Filozofio de sporto

**Filozofio de sporto** estas filozofia fako, kiu studas sporton kiel socian kaj kulturan fenomenon, en ĝiaj rilatoj kun aliaj temoj kiuj estas principe dividitaj en kvin kategoriojn: metafiziko, etiko kaj moralfilozofio, jurfilozofio, politika filozofio kaj estetiko. 

Temas pri subkampo de sportscienco kaj ampleksas diversajn filozofiajn esplorajn alirojn, kiuj traktas la temon de sporto kaj ekzamenas ĝian naturon, funkcion kaj specialajn karakterizaĵojn. Tio inkluzivas sportesploradon el ontologiaj, histori-materialismaj, soci-kritikaj, ag-analizaj kaj struktur-etnologiaj perspektivoj. Ekzistas diversaj interkovroj kun aliaj subkampoj de sportscienco, precipe sportsociologio, sportpsikologio kaj sportetiko.

## Historio de la fako 
La metafizikaj kaj etikaj aspektoj de sporto jam estis konsiderataj de la filozofoj de antikva Grekio.

La filozofio de sporto originis kiel aparta fako en la 1920-aj jaroj, kiel respondo al la ĝeneraligita uzo de sporto kaj ĝia transformiĝo en tutmondan socian fenomenon.

En la moderna epoko la reviviĝo de la filozofia studado de sporto estas asociita kun la laboro de Paul Weiss en la malfruaj 1960-aj jaroj. En 1972, la Internacia Asocio por la Filozofio de Sporto estis fondita, publikigante la Revuon pri la Filozofio de Sporto ().

## Origino kaj signifo de sporto 
La filozofio de sporto ankaŭ serĉas, interalie, la originon kaj signifon de sporto. Sporto originis en la evoluo de la vivo, kiam disvolviĝis la kapablo konscie kontroli sian propran movadon. Eĉ en antikva Grekio, sporto servis por plibonigi fizikan taŭgecon por militaj celoj, kiel estis precipe evidenta en la hoplitodromo (vetarmado). Nuntempe, sporto ankaŭ plenumas la jenajn funkciojn, kiuj samtempe donas al ĝi sian signifon:

* En elita sporto :
** prezenti al la ĝenerala publiko rolmodelojn por atingi pintan rendimenton kaj rezistecon fronte al malsukcesoj, kiuj povas esti inspiraj ne nur en la kampo de sportoj.
** plifortigi identiĝon per la sukcesoj, kaj eĉ la malsukcesoj, de individuaj atletoj kaj kluboj el la propra regiono aŭ nacio
** antaŭenigi la konscion pri regiono preter ĝiaj limoj per raportado pri sporteventoj
** antaŭenigi fiziologiajn kaj neŭrologiajn komprenojn, kiuj povas esti aparte rimarkeblaj en elita sporto (ekz., la rilatoj inter sukcesoj kaj malsukcesoj kaj la liberigo de ĥemiaj mesaĝantoj (d:Q420168))
** En certaj sportoj kun mondaj rekordoj (d:Q688615), la celo estas montri kie kuŝas la limoj de fiziologie ebla rendimento.

Elita sporto ebligas bazan esploradon pri kiuj genoj estas aparte favoraj al kiuj pintaj rezultoj. Ekzemple, ekzistas genoj, kiuj kaŭzas rapid-konvulsiajn muskolfibrojn, kio favoras spurtrendimenton, dum eltenivkuristoj ŝajnas profiti de pli malfortaj suromuskoloj. Tamen, genoj ne estas la sola determinanta faktoro por atletika sukceso; ili formas la necesan fundamenton sur kiu trejnado povas konduki al sukceso.  Ĉi tiu baza esplorado ne limiĝas al fiziologiaj trovoj, sed ankaŭ inkluzivas psikologiajn. Ekzemple, Geir Jordet de la Universitato de Oslo esploras premsituaciojn uzante penalajn konkursojn en la Futbala Mondpokalo kaj la Eŭropa Futbal-Ĉampionado de UEFA. Liaj statistikoj montras, ke nur 62 procentoj de penalĵetantoj trafas kiam ilia eraro kondukas al la malvenko de ilia teamo, dum venka penalo estas konvertita en 92 procentoj de la kazoj. 

