Mango (frukto)

[eta|180px|Mangarbo en plena florafo en [Keralo, Barato.]]
eta|Ilustraĵo de hoso de la jezuito Michael Boym, en la libro *Flora Sinensis* (1656).
**Mango** estas tropika frukto de la mangarbo (hindia mangifero). Ĝi estas tre dolĉa drupo kun or-kolora karno kaj grandega kerno. Tiu frukto venas el Azio, kaj estas trovebla nature en Birmo, Barato kaj Pakistano.

Mango estas suka frukto kaj havas multajn specojn kun tre variaj formoj, koloroj, teksturoj kaj gustoj. Ĝi estas ronda aŭ oblonga kaj povas havi pezojn de malpli ol 50g ĝis pli ol 2kg. Ĝi konsistas el ŝelo, manĝebla pulpo (la mezokarpo), kaj malmola endokarpo, kiu enhavas semon. Dum la disvolviĝo de la frukto, la ŝelo estas malhelverda, kiu ŝanĝiĝas al helverdaj, flavaj, oranĝaj, ruĝaj aŭ vinkoloraj tonoj kiam la frukto maturiĝas.

Depende de la vario, la pulpo de la matura mango estas dolĉa, mola aŭ fibra en teksturo, kaj oranĝa aŭ flava en koloro. La vario nomata lint-mango estas tiu, kiu enhavas la plej altan kvanton de fibro. Kiam ĝi ne plene maturiĝis, ĝi havas iom acidan guston. Kiam ĝi ankoraŭ estas verda, ĝia ŝelo havas tiun koloron kaj ĝia pulpo estas tre palverdeca flava, kun malmola konsistenco kaj adstringa acida gusto. Ankaŭ la gusto estas tre malsama inter unu vario kaj alia.

Krom homo, ankaŭ iuj specioj de insektoj, birdoj, vespertoj kaj aliaj mamuloj manĝas mangojn.

## Specoj 
, plurembria sudorient-azi-tipa kulturvario de la mango]]
, unuembria hinda-tipa kulturvario de la mango]]

Mangoj originis de la regiono inter nordokcidenta Birmo, Bangladeŝo, kaj nordorienta Barato.

El sia originejo mangoj disiris en du genetike distingeblajn populaciojn: la subtropikan hindan grupon kaj la tropikan sudiorient-azian grupon. La hindan grupon karakterizas unuembriaj fruktoj, kaj la sudorient-azian plurembriaj.

Oni iam kredis ke mangoj originis de unu sola malsovaĝigo en Hindujo antaŭ ol disvastiĝi en Sudorientan Azion, sed studo en 2019 ne trovis indikojn de centro de diverseco en Hindujo. Ĝi anstataŭe konstatis plian genetikan diversecon en sudorientaj kulturvarioj ol hindaj, kio eble indikas, ke mangoj estis malsovaĝigitaj pli frue en Sudorienta Azio kaj poste portitaj en Hindujon. Tamen la aŭtoroj avertis, ke la diverseco de sudorient-aziaj mangoj povus ankaŭ esti rezulto de aliaj kaŭzoj (ekzemple interspecia hibridiĝo kun aliaj mangiferoj indiĝenaj de la ekologia regiono Malesio). Tamen la ekzisto de du distingeblaj genetikaj populacioj, ankaŭ konstatita de la studo, indikas ke la malsovaĝigo de la mango estas pli malsimpla ol oni antaŭe supozis, kun diversaj malsovaĝigoj en Sudorienta Azio kaj Hindujo.

Nuntempe la kulturvario 'Tommy Atkins' dominas la okcidentan merkaton. Ĝi estas ido de 'Haden', kiu unue fruktis en 1940 en suda Florido kaj komence estis malŝatata de floridaj esploristoj. Kultivistoj kaj importistoj en la tuta mondo nun ŝatas ĝin pro ĝiaj bonaj produktemo, malsanrezisto, konservdaŭro, portebleco, grandeco, kaj loga koloro. Kvankam 'Tommy Atkins' estas plej sukcesa komerce, konsumantoj povas preferi la manĝosperton de 'Alphonso' aŭ aliaj kulturvarioj.

