Turkisa herbopapago

**Turkisa herbopapago** aŭ **Turkisa herba papageto** (*Neophema pulchella*) estas specio de papagoj el genro *Neophema*, renkontebla en eosta Aŭstralio: de sud-eosta Kvinslando, tra Novsudkimrio, ĝis nord-eosta Viktorio. La specion unue formale priskribis George Shaw en jaro 1792. 

Tiu ĉi birdo estas malgranda kaj maldika papago, ĉirkaŭ 20&nbsp;cm longa kaj 40&nbsp;g peza, kun rimarkebla seksa duformismo en kolorigo de plumaro. La iĉo estas plejparte verda, kun pli flavecaj malsupraj partoj, lia vizaĝo kaj flugiloj estas brile turkiskoloraj, kaj la ŝultroj ruĝaj. La ino estas multe pli pala kaj malbrila, kun pale verda brusto kaj flava ventro, kaj ruĝaj makuloj ĉe ŝultroj mankas al ŝi.

Kutima habitato de la specio estas herbejoj kaj malfermaj duonarbaroj, kie regas arboj de genroj *Eucalyptus* kaj *Callitris*. Ĝia dieto konsistas plejparte el semoj de herboj, al kiuj la birdoj okaze aldonas florojn, fruktojn kaj koĉoideojn. Nestojn ili konstruas en arbotruoj, plej ofte de eŭkaliptoj. Plej ofte turkisaj herbopapagetoj ne migras, kvankam iuj populacioj nomadumas en limigita areo.

Pro koloniigo de Aŭstralio grandaj areoj de taŭgaj por turkisa herbopapageto habitatoj estis detruitaj kaj multaj nestejoj perdiĝis. En la unua duono de la 20-a jarcento la specio ege malkreskis kaj estis endanĝerita, sed nun ĝi ŝajne restariĝas. Ekde la 19-a jarcento homoj tenis turkisajn herbopapagetojn kiel dombirdoj, kaj en kaptiteco aperis kelkaj kolormutacioj, ne renkonteblaj en naturo.

## Taksonomio 
 el libro *Histoire Naturelle des Perroquets* fare de François Levaillant (1805)]]
Turkisa herbopapago estas konata en regiono de Sidnejo ekde almenaŭ 1788, la plej frua periodo de koloniigo de Aŭstralio. Formale la specion unue priskribis George Shaw sub dunomo *Psittacus pulchellus* en 1792. 
Li ankaŭ donis al ĝi  *Turquoisine* laŭ ĝia vizaĝo, kiu havas koloron de turkiso. La holotipo verŝajne trafis al la kolekto de Ashton Lever en Anglio, kaj perdiĝis, kiam la kolekto estis dispartigita kaj disvendita. Germana naturalisto Johann Matthäus Bechstein sendepende priskribis la specion en 1811 sub dunomo *Psittacus edwardsii*. Bechstein bazis sian priskribon je priskribo de *la Perruche Edwards* fare de François Levaillant el lia verko *Histoire Naturelle des Perroquets* de jaro 1805. 
Levaillant nomis tiun ĉi specion omaĝe al angla naturalisto George Edwards. 
En 1823 William Swainson menciis turkisan papagon en sia verko *Zoological Illustrations*, uzante la nomon donitan far Shaw kiel pli fruan. Interalie li menciis, ke por li estis "neeble reprezenti tiun ĉi perfektan malgrandan estaĵon en ĝia plena beleco". 

En 1830 René Primevère Lesson resumis kaj priskribis la saman birdon sub dunomo *Lathamus azureus* surbaze de pli fruaj verkoj. La specia nomo *azureus* estas mezepoĥa latina vorto kiu signifas "blua" aŭ "lazura".

La genron *Neophema* difinis itala ornitologo Tommaso Salvadori en 1891, kien li metis turkisan herbopapagon kun la nuna dunomo. 

