Maldika intesto

eta|dekstra|Maldika intesto, oranĝkolora.
La **maldika intesto** estas la parto de la nutrokanalo inter la stomako kaj la dika intesto, kaj estas la loko, kie okazas la fina ensorbiĝo de manĝaĵo. La maldika intesto (7 m longa ĉe homo, 40 m ĉe bovo) konsistas el duodeno, jejuno, kaj ileo).

Ĝia rolo konsistas el miksado de nutraĵo, digestado de la tri nutreroj, lipidoj, glucidoj, protidoj danke al la hepata galo, pankreata suko kaj intesta suko, absorbado per viloj de la tri nutreroj, de vitaminoj, jonoj (kalcio, natrio, kalio, ktp), fero, akvo kaj galaj saloj, kaj forigo de la neabsobitaĵoj al la kojlo.

La duodeno estas la plej mallonga parto de la maldika intesto, kaj estas la loko, kie la preparoj por ensorbiĝo de manĝaĵoj komenciĝas. Ĝi ricevas galon kaj pankreatan sekrecion tra la pankreata dukto, regata de la hepatopankreata sfinktero.

La interna surfaco de la jejuno estas kovrata de viloj, malgrandaj fingroformaj elstaraĵoj, kiuj helpas la ensorbiĝon de nutraĵoj el la manĝitaĵoj.

## Strukturo
### Grando
La longo de la maldika intesto povas ege varii, el tiom mallonga kiom 3 metroj ĝis tiom longa kiel ĝis 10.5 metroj, ankaŭ depende el la mezurtekniko uzita. La longo dependas kaj el kiom alta la persono estas kaj kiel la longo estas mezurita.

Ĝi estas proksimume 1.5 cm en diametro ĉe beboj post 35 semajnoj de gravedeco, kaj 2.5–3 cm en diametro ĉe plenkreskuloj. Pere de abdomenal radiografios, la maldika intesto estas konsiderata nenormale dilatata kiam la diametro superas 3&nbsp;cm. Pere de komputila tomografio, diametro de ĉirkaŭ 2.5&nbsp;cm estas konsiderata nenormale dilatata. La surfaca areo de la mukozo de la homa maldika intesto, pro pligrandigo kaŭzita de faldoj, nome *villi* kaj *microvilli*, averaĝe 30 m².

### Partoj
thumb|maldekstre|Anglalingva diagramo de la malgranda intesto kaj ties ĉirkaŭaj strukturoj.
La maldika intesto estas dividita en tri strukturajn partojn.
* La **duodeno** estas mallonga strukturo game el 20 ĝis 25 cm longa, kun formo simila al litero "C".

### Sangoliverado
eta|250px|Skemo de la epitelio de la maldika intesto. Oni observas la cilindrajn enterocitojn, tre forte unuigitaj inter si, formantaj barieron inter la intesta kaj la interna medio.
La maldika intesto ricevas sangoliveradon el la celiaka trunko kaj la supera mezentera arterio. Tiuj estas ambaŭ branĉoj el la aorto. La duodeno ricevas sangoliveradon el la celiaka trunko tra la supra pankreataduodena arterio kaj el la supera mezentera arterio tra la malsupra pankreataduodena arterio. Tiuj du arterioj havas antaŭan kaj malantaŭan branĉojn kiuj kuniĝas en la meza linio kaj per anastomozo. La jejuno kaj la ileo ricevas sangoliveradon el la supra mezenteria arterio. Branĉoj de la supra mezentera arterio formas serion de arkoj ene de la mezentero konataj kiel arteriaj arkaĵoj, kiuj povas esti kelkajn tavolojn profundaj. Rektaj sangovaskuloj konataj kiel *vasa recta* fluigas sangon el la plej proksimaj arkaĵoj al la ileo kaj jejuno ĝis la organoj mem. Proksimume 300 el tiuj genoj estas pli specife esprimitaj en la duodeno kaj tre malmultaj genoj esprimitaj nur en la maldika intesto. La ekvivalentaj specifaj proteinoj estas esprimitaj en glandaj ĉeloj de la mukozo, kiel ekzemple la grasacida liganta proteino FABP6. Ankaŭ la plej multaj el la pli specife esprimitaj genoj en la maldika intesto estas esprimitaj en la duodeno, ekzemple FABP2 kaj la DEFA6-proteino esprimita en sekreciaj grajnetoj de Paneth-ĉeloj.

