open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iljuŝin Il-2

eta|dekstra|400px|Iljuŝin Il-2
La **Iljuŝin Il-2** (ruse Штурмовик,*atakaviadilo*) estis unu- aŭ dusideja, unumotora, forte kirasita surterataka aviadilo, kiun uzis en la dua mondmilito la Sovetunio. Ĝi estas unu el la plej plure konstruitaj aviadiloj tutmonde. La ĉefa tasko de la aviadilo estas venko de la malamikaj kirasitaj aviadiloj, „molaj” celoj (ekz. uzinoj).

La kirasado de la Il-2 kovris la antaŭon, la motoron, la fuelujon, la pilotojn. La aviadilon nomis la germanaj ĉaspilotoj ankaŭ "betonaviadilo", ĉar ĝi rezistis eĉ kontraŭ pafoj de 20 mm-a kanono. La armiloj de IL-2 estis maŝinfusiloj, bordaj kanonoj de kalibro 20 mm, 23 mm aŭ 37 mm same bomboj aŭ nedirektitaj aer-teraj misiloj.

## Evoluo 
La planadon de plurcela aviadilo ordonis s-ro Stalino en 1936. Kvankam la oficialan konkuron ne partoprenis, Sergej Iljuŝin mem studis la problemon kaj oni akceptis liajn proponojn kaj oni komisiis lin la 5-an de majo de 1938 pri la planado. La unua eksperimenta ekzemplero estis pretigita, flugita en 1939. Tiu havis la serian motoron de Mikulin AM-35 kaj atingis la rapidon de 362 km/h. Oni en 1940 fortigis la motoran povumon per AM-38 kaj la aviadilo atingis la rapidon de 423 km/h. La produktadon de la aviadilo ordonis Stalin post persona renkontiĝo de Iljuŝin kaj Mikulin, en decembro de 1940.

La oficialan nomon **Il-2** ricevis la aviadilo en januaro de 1941, la seria produktado komenciĝis en februaro de 1941. Ĉar la unuaj aviadiloj suferis grandajn perdojn pro manko de ĉasdefendo, malkonvenaj defendaj armiloj, oni traplanis en 1942 la aviadilon al **Il-2M** kaj tiu ricevis la motoron AM-38F kaj maŝinfusilon kun kalibro de 12,7 mm.

Ekde printempo de 1943 aperis **Il-2M3** kun du 37-mma kanonoj NS-37.

Aliaj versioj estis la lern-aviadilo **Il-2U**, la torpedo-aviadilo **Il-2T** kaj la **Il-2AŜ-82** kun stelforma motoro.

## Teknikaj datenoj 
eta|dekstra|

## Eksteraj ligiloj 
* fotogalerio 

Kategorio:Atakaviadiloj
Kategorio:Aviadiloj de Iljuŝin
Kontraŭvirusilo

**Kontraŭvirusilo** aŭ **senvirusigilo** estas komputila programo kiu kontraŭas virusojn. Ĝi protektas komputilojn kontraŭ diversaj programetoj kiuj provas fi-influi la normalan funkciadon de komputiloj.

Kontraŭvirusiloj povas kontroli ne nur durdiskojn kaj eksterajn memorujojn, sed ankaŭ la memoron de komputilo mem. *European Bernt Fix* (aŭ Bernd) estas la plej frua kontraŭvirusilo publikigita en jaro 1987, kiu kapablis detekti kaj forigi nur unu viruson nomitan "Vienna". Post tiu viruso, multaj virusoj ekestis kiel Ping Pong, Lehigh kaj Surviv-3.

## Kontraŭvirusiloj 
* Avira (unu el la plej bonaj kaj senpagaj)
* Bitdefender (bonega sed pagenda)
* ClamAV (libera kaj senpaga, por pluraj operaciumoj)
* Avast!
* Mc Afee
* Norton Antivirus
* Qihoo 260

## Vidu ankaŭ 
* An Ĉol-su
* Sekurado de Informacioj

## Eksteraj ligiloj 
Avira
Aden Abdullah Osman Daar

eta|dekstre
**Aden Abdullah Osman Daar** aŭ **Aaden Kabdulle Kusmaan Daar** (naskiĝis en la jaro 1908 en Beledweyne, Somalio; mortis 2007 en Najrobio) estis la unua prezidento de Somalio post la sendependeco en 1960.
Li parolas la somalan, italan, anglan kaj araban lingvojn. En 1967, la prezidentan baloton gajnis Abdirashid Ali Shermarke. De la 10-a de junio 1967 ĉesis la mandato de Aden Abdullah Osman Daar.

Laŭ la konstitucio de la somalia respubliko, la eksprezidento estas membro de la parlamento dumvive. Osman Daar estas la plej maljuna eksŝtatestro en la mondo.

## Vidu ankaŭ 
* Internacia Flughaveno Aden Adde

Kategorio:Prezidantoj de Somalio
Universitato Ben-Gurion de Negevo

eta|400ra|Aerfoto de la universitato
**Universitato Ben-Gurion de la Negevo** () estas Israela universitato, kiu troviĝas en urbo Be'er Ŝeba, en dezerto Negevo.

La universitato estis kreita dum la jaro 1969 por evoluigi la tutan Negevan regionon, kaj ĝi estis nomita honore al David Ben-Gurion, la unua ĉef-ministro de Israelo.

La universitato rapide ekspansiiĝas kaj nuntempe havas pli ol  studentojn. Ĝi estas konata ĉefe pro ĝiaj teknikaj fakultatoj, kaj inkluzivas la Jacon Blaunstein instituton por priserĉado de dezertoj.

Post la falo de Soveta Unio, la universitato pli-fortiĝis luante profesorojn de fama Rusaj universitatoj. Inter la profesoroj troviĝas famaj nomoj kiel la verkisto Amos Oz kaj la historiisto Benny Morris.

Ben-Gurion de Negevo
Kategorio:Lernejoj fonditaj en 1969
Angolara lingvo

:*Por la iama valuto de Angolo vidu artikolon Angola angularo.*
La **Angolara Lingvo**, ankaŭ **Ngola** (nomita '''''Lungua N'golá''''') estas minoritata lingvo de Santomeo kaj Principeo, parolata en la plej sudaj urboj de la insulo Santomeo kaj maldense laŭ la bordo. Ĝi estas kreola lingvo, bazita parte sur la Portugala lingvo kun peza substrato de dialekto de la Umbunda, Bantua lingvo de enlanda Angolo, de kie nombro da nigraj sklavoj estis prenita al ĉi tiu insulo. Angolaj rezidentoj kaj turistoj parolantaj la portugalan kaj la umbundan lingvojn estas surprizitaj kiam ili aŭdas ĉi tiun kreolon kiu tiel similas sian propran dialekton.

