ĝis nun)
* *Mysteries of the Deep* (1998)
* *Guinness Amazing Future* (1999)
* *The Earth* (2000)
* *Monsters* (2001)
* *Chambers Dictionary of the Unexplained'' (2007)

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de d-ro Shuker

## Referencoj 
Kategorio:Britaj zoologoj
Kategorio:Britaj verkistoj
Kategorio:Britaj natursciencistoj
Kategorio:Vivantaj homoj
Kategorio:Kriptozoologio
Mónosbél

**Mónosbél** [mOnoŝbEl] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Bélapátfalva.
eta|Blazono de Mónosbél

## Bazaj informoj 
* Areo: 14 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 48.0375/20.3362
* Loĝantaro: 420
* Poŝtkodo: 3345
* Telefonprefikso: 36

## Situo 
Mónosbél situas sur malebenaĵo, ĉe piedo de Bükk, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Füzesabony-Putnok. Bélapátfalva troviĝas 3, Eger 19, Pétervására 22, Ózd 25, Miskolc 58, Budapeŝto 145 kilometrojn.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata dum la kuprepoko. Dum la historio oni longe minis kalkŝtonon apud la vilaĝo. En Mónosbél migra poŝto servas.

## Vidindaĵoj 
* katolika kapelo omaĝe al Johano Nepomuka de 1808
* baroka nobeldomo de Szabó (sabO) el la 18-a jarcento, nun orfejo, koordinatoj: 48.0386/20.3394
* protektata minejo pri kalkoŝtonoj

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Mikófalva

**Mikófalva** [mikOfalva] estas malgranda vilaĝeto kaj municipo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Bélapátfalva.
eta|Blazono de Mikófalva

## Bazaj informoj 
* Areo: 14 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 48.0578/20.3221
* Loĝantaro: 810
* Poŝtkodo: 3344
* Telefonprefikso: 36

## Geografio 
Mikófalva situas sur malebenaĵo, fine de sakovojo, laŭ fervojo Füzesabony-Putnok. Bélapátfalva troviĝas 2, Borsodnádasd 11, Eger, Ózd kaj Pétervására po 22 km-ojn.

## Historio 
Dum la turkoj la vilaĝo senhomiĝis. Trifoje incendioj, en 1900 kaj en 1912 inundoj okazis.

Laŭ la popolnombrado en 1910 oni komutis en la vilaĝo 1136 homojn (ĉiuj hungaroj), inter ili estis romkatolikoj 1121.

## Vidindaĵoj 
* romkatolika preĝejo omaĝe al Stefano la 1-a (Hungario) de 1757
* protektata monto
* malnova domo de forĝisto

## Famulo 
* filmisto Félix Máriássy naskiĝis en 1915

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Gravity Recovery and Climate Experiment

eta|La *ĝemelaj* satelitoj GRACE
**Gravity Recovery And Climate Experiment** (**GRACE** - Gravita esplor- kaj klimat-eksperimento) estas projekto por detala difino de la tera gravitokampo per du koordinitaj satelitoj en malalta orbito (la *ĝemelaj* satelitoj, kiuj *postĉasas* sin sur sama orbito estas ŝerce nomitaj „Tom“ kaj „Jerry“).

La satelitoj estis lanĉitaj la  de Pleseck en preskaŭ polusa (inklino=89°) kaj cirkulara orbito kun komenca alteco de 500 km. La satelitoj postkuras sin en distanco de ĉirkaŭ 200 km, kaj daŭre mezuras sian distancon en ekstrema precizeco.
Kiam la unua satelito alproksimiĝas al regiono kun pli alta gravito, ĝi rapidiĝas kaj la distanco al la ĝemela satelito pligrandiĝas. Inverse, kiam la dua satelito trakuras tiun regionon, la distanco malgrandiĝas. Tiel la du satelitoj povas precizege mezuri la gravitokampon de la tero.

La projekto estas komuna entrepreno de DLR kaj NASA/JPL. Post kelkaj jaroj ĝi estos esplorinta la teran geoidon en precizeco de ĉirkaŭ 1 cm, kvin- ĝis dekoble pli ekzakte ol antaŭe.

