open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rozedoj (subklaso)

**Rozedoj** (*Rosidae*) estas botanika nomo je la rango de subklaso. Membreco en la subklaso varias laŭ la taksonomia sistemo uzata; nepras nur ke en la subklaso estu la familio de rozacoj. Bone konata sistemo uzanta ĉi tiun nomon estas la sistemo de Cronquist kaj, en la origina versio, tiu de 1981, la membroj de la rozeda subklaso estis:

* subklaso '*Rozedoj *Rosidae'''*
*: ordo Rozaloj *Rosales*
*: ordo Fabaloj *Fabales*
*: ordo Protealoj *Proteales*
*: ordo Mirtaloj *Myrtales*
*: ordo Rhizoforaloj *Rhizophorales*
*: ordo Kornusaloj *Cornales*
*: ordo Santalaloj *Santalales*
*: ordo Raflezialoj *Rafflesiales*
*: ordo Celastraloj *Celastrales*
*: ordo Eŭforbialoj *Euphorbiales*
*: ordo Ramnaloj *Rhamnales*
*: ordo Linaloj *Linales*
*: ordo Poligalaloj *Polygalales*
*: ordo Sapindaloj *Sapindales*
*: ordo Geranialoj *Geraniales*
*: ordo Apialoj *Apiales''

La sistemo APG III ne uzas formalajn botanikajn nomojn super la rango de ordo sed metas la plimulton de ĉi tiuj grupoj en la klado de rozedoj.

Kategorio:Magnoliopsidoj
Aedo (moskito)

**Aedo** () estas genro de moskitoj, origine trovitaj en tropikoj kaj subtropikoj. 

La plej konata specio egipta aedo () transportas flavan febron, dengon kaj zikan febron.

La specio polinezia aedo () portas malsanojn en Polinezio.

Piko de la specio blanka pentrita aedo (, neformale nomata ankaŭ "tigra moskito"), povas kaŭzi ĉikungunjon.

La nomo venas de la greka vorto *ἀηδής*, *aēdēs*, kies senco estas "malplezura".

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĉikungunjo
* Dengo

* Bildo de la egipta aedo

Kategorio:Dipteroj
Kronologio de la malkovroj de la sunsistemaj planedoj kaj de ties naturaj satelitoj

Tiu ĉi artikolo prezentas tabelan kronologion de malkovroj de planedoj, preskaŭplanedoj ("nanaj planedoj") kaj ties naturaj satelitoj en sunsistemo.

En la subaj tabeloj la nomoj de lunoj estas skribitaj **dike** kaj nomoj de planedoj kaj preskaŭplanedoj estas skribitaj per *kurzivo*. Indikoj en la tabeloj estas notitaj laŭ unuaj publikoj pri la malkovro. Datoj estas skribitaj per literoj:
* *f:* dato de la unua eternigo surbaze de grafikaĵo (sur *fotografio*, desegnaĵo ktp.)
* *o:* dato de la unua *observado* de homo pere de teleskopo aŭ pere de fotografa aparato
* *p:* dato de la unua *publikado* pri la malkovro

## Tabelo de koloroj 
Planedoj, preskaŭplanedoj kaj ankaŭ ties naturaj satelitoj estas priskribitaj sub donitaj koloroj:

## Antaŭ la 17-a jarcento 

|-
|bgcolor=#FFE8E8| *Jupitero*
|bgcolor=black| 50px|center ||bgcolor=#FFE8E8| *kvina planedo*
|-
| bgcolor=#FFFFCC| *Saturno*
|bgcolor=black| 100px|center ||bgcolor=#FFFFCC| *sesa planedo*
|-
|align=center rowspan="1"| Nekonata
|bgcolor=#CCCC99 | *Luno*
| bgcolor=black| 50px|center
|bgcolor=#CCCC99 | Tero I
|bgcolor=#CCCC99 | En teorio de Koperniko, luno estis ne plu konsiderata kiel planedo, sed kiel natura satelito de Tero kaj ĝi ne rondflugis ĉirkaŭ Suno.
|}

## La 17-a jarcento 
## La 18-a jarcento 
## La 19-a jarcento 
## La 20-a jarcento 
## La 21-a jarcento 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* City of Hudson's Natural Satellite Page
* Gazetteer of Planetary Nomenclature
* Scott Sheppard's Giant Planet Satellite Page
* JPL Natural Satellite Discovery Data
* James L. Hilton, When Did the asteroids Become Minor Planets? 

Kategorio:Listoj
Kategorio:Sunsistemo
Kategorio:Historio de astronomio
Malkovro
Monroe (Vaŝingtonio)

**Monroe** [*manrO*, esperantigita kiel *Monrovo*] estas urbo en Kantono Snohomish, Vaŝingtonio, Usono. Ĝi havis  loĝantojn en 2000, kaj  en 2004. Monrovo jure municipiĝis la . Ĝi situas ĉe 47°51′28″N, 121°59′18″U, ĉe la kunfluejo kie la riveroj skajkomiŝa kaj snokvalmia naskas la Snohomiŝan riveron. La ŝtata foirejo (Evergreen State Fairgrounds) troviĝas en Monrovo.

## Eksteraj ligiloj 
*Urba retejo (oficiala, anglalingva)

Kategorio:Urboj en Vaŝingtonio
Kategorio:Geografio de Vaŝingtonio
Kategorio:Vaŝingtonio
Grätzel-sunĉelo

La **Grätzel-sunĉelo** aŭ **kolora sunĉelo** aŭ **Grecel-sunĉelo** servas por transformo de la lumenergio al elektra energio. Temas pri apliko el bioniko, kiu estas nomata ankaŭ **elektrokemia kolorigaĵa sunĉelo**. Tiu ĉi sunĉelo estas nomata post Michael Grätzel (EPFL, Lausanne, Svislando), kiu malkovris ĝin komence de la 1990-aj jaroj kaj patentigis ĝin en 1992.

La sunĉelo uzas por absorbo de la lumenergio ne duonkonduktan materialon, sed organikajn kolorigaĵojn, ekz. klorofilon.

## Konstruo 
La Grätzel-sunĉelo konsistas el du elektrodoj kun distanco de 20 - 40 µm. La du elektrodoj estas kovritaj sur la interna flanko per transparentaj, elektre kondukaj tavoloj (ekz. *FTO - **F**luorine doped **T**in**O**xide*; fluor-dotita zinka dioksido; F:SnO2), kiuj havas la dikon de 0,5 µm.

La du elektrodoj estas nomataj - laŭ ilia funkcio - aŭ laborelektrodo aŭ kontraŭelektrodo. La laborelektrodon oni tavolkovras per titana dioksido dika, nanoporoza de 10 µm (TiO2). Sur ties surfaco venas la lumsensa kolorigaĵo. Sur la kontraŭelektrodo troviĝas katalika tavolo (plej ofte plateno) kun diko de kelk-µm (kelk-mikrometro). La areo inter la du elektrodoj estas plenumita per redoksa elektrolito, ekz. solvaĵo el jodo (I2) kaj kalia jodido.

## Graveco 
La kolorigaĵa sunĉelo gravas pro la malaltaj produktaj kostoj, relative granda efikeco (6-10 %).

Malavantaĝo estas, ke la longdaŭra uzebleco de sunĉelo ne estas pruvita.

## Ligilo 
* laŭreato - premio 
* *Michael Gräetzel*, (fonetike: Miĥael Graeĉel) 

Kategorio:Sunenergio
Aedo (poeto)

**Aedo** (greke *aoidos* = kanti) estis helena pratempa poeto, kiu kantis, akompane de liro, la glorajn agojn de dioj kaj herooj. Li kantis parkere proprajn tekstojn, ne havante ilin en skriba formo.

La plej fama aedo estas Homero.

Parencaj esprimoj estas bardo, rapsodo, skaldo, menestrelo, lirikisto.