## Eksteraj ligiloj
*Angolar Ethnologue raporto pri Angolar.
*Radia Kanal Angola ONLINE  Radio Kanalo Angola perreta

## Vidu ankaŭ
*Listo de kreolaj lingvoj

Kategorio:Lingvoj de Santomeo kaj Principeo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Kreolaj lingvoj
Kategorio:Portugal-bazitaj kreolaj lingvoj
France Inter

**France Inter** estas ĝenerala publika radiostacio en Francio, apartenas al .

## Aktualaj dissendoj 
* ''2000 ans d'Histoire* 30 minutaj pri preciza historia temo.
* *Allô la planète* .
* *Boulibaï vibration* prezentita por Malik Boulibaï : 58 minutoj pri Regeo.
* *C'est Lenoir* muziko.
* *CO2 mon amour* pri naturo.
* *Ça se bouffe pas, ça se mange* (Ĝi ne manĝaĵas, ĝi manĝas) pri la manĝo prezentita por  Jean-Pierre Coffe. 
* *Ça vous dérange* 
* *Carrefour de Lodéon* taga muzika dissendo.
* *Cosmopolitaine* prezentita por Paula Jacques. Du ĥoroj por semajno pri muziko, kino kaj literaturo.
* *Eclectik*: semajna pri kulturaj aferoj.
* *Inoxydable*: 1h30 pri kultura afero.
* *Interception*: semajna magazeno kreita en 1999. Pri tutmonda aferoj.
* *J'ai mes sources*: 30 taga minutoj pri la media farita por Colombe Schneck. 
* *Là-bas si j’y suis*, prezentita por Daniel Mermet, alterna taga dissendo.
* *La librairie francophone* : literatura dissendo de unu ĥoro, ankaŭ en Kanadio, Belgio kaj Sŭisio. 
* *La prochaine fois je vous le chanterai* : semajna dissendo de unu ĥoro pri muziko.
* *Le Fou du roi'' présentée par Stéphane Bern : divertissement quotidien d'une heure trente.
* *Le goût des autres* 
* *Le Jeu des 1000 euros* monludo.
* *Le Masque et la plume* prezentita por Jérôme Garcin : kreita en 1955, semajna dissendo pri literaturo, teatro kaj kino.
* *Le Monde selon Wam* farita por Isabelle Giordano
* ''Les P'tits Bateaŭ* infana dissendo dum 30 minutoj.
* *Le pont des artistes* semajna dissendo farita por Isabelle Dhordain.
* *Le téléphone sonne* prezentita por Alain Bédouet, estas dialogo inter aŭdistoj kaj inviuloj dum 40 minutoj.
* *Nous autres* prezenta por Zoé Varier.
* *Panique au Mangin Palace'' présentée par Philippe Collin : émission humoristique hebdomadaire d'une heure.
* *Parking de Nuit* farita por Sophie Loubière : literaturo, muziko, kino, kuiro, ludo, aŭdisto leteroj.
* ''Pollen, les copains d'abord* muziko
* *Rendez-vous avec X* farita por Patrick Pesnot. Kreita en 1997 tiun dissendon parolas pri la hodiaŭa historio, spiono. 
* *Rue des Entrepreneurs* pri ekonomio kaj industriistoj
* *Sous les étoiles exactement* 
* *Système Disque'' chaque semaine le décryptage de l'industrie du disque, pendant une heure, présentée par Valli

## Vidu ankaŭ 
* Oficiala retejo
* France Inter per livo : 
** mp3 - malalta konekto : http://viphttp.yacast.net/V4/radiofrance/franceinter_bd.m3u 
** mp3 - alta konekto     : http://viphttp.yacast.net/V4/radiofrance/franceinter_hd.m3u 
** windows media : mms://vip9.yacast.fr/encoderfranceinter/franceinter.aŝ
*Allouis - France Inter

Kategorio:Francaj radiostacioj
Arini (Bacău)

**Arini** (Bacău) [arinj] (hungare: **Magyarfalu**, madjarfalu) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Bacău. 
## Loĝantaro
En 1992 ĝi havis 1 337 loĝantojn (rumanoj, 1 300 ĉangohungaroj). 
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Renomaj personoj 
* Laura Iancu (n. 30-a de decembro 1978): hungara poetino, verkistino, publicistino, etnografino.

## Bibliografio 
* Iancu Laura: *Johófiú Jankó* (popolfabeloj kaj aliaj paroladoj el Arini), 2002.
* Iancu Laura: *Az aranyréce* (popolfabeloj el Moldovo), 2004.
* Iancu Laura-Benedek Katalin: *Magyarfalusi emlékek*, 2006. 

## Eksteraj ligiloj 
*Mapo .
*Ĉangohungaraj vilaĝoj 
* Fondaĵo Magyarfalu 
* Popolmuziko de ĉangohungaroj 
* Hungara Elektronika Librarejo

## Vidu ankaŭ 
Listo de ĉangohungaraj urboj kaj komunumoj en Moldovo

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Bacău
Arini (Măieruș)

**Arini** [arinj] (hungare: **Lüget**) estas vilaĝo en Rumanio norde de Braŝovo enhavanta 901 loĝantojn kaj administre apartenanta al Măieruș (2 km okcidente). Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Brassó vármegye*)

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Interaga mapo de distrikto

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Brașov
Kantono Island (Vaŝingtonio)

**Kantono Island** [Ajlend] (angle: *Island County*; esperantigite: *Insula Kantono*) estas administra unuo en la usona ŝtato Vaŝingtonio. Ĝia administra sidejo situas en la urbeto Coupeville, kaj ĝia plej granda urbo estas Oak Harbor. La kantono konsistas el du insuloj, la pli granda Whidbey kaj la malpli granda Camano (plus sep insuletoj: Baby, Ben Ure, Deception, Kalamut, Minor, Smith, kaj Strawberry). La surfaca areo de la kantono estas 1 340 km², el kio 800 km² estas akvo kaj nur 540 km² estas seka tero. La usona Buroo Censa raportis, ke la loĝantaro de la kantono estis 71 558 homoj en la jaro 2000.

*Whidbey Island* (kutime Vidbejo en Esperanto) estas insulo en Vaŝingtonio, ĉe la norda ekstremaĵo de Puĝeta Fjordo. Ĝi estas la plej granda insulo en Vaŝingtonio, kaj formas la plej grandan parton de sia kantono, Island County.

## Historio 
La parlamento de Oregona teritorio kreis Insulan Kantonon la  el parto de Kantono Thurston. Komence ĝi ampleksis la tutan areon de la nuna kantonoj Snohomish, Skagit, Whatcom, kaj San Juan.

## Vidu ankaŭ 
Kantonoj de Vaŝingtonio

## Eksteraj ligiloj 
:*(anglalingvaj)*
* Oficiala kantona retejo 
* Island County Guide - Reta komerca kaj komunuma rimedaro 
* Island Transit (senpaga kantona aŭtobussistemo)


Island
Koninklijke KPN

**KPN** (plene **Koninklijke KPN N.V.**) estas nederlanda telekomunikado-konzerno, kiu ekestis en 1998 el la iama ŝtata kompanio PTT. La sidejo de KPN estis Groningen kaj poste Hago.

KPN estas tra ĝia poŝtelefona branĉo KPN Mobile NV proprietulo de la germana poŝtelefona kompanio E-Plus kiel ankaŭ de la belga kompanio BASE. KPN vendis E-plus-on en 2014.

En 2012 Carlos Slim vane klopodis akiri unu trionon de la akcioj de KPN.

## Eksteraj ligiloj 
* KPN

Kategorio:Telekomunikado
Kategorio:Firmaoj
Fungicido

**Fungicido** estas tokso, kiun oni uzas por ekstermo aŭ por malebligo de la reprodukto de la fungoj, kiuj damaĝas la agrikulturajn plantojn, ornamplantojn aŭ nerekte eĉ la sanon de la bestoj kaj la homo.

Oni uzas plimulton de la fungicidoj en formo de pulvoro aŭ aspergaĵo. La semgrajnoj estas protektitaj per kovra tavolo el fungicido, kiu kovras ilin antaŭ la ĝermado. La sistema aŭ absorbiĝanta fungicido servas por preventi la infektadon kaj ekstermi la jam enpenetrintajn fungojn en la histoj.

Unu el la plej unuaj fungicidoj estas la bordoza likvaĵo, kiu entenas kupran sulfaton, estingitan kalkon kaj akvon. Al ĝi similas la burgunda likvaĵo, kaj oni uzis ilin por traktado de la fruktarboj.

En la plantoprotektado pli kaj pli disvastiĝas la organikaj kombinaĵoj, kiuj povas celite efiki.

## Diversaj fungicidoj 
Oni traktas la gazonon per kadmia klorido kaj kadmia sukcinato, la tuberajn plantojn per hidrarga(2) klorido.

