Helikeo (aĥea urbo)

***Helikeo*** (helene Ἑλίκη [helIke]) estis debronzepoka havenurbo de antikva Grekio, en la nordo de la Peloponeso, apud la golfo de Korinto. Ĝi estis la pli fama kaj grava urbo de la regiono Aĥeo kaj detruita en 373 a.K. Longtempe legenda urbo, ĝi estis lokiĝita, nur ekde 2001, je 7 km proksime de la urbo Aigono (Αἴγιον), inter la sekaĵa grundo de la marborda vilaĝo Rizomilos (Ριζόμυλος), kaj la teritorio de la samnoma kaj freŝnomiĝa vilaĝo Eliki (Eλίκη).

Ionanoj elstaris, en Helikeo, famegan sanktejon per ĝia templo pri Posejdono «helikona», ĝia protektanto, ekde almenaŭ la tempo de Homero kiu diris la urbo oferi multajn donacojn al la dio.

## Historio 
### Nomo 
Laŭ Paŭzanio, la nuna kaj deferepoka nomo de la urbo decidiĝis de la reĝo de Ateno, Iono (Ἴων), kiu donas ĝin la antaŭnomo de sia edzino ; Kvankam la loknomo «helik-e» estu komuna en Grekio. Alia sugestis ke la nomo devenis el la nimfo Helikeo kiu mitologie prizorgis la junan Zeŭson.

### Demitologia fondo al klasika epoko 
Tradicie, iomete oni koniĝas pri la urbo antaŭ la klasika periodo, ĉirkaŭ la 5-a jarcento a.K., nur estas la referenco de la poeto Homero en la Iliado laŭ kiu la urbo partoprenis (li ne precizis plu) en la militaro de la mikena reĝo Agamemno kiu sendis cent ŝipojn por fari la trojan militon, ĉirkaŭ la 13-a jarcento a.K.. Eble, la regiono nomiĝis *Aigialos* (Αἰγιαλὸς) kaj Iono venkis iun reĝon, Selenus (Σελινοῦς), kaj edzigis lian filinon *Helike*. Tiam, la regiono nomiĝis *Ionio*, la anoj *Ionanoj*. La urbo estis grava loko por Ionanoj kiu rifuĝis ĉi tie iommomente dum ilia forcita movado al oriente, puŝitaj de aĥeanoj kiu fine prenis ĝin kaj renomigis la regionon *Aĥeo*. Dum la militoj, la reĝo Tisameno (Τισαμενός), filo de Oresto, mortiĝis kaj engrundiĝis en Helikeo. La urbo estis probable el la plej riĉa en la zono. 
Ĝi ĉefe partoprenis en la Aĥea ligo kiu kuniĝis 12 grekajn urbojn, en la 5-a jarcento a.K.. Plifrue, ĝi estis ankoraŭ la objekto konflikta inter la Aĥea ligo kaj la Iono ligo.
Helikeo fundis koloniojn interalie la urbo Subaris (Σύβαρις) en la *Granda Grekio* (ἡ μεγάλη Ἑλλάς ), nune regiono de la suda Italio, kaj sekvante inundo ekmatene aŭ finnokte. 
Efektive, la golfo de Korinto lokigas rifton ties unu bordo korespondas al la nordo de la Peloponeso. Tio estas unu el la plej tertremebla regiono en Eŭropo. Laŭlonge la suda marbordo de la golfo de Korinto ekzistas faŭltojn laŭliniigas kiel unu linio. Estas ekzemple la *faŭltoj de Aigiono* aŭ tiu nomita *Helike-orienta*. La regiono konis multe tertremojn pro la movado de la faŭltaroj, do la rezulto estas ke la marborda grundo malaltiĝas kaj finas inundiĝi sube la akvo el golfo de Korinto interalie. Aldone aluvioj venas el apudaj riveroj tiuj, kiuj finas en la golfo kaj kovras la tuton kaj formas novan aluvian grundon ; Tiel estas kun Selinois (novgreke Σελινους), rivero proksime al Helikeo. La tertremo povas ankaŭ ligiĝas kun cunamo, tiel oni raportis en 1748. Historie, la regiono konis ankaŭ tertremojn en 1817, 1888 kaj eĉ en 1995. La grundo sube la antikva Helikeo devus koni plurajn vertikalajn (malaltiĝoj kaj altiĝoj) movadojn. 
Ruinoj restis videblaj submare ĝis la bizanca periodo en la 9-a jarcento kaj la malnova fameco de la urbo puŝis grekajn turismojn ekzemple la geografiisto Eratosteno kiu vizitis la siton, proksime 150 jaroj poste la detruo, sed ankaŭ romianoj ties la historiisto Paŭzanio en la 2-a jarcento p.K..