## Funkciado de la maldika intesto 
La maldika intesto absorbas la nutraĵojn necesajn por la korpo. Ĝi estas inter du sfinktero: nome la pilora, kaj la ileo-cekuma valvo, kio komunikas kun la dika intesto. Ĝi konstituas la plej grandan mukozan surfacon de la organismo. Ĝia longo oscilas inter 3 kaj 7 metroj, depende de nombraj variabloj kiel la alteco de la individuo. En kadavroj, kiel konsekvenco de la hipotoneco de la glata muskolo, ĝia longo pliiĝas.

Ĝi havas en sia interno tavolon de ĉeloj kiuj formas barieron. Ties misio estas, krom digesti substancojn, agadi defendante la organismon el la ekstera malamiko de la medio (substancoj kiujn oni englutas kaj mikroorganismoj kiuj jam estas en la intesto). Tio estas atingata tenante bona fermitaj la interĉelajn fermunuigilojn, por eviti la senkontrolan eniron de substancoj, toksinoj, kemiaĵoj, mikroorganismoj kaj makromolekuloj, kiuj male povus pasi al la sangofluo.

[eta|250px|maldekstra|Skemo de la muro de la intesto kun pliigita intesta permeableco. La du faktoroj plej fortaj kiuj okazigas ĝin estas kelkaj intestaj [bakterioj kaj la gliadino Tio permesas la pason senkontrolan de substancoj al la sangofluo, kun sekva ebla disvolvigo de memimunaj, inflamaj, infektaj malsanoj, alergioj kaj kanceroj, kaj intestaj kaj al aliaj organoj.

### Digestado
La maldika intesto estas kie plej granda parto de la kemia digestado okazas. Multaj el la digestaj enzimoj kiuj agas en la maldika intesto estas sekreciitaj de la pankreato kaj de la hepato kaj eniras la maldikan inteston per la pankreata dukto. Pankreataj enzimoj kaj galo de la galveziko eniras en la maldikan inteston en reago al la hormono kolecistokinino, kiu estas produktita kiel 
reago al la ĉeesto de nutraĵoj. Sekretino, alia hormono produktita en la maldika intesto, kaŭzas pliajn efikojn sur la pankreato, kie ĝi helpas la liberigon de bikarbonato en la duodenon por neŭtraligi la potenciale malutilan acidon venantan de la stomako.