Ekzistas ioma geografia vario je la aspekto de la birdo, aparte je kvanto de oranĝa koloro sur la ventro. 
En 1915, Gregory Mathews difinis subspecion *dombrainii* el subŝtato Viktorio laŭ la pli brilruĝa koloro sur la dorso, sed esploroj kompare kun specianoj el Novsudkimrio ne konfirmis tiun eldistingon. 
Nun en 2025 neniuj subspecioj de turkisa herbopapago estas agnoskitaj.

El la ses specioj de herbaj papagetoj (genro *Neophema*), la turkisa estas la plej parenca al la skarlatbrusta herbopapago. Tiuj ĉi du estas alopatria specia paro, 
kaj la nuraj du specioj en la genro kiuj havas .

## Priskribo 
Turkisa herbopapago estas relative malgranda kaj maldika birdo, 20–22&nbsp;cm longa kaj ĉirkaŭ 40&nbsp;g peza, kun enverguro de ĉirkaŭ 32&nbsp;cm. Ambaŭ seksoj havas plejparte verdajn suprajn partojn de plumaro kaj plejparte flavecajn malsuprajn. La iĉo havas brile turkiskoloran aŭ cejanan vizaĝon, kiu donas al la specio ĝian . La koloro iĝas iom pli malhela sur la frunto kaj iom pli pala sur la vangoj. Kolo kaj dorso de la iĉo estas herboverdaj, ankaŭ la vosto estas herboverda kun flavecaj marĝenoj. La malsupraj partoj estas brile flavaj, iom pli verdecaj ĉe la brusto. Depende de la subspecio, iĉoj povas havi oranĝkolorajn makulojn ĉe ventro kaj malsupra brusto. Flugiloj en faldita stato estas brile bluaj kun iom pli malhela marĝeno kaj ruĝaj bendoj ĉe la ŝultroj; kiam la birdo etendas la flugilojn, oni vidas, ke ili estas malhele bluaj kun ruĝaj marĝenoj de supre kaj nigraj kun bluaj ĉefplumoj de malsupre. Supra makzelo de la beko estas nigra, iam pli pala kaj grizeca apud la bazo, kaj la malsupra kremkolora kun griza marĝeno. La vaksaĵo, la ringo ĉirkaŭ okuloj, kruroj kaj piedoj ĉiuj estas grizaj, kaj la irisoj malhele brunaj.

Plumaro de la ino estas ĝenerale pli pala kaj malpli kontrasta: vizaĝo pale blua, gorĝo kaj brusto pale verda, ventro pale flava. Inoj ne havas la ruĝajn makulojn ĉe la ŝultroj, kiujn havas iĉoj, kaj la blua koloro de la flugiloj estas pli pala kaj malpli distingebla. La supra makzelo estas grizece bruna kaj malheliĝas ĝis preskaŭ nigra nur dum nestado, kaj la malsupra tre pale griza, preskaŭ blanka. La haŭtaj ringoj ĉirkaŭ okuloj estas kremkoloraj, eble la plej kontrasta eco de la ina vizaĝo. Dum flugado ĉe la ino oni vidas vastan blankan bendon sur malsupra parto de flugilo.

Junuloj de ambaŭ seksoj estas plejparte similaj al la inoj, sed kun malpli da bluo sur vizaĝo: plej ofte la bluo videblas nur ĉirkaŭ la beko kaj ne disvastigas malantaŭ la okuloj. La blankan strion sur flugilo havas junuloj de ambaŭ seksoj, ĝi malaperas ĉe iĉo kiam li iĝas sekse fekunda. Tamen, eĉ ĉe nematuraj birdoj sekso estas facile distingebla, ĉar iĉoj jam havas ruĝajn makulojn sur ŝultroj kaj povas havi oranĝkolorajn ventrojn, kion inoj neniam havas.