Krome GRACE ebligas - per laŭtempa komparo de la akumulitaj datumoj - mezuri ŝanĝojn de la geoido: la glaciamaso de antarkto malpliiĝis ene de nur 3 jaroj je ĉ. 150 km³, kiu rezultigas plialtiĝon de la marnivelo je 0,4&nbsp;mm jare.

## Vidu ankaŭ 
* Geoido
* GOCE — pli moderna sputniko (2009—2013)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.dlr.de/grace 
* http://www.csr.utexas.edu/grace/ 
* http://www.gfz-potsdam.de/grace
* http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3093927.stm
* http://rst.gsfc.nasa.gov/Intro/Part2_1b.html 
* NSSDC: GRACE 1 
* NSSDC: GRACE 2 
* "Paarlauf in der Erdbahn" - Artikel zu GRACE auf dem Geowissenschaften-Portal planeterde 
* Weblink zu Orbit und Sichtbarkeit von Satelliten (Die GRACE-Satelliten sind zwei Mal pro Jahr mit bloßem Auge sichtbar) 

Kategorio:Artefaritaj satelitoj
Kategorio:Gravito
Kategorio:Geodezio
Kategorio:NASA
Szilvásvárad

**Szilvásvárad** [silvAŝvArad] estas ŝatata feriejo kaj vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, Distrikto Bélapátfalva. La loknomo proksimume signifas: pruna-fortikaĵo.
eta|dekstra|Apud Szilvásvárad troviĝas la plej fama akvofalo en Hungario
eta|dekstra|Iama lokomotivo de la arbara fervojeto en Szilvásvárad
eta|dekstra|Preĝejo de Szilvásvárad
eta|dekstra|Kastelo de Szilvásvárad
eta|dekstra|Panoramo de Szilvásvárad

## Bazaj informoj 
* Areo: 38 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 48.1036/20.3903
* Alto super marnivelo: 345 m
* Loĝantaro: 1920
* Poŝtkodo: 3348
* Telefonprefikso: 36

## Geografio 
Szilvásvárad situas sur malebenaĵo, ĉe piedoj de Bükk, laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Füzesabony-Putnok. Bélapátfalva troviĝas 8, Borsodnádasd 13, Ózd 19, Eger 28&nbsp;km-ojn.

## Historio 
En groto apud la vilaĝo oni trovis restaĵojn el la neolitiko. En la ferepoko jazigoj loĝadis tie, poste alvenis slavoj (ili konstruis terfortikaĵon), avaroj, kaj fine hungaroj. La unua mencio devenis en formo *Wárad*. Precipe en la 18-a jarcento en valo nomata Szalajka (salajka) farejoj pri ceramikaĵo, briko, vitro kaj fero ekfunkciis. En 1908 ŝtonominejo, etfervojo kaj kalkofarejo kreskigis la industriaĵojn. En 1948 ili ŝtatiĝis kaj ĉesis funkcii. En la proksimeco fama ĉevalobredejo komencis funkcii ekde 1952. Oni aranĝas diversajn ĉevalkonkursojn.

## Vidindaĵoj 
* Kalvinana kirko (Szilvásvárad)
* katolika kapelo de 1924
* kastelo de Pallavicini
* akvofalo nomata "Vualo"
* Nacia parko nomata Bükk
* groto nomata Istállóskő
* elvidejo nomata Kalapat
* subĉiela arbara muzeo pri malnovaj industriaĵoj de 1974
* stadiono kaj muzeo pri ĉevaloj

## Famuloj 
En Szilvásvárad naskiĝis pentristo István Nagy B..

## Partneraj urboj 
Inter la partneraj urboj estas
* 20ra la urbodistrikto Steglitz-Zehlendorf de Berlino en Germanio
eta|maldekstre|Arbaro de Szilvásvárad

== Komunumoj pri *szilvás* (= pruna) en Hungara reĝlando ==

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Zagyvaszántó

**Zagyvaszántó** (zadjvasAntO) estas vilaĝo en Hungario, en regiono **Norda Hungario**, en departemento Heves, en subregiono de Hatvan. La vilaĝonomo signifas: Zagyva-plugejo.

