Tertremo

center|775px
[eta|300ra|Monda mapo de tertremoj okazintaj de [1900 ĝis 2017.]]
[eta|[Tertremo en Hinda Oceano en 2004]]
[eta|Parto de la [ĉilio|ĉilia urbo Valparaíso post tertremo en 1906]]
eta|Decembro de 2004, Hinda oceana cunamo
**Tertremo**, **seismo** aŭ **sismo** estas natura fenomeno, kiu rezultas el subita eligo de energio akumulita en la terkrusto kaj estigas tertremajn ondojn. Sur la surfaco de Tero tertremoj povas montriĝi kiel skuo aŭ delokigo de la grundo. La kaŭzo de tertremo estas interpremo de terkrustaj platoj kiuj tuŝas unu la alian. La energia disradiado de la premo tremigas la teron.

Tertremoj okazas ĉiutage, sed la plimulto de ili ne kaŭzas grandan detruon. Fortaj tertremoj povas kaŭzi grandegajn detruojn kaj mortigi homojn. Okazas ĝis 500 000 tertremoj detekteblaj ĉiujare. Preskaŭ 100 000 el ili estas sufiĉe fortaj por esti sentitaj de la loĝantaro, sed feliĉe nur ĉirkaŭ 100 okazigas damaĝojn. Ĝenerale, ili okazas ĉirkaŭ 16&nbsp;km for de la terkrusto, kaj koncentriĝas laŭlonge de la limoj en kiuj estas la tektonaj platoj. En la komencaj jardekoj de la 21-a jarcento, tamen, la tertremoj okazigis pli ol duono de la mortoj okazigitaj de naturaj katastrofoj.

Tertremoj ĝenerale havas fortan komencan tremon, kaj malpli fortajn postajn tremojn, kiuj povas etendiĝi dum pluraj tagoj. La punkto sub la tersurfaco, kie originas tertremo, nomiĝas hipocentro. La punkto sur la tersurfaco rekte super la subcentro nomiĝas epicentro.

Geologoj ankoraŭ ne povas antaŭdiri precize kie aŭ kiam okazos tertremoj, sed ili pli kaj pli komprenas la internajn mekanismojn de la tero, povas montri la plej riskoplenajn lokojn kaj rekomendi konstrumetodojn taŭgajn por eviti difektojn. Kvankam antaŭdiri kiam preciza faŭlto okazigos tertremon estas ankoraŭ malebla, sciencistoj jam malkovris grandan parton pri kiel, kie kaj kial okazas la tertremoj. Lastatempe oni klopodas apliki aŭtomatan sciaron, elementon de artefarita intelekto (AI), al sismaj problemoj, speciale al la taskoj por detekti, mezuri, lokigi kaj kompreni la karakteron de la tertremoj.

La unuan skalon por mezuri la tertremajn magnitudojn disvolvis Charles Francis Richter en 1935 per la nomita Skalo de Richter. Postaj skaloj (vidu seismajn magnitudoskaloj) retenis ŝlosilan trajton, laŭ kiu ĉiu unuo reprezentas dekuman diferencon en la amplekseco de la grundoskuado kaj 32-onan diferencon en energio. Ankaŭ postaj skaloj alĝustiĝis por havi proksimume la saman nombran valoron ene de la limoj de la skalo.

Kvankam la amaskomunikiloj ofte informas pri tertremaj magnitudoj kiel "Richter magnitudo" aŭ "Richter skalo", norma praktiko fare de plej granda parto de seismologiaj aŭtoritatoj konsistas en esprimado de la tertrema forto laŭ Momant-magnituda skalo, kiu estas bazita sur la vera energio liberigita fare de la tertremo.

