Cetacoj en kulturo

Laŭlonge de la historio, cetacoj havis specialan statuson ĉefe en kulturoj, kiuj ekzistis en lokoj proksime de la marbordo, kaj plie por tiuj, kiuj ekzistis sur insuloj aŭ verŝajne speciale en kulturoj, kiuj havis grandan komercan floton. Nature, la malgrandaj dentocetacoj (inkluzive de la delfenoj), kiuj foje naĝas proksime al la marbordoj, estis pli konataj al la plej multaj kulturoj ol la grandaj kaĉalotoj. Dum la dentocetacoj ofte estis observitaj de la strandoj, la lamencetacoj povus nur esti studitaj se ili venis marborden, aŭ de observaĵoj de maristoj kaj plonĝistoj. Pro tio, diversaj mitoj kaj legendoj formiĝis ĉirkaŭ la grandaj cetacoj, kaj la manko de scio pri ili signifis, ke en multaj kazoj ili estis traktataj kiel misteraj marmonstroj. La renkonto inter cetacoj kaj homoj komenciĝis jam en la ŝtonepoko. Trovaĵoj en Sud-Koreio datiĝantaj al 6000 a.K. povas esti arkeologiaj pruvoj de balenĉasado fare de ŝtonepokaj homoj.

## Antikva tempo 
[eta|Arĝentaj moneroj de suda Italio, proksimume 500-480 a.K. Sur la maldekstra monero oni povas vidi la bildon de la filo de [Posejdono, Taras, rajdanta sur la dorso de delfeno.]]
[eta|*Detruo de la Levjatano*, kuprogravuro de [Gustave Doré|Gustav Dore de 1865. La gravuraĵo prezentas Dion detruantan la legendan Levjatanon, kiel priskribite en la libro de Jesaja.]]
[dekstra|eta|[Vitralo de la biblia scena de baleno kiu glutis Jona'n]]
En Antikva Grekio, la baleno estas menciita por la unua fojo fare de Homero. Tie li estas referita kiel Ketos (, signifante marmonstro). Tio estas ankaŭ la origino de (), kiu signifas balenon. En la latina, la maskla baleno ankaŭ estas humure nomita . Tiu ĉi vorto signifas "muskola aŭ "forta" sed ankaŭ povas esti interpretita kiel "muso", kaj la romianoj elektis tiun epiteton specife por la baleno pro ĝia sarkasma duobla signifo. La balenoj de Norda Maro estis nomitaj "Physetér", kaj ĉi tiu vorto ĉefe referencas al la kaĉaloto (grandkapa baleno), kies scienca nomo estas *Physeter macrocephalus* ĝis nuntempe. Inter la antikvaj grekoj kaj romianoj, balenoj estas priskribitaj detale ĉefe en la verkaĵoj de Aristotelo, Plinio la Maljuna kaj Makrobio, kiuj ankaŭ rilatis al la nasko de la junaj idoj kaj ilia suĉado de la lakto de sia patrino. Plinio priskribis la kolumnon de vaporo kiun balenoj elsendas tra sia blovo, kaj Ambrosius eĉ asertis ke balenoj metas siajn idojn en la buŝon por protekti ilin. La antikvaj grekoj eĉ esprimis sian aprezon por delfenoj kaj balenoj nomante du apartajn konstelaciojn laŭ ili, baleno kaj delfeno.

La antikvaj grekoj raportis en siaj kompendioj ĉefe al delfenoj (dentaj balenoj) kaj ne al balenoj. Ili laŭdis la rapidecon de ilia naĝado, iliajn graciajn movojn en la akvo kaj sian inteligentecon. En greka mitologio, la delfeno estas prezentita kiel altruisma estaĵo kiu helpas homojn. Laŭ la rakontoj de mitologio, la dio Apolono aperis kiel delfeno kaj montris al la boatoj kiuj forlasis Kreton la vojon al Delfo. La dio Posejdono ofte estas montrita kune kun delfenoj. Ĉi-lasta eĉ uzis la servojn de delfeno por konvinki la belan Amfitrito konsenti pri siaj antaŭeniroj. Kiel signo de aprezo por ĝia servo, Posejdono metis ĝin en la ĉielon. La romia poeto Ovidio rakontas pri la kidnapo de Dionizo fare de piratoj, la dio sin fariĝis leono kaj la timigitaj piratoj saltis en la akvon kaj transformiĝis en delfenojn. La membroj de la Minoa civilizo eĉ konstruis templon por la delfenoj en Kreto. Ĉi tiu figuro de la delfeno, kiel ĝi estas prezentita en greka mitologio, estis ankaŭ reprezentita en la skribaĵoj de antikvaj grekaj poetoj kaj intelektuloj. Estas dirite ke delfenoj estis altiritaj al la muziko ludita en la boato de la poeto Ariono dum velado en la maro kaj eĉ savis lin post kiam li estis ĵetita en la akvon fare de rabistoj. La greka poeto Oppiano, same kiel Plinio la Maljuna el Romio, registris delfenojn helpantajn fiŝkaptistojn en ĉasado kaj kolektado de ilia kapto - fenomeno pri kiu en kelkaj partoj de la mondo oni povas atesti ĝis hodiaŭ.