## Fama en la antikva kulturo 
Antikvaj turismoj visitis la urbon ĉar la urbo estis fama religia kaj kultura centro por grekuloj, speciale por Ionanoj. Sed la detruo de la urbo imponis kaj ĝi multe spurigis en la klasika greka kaj latina kulturo kiel ekzemple Aristotelo kiu diras ke estis ĉielfenomeno kiel iu kometo kiu estis tiam vidita dum la tertremo kaj la inundiĝo, aŭ la romiaj imperiestroj kaj filozofiisto, en la 2-a jarcento, Marko Aŭrelio kiu temas pri la morto de urboj.
Klasiuloj ŝerĉis la kialojn kiel ekzemple Seneko aŭ la historiisto Kalisteneso kvankam oni ankoraŭ trovas religiajn pravigojn.

### Ĉu Helikeo inspiris la *Atlantidon*? 
Iuj sugestigas ke la evento helikea pensigis Platonon por sia Atlantido kiu parte rememorigas la inundan urbon. La malaperigo de la urbo okazis kiam la fama filozofiisto devu havi proksime 50 jaroj kaj 30 jaroj antaŭ sia morto. La geografiisto Eratosteno kiu longtempe poste la eventojn (almenaŭ pli ol unu jarcento poste) kaj kiu vivis poste Platonon, vizitis la lokon kaj raportis kiom ankoraŭ malfacile estis navigeco tie ; kiel la romia vizitanto, Paŭzanio, kiu aldonis ke la ruinoj de la urbo, subakve, kovriĝas de silto, de koto. Heraklideso el Ponto (Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός), laŭ la grekujo Strabo, diris la inundo okazis dum la nokto kvankam Diodoro Sicila pensigas tiun dum la aŭroro. Tiuj komentoj kaj atestoj pensigas malsame la legon de tiu ekstrakto de la *Timeo* de Platono kiu parolas pri la Atlantido :

Aldone, ŝajnas iu sparta ŝiparo, ankrita en la haveno de Helikeo tute destruiĝis. Tiu pensiĝas ke Platono li mem interesiĝis en la inundo de Helikeo kie la ŝiparestro mortiĝis : tiu sklavigis antaŭe la filozofion ; tamen, tiu anekdoto ŝajnas suspektinda kaj ĝi nur povus esti propagando organizita de la Akademio, la lernejo kio Platono fundis».

## Arkeologio 
Longtempe, oni pensas la urbo inundiĝis kaj serĉas ĝin sub la akvo de la golfo de Korinto. La fama arkeologiisto greka Marinatos (Σπυρίδων Νικολάου Μαρινᾶτος)
diris kiom estas la graveco historia malkovri la ruinon de la urbo : kiel Pompejo en Italio, la urbo ne evoluiĝis ekde sia destruo kaj, la akvo aŭ ajn alia kio kovris ĝin, protektas ĝin de la damaĝoj pro la homoj aŭ la naturo dum pli ol du miljaroj. Multe submaraj serĉoj tiam starigis lastaj dekjaroj sed ili ne fruktiĝis.

La greka profesorino Dora Katsonopoulou (Ντόρα Κατσωνοπούλου) de la universitato de Ateno kaj la usonano Steven Soter de la Usona Muzeo de Natura Historio en Novjorko, per
subgrundaj radaraj sondoj, malkaŝis kelkaj murojn de konstruaĵoj de la romia epoko en 1994, kaj en 2000, bizantajn konstruaĵojn kaj fine en 2001 ecoj de la epoko de la destruo de la urbo.
Prifosadoj kontinuas kaj permesas malkovri konstruaĵojn, potojn kaj aliajn objektojn ekde la neolitiko al la bizanca epoko pasante la romia kaj bronza epoko aŭ la klasika erao.