## Bazaj informoj 
* Areo: 10 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.7799/19.6737
* Loĝantaro: 2080
* Poŝtkodo: 3031
* Telefonprefikso: 37

## Situo 
Zagyvaszántó situas sur ebenaĵo, en valo, laŭ Zagyva, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Salgótarján-Hatvan. La lasta troviĝas 15, Pásztó 19, Aszód 24 km-ojn.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata dum la bronzepoko. La unua mencio devenis el 1299 en formo *Zantho*, tiutempe apartenanta al episkopejo de Vác. Dum la turkoj la vilaĝo preskaŭ senhomiĝis. Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, biblioteko, kulturdomo, poŝto, klubo de maljunuloj.

## Vidindaĵo 
* katolika preĝejo omaĝe al apostolo Sankta Andreo de 1723

## Ĝemelkomunumo 
*  Csomakőrös, Rumanio

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Suprasoraba lingvo

La **suprasoraba lingvo** estas okcidentslava lingvo, kiu estas parolata en orienta Germanio ĉirkaŭ la urboj Bautzen, Kamenz kaj Hoyerswerda. Ĉi tiu lingvo estas parenca al la malsuprasoraba, ĉeĥa, pola kaj kaŝuba lingvoj. Kiel slava lingvo la suprasoraba apartenas al la hindeŭropaj lingvoj.

Ĝi estas la varianto de la Soraba lingvo en la regiono de la urbo Bautzen. Ĝi estas plejparte parolata en Supra Luzacio. Menciindas la televida programo Wuhladko en la lingvo, ekde 2001 elsendita ĉiumonate de Mitteldeutscher Rundfunk (MDR).

## Alfabeto 
La suprasoraba lingvo estas skribata en varianto de la latina alfabeto kun la sekvaj aldonaj literoj: **č** [], **ć**, **dź**, **ě**, **ł** [], **ń**, **ó**, **ř**, **š** [], **ž** [].

Pli pri la alfabeto troviĝas en la artikolo soraba alfabeto.

## Gramatiko 
La **suprasoraba lingvo** havas 7 kazojn kaj 3 gramatikajn numerojn, krom singularo kaj pluralo ankaŭ dualon.

### Apartaĵoj 
eta|maldekstra
Ĝia plej grava trajto, kiu distingas ĝin de la malsuprasoraba lingvo estas la ŝanĝiĝo de g al h, kiel ekz. *hłowa* "kapo" (k-u malsuprasorabe *głowa*).

## Literaturo 
Handrij Zejler (germane *Andreas Seiler*; 1804-1872) konsideratas la fondinto de la moderna poezio en la suprasoraba lingvo, kaj kreinto de la fundamentoj de la nacia kulturo en tiu lingvo.

## Vivu ankaŭ 
* Wuhladko

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
### Vortaroj 
eta|Soraba setlejo en la jaro 1843
* Suprasoraba-germana ortografia vortaro  
* Germana-suprasoraba ortografia vortaro 
* Wortschatz.de 

* Lingvopraktikaj kontribuoj kaj ekzercoj  
* Parolturnoj, faka terminologio, leksikaj ekzercoj  

### Pliaj 
*
Hu Jia

**Hu Jia** (; nask. 25-a de julio 1973 en Pekino) estas ĉina aktivulo por civilaj rajtoj kaj mediprotekto.

## Vivo 
Liaj gepatroj estis 1957 studentoj je la Ĉingŭa Universitato en Pekino kaj la Nankai-Universitato en Tianĵin, kiam ili estis persekutitaj dum la kultura revolucio kiel „dekstruloj“. Hu Jia mem finis 1996 siajn studojn en komputiko je la universitato por ekonomio kaj komerco en Pekino. Ekde tiam li engaĝiĝis en medioprotektado kaj sanoprotektado. En la malriĉaj regionoj de ĉinio li atentis pri la subprimado de la temo aidoso kaj fondis kun amikoj organizon por medicina antaŭzorgado. 

