Empire State Building

La ***Empire State Building*** () estas ŝtalbetona artdekora nuboskrapulo en Novjorko kun 102 etaĝoj, kun alto de 381 m, kun bazo de preskaŭ unu hektaro. La konstruo troviĝas en Meza Manhatano, ĉe la angulo de Fifth Avenue (5a Avenuo) kaj la Strato 34-a. Ĝi estis desegnita de la arkitektura firmao Shreve, Lamb & Harmon kaj finkompletigita en 1931 kaj estis siatempe la plej alta nuboskrapulo (anstataŭante la *Chrysler Building*). Ĝi estis ĝis 1954 plej alta konstruaĵo de la mondo, aŭ ĝis 1972, ĝis malfermo de *World Trade Center*. Oni ekipis ĝin en 1950 per televida anteno, altigante ĝin ĝis 449 m. La konstruaĵo havas tegmentan alton de 380 m kaj staras totale 443.2 m alte, inklude ties anteno. La nomo estis derivita el "Empire State", kromnomo de Novjorkio, kio estas de nekonata origino.

Post la eventoj de 11-a de septembro 2001 ĝi iĝis denove plej alta konstruaĵo de Novjorko kaj nun la dua plej alta nuboskrapulo de Usono post la 443&nbsp;m alta Willis-Turo en Ĉikago. Fakte ĝi estis denove la plej alta konstruaĵo de Novjorko ĝis la nova One World Trade Center preterpasis ĝin ankoraŭ dum konstruo en aprilo 2012. En 2019, la *Empire State Building* estas la sepa plej alta konstruaĵo en Novjorko, nome sesa plej alta kompletita nuboskrapulo en Usono kaj la 45a plej alta en la mondo. Ĝi estas ankaŭ la sesa plej alta strukturo en Ameriko.

La loko de la *Empire State Building*, en la kvartalo "Midtown South" (Suda Mezurbo) sur la okcidenta flanko de la Kvina Avenuo inter Okcidente la 33a kaj 34a Stratoj, estis origine parto de farmo en la komenco de la 18-a jarcento, poste iĝis la loko de la hotelo Waldorf–Astoria en 1893. En 1929, Empire State Inc. akiris la lokon kaj faris planojn por konstrui tie nuboskrapulon. La desegno por la *Empire State Building* estis ŝanĝita dekkvin fojojn ĝis oni certis, ke ĝi estos la plej alta konstruaĵo en la mondo. La konstruado startis la 17an de marto, 1930, kaj la konstruaĵo malfermiĝis dektri kaj duono monatojn poste nome la 1an de majo, 1931. Spite la reklamadon pri la konstruado de la domego, iliaj posedantoj malsukcesis profiti ĝis komenco de la 1950-aj jaroj. Tamen, ekde ties malfermigo, la arkitekturo "Art Deco" de la konstruaĵo kaj la subĉiela observejo estis populara allogaĵo, kaj ĉirkaŭ 4 milionoj da turistoj el la tuta mondo vizitis la rigardejojn de la 86a kaj de la 102a etaĝoj de la konstruaĵo ĉiun jaron.

La *Empire State Building* staras ene de unu mejlo de aliaj turismaj altiraĵoj de "Midtown" (Mezurbo) kiel la Granda Centra Stacidomo, la Pensivania Stacidomo, la *Madison Square Garden*, *Koreatown* (Koreurbo), kaj la Placo ''Macy's Herald Square*.

La *Empire State Building* estas usona kultura ikono kaj tiel ĝi aperis en pli ol 250 televidaj programoj kaj filmoj ekde la apero de la filmo *King Kong* en 1933. Kiel simbolo de Novjorko, la turo estis nomita kiel unu el la Sep Mirindaĵoj de la Moderna Mondo fare de la usona "American Society of Civil Engineers". La *Empire State Building* kaj ties teretaĝa interno estis desegnita kiel urba mejloŝtono fare de la komitato *New York City Landmarks Preservation Commission*, kaj tio estis konfirmita kiel tia fare de la stabanaro *New York City Board of Estimate''. Ĝi ankaŭ estis deklarita Nacia Historia Loko en 1986, kaj estis rangigita en la nombro unua en la Listo de Usona Favorita Arkitekturo de la Usona Instituto de Arkitektoj en 2007.

## Historio 
### Loko 
eta|dekstra|300px|Waldorf Hotel (1893).
La tereno estis origine parto de la farmo de Mary kaj John Murray sur la monteto Murray. La plej frua registrita grava agado sur la loko okazis dum la Usona Milito de Sendependeco, kiam la trupoj de la generalo George Washington retiriĝis el la Britoj post la Batalo de Kip's Bay. Oni diris, ke Thompson estis vendinta la farmon al Charles Lawton por 10,000 dolaroj (egale al 275,287 dolaroj de nuntempe) la 