## Kelkaj klasikaj fontoj 
* Diodoro Sicila, *Universala Historio*, Libro 15 [48] - [49] greke kaj france angle/greke : 48 49

* Paŭzanio , *Priskribo de Grekio*,
::::-Libro 7 pri la Aĥeo, ĉap. 1, [1] al [9] france ; angle/greke 1 2 3 4 5 6 7 8 9
::::-Libro 7 pri la Aĥeo, ĉap. 6, [1] france angle kaj greke
::::-Libro 7 pri la Aĥeo, ĉap. 7, [2] france angle kaj greke
::::-Libro 7 pri la Aĥeo, ĉap. 24, [5] al [13] france  ; angle/greke : 5 6 7 8 9 10 11 12 13
::::-Libro 7 pri la Aĥeo, ĉap. 25, [1], [4] kaj [5], [8] kaj [9], [11] france  ; angle/greke 1 4 5 8 9 11
::::-Libro 5 pri la Eliso, ĉap. 4, [3] france angle kaj greke

* Strabono, *Geografio*, Libro 8, ĉap. 7, speciale la 2-a alineo france kaj greke alineo 2 -angle kaj greke
:Citita ene, sed lia verko estas perdita nun :
:*Eratosteno, 8.7.2 france kaj greke angle
:*Ibuko (Ἴβυκος), 1.3.18 france kaj greke angle
:*Heraklideso el Ponto (Ἡρακλείδης ὁ Ποντικός), 8.7.2 france kaj greke angle kaj greke

***Aliaj***
* Ptolemeo, *Geografio*, Libro 3 ĉap.14 (Pri Aĥeo) ?
* Aelianuso (Latine Claudius Aelianus, greke Κλαύδιος Αἰλιανός), Περὶ Ζῴων Ἰδιότητος (eo : Pri anima naturo), Libro 11 [19] greka ekstrakto angla ekstrakto
* Ovidio, Metamorfozoj, Libro 15 [293] latine kaj france angle
* Aristotelo, *Pri meteologiaj* (Μετεωρολογικῶν), Libro 1 ĉap. 6 [8] aŭ 344 france kaj greke angle , Libro 2 ĉap. 8 [41] al [43] aŭ 368b france kaj greke http://ebooks.adelaide.edu.au/a/aristotle/meteorology/book2.html 
* Homero, Iliado, Kanto 2 [569] france kaj greke angle, Kanto 8 [198] angle , Kanto 20 [393] angle
* Herodoto, *Homera vido*, 27, france
:::: *Historioj*, Libro 1 [145] [146] , france kaj greke ; angle kaj greke 145 146
* Higinuso (Gaius Julius Hyginus), *Pri Astronomio* (lat. «De Astronomia»), Libro 2 [13], angle latine
* Marko Aŭrelio, *Pensadoj* (Τὰ εἰς ἑαυτόν), Libro IV [48], greke kaj france angle
* Seneko, *Naturaj temoj* (lat. Quaestiones Naturales), Libro 6 [23] france kaj latine angle
:Citita ene, sed lia verko estas perdita nun :
:*Kalisteneso ( Καλλισθένης), *Greka Historia* ?, Fragmentoj 20 kaj 21 ?

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.helike.org/ 
* http://www.helleniccomserve.com/helike.html 

## Vidu ankaŭ 
* Malaperintaj urboj
* Pompejo
* Atlantido

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Historio de Grekio
Kategorio:Urboj de Antikva Grekio
Kategorio:Antikva Grekio
Kategorio:Malaperintaj urboj
Kategorio:Ruinoj
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Grekio
Kategorio:Arkeologio
Kategorio:Legendaj urboj
Kategorio:Urboj detruitaj de tertremo
Kategorio:Urboj inunditaj
Kategorio:Sanktejoj