[eta|dekstre|230ra|[Pankreato estas fiziologie ligita al la maldika intesto.]]
La tri ĉefaj klasoj de nutraĵoj kiuj trairas digestadon estas proteinoj, lipidoj (grasoj) kaj karbonhidratoj:
*  Proteinoj estas degradataj en malgrandaj peptidoj kaj aminoacidoj antaŭ absorbado. Kemia rompo komenciĝas en la stomako kaj daŭras en la maldika intesto. Proteolizaj enzimoj, kiel tripsino kaj kimotripsino, estas sekreciitaj per la pankreato kaj fendas proteinojn en pli malgrandajn peptidojn. Karbonksipeptidazo, kiu estas pankreata brosranda enzimo, disigas unu aminoacidon samtempe. Aminopeptidazo kaj dipeptidazo liberigas la finajn aminoacidajn produktojn.
* Lipidoj (grasoj) estas degradataj en grasacidoj kaj glicerino. Pankreata lipazo malkonstruas trigliceridojn en liberajn grasajn acidojn kaj monogliceridojn. Pankreata lipazo funkcias helpe de la saloj el la galo sekreciitaj de la hepato kaj stokita en la galveziko. Galsaloj aliĝas al trigliceridoj por helpi emulsii ilin, kio helpas aliron de pankreata lipazo. Ĉi tio okazas ĉar la lipazo estas hidrosolvebla sed la grasaj trigliceridoj estas hidrofobaj kaj tendencas orientiĝi unu al la alia kaj for de la akveca intesta medio. La galsaloj emulsigas la trigliceridojn en la akveca medio ĝis la lipazo povas rompi ilin en la pli malgrandajn komponantojn kiuj povas eniri en la vilojn por sorbado.
* Kelkaj karbonhidratoj estas degradataj en simplajn sukerojn, aŭ monosakaridojn (ekz., glukozo). Pankreata amilazo malkomponigas kelkajn karbonhidratojn (precipe amelo) en oligosakaridojn. Aliaj karbonhidratoj pasas nedigestite en la dikan inteston por plia uzado de intestaj bakterioj. Brosbordaj enzimoj absorbiĝas de tie. La plej gravaj brosbordaj enzimoj estas dekstrinazo kaj glukoamilazo, kiuj plue malkomponigas oligosakaridojn. Aliaj brosbordaj enzimoj estas maltazo, sukrazo kaj laktazo. Laktazo forestas en kelkaj plenkreskaj homoj kaj, por ili, laktozo (disakarido), same kiel plej multaj polisakaridoj, ne estas digestita en la maldika intesto. Kelkaj karbonhidratoj, kiel ekzemple celulozo, tute ne estas digestitaj, malgraŭ esti faritaj el multoblaj glukozaj unuoj. Ĉi tio okazas ĉar la celulozo estas farita el beta-glukozo, igante la inter-monosakaridajn ligojn malsamaj de tiuj ĉeestantaj en amelo, kiu konsistas el alfa-glukozo. Al homoj mankas la enzimo por disfendi la beta-glukozajn ligojn, io rezervita por herbomanĝuloj kaj bakterioj de la dika intesto.

### Absorbado
thumb|maldekstre|Absorbado de glukozo en malgranda intesto.
Digestita manĝaĵo nun povas pasi en la sangajn duktetojn en la muro de la intesto tra aŭ difuzo aŭ aktiva transporto. La maldika intesto estas la loko kie la plej multaj el la nutraĵoj de ingestitaj manĝaĵoj estas absorbitaj. La interna muro, aŭ mukozo, de la maldika intesto, estas kovrita per intesta epitelio, simpla koloneca epitelio. Strukture, la mukozo estas kovrita de sulkoj aŭ klapoj nomitaj cirklaj faldoj, kiuj estas konsideritaj permanentaj trajtoj en la mukozo. Ili estas diferencaj de *rugoj* kiuj estas konsideritaj ne-daŭraj aŭ provizoraj enkalkulante disvastigon kaj kuntiriĝon. El la cirklaj faldoj projekcias mikroskopaj fingrosimilaj pecoj de histo nomitaj viloj (latine por "hirta hararo"). La individuaj epiteliĉeloj ankaŭ havas fingrosimilajn projekciojn konatajn kiel mikroviloj. La funkcioj de la cirklaj faldoj, la viloj, kaj la mikroviloj estas pliigi la kvanton de surfacareo disponebla por la sorbado de nutraĵoj, kaj limigi la perdon de la menciitaj nutraĵoj al intesta faŭno.

Ĉiu vilo havas reton de kapilaroj kaj fajnaj limfaj vazoj nomitaj lakteuloj, laktealoj aŭ ĥiliferoj, proksime al sia surfaco. La epiteliaj ĉeloj de la viloj transportas nutraĵojn el la lumeno de la intesto en ĉi tiujn kapilarojn (aminoacidoj kaj karbonhidratoj) kaj laktealoj (lipidoj). La sorbitaj substancoj estas transportitaj per la sangaj duktoj al diversaj organoj de la korpo, kie ili estas uzataj por konstrui kompleksajn substancojn kiel la proteinoj postulataj de la homa korpo. La materialo, kiu restas nedigestita kaj nesorbita, pasas en la dikan inteston.