La ŝelo de malmatura, peklita, aŭ kuirita mango estas manĝebla. Ĝi eventuale povas kaŭzi kontaktan dermatiton sur la lipoj, gingivo, aŭ lango de kelkaj homoj.

Carabao mangoes (Philippines).jpg|La "erinaca" stilo de preparado de mango Carabao
Mango inner.png|Distranĉita mango Alphonso
MANGO SEASON (562892060).jpg|Tranĉitaj mangoj Ataúlfo
Glass of Mango Juice.jpg|Glaso da mangosuko
File:Mango Chutney.jpg|Manga ĉatnio
File:Green mangoes with vinegar, chili, salt, and soy sauce (Philippines) 01.jpg|Maldolĉaj malmaturaj mangoj manĝotaj kun salo, kapsiketa saŭco, vinagro aŭ sojsaŭco en Filipinoj
File:Mangoes sold in India.jpg|Diversaj varioj de mangoj vendataj

Mangoj uziĝas en multaj diversaj kuirartoj. Maldolĉaj, malmaturaj mangoj uziĝas en ĉatnioj peklaĵoj, daloj kaj aliaj pladetoj en barata kuirarto. Oni faras la someran trinkaĵon *aam panna* el mangoj. Oni povas servi kun kuirita rizo mangokarnon ĵeleigitan aŭ kuiritan kun kajana dalo kaj verdaj kapsiketoj. Oni konsumas mangan *lassi *, miksaĵon de matura manga karno kun buterlakto kaj sukero, ĉie en Hindujo. Maturaj mangoj uziĝas en kareoj. *Aamras* estas densa manga suko, foje kun aldona sukero, kiun oni konsumas kun ĉapatoj aŭ purioj. La karno de maturaj mangoj uziĝas por fari marmeladon nomatan *mangada*. *Andhra aavakaaya* estas peklaĵo farita el kruda, malmatura, pulpa, maldolĉa mango miksita kun kapsiketa pulvoro, fenugrekaj semoj, brasika pulvoro, salo, kaj arakida oleo. Mangoj ankaŭ uziĝas por *chunda*, dolĉa kaj spica bongustaĵo el raspitaj mangoj. 

En indonezia kuirarto, oni prilaboras malmaturajn mangojn por fari *asinan*, *rujak* kaj *sambal pencit/mangga muda*, aŭ manĝas ĝin kun salo. En aliaj kuirartaj tradicioj, mangoj uziĝas en *murabba* (konfitaĵo), *muramba* (dolĉa plado el raspitaj mangoj), *amchur* (sekigita kaj pulvorigita malmatura mango), kaj peklaĵoj, interalie spica brasikolea peklaĵo kun alkoholo. Maturajn mangojn oni tranĉas en maldikajn tavolojn, sekigas, faldas, kaj tranĉas denove. Oni ankaŭ aldonas la frukton en cerealaĵoj, ekzemple muslio kaj avena granolo.

Mangoj uziĝas por fari sukojn, smuziojn, glaciaĵojn, fruktobriketojn, *raspoglaciaĵojn*, *aguas frescas*, tortojn, kaj dolĉan , aŭ miksiĝas kun *chamoy*, dolĉa kaj spica kapsiketa pasto. En Centra Ameriko oni manĝas mangojn maturaj, en diversaj pladoj, aŭ malmaturaj kun salo, vinagro, nigra pipro, kaj spicosaŭco.

Pecigitaj mangoj povas esti premitaj kaj metitaj sur glaciaĵon, sur raspoglaciaĵon, aŭ en glaciskuaĵon. Oni gustigas dolĉan kunteniĝeman rizon per kokoso kaj servas ĝin kun mangaj tranĉaĵoj kiel . Malmaturaj mangoj estas uzeblaj kiel tranĉaĵoj kun vinagro aŭ sojsaŭco en manga salato, plado deveninta el Sudorienta Azio.