## Distribuo kaj habitato 
]]
Natura arealo de turkisa herba papageto estas en kaj ĉirkaŭ la Granda Disiganta Montaro en centra Aŭstralio. La plej norda pinto de la arealo estas 26°S en sudeosta Kvinslando, en komunumoj Cooloola, Blackbutt kaj Chinchilla, kaj uesten ĝis St George. Antaŭ 1945 oni observis la birdon pli norde, apud la rivero Suttor kaj la urbo Mackay. En Novsudkimrio la birdoj renkonteblas en vasta bendo de tero limigita de urbetoj Moree, Quambone, Hillston, Narrandera kaj Deniliquin. En Viktorio ĝi troveblas apud Wangaratta, en eosta Gippsland kaj ĉirkaŭ Mallacoota. 
Ekzistas raportoj pri observoj de turkisa herbopapageto en Suda Aŭstralio, sed plej probable tio ĉi estis misidentitaj ,, kies inoj tre similas al tiuj de la turkisaj.

Turkisa herbopapago preferas vivi en savanoj kaj duonarbaroj, kiu konsistas el kalitriso (*Callitris Spp.*) kaj eŭkaliptoj, aparte la blanka (*Eucalyptus albens*), la flava (*E. melliodora*), la eŭkalipto de Blakely (*E. blakelyi*), la ruĝa (*E. polyanthemos*), la grandnaza (*E. macrorhyncha*), la popla (*E. populnea*), aŭ la fera (*E. sideroxylon*). Inter aliaj arboj kutimaj en la habitato de la papago estas angoforoj (*Angophora spp.*) apud Sidnejo, arĝenta eŭkalipto (*E. sieberi*) en Naturrezervejo Nadgee, rivera eŭkalipto (*E. camaldulensis*), monta eŭkalipto (*E. camphora*) aŭ uesta eŭkalipto (*E. microcarpa*) en pli ebenaj kaj malfermaj areoj. Ene de sia habitato la specio preferas rokajn klifojn kaj krevaĵojn kaj interhabitatajn limojn kaj intermezaĵojn, ekzemple inter duonarbaroj kaj herbejoj aŭ agrokulturaj kampoj.

Turkisa herbopapageto ne estas migrobirdo kaj plejparte restas ene de la samaj areoj tutan jaron, kvankam ĝiaj moviĝoj ne estas tre bone studataj. Onikrede, en norda Viktorio la birdoj moviĝas en pli malfermajn terenojn dum la reprodukta sezono, kaj en pli sekaj partoj de la arealo ili nomadas iom serĉante akvon.

## Konduto 
Turkisaj herbopapagetoj renkonteblas en paroj aŭ en malgrandaj familiaj grupoj, plej ofte konsistaj je gepatra paro kaj kelkaj gefiloj. Ekster reprodukta sezono oni observis grandajn portempajn birdarojn de ĝis 75 birdoj, plejparte junuloj, sed kiam la sezono alproksimiĝas paroj disiĝas de tiaj birdaroj. Aŭtune kaj vintre turkisaj herbopapagetoj ofte sidas komune, kiam ili ne manĝas kaj ĝenerale ripozas.
Tranoktumas ili en arbokronoj de grandaj arboj, kiel eŭkaliptoj aŭ akacioj, 
en alteco de 1–8&nbsp;m super grundo, kaj tage ripozas en iuj ajn arboj proksimaj al iliaj manĝejoj. 

Voĉaj signaloj de turkisaj papagetoj estas ankoraŭ malmulte studitaj. Oni observis altajn, mallaŭtajn "salutojn", per kiuj la birdoj interŝanĝas dum flugado aŭ manĝado, kaj la laŭtan, akran alarmigan signalon, markantan eblan minacon. Oni aŭdas la plej vivan interparolon de la papagoj kiam ili alvenas al arbokrono vespere kaj prepariĝas tranoktumi.

### Reproduktiĝo 
Turkisa herbopapageto estas monogama kaj emas formi stabilan paron por tuta vivo. Dum pariĝa ritualo, la iĉo sidiĝas vertikale sur branĉo aŭ arbostumpo kaj etendas siajn flugilojn demonstrante siajn ruĝajn kaj bluajn makulojn al la ino. Se la ritaro estas sukcesa, la paro formiĝas, kaj la ino serĉas oportunan lokon por nestumi. Oni observis la tutan reproduktiĝan ciklon, ekzemple, en Nacia Parko Girraween ĉe la limo inter Novsudkimrio kaj Kvinslando. 