Oni povas ankaŭ ekstermi la fungojn per kloropikrino, metil-bromido, formaldehido kaj aliaj kombinaĵoj.

En la naturo, oni povas uzi diversajn plantajn histojn (plantopartojn kiel foliojn, berojn, arbokrusto ks.) kontraŭ fungoj.
Cleyera japonica

*Cleyera japonica* (eo ??) estas malalta, disetendiĝanta, ĉiamverda flora arbo, kies branĉojn oni uzas en la ŝintoismaj ceremonioj kiel ornamaĵon kaj dividon de la ceremoniejo. Ĝi praas en varmaj partoj de Japanio, Tajvano, Koreio, Ĉinio.

Ĝi povas alti ĝis 10 m, la glataj, ovalaj, haŭtsimilaj folioj longas 6–10&nbsp;cm kaj havas malhelverdan koloron supre, flavan-verdan sube. La floroj estas flavaj, malgrandaj kaj aperas en la frua somero.

[eta|maldekstra|la branĉetoj estas uzataj en la [ŝintoismo|ŝintoismaj ritoj]]

Oni uzas la lignon plurcele, dum la arbo estas sankta arbo de la ŝintoisma religio.

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Teacoj
Komoksa lingvo

La **Komoksa Lingvo** estas iu el la Saliŝaj lingvoj.  Ĝin parolas la **Komoksoj** (en:***Comox***), grupo de homoj en Brita Kolumbio.

Kategorio:Saliŝa lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Kanado
Beĝaa lingvo

La **beĝaa lingvo** (ankaŭ nomata **Bedawi**) estas lingvo de öa afrikazia lingvaro de la suda bordo de la Ruĝa Maro, parolatata de ĉirkaŭ du milionoj da beĝaoj, en partoj de Egiptio, Sudano (951 000), kaj Eritreo (150 000).

Ĝi estas kutime konsiderata kiel kuŝida, sed kelkaj fakuloj, rimarkinde Robert Hetzron (1980), takŝis ĝin sendependa branĉo de la afrikazia lingvaro.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* ababdoj

## Eksteraj ligiloj 
* Elektronika gazeto en la Beĝa lingvo يارب ُ تِكْوكْوه 
* Gramatiko de la Beĝa lingvo (arabe) 
* Ethnologue raporto pri la Beĝa lingvo (Bedawi)
* PanAfrican L10n paĝo pri Bedawi

Kategorio:Kuŝida lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Eritreo
Kategorio:Lingvoj de Sudano
Kategorio:Lingvoj de Egiptio
Bundela lingvo

La **Bundela Lingvo** (बुन्देली en:"Bundeli") estas Okcidenta Hindia lingvo (ofte konsiderata dialekto de la Hindia lingvo) parolita en la Bundelkhanda regiono de Madhja-Pradeŝo kaj en Utar-Pradeŝo:

* Ĝansi, Lalitpur (Barato), Hamirpur, Banda, Jalaun
* Panna, Ĉatarpur, Sagar, Damoh, Guna, Vidiŝa, Datia

La bundelkhanda parencas al Braĝa lingvo Bhasha, kiu estis la literatura lingvo en Norda Barato ĝis la 19-a jarcento.

Bundelkhanda literaturo inkluzivas:

* Alha-Khand
* Strofoj de Bhaddari

## Eksteraj ligiloj
* Raporto de Ethnologue

Kategorio: Hindarja lingvaro
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio: Lingvoj de Barato
Kategorio: Lingvoj de Utar-Pradeŝo
Kokoma lingvo

:*Estas proponite kunigi ĉi artikolon kun la informoj en :en:Cocoma-Cocamilla.*

La **Kokoma Lingvo** (angle (kaj hispane?) literumita **Cocoma** aŭ **Cocama**) estas lingvo parolata de la demografie kaj historie dominaj indiĝenoj de la nordorienta regiono Perua Amazonio en la riveraj basenoj de la suba Ucayali, la suba Marañon kaj la suba Huallaga. Ĝi estas ankaŭ parolata en Brazilo kaj Kolombio.

En Peruo, "Cocama-Cocamilla" estas klasifikita en la Tupia grupo de la Tupia-Gvarania lingvo-subfamilio.

La "Cocama-Cocamilla" havas milojn da parolantoj en ĝiaj asociitaj indiĝenaj etnoj en la Perua Amazonio, 200 en Brazilo, kaj malpli ol 100 en Kolombio.

Estas po 3% analfabeta kvociento en la Kokoma kompare al po 50% en la dua lingvo la Hispana.

## Piednotoj 
Kategorio:Tupi-gvarania lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Peruo
Kategorio:Lingvoj de Kolombio
Karolina lingvo

La **Karolina Lingvo** (en:*Carolinian*) estas Aŭstronezia lingvo parolata en la Nord-Marianoj, kie ĝi estas oficiala lingvo kune kun la angla kaj la ĉamora lingvoj. La karolina estas plej proksime parenca al la sataŭala, la Ŭoleaa, kaj la puluŭata lingvoj. Laŭ la censo de 1990 la nombro da parolantoj estas ĉirkaŭ 3 000.

## Referencoj
*

Kategorio: Orient-malajopolinezia lingvaro
Kategorio: Mikroneziaj lingvoj
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio: Lingvoj de Marianoj
Kirurgofiŝo

***Kirurgofiŝo*** (*Acanthurus*) estas fiŝo el la familio de la Akanturedoj.

Kirurgofiŝo referencas al genro da maraj tropikaj rifofiŝoj kiuj estas membroj de la familio de la akanturedoj (Acanthuridae), ĝenerale nomataj kirurgofiŝoj. Ili estas karakterizataj per la posedo de paroj da defendaj tranĉiloj (tial kirurgofiŝoj) je la bazo de iliaj vostoj. Spirtubnaĝantoj en Havajaj maroj certas ke ili renkontas la plej amatan fiŝon, la "manini", aŭ Acanthurus triostegus, (antaŭe A. sandvicensis).

## Specioj 
Kategorio:Fiŝoj
Hindia kurulo

La **hindia kurulo** (*Cursorius coromandelicus*) estas specio de birdo nome kurulo de la familio de Glareoledoj kaj ordo de Karadrioformaj.

## Disvastiĝo 
Temas pri specio kiu troviĝas en Barato, Pakistano kaj la aliaj pli etaj ekshindiaj kaj najbaraj landoj. Kiel aliaj kuruloj ĝi estas surgrunda birdo kiu troviĝas en seka malferma kamparo.

## Aspekto 
eta|maldekstra|Ĉe Nacia Parko Keoladeo.
Tiu birdo, kiel aliaj kuruloj, havas longajn flavecajn krurojn -kun nur tri fingroj kaj neniu malantaŭe, do adaptitaj al kurado- kaj longajn flugilojn. Ili havas iome subenkurbajn kaj pintakrajn bekojn nigrajn, mallongajn kaj maldikajn. La korpa plumaro estas grizbruna, sed multe pli bunta kaj multkolora en antaŭaj partoj ol kurbirdo ekzemple, kaj paliĝanta al blankeca koloro en pli malalta ventro. 

La plej rimarkinda eco de tiu specio estas la kapa bildo: pli precize estas nigra traokula strio kiu malantaŭeniras ĝis la nuko suben -kiel en la Kurbirdo-, super ĝi estas tre blanka supraokula strio, kiu ĉe la nuko havas ankaŭ nigran limon supre -kiel en la Kurbirdo-; sed super ĉio estas krono tre rimarkinde ruĝeca. De malantaŭe la birdo aperas tute malhelbruna kun tiu rimarkinda buntaj nuko kaj krono. Krome la kolo kaj brusto estas flavecaj aŭ oranĝkoloraj.