Ekde 2006 Hu Jia estis neoficiale sub doma aresto. 2007 li kaj lia edzino Zeng Jinyan, kiu gvidas blogon, nomigitaj por la EU-premio pri homaj rajtoj. Mallonge post ili estis per telefonkonferenco je la 26-a de novembro 2007 intervjuitaj de la subkomitato por homaj rajtoj de la Eŭropa Parlamento , li estis arestita pro „instigo al subfosado de la ŝtata povumo“, dum lia edzino Zeng Jinyan kaj lia filino plue estas sub doma aresto. Formale Hu Jia estis arestita en feb. 2008. En aprilo 2008 li estis kondamnita pro „revoluciaj aktivecoj“ al tri kaj duona jaroj aresto. Raportistoj sen limoj nomis Hu Jia „unu de la elstaraj reprezentantoj de la paca batalo por libereco de opinioj en Ĉinio“.

Malgraŭ antaŭaj protestoj de Ĉinio je la 23-a de oktobro 2008 la Eŭropa Parlamento donis la Saĥarov-Premion por mensa libereco al li. 

Amnesty International kritikis, ke la kondamnado de Hu kontraŭdiras al la promesoj de pekino, plibonigi la situacion de la homaj rajtoj antaŭ la olimpiaj Ludoj.

Hu Jia estas konvinkita budhano.

## Premioj 
* 2008 – honora civitano de Parizo
* 2008 – Saĥarov-Premio de la Eŭropa Parlamento

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Hu Jias Blog  (ĉina)
* Friends of Nature Homepage (angla)
* „The Year of the Dog – A Chinese activist's story“  (*Helsingin Sanomat*, 7-a de februaro 2007, angle)
* Prisoners in Freedom City, Dokumentado de Hu Jia kaj Zeng Jinyan (kun ĉinaj kaj anglaj subtitoloj)
* Akra kritiko post aresto de aktivulo Hu Jia en Ĉinio , *heise-online*, 30-a de decembro 2007
* Hu Jia arestita , *heise-online*, 29-a de decembro 2007

Kategorio:Mediprotektado
Kategorio:Civilaj rajtoj
Kategorio:Ĉinoj
Kategorio:Saĥarov-Premio gajnintoj
Malsuprasoraba lingvo

La **malsuprasoraba lingvo** (malsuprasorabe *dolnoserbšćina*, germ. *Niedersorbisch*, pol. *dolnołużycki*, ĉeĥ. *dolní lužická srbština*) estas okcidentslava lingvo, kiu estas parolata en Malsupra Luzacio, en la ĉirkaŭaĵo de la urbo Chóśebuz ().

220px|eta|maldekstra|Dulingva germana-malsuprasoraba ŝildo en Cottbus.
## Fonetiko 
La malsuprasoraba lingvo distingiĝas per kelkaj specifaj sonaj evoluoj kaj apartaĵoj, per kiuj ĝi diferencas de aliaj okcidentslavaj lingvoj.

### Vokaloj 
*  > *ě* (sub akcento, ekz.: *měso, rěd, pěś*) resp. 'e (ekster akcento, ekz. *śele*)
*  > ''* (*wjas, njamaš*)
*  > *t'art* (*kjarcma, gjarnc*)
* *o* (post labialoj kaj velaroj, kiuj ne staras antaŭ labialoj resp. velaroj, ĉiam sub akcento, kelkfoje ankaŭ ekster akcento) > *ó* (en dialektoj malsame prononcata kiel *e*, *y* aŭ *ó*, ekz.  > *góra* [*gera, gyra, góra*].

### Konsonantoj 
*  > ś, ź (*śerpjeś, źěd*)
* konservita  (ekz. *góra, glědaś, guska*)
* konservita palatala *ŕ* (parte ankaŭ kiel fina sono, ekz. *buŕ*, *ceptaŕ*)
* malmoliĝo de  (ekz. *šyroki, žyto*)
* ŝanĝiĝo *č* > *c* ("mazurado" (sorabe mazurěrowanje), ekz. *cas, cesto, cytaś*)
*  > *kś, pś, tś* (*kśikaś se, pśěza, tśi*)
*  > *kš, pš, tš* (*kšej, pšawy, tšawa*)
* simpligo de la grupo  > *tš* (*sotša, wótšy*)
* konservo de la grupo  kiel *stś* (*stśělaś, stśigaś'')