## Formo kaj rilatoj de la maldika intesto 
eta|200px|Maldika intesto etendita sur la kirurgia tablo, deveninta de pacientino viktimo de pafvundo en la ventro.
La duodeno estas karakterizata per sia rilato kun la stomako, estas la ĉefa parto kien venas la sukoj pankreata kaj hepata, sed la jejuno kaj la ileo estas pli malfacile distingeblaj kaj ne estas klara apartiĝo inter ambaŭ.

Ĝenerale, ili estas distingeblaj ĉar:

# La jejuno havas pli grandan diametron ol la ileo (3&nbsp;cm la jejuno, 2&nbsp;cm la ileo).
# La jejuno havas pli da cirklaj faldoj, pli da intestaj vilaĵoj kaj pli fajnaj, dum la ileo havas malpli.
# En la ileo la limfoidaj folikloj (plakoj de Peyer) kaj la vaskula irigacio en formo de arkaro estas pli granda ol en la jejuno. Krome ties muroj estas pli maldikaj kaj malpli vaskulaj.

Topografie kaj la jejuno kaj la ileo okupas la subkojlan spacon, kvankam:

# La jejuno estas iomete pli supre kaj maldekstre (umbilika areo) ol la ileo (pli malsupre kaj dekstre).
# Ĝenerale, la jejunaj faldoj estas de direkto pli horizontala, dum la ileaj faldoj estas de direkto vertikala.

La fino de la maldika intesto estas la fina ileo kiu finas en la cekumo pere de la ileocekuma valvo.

En la konstituo de la intesta muro, krom la kutimaj tavoloj de mukozo, submukozo, muskolaj kaj serozaj, elstaras la estado de akumulaĵoj de limfoida histo kiuj atingas ĝis la submukozo. Ili estas sur la antaŭmezenteria bordo kaj ties nombro estas de 30 aŭ 40, kaj ili havas ĝis 2,5&nbsp;cm de diametro. Kiel oni menciis antaŭe, ili estas pli nombraj en la ileo.

La tuta longo de la maldeika intesto restas unuigita al la malantaŭa muro tra la radiko de la mezentero. Tiu unuigo de la mezentero al la malantaŭa muro ekas je nivelo de la vertebro L2, trairas la hokon de la pankreato (tra kie ĝi penetras la supran mezenteran arterion), trairas antaŭ la malsupra kavo, sekvas ekstere al la ileaj tuboj kaj komunaj kaj eksteraj kaj finiĝas en la ilea dekstra kavo, je la nivelo de la promontoro, flanke al la dekstra sakroilea artiklo, je ĉirkaŭ 6&nbsp;cm, el la meza parto de la intesto.

## Aliaj animaloj
La maldika intesto troviĝas ĉe ĉiuj tetrapodoj kaj ankaŭ ĉe teleosteoj, kvankam ĝia formo kaj longo varias ege inter specioj. En teleosteoj, ĝi estas relative mallonga, tipe proksimume unu kaj duona fojojn la longo de la korpo de la fiŝo. Ĝi ofte havas kelkajn *pilorajn cekumojn*, malgrandajn saket-similajn strukturojn laŭ sia longo kiuj helpas pliigi la totalan surfacareon de la organo por digesti manĝaĵon. Ekzistas neniu ileocekuma valvo en teleosteoj, kaj la limo inter la maldika intesto kaj la rektumo estas markita nur antaŭ la fino de la digesta epitelio.