## Ofteco 
[eta|maldekstre|La [Tertremo en Italio en 1908|Mesina tertremo kaj sekva cunamo okazigis preskaŭ 100 000 mortojn la 28an de Decembro, 1908, en Sicilio kaj Kalabrio.]]
Oni ĉirkaŭkalkulis, ke okazas ĉirkaŭ 500 000 tertremoj ĉiujare, detekteblaj per nuntempa instrumentaro. El ili ĉirkaŭ 100 000 oni povas senti fare de lokanoj. Minoraj tertremoj okazas preskaŭ konstante tra la tuta mondo en lokoj kiel Kalifornio kaj Alasko en Usono, same kiel en Salvadoro, Meksiko, Gvatemalo, Ĉilio, Peruo, Indonezio, Filipinoj, Irano, Pakistano, Azoroj en Portugalio, Turkio, Nov-Zelando, Grekio, Italio, Barato, Nepalo, kaj Japanio. Pli grandaj tertremoj okazas malpli ofte, kaj tiu rilato estas eksponenta; por ekzemplo, ĉirkaŭ dek fojojn okazas multaj tertremoj pli grandaj ol magnitudo 4 en preciza tempo pli ol tertremoj pli grandaj ol magnitudo 5. En (malalta seismeca) Unuiĝinta Reĝlando, por ekzemplo, oni ĉirkaŭkalkulis, ke la averaĝaj oftecoj estas:
unu tertremo de 3.7–4.6 ĉiujare, unu tertremo de 4.7–5.5 ĉiun dekan jaron, kaj unu tertremo de 5.6 aŭ pli granda ĉiun centan jaron. Tio estas ekzemplo de la Leĝo Gutenberg–Richter.

La nombro de sismaj stacioj pliiĝis el ĉirkaŭ 350 en 1931 ĝis multaj miloj nuntempe. Kiel rezulto, oni informis pri multe pli nombraj tertremoj ol en la pasinteco, sed tio okazas pro tre granda plibonigo en la instrumentaro, pli ol pro pliigo en la nombro de tertremoj. La Usona Geologia Servo (USGS) ĉirkaŭkalkulas, ke ekde 1900 okazis averaĝo de 18 gravaj tertremoj (magnitudo 7.0–7.9) kaj unu granda tertremo (magnitudo 8.0 aŭ pli granda) jare, kaj ke tiu averaĝo estis relative stabila. Pli ĵuse, la nombro de gravaj tertremoj jare pliiĝis, kvankam tio okazas probable kiel statistika fluktuado pli ol kiel sistema tendenco. Pli detalaj statistikoj pri la grando kaj ofteco de tertremoj disponeblas el la *United States Geological Survey*.
Oni notis ĵusan pliigon en la nombro de gravaj tertremoj, kion povus klarigi cikla modelo de periodoj de intensa tektona aktiveco, interrompita per pli longaj periodoj de malalta intenseco. Tamen, akurataj registroj de tertremoj startis nur el la komenco de la 1900-aj jaroj, por kio ankoraŭ estas tro frue por definitive aserti, ke vere okazas tio.

Plej granda parto de la tutmondaj tertremoj (90%, kaj 81% el la plej grandaj) okazas en la ĉirkaŭ 40 000 kilometre longa hufumforma zono nomita ĉirkaŭ-Pacifika zono, konata kiel Pacifika fajra rondo, kiu ĉe plej granda parto limas kun la Pacifika plato. Ankaŭ amasaj tertremoj tendencas okazi laŭlonge de aliaj limoj de tektonaj platoj, kiel laŭlonge de la Himalajaj Montoj.

Pro la rapida kresko de grandaj grandurboj kiel Meksikurbo, Tokio, kaj Teherano en areoj de alta risko, kelkaj sismologistoj estas avertante, ke unusola tertremo povas mortigi ĝis tri milionoj da personoj.

