Biblia arkeologio

[eta|200px|Teritorio konata kiel [Proksima Oriento kiu estis sendube la scenejo de la eventoj kiuj inspiris la redakton de la bibliaj tekstoj.]]

La **arkeologio biblia** zorgas pri la rekupero kaj scienca esploro de la restaĵoj de la antikvaj kulturoj koncernantaj la rakontojn de la Biblio, kaj la Malnova kaj Nova Testamentoj.

Kiel en la kazo de la studo pri aliaj kulturoj, la manuskriptoj devas esti komparataj kun la trovitaĵoj de samtempaj socioj de Eŭropo, Mezopotamio kaj Afriko krom kun la manuskriptoj de aliaj socioj tiam ĉeestaj.

La teknikaĵoj utiligitaj estas la samaj de la normala arkeologio kaj inkluzivas kaj la sciencajn prifosojn kaj la hazardajn malkovrojn.

## Listo de la historiaj esploroj 
### Esploroj antaŭantaj la jaron 1914 
La biblia arkeologio komenciĝas per la publikigo flanke de Edward Robinson, usona profesoro pri biblia literaturo (1794-1863, rakontante pri siaj vojaĝoj tra la Palestino dum la unua duono de la 19-a jarcento, en kiu substrekis la similecon inter la nomoj de modernaj urboj arabaj kun la nomoj de bibliaj urboj.

Tiam la plej antikva la hebrelingva ĉirkulanta Biblio reiris al la Mezepoko.

“Fonduso por la Esploro de la Palestino” sponsoris detalajn serĉadojn gviditajn de Charles Warren en la malfruaj jaroj de 1860, kiuj estis dekomence financitaj de Angela Georgina Burdett-Coutts en 1864 por plibonigi la sanitarajn kondiĉojn de Jerusalemo; la esploroj kulminis kun la publikigo de la “Esploroj pri la Okcidenta Palestino” (*The Survey of Western Palestine*) ekde 1871 ĝis 1877.

La plej grava arkeologia malkovro de tiu periodo estas la rezulto de la laboro de Warren en la monto de la templo de Jerusalemo, nome la malkovro de la muraj fundamentoj de la templo de Herodo, tio estas la unua izraela skribaĵo en diversaj ĵaroj sigelitaj, kaj sistemoj de akvaj putoj sub la Davida urbo.

La suba kronologia listo koncernas la esplorojn plenumitajn ĝis 1914:
* 1890 Flinders Petrie ekrimarkis subterajn tavolojn aranĝitajn de akvofluoj ĉe la Tell el-Hesi, dekomence opiniata la biblia Lachish sed nun identigita plejbrobable kun Eglon, kaj publikigis detalojn de eroj de trovitaj manuskriptoj. Frederick Jones Bliss daŭrigis prifosi en 1891-1892.
* 1898-1900 Frederick Jones Bliss kaj Robert Alexander Stewart Macalister prifosis kvar situojn en la regiono de Israela Shephelah:
** Tell es-Safi, probabla biblia urbo Gath
** Tell Zakariya, probabla biblia Azekah
** Tell ej-Judeideh eble la biblia Moresheth-Gath aŭ Libnah
** Tell Sandahannah probabla biblia Mareshah
* 1902-3, 1907-9 R.A.S. Macalister prifosas en Gezer, malkovrante unu el la plej antikvaj hebrelingvaj skribaĵoj, nome la Kalendaro de Gezer
* 1902-4 E. Sellin prifosas en Taanach
* 1903-5 G. Schumacher prifosas en Megiddo
* 1905-7 H. Kohl, E. Sellin, kaj C. Watzinger trovas antikvan sinagogon en Galileo
* 1907-9 E. Sellin e C. Watzinger prifosas en Shechem
* 1908, 1910-1 D.G. Lyon, C.S. Fisher e G.A. Reisner prifosas en la regiono de Samario
* 1911-3 D. Mackenzie prifosas en Beth Shemesh

### Arkeologiaj esploroj inter 1914 kaj 1945 
Post la unua mondomilito, dum la angla mandato sur la Palestino, estis promulgitaj leĝoj por reglamenti la arkeologiajn prifosojn en la palestina teritorio kaj estis instalita “arkeologia departemento”, hodiaŭ Muzeo Rockefeller.