## Bildoj

Indian Courser (Cursorius coromandelicus) at Bharatpur I IMG 5436.jpg|Ĉe Nacia Parko Keoladeo.
Hindiakurulo.jpg|Desegno.
Indian Courser.jpg|Ĉe Majureŝŭar, Maharaŝtro, Barato
Indian-Courser.jpg|Dumfluge ĉe Naturrezervejo Koŝi Tappu, Nepalo
Indian Courser (Cursorius coromandelicus) at Bharatpur I IMG 5437.jpg|Ĉe Nacia Parko Keoladeo.

## Referencoj 
## Fontroj 
* 

## Eksteraj ligiloj
* Fotoj kaj filmetoj

Kategorio:Glareoledoj
Kategorio:Birdoj de Barato
Kategorio:Birdoj de Pakistano
Stultula mato

eta|Stultula mato
La **stultula mato** estas la plej rapide atingebla ŝakmato en la ŝakludo. Venkas la nigra la helan en du paŝoj:

*1. g4 e5
*2. f3 (aŭ f4) damo h4 mato.

La du paŝoj de la helaj figuroj estas interŝanĝeblaj. En tiu mato necesas ne nur malatento de la helo, sed ankaŭ aktiva partopreno.

La dua plej rapida mato estas la sama, sed kun interŝanĝitaj koloroj. Ĉar helo komencas la ludon, tiu varianto de la stultula mato bezonas unu tiron pli, ĉar malhelo bezonas du tirojn por realigi tiun helpitan maton.

## Fonto
Sakk Lexikon; Corvina Kiadó Kft.; 1994

Kategorio:Ŝako
Coupeville (Vaŝingtonio)

eta|La haveno de Coupeville
**Coupeville** estas urbeto en Kantono Island, Vaŝingtonio, Usono. La censo de 2000 trovis 1 723 loĝantojn. Coupeville estas la administra sidejo de la kantono.

## Historio 
Coupeville jure municipiĝis la .

## Geografio 
dekstra|Situo de Coupeville, Vaŝingtonio
Coupeville lokiĝas ĉe 48°13′6″N, 122°41′1″U.

Kategorio:Vaŝingtonio
Coupeville
Kategorio:Geografio de Vaŝingtonio
Kategorio:Kantono Island (Vaŝingtonio)
Teminka kurulo

**Teminka kurulo**, *Cursorius temminckii*, estas birdo de la familio de glareoloj kaj kuruloj, nome Glareoledoj. Ĝi estas vadbirdo kiu loĝas en sub-sahara Afriko, escepte la angulo de la golfo de Gvineo. La specifa nomo omaĝas la nederlandan ornitologon Coenraad Jacob Temminck.

## Aspekto 
eta|maldekstre|200ra|Teminka kurulo, Sudafriko.
Tiu birdo, kiel aliaj kuruloj, havas longajn flavecajn krurojn -kun nur tri fingroj kaj neniu malantaŭe, do adaptitaj al kurado- kaj longajn flugilojn. Ili havas iome subenkurbajn kaj pintakrajn bekojn nigrajn, mallongajn kaj maldikajn. La korpa plumaro estas bruna -pli malhela dorse-, sed multe pli bunta kaj multkolora en antaŭaj partoj ol kurbirdo ekzemple sed ne tiom kiom ĉe la Hindia kurulo, kaj paliĝanta al blankeca koloro en pli malalta ventro. La plej rimarkinda eco de tiu specio estas la kapa bildo: pli precize estas nigra traokula strio kiu malantaŭeniras ĝis la nuko suben -kiel en la Kurbirdo-, super ĝi estas blanka supraokula strio -sed ne tiom rimarkinda kiom en la Kurbirdo-; sed super ĉio estas krono ruĝeca -kiel en la Hindia kurulo-. De malantaŭe la birdo aperas tute bruna kun tiu rimarkindaj nuko kaj krono.

## Subspecioj
Estas tri subspecioj de la Teminka kurulo:

**C. t. temminckii*, (Swainson, 1822): Senegalo ĝis Etiopio, Kenjo kaj norda Tanzanio 
**C. t. ruvanensis*, (Madarász, 1915): suda Tanzanio ĝis Angolo, Mozambiko kaj nordorienta Sudafriko
**C. t. aridus*, (Clancey, 1989): norda Namibio ĝis okcidenta Zimbabvo

## Referencoj 
* 

Kategorio:Glareoledoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Drinko

**Drinko** aŭ **drinkado** estas trinko de ebriigaĵo por plezuro aŭ memforgeso aŭ ceremonie, kio kondukas ofte al ebrio. La drinkado havas ŝtupojn de la apenaŭ rimarkebla, modera drinko tra la okulfrape rimarkebla ebriiĝo kaj tra la forta ebriiĝo (tutebriiĝo) ĝis la komatsimila senkonsciiĝo („komat-drinko“). 

## Vidu ankaŭ 
*Alkoholismo

Kategorio:Homa konduto
Postebrio

eta|

**Postebrio** estas la malagrabla korposento post trodrinko. La plej komuna simptomaro estas kapdoloro, vomemo, laco, lumomalemon aŭ bruomalemon, kaj soifo

Eblaj kaŭzoj de la simptomaro estas hipoglikemio, senakviĝo, acetaldehida veneniĝo, kaj manko de Vitamino B12. Kutime, postebrio daŭras 12 ĝis 36 horoj, kvankam kelkaj povas daŭri ĝis 72 horoj post finkonsumo de la lasta alkoholaĵo.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ebrio

Kategorio:Alkoholo
Kategorio:Toksologio
Toksino

[eta|[Muŝoamanitoj estas iomete venenaj]]
**Toksino** estas veneno produktita biologie. Ĝi kapablas kaŭzi gravan eĉ mortigan malsanon. Precipe mikroboj produktas toksinojn.

## Vidu ankaŭ 
* Drogo
* Tokso
Ĉasveneno

eta|Diversaj specioj de venenaj bestoj; Unua vico: mamuloj, dua vico: reptilioj, tria vico: artikuloj, kvara vico: maraj estaĵoj.
[eta|[Pikilo (biologio)|Pikilo de vespo kun guto de ĉasveneno]]
eta|Toxopneustes pileolus enhavas venenon, kiu efikas muskolojn kaj sangoĉelojn
**Ĉasveneno** aŭ **bestveneno** estas toksino produktata de besto. Ĝi povas venenigi per piko, injekto, mordo, aŭ tuŝo.

Esperante malofte necesas distingi inter ĉasveneno kaj veneno. Anglalingve, ekzemple, la vortoj ***venomous*** kaj ***poisonous*** uziĝas distingi inter *veneniga besto* - tiuj kiuj ĉasas aŭ aktive defendas sin per veneno - kaj *venena besto* - manĝante aŭ tuŝante ĝin oni veneniĝas.

## Vidu ankaŭ 
* Antitoksino
* Kontraŭveneno
* Venenplanto

Kategorio:Ĉasado
Kategorio:Toksologio
Vomemo

**Vomemo** estas malagrabla stomakosento kaj volo vomi.

Vomemo ne estas malsano; ĝi estas simptomo de diversaj kondiĉoj, multaj de kiuj tute ne rilatas al stomako. Ekzemple, en movmalsano - sur onda maro aŭ aviadile - Ĝi estas konfuzo inter la sentata movado kaj vera movado. La balancosento troviĝas en la oreloj kaj kunlaboras vidkapablon. Kiam la du ne "samopinias" kiom da movado vere okazas, sento de vomemo rezultas.

## Kaŭzoj 
Vomemo povas esti kromefiko de multaj drogoj. Ĝi ankaŭ povas okazi post manĝego de sukeraĵoj. En medicino, vomemo estas problemo speciale dum kemiterapio kaj post ĝenerala anestezo. Ofte dum gravedo, virinoj suferas vomemon aŭ matenvomemon, kaj estas tute normale, oni ne tuj timu malsanon.