* En amatora sporto :
** plibonigi la fizikan taŭgecon de la loĝantaro kaj preventi malsanojn per ekzercado
** antaŭenigi la integriĝon de enmigrintoj per komunaj sportaj spertoj
** Krei spertojn de sukceso/mem-efikeco, kiuj ankaŭ povas havi motivigan efikon sur aliajn areojn.
** precipe en teamaj sportoj kaj luktosportoj por trejni justan ludon.

Tiel, la signifo de sporto ne kuŝas en la venko mem, sed en la pli larĝaj efikoj, kiujn ĝi havas. La celo de sporta venko estas instigi atletojn atingi pintan rendimenton. Engaĝiĝi kun la filozofio de sporto helpas atletojn trakti malvenkon. La Paralimpiko, la plej grava tutmonda sportevento por atletoj kun handikapoj, montras, ke pintaj rezultoj eblas malgraŭ signifaj handikapoj. Ili provizas instigojn por homoj kun handikapoj, kiuj povas havi efikon preter la sfero de sporto.

## Difino de sporto 
Ĉu iuj agadoj kvalifikiĝas kiel sporto estas disputata. Tio validas, ekzemple, por ŝako, tablofutbalo kaj e-sporto. En 2010, la Financa Kortumo de Hesio konfirmis la sportan statuson de tablofutbalo, argumentante ke ĝi *estas fizika agado superanta la kutiman nivelon, karakterizita per ekstere observebla penado aŭ lertaj movoj atribueblaj al persona kapablo.* Kluboj dediĉitaj al tablofutbalo povas tial esti agnoskitaj kiel neprofitcelaj organizaĵoj. Favore al e-sportoj, aŭ eĉ nur videoludado, oni argumentas, ke ĝi trejnas fajnajn motorajn kapablojn, kiuj estas utilaj en multaj profesioj, kiel ekzemple kirurgio.  En decembro 2025, la germana Bundestag agnoskis e-sporton kiel neprofitcelan agadon. 

La eksa profesia futbalisto Christoph Kramer (Mondpokala gajninto en 2014) emfazas, ke venko en ludo ne ĉiam baziĝas sur supera agado, sed ke bonŝancaj koincidoj povas ludi gravan rolon. Ĝuste ĉi tiuj hazardaj elementoj kontribuas al la allogo de futbalo. 

## Egalaj ŝancoj 
Eĉ kiam atletoj kun protezoj rajtas konkuri en konkursoj por laborkapablaj atletoj, filozofiaj demandoj ekestas rilate al la konsidero de la eblaj avantaĝoj kaj malavantaĝoj de protezoj. Unuflanke, la inkludo de atletoj kun handikapoj devus esti antaŭenigita. Aliflanke, etikaj konfliktoj ekestas se permesi avantaĝajn protezojn kreas instigojn por indukti fizikajn limigojn. Publikaj diskutoj pri ĉi tiu temo okazis en la kazoj de la sudafrika sprintisto kaj olimpikano Oscar Pistorius kaj la germana atleto Markus Rehm.