Por nesto la ino elektas arbotruon, ofte vertikalan aŭ preskaŭ vertikalan, en vivaj aŭ mortaj arboj, plej ofte eŭkaliptoj. Oni observis ankaŭ kiel tiuj ĉi birdoj nestumis en malnovaj homaj lignaj konstruaĵoj, ekzemple malnovaj kaj putrantaj palisoj. Plej ofte la nestotruo situas en arbo en malferma kampo aŭ duonarbaro je ne malpli ol 1&nbsp;m super grundo. Laŭ mezuroj prenitaj en norda Viktorio, averaĝa nesto de turkisa herbopapageto estas 10×6&nbsp;cm vasta ĉe la enirejo kaj 50–76&nbsp;cm profunda.

Turkisaj herbopapagetoj havas similajn nestajn preferojn kiel orienta rozelo (*Platycercus eximius*), 
ruĝpuga papageto (*Psephotus haematonotus*), kaj bruna arbogrimpulo (*Climacteris picumnus*) kaj ofte konkuras kun tiuj ĉi birdoj por nestejoj.

Reproduktiĝo okazas en pli varma parto de la jaro, kaj plej kutime la ovoj estas metataj inter aŭgusto kaj januaro. La ovaro, kiun la ino metas en la nestotruo sur tavolon de folioj aŭ ligneroj, kutime konsistas je inter 2 kaj 5 ovoj, kvankam iam povas esti ĝis 8. La ovoj estas ovalaj, glataj kaj pure blankaj, 21–22&nbsp;mm longaj kaj 18&nbsp;cm vastaj. Oni observas ke ovaroj metitaj en pli fruaj monatoj emas esti pli grandaj ol tiuj de la pli malfruaj, kaj ke pli fore de homaj setlejoj kaj agrokulturaj landoj la birdoj ankaŭ emas meti pli da ovojn. La ino metas ovojn kun intervaloj de 2 aŭ 3 tagoj. La kovado daŭras 18–21 tagoj. Kovas nur la ino, kaj ŝi ankaŭ sole nutras la idojn dum unuaj kelkaj tagoj post eloviĝo, antaŭ la iĉo komencas helpi. 

Dum la idoj estas en la nesto, la ino forlasas ĝin nur dufoje por diurno, matene kaj posttagmeze. 
Ambaŭ gepatroj partoprenas en nutrado de la idoj, plejparte per semoj kun ioma aldono de fruktoj. 
La idoj eloviĝas preskaŭ nudaj, nur kovritaj per maldensaj blankaj lanugoj, blindaj kaj senhelpaj. Ilia haŭto estas rozkolora, kun bluece grizecaj ringoj ĉirkaŭ la okuloj. En la sesa tago post eloviĝo la idoj jam havas bazajn plumojn, kaj en la sepa malfermas la okulojn. La plumaro pli malpli plene formiĝas antaŭ la 21-a tago, kaj la elnestiĝo kutime okazas inter la 23-a kaj la 30-a. En kaptiteco la tempo antaŭ elnestiĝo emas esti pli longa, ol en naturo.

Naturaj observoj en nord-eosta Viktorio montras, ke ĉirkaŭ 56% da ovoj kondutas al sukcesa elnestiĝo, kaj ke averaĝe po 2.66 idoj por gepatra paro forlasas la neston. Kutimaj minacoj por junaj idoj estas la bunta varano (*Varanus varius*) kaj la ruĝa vulpo (*Vulpes vulpes*), kiuj rutine ĉasas kaj manĝas birdidojn en iliaj nestoj. Krome, junaj birdoj povas morti pro trovarmiĝo en varmega tago aŭ droni en sia arbotruo dum pluvego.