## Antaŭscio 
[eta|dekstre|230ra|la Faŭlto de Sankta Andreo, kiu trairas [Kalifornion, vidita el alteco de 2 600 m super la ebenaĵo Carrizo, kiu povus okazigi gravajn damaĝojn en Los-Anĝeleso kaj San-Francisko.]]
La esplorado pri la antaŭscio pri tertremoj ege gravas, ĉar la scienco antaŭsupozas, ke okazon grandaj tertrmoj tra la tuta mondo kaj utilas esti preparita. La plej granda tertremo atendita estos de magnitudo 9.0, kiu laŭ sciencistoj okazos ĉe la okcidenta marbordo de Usono, okazigita de la faŭlto de Kaskadia. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke tiu faŭlto okazigas grandan tertremon ĉiuj 300an ĝis 500a jaron, kaj la lasta okazis en 1700, nome antaŭ pli ol 300 jaroj. Tiukadre, multaj sciencistoj konsideras, ke tiu mondoregiono povas suferi iam ajn grandegan tertremon kaj ke necesas esti preparita por tiu okazaĵo. Alia grava atendita (timita) tertremo povus okazi kun magnitudo 8.0 aŭ pli alta ĉe la faŭlto de Sankta Andreo, kiu trairas Kalifornion kaj kiu povus okazigi gravajn damaĝojn en Los-Anĝeleso kaj San-Francisko.:
* Sumatro, 26an de decembro de 2004, 227,898 mortintoj kaj magnitudo 9,1.
* Haitio, 12an de januaro de 2010, 222,570 mortintoj kaj magnitudo 7,0.
* Ĉinio (Siĉuano), 12an de majo de 2008, 87,587 mortintoj kaj magnitudo 7,9.
* Pakistano, 8an de oktobro de 2005, 86,000 mortintoj kaj magnitudo 7,6.
* Indonezio, 26an de majo 2006, 5,749 mortintoj kaj magnitudo 6,3.
* Indonezio, 30a de septembro 2009, 1,117 mortintoj kaj magnitudo 7,5.
* Ĉinio (Ĉinghajo), 14an de aprilo 2010, 589 mortintoj kaj magnitudo 6,9.
* Ĉilio, 27an de februaro 2010, 507 mortintoj kaj magnitudo 8,8.
* Italio (L'Aquila), 6an de aprilo de 2009, 295 mortintoj kaj magnitudo 6,3.
* Nepalo, Gorkha, 25an de aprilo 2015, mortintoj proks. 8000, magnitudo 7,9.
* Tertremo en Mjanmaro en 2025, 28-an de marto 2025, pli ol 1000 mortintoj, magnitudo 7,7 de Richter-skalo.

## La plej fortaj lastaj tertremoj 
Laŭ indikoj de la USGS
 (12-an de marto 2010 +ĝisdatigo ĝis 2015)

La valoroj rilatas, krom aparta indiko, al la Momant-magnituda skalo MW. Atentu ke diversaj magnitudoskaloj ne estas rekte kompareblaj!

## Grava historiaj tertremoj 
* Tertremo de Halepo (1138)
* Lisbona tertremo en 1755
* Tertremo de San Francisco (1906)
* Tertremo en Italio en 1908
* Granda Ĉilia Tertremo, 1960
eta|dekstra|225ra|Ilustraĵo en kupro rilata al la Lisbona Tertremo en 1755.

La **lisbona tertremo en 1755**, ankaŭ konata simple kiel la **lisbona tertremo** aŭ la **tertremo de 1755**, estis tertremo okazinta en la 1-a de novembro 1755 je la naŭa horo matene (oni konsideras je 9:20), kiu kaŭzis preskaŭ kompletan detruon de Lisbono kaj krome atingis grandan parton de la algarva marbordo, suda regiono de Portugalujo. Post la tertremo okazis, krom pluraj brulegoj, cunamo, kiu oni kredas estis pli ol 20 metrojn alta kaj, kune kun la brulegoj, mortigis inter sesdek mil kaj cent mil homojn. Tio ĝin igas unu el la kvin plej mortigaj tertremoj en la homara historio, kaj ĝi markas la "prahistorion de moderna Eŭropo" laŭ kelkaj historiistoj. Geologoj taksas je 9 gradoj en la Skalo de Richter la fortecon de tiu tertremo. Lisbona tertremo kaŭzis grandegan impakton politikan kaj sociekonomian en la tiama Portugalujo kaj komencigis la unuajn studojn pri "tio, kion kaŭzas tertremo en ampleksa areo". Tial ĝi naskis la modernan sismologion kaj estis daŭre diskutita de la filozofoj de la Jarcento de la Lumoj, kiel Voltero. Pro tio ĝi ankaŭ inspiris disvolviĝojn en la kampoj de Teodiceo kaj de la filozofio pri la Sublimo.