Demando en la filozofio de sporto koncernas, en kiuj sportistoj viroj kaj virinoj devus konkuri aparte pro kialoj de egalŝanco, kaj en kiuj sportoj seksspecifaj diferencoj estas sensignifaj. Eĉ la esploro pri kiuj sportoj montras seksspecifajn rendimentajn diferencojn kondukas al komprenoj en baza esplorado. En eltenaj sportoj, la kapablo de virinoj toleri doloron pli longe en certaj situacioj kaj uzi grasajn rezervojn pli efike estas avantaĝa. Ĉi tio evidentiĝas en la komparo de rendimentaj diferencoj inter viroj kaj virinoj super kurdistancoj: Dum elitaj viraj atletoj kuras 17,9 procentojn pli rapide ol virinoj super 5-kilometra distanco, la diferenco estas 11,1 procentoj por maratonaj distancoj kaj malpliiĝas al 0,25 procentoj por 100-mejlaj kuroj. En 195-mejlaj kuroj, la plej bonaj virinaj kuristinoj jam estas 0,6 procentojn pli rapidaj ol la plej bonaj viraj kuristoj. 

Filozofiaj demandoj pri sporto ankaŭ ekestas en kazoj kie elitaj virinaj atletoj alfrontas malavantaĝojn en ekzistantaj sponsoradkontraktoj pro gravedeco  aŭ ĉu interseksaj atletoj povas esti devigitaj malaltigi siajn testosteronajn nivelojn per medikamentoj por rajti konkuri en virinaj konkursoj. La Kortumo de Arbitracio por Sporto postulis ĉi-lastan de la interseksa 800-metra kurantino Caster Semenya fari tion en 2019.

Certaj etnaj devenoj ŝajnas doni avantaĝojn en iuj sportoj. Mondĉampionecoj kaj Olimpikoj aparte montras, ke ĉi tiuj diferencoj ne povas esti tiom grandaj, ke ili malebligas venkon pro malsama etna deveno.

## Dopado 
Komence de la modernaj Olimpikoj, ne ekzistis dopaj malpermesoj. La principo de persona respondeco regis. Nur kun la kreskanta uzo de dopaj substancoj kaj la rilataj sanproceduroj evidentiĝis, ke dopado kontraŭdiras la celon de sporto, kiu estas antaŭenigi sanon. Krome, demandoj pri justeco ekestis, ĉar dopitaj atletoj povis akiri signifan konkurencan avantaĝon super nedopitaj atletoj.

Enketoj de elitaj atletoj faritaj ĝis la mezo de la 1990-aj jaroj malkaŝis, ke malgraŭ la nun konataj signifaj sanriskoj de dopado, pli ol 50 procentoj el ili estus pretaj morti ene de la sekvaj kvin jaroj se la preno de rendiment-pliboniga drogo povus gajni al ili olimpikan oran medalon (Dilemo de Goldman, d:Q1535900). Tamen, publikaĵo en 2013 de aŭstraliaj kaj kanadaj sciencistoj pridubis ĉi tiujn supozojn. Ilia enketo de nordamerikaj atletoj trovis signife pli malaltan aprobo-rangigon ol 50 procentoj kaj neniun signifan devion de la ĝenerala loĝantaro. 

Etikaj demandoj ankaŭ ekestas en la kunteksto de la Plibonigitaj Ludoj (d:Q120768949), kie atletoj konkuras unu kontraŭ la alia malkaŝe kaj intence uzante rendiment-plibonigajn drogojn. Kvankam la demando ĉi tie ne estas pri egalŝanca afero, la demando estas ĉu la fundamentaj komprenoj akiritaj de ĉi tiuj ludoj koncerne la efikojn de dopado pravigas la asociitajn eblajn sanriskojn.

Tiuj kaj aliaj temoj estas kutime komparitaj kaj kontrastitaj tra la lensoj de tri signifaj moralaj teorioj: konsekvencismo, deontologio kaj virta etiko.

