Japeto (luno)

**Japeto** estas satelito de Saturno, la tria plej granda, post Titano kaj Reo. Ĝi estas konata por havi unu duonsferon multe pli hela ol la alia.

## Malkovro 
Giovanni Domenico Cassini itala astronomo instaliĝinta en Francio, malkovris ĝin la . Li bone vidis la lunon kiam ĝi estis okcidente de Saturno sed ne plu vidis ĝin oriente. Necesis uzi pli fortan lornon por vidi ĝin, ĉar ĝi estis tiam malpli brilanta. Cassini konkludis, ke la "antaŭa" duonsfero de tiu luno estas pli malhela ol la "malantaŭa", tio, kio donas al ĝi aspekton de "Jino kaj Jango".

## Ecoj 
### Koloro 
eta|maldekstra|Ekvatora kresto de Japeto (Cassini, )
La "antaŭa" duonsfero, laŭ la orbita movo, estas malhela (albedo inter 0,03 kaj 0,05) kun brun-ruĝa koloro. La "malantaŭa" duonsfero kaj la polusoj estas brilaj, (albedo 0,5 al 0,6, tio de malpura neĝo). La malhela regiono ricevis la nomon *"Cassini Regio"* kaj la hela, *"Roncevaux Terra"*.

La malhela materio ŝajnas esti restaĵo de sublimado de la glacio, entenanta organikajn kemiaĵojn malheligitajn per kemia agado de la suna lumo. Ĝi devenus el polveroj elŝirataj de retrogradaj lunoj pro meteoroidaj alfrapoj. Pro la sorbo de suna lumo, la malhela regiono *"Cassini Regio"* havas averaĝan temperaturon de 128 K kaj la hela *"Roncevaux Terra"*, nur 113 K; tio, kiu plirapidigas la sublimiĝo de la glacio en *"Cassini Regio"* kaj ties precipitado en la pli malvarma *"Roncevaux Terra"*, plifortigante la fenomenon.

### Formo 
Japeto estas tre platigata ĉe la polusoj. Tia platiĝo kongruas kun rotacia periodo de 10 horoj, kaj ne 79 tagoj. Eblas, ke dika krusto formiĝis kiam la luno turnis pli rapide, kiu gardis sian formon kiam la tajda forto metis ĝin en kaptita rotacio.

En *"Cassini Regio"* estas trairata de ekvatora kresto, de 1 300&nbsp;km longa, 20&nbsp;km larĝa kaj 13&nbsp;km alta. *"Roncevaux Terra"* ne montras kreston, sed vico de montoj, altaj de 10&nbsp;km, laŭlonge de la ekvatoro.

La kialo de tia kresto estas malbone komprenata; oni hipotezas ke:
* La kresto estus restaĵo de la elipsa formo, kiun Japeto havis kiam ĝi turnis pli rapide;
* La kresto rezultus de likva akvo kiu supreniris el la japeta kerno tra fendo;
* Japeto havis ringon, kiu falis surfacen.

Neniu el la tri hipotezoj klarigas kial la kresto aperas nur en ''Cassini Regio"'.

## Nomo 
Giovanni Domenico Cassini, (kiu ankaŭ malkovris Dionon, Reon kaj Tetison) nomis la kvar lunojn kiujn li malkovris: "*Sidera Lodoicea*" (Steloj de Ludoviko) honore al Ludoviko la 14-a, kaj donis al ili numerojn en romiaj ciferoj de I al V: Japeto ricevis maldaŭre la numeron V; sed, post la malkovroj de Mimaso, Encelado kaj Hiperiono, ĝi iĝis **Saturno VIII**.

John Herschel en 1847 sugestis ke estus pli simple donis al saturnaj lunoj la nomojn de titanoj, gefratoj de Krono, greka ekvivalento de Saturno. Li proponis la nomon de Japeto, la patro de Prometeo.

dosiero:Inky stains on a frozen moon.jpg|Eroj de nigra materialo sur japeta glacio
dosiero:Iapetus May 2008 PIA11116 moon only.jpg|Mondmapo de Japeto

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  Japeto (Saturno VI) (el *"View of the Solar System"*)
*  La luno Japeto (el paĝaro de NASA) 
*  Japeto el "Cassini-misio ekvinoksa" 
*  Japeto, du-visaĝa luno *"The Planetary Society"*
*  Japeto, el la paĝaro de Jean-Michel
*  Des scientifiques résolvent l'énigme de la lune en yin et yang de Saturne (*"CORDIS"*)
*  Lastaj noveloj de Japet  (, el *"Éduscol"*)
*  Cassini-Huygens renkontas Japeton
*  La malgrandaj Saturnaj satelitoj (el *"Planète Astronomie*") 
*  Cassini malalte superflugis Japeton (el *"Techno-Science.net"*)
*  Unuaj analizoj de la superflugo de Japeto far de Cassini (el *"Techno-Science.net"*)
*  Belegaj de-proksimaj fotoj de Japeto (el *"Techno-Science.net"*)
* / Japeto, au Saturno VII (el *naŭ8 planedoj*) france  angle
*  Japeto (el *"Projekto Luno"*)

Kategorio:Lunoj de Saturno