## Referencoj 
Kategorio:Literaturo de Grekio
Fabaloj

alternative=Истод сенега (Polygala senega) — вид рода Истод. Ботаническая иллюстрация из книги Köhler’s Medizinal-Pflanzen, 1887|eta|406x406ra|Истод сенега (Polygala senega) — вид рода Истод. Ботаническая иллюстрация из книги Köhler’s Medizinal-Pflanzen, 1887
La **fabaloj** () estas planta ordo el la dukotiledonaj angiospermoj. Tiu ordo enhavas 4 familiojn, ĉirkaŭ 1000 genrojn kaj preskaŭ 26 000 speciojn (*Vicia*), kies eksa sinonimo estas fabo (*Faba*).

Kiel la tria plej granda plantofamilio de la mondo, la fabacoj havas la plimulton de la diverseco de la fabaloj; la aliaj familioj kontribuas nur malgrandan parton de la diverseco de la ordo. Esplorado je la ordo fokusiĝas je la fabacoj, parte pro ĝia granda biologia diverseco, kaj parte pro ĝia graveco kiel familio de multaj nutroplantoj. Inter plantofamilioj la poligalacoj estas iom bone esplorita, parte danke al la granda diverseco de la genro poligalo kaj parte danke al tio ke membroj de ĉi tiu familio, same kiel la fabacoj, estas nutroplantoj por diversaj papilio-specioj. Dum taksonomoj uzantaj metodojn de genetika esplorado trovas fortan subtenon por la ordo, necesas noti ke restas demandoj pri la morfologiaj rilatoj de la *Quillajaceae* kaj *Surianaceae* al la resto de la ordo, parte pro la limigiteco de esplorado je ĉi tiuj familioj. 

## Distribuo 
La fabaloj estas kosmopolita planto-ordo, krom ke nur la subfamilio *Papilionoideae* (*Faboideae*) de la fabacoj plene distribuiĝas tra la norda parto de la mildklimata zono.

## Taksonomio 
En la klasada sistemo APG II, la fabaloj aperas en la rozeda grupo de la eŭkotiledonoj. Laŭ la membrec-priskribo de la sistemo APG II en ĉi tiu ordo estas la familioj fabacoj (inkluzive la subfamiliojn *Caesalpinioideae*, *Mimosoideae*, kaj *Faboideae*), *Quillajaceae*, poligalacoj (inkluzive la familiojn *Diclidantheraceae*, *Moutabeaceae*, kaj *Xanthophyllaceae*), kaj *Surianaceae*. Laŭ la sistemo de Cronquist kaj iuj aliaj plantoklasadaj sistemoj, en la ordo de fabaloj estas nur la familio de fabacoj. La aliaj familioj kiujn la sistemo APG II metas en fabaloj aperis en apartaj ordoj en la sistemo de Cronquist: la poligalacoj en sia propra ordo, la poligalaloj, la *Quillajaceae* kaj *Surianaceae* en la rozaloj.

Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (21 maj. 2020), jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj:

**Angiospermae* - angiospermoj
***Fabales* Bromhead - fabaloj
****Fabaceae* Juss. - fabacoj
****Polygalaceae* Hoffmanns. & Link - poligalacoj
****Quillajaceae* D.Don - kilajacoj
****Surianaceae* Arn. - surianacoj

## Bildaro 

Dosiero:Lathyrus_latifolius_(pèsol_bord).jpg|*Lathyrus tuberosa* el fabacoj
Dosiero:Quillaja saponaria.jpg|*Quillaja saponaria* el kilajacoj
Dosiero:Suriana maritima flowers.JPG|*Suriana maritima* el surianacoj

## Referencoj 
Kategorio:Magnoliofitoj
Kategorio:Fabaloj
Remburado

**Remburado** laŭ PIV unuavice estas la metio "pufigi kusenon aŭ seĝon, plenŝtopante ĝin per lano, haroj aŭ ia elasta materialo". La vorto devenas de la franca *rembourrer*. **Remburaĵo** estas la elasta materialo, per kiu oni remburas, kaj **remburisto** la profesio de metiisto, kiu tiel prilaboras meblojn.

**Remburado** duavice ankaŭ temas pri la metio "plenŝtopi per pajlo aŭ alia materialo la felon de besto, por konservi al ĝi la formon de la vivanta besto". *Vidu Remburado (konservado de bestoj)*

Kategorio:Profesioj
Měrćin Nowak-Njechorński

**Měrćin Nowak-Njechorński** (germana nomo ''*) (naskiĝinta la  en Nechern, mortinta la  samloke) estis soraba pentristo, grafikisto, publicisto kaj verkisto.

Post la frekventado de la elementa lernejo en Wurschen li pliklerigis sin en la kampo de la pentrado. En la jaro 1919 li havis sian unuan vendoekspozicion en Görlitz, kies financa rezulto ebligis al li komenci studadon en la Ŝtata akademio por grafikaj artoj kaj librometio en Lepsiko.
En la jaroj 1921–1923 li ŝanĝis al la Dresdena artoakademio. Tie li pli kaj pli entuziasmiĝis por la soraba popola kulturo, kio estis por li instigo studi en la slava eksterlando. Li ankaŭ komencis arte okupi sin precipe pri motivoj el la Slava mitologio.

En la jaro 1923 li do iris al Prago, kie li studis ĝis 1927 interalie ĉe Max Švabinský.
1927–1929 li komencis studadon en la artoakademio en Varsovio. Post sia reveno al Bautzen li laboris de 1929 ĝis 1933 kiel redaktoro de la soraba gazeto Serbske nowiny. Pro politikaj kaŭzoj oni devigis lin fini tiun laboron en la jaro 1933 kaj li estis rekrutigata al la militservo, al la germana Vermaĥto. Post sia reveno el la usona militkaptiteco li laboris ekde 1947 kiel ĉefredaktoro de la gazeto intertempe alinomita al Nowa doba („Nova epoko”), de 1950 ĝis 1969 kiel posteulo de Ota Wićaz ankaŭ kiel ĉefredaktoro de la soraba kulturrevuo Rozhlad. Post sia pensiuliĝo en la jaro 1969 li vivis kiel sendependa pentristo kaj verkisto en sia hejmloko Nechern.

Měrćin Nowak-Njechorński estis dufoje dekoraciita per la Patrolanda meritordeno de la GDR, per la Nacia premio de la GDR, per la Ćišinski-premio de la Domowina kaj per la ordeno Stelo de la popola amikeco.

Lia naskiĝ- kaj loĝdomo en Nechern estas malfermita al la publiko en junio 1999 kiel muzeo.

## Verkoj (elekto) 
* *Po serbskich pućach*. Bautzen 1936
* *Zapiski bobaka*. Bautzen 1952
* *Serbski wšudźebył*. Bautzen 1954
* *Mišter Krabat*. Bautzen 1954

## Literaturo 
* *Moler serbskeho luda*. Bautzen 1959 (mit Texten von Měrćin Nowak-Njechorński und Alfred Schneider)
* *Wubrane spisy, zwjazk 1* (pućowanske wobrazy). Bautzen 2000, ISBN 3-7420-1822-1
* *Wubrane spisy, zwjazk 2* (bajki). Bautzen 2000, ISBN 3-7420-1824-8
* Helmut Kaltšmit: *Leksikon awtorow serbskich knihow 1945–1978''. Bautzen 1979

## Eksteraj ligiloj 
* Mišter Krabat de M. Nowak-Njechorński en Esperanto

Kategorio:Viroj
Kategorio:Sorabaj verkistoj
Kategorio:Sorabaj desegnistoj
Kategorio:Sorabaj pentristoj
Kategorio:Sorabaj ĵurnalistoj
Mezőkovácsháza

**Mezőkovácsháza** ['mɛzø:kova:tʃha:zɒ] estas urbo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Békés, en Distrikto Mezőkovácsháza, kies centro ĝi estas. La loknomo signifas: kampo-domo-de forĝisto.
eta|maldekstra|Urbodomo de Mezőkovácsháza

## Situo
Mezőkovácsháza situas sur ebenaĵo 45 kilometrojn sude de urbo Békéscsaba. Orosháza troviĝas pli proksime (24&nbsp;km-ojn).