Kronologio de la prifosoj:
* 1921-3, 1925-8, 1930-3 C.S. Fisher, A. Rowe, e G.M. Fitzgerald prifosas en Beth Shean
* 1922-3 W.F. Albright prifosas en Tell el-Ful, probabla biblia urbo Gibeah
* 1925-39 C.S. Fisher, P.L.O. Guy, e G. Loud prifosas en Megiddo
* 1926, 1928, 1930, 1932 W.F. Albright prifosas en Tell Beit Mirsim, eble la biblia urbo Eglon aŭ Debir -- Kirjath Sepher)
* 1926-7, 1929, 1932, 1935 W.F. Bade prifosas en Mizpah
* 1928-33 E. Grant prifosas en Beth Shemesh
* 1930-6 J. Garstang prifosas en Jeriĥo
* 1931-3, 1935 J. Crowfoot esploras en la regiono Samario
* 1932-38 J.L. Starkey prifosas en Lachish, sed la esploroj ĉesas pro lia murdo fare de banditoj najbare de Ebron
* 1936-40 Benjamin Mazar prifosas en Beth Shearim

### Prifosoj inter 1945 kaj 1967 
Post la deklaro de la fondo de la ŝtato de Israelo kaj sekve de la malkovro de la Manuskriptoj de la Morta Maro 1947 kaj de aliaj antikvaj kopioj de la hebrea Biblio, la arkeologiaj esploroj rekomenciĝis, povante profiti de modernaj prifosadiloj kaj esplormetodoj.
* 1948-50, 1952-5 J. Kaplan prifosas en Jaffa
* 1954, 1959-62 Y. Aharoni prifosas en Ramat Rachel
* 1955-8, 1968 Yigael Yadin prifosas en Hazor
* 1956-7, 1959-60, 1962 James B. Pritchard prifosas en Gibeon
* 1961-7 Kathleen Kenyon prifosas en Jerusalemo la antikvan davidan urbon
* 1962-7 Y. Aharoni e R. Amiran prifosas en Arad
* 1962-3, 1965-72 M. Dothan prifosas en Ashdod
* 1963-5 Y. Yadin prifosas Masada
* 1964-74 George Ernest Wright, William Dever, kaj Joe Seger prifosas en Gezer; temas pri la unua akademia prifoso en Palestino.

### prifosoj post 1967 
Post la milita konkero de la Okcidenta Muro kaj de la Templa Monto dum la sestaga milito, arkeologoj plifosumas en la tereno de la moderna Jerusalemo.
[eta|400px|"Arkelogia" rekonstruo de la Jerusalemo de la [1-a jarcento.]]
* Aparte Ketef Hinnom, sud-ueste de la malnova urbo, malkovras du etajn arĝentajn ujetojn kiuj konservas la unikajn biblian tekstojn pli antikvajn ol tiuj de la Manuskriptoj de la Morta Maro. Tiuj du amuletoj entenas “sacerdotecan benon” el la libro Nombroj: unu entenas ankaŭ citaĵojn de la libro de la Eliro (20,6) kaj de Readmono (5,10;7,9); la samaj bibliaj pasaĵoj troviĝas ankaŭ en la Libro de Danielo (9,4) kaj en la Libro de Neĥemja (1,5)
* 1968-78 Benjamin Mazar prifosas en Jerusalemo, en la angulo sud-uesta de la monto de la templo.
* 1969-76 Y. Aharoni kaj Z. Herzog serĉas en Beersheba
* 1969-82 N. Avigad prifosas en la jerusalema hebrea kvartalo
* 1973-94 D. Ussishkin prifosas en Lachish
* 1975-82 A. Biran prifosas en Aroer
* 1977-9, 1981-9 Amihai Mazar kaj G.L. Kelm prifosas en Timnah
* 1978-85 Y. Shiloh prifosas en la jerusalema Davida urbo
* 1979-80 G. Barkay prifosas en Ketef Hinnom
* 1979, 1981-2, 1984-7, 1990-1, 1993-2000 D. Livingston prifosas en Khirbet Nisya
* 1981-2, 1984-8, 1990, 1992-6 T. Dothan kaj S. Gitin prifosas en Ekron
* 1996-2002, 2004-2005 A. Maeir prifosas en Tell es-Safi, eble la biblia urbo Gath
* 1999-2001, 2005 Ron Tappy prifosas en Tel Zayit (Zeitah)
* 2005 O. Lipschits prifosas en Ramat Rachel
* 2005 A. Gorzalczany e G. Finkielsztejn prifosas en Nahal Tut