## Vidu ankaŭ 
* Naŭzo

Kategorio:Simptomoj
Ruĝa kurulo

La **Ruĝa kurulo**, *Cursorius rufus*, aŭ **Burĉela kurulo**, estas birdo de la familio de glareoloj kaj kuruloj, nome Glareoledoj. Kelkaj fakuloj konsideras ĝin kiel sama specio kun la Kurbirdo.

## Disvastiĝo 
Kvankam klasitaj kiel vadbirdoj, tiuj estas birdoj de seka malferma kamparo, prefereble mezseka, kie ili ĉasas siajn predojn inter insektoj per kurado surgrunde.

Tiu estas eta birdo kiu loĝas en okcidentaj partoj de suda Afriko, nome en Angolo, Bocvano, Lesoto, Namibio, Sudafriko kaj Zambio. Ĝi nutras sin el insektoj kaj semoj kaj vivas en malfermaj kaj malaltaj herbejoj kaj bruligitaj altebenaĵoj.

## Aspekto 
thumb|maldekstre|Detalo de *C. rufus*|alt=
Tiuj birdoj havas longajn flavecajn krurojn—kun nur tri fingroj kaj neniu malantaŭe, do adaptitaj al kurado—kaj longajn flugilojn. Ili havas iome subenkurbajn kaj pintakrajn bekojn nigrajn, mallongajn kaj maldikajn. La korpa plumaro estas sablobruna, paliĝante al blankeca koloro en pli malalta ventro kaj kun malhela strio inter brusto kaj ventro. 

La plej rimarkinda eco de tiu specio estas la kapa bildo: pli precize estas nigra traokula strio kiu malantaŭeniras ĝis la nuko suben, super ĝi estas blanka supraokula strio; super ĉio estas krono dekomence ruĝbruna sed supre griza ĝis la nuko kie kuniĝas kun la du strioj. De malantaŭe la birdo aperas tute helbruna kun tiu rimarkindaj buntaj nuko kaj krono.

## Aliaj 
eta|maldekstre|220ra|En gruza dezerto.
En kelkaj naciaj lingvoj la nomo de la specio rememorigas William John Burchell (1781-1863).

## Referencoj 
* 
* Animal, Smithsonian Institution, 2005
* sabirdstamps.com

Kategorio:Glareoledoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kantono Skamania (Vaŝingtonio)

**Kantono Skamania** [skamEjnja] (angle: *Skamania County*) estas administra unuo en suda parto de la usona ŝtato Vaŝintonio. Ĝia administra sidejo situas en la plej granda urbo en la kantono, Stevenson. La kantono kovras surfacan areon de 4 361 km², el kio 71 km² estas akvo.

## Historio 
La parlamento de Vaŝingtona Teritorio kreis la kantonon la . Ĝia nomo devenas de ĉinuklingva  vorto kun la signifo "rapida akvo", aludanta Kolumbion, kiu formas ĝian sudan limon.

## Vidu ankaŭ 
Kantonoj de Vaŝingtonio

Skamania
Iktiosaŭredoj

**Iktiosaŭredoj** (*Ichthyosauridae* < malnov-greka: *ιχθυς* 'fiŝo' + *σαυρος* 'lacerto') estas familio de fiŝosaŭroj. Ĝia plej fama genro estas la iktiosaŭro.

Kategorio:Fiŝosaŭroj
Iktiosaŭro

**Iktiosaŭro** (*Ichthyosaurus* < malnov-greka: *ιχθυς* 'fiŝo' + *σαυρος* 'lacerto') estis formortinta genro de reptilioj apartenanta aŭ al ordo de fiŝosaŭroj. Ĝi estas eble la plej bone konata fiŝosaŭra genro.

Iktiosaŭro estis malpli granda ol la plimulto de siaj parencoj, atingante longecon de 2 m. Oni trovis centojn da nekredeble bone konservitaj fosiliigitaj iktiosaŭraj skeletoj en la ĵurasia roko ĉe Holzmaden en Germanio; iuj ostoj ankoraŭ estis kunligitaj. Iuj fosiliaj iktiosaŭroj ankoraŭ havis bebajn specimenojn ene de si, kio indikas ke iktiosaŭroj (kaj aliaj fiŝosaŭroj) estis vivonaskaj. La germanaj fosilioj ankaŭ montras la profilon de la iktiosaŭra haŭto, de kio oni povas konstati ke ĝi havis karnecan dorso-naĝilon kaj grandan vosto-naĝilon. Fosilioj de aliaj fiŝosaŭroj atestas pri tio ke ĉi tiu trajto ne apartenis nur al iktiosaŭro.

La orel-ostoj de iktiosaŭro estis solidaj kaj verŝajne transsendis enakvan vibradon al la interna orelo. Ĉasado per vidpovo tamen estis la maniero laŭ kiu la iktiosaŭro sin manĝigis: ĝi havis grandajn, sentemajn okulojn, kiujn protektis ostecaj ŝirmiloj. La esplorado de iktiosaŭraj koprolitoj montras ke ĝian dieton konsistigis fiŝoj kaj loligoj.
eta|maldekstra|Desegnaĵo de iktiosaŭra skeleto

Kategorio:Ĵurasiaj bestoj
Kategorio:Fiŝosaŭroj
Kantono Jefferson (Vaŝingtonio)

La **kantono Jefferson** - angle *Jefferson County* - estas kantono de Usono en la subŝtato Vaŝingtonio. Ĝi nomatas laŭ Thomas Jefferson, iama prezidento de Usono. La administra centro estas la urbo ''''.

Laŭ la stato de la jaro  en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

## Historio 
La parlamento de Oregona teritorio kreis la kantonon la  el parto de Kantono Thurston.

## Vidu ankaŭ 
* Kantonoj de Vaŝingtonio

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Kantonoj de Vaŝingtonio
Gliese

**Gliese** povas rilati al:
* Rochus Gliese, germana aktoro, director, arta direktoro
* Wilhelm Gliese, germana astronomo, konata pro lia *Gliese katalogo de proksimaj steloj*

* steloj listigitaj en la Gliese katalogo 

kelkaj de ili:	
* Gliese 33
* Gliese 75
* Gliese 105
* Gliese 229
* Gliese 250
* Gliese 436
* Gliese 570
* Gliese 581, ruĝa nanostelo en la konstelacio Pesilo
** Gliese 581 b, ekstersuna planedo orbitanta Gliese 581
** Gliese 581 c, ekstersuna planedo orbitanta Gliese 581 kiu eble estas simila al la Tero
** Gliese 581 d, ekstersuna planedo orbitanta Gliese 581
* Gliese 623
* Gliese 667
* Gliese 673
* Gliese 710, ruĝa nanostelo en la konstelacio Serpento kauda
* Gliese 747AB
* Gliese 777
** Gliese 777 Ab
** Gliese 777 Ac
* Gliese 783
* Gliese 876
** Gliese 876 b
** Gliese 876 c
** Gliese 876 d
* Gliese 884
* Gliese 892
* Gliese 3021
Kantono Lewis (Vaŝingtonio)

**Kantono Lewis** [lUis] (angle: *Lewis County*) estas administra unuo en la usona ŝtato Vaŝingtonio. Ĝia administra sidejo situas en la urbo Chehalis, kaj ĝia plej granda urbo estas Centralia. Alia urbo estas Vader. Pli malgrava Morton.

## Geografio 
Kantono Lewis enhavas surfacan areon de 6 310&nbsp;km², el kio nur 74&nbsp;km² estas akvo. Entute 68 600 homoj enloĝis la kantonon en 2000, laŭ la usona censo.

## Historio 
La provizora registaro de Oregona teritorio kreis la kantonon la . Ĝi ricevis la nomon Lewis honore al la usona esploristo ''''.