## Historio
Pli frue avaroj loĝis tie. La vilaĝo ricevis la rangon kampurbo en 1463. La turkoj en 1552 okupis la urbeton kaj ili senhomigis ĝin. Baldaŭe hungaroj kaj slovakoj refondis ĝin. En 1883 la fervojo ekfunkciis. Ĝi iĝis distriktejo ĝis 1984. La judoj estis deportitaj en 1944. La komunumo urbiĝis en 1986.

La urbo havas kuracbanejon.

## Vidindaĵoj
* Preĝejo de Naskiĝo de Maria (Mezőkovácsháza)

## Ekonomio
*Legomo produktado
*Kortobirdo bredado
*Kortobirdo prilaborado

## Famuloj
En Mezőkovácsháza naskiĝis:
* aktoroj Iby Kovács kaj Ágnes Kovalik
* inĝeniero Endre Sármezey
* kemiisto Mária Kávai
* luktisto Ferenc Holubán
* matematikisto Imre Rábai.

## Ĝemelkomunumoj 
*  Semlac, Rumanio
*  Praid, Rumanio
*  Moneasa, Rumanio
*  Vinga, Rumanio

## Referencoj 
eta|maldekstra|Aerfoto pri Mezőkovácsháza

Kategorio:Banlokoj
Kategorio:Mezőkovácsháza
Kokory

**Kokory** estas municipo en Ĉeĥio, en Regiono Olomouc, en distrikto Přerov. Vivas ĉi tie  ().

## Historio 
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1279.

## Loĝantaro 
## Pluaj fotoj 

Kokory - kostel.jpg|Preĝejo de Ĉielpreno de Virgulino Maria
Kokory - kaple.jpg|Kapelo de sankta Francisco Xavier
Kokory - klášter.jpg|Eksa monaĥinejo de dominikanoj, hodiaŭ Instituto de socia zorgo por virinoj
Kokory, fara.jpg|Paroĥo
Kokory, boží muka.jpg|Dia torturo
Kokory, schodiště ke kostelu.jpg|Ŝtuuparejo al la preĝejo
Kokory, pivovar.jpg|Bierfarejo

Kategorio:Municipoj en distrikto Přerov
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Přerov
Kategorio:Setlejoj en Nízký Jeseník
Kategorio:Setlejoj en Supramoravia valego
Křtomil

**Křtomil** estas municipo en distrikto Přerov, Regiono Olomouc, Ĉeĥio . En la municipo vivas  ().

## Historio 
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1365.

## Loĝantaro 
## Pluaj fotoj 

Křtomil, Bystřička.JPG|Rivereto Bystřička
Křtomil, zvonice.JPG|Sonorilejo
Křtomil, pomník.JPG|Monumento al viktimoj de la 1-a mondmilito
Křtomil, OÚ.JPG|Municipa ofico

Kategorio:Municipoj en distrikto Přerov
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Přerov
Kategorio:Setlejoj en Subbeskida montetaro
Lazníčky

**Lazníčky** estas municipo en Ĉeĥio, en Regiono Olomouc, en distrikto Přerov. Vivas ĉi tie  (). La municipo situas en valo surrande de hanakia ebenaĵo.

Renkontiĝas ĉi tie meteorologiaj influoj de Supramoravia valego kaj Moravia pordego, tial la vetero estas ĉi tie tre komplika. En la jaroj 1961 ĝis 1975 estis mezurita mezproksima pojara temperaturo .

## Historio 
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1365.

## Loĝantaro 
## Memorindaĵoj, interesaj lokoj 
* Ventmuelejo "Nad Pančavou" de holanda tipo estis finkonstruita en la jaro 1965. Ĝi troviĝas en domaro Pančava.
* Ŝtonminejo Výkleky – proksimume 2&nbsp;km de la municipo, ĝi servas por baniĝado kaj subakvigado.

## Pluaj fotoj 

Kaple Stětí svatého Jana Křtitele, Lazníčky, okres Přerov.jpg|Kapelo de Senkapigo de sankta Johano Baptisto
Hasičská zbrojnice, Lazníčky, okres Přerov.jpg|Fajroestingista armilejo
Kříž na křižovatce, Lazníčky, okres Přerov.jpg|Kruuco en vojkruciĝo
Socha Panny Marie na křižovatce, Lazníčky, okres Přerov.jpg|Statuo de Virgulino Maria en vojkruciĝo
Větrný mlýn, Lazníčky, okres Přerov (02).jpg|Ventmuelejo


Kategorio:Municipoj en distrikto Přerov
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Přerov
Kategorio:Setlejoj en Nízký Jeseník
Lazníky

**Lazníky** estas municipo en Ĉeĥio, en Regiono Olomouc, en distrikto Přerov. Vivas ĉi tie  ().

## Historio 
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1355.

## Loĝantaro 
## Partoj de municipo 
* **Lazníky**
* Svrčov

## Pluaj fotoj 

Obecní úřad, Lazníky, okres Přerov.jpg|Municipa ofico
Kaple svatého Floriána, Lazníky, okres Přerov (02).jpg|Kapelo de sankta Floriano
Památník padlým ve světových válkách, Lazníky, okres Přerov.jpg|Monumento al falintoj en la mondmilitoj
Kříž jižně od obce, Lazníky, okres Přerov.jpg|Kruco sude de la municipo
Kříž u silnice na Tršice, Lazníky, okres Přerov.jpg|Kruuco apud ŝoseo al Tršice
Říka, Lazníky, okres Přerov.jpg|Rojo Říka en la municipo


Kategorio:Municipoj en distrikto Přerov
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Přerov
Kategorio:Setlejoj en Nízký Jeseník
Georg Dumpert

**Georg Dumpert** estis germana volapukisto kaj esperantisto.

Georg Dumpert loĝis Königsstr. 53 en Nurenbergo; profesie li estis komercisto. Li estis diplomita Volapuk-instruisto; en 1888 li estis elektita bibliotekisto de *Nürnberger Weltspracheverein,* volupaka klubo en tiu urbo. Kiam ĝi en 1890 fariĝis Esperanto-klubo (la unua en la mondo!), li estis unu el tri estraranoj. La *Fundamenta Krestomatio* aperinta en 1903 enhavas du anekdotojn verkitajn de li.

## Fontoj 
Kategorio:Germanaj esperantistoj
Dumpert
Deutsche Bahn

La **Germana Fervojo** (; mallongigo: **DB**) estas la nacia kompanio de fervojoj en Germanio. Ĝia nomo estas *Deutsche Bahn* kiu signifas *Germana Fervojo*. La kompanio funkciigas interalie altrapidajn trajnojn nome **InterCityExpress** (**ICE**).

## Tarifo 
Germana fervojo ofertas al vojaĝantoj biletojn por unuopaj landoj - tiuj estas por regionaj trajnoj. Simile ekzistas ankaŭ biletoj por tuta Germanio, ankaŭ sen ebleco uzi ilin en altrapidaj trajnoj.

Por la altrapidaj trajnoj oni povas aĉeti biletojn, kies prezo diferencas laŭ la distanco, tempo de aĉeto kaj vojaĝtempo (ĝis 250 km povas esti prezoj en la dua klaso 9 € aŭ 25 €, de distanco 250 km kaj pli estas prezoj de 29 € ĝis 119 €; por la unua klaso prezoj estas de 29 € por distanco maksimume 250 km, por distancoj pli ol 250 km estas prezoj de 39 € ĝis 189 €). De la prezo oni povas gajni rabaton 25 %, se oni posedas klientan karton.

Simile Germana fervojo ofertas ankaŭ internaciajn biletojn kun interesaj rabatoj. Ankaŭ tiuj biletoj diferencas laŭ la tempo de aĉeto, distanco kaj vojaĝtempo. Biletoj de oferto *Europa Spezial* ekzistas al jenaj landoj:
* Aŭstrio
* Belgio
* Ĉeĥio
* Danio
* Francio
* Hungario
* Italio
* Kroatio
* Luksemburgo
* Nederlando
* Pollando
* Slovakio
* Slovenio
* Svedio
* Svislando
Germana fervojo krom tiu landoj ofertas biletojn ankaŭ al Londono, oferto nomiĝas* London Spezial *kaj en la prezo estas ankaŭ vojaĝo per Eurostar trajno. Prezoj de tiu ĉi oferto komencas de 59 € por dua klaso.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* Serĉilo por trejnointerligiloj - Atendu, ke la serĉilo ne povas labori kun ĉeĥaj literoj. Ekzemple, anstataŭ Šumná uzas Sumna.