## Malsuprasoraba alfabeto 
## Lingvaj monumentoj 
La plej malnova granda lingva monumento de la malsuprasoraba lingvo estas manskriba traduko de la Nova Testamento fare de Mikławš Jakubica el la jaro 1548. La unua presita malsuprasoraba libro estas malsuprasorabaj kantaro kaj kateĥismo de Albin Moller el la jaro 1574. Pliaj gravaj lingvaj monumentoj estas "Enchirideon Vandalicum" de Handrij Tara (1610) kaj manskriba gramatiko de Jan Chojnan (1650).

## Literaturo 
* Muka, E., Historische Laut- und Formenlehre, Lipsk, 1891.
* Serbski rěčny atlas, zwjazki 1–15. (laŭ la suprasoraba vikipedio)

## Eksteraj ligiloj 
### Vortaroj 
* www.dolnoserbski.de - Germana-malsuprasoraba vortaro en la reto  
* Korpus GENIE 

### Aliaj ligiloj 
* Malsuprasoraba radioprogramo

Kategorio:Soraba lingvaro
Kategorio:Lingvoj de Germanio
Arkibaldo

**Arkibaldo** estas bildrolulo kreita de Leo Ortolani por la universo de Rat-Man. Li estas la lojala (kaj avida) majordomo de Rat-Man (aŭ, pli bone, de lia alia mem milionula Deboro La Roko), kaj la sola kiu konas lian kaŝitan identecon.

## Personeco
Temas pri parodio de la tipa majordomo je la servo de superherooj (Leo Ortolani inspiriĝis al tiu de Batman).

Malantaŭ lia obeemeco kaŝiĝas homo kiu ne perdas okazon por primoki la mastron. Li tamen eltenas paciencege la neelteneblan mastron, danke ankaŭ al jaroj da meditado en monaĥejo en Tibeto.

Kategorio:Rat-Man
Vilhelmo Adelin

**Vilhelmo**, alnomata **Adelin** (alternative *Adelinus*, *Adelingus*, *Audelin* aŭ *Ætheling*) (n. 1103 - m. la 25-an de novembro 1120), sola legitima filo de Henriko la 1-a (Anglio) kaj lia edzino Matilda, kaj frato de la Imperiestrino Matilda. La nomo "Adelin" devenas de la anglo-saksa "Aetheling", signifikanta "Princo".

Li naskiĝis en Winchester. La normandaj baronoj malkontentis pro la edziĝo de lia patro al Matilda, kiu devenis de la anglo-saksa reĝa familio: por plikontentigi ilin, en 1113 Henriko fianĉigis Vilhelmon Adelin al la filino de Fulk, Reĝo de Jerusalemo kaj Grafo de Anĵuo: la edziĝo okazis en 1119.

La franca reĝo, Ludoviko la 6-a, klopodis devigi Henrikon omaĝi por Normandio, sed Henriko malinklinis. En 1115 Henriko sugestis ke Vilhelmo Adelin omaĝus (tiun jaron la normandaj baronoj agnoskis Vilhelmon Adelin kiel la heredonto de Henriko: la anglaj baronoj faris la saman la sekvantan jaron): post iom da milito, tiun proponon Ludoviko fine akceptis en 1120.

Post la morto de sia patrino en 1118, Vilhelmo estis regento de Henriko en Anglio kiam ajn tiu forestis en Normandio.

La 25-an de novembro 1120 okazis katastrofo, kaj por Vilhelmo Adelin kaj por Anglio. Antaŭ ol veli de Normandio al Anglio, Vilhelmo Adelin kaj liaj kunuloj drinkis. La ŝipo estis la "White Ship" (Blanka Ŝipo) – la plej moderna kaj plej rapida ano de la reĝa ŝiparo. Nur post noktiĝo ili ekiris. En la mallumo, kun ebria helmisto, la ŝipo frapis rokegon. Vilhelmo kaj pluraj amikoj lanĉis remboaton, sed li reiris al la sinkanta ŝipo por savi sian duonfratinon, la grafino de Perche. Vilhelmo kaj pluraj aliaj ĵetis sin en la remboaton sed estis nun tro da homoj kaj ĝi renversiĝis. Ĉiuj pereis.