## Malkovraĵoj koncernantaj la hebrean Biblion 
### Malkovroj dokumentitaj ankaŭ en la Biblio 
* puto de Gibeon (at el-Jib)
* tunelo de Ezekia en Jerusalemo
* porsieĝa ramplo de Sanĥerib en Lachish
* naĝejo de Siloam, malkovrita en 2004
* templo de Shechem, restaĵo de konstruaĵo utiligita ekde la malfrua Bronzepoko ĝis la antikva Ferepoko difinita en la libro de juĝistoj “Domo Baalberith (de Dio)" (ĉ. 9)
* 19 tumuloj ueste de Jerusalemo, kiuj datas je epoko de la juda monarĥio kaj kiuj estas restaĵo de situo por la memorigaj ceremonioj de la reĝoj menciitaj en la 1-a libro de la Kronikoj (16,14; 21,19; 32,33) kaj en la libro de Jeremia (34,5).

#### Muregoj de Jeriĥo 
La muregoj de la antikva urbo Jeriĥo estas datitaj je la dua duono de la dua miljaro a. K. kaj povas estinti detruitaj pro tertremo aŭ sekve de sieĝo kaj konkero de la urbo.

Rilate ilian identigon kun la muregoj priskribitaj en Biblio svarmas malsamaj opinioj.

Dekomence oni al ili atribuis la datadon de 1400 a.K. ĉirkaŭ John Garstang, sed poste tiu datado estis kontestita far Kathleen Kenyon kiu anticipis al 16-a jarcento a.K. kun konsento de la plejgranda parto de arkeologoj. Sed ĵuse estas reproponata la datado de Garstang.