Kategorio:Germanio
Kategorio:Fervojaj kompanioj en Germanio
Charlie Chong

**Charlie CHONG** [ĈA-li ĈONG] (1926 - 26-a de aprilo 2007) estis politika aktivulo en Seatlo. Li naskiĝis en havaja insulo Maui. Li subtenis la rajtojn de luantoj en la urba bazaro kontraŭ la potenculoj, kaj la rajtojn de kvartalaj najbarejoj kontraŭ la potenco de la urbcentro. Li elektiĝis kiel magistratano en 1996, kaj malsukcesis en provo urbestriĝi en 1997.

Kategorio:Politikaj aktivuloj
Kategorio:Usonanoj
Franekeradeel

Dosiero:Loudspeaker.svg**|Franekeradeel** (; )
estas antaŭa municipo en la provinco Frislando (Nederlando), kiu ekde la komenciĝo de 2018 estas parto de nova municipo Waadhoeke. Laŭ la stato de  ĝi havis  loĝantojn kaj areon de , de kiu  akvo.

La ĉefloko estas Franeker (Frjentsjer).
eta|dekstra|260px|Satelitfoto kun indiko de la municipoj

Kategorio:Eksaj municipoj de Frislando
Gregorio

**Gregorio** estas vira persona nomo.

## Nacilingvaj formoj 
* Gergely [gergej] aŭ Gergő (hungare)
* Greger (svede)
* Gregor (germane, slovake, slovene)
* Gregorio (itale, hispane)
* Grégoire (france)
* Grgoere (puatue)
* Grigore (rumane)
* Gregòri (okcitane)
* Gregorius (latine, nederlande)
* Kerekorio (Tahitie)
* Gregory 
* Grigalius (litove)
* Grzegorz (pole)
* Řehoř (ĉeĥe)
* Reko, Reijo (finne)
* Григорий/Grigorij (ruse, bulgare)
* Γρηγόρης (greke)

## Gravaj nomportantoj 
### Papoj 
* Gregorio la 1-a, aŭ **Gregorio la Granda**, papo, sanktulo
* Gregorio la 2-a, papo, sanktulo
* Gregorio la 3-a
* Gregorio la 4-a
* Gregorio la 5-a
* Gregorio la 6-a
* Gregorio la 7-a, papo, sanktulo
* Gregorio la 8-a
* Gregorio la 9-a
* Gregorio la 10-a
* Gregorio la 11-a
* Gregorio la 12-a
* Gregorio la 13-a
* Gregorio la 14-a
* Gregorio la 15-a
* Gregorio la 16-a

### Sanktuloj 
* Sankta Gregorio la Iluminanto
* Sankta Gregorio de Narek
* Sankta Gregorio de Nazianco
* Sankta Gregorio de Nyssa
* Sankta Gregorio Palamas
* Sankta Gregorio la Taŭmaturgo
* Sankta Gregorio de Tours
* Sankta Gregorio de Utrecht

### Aliaj 
* Gregório de Matos
* Gregorio Fuentes
* Gregorio Ricci-Curbastro
* Gregorio Haloandro

## Gregorio en loknomoj 
* San Gregorio Magno
* San Gregorio di Catania
* San Gregorio nelle Alpi
* San Gregorio d'Ippona
* San Gregorio Matese
* San Gregorio da Sassola

## Vidu ankaŭ 
* Gregoria kalendaro
* Gregoria ĉanto

Kategorio:Apartigiloj
Kategorio:Viraj personaj nomoj
Joseph Monier

**Joseph MONIER** (n. la 8-an de novembro 1823 en Saint-Quentin-la-Poterie, Francio – m. la 12-an de marto 1906 en Parizo) estis franca ĝardenisto, unu malkovrinto de la ferbetono (krom Francois Coignet kaj Joseph Louis).

Monier estis profesie ĝardenisto, kiu eksperimentis per tio, ke li fortigis per ferdrato la florpelvojn pretigitajn el cemento kaj betono. Li patentigis la ideon en 1867 kaj samjare prezentis ĝin en la Pariza Internacia ekspozicio.

Baldaŭ trafis lin la ideo – same kiel François Hennebique –, ke la metodo estas uzebla ankaŭ ĉe teknikaj konstruaĵoj. Kvankam la uzon de fero en betono ne elpensis Monier, li tamen pli bone ekkonis ties gravecon ol inĝenieroj. Li klare vidis, ke la betontrabo prenas plimulton de la premfortoj, dum la ŝtaldratoj prenas plimulton de la streĉ-fortoj.

Lian patenton aĉetis en 1886 la germana inĝeniero Gustav Adolf Wayss (1851 – 1917) kaj pluevoluigis ĝin.

Kategorio:Francaj inĝenieroj
Kategorio:Francaj ĝardenistoj
Kategorio:Francaj inventistoj
Kategorio:Materialsciencistoj
Kategorio:Pioniroj de betono
Bastono

eta|Ŝafisto kun bastono
**Bastono** estas stangeto, ĝenerale ligna, kiu utilas por sin apogi, por bati aŭ kiel insigno (episkopa bastono).

Tipoj de bastonoj: promenbastono, lambastono, bastono de policano, de marŝalo, de orkestra direktisto; bilarda, golfa, skiista bastono; pilgrima, paŝtista, aŭgurista, magiista bastono, hokbastono (ŝafista), kalkulbastono, irbastono, manĝbastonetoj, montrobastono, noĉbastono, ordonbastono, regbastono, taktobastono, tuĉbastoneto, kolbasa bastoneto ktp..

Bastoneto signifas en la medicino tiujn lumricevajn ĉelojn, kiuj grandakvante troviĝas en la periferia parto de la retino.

Ĵeti bastonon en la radon signifas estigi malhelpaĵojn.

## Vidu ankaŭ 
* karoto kaj bastono
* branĉo, kano, lato, paliso, tabulo, trabo, vergo, sceptro
* bastonspado
* Kakaro

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (15, kaj 17 pri ŝtono) proverboj pri bastono en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Armiloj
Silhouette (Sejŝeloj)

eta|Silhouette

**Silhouette** estas granita insulo en la okcidenta parto de la Hinda oceano, 19 km nordokcidente de la insulo Mahé (Sejŝeloj). Ĝi estas la tria plej granda membro de la Sejŝeloj.

Ĝi ampleksas areon de 20 km², la plej alta pinto de la insulo estas 751 metrojn super la marnivelo. La insulo estas nacia parko, kies partoj kovras ankoraŭ netuŝitajn praarbarojn. La loĝantoj vivtenas sin el koproproduktado kaj fiŝkaptado.

Kategorio:Insuloj en Sejŝeloj
Kategorio:Gravaj birdejoj en la Sejŝeloj
Kategorio:Insuloj alfabete ordigataj
Silhouette

**Silhouette** povas esti

* originala franca nomo por silueto
* Silhouette (insulo)
* Silhouette (entrepreno), produktante okulvitrojn
* sportaŭto: Lamborghini Silhouette
* familia nomo de Étienne de Silhouette (n. 1709, m. 1767), iama financa ministro de Francio
G8-pintkonferenco en Heiligendamm

dekstra|350px
G8-pintkonferenco en Heiligendamm estas la 33-a kunveno de la **Grupo de la 8 G 8** okazanta en Germanio en Heiligendamm de la 6-a ĝis la 8-a de junio 2007. La kunveno okazas sub germana prezidanteco sub la devizo „kreskado kaj respondeco“. La kunveno okazos sub striktaj sekurmezuroj en la grandhotelo Heiligendamm en Meklenburgo-Antaŭpomerio. En parto de la socio la kunveno vekas grandan resistemon kaj oni atendas ĉirkaŭ la kunvenejo fortajn protestojn de kritikantoj de la tutmondigo.