Balenoj ŝajnas esti inspirintaj legendajn estaĵojn kiuj aperas en greka mitologio. Tiel, ekzemple, oni diras, ke Andromedo estis ĉenita al roko per terura mara monstro, kaj Perseo, la filo de Zeŭso kiu preterpasis, enamiĝis al ŝi, turnis la monstron en ŝtonblokon kaj geedziĝis kun ŝi. La **Levjatano** ankaŭ estas menciita en la Biblio, kio estas mita marmonstro kiu estas kutime priskribita en la bibliaj pentraĵoj (sekvante la biblian priskribon kiu aperas en pluraj lokoj) kiel grandega krokodilo aŭ timinda marserpento. La biblia Levjatano estis referenceita en (Jesaja 27 : 1).

En Kristanismo, la baleno estas prezentita kiel simbolo de malbono kaj kiel satana forto, kiu estos detruita de Dio en la tago de la lasta juĝo. Sed la Biblio, priskribas la balenon kiel grandegan beston, kiu loĝas en la profundo de la maro, kio estas atesto pri la potenco, grandeco kaj gloro de Dio. La libro de Ijob priskribas la bildon de la baleno kiel la plej grandan beston en la maro, el kies nazotruo venas fumo, el ĝia buŝo fajreroj, ĝia koro estas kiel muelŝtono, kaj neniu armilo povas detrui ĝin. Ĉi tiu priskribo celas montri la ekzalton de la Kreinto unuflanke, kaj la humilecon de homo kaj lian malforton aliflanke. Ĝis nuntempe, la angla termino Leviathan estas uzata por rilati al mitaj monstroj aŭ bestoj de grandegaj dimensioj.

Eĉ en antikva arto, la loko de balenoj kaj delfenoj ne estis neglektita. Ĉar, kiel menciite supre, balenoj kaj precipe delfenoj havis gravan statuson en antikva greka mitologio kaj kulturo, ili ankaŭ estis menciitaj en artaĵoj de la periodo. Jam en la minoa kulturo kiu ekzistis en Kreto inter 2700 kaj 1450 a.K., delfenoj estis menciitaj sur ceramikaĵoj kaj aliloke. Poste, figuroj de cetacoj ankaŭ estis trovitaj en reliefoj, en dezajnoj sur altvaloraj ŝtonoj, en lampoj, moneroj, mozaikoj kaj eĉ tomboŝtonoj. Inter tiuj referencoj, la figuro de Ariono https://en.wikipedia.org/wiki/Arion_(horse), aŭ la filo de Posejdono Taras, rajdanta sur delfeno estis precipe ofta. En frua kristana arto, la delfeno estis eĉ unu el la simboloj de kristanismo, kune kun la fiŝoj.

## De la Mezepoko ĝis la 20-a jarcento 
[dekstra|eta|230x230ra| Gravuraĵo de [Kaĉaloto kiu venis al la marbordo, 1598]]En la Mezepoko oni rakontis sufiĉe multajn rakontojn pri renkontoj kun diversaj marmonstroj, kiuj ŝajne fakte estis cetacoj. Ĉar zoologia esplorado ne estis evoluigita, eŭropanoj de tiu tempo rekonis la terurajn estaĵojn kiujn ili renkontis kiel monstroj. La irlanda kristana monaĥo kaj sanktulo Brendan (ĉ. 484-578) estas konata pro la legendoj pri siaj diversaj vojaĝoj, kompilitaj en la libro *Voyage of St Brendan the Navigator* (*Vojaĝo de Sankta Brendan la Naviganto*) el la naŭa jarcento p.K. En unu el la kazoj, Brendan diras ke li kaj liaj amikoj renkontis senarban insulon, kiu poste montriĝis por balen-simila marmonstro nomita *Jasconius*. Brendan renkontis la balenon denove sep jarojn poste.