Tiel mortis la heredonto de Henriko. Tiu rapide reedziĝis, al Adeliza, filino de Gotfredo la 1-a Duko de Leuven, sed ili ne havis infanojn. Henriko devigis siajn baronojn agnoski lian filinon Matilda kiel lia heredonto. Malgraŭ la baronaj promesoj, la nevo de Henriko, Stefano, pretendis la tronon, kaj rezultis longa enlanda milito.

Kategorio:Dukoj de Normandio
Kategorio:Anglaj nobeloj
Kategorio:Tronheredontoj
Zugerberg

**Zugerberg** (en Esperanto **Monto de Zugo**) estas montoĉeno en la svisa kantono Zugo. Ĝia maksimuma alteco estas de . Ĝi situas inter la Lago de Zugo en oriento kaj la Lago de Ägeri en okcidento. Ĝin norde ĉirkaŭfluas la rivero Lorze. Je ĝia okcidenta piedo situas la kantonĉefurbo Zugo. Sur la monto situas la municipo Zugerberg, kiu estas parto de la urbo Zugo.

## Turismo 
La monton oni atingas per la funikularo Zugerbergbahn ek de la valhaltejo Schönegg en Zugo. La valhaltejo atingeblas de la stacidomo de Zugo per la loka aŭtobuso n-ro 11 de Zugerland Verkehrsbetriebe en malmultaj minutoj. La monta finhaltejo situas sur alteco de 926 m s.m. La veturado per la funikularo de la valstacio ĝis la monto daŭras proksimume 6 minutojn. La funikularo estis malfermita la 14-an de majo 1907. La funikularo transportas jare proksimume 300&nbsp;000 pasaĝerojn. La monta haltejo de la funikularo estas bona elirpunkto por migradoj.

Precipe dum okcidentventa vetero la monto Zugerberg estas ŝatata loko por glitparaŝutistoj. Bonaj termaj suprenventoj ebligas la flugadon ĝis la malfrua vespero.

## Paseja vojo 
Tra Zugerberg ankaŭ kondukas paseja ŝoseo de la urbo Zugo al Unterägeri, kiu dum semajnfinoj estas fermita por privata motortrafiko. La pasejkulmino situas je alteco de 1039 m s.m.

eta|150ra|maldekstra|Instituto Montana sur Zugerberg

## Instituto Montana 
Proksime de la monta haltejo situas la *Instituto Montana*, internacia privata internatlernejo por infanoj el la tuta mondo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la funikularkompanio Zugerbergbahn

Kategorio:Montoj en Svislando
Kategorio:Montoj de la Antaŭalpoj
Kategorio:Montoj kun alteco inter 1000 kaj 1999 m
Kategorio:Kantono Zugo
Kategorio:Montpasejoj de Svislando
Kategorio:Montpasejoj de la Antaŭalpoj
Tera radiuso

La **radiuso de la tero** aŭ **tera radiuso** estas grava kvanto en multaj fakoj, aparte en geosciencoj kaj tekniko. Ĝi mezuras proksimume 6.370 km.

[eta|maldekstra|Kalkulo de la [ĉirkaŭmezuro de la Tero]]
La unua metodo por mezuri la teran radiuson estis proponita de Eratosteno la jaro 225 a.K. surbaze de la surfaca kurbeco. Ĝi rezultigis 40.000 km por la perimetro (= 2 \pi r\!), do 6.366,19 km. Tio estis konfirmita de ekspedicio en 1735—1741 de Franca Akademio. La metodo eliras de la hipotezo, ke la tero estas sfero.

Tamen, la tero - same kiel tio de ĉiuj ĉefaj planedoj - NE estas ekzakte sfera. Ekzakta sfero laŭdifine havas ununuran radiuson, sed surtere la distanco de marnivelo ĉe ĉiu punkto de la surfaco al la centro iom varias de loko al loko. Kun malmultaj esceptoj tiu distanco, la **tera radiuso** varias de **6.356,750 km ĝis 6.378,135 km** (diferenco de 0,335 %), tiuj du ekstremoj estas la *polusa radiuso* kaj la *ekvatora radiuso*, respektive.