## Grupo de la ok 
* Germanio – Angela Merkel
* Francio – Nicolas Sarkozy
* Italio – Romano Prodi
* Japanio – Shinzō Abe
* Kanado – Stephen Harper
* Usono – George W. Bush
* Britujo – Tony Blair
* Rusa Federacio – Vladimir Putin

Kategorio:Politiko en 2007
Jolán Földes

**FÖLDES Jolán** (naskiĝis la  en Kenderes; mortis en oktobro 1963 en Londono) estis hungara romanverkistino.

Post kiam ŝi finis la lernejon en 1921, ŝi transloĝiĝis al Paris. En 1941 ŝi elmigris al Londono.

Ŝia plej konata romano estas *La Strato de Fiŝanta Kato.* Ĝi temas pri la malfacila vivo de hungaraj elmigrintoj en Parizo post la unua mondmilito. Per tiu romano Jolán Földes venkis en internacia roman-konkurso kaj gajnis 4&nbsp;000 britajn pundojn; ĝi estas tradukita al 12 lingvoj.

En la gazeto *La Juna Vivo* aperis la jena anekdoto:
: *S.ro Vilhelmo Bleier, la eldonanto de *Literatura Mondo* en Budapesto, vizitis la feliĉan verkistinon por paroli kun ŝi pri Esperanto.*
: *Dum la intervjuo S.ino Földes malkaŝis, ke ŝi ne nur alte taksas kaj ŝatas Esperanton, sed eĉ bone komprenas ĝin, ĉar kiel universitata studentino ŝi tralegis tutan lernolibron de Esperanto kaj poste pro veto sen vortaro tradukis unu tutan Esperanto-novelon en hungaran lingvon.*

## En Esperanto aperis 
* *La Strato de Fiŝanta Kato (A halászó macska uccája)*, romano. Tradukis Ladislao Halka kaj Ladislao Spierer. Budapeŝto: Literatura Mondo, 1937. 268 paĝoj.

## Referencoj 
Foldes, Jolan
Foldes, Jolan
InterCityExpress

dekstra|eta|300px|ICE
**ICE** estas germana grandrapida trajno („**I**nter**C**ity**E**xpress”). Altrapidaj trajnoj de la serio intertempe ankaŭ vaste cirkulas en internacia eŭropa trajna trafiko inter la landoj Aŭstrio, Belgio, Francio, Germanio, Nederlando kaj Svislando.

La ICE-trajnojn produktas la germana entrepreno Siemens. Ĝi servas kiel germana nacia simbolo kaj estas unu el la plej sukcesaj rapidtrajnoj. La unua ICE ektrafikis en 1991 en la itinero Hanovro-Würzburg. Temis pri ICE 1. Estis 59 unuoj fine produktitaj. Maksimuma rapideco estis 280 kilometroj en horo.

En la jaro 1996 estis produktitaj 44 unuoj ICE 2, kiuj donis la eblon kunigi du unuojn kun ses vagonoj kaj tiel proponi rapidan konekton al lokoj, kie ICE 1 kun 12 vagonoj estis malplena . Maksimuma rapideco estis sama kiel tiu de ICE 1.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Rapidtrajna fervoja linio Hanovro — Würzburg
* Rapidtrajna fervoja linio Kolonjo - Frankfurto
* Altrapida fervojlinio Nurenbergo-Munkeno

## Libro 
* *InterCityExpress: Die Entwicklung des Hochgeschwindigkeitsverkehrs in Deutschland* (germane, tradukite "InterUrboEkspreso: la evoluo de altrapida trafiko en Germanio"), Heinz Kurz, Freiburgo: EK-Eldonejo, 2009, 304 paĝoj, kun bildoj. serio *Eisenbahn-Kurier* ("fervojo-kuriero") ISBN 978-3-88255-228-7

Kategorio:Trajnoj
Kategorio:Fervojaj veturiloj de Siemens
Kategorio:Fervojo en Eŭropo
Kategorio:Fervojo en Germanio
Remburado (konservado de bestoj)

eta|altdekstre=1.4|Remburado
**Remburado** laŭ PIV unuavice estas la metio "pufigi kusenon aŭ seĝon, plenŝtopante ĝin per lano, haroj aŭ ia elasta materialo".

[eta|maldekstra|remburita [polusa urso]]
**Duavice** ankaŭ temas pri la metio "plenŝtopi per pajlo aŭ alia materialo la felon de besto, por konservi al ĝi la formon de la vivanta besto". Moderna neologismo por tiu-ĉi dua signifo de la vorto estas la esprimo **taksidermio**.

La vorto **remburi** devenas de la franca *rembourrer*. **Remburaĵo** estas la elasta materialo, per kiu oni remburas, kaj **remburisto** la profesio de metiisto, kiu tiel prilaboras meblojn (aŭ mortajn bestojn).

Foje la remburarto helpis la naturalisman studadon de la specioj, ĉefe de neeŭropaj teritorioj. Tiele la sciencistoj povis ricevi de kolektantoj aŭ eksploristoj remburitaj specimenoj de multaj specioj. Vidu ekzemple la vivon de John Gould kaj la gravon de tiu tekniko en la antaŭeniriĝanta scienco.


Kategorio:Profesioj
Kategorio:Biologio
Kategorio:Muzeoj
Caitlín Maude

**Caitlín Maude** (kat-liin maad), 1941-1982 estis irlandlingva poetino, tradicia kantistino, muzikistino, instruistino, kaj politika aktivistino. Ŝi naskiĝis en Conamara en la okcidento de Irlando la 22-an de majo 1941.

Oni povas legi ŝian poezion en la libro ***Caitlín Maude - dánta*** (redaktis Ciarán Ó Coigligh, Dublino, Coiscéim, 1984). Eta ekzemplo de ŝia poezio el la poemo, *A Dhé* (O Dio!):

     Bí ann nó as
     Táimse ag triall ort...
     (Vi ekzistu aŭ ne
      Al vi mi venas...)

Caitlín faradis fortan kampanjon por defendi la irlandan lingvon, kaj estis pasia maldekstrulino, partoprenante en multaj publikaj protestoj.

Ŝi edziniĝis kun Cathal Ó Luain en 1969, kaj naskis filon, Caomhán (kwii-vaan) en 1977. Ŝi mortis de mamkancero en Dublino la 6-an de junio 1982.

Kategorio:Irlandaj poetoj
Kategorio:Irlandaj kantistoj
Kategorio:Irlandaj muzikistoj
Eloy Gonzalo

dekstra|eta|250px|Statuo pri Eloy Gonzalo en Pul-bazaro de Madrido.

**Eloy Gonzalo**, surnomata *La Heroo de Kaskoro* (n. en Madrido, 1-an de decembro 1868 – m. en Matanzas, Kubo, 18-an de junio 1897) estis hispana soldato distingita dum la Hispana-usona milito.

## Biografio 
Orfa, li kreskis en la trovitejo de Madrido. Li estis sendita al Regimento de Infanterio María Cristina no. 63, en la urbo Puerto Príncipe, provinco Camagüey kie li alvenis en novembro 1895.

La 22-an de septembro de 1896 aro da pli-malpli tri mil ribeliĝintoj komanditaj de Máximo Gómez kaj Calixto García, ĉirkaŭis la etan vilaĝon Kaskoro, proksime al Puerto Príncipe.

La 26-an de septembro la kondiĉo de la hispana taĉmento estis tiel implikita, ke la sola solvo estis dissaltigi kabanon el kiu la atakantoj kaŭzis grandajn damaĝojn al la garnizono.

Eloy Gonzalo prezentiĝis kiel voluntulo por fajrigi la pozicion de la kubaj ribeliĝintoj. Legendo diras, ke li petis eliri per kordo ligita al sia korpo por, en la okazo, ke li falos, li povus esti rekuperita. Tiel, armita kun sia fusilo kaj petrolujo, kaj ligita per kordo, traglitis al malamikaj pozicioj, ekbruligis ilin kaj revenis sendamaĝa al taĉmento, kiu estis liberigita post kelkaj tagoj de hispana kolono komandita de la generalo Adolfo Jiménez Castellanos.

