Ruĝa amandavo

**Ruĝa amandavo** (*Amandava amandava*) estas malgranda, brilkolora birdo el genro amandavoj de familio Estrildedoj. Ĝiaj alternativaj  estas **ruĝa munio**, **ruĝa estrildo**, **fragofringo** aŭ **fragobirdo** — la du ĉi-lastaj referencas la distingan plumaron de la iĉo, ruĝan kun blankaj aŭ pale grizaj makuloj, pro kiu la birdeto vere aspektas kiel frago. La specio nature vivas en kampoj kaj herbejoj de tropika Suda Azio, kaj pro ĝia bela aspekto estas populara ornama kaj kompania dombirdo en multaj partoj de la mondo. Ĝi nestas en Hindia subkontinento en musona sezono. La nomo de la genro kaj la specio *amandava* estas loka koruptigo de nomo de urbo Ahmedabad en Guĝarato, Bharato, de kie la birdoj estis vendataj kiel maskotoj kaj de kie, inter aliaj, venis la tipaj specianoj.

## Taksonomio
Ruĝa amandavo estis unue formale difinita kaj priskribita far sveda naturalisto Karolo Lineo en la 10-a eldono de sia fundamenta verko *Systema Naturae* (1758) sub dunomo *Frigilla amandava*.
La priskribo far Lineo, siavice, baziĝis je priskribo kaj ilustraĵo *"The Amaduvads Cock and Hen"* en verko *"A Natural History of Birds"* far angla naturalisto Eleazar Albin de jaro 1738.
Lineo deklaris la tipan lokon de la specio kiel "Eosta Bharato", sed en 1921 E. C. Stuart Baker malvastigis ĝin al "Kolkata".

Jean Delacour metis la specion en genron *Estrilda*, sed angla zoologo Edward Blyth enkondukis por ĝi apartan genron *Amandava* en 1836.
Ekde tiam aperis multaj morfologiaj,
kondutaj, bioĥemiaj
kaj genetikaj datumoj, kiuj subtenas apartecon de genro *Amandava*.

Internacia Ornitologia Komitato agnoskas tri subspeciojn:
kun ruĝa beko, ruĝaj okuloj kaj rondeca nigra vosto. La specio estas sekse duforma kaj iĉoj havas brilkoloran pariĝan plumaron. En reprodukta periodo iĉo estas preskaŭ tute ruĝa krom nigra strio tra la vizaĝo, nigra ventro kaj malhelaj flugiloj; ekster reprodukta periodo lia dorso, kapo kaj flugiloj iĝas brunece-olivkoloraj, kaj brusto kaj vangoj hele grizaj. Ino estas plejparte bruneca kun pli oĥreca, preskaŭ flava ventro. Ambaŭ seksoj havas ruĝan pugon kaj blankecajn aŭ pale grizajn makulojn tra tutaj flugiloj kaj dorso.

## Distribuo kaj habitato 
Ruĝaj amandavoj preferas vivi en ebenaĵaj herbejoj kun altaj kreskaĵoj de poacoj, ofte apud akvejoj. Ili ankaŭ volonte frekventas agrokulturajn kampojn.
Ilia natura arealo estas en Suda Azio kaj Hindia subkontinento. Oni agnoskas kvar subspeciojn, kiuj havas disajn vivareojn. La baza subspecio *A. a. amandava* renkonteblas en Bangladeŝo, Bharato, Nepalo kaj Pakistano; Birma raso *A. a. flavidiventris* ankaŭ troveblas en partoj de Ĉinio, Indonezio, Tajlando kaj Vjetnamio;

Dum longa tempo ruĝaj amandavoj estis kaptataj, bredataj en kapteco kaj vendataj al fremdlandanoj kiel maskotoj. Pro sia distinga kaj bela vidaspekto, aparte tiu de iĉo dum reprodukta periodo, kaj bonsona birdokanto, la birdoj estis sufiĉe popularaj kaj disvastiĝis foren ekster sia natura arealo. Kie la klimato permesis, populacioj de resovaĝiĝintaj birdoj apreris en naturo, kaj nun oni povas renkonti ruĝajn amandavojn en tiaj malproksimaj de sia natura arealo lokoj kiel suda Hispanio,
Brunejo, Fiĝio,
Egiptio,
Malajzio, Usono, Barejno, Gvadelupo, Irano, Italio, Reunio, Meksiko, Dominikana Respubliko, Martiniko, Portugalio, Japanio, Puertoriko, Singapuro kaj Havajoj.

## Konduto kaj ekologio 
Plej ofte ruĝaj amandavoj furaĝas en malgrandaj birdaroj,
flugante per rapidaj flugilmovoj kaj plonĝante en herbaj densaĵoj, kie vidi ilin malfacile. Birdoj ene de birdaro engaĝiĝas en "striglaj", t.e. reciprokaj plumaranĝadaj, ritualoj, en kiu unu birdo invitas la alian per erektigo de siaj kapplumoj, kaj la alia "striglas" ĝin per sia beko. Tiu ĉi ritualo okazas kaj inter du inoj, kaj inter du iĉoj, kaj inter ino kaj iĉo. Ĝi ne rilatas al pariĝa konduto, sed servas por fortikigi la rilatojn kaj redukti agreson inter birdoj de la sama birdaro.