### Trovitaĵoj el prifosoj dokumentitaj 
* ostrako de Arad, menciita en la Templo de Jerusalemo
* Tekstoj de Balaam, perinka surstuka pentraĵo malkovrita en Deir'Alla en Jordanio kiuj koincidas kun la ĉapitroj 22 kaj 24 de la libro de la Nombroj
* Obelisko nigra de Ŝulmanu-aŝared la 3-a, kiu prezentas Jehun, filon de Omri, (reĝon de Judujo), kaj mencias ankaŭ Hazael de Aram/Damasko/Sirio, referencanta al la 2-a libro de la Reĝoj (8-10)
* skribaĵo de Ekron malkovrita en 1993 ĉe Tell Miqne
* ostrako de la urbo Gath elfosita de A. Maeir ĉe Tell es-Safi en 2005:
** skribaĵo de naŭ literoj por du nomoj (אלות ולת) etimologie rilatantaj al Goljato (גלית)
* *GBON* (גבען) teniloj de vazoj rekuperitaj de la teamo de Gibeon
** Iuj skribaĵoj de "Hananiah" povas esti menciitaj en la libro de Jeremia (28,1)
** Aliaj nomoj ĉizitaj sur ĵaraj teniloj: Amariah, Azariah, Domla, Geder, Hananiah, Neri, Shebuel
* * *Gemaria filo de Shaphan*: ĉizaĵo eble sigelo
* 'skribaĵo de Siloam trovita en la tunelo de Ezekia kaj rekuperita en 1880
* skribaĵo "Domo de Davido” en Tel Dan Stele (tri fragmentoj malkovritaj en 1993)
* Izbet Sartah, ostrako; 2 fragmentoj malkovritaj en 1976:
** 5 linioj ĉizitaj de 80-83 literoj
* *Jaazaniah, servisto de la reĝo* (ליאזניהו עבד המלך), buleo sur striita agato kun ikono de “koko baŭmanta”, trovita en tombo ĉe Tell en-Nasbeh, eble biblia urbo Mizpah). Tombo aparteninta eble al armeestro menciita ĉe 2-a libro de la Reĝoj (25,23)
* *Jehucal, filo de Shelemiah, filo de Shobi* (יהוכל בן שלמיהו בן שבי) altvalora figuro stampita sur sigelo:
** Trovita dum la prifoso de Eilat Mazar, ĉe palaco de reĝo Davido, en 2005, eble referencanta al persono menciita en la libro de Jeremia (37,3 kaj 38,1)
* Monolito de Kurkh de Ŝulmanu-aŝared la 3-a trovita de J.E. Taylor (angla konsulo ĉe Diyarbekir) en 1861: ĝi mencias "2000 ĉarojn, 10000 infanterianojn de Aĥabo la Issraela" (incidento ne menciita en la Biblio)
* Ostrakoj de Lachish
** La plej granda parto de la tekstoj, malkovritaj en 1930, priskribas la vivkondiĉojn dum la 7-a jarcento antaŭ Kristo, do de ne multe antaŭ la konkero de Kaldeoj:
** Litero 3: ĝi mencias averton de la “profeto”;
** Litero 4: en ĝi troviĝas la nomoj de la urboj Lachish kaj Azekah, nome de la lastaj urboj konkeritaj kiel menciite en Jeremia 34,7.
** Litero 6: ĝi priskribas konspiron; kaj similas al 38,19 kaj 39,9 uzante frazeologion tute identan al tiu de 38,4.
* Lachish: Bareliefo de ero de la palaco de Sanĥerib en Ninivo (kiu priskribas lian konkeron)
* Steleo de Mesha :
** Skribaĵo moabita malkovrita en Dhiban, Jordanio, en 1868 kiu mencias reĝon izraelan, nome Omri. Ĝi remorigas ankaŭ la “vasalojn de YHWH* kiel tributodevajn.
* Steleo de Merneptah, (Egiptio referencanta al “Izraelanoj” en teritorio de Kanaano)
* Cilindro di Nabonido:
** Skribaĵo kunejforma trovita en la Templo de Shamash en Siparo kiu citas Beltazaron kiel filon de la lasta reĝo de Babilonio.
** La libro de Danielo ĉe la ĉapitroj 5, 7, 8, mencias, male, Beltazaron kiel reĝon, sed tio eble dependas nur de uzado de la tiuepoka lingvaĵo.
* Pim weights: temas pri skribaĵoj kun vortoj de nekonata signifo kies eĥo eble troviĝas en 1-a libro de Samuel (13,21).
* La konkero de Samario flanke de Sargono la 2-a: skribaĵo (ANET 284) trovita de Paul-Émile Botta en Khorsabad en 1843: **"mi malvenkis kaj konkeris Samarion, kaj transkondukis kiel sklavojn 27290 ĝiaj loĝantojn. ... mi rekonstruis la urbon kaj enloĝigis gentojn de aliaj landoj kiuj mi mem konkeris”** (2-a Reĝoj 17,23-24)
* [Filo] de Immer (ליהו [בן] אמר[?]) sigela stampo:
** Trovita en 2005, dum la kontrolo de la sedimento devenanta de la Monto de la Templo de Jerusalemo, en 1999;
** Ĝi povas esti ligita al tio kion mencias Jeremia en 20,1.
* Skribaĵo de Tiglatpilezero la 3-a trovita de Sir Austen Henry Layard ĉe Nimrud:
** (ANET 282): **"mi ricevis tributon de... Jehoahaz de Judujo" (incidento ne menciita en la Biblio)
maldekstra|eta|300px|El "Papiruso de Torino", fragmentoj de antikva mapo de Egiptio.
** (ANET 283): "Kiel por Menahem mi lin anstataŭigis ... Mi metis Hoshea ilian reĝon."** (vidu ĉe la 2-a libro de la Reĝoj 15.19 kaj 17,3)
* Zayit Stone:
** Limŝtono kun ĉizaĵo de alfabeto prahebrea kaj restaĵoj de diversaj skribaĵoj trovitaj en Zeitah (Tel Zayit) en stratografa situo datita je la 10-a jarcento a.K..