La **Tertremo de San Francisco** de 1906 frapis la marbordon de Norda Kalifornio, Usono, en la 5:12 a.t. merkrede, la 18an de Aprilo per ĉirkaŭkalkulita momanta magnitudo de 7.9 kaj maksimuma intenseco Mercalli de XI (Ekstrema). Skuo de alta intenseco estis sentita el Eureka en la Norda Marbordo al la Salinas Valo, nome agrokultura regiono sude de la Golfareo de San Francisco. Detruigaj incendioj tuj ekaperis en la urbo kaj daŭris dum kelkaj tagoj. Kiel rezulto, ĝis 3,000 personoj mortis kaj ĉirkaŭ 80% el la urbo San-Francisko estis detruita.

La **tertremo de 1908** de Mesino, Italio, estis unu el la plej grandaj naturkatastrofoj de la 20-a jarcento. La sismo okazis la 28-an de decembro 1908 je la 5-a horo kaj 21 minutoj kaj skuis dum 37 sekundoj la regionon ĉirkaŭ la Mesina markolo. La urboj Mesino kaj Reggio di Calabria estis preskaŭ al grundnivelo detruitaj. La tertremo havis la forton de 7,2 en Richter-skalo.

[eta|250ra|maldekstre|Strato de [Valdivia (Ĉilio)|Valdivia post la tertremo de la 22a de majo 1960]]
La **Tertremo de Valdivia en 1960** aŭ simple la Granda Ĉilia Tertremo okazinta la 22an de majo 1960 estas ĝis nun la plej forta tertremo iam registrita surtere, kun forto 9,5 laŭ la Momant-magnituda skalo. Ties rezulta cunamo tuŝis sudan Ĉilion, Havajon, Japanion, Filipinojn, orientan Novzelandon, sudorientan Aŭstralion, kaj la insularo de Aleutoj en Alasko. La surcentro estis ĉe Lumaco ĉirkaŭ 570&nbsp;km sude de Santiago, kaj Temuco estis la plej proksima granda urbo, dum Valdivia estis la plej damaĝita urbo. La tertremo kaŭzis lokajn cunamojn kiuj draste frapis la marbordon de Ĉilio, per ondoj ĝis 25 m. Ondoj tiom altaj kiom ĝis 10,7 m estis registritaj je 10 000&nbsp;km for de la surcentro, kaj tiom for kiom ĝis Japanio kaj Filipinoj. Estis publikitaj diversaj ĉirkaŭkalkuloj de la totala nombro de homaj perdoj pro la tertremo kaj la cunamoj, el kiuj la usona koncerna servo *United States Geological Survey* citis studojn pri 2 231, 3 000, aŭ 5 700 mortoj kaj alia fonto uzis ĉirkaŭkalkulon de 6 000 mortoj.