Eloy Gonzalo partoprenis multajn aliajn militajn agojn, estis premiita per la Arĝenta Kruco al la Militista Merito, pensiita per 1,50 pesetoj monate. Tamen, li mortis en la Militista Hospitalo de Matanzas pro malsano. Liaj restaĵoj estis revenigitaj al Hispanio kaj staras en maŭzoleo de la Tombejo de la Almudeno de Madrido apud aliaj pereintoj dum la militoj en Kubo kaj Filipinoj.

maldekstra|eta|250px|Statuo pri Eloy Gonzalo en Pul-bazaro de Madrido.
[200px|eta|maldekstra|Skulptaĵo pri Eloy Gonzalo en [San Bartolomé de Pinares, kie ŝajne li iom vivis junaĝe.]]
## La mito de la heroo 
La gesto de Eloy Gonzalo milite ne estis tre grava. Tamen, la bildo de la heroo de Kaskoro famiĝis en Madrido, eble pro sia kondiĉo de trovita infano kaj pro la bezono pri glori ago de unupersona heroeco en milito.

En la jaro 1897 la Madrida Urbodomo decidis omaĝi tiu heroon. Por tio, dediĉis straton (strato Eloy Gonzalez) kaj starigis statuon en placo de la populara Pulbazaro El Rastro. La statuo estis skulptita de la segovia Aniceto Marinas kaj inaŭgurita en 1902 de la reĝo Alfonso la 13a. Temas pri statuo ege priskriba, kiu montras kutiman soldaton, kun surŝultra fusilo, portante kordon kaj petrolujon. Poste, municipa akordo en 1913 nomigis tiun placo kiel Nicolás Salmerón, nomo kiu daŭris ĝis la populareco de la heroo kaŭzis la nunan nomadon, Placo de Kaskorro.

## Eksteraj ligiloj 
* Heroo de Kaskorro en TTT-paĝo de *Historia y Milicia*  (Hispane)
* Dosiero pri Eloy Gonzalo en libro *Historia de la Inclusa de Madrid*, de Pedro Espina Pérez (Hispane)

Kategorio:Hispanoj
IJK 1938

eta|160px|la ventomuelejo *Groetermolen* en Groet
eta
La **1-a Internacia Junular-Kunveno** (aranĝo poste konata kiel Internacia Junulara Kongreso, IJK) okazis ekde la 10-a ĝis la 17-a de aŭgusto 1938 en la nederlanda vilaĝo Groet. La aranĝon organizis du nederlandaj instruistoj-geedzoj – la geedzoj Elisabeth van Veenendaal kaj Cornelis Josinus van Veenendaal – kaj partoprenis ĝin ĉirkaŭ 200 junuloj el 10 landoj. Dum ĝi, la 14-an de aŭgusto 1938, fondiĝis la Tutmonda Junular-Organizo (TJO, poste TEJO) kiu poste okupiĝis pri organizado de pliaj IJK-j en la sekvaj jaroj.

La germana Esperanto-aktivulo Julius Glück nomis la 1-a IJK-on "la tria grava okazo en la movado esperantista" post la aperigo de la Unua Libro kaj la 1-a Universala Kongreso.

Ekzistas filmo pri la 1-a IJK, kiun oni post la aranĝo montris en multaj urboj kaj vilaĝoj en Nederlando kaj Anglio. Pri tiu *filmservo de TJO* respondecis la aktivulo *H. J. Schut*, instruisto en Koedijk.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Internacia Junularkunveno 1938 - ciferecigo de unua duono de la senvoĉa filmo pri la 1-a IJK

01-a IJK
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Nederlando
Kategorio:1938 en Nederlando
Trilo

En fonetiko, **trilo** (aŭ **trila konsonanto** aŭ **vibra konsonanto**) estas konsonanta sono produktata per vibrado inter la artikulaciilo kaj la loko de artikulacio.  La norma hispana &lt;rr&gt; kiel en *perro* estas alveolara trilo, dum ke en la pariza franca ĝi preskaŭ ĉiam estas uvulara.

Triloj estas tre diferencaj de frapetoj. Dum ke en frapeto (aŭ bateto), specifa gesto estas uzata por batigi la aktivan artikulaciilon kontraŭ la pasivan, en la kazo de trilo la artikulaciilo estas tenata surloke, kie la aerfluo igas ĝin vibri.  Kutime trilo vibras por 2-3 *periodoj*, sed eble ĝis 5, aŭ eĉ pli se ĝeminaj. Tamen, triloj povas esti produktataj ankaŭ per nur unu sola periodo. Kvankam tio eble ŝajnus simili frapeton, la artikulacio estas malsama; triloj varias en la nombro da periodoj, sed frapetoj ne. 

Triloj estas tre diferencaj de voĉaj plozivoj ankaŭ. Ripetadata plozivo estas kvazaŭ vibro malrapidega, sed teorio eblus triligi ĝin simple per forta rapidigo. 

Trilaj konsonantoj inkluzivitaj en la Internacia Fonetika Alfabeto estas:
* - koronala trilo
* - bilabiala trilo
* - uvulara trilo

Aliaj triloj, indikeblaj langole, estas: 
* velara vibro (foja dialekta varianto de uvulara vibro)
* palata vibro 
* epiglota vibro (imito de kata ronrono)

Bilabiala trilo estas malofta. Koronala trilo estas plej ofte alveolara , sed dentala kaj postalveolara artikulacioj,  kaj , ankaŭ okazas. Retrofleksa trilo trovita en la Toda (tĉ) transskribiĝis per  (tio estas, same kiel la retrofleksa frapeto), sed povus malpli ambigue skribiĝi per .  Unu alia trilo estas raportita: epiglotala trilo. Epiglotalaj konsonantoj ofte estas alofone trilataj, kaj en iuj lingvoj la trilo estas la primara realigo de la konsonanto. Ne ekzistas oficiala simbolo por tio en la IFA, sed fojfoje [я] uzatas. Ankaŭ estas vokaloj akompanataj de epiglotala trilo, nomataj stridaj.

La ĉeĥa lingvo havas du kontrastajn alveolarajn trilojn. En iu el tiuj la lango estas levata, tiel ke estas audeba frikado dum la trilo, sonanta kvazaŭ samtempaj  kaj .  Simbolon por tiu sono, , oni forigis el la IFA.  Ĝi nun estas ĝenerale transskribata kiel levita *r*, . La liangŝang (Freska-Monta) jia havas du "zumajn" aŭ frikativajn vokalojn, skribatajn '''', kiujn oni ankaŭ povas trili, .

La Ĉapakura lingvo Wari’-a (pav)  kaj la Mura lingvo Pirahã (myp) havas tre neordinaran trilan fonemon, senvoĉa dentala bilabiale trila afrikato . 

## Vidu ankaŭ 
* Maniero de artikulacio
* Listo de fonetikaj temoj
* Bronx cheer

Kategorio:Triloj
Kategorio:Konsonantoj
Pilko-bastoneta modelo

[eta|300px|Komputila desegno de pilko-bastoneta modelo de [adenozina trifosfato]]
[eta|300px|Farita el plasto pilko-bastoneta modelo de [prolino]]

**Pilko-bastoneta** kaj Pilkokuniga modelo (ankaŭ nomata *Calotte-modelo*) estas tri-dimensiaj aŭ spacoplenaj molekulaj modeloj uzataj montri la strukturon de kemiaĵoj kaj biomolekuloj.

En pilko-bastoneta modelo, la atomocentroj ligiĝas per linioj kiuj reprezentas la kemiligoj inter atomoj.

La pilko-bastoneta modelo pli bone montras la molekuloliga strukturo ol la Kalotmodelo.

Kategorio:Kemio
Kemiaĵo

eta|dekstra|Akvo kaj vaporo estas du formoj de la sama kemiaĵo

**Ĥemia substanco**, **ĥemiaĵo** aŭ **kemiaĵo** estas materio kun konata kemia enhavo. Puraj substancoj havas samajn proporciojn de la ĥemie ligitaj atomoj kaj molekuloj, laŭ la leĝo de konstanta enhavo.