#### Kunejformaj arĥivoj de Ebla 
La kunejformaj arĥivoj de Ebla (Tell Mardikh) inkluzivas reĝon de Ebla nomatan Ebrum, kiun iuj identigas kun la biblia patriarko Eber (aŭ Heber), el kiu prenintus sian nomon la hebreoj. En ili estas ankaŭ aludoj pri popoloj kun ŝemidaj nomoj kaj al diaĵoj laŭnome similaj al tiuj menciitaj en la Biblio. Ŝajnas ankaŭ eĥi referencoj al la samaj kvin urboj de Genezo: Sodomo, Gomoro, Admah, Zeboim, Bela (Zoar), cititaj laŭ la sama ordo de la Genezo.

Paolo Matthiae ĉefesploristo de la itala prifosanta teamo: **“La tabletaj datiĝas je mil jaroj antaŭ Abraham kaj ankaŭ je la kvara miljaro antaŭ Kristo. Ili havas nenion por diri pri la Biblio, almenaŭ rekte. Se ili entenas legendojn similajn al tiuj bibliaj signifas nur ke tiuj legendoj ekzistis en la ĉirkaŭaj medioj sufiĉe antaŭ ol ili registriĝis en la Biblio”.** 

### Trovitaĵoj de nekonata deveno aŭ pridiskutataj 
Diversaj grupoj de arkeologoj aŭ unuopuloj tro fidis identigante prifositaĵojn kun restaĵoj de la Kesto de Interligo. Preskaŭ unuanime priarkeologiaj fakuloj reĵetas tiujn retrovaĵojn kiel pseŭdoarkeologiaĵojn
** Arkeologo Ron Wyatt anoncis ke mem trovis la lokon kie la Noa arkeo fermiĝis. Post lia morto, li estis vaste konsente aklamita de diversaj fundamentistaj “kredantoj je Biblio”. En interneto legeblas sennombraj informoj koncernantaj tiun onidiron... sefundamentan.
** Itala arkeologia grupo “kreisma” ,nomata La Narkas, estas la plej ĵusa “arkeologia” asertantaro ke mem malkovris la arkeon sur la pinto de la Monto Ararat, ĉevale de la landlimoj de Turkio kun Armenio. Fotoj de tiu malkovraĵo estas videbla ĉe http://www.narkas.org/.
** en 2004, kroma ekspedicio supreniris sur la Monto Ararat en Turkio por provi dokumenti la ĉeeston de la arkeo. La elfositaj elementoj prenitaj kiel restaĵoj de la hipotezita arkeo estis ekzamenitaj ĉe la *Geological and Nuclear Sciences*, esplora ŝtata instituto de Nov-Zelando, kaj riveliĝis vulkana roko anstataŭ ŝtonigita ligno. http://www.newsisfree.com/iclick/i,60081010,1037,f/
* La Ŝtono de Scone, konata ankaŭ kiel “kolono de Jakobo”:
** Laŭlonge de jarcentoj tiu ŝtono estis esenca elemento de ceremonioj por la kronado de la reĝoj de la britaj insuloj. Onia kredemo ĝin taksadis la ŝtono sur kiu Jakobo, (sekve renomita “Izrael”), ricevis supernaturan vizion (Genezo). Nenio, rilate tion, eblas dokumenti kaj la provoj ĝin ligi al Palestino mankas je ĉiu fundamento.

## Trovitaĵoj rilatantaj al la Nova Testamento 
### Historie certigitaj 
* La dua Templo aŭ Templo de Herodo, konfirmitaj per la trovo de la okcidenta muro.