Ekde la komenco de la Mezepoko ĝis la komenco de masiva balenĉasado en la 17-a jarcento, la plej multaj informoj pri grandaj kaĉalotoj venis de hazardaj kaj partaj ekvidoj de maristoj aŭ de balenkadavroj lavitaj marborde. Eŭropanoj ne ofte renkontis tiajn grandajn estaĵojn, do nature la drivado de grandaj balenoj marborden kaŭzis grandan eksciton. Tio estas precipe vera por la kaĉalotoj, kiuj kutime levis supren sur la strando en grandaj nombroj prefere ol kiel individuoj. Pli preciza registro de balenoj venantaj al la marbordo ekzistas de la moderna epoko: laŭ analizo de antikvaj dokumentoj farita en 1959 de Raymond Gilmore, ĉirkaŭ la jaro 1723, 17 kaĉalotoj albordiĝis ĉe la Elba estuaro; En 1784 grupo de balenoj albordiĝis ĉe la bordoj de Britio; Kaj en 1827, grupo de bluaj balenoj, iuj el kiuj atingis longon de 28,5 metroj, albordiĝis en la areo de la urbo Ostendo, kiu nun estas en Belgio.

La ĉasado, kiu okazis tre grandskale inter la 17-a kaj 19-a jarcentoj, rezultigis la detruon de multaj populacioj de balenoj, sed aliflanke provizis la homon per multe da informoj pri iliaj vivmanieroj, kaj produktis pli klaran kaj pli fidindan priskribon de la balenoj. En tiu tempo, la gigantaj balenoj estis priskribitaj kiel teruraj estaĵoj kiuj furioze batalas la balenistojn, priskriboj kiuj ankaŭ trovis sian vojon en la literaturon de tiu tempo. Dum tempo, mitoj formiĝis inter la balenistoj mem koncerne la potencon kaj forton de la balenoj kiujn ili ĉasis, kaj kelkaj estis priskribitaj kiel realaj marmonstroj. Unu el la unuaj libroj kreitaj surbaze de la travivaĵoj de balenisto estis la libro *Northern Whale Fishery* de 1820 de William Scoresby, kiu priskribas ĉasadon al granda lamencetaco, kaj ankaŭ en 1840 la libro *some observations on the natural history of the whale* (*kelkaj observaĵoj pri la naturhistorio de la baleno*) de Thomas Bill estis publikigita. Tiuj ĉi libroj kutime portretis la balenojn en negativa maniero, sed aliflanke ili estis respektataj.

La loko de balenoj ankaŭ ne forestas en la klasika literaturo: ilia plej konata mencio troviĝas en la konata romano Moby Dick de Herman Melville (1851), kiu rakontas la historion de balenĉasista ŝipo, kies kapitano, Aĥab, obsede persekutas grandkapan albina kaĉaloto nomata Moby-Dick, kiu detranĉis sian kruron en antaŭa ĉasado. Kvankam la romano estas ĉefe kompleksa alegorio, Melville, kiu mem velis sur balenkaptista ŝipo dum jaro kaj duono, inkluzivis en ĝi precizan priskribon de vivo sur balenkapta ŝipo, trovante balenojn, spurante kaj ĉasante ilin. La balenoj eĉ estas menciitaj en la klasika sciencfikcia libro *Dudek mil leŭgoj sub la maro* de Jules Verne. En 1883 estis publikigita la infanlibro *La aventuroj de Pinokjo* de Carlo Collodi. En unu el liaj aventuroj, Pinokjo estis englutita de balenŝarko, sed dum la filmadaptigoj de la libro, la ŝarko iĝis baleno, kiu estas kutime identigita kiel kaĉaloto.