## Sporto kaj politikaj funkcioj 
La okazigo de sportaj konkursoj en la plej larĝa senco, precipe ĉaraj vetkuroj kaj gladiatoraj bataloj, jam estis uzata por politikaj celoj en la romia antikvo. Unuflanke, ĉi tiuj eventoj estis parto de la socia bonfarto atendata de la loĝantaro ( eŭergetismo); aliflanke, ilia financado kaj organizado pliigis la popularecon de politikistoj. En la Romia Respubliko, ĉi tio ankaŭ servis por mobilizi balotantojn. En la Romia Imperio, la fokuso ŝanĝiĝis de mobilizado de voĉoj al dungado por la urba loĝantaro kiel kompenso pro ilia manko de politika partopreno (pano kaj cirkoj). Tamen, ĉar fangrupoj (ŝatantaro) jam formiĝis dum ĉi tiu periodo kaj montris huliganan konduton unu kontraŭ la alia, ĉi tiuj eventoj ankaŭ enhavis malstabiligan potencialon. En iuj kazoj, fangrupoj eĉ povis kuniĝi kaj turni sin kontraŭ la ŝtata ordo (ekzemple, en la Ribelo de Nika).

Eĉ nuntempe, la demando ĉu sporto devus aŭ povas esti senpolitika estas varme debatata. Unuflanke, oni argumentas, ke politiko implikas *la intertraktadon, interkonsenton, establon kaj fundamenton de komunaj reguloj kaj valoroj*, kaj tial estas forte valor-movita kaj bazita *sur paco kaj la egaleco de ĉiuj homoj*. Tiel, sporto havas *sian signifon kiel projekto socia, transnacia kaj identec-formanta.* Aliflanke, oni argumentas, ke sporto ne ĉiam plene plenumas ĉi tiujn celojn. Historiaj ekzemploj de tutmondaj sporteventoj, kiuj estis instrumentigitaj de diktatoraj reĝimoj, inkluzivas la Olimpikon de 1936 en Berlino kaj la Futbalan Mondpokalon 1978 en Argentino. Pro tiuj kialoj, nuntempaj ekzemploj kritikas la aljuĝon de la Futbala Mondpokalo 2018 al Rusio, la Futbala Mondpokalo 2022 al Kataro, kaj la Olimpiko 2022 al Pekino, same kiel la aljuĝon de individuaj matĉoj de la Eŭropa Ĉampioneco de UEFA 2020 (prokrastita al 2021 pro la KOVIM-19-pandemio) al Hungario, pro la homofobaj politikoj de la hungara registaro. La uzo de la ĉielarka flago kiel simbolo de seksa diverseco sur fanflagoj kaj kapitanaj brakbendoj dum la Mondpokalo ankaŭ estis disputo. Unuflanke, oni emfazis, ke tio reprezentis la samajn valorojn atribuitajn al sporto; aliflanke, ĝi estis perceptita kiel neakceptebla politika simbolo. Post kiam hungaraj stevardoj konfiskis ĉielarkajn flagojn de nederlandaj fanoj, UEFA klarigis, ke ĝi konsideras la ĉielarkan flagon senpolitika kaj kongrua kun la kampanjo *Egala Ludo*.

Eĉ en demokratiaj landoj, teamaj sportoj reprezentitaj de naciaj teamoj estas rigardataj malsame. La venko de la nove reunuigita Germanio en la Futbala Mondpokalo de 1990 estas konsiderata ĉefa ekzemplo de evento, kiu kreskigas komunan identecon. Kontraste, kelkaj politikistoj de la Verda Partio kritikas naciajn teamojn konsistantajn el ludantoj el malsamaj landoj, argumentante, ke *naciismaj sentoj* estas danĝeraj. Tamen, tenisisto Alexander Zverev emfazas, ke kiel olimpika medalisto, oni ludas ne nur por si mem, sed ankaŭ por sia lando, tial olimpika venko signifas pli por li ol venko en Wimbledon. 

Medaltabeloj (d:Q1915979) dividitaj laŭ nacieco ankaŭ estas revenanta temo de diskuto. Kritikistoj argumentas, ke ĉi tiuj tabeloj povus plifortigi naciismajn sentojn, dum kontraŭuloj asertas, ke medaltabeloj kontribuas al kompreno de la agado kaj efikeco de programoj pri financado de elitaj sportoj en malsamaj landoj.