### Trovaĵoj el prifosoj dokumentitaj 
[maldekstra|eta|300px|Mozaiko, en bizanca preĝejo, datita je la [5-a jarcento.]].

#### Skribaĵo de Pilato 
Tiu skribaĵo troviĝas sur ŝtonbloko trovita en Surmara Cezareo elfosita 1961, kaj montras la nomojn "Pilatus" kaj "Tiberium".

#### Ostejo de Kajafas 
En malgranda tombejo sude de Jerusalemo, najbare de “Peace Forest”, oni malkovris en 1990 diversajn ostejojn
http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Archaeology/jerburial.html, kies unu tenas la skribaĵon: “Jehosef bar Caifa|Jozefo filo de Kajafas”. 
Temas pri la unua arkeologia trovitaĵo koncerne la nomon “Kajafas”, kiu fakte estus kromnomo, kiel reportite de Flavio Jozefo en “Judaj Antikvecoj” (23,35-39). 
Kajafas estis ankaŭ la nomo de la ĉefsacerdoto menciita en la Evangelio laŭ Mateo (26,3; 26,57), ĉe kiun la arestintoj de Jesuo lin kondutis.

#### Puto de Betzaetà 
Laŭ la Evabgelio de Johano (5.1-15) estas priskribita puto, apud la “pordego de la ŝafoj” en Jerusalemo, nomata Betzaetà (= Lageto Betesda), ĉirkaŭata de kvin portikoj.
Restaĵoj rilataj al tiu priskribo estis malkovritaj nur en la 19-a jarcento kaj poste aliaj kvar lokoj estis indikataaj kiel eblaj “putoj de Betzaetà", nome:
* la moderna Fonto de la Virgulino, en la valo Kidron, nefore de la puto de Siloam
* la Birket Israel, puto ĉe la komenciĝo de la valo Kidron sude de la “pordego de Sankta Stefano”
* la ĝemelaj putoj nomataj “subteraj”, sub la konvento de la Fratinoj de Sion, situanta en ebla loko inter Betzaetà kaj la fortreso Antonia
* ĵuse Schick malkovris grandan rezervujon por akvo, situantan nord-ueste de la preĝejo de Sankta Anna, kiu laŭ li estas identigebla kun la puto pri kiu parolas la Evangelio.

Tamen pliperfekte la evangelia rakonto koincidas kun la lageto Betzaetà.

#### Antikvaj urboj priskribitaj en la Nova Testamento 
La evangelioj kaj la Epistoloj de Paŭlo rakontas pri eventoj okazintaj en antikvaj urboj sed ne ĉiuj tiaj asertoj trovis ĝis nun arkeologian konfirmon. Multaj, tamen, tion trovis:
* Nazareto, kiun la evangelioj deklaras urbo de Jesuo (“Jesuo de Nazareto” aŭ “Jesuo la Nazareta”) estas menciita nek en hebrea Biblio, nek en Talmudo nek en la verkoj de Flavio Jozefo, sed iuj arkeologiaj retrovaĵoj evidentigas hebrean establiĝon ĉe la hodiaŭa urbo Nazareto kaj antaŭe kaj sinsekve de la unua hebrea ribelo de 70.

En Surmara Cezareo, fondita de Herodo la Granda inter la jaroj -25 kaj -13, la apostolo Petro baptis la centuriestron Konelion kaj Paŭlo el Tarso ofte loĝadis kaj estis enprizonigita laŭ du jaroj antaŭ esti translokigita al Romo.