Kutima ekzemplo de kemiaĵo estas pura akvo; ĝi havas la saman rilaton de hidrogeno al oksigeno, sendepende de tio, ĉu oni izolas ĝin de rivero aŭ fabrikas ĝin en scienca esplorejo. Pura kemiaĵo ne povas dividiĝi en aliajn substancojn iel ajn krom per kemia reakcio. Ili malofte troviĝas nature. Ekzemploj de kemiaĵoj estas diamanto, oro, salo (natria klorido) aŭ sukero (saĥarozo). Ĝenerale, kemiaĵoj ekzistas kiel *solidoj*, *likvoj*, aŭ *gasoj* kaj povas ŝanĝiĝi inter tiuj ĉi pro ŝanĝiĝo de temperaturo aŭ premo.

## Vidu ankaŭ 
* Agrokemiaĵo
* Kemia substanco

Kategorio:Kemio
Kategorio:Substancoj
Karboksila grupo

eta|130px|Karboksia grupo ligita al R, hidrokarbonido

**Karboksila grupo** (-COOH aŭ -CO2H) estas funkcia grupo en aminoacidoj kaj karboksilaj acidoj. Laŭ molekula strukturo temas pri karbona atomo duoble ligita al oksigeno kaj simple ligita al oksigeno-hidrogeno-paro.

## Vidu ankaŭ 
* Aminoacido
* Karboksilata acido

Kategorio:Funkciaj grupoj
Atommasa unuo

Laŭdifine, unu **atommasa unuo (1 u)** aŭ **unuigita atommasa unuo** (laŭ la CODATA, *Committee on Data of the International Council for Science*, de 2010) egalas al 1/12 de la maso de unu atomo de karbono-12.
----

* La unuoj **atommasa unuo (amu)** kaj **daltono (Da)** estas uzataj preskaŭ interŝanĝeble kun **u**, sed iliaj difinoj kaj valoroj estas malsamaj, ĉar egalas al 1/12 de la maso de unu atomo de karbono-12.
* La atommasa unuo ne estas SI-unuo, ĉar oni povas akiri ĝian valoron nur eksperimente.
* **1 u** egalas, proksimume, al la maso de: 1 atomo de hidrogeno; aŭ 1 protono; aŭ 1 neŭtrono.
* **1 u** egalas, proksimume,  931{,}494\,102\,42(28)\,\mathrm{MeV}/\mathrm{c}^2 per unuoj uzataj en nuklea fiziko kie MeV estas megaelektronvolto kaj c la lumrapido..

## Historio 
La kemiisto John Dalton (1766 – 1844) unue proponis la mason de unu atomo de hidrogeno kiel la unuo de atoma maso (fruan 19-an jarcenton). Malfrue, Francis Aston (1877 – 1945), inventinto de la *maso-spektrometro*, uzis 1/16 de la maso de unu atomo de oksigeno-16 kiel sia unuo. Ekde 1961 la unuigita atommasa unuo estas akceptita i.a., de la Internacia Unio pri Teoria kaj Aplika Fiziko, kaj de la Internacia Unio pri Pura kaj Aplika Ĥemio.

## Vidu ankaŭ 
* Atomomaso
* Konstanto de Avogadro
* Molekula maso

## Eksteraj ligiloj 
* SI retejo pri akceptataj ne-SI unuoj angle
* Akceptita valoro de **1 u** (2002)

Kategorio:Mezurunuoj de maso
Glukagono

[eta|dekstra|200px|Glukagono modelita per [pilko-bastoneta modelo|pilkoj kaj bastonetoj]]

[eta|dekstra|200px|[Mikroskopo|Mikroskopa foto montrante per inko.]]

**Glukagono** estas grava hormono en karbonhidrata metabolismo. Produktite far la pankreaso, ĝi liberiĝas kiam malaltas (pro malsato) la nivelo de glukozo en la sango. La hepato respondas al la hormono igante gardita glikogeno al glukozo kaj liberante ĝin al sangofluo. La akcio de glukagono tiel malas al insulino, kiu diras al la ĉeloj ke ili englutu glukozon (kaj ke la hepato formu glikogenon) en momentoj de sato.

## Historio 
En la 1920aj jaroj, Kimball kaj Murlin esploris pankreasajn ekstraktojn kaj trovis alian kemiaĵon kun hiperglukozemiigaj kapabloj. Ili priskribis glukagonon en 1923. La aminoacida vico de glukagono priskribiĝis en la 1950aj jaroj. Pli plena kompreno de la funkcio en fiziologio kaj malsano malkovriĝis en la 1970aj jaroj, kiam pli specifa radioimmunoassay ebliĝis.

## Strukturo 
Glukagono estas 29-aminoacido polipeptido. Ĝia primara strukturo en homo estas: NH2-His-Ser-Gln-Gly-Thr-Phe-
Thr-Ser-Asp-Tyr-Ser-Lys-Tyr-Leu-Asp-Ser-
Arg-Arg-Ala-Gln-Asp-Phe-Val-Gln-Trp-Leu-
Met-Asn-Thr-COOH.

La polipeptido havas molekulan peson de 3485 daltonoj.

## Vidu ankaŭ 
* Insulino
* Diabeto
* Proglucagono
* Insuletoj de Langerhans
* Pankreaso

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Hormonoj
La Libertad

Ekzistas diversaj geografiaj lokoj kun la nomo **La Libertad:**

* La Libertad (Peruo), departemento
* La Libertad (Salvadoro), departemento
* La Libertad (Chiapas), urbo kaj komunumo
Corinto

**Corinto** povas esti:

* Korinto, grava urbo de Grekio;
* Korintio, urbestro de Grekio;
* Corinto (Brazilo), municipo de Brazilo;
* Corinto (Nikaragvo), municipo de Nikaragvo;
* Corinto (Salvadoro), municipo de Salvadoro; kaj
* Istmo de Korinto, Korinta kanalo kaj Golfo de Korinto, geografiaĵoj de Grekio.
Primorsko (Teodozia municipo)

**Primorsko** (, , ) estas urbotipa loĝloko de la Teodozia municipo de Aŭtonoma Respubliko Krimeo. La loĝloko situas en la sudorienta parto de la Krimea duoninsulo ĉe la Nigra maro, 14 kilometrojn for de Teodozio kaj 130 kilometrojn for de Simferopolo. Tra la loĝloko pasas la lande grava aŭtovojo Novorosijsko-Simferopolo, kiu ligas la loĝlokon al ĉiuj aliaj urb(et)oj de ARK.

Primorsko estas populara ripoz- kaj kurac-loko. La plej grava industria entrepreno estas ŝip-konstrua uzino. En la loĝloko estas 3 mezlernejoj, teĥnika lernejo, filio de Kerĉa ŝip-meĥanika teĥnika lernejo, hospitalo, multaj ripozejoj, kultur-domo, porinfana sporta lernejo.

Kategorio:Loĝlokoj de Krimeo
Kategorio:Urbotipaj loĝlokoj de Krimeo
Kategorio:Feodoza municipo
Surrena glando

La **surrenaj glandoj** estas du en homo, unu de ĉiu flanko de l' korpo sur la renoj. Ili havas preskaŭ triangulan formon (4 X 2 cm). Ili havas du partojn: kortikon kaj medolon, kiuj estas aŭtonomaj organoj. La surrena kortiko elverŝas hormonojn, konatajn kiel kortizolon kaj androgenon, dum la surrena medolo elverŝas hormonojn, konatajn kiel adrenalinon kaj noradrenalinon, al sanga cirkulado. 

Tiuj hormonoj stimulas la koron al pligrandigo de forto de l' kuntiroj kaj ankaŭ pligrandigas la koncentradon de sukero en la sangon por uzo de l' ĉeloj, ankaŭ ili pligrandigas la takson de koagulado de l' sango kaj malgrandigas la muskolan lacigon kaj povas ebligi pli grandajn fizikajn fortostreĉojn. Tiuj hormonoj ankaŭ kuntirigas la sangejojn por koncentri la flukson de sango al unu parto de l' korpo, kiu povus bezoni sangon pli urĝe.