Internaciaj sporteventoj estas ĝenerale agnoskitaj kiel ŝancoj por rekomenci intertraktadojn inter ŝtatoj kun fortaj konfliktaj interesoj ("tablotenisa diplomatio", d:Q1048465).

## Daŭripovo 
Diskutoj pri la daŭripovo de investoj kaj aliaj elspezoj por gravaj sporteventoj ankaŭ falas sub la ombrelon de sportfilozofio. Tio inkluzivas, unuflanke, taŭgan reuzon de instalaĵoj post la fino de ĉi tiuj eventoj, kaj aliflanke, la median efikon de ilia organizado.

## Aliaj demandoj pri la filozofio de sporto 
Inter la filozofiaj demandoj pri sporto estas vestaĵpostuloj kaj malpermesoj, ekzemple, ĉu mallongaj bikinkalsonetoj estu devigaj en virina plaĝa volejbalo aŭ ĉu pli da elektolibereco estu permesita.  La ŝlosilo estas pesi ĉu la kialoj por certaj vestaĵregularoj estas sufiĉe konvinkaj por pravigi limigi elektoliberecon.

Etikaj konsideroj rilataj al besta bonfarto estis diskutitaj ĉe la Olimpikoj en Tokio rilate al la reguloj de la moderna pentatlono, en kiu rajdisttoj ricevis hazarde ĉevalojn, praktiko konsiderata fonto de trostreĉiĝo por la ĉevaloj. 

La debato ĉirkaŭ ĉu oni devus preni mezurojn en futbalo por redukti la nombron de kapfrapoj, limigi ilin al plenkreskuloj, aŭ eĉ tute malpermesi ilin, ankaŭ havas sportetikan dimension, ĉar studoj trovis korelacion inter la ofteco de kapfrapoj kaj la risko de demenco. Bataloj de miksita luktosporto ankaŭ estas kritike diskutataj pro la alta risko de akuta vundo kaj eblaj longdaŭraj sekvoj. Medicinaj studoj montris, ke pli ol 40 procentoj de iamaj boksistoj suferas pro la efikoj de cerbolezo ("boksista sindromo"). La asociita risko suferi pro motoraj difektoj, kronikaj kapdoloroj, depresio kaj eĉ demenco pliiĝas kun la daŭro de la kariero.  La partopreno de gravedaj atletoj en alt-efikecaj konkursoj ankaŭ estas kritike diskutata. 

Post la hazarda morto de la montgrimpisto Laura Dahlmeier, la apartaj danĝeroj de montgrimpado sur altaj montoj ankaŭ estis pesitaj kontraŭ la granda sento de libereco, kiun montgrimpistoj povas sperti.

## Problemo de la plej bona ludisto 
La koncepto de la "plej bona ludisto" (PBL-MVL) estas diskutata en la kampo de sporta filozofio. La filozofoj Stephen Kershnar kaj Neil Feit argumentas, ke la koncepto de la MVP estas principe malklara koncepto, sed tamen valora, ĉar ĝi antaŭenigas aktivan diskuton pri malsamaj specoj de plejboneco trovitaj en specifa sporto kaj la pezo asignota al ĉi tiuj specoj, tiel kondukante al gajno por la diskutantoj. Stephen Kershnar nomis ĉi tiun malklarecon la "Problemo de la plej bona ludisto". Li proponis solvon al la problemo, sed poste reprenis ĝin, koncedante, ke la problemo restas nesolvita. 

## Referencoj 
## Vidu anakŭ 
* Historio de sporto

## Eksteraj ligiloj 
* Brita Filozofio de Sporta Asocio
* Eŭropa Asocio por la Filozofio de Sporto
* Internacia Asocio por la Filozofio de Sporto
* Universitato de Idaho Centro por Etiko
* "Filozofio de Sporto" Stanforda Enciklopedio de Filozofio
* Portuga Asocio por la Filozofio de Sporto


Kategorio:Filozofio laŭ studfakoj
Kategorio:Sporta kulturo
Kategorio:Socia etiko