### Trovitaĵoj de nekonata origino aŭ duba 
* Kesto de Interligo. La Etiopia Ortodoksa Eklezio asertas ĝin posedi en Axum, Etiopio; la loka tradicio volas ke ĝi estintus portita en Etiopion iniciate de Meneliko la 1-a post vizito al la reĝo Salomono.
* Skribaĵo de Nazareto, tableto kun “edikto de Cezaro” kiu dekretas la mortopunon por la tombodisrabantoj, datebla je la 1-a jarcento; ĝi estintus akirita el la Kolekto Frohner Collection en 1878 en Nazareto.
* Mortotuko de Torino: bildo de Jesuo sur lintuko: pentraĵo senfarba, datita per radiokarnono14 je la 13-a aŭ 14-a jarcentoj sed dokumenteble ekzistanta ekde jarcentoj antaŭe. (Vidu ĉe http://www.ueci.it/ aŭ la verko “La mortotuko de Torino, la neebla objekto : historio kaj eseo pri la Mortotuko de Torino” de André Cherpillod)

## Trovaĵoj eble falsitaj 
Antikvisto Oded Golan estis akuzita, en decembro 2004, fare de la israela polico pri falsado de serio da trovitaĵoj. Pri:
* la ostejo de Jakobo, urno kun skribaĵo “Jakobo filo de Jozefo frato de Jesuo"
* La tableto de “Joash Jehoash” kiu registras la restaŭraĵojn de la Templo de Jerusalemo: oni suspektas pri nuna realizado sur antikva ŝtono
* Diversaj argilaĵoj kiuj mencias la Templon aŭ reportas nomojn ĉeestajn en la Biblio
* Ŝtona lucerno je sep ajutoj, dekoraciita per *Menorao* je sep brakoj
* Ŝtona sigelo perore orlita, atribuata al la juduja reĝo Manaso
* Kvarca bovlo reportanta skribaĵon en antikva egipta lingvo, atestanta ke la ministro de la milito de la reĝo Ŝiŝek konkeris la urbon Meggido
* Ebura Granatarbo kun skribaĵo *Proprieto de la sacerdotoj de la templo... *, realigita el vera antikva eburo
* Ceramika kruĉo kun skribaĵo asertanta ke ĝi estis donita kiel kontribuaĵo al la Templo
* Multenombraj sigeloj, inter kiuj iu kiu mencias bibliajn personojn inkluzive de la reĝo Ezekia, la skribisto Baruch kaj la profeto Jesaja.

### Arkeologiaj malkovroj de Michele Piciirillo 
* Michele Piccirillo, Chiese e Mosaici della Giordania Settentrionale, 1981, Jerusalemo
* Michele Piccirillo, La Montagna del Nebo, 1986, Jerusalemo
* Michele Piccirillo, I Mosaici di Giordania, 1986, Romo
* Michele Piccirillo, Umm er-Rasas Mayfa’ah I. Gli scavi del complesso di Santo Stefano, 1993, Jerusalemo
* Michele Piccirillo, Umm al-Rasas, Mayfaa̓h I (gli scavi del complesso di Santo Stefano),1994, Studium Biblicum Franciscanum, Jerusalemo
* Michele Piccirillo, La Carta Musiva di Madaba 1896-1996 Breŝo
* Michele Piccirillo, Mount Nebo New Archaeological Excavations 1967–1997, 1998, Studium Biblicum Franciscanum,Jerusalemo
* Michele |Piccirillo, Vangelo e Archeologia. Tracce cristiane in Palestina, 1998. Milano
* Michele Piccirillo, Franco Cardini, Renata Salvarani, *Verso Gerusalemme. Pellegrini, santuari, crociati tra X e XV secolo*, Gorle, Velar, 2000.
* Michele Piccirillo, Un uomo di pace. Padre Bellarmino Bagatti (1905-1996)|2001, Gorle
* Michele Piccirillo, Arabia Cristiana. Dalla fondazione della Provincia al Primo Periodo Islamico, 2002. Jaka Book
* Michele Piccirillo, La Palestina cristiana I-VII secolo, 2008, Centro editoriale dehoniano (EDB), Bolonjo.