### Manĝado 
Turkisa herbopapageto estas plejparte surgrunda semmanĝulo, Inter pli ekzotaj nutraĵoj estas nektaro de *Grevillea alpina*, kaj sporoj de muskoj. 
En 1966 oni trovis en cerbo de doma turkisa herbopapageto en Nederlando paramiksoviruson, kies antigenaj ecoj estas similaj al malsano de Newcastle. En tiu jaro pluraj birdoj de malsamaj specioj, inklude kelkajn turkisajn herbopapagetojn, montris neŭrologiajn simptomojn similajn al tiuj de malsano de Newcastle. 

Turkisa herbopapageto estas unu el multaj specioj de papagoj kiujn infektas parazita nematodo *Ascaridia platyceri*.

## Konserva statuso 
Nuntempe ĉirkaŭ 90% de ĉiuj naturaj turkisaj herbopapagetoj vivas en Novsudkimrio. La *Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999* de Aŭstralio ne listas tiun ĉi specion "minacata", kvankam en 2000 konservsciencistoj Stephen Garnett kaj Gabriel Crowley en sia verko *The Action Plan for Australian Birds* proponis por ĝi statuson "preskaŭ minacata" pro observebla malkresko de la specia arealo. 
Historie, la distribuo de turkisaj herbopapagetoj multe variis. Laŭ raportoj el la 1880-aj jaroj tiam la papago estis ofta tra tuta eosta Aŭstralio, de Mackay ĝis Melburno. Tamen, jam en 1915 la specio preskaŭ tute malaperis kaj eĉ estis dum kelkaj jaroj konsiderata formortinta. Oni ne renkontis eĉ unu birdon en Kvinslando inter 1923 kaj 1950, kaj en Viktorio inter la mezaj 1880-aj kaj 1949. Tamen, en Novsudkimrio la populacioj de turkisaj herbopapagetoj kreskas ekde la 1930-aj jaroj, kaj en la 1960-aj la specio rekoloniigis Eostan Gipslandon. Oni supozas, ke en jaro 2000 estis ĉirkaŭ 20 000 plenkreskaj birdoj, kaj ilia kvanto daŭre kreskas. kaj preskaŭ duono de la Novsudkimriaj duonarbaroj iĝis forigitaj pro disvolvo de industrio kaj agrokulturo. La restantaj taŭgaj habitatoj por turkisaj herbopapagetoj estas malmultaj kaj fragmentitaj. 
Granda problemo estas forigo de maljunaj kaj mortaj eŭkaliptoj, en kiuj la birdoj povus trovi truojn, taŭgaj por nestumi. 
Kontrolitaj elbruligoj de arbaroj kaj duonarbaroj povas krei kondiĉojn por kresko de arbustoj anstataŭ herboj, kio malpliigas atingeblan preferatan nutraĵon por la birdoj.

## Birdobredada kulturo 
Turkisaj herbopapagetoj unue populariĝis kiel hejmaj kaĝbirdoj en la 19-a jarcento, sed dekomence malofte estis breditaj en kaptiteco, kaj multaj ties ovoj estis nefekundaj. Poste, tamen, oni lernis bredi ilin, kaj dum la lasta jarcento la specio iĝis pli kaj pli kutima en birdobredada kulturo. 

Kiel dombirdo turkisa herbopapageto havas reputacion de trankvila birdo, kiu ŝatas havi akvujon en sia kaĝo por bani sin. En kaptiteco aperis kelkaj kolorformoj, ne viveblaj en naturo. Oni bredis specianojn kun brile oranĝkoloraj brustoj per selektado de naturaj birdoj el Novsudkimrio. En la 1950-aj oni sukcesis elbredi flavan formon, kiu ne havas bluan pigmenton, sed konservas la flavan kaj la ruĝan. Tio ĉi estas recesiva mutacio. 
Aliaj konataj kolormutacioj estas la ruĝfrunta (recesiva), la bunta (recesiva), kaj la verd/olivkolora (dominanta).

Oni observis ke turkisaj herbopapagetoj kapablas interpariĝi kaj produkti hibridojn kun aliaj specioj de genro *Neophema*, kiam estas tenataj kune kun ili.

## Referencoj 
### Ĉefaj fontoj 
* 
* 
* 

Kategorio:Papagoj