*Notu: **Tera radiuso** foje estas uzata kiel mezurunuo de distancoj, aparte en astronomio kaj geologio. Ĝia simbolo tiam estas R_\oplus.

## Devio de la tera formo de ideala sfero 
Fakte ĉiuj planedoj devias en formo de ideala sfero. Kaŭzoj por tio estas sistemaj:
* la rotacio (21 km da diferenco),
* la gravita reliefo pro variaj densecoj de masoj en diversaj partoj de la planedo (100 m da diferenco)
* kaj la tajdoj (10 m da diferenco).

### Efiko de rotacio 
Rotacio de planedo kaŭzas, ke ĝi fakte estas iom pli *dika* ĉe la ekvatoro kaj iom pli plata ĉe la Norda kaj Suda polusoj, ke do ĝi ne estas sfero sed fakte elipsoido kaj la *ekvatora radiuso* **a** estas pli granda ol la *polusa radiuso* **b** je proksimume **a q**, kie la *konstanto de flateco'' **q** estas
:::q=\frac{a^3 \omega^2}{GM}\, ,\!
kie \omega estas la angula frekvenco, G  estas la gravita konstanto, kaj M estas la maso de la planedo.

Por la tero la kalkulita valoro estas q\approx 1/289, proksimume egala al la mezurita valoro de la flateco de f\approx 1/298,257.

### Efiko de gravita reliefo (geoido) 
400ra|dekstra
La gravito de la tero ne estas homogena, ĝi varias de loko al loko pro diferencaj denseco kaj profundeco de la terkrusto. Ligante lokojn de sama gravito (komparebla al izohipsoj en ĝenerala kartografio) oni ricevas geoidon, kvazaŭ cikatran elipsoidon kun multaj gravitaj malprofundaj valoj kaj malaltaj montetoj - la diferenco inter la ekstremaj punktoj tamen nur estas malpli ol 100 m.

Krome la gravito en iu punkto povas abrupte ŝanĝiĝi per tertremoj (kiel ekzemple en la Sumatro-Andamana tertremo en 2004) aŭ reduktiĝo de glaciamasoj (sur Gronlando).

### Efiko de la tajdoj 
Tajdoj estas la leviĝo kaj malleviĝo de la mara surfaco je dekoj da metroj pro la gravito de luno kaj suno en ritmo de ĉ. 12-hora periodo.

## Vidu ankaŭ 
* Formo de la tero
* Tajdo

## Notoj kaj fontoj 
Radiuso
Kategorio:Geografio
Apc

**Apc** estas vilaĝo en Hungario kun titolo vinvilaĝo en regiono Norda Hungario, en departemento Heves, en Distrikto Hatvan.
eta|maldekstre|Aerfoto pri Apc

## Bazaj informoj 
* Areo: 21 &nbsp;km²
* koordinatoj de Tutmonda loktrova sistemo: 47.7953/19.6949
* Loĝantaro: 2800
* Poŝtkodo: 3032
* Telefonprefikso: 37

## Situo 
Apc situas sur ebenaĵo (rande estas montetoj), laŭ maldekstra bordo de Zagyva, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Salgótarján-Hatvan. La lasta troviĝas 17, Lőrinci 9 km-ojn. La rivero havas tie mezurilon pri la akvonivelo.

## Historio 
La vilaĝo estis loĝata dum la neolitiko kaj bronzepoko. Antaŭ la hungaroj avaroj vivis tie. La unua mencio devenis el 1246 en formo *Opucz*. Apc ricevis rangon kampurbo en la 15-a jarcento. Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, lernejo, infanĝardeno, kulturdomo, biblioteko, klubo de maljunuloj, poŝto.
eta|Lago ĉe Apc

## Vidindaĵoj 
* gotika katolika preĝejo Stefano la 1-a (Apc), en 1775 barokiĝis
* lago
* protektata monto nomata Somlyó (ŝomjO)

Kategorio:Vilaĝoj de Hungario
Kategorio:Vinvilaĝoj