## Bibliografio 
* Chapman, and J.N. Tubb, *Archaeology & The Bible* (British Museum, 1990)
* Cornfeld, G.and D.N. Freedman, *Archaeology Of The Bible Book By Book* (1989)
* Davies, P.R., *In Search of 'Ancient Israel': A Study in Biblical Origins*, Sheffield (JSOT Press, 1992).
* Dever, William G., Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From?, Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 2003, ISBN 0-8028-0975-8
* Dever, William G., What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?, Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 2002, ISBN 0-8028-2126-X
* Dever, William G., "Archaeology and the Bible : Understanding their special relationship", in *Biblical Archaeology Review'' 16:3, (May/June 1990)
* Israel Finkelstein e Neil Asher Silberman, The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts, Free Press, 2002, ISBN 0-684-86913-6
* Frerichs, Ernest S. and Leonard H. Lesko eds. *Exodus: The Egyptian Evidence*. Winona Lake: Eisenbrauns, 1997 ISBN 1-57506-025-6 Collection of six essays. Denver Seminary review 
* Keller, Werner, *The Bible as History*, 1955.
* Lance, H.D. *The Old Testament and The Archaeologist*. London (1983)
* Negev, Avraham, kaj Gibson, Shimon, (eds.), Archaeological Encyclopedia of the Holy Land, Novjorko, The Continuum International Publishing Group.
* Mazar, A., *Archaeology of the Land of the Bible* (The Anchor Bible Reference Library, 1990)
* Ramsey, George W. *The Quest For The Historical Israel*. London (1982)
* Robinson, Edward (1856) *Biblical Researches in Palestine, 1838-52*, Boston, MA: Crocker and Brewster.
* Thiollet, J-P.,'' Je m'appelle Byblos*, Parigi (2005)
* Thompson, J.A., *The Bible And Archaeology*, edizione rivista (1973)
* Winstone, H.V.F. *The Life of Sir Leonard Woolley of Ur*, London, 1990
* Wright, G. Ernest, *Biblical Archaeology*. Philedelphia: Westminster, (1962).
* Yamauchi, E. *The Stones And The Scriptures''. London: IVP, (1973).
* Lesiaw Daniel Chrupccala, L’archeologo disinvolto.Mondo biblico e sensazionalistico mediatico, Edb, 2013, p. 56, ISBN 978-88-10-55507-1 (La arkeologo senskrupula kaj masmedie sensacia. (La loko de la naskiĝo de Jesuo, la groto en kiu travivis Johano la Baptisto, la tombo de Herodo la Granda, la malkovro en Jerusalemo de la funebra tuko tiu kiu krizigus la aŭtentikecon de la Mortotuko de Torino... Estas iuj ekzemploj de “sensaciaj malkovroj kaj de revoluciaj elfosaĵoj” dementitaj de la scienco...)
[eta|300px|Grotoj de [Qumran kie okazis la plej grava arkeologia malkovro pri dokumentoj entenataj en la Biblio. En la valo de la Morta Maro.]]

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Biblio
* Fanta arkeologio
* Historieco de Jesuo
* Michele Piccirillo
* William F. Albright
* Jigael Jadin

## Aliaj projektoj 
* Commons: http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Biblical_archaeology?uselang=it
* Viki Trans http://epo.wikitrans.net/Biblical_archaeology_school?from=vikipedio

## Eksteraj ligiloj 
*  Robert I Bradshaw, "Archaeology & the Patriarchs": indagine introduttiva con una bibliografia completa del materiale accessibile in lingua inglese.
*  Biblical Archaeology Resources - Ampia raccolta di risorse relative all'archeologia biblica.
*  The Biblical Archaeology Society
*  CenturyOne Foundation
*  Archaeology and the Bible - Christian Answers
*  Conservative/Maximalist Bible Archaeology Resource 
*  Introduction to Biblical Archaeology 
*  The Palestine Exploration Fund
*  All About Archaeology: Bible Archaeology: "La nostra missione è guidare la gente a Gesù..."
*  D.W. Wellington and N. King, University of Texas, "Archaeology of the Bible" 
*  Digmaster Archaeology Database: An online database of artifacts 
*  Know Why You Believe - Does Archaeology help?
* http://www.pmichelepiccirillo.it/index.php?option=com_morfeoshow&Itemid=36  Fondaĵo Michele Piccirillo

Kategorio:Biblio
Kategorio:Biblia arkeologio
Kategorio:Palestino