## Eksteraj ligiloj
* Adrenal gland at the Human Protein Atlas
* Adrenal gland histology
*Adrenal Gland

Kategorio:Homa anatomio
Kategorio:Endokrina sistemo
Kategorio:Endokrinaj glandoj
Kategorio:Fiziopatologio
Kid A

***Kid A*** () estas la kvara albumo de la angla rok-muzika bando Radiohead, eldonita je 2000. Tutmonde komerca sukceso, *Kid A* estiĝis platena dum la unua semajno de ĝia eldono en la Unuiĝinta Reĝlando. Malgraŭ la manko de oficiala unuopaĵo aŭ video kiel publikigado, *Kid A* estiĝis la sola eldono de Radiohead komenci kiel n-ro 1 en Usono. Tiu sukceso agnoskiĝis diverse al unika vendada kampanjo, la frua interreta liko de la albumo, aŭ anticipo post la antaŭa albumo de la bando, *OK Computer* je 1997.

*Kid A* registriĝis en Parizo, Kopenhago, Gloucestershire kaj Oksfordo kun produktisto Nigel GODRICH. La kantverkado kaj registrado de la albumo estis eksperimenta por Radiohead, ĉar la bando anstataŭis la "himnan" stilon de sia albumo je 1997 *OK Computer* kun pli sono pli simila al elektronika muziko. Influita de "Krautrock," ĵazo, kaj dudeka-jarcenta klasika muziko, Radiohead inkludis vastan etendon de instrumentoj en *Kid A*, anstataŭinte sia pli malnova tri-gitara aranĝo kun klavinstrumentoj, la "Ondes Martenot" (france: ondoj de Martenot, tipo de elektronika muzika instrumento), kaj, en iuj komponaĵoj, kornoj. Kantisto Thom YORKE diris, ke la albumo ne intenciĝas kiel "arto" sed reflektas la muzikon, kiun ili aŭskultis tiame. Originala artverko de Stanley DONWOOD kaj Yorke kaj serio de kortaj animitaj filmoj nomitaj "blips" ("pulsoj") akompanis la albumon.

*Kid A* konsideriĝis kiel unu el la pli kontestaj pop-muzikaj albumoj havi komercan sukceson, kaj ĝi polusigis opinion ĉe ambaŭ amantoj kaj recenzistoj.

## Referencoj 
Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 2000
Kategorio:Muzikalbumoj de Radiohead
Frederiko (regantoj)

**Listo de regantoj nomataj Frederiko**.

:*Pri la nomo mem kaj ties nacilingvaj formoj, vidu: Frederiko*

## Regantoj nomataj Frederiko 
Kun proksimumaj regojaroj.

### Sen vicmontra numero 
* ...

### Frederiko la 1-a 
* 1122-1190 Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio), imperiestro, nomata *Barbarossa* ("Barbo ruĝa")
* 1175-1198 Frederiko la 1-a Babenberg, duko de Aŭstrio
* 1286-1330 Frederiko la 1-a Habsburgo, duko de Aŭstrio, estis ankaŭ Frederiko la 3-a, (kontraŭ-)reĝo de la Sankta Romia Imperio
* 1523-1533 Frederiko la 1-a, reĝo de Danio kaj Norvegio
* 1619-1620 Frederiko la 1-a de Bohemio, pli konata kiel Frederiko la 5-a (Palatinato)
* 1657-1713 Frederiko la 1-a, reĝo de Prusio, ĝis 1701 princo-elektisto Frederiko la 3-a
* 1754-1816 Frederiko la 1-a, reĝo de Virtembergo
* 1720-1751 Frederiko la 1-a, reĝo de Svedio

### Frederiko la 2-a 
* 1215-1250 Frederiko la 2-a (Sankta Romia Imperio), imperiestro
* 1230-1246 Frederiko la 2-a, "la batalema", duko de Aŭstrio
* 1296-1336 Frederiko la 2-a (Sicilio), reĝo
* 1559-1588 Frederiko la 2-a (Danio), reĝo de Danio kaj Norvegio
* 1740-1786 Frederiko la 2-a (Prusio), reĝo

### Frederiko la 3-a 
* 1314-1330 **Frederiko la 3-a**, "la bela", (kontraŭ-)reĝo de la Sankta Romia Imperio (estis ankaŭ Frederiko la 1-a, duko de Aŭstrio kaj Stirio; el familio Habsburgoj)
* 1452-1493 Frederiko la 3-a (Sankta Romia Imperio), imperiestro
* 1486-1525 Frederiko la 3-a (Saksio), nomata "la saĝa", princo-elektisto
* 1648-1670 Frederiko la 3-a (Danio), reĝo de Danio kaj Norvegio
* 1888 Frederiko la 3-a (Prusio), reĝo de Prusio kaj germana imperiestro
* ...

### Frederiko la 4-a 
* 1382 - 1439 Frederiko la 4-a (Tirolo), duko
* 1699 - 1730 Frederiko la 4-a, reĝo de Danio kaj Norvegio

### Frederiko la 5-a 
* 1610 - 1623 Frederiko la 5-a, princo-elektisto de Palatinato, estis ankaŭ 1619-1620 reĝo Frederiko la 1-a de Bohemio
* 1746 - 1766 Frederiko la 5-a, reĝo de Danio kaj Norvegio

### Frederiko la 6-a ktp. 
* 1808 - 1839 Frederiko la 6-a, reĝo de Danio kaj (ĝis 1814) ankaŭ de Norvegio

* 1848 - 1863 Frederiko la 7-a, reĝo de Danio

* 1906 - 1912 Frederiko la 8-a, reĝo de Danio

* 1947 - 1972 Frederiko la 9-a, reĝo de Danio

### Frederiko Vilhelmo 
Princoj-elektistoj kaj reĝoj de Prusio, ĉiuj de la dinastio Hohencolernoj.
* 1640-1688 princo-elektisto Frederiko Vilhelmo (Brandenburgio), nomata "la Granda Princo-elektisto"
* 1713-1740 reĝo Frederiko Vilhelmo la 1-a, nomata la "soldato-reĝo"
* 1786-1797 reĝo Frederiko Vilhelmo la 2-a
* 1797-1840 reĝo Frederiko Vilhelmo la 3-a
* 1840-1861 reĝo Frederiko Vilhelmo la 4-a

### Neregantoj 
Gravaj neregantoj el regantaj dinastioj.
* kronprinco **Frederiko de Danio**, n. 1968, atendeble venonta reĝo Frederiko la 10-a (Danio)

Kategorio:Listoj de regantoj laŭ nomo
Francisco de Herrera

***Francisco de Herrera la Maljuna**, hispana pentristo.
***Francisco Herrera el Mozo**, hispana pentristo kaj arkitekto, filo de la antaŭa.
Francisco de Herrera la Maljuna

[eta|225px|*Fabrikisto de balailoj*(unua duono de la [17-a jarcento)]]
**Francisco DE HERRERA la Maljuna**, aŭ hispanlingve *Francisco Herrera el Viejo*, (naskiĝis en 1576 - mortis en 1656) estis hispana pentristo, kiu naskiĝis en Sevilo. Li estas kromnomita "La Maljuna" por diferencigi lin el sia filo Francisco Herrera el Mozo, kiu ankaŭ fariĝis pentristo.

Herrera estas la fondinto de la skolo de Sevilo, al kiu cetere apartenis pentristoj kiel Francisco Pacheco.

Francisco de Herrera estis la unua majstro de la juna Diego Velazquez. Velazquez timegis la tumulteman personecon de Herrera tiel multe, ke li restis nur unu jaron en lia ateliero.

Inter la plej belaj verkoj de Herrera, oni povas mencii *La Lasta Juĝado* kaj la *Sankta Familio*, kiu ambaŭ situas ene de preĝejoj de Sevilo. Ili distingiĝas per tre aŭdaca realigo kaj senerara tekniko.

Kategorio:Hispanaj pentristoj
Kategorio:Hispanaj barokaj pentristoj