## Vidu ankaŭ 
Kantonoj de Vaŝingtonio

Lewis
Kacrin

**Kacrin** estas la ĉefa urbo en la Golanaj altaĵoj, teritorio kiu estis regata de Sirio ĝis 1967 sed venis sub kontrolo de Israelo en 1967, kaj estas oficiale aneksita de Israelo en 1981. La urbo estis kreita de Israelo en 1977. 

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Apud la urbo troviĝas la ruinoj de Kisrin, antikva juda vilaĝo, kiu estis detruita pro tertremo antaŭ 1300 jaroj, de kiu la nova urbo akiris sian nomon.

## Vidindaĵoj
* Arkeologia Muzeo de la Golano

## Eksteraj ligiloj
*Oficia retejo de la urbo Kacrin 
Kategorio: Urboj de Israelo
Kategorio: Urboj de Sirio
Hans Lippershey

**Hans Lippershey** (1570–septembro 1619) estis nederlanda faristo de lensoj kaj inventisto.

Li naskiĝis en Wesel, en Germanio. Li translokiĝis al Middelburg en Nederlando, edziĝis en 1594, fariĝis nederlanda ŝtatano en 1602. Li restis en Middelburg ĝis lia morto.

Li estas laŭdata por kreado kaj disigo de la unua praktike uzebla teleskopo. Krudaj teleskopoj eble estis faritaj multe pli antaŭe, sed li kiel unua proponis patenton por sia desegno kelkaj semajnoj antaŭ Jacob Metius, kaj farinta ĝin havebla por ĝenerala uzo en 1608.

Lia teleskopo havis plilarĝigan faktoron 3. Galileo Galilejo konstruis teleskopon laŭ priskriboj de la teleskopo de Lippershey aŭ de Metius en la sama jaro kaj uzis ĝin por observi stelojn. En 1608 Galilejo plibonigis la teleskopon ĝis faktoro 32 kaj faris per ĝi eltrovojn kiuj ŝanĝis nian bildon de la mondo.

Oni nomigis je lia nomo Lippershey krateron, sur la Luno

## Eksteraj ligiloj 
* Molecular Expressions: Science, Optics and You - Timeline - Hans Lippershey

## Fontoj 
* Daniel J. Boorstin, *The Discoverers* (New York: Random House, 1983), 315.
* Molecular Expressions: Science, Optics and You - Timeline - Hans Lippershey

Lippershey, Hans
Lippershey, Hans
Lippershey, Hans
Lippershey, Hans
The Grapes of Wrath (filmo)

***The Grapes of Wrath*** (La vinberoj de kolero) estas 1940-a filmo direktita de John Ford. Ĝi estas bazita de la Pulitzer Premiita romano de la sama nomo, verkita de John Steinbeck. La scenaro estis verkita de Nunnally Johnson kaj produktita de Darryl F. Zanuck. Steluloj de la filmo inkluzivas Henry Fonda, Jane Darwell, John Carradine, Shirley Mills, John Qualen kaj Eddie Quillan.

La filmo rakontas pri familio en Oklahomo, la Joad-oj, kiu iĝis migrajn laboristoj dum la granda depresio. La filmo montras ilian malfacilan vojaĝon trans lando al Kalifornio.

## Premioj. honoroj kaj publika konsidero 
La filmo gajnis du Akademiaj Premioj: Plej bona reĝisoro por John Ford, kaj plej bona subtena aktorino por Jane Darwell. Ĝi estis kandidatiĝis por kvin aliaj kategorioj.

La filmo estas ofte listigita inter la plej bonaj filmoj iame faritaj. Vidu ekzemple ĉe *Sight & Sound*.

Grapes of Wrath
Grapes of Wrath
Grapes of Wrath
Kategorio:Filmoj adaptitaj de libroj
Kategorio:Ŝosefilmoj
Soklo

[eta|Soklo de la [Trajana Kolono ĉirkaŭ 1860]]
**Soklo** estas bazo ordinare kvarflanka, sur kiu staras statuo, kolono, aŭ konstruaĵo.

La soklo estas la plej malsupra parto de la konstruaĵo, sur kiu staras la kolono, muro, ktp.
Foje troviĝas sur la soklo surskribaĵo (nomoj, eventoj, datoj, ...)

Laŭ Francisko Azorín **soklo** estas *Peco ĉe bazo de fosto, statuo, konstruaĵo por ampleksigi la apogon.* Li indikas etimologion el la latina *socculus*, el *soccus* (soko).

Sokloj devenas de la ligna konstruaĵo. Sub lignaj fostoj oni metis platajn ŝtonojn por malhelpi al la malsekeco de la grundo detrui la foston. Aldone la premareo estis pligrandigita, kio malhelpis malleviĝon de la fosto en la grundon.

## Vidu ankaŭ 
* Plinto
* piedestalo, masiva bazo de ekzemple kolono aŭ statuo, ofte ornamita de kornico
* bazo, malsupra subportanta parto de objekto
* bazo (arkitekturo)
* podio, planko altigita super la grundo
* platformo

## Notoj 
Kategorio:Arkitekturaj eroj
Balia lingvo

La **balia lingvo** estas okcident-malajopolinezia lingvo parolatata de  milionoj da homoj (en 2001) sur la Indonezia insulo Balio, kaj ankaŭ en la nordo de la sudoriente najbara insuleto Nusa Penida d, okcidenta Lomboko kaj orienta Javo. Plejo da parolantoj de la balia ankaŭ scipovas la indonezian lingvon. Estas versio de vikipedio en la balia lingvo.

La malnova java lingvo, mortinta plej antikva formo (d) de la java, estas parenca sacerdota lingvo.

280ra|eta|

eta|250px|Parolanto de la balia lingvo, klaku por spekti la videon

## Klasifiko 
La balia lingvo estas parto de la austronezia lingva familio, kaj estas proksime parenca al la sasaka (d) kaj la sumbaŭa (d) lingvoj.

## Fonologio 
### Vokaloj 
### Konsonantoj 
## Gramatiko 
### Reĝistroj (ĝenroj) 
Balia lingvo havas malsamajn registrojn dependantajn sur la interrilato kaj statuso de la interparolantoj: malalta (*basa ketah*), mezo (*basa madia*), kaj alta (*basa singgih*). *Basa singgih* enhavas multajn pruntvortojn de Sanskrito kaj Java lingvo.

## Skribsistemo 
La balia lingvo estas skribata per du malsamaj skribsistemoj:
* la Balia skribsistemo, kaj en modernaj tempoj
* la Latina alfabeto.

### Balia skribsistemo 
eta|400px|Bazaj signoj de la Balia lingva skribsistemo

La Balia skribsistemo (*Carakan*) estas abugido, kiu devenas finfine de la brahmia skribsistemo de Barato. La plej fruaj konataj surskriboj datiĝas de la 11-a jarcento.

Hodiaŭ nemultaj homoj kapablas legi kaj senerare uzi la balian lingvan skribsistemon.

### Latina alfabeto 
Lernejoj en Balio hodiaŭ instruas formon de la Latina alfabeto, nomata *Tulisan Bali*, por skribi la balian lingvon.

## Piednotoj 
## Referencoj 
* informoj en la retejo *omniglot.com* (alirita la 4-an de junio 2025, )
* 

## Aliaj projektoj 
Kategorio:Okcident-malajopolinezia lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Indonezio
Placo

[eta|[Piazza del Duomo (Milano)|Piazza del Duomo en Milano]]
[eta|[Placo de Sankta Petro en Vatikano]]
[eta|[Kapitolo|Kapitolplaco de Mikelanĝelo]]
[eta|[Piazza del Campo en Siena]]
[eta|[Place Etoile en Parizo]]
[eta|[Times Square en Novjorko]]
**Placo** estas libera spaco, ĉirkaŭita de domoj, en urbo aŭ vilaĝo.

Placoj estas centroj de publika vivo en urboj kaj tial centra temo en urboplanado.

Ili reprezentas la urbon kaj tial estas ofte tre ornamitaj. Ofte gravaj publikaj konstruaĵoj kiel la urbodomo aŭ preĝejoj troviĝas ĉe centraj placoj. La ĉirkaŭaj konstruaĵoj havas ofte belajn montrindajn fasadojn. La placo mem estas ornamita de monumento aŭ fontano, la pavimo estas ofte el altvalora materialo.

Laŭ Francisko Azorín **placo** estas *Libera spaco, ĉirkaŭata de domoj en urbo aŭ vilaĝo.* Li indikas etimologion el la greka *plateia* (plataĵo) kaj de tie la latina *platea*. Kaj li aldonas la terminon *placeto*.

## Historio 
De kiam ekzistas urboj, ekzistas ankaŭ centraj lokoj, kie oni kunigis kaj komercis. En la greka antikvo tia placo nomiĝis *agorao*, en la romia Romo *forumo*.

Sur planoj de mezepokaj urboj troviĝas urbodomaj placoj, ofte en la centro de la ĉirkaŭmuregita urbo. De la urbopordegoj stratoj iris al tiu placo (ekzemple en Krakovo).

La plej granda placo en la mondo estas ŝajne la *placo de ĉiela paco* en Pekino, ĝi estas 39,6 ha granda.

## Nuntempaj placoj 
Nuntempe urboplanistoj, arkitektoj kaj artistoj okupiĝas pri konstruado kaj ornamado de placoj. Jen kelkaj ekzemploj:

Dosiero:RotterdamSchouwburgplein.jpg|Schouwburgplein en Roterdamo
Dosiero:Paternoster Square.jpg|Paternoster Square en Londono
Dosiero:Place Rouge 2.png|Ruĝa Placo en Moskvo
Dosiero:The Millennium Monument in Heroes' Square, Budapest, Hungary.jpg|Placo de herooj en Budapeŝto

## Famaj placoj 
* Placo Santa Croce de Florenco

## Vidu ankaŭ 
* Malnovurba Placo
* Malgrandkvartala placo
* Rondoplaco
* Urboplaco
* Merkatoplaco
* Skvaro

## Notoj 
## Bibliografio 
* Koepf/Binding: "Bildwörterbuch der Architektur", 1999, Seite 358ff, ISBN 3-520-19403-1


Kategorio:Publika spaco
Herodio

eta|300ra|Herodio vidita el sudo

**Herodio** () estas de Herodo la Granda inter -24 kaj -12 konstruita konstruaĵo komprenanta fortikaĵon kaj palacon, kiu situas 12 km sude de Jerusalemo en la nuna Cisjordanio.

## Geografio 
La monto havas formon de konusostumpo, la supera ebenaĵo situas je alteco de 758 m.
Herodo pligrandigas je triono ekzistantan monteton, ĝis tiu superis ĉiajn proksimajn altaĵojn kaj estis facile videbla el Jerusalemo. De la monto oni povas vidi ĝis Betlehemo.

Sur la pinta ebenaĵo troviĝis fortika citadelo, kiu kunportis ne nur ĉambrojn, sed ankaŭ maŭzoleon. Piede de la monto troviĝis alia palaco kun multaj konstruaĵoj, ĉevalejoj kaj konservejoj. Mirinda estas homfarita akvujo kun insulo, verŝajne por banado kaj akvaj ludoj. La akvo estis venigita per kanalo el Jerusalemo.

## Utileco 
Utileco kaj situo de la konstruaĵaro klariĝas nek strategie nek praktike. Oni supozas, ke Herodo elektis de ĉio malproksiman dezertolokon, ĉar li suferis pro paranojo, kaj tie sentis sin sekura, sed sufiĉe proksima de Jerusalemo.

## Detruo 
La juda historiisto Flavius Josephus raportas, ke tie, fuĝante la atakintajn Partojn, Herodo sukcesis venki ilin malgraŭ ilia surnombro. Josephus estas ankaŭ la fonto de detalaj raportoj kaj skribaĵoj pri la entombigo de Herodo sur la Herodio.

La Herodio estis detruita en la jaro 71 de la 10-a romia legio (*Fretensis*), sub estrado de Lucius Flavius Silva Nonius Bassus, marŝante kontraŭ Masada.

## Arkeologio 
Franciskanaj monaĥoj ekis elfosadojn dum la 1950-aj jaroj ĉe Herodio. La restoj de la supera palaco kaj kvar turkonstruaĵoj estis tiam trovitaj kaj montris la grandecon de Herodo kiel konstruestro.

La monto kaj ankaŭ la elfosejoj piede de ĝi estis deklaritaj naturrezervejo, kio faciligis la protekton de la ejo kontraŭ tombŝtelistoj kaj aliaj neleĝaj arkeologiaj esploroj.

La arkeologo Ehud Netzer, profesoro ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo, eksciis en majo 2007, ke li trovis la tombon de Herodo la Granda. Netzer, kiun oni agnoskas Herodo-spertulon, lokalizis la tombon post 35-jara esplorado kaj elfosado ĉe Herodio. Netzer supozas la aŭtentecon de la trovaĵo, kvankam ĝis nun ne estas trovitaj surskribaĵoj, kiuj mencias la nomon de Herodo. La israela arkeologo serĉis la tombon ekde 1972.
La ejo troviĝas inter la fortikaĵo kaj du palacoj piede de la monteto. En la tombejo Netzer trovis fragmentoj de monumenta sarkofago el kalkŝtono. 

## Fontoj 
* Flavius Josephus: *Geschichte des jüdischen Krieges*, Wiesbaden: Marixverlag, 2005, ISBN 3-86539-018-8

## Referencoj 
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Cisjordanio
Kategorio:Fortikaĵoj
Kategorio:Heroda dinastio
Kategorio:Roma Judio
Kategorio:Naciaj parkoj de Israelo
Festivalo Arta Lumo

**Festivalo Arta Lumo** estas festivalo de Esperanta arto, kiu realiĝas la 27-an de julio ĝis la 1-a de aŭgusto en Kuopio, Finnlando kadre de la jubilea festado de Esperanto-Asocio de Finnlando.

La festivalo realiĝas ĉefe en la Muzikcentro de Kuopio. En la programo estas solenaj koncertoj same kiel rokmuzikaj kaj intimaj diskutrondoj, praktikaj metiejoj, teatro kaj diskoteko, ekspozicioj, prelegoj kaj kinejo.

Inter la artistoj troviĝas Timo Väänänen, kantelo, kunlabore kun Päivi Järvinen, danco, Dolchamar, Esa Toivola, orgeno, Anja Karkiainen, poezio.

## Eksteraj ligiloj 
*Festivalo Arta Lumo 
*Muzikcentro de Kuopio

Kategorio:Esperanto-kulturo
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Finnlando
Trentino-Sudtirolo/Supra Adiĝo

La regiono **Trentino-Sudtirolo/Supra Adiĝo**,   respektive   estas administra regiono de norda Italio.

Laŭ la stato de  en la regiono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

Trentino-Sudtirolo/Supra Adiĝo konsistas, kiel jam sugestas ĝia nomo, el du provincoj: Trentino (la aŭtonoma provinco Trento) kaj la aŭtonoma provinco Sudtirolo, kun ĉefurbo Bolzano-Bozen. Ambaŭ provincojn geografie influas la en-montara valo de la rivero Adiĝo (itale *Adige*, germane *Etsch*), relative proksime de kiu situas la du ĉefurboj Trento kaj Bolzano-Bozen (germane *Bozen*, , itale ekde 1918 *Bolzano*, ).

maldekstre|eta|Surfaco de Trentino-Supra Adiĝo per altimetraj zonoj
Dum Trento estas plejparte itallingva, Sudtirolo estis tradicie germanlingva kaj ĝis la fino de la Unua mondmilito parto de Aŭstrio. Ankoraŭ nun la germana lingvo estas kun-oficiala kaj la hejma lingvo de la pliparto de la loĝantaro (62% laŭ la censo de 2011). 23% parolas la italan, 4,1% la ladinan, krome iom pli ol 10% da enmigrintoj alvenintaj en la lastaj jaroj hejme parolas tute alian lingvon.

Tra la adiĝa valo kondukas unu el la plej gravaj vojoj tra la Alpoj, kiu transas ilian supron en la pasejo Brenero (germane *Brennerpass*, itale *Passo del Brennero*), kiu konsistigas la landlimon inter Italio kaj Aŭstrio.

Kategorio:Trentino-Sudtirolo/Supra Adiĝo
Wilhelm Gliese

**Wilhelm GLIESE** ( – ) estis germana astronomo kiu eldonis katalogon de proksimaj steloj.

Li naskiĝis en Goldberg nuntempe Złotoryja en Malsupra Silezio. Li laboris ĉe *Astronomisches Rechen-Institut* en Berlino kaj Heidelberg. Li estas plej konata pro sia *Gliese Katalogo de Apudaj Steloj*, kaj iuj steloj estas plej konataj laŭ liaj nombradoj kiel *Gliese 581* kaj *Gliese 710*.

La unua eldono de tiu katalogo Catalogue of Nearby Stars aperis 1957. Ĝi listigas ĉiujn stelojn ene de distanco de 20 Parsec, pli ol 100 stelojn.
Eldono de 1969 listigis pli ol 2000 stelojn en distancoj ĝis 22 Parsec.
La gliese-katalogoj fariĝis bazo por pliaj esploroj de distribuo, konsisto kaj moviĝo de malgrandaj steloj najbaraj al nia suno.

Oni nomis la asteroidon 1823 Gliese je lia memoro.

## fontoj 
* Gliese catalogue 
* MitAG **77** (1994) 5–7 (nekrologo en germana)

Kategorio:Germanaj astronomoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1915
Kategorio:Mortintoj en 1993
Programo (skemo)

**Programo** estas paperfolieto, kiu skeme informas:

# pri kiuj sinsekvaj eventoj okazos, ekzemple dum Esperanto-renkontiĝo, aŭ
# pri kiujn sinsekvajn paŝojn oni realigu por atingi difinitan celon, ekzemple la programo de politika partio.

Kategorio:Programado
Kategorio:Eventoj
Blankgorĝa kirurgofiŝo

La **Blankgorĝa kirurgofiŝo** (*Acanthurus leucosternon*), estas specio el la familio de la kirurgofiŝoj. Ĝi troviĝas en la Hinda Oceano de la okcidenta bordo de Kenjo ĝis Sud-Afriko, ĉe la bordoj de la Maldivoj kaj Sejŝeloj ĝis Indonezio. Plejofte ĝi estas videbla en senonda akvo ĉirkaŭ koralrifoj.

## Bildaro 

Acanthurus leucosternon (6337839630).jpg|
Acanthurus leucosternon - 5321.jpg|
Acanthurus leucosternon in UShaka Sea World 1091.jpg|
Acanthurus leucosternon Maldives 2.JPG|
Reef Fish.jpg|

## Rimarko 
* *A. leucosternon* estis uzata kiel emblemo de la firmao Atos Origin.

Kategorio:Fiŝoj
Balta lingvo

:*En ĉi tiu artikolo temas pri la Balta lingvo de norda Pakistano.  Por la lingvoj apud la Balta Maro en norda Eŭropo vidu la artikolon Baltaj lingvoj.

La **Balta Lingvo** (**بلتی**) estas lingvo parolata en Baltistano, en la Nordaj Areoj de Pakistano. Antaŭ 1948 Baltistano estis parto de la provinco Ladaĥo. La lingvo estas sub-dialekto de la ladaĥa kaj arĥaika dialekto de la Tibeta lingvo. Multaj el la konsonantoj, kiuj estas silentaj en pli modernaj Tibetaj lingvaj dialektoj estas prononcataj en la Balta.

## Baltanoj (Balti) 
Ĉiuj popoloj el diversaj rasoj, loĝantaj en Baltistano estas nomataj *Balti*. *Balti* estas derivita de la Greka nomo *Byaltae* de sBal-ti, kio en la tibeta signifas interkrutejo. La historiisto Ptolemeo, kiu ankaŭ estis generalo en la armeo de Aleksandro la Granda, nomis la regionon (*Byaltae*) en sia libro. Fakte Baltistan estas la Persa traduko de *Baltijul*, "la hejmo (regiono) de *balti*" . La popolo apartenanta al la nacieto *balti* loĝas sur ambaŭ bordoj de la rivero Induso de Kargilo (en la oriento) ĝis Haramoŝo (en la okcidento) kaj de la montaro Karakoruma (en la nordo) ĝis la ebenaĵo Deosai (en la sudo). En ĉi tiu nacieco plejparto estas de Tibeta deveno. Tamen homoj migris al ĉi tiu areo en malsamaj periodoj de antikvaj tempoj, pro malsamaj kaŭzoj kaj, post kunfandado en la regantan tibetan socion, formis novan civilizon. Ĉiuj ĉi tiuj miksrasaj grupoj parolas la baltan lingvon, kiu estas branĉo de la antikva tibeta lingvo. Tamen en iuj ruraj areoj, la ŝina popolo ankoraŭ parolas la ŝinan lingvon.

La baltanoj estas tre sindetena, gaja, kaj gastama popolo. Dum la regado de la Rmakpon (de 12-a jarcento ĝis 1840 A.D.) ili invadis Ladaĥon kaj Tibeton en la oriento kaj Gilgiton kaj Ĉitralon multajn fojojn kaj tial igis ĉi tiun popolon agnoski ilian militajn kompetentecojn. 

En la liberiga milito de 1947 ili ankaŭ plenumis multajn memorindajn farojn. La konata partio Padam plenumis neforgeseblajn kuraĝajn taskojn.

## Skribsistemo 
*Balti* ankaŭ estas la nomo de la Tibeta alfabeto ***Balti***, kiu estis anstataŭigita per la Persa alfabeto en la 17-a jarcento.

Lastatempe nombro da  baltaj erudiciuloj kaj sociaj aktivuloj klopodas repopularigi la uzadon de la balta skribsistemo (*Yige''), kio ankaŭ helpus konservi la indiĝenan ladaĥan kaj baltan formon de kulturo kaj rasa idento.

## Vortoprovizo 
La Balta lingvo kunhavas po 90% de sia vortoprovizo kun la najbara ladaĥa, kaj aldone al la dialektoj Amdo kaj Kxamo  de nordorienta Tibeto. Tamen, ili ankaŭ adoptis vortojn de Ŝina, Buruŝaska kaj Persa lingvoj en la procezo Islamiĝado.

## Vidu ankaŭ 
* Baltilando/Baltistano

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo montranta Baltistano
* Unikodo
* Unikodo kun grafikaĵoj 
* Koshur: La Balta Lingvo
* La dilemo de la Nordaj Areoj de Pakistano
* Norda Area Evolua Kluzo 
* Pakistanaj Nordaj Areoj 

Kategorio:Tibetobirma lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Pakistano
Kategorio:Lingvoj de Jamo kaj Kaŝmiro
Interhelpo (apartigilo)

La nomo **Interhelpo** povas referenci al:
* Reciproka helpo, libervola reciproka interŝanĝo de rimedoj kaj servoj por reciproka profito
*Interhelpo (1923-1943), esperantista industria kooperativo en Kirgizio, Sovetunio, kunlaborante kun ido-societo kaj internaciaj socialismaj laboristoj
* *Interhelpo*, verko de Petro Kropotkin eldonita en 1902