La voko de ruĝa amandavo estas unu malalta noto *"psiip"*, ofte kantata dumfluge, dum la kanto estas longa serio de tiuj notoj. Voĉo de unu birdo estas relative mallaŭta, sed granda birdaro, en kiu ĉiuj vokas, produktas sufiĉe grandan bruon.

Plejparto de dieto de ruĝaj amandavoj konsistas je semoj, aparte tiuj de poacoj, sed ili ankaŭ volonte manĝas insektojn, aparte termitojn, kiam tiuj kapteblas.

Unu el kuriozaj aferoj pri ruĝaj amandavoj estas ke iliaj bekoj, kutime ruĝaj, malheliĝas kaj iĝas preskaŭ pure nigraj dum novembro kaj decembro.
Plej verŝajne tiu ĉi ŝanĝo ne estas evolua adaptaĵo sed nur fiziologia kuriozaĵo. Kvankam la preciza fiziologia meĥanismo de ĝi estas ankoraŭ nekonata, oni pruvis, ke ĝi estas iel ligita al ŝanĝoj en tagolongo.

### Reproduktiĝo 
Tiuj ĉi birdoj estas sezone monogamiaj, t.e. formas parojn por unu reprodukta sezono, sed malofte restas kune ekster la sezono aŭ en sekvaj sezonoj.
Dum pariĝo iĉoj performas nekutiman ritualon, kutime nomatan "ventumila danco": ili prenas en sian bekon herberon, folion aŭ plumon, kaj dancas kun ĝi, rapide subigante la kapon kaj saltante kune kun erektigo de ĉiuj movivaj plumoj. Ofte la birdoj ankaŭ kantas dum tiu ĉi prezento.
Ino engaĝiĝas en danco kun alloga iĉo, kaj tiam iĝas agresema kontraŭ aliaj inoj (kaj ankaŭ neplenkreskaj iĉoj, kiuj ankoraŭ ne havas la pariĝan plumaron). Iĉo dum reproduktiĝa periodo ankaŭ montras agreson kontraŭ aliaj iĉoj, kaj se la paro estas jam formita ankaŭ kontraŭ aliaj inoj krom lia partnerino.

Nesto de ruĝa amandavo estas globoforma kun unu enirejo, kaj konstruitas plejparte je herboj. De ene ĝi ofte estas kovritaj je molaj plumoj aŭ lanugo, kaj de la gepatroj mem, kaj tiuj de aliaj birdoj, trovitaj kaj kunportitaj far la gepatroj. Kutima ovaro konsistas je 5 aŭ 6 unukoloraj blankaj ovoj.
Ambaŭ gepatroj kovas la ovojn. La idoj eloviĝas averaĝe post 11 tagoj, kaj estas pretaj elnestiĝi 20 tagojn post tio ĉi.
Krome, almenaŭ unu specialista viruso el familio *Paramyxoviridae* estis detektita en domaj amandavoj, vivantaj en kapteco en Japanio.

## Konserva statuso 
Malgraŭ ke por nun IUCN listas ruĝan amandavon malplej zorgiga, ĝi iĝas pli kaj pli nekutima almenaŭ en parto de Sudeosta Azio. En Tajio ĝi estas priskribata nekutima aŭ rara.
En Kamboĝo, el kie "miloj" de ruĝaj amandavoj estis eksportataj en la 1920-aj jaroj, jam en komenco de 1960-aj jaroj la specio estis priskribita kiel "nekutima", kaj ĝis nun ĝiaj populacioj konsideratas malgrandaj kaj minacataj. Tamen, inter birdoj, ellasitaj por punjao en jaro 2012 far Kamboĝaj budhistoj, estis konsiderinda nombro de ruĝaj amandavoj.

## Bildaro 

File:Finch for wiki.jpg|Iĉo en Dhako, Bangladeŝo
Image:Red Avadavat (Amandava amandava)- Female in Kolkata W IMG 3311.jpg|Ino de dorso. Rimarku la ruĝan pugon
File:RedMunia.jpg|Iĉo ekster reprodukta sezono
File:Red Avadavat AaaMSM1238.jpg|Iĉo de subspecio *Amandava amandava amandava* dum reprodukta sezono
File:Red Avadavat at Ameenpur Lake, Hyderabad (49991153246).jpg|Iĉo dum mudo de reprodukta plumaro al la nereprodukta
File:Beauty in read.jpg|Iĉo kun reprodukta plumaro
File:Red avadavat female in its habitat.jpg|Birdaro de ruĝaj amandavoj (ekster reprodukta sezono)
File:Red Avadavat.jpg|Iĉo en herbeja marĉo

## Referencoj
Kategorio:Estrildedoj