## Mitologioj 
En japana mitologio, Namazu (鯰) aŭ ōnamazu (大鯰) estas giganta katfiŝo kiu kaŭzas tertremojn. Ĝi vivas en la koto sub la insuloj de Japanio, kaj estas gardita fare de la dio Kaŝima kiu retenas la katfiŝon kun ŝtono. Kiam Kaŝima lasas sian gardiston fali, Namazu baraktas, kaŭzante perfortajn tertremojn. Forigi katfiŝo supozeble povus, frakasante sian kapon sanktan ŝtonon de la sanktejo.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Ĉu vi konas la teron?, Endre Dudich, publikigita en 1983 ĉe Scienca Eldona Centro de Universala Esperanto-Asocio en Budapeŝto 
* Allen, Clarence R. (Decembro 1976), "Responsibilities in earthquake prediction", Bulletin of the Seismological Society of America, 66 (6): 2069–2074, Bibcode:1976BuSSA..66.2069A, doi:10.1785/BSSA0660062069.
* Bolt, Bruce A. (1993), Earthquakes and geological discovery, *Scientific American Library*, ISBN 978-0-7167-5040-6.
* Chung, D.H.; Bernreuter, D.L. (1980), Regional Relationships Among Earthquake Magnitude Scales., doi:10.2172/5073993, OSTI 5073993, arkivita el la originalo en 2020-01-22, alirita en 2017-07-21, NUREG/CR-1457.
* Deborah R. Coen. The Earthquake Observers: Disaster Science From Lisbon to Richter (University of Chicago Press; 2012) 348 pp.; ĝi esploras kaj sciencan kaj popularan sciaron
* Geller, Robert J.; Jackson, David D.; Kagan, Yan Y.; Mulargia, Francesco (14a de Marto 1997), "Earthquakes Cannot Be Predicted" (PDF), *Science*, 275 (5306): 1616, doi:10.1126/science.275.5306.1616, S2CID 123516228, arkivita el la originalo (PDF) en 12a de Majo 2019, alirita en 29a de Decembro 2016.
* Hyndman, Donald; Hyndman, David (2009). "Chapter 3: Earthquakes and their causes". Natural Hazards and Disasters (2a eld.). Brooks/Cole: Cengage Learning. ISBN 978-0-495-31667-1.
* International Commission on Earthquake Forecasting for Civil Protection (30a de Majo 2011), "Operational Earthquake Forecasting: State of Knowledge and Guidelines for Utilization" (PDF), *Annals of Geophysics*, 54 (4): 315–391, doi:10.4401/ag-5350, S2CID 129825964.
* Kanamori, Hiroo (2003), "Earthquake Prediction: An Overview", International Handbook of Earthquake and Engineering Seismology, International Geophysics, 616: 1205–1216, doi:10.1016/s0074-6142(03)80186-9, ISBN 978-0-12-440658-2.
* Liu, ChiChing; Linde, Alan T.; Sacks, I. Selwyn (2009). "Slow earthquakes triggered by typhoons". *Nature*. 459 (7248): 833–836. Bibcode:2009Natur.459..833L. doi:10.1038/nature08042. ISSN 0028-0836. PMID 19516339. S2CID 4424312.
* Wood, H.O.; Gutenberg, B. (6a de Septembro 1935), "Earthquake prediction", *Science*, 82 (2123): 219–320, Bibcode:1935Sci....82..219W, doi:10.1126/science.82.2123.219, PMID 17818812.

## Vidu ankaŭ 
* Cunamo
* Faŭlto
* Geofiziko
* Geologio
* Platotektoniko
* Sismologio

## Eksteraj ligiloj 
*  TTT-ejo pri tertremoj ĉe naturgewalten.de
*  Mapo: Seisma danĝertaksado por la ŝtatoj Germanujo (D), Aŭstrujo (A) kaj Svislando (CH) 
*  Tutmonda mapo de aktualaj tertremoj  (www.demis.nl). Fonto por la bildigo de tertremoj estas la datumoj de USGS. (Problemoj en tutekrana bildigo. Bonvolu malpligrandigi la fenestron antaŭe).
*  Datumbanko pri tertremoj de 2150 a.K. ĝis nun de la *National Geophysical Data Center* (NGDC), NOAA
* 


Kategorio:Tektoniko
Kategorio:Tero