En Filipinoj, oni manĝas mangokukon faritan el tranĉaĵoj da maturaj mangoj. Ankaŭ sekigitaj striformaj pecoj de dolĉa, matura mango konsumiĝas (foje kune kun sensema tamarindo).

## Plantkemio 
Multaj plantkemiaĵoj troviĝas en la fruktoŝelo kaj karno de mango, kiel la triterpeno lupeolo. Inter la studataj mangoŝelaj koloraĵoj estas karotenoidoj, ekzemple antaŭvitamino A (beta-karoteno), luteino kaj alfa-karoteno, kaj polifenoloj, ekzemple kverketino, kempferolo, gajlata acido, kafeata acido, katekinoj kaj taninoj. La mangoj enhavas unikan ksantonoidon nomatan mangiferino.

La fitokemia kaj nutra enhavo de mango ŝajne varias laŭ kulturvario. Pli ol 25 karotenoidoj estas izolitaj el manga karno. La plej densa estas beta-karoteno, kiu estigas la flav-oranĝan koloron de la plej multaj kulturvarioj. Ankaŭ la folioj de mango enhavas signifan kvanton da polifenoloj interalie ksantonoidoj, mangiferino kaj gajlata acido.

### Gustaĵoj 
La guston de mango havigas diversaj volatilaj organikaj kemiaĵoj klasataj plejparte kiel terpenoj, furanonoj, laktonoj, kaj esteroj. Diversaj mangaj kulturvarioj havas malsamajn volatilajn gustkemiaĵojn aŭ samajn volatilajn gustkemiaĵojn en malsamaj kvantoj. Ĝenerale, ĉe amerikaj kulturvarioj dominas δ-3-kareno, kiu estas unuterpena gustaĵo, dum densa koncentriĝo de aliaj unuterpenoj, kiel (Z)-ocimeno kaj mirceno, kaj ĉeesto de laktonoj kaj furanonoj, estas la unika trajto de malnovmondaj kulturvarioj. En 'Alphonso', unu el la plej ŝatataj kulturvarioj en Barato, la laktonoj kaj furanonoj sinteziĝas dum maturiĝo, sed terpenoj kaj la aliaj gustaĵoj ĉeestas kaj en nematuraj kaj en maturiĝantaj fruktoj. La hormono etileno, kies rilato al la maturiĝo de mangoj estas konstatita, okazigas ŝanĝojn en la gustoj de mangaj fruktoj ankaŭ se oni aplikas ĝin deekstere. Kontraste al la ampleksegaj informoj haveblaj pri la kemia konsisto de mangaj gustoj, la biosintezo de la gustaĵoj ne estas profunde esplorita; oni ĝis nun priskribis nur kelketajn genojn, kiuj kodigas la enzimojn de gustaĵaj sintezvojoj.

### Toksoj
Kontakto kun oleoj en la folioj, tigoj, sevo, kaj fruktoŝelo de mango povas kaŭzi dermatiton kaj anafilaksion en sentemaj homoj. Personoj kun historio de kontakta dermatito kaŭzita de uruŝiolo (alergiaĵo trovata en toksikodendroj) povas havi plej da risko de manga kontakta dermatito. Ankaŭ mangiferino eble respondecas pri dermatito aŭ alergioj. Povas okazi, ke sentemigita individuo ne povas sekure manĝi mangon aŭ trinki mangosukon.

​

## Bildaro 

Dosiero:Mango blossoms.jpg|Mangujo kun floroj.
Dosiero:MANGO252.JPG|Junaj fruktoj en arbo.
Dosiero:MANGOTREE247.JPG|Mangujo en Tajlando.
Dosiero:Mangos - single and halved.jpg

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj 
* Specoj
* Mangoj kaj sano 
* Mangoesplorado 
* Mangokultivaoj 
* Ni Preparas Mango-saŭcon Filmeto de Jezer Dorante en la 17a de Junio 2021

Kategorio:Fruktoj