## Cetacoj en la 20-a jarcento 
[dekstra|eta|230x230ra| En la 20-a jarcento, la mediteranea delfeno estis unu el la plej popularaj Cetacoj. Al tio kontribuis interalie lia amika aspekto, lia vizaĝa strukturo, kiu similas [Rideto|rideton, kaj lia partopreno en spektakloj ĉe delfinarejoj.]]
En la 20-a jarcento okazis turnopunkto rilate al cetacoj ĝenerale kaj al balenoj aparte. Kun la disvolviĝo de scienca esplorado, la grandaj kaĉalotoj ne plu estis prezentitaj kiel teruraj marmonstroj, mallevigantaj ŝipojn kaj atakantaj maristojn, sed kiel pacaj, inteligentaj kaj amikaj estaĵoj kiuj estis mortigitaj fare de homoj pro neniu maljusto, dum amasĉaso. Kiel rezulto de tiu ŝanĝo, internaciaj leĝoj kaj traktatoj estis promultitaj kiuj malpermesas balenĉasadon, kaj kun la evoluo de ekologiaj organizaĵoj, luktoj komenciĝis protekti balenojn kiuj estas en danĝero de formorto. La loko de dentocetacoj kaj delfenoj ankaŭ ne estis forestanta de ĉi tiu kultura ŝanĝo: ili komencis ĉefroli kiel amindaj kaj klarigaj roluloj en filmoj, libroj kaj televidserioj. Nature, la pozitiva prezento de cetacoj en popola kulturo, kune kun dokumenta serio kiuj prezentis ilian veran naturon, ankaŭ plibonigis la statuson de la balenoj en publiko.

En popola kulturo, balenoj kaj delfenoj elstaris precipe inter la sesdekaj kaj la naŭdekaj de la 20-a jarcento. Inter la ĉefaj aperoj de delfenoj kaj balenoj en la popola kulturo dum ĉi tiu periodo, oni povas mencii la filmon "A Dolphin Boy" publikigita en 1957, la televidserio Flipper, kiu ekelsendiĝis en 1964 kaj kies heroo estis delfeno; la sciencfikcia filmo, *The Day of the Dolphin* de 1973; la horora filmo *orca* de 1977 kies heroo estas orcino prezentita en neflata maniero, la televidprogramo seaQuest DSV kiu elsendiĝis ekde 1993; la filmo Free Willy, publikigita en 1993 kies ĉeffiguro estas orcenino; la filmo Fantasia 2000 (la sekvaĵo de Fantasia) kie en la verko de Ottorino Respighi balenoj de ĝibaj balenoj prezentas aerakrobatan dancon; la filmo "Riding a Whale" publikigita en 2002; la serio de libroj ''The Hitchhiker's Guide to the Galaxy'' de Douglas Adams, kaj aliaj libroj, televidprogramoj (dokumentaj serioj, plenlongaj programoj, viglaj programoj por infanoj), kaj multaj filmoj.

Delfenoj estis rekonitaj ĉefe pro sia inteligenteco, amika naturo kaj sia vizaĝa strukturo, kiu igas ilin ŝajni ĉiam ridetantaj al homaj okuloj. Ilia partopreno en la distraj spektakloj okazigitaj ĉe la delfinarejoj ankaŭ plibonigis la sintenon de homoj al ili. En ĉi tiu kunteksto, םni povas mencii la mediteranean delfenon (Tursiopo), kies amika aspekto kaj ofta partopreno en delfinarejaj spektakloj igis ĝin unu el la plej popularaj cetacoj. La rolulo de la timinda baleno ankaŭ ŝanĝiĝis de unu ekstremo al alia: post la esploroj, la multaj dokumentarioj kiuj estis faritaj pri ili kaj la libroj kiuj estis publikigitaj kaj prezentitaj en pozitiva lumo, ili ne plu estis prezentitaj kiel teruraj marmonstroj - simila al tio, kio estas subkomprenata en la romano Moby Dick, ekzemple - sed kiel "amikaj gigantoj" kiuj velas Malrapide en la oceanoj. Ankaŭ la malkovroj pri la kompleksa kanto de la baleno, la inteligenteco de la balenoj kaj iliaj kompleksaj sociaj rilatoj multe plibonigis ilian statuson en la okuloj de la publiko, kaj kontribuis al ilia protekto, kaj specialaj diskoj eĉ estis publikigitaj kiuj kombinas originalan "kantadon" segmentoj de balenoj kun homa muziko. Ekzemplo de tia disko estas la disko "La vojo de la delfeno" kiu kombinas voĉojn de cetacoj kun elektronika muziko.

## Vidu ankaŭ 
* Cetacoj kaj la homo

## Referencoj 
Kategorio:Mamuloj kaj homa kulturo