[eta|maldekstre|220ra|Ĉe [petromizoj estas tre malkutimaj digestaj fiziologio kaj anatomio.]]
Ekzistas neniu maldika intesto kiel tia en ne-teleostaj fiŝoj, kiel ekzemple ŝarkoj, sturgoj, kaj pulmofiŝoj. Anstataŭe, la digesta parto de la intesto formas *spiralan inteston*, ligante la stomakon al la rektumo. En ĉi tiu speco de intesto, la intesto mem estas relative rekta sed havas longan faldon irantan laŭ la interna surfaco en spirala maniero, foje dum dekduoj da turnoj. Ĉi tiu valvo multe pliigas kaj la surfacareon kaj la efektivan longon de la intesto. La tegaĵo de la spirala intesto estas simila al tiu de la maldika intesto en teleosteoj kaj ne-mamulaj kvarpieduloj.

Ĉe petromizoj, la spiralvalvo estas ekstreme malgranda, eble ĉar ilia dieto postulas nur malmulte da digestado. Mukofiŝoj ne havas spiralan valvon entute, kaj la digestado okazas en preskaŭ la tuta longo de la intesto, kiu ne estas subdividita en diversajn partojn.

## Vidu ankaŭ 
* Celiakio
* Dika intesto
* Duodeno
* Enzimo
* Ileo
* Intesto
* Jejuno
* Mikroorganismo
* Volvulo

## Notoj 
## Bibliografio 
* Peter Abrahams, *Atlante del corpo umano*, Milano, Amber Books, 2010.
* Altorjay Áron (Kiss János szerkesztésében) – *Gastroenterologiai sebészet*, Medicina Könyvkiadó, Budapest, 2002, 397-398 o.
* Asimov, Isaac (2002). *O corpo humano: sua estrutura e funcionamento*. 1a eld. São Paulo: Hemus. ISBN 8528902846
* AA. VV, *Trattato di Anatomia Umana*, Edi-Ermes.
* Drake, Richard L.; Vogl, Wayne; Mitchell, Adam W. M (2005). ''Gray's Anatomia para Estudantes*, 1a eld. Rio de Janeiro: Elsevier. ISBN 8535216383 
* Everdingen, J.J.E. van, Eerenbeemt, A.M.M. van den (2012). *Pinkhof Geneeskundig woordenboek* (12a eldono). Houten: Bohn Stafleu Van Loghum. 
* Gartner, Leslie P.; Hiatt, James L (2003). *Tratado de histologia em cores*, 2a eld. Rio de Janeiro: Guanabara Koogan. ISBN 9788527708135
* Guyton, Arthur C.; Hall, John E (2006). *Tratado de fisiologia médica*, 11a eld. Rio de Janeiro: Elsevier. ISBN 9788535216417
* Koeppen, Bruce M.; Stanton, Bruce A (2008). *Berne & Levy Physiology*, 6a eld. Philadelphia: Mosby/Elsevier. ISBN 9780323045827
* Littmannn I. – *Sebészeti műtéttan*, Medicina Könyvkiadó, Budapest, 1977, 421-422 o.
* Moore, Keith L.; Dalley, Arthur F.; Agur, Anne M. R (2010). *Clinically Oriented Anatomy*, 6a eld. Baltimore: Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 9780781775250
* Moore, Keith L.; Persaud, T. V. N (2008). *Embriologia Básica*, 7a eld. Rio de Janeiro: Elsevier. ISBN 9788535226614
* Răzeşu V. – *Chirurgie generală*, Editura Junimea, Iaşi, 1987, 124-126 o.
* Seres-Sturm L., Costache M. – *Anatomia abdomenului'', Târgu Mureş, 2001, 103-110 o.
* 
* Solomon et al. (2002) Biology Sixth Edition, Brooks-Cole/Thomson Learning 
* Townsend et al. (2004) Sabiston Textbook of Surgery, Elsevier 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.liis.lv/anatom/Antomija/26-27/26_27cit/26-27cit20.htm 
* Maldika intesto de la Grizanatomia eBook]
* 
* 

Kategorio:Digesta sistemo
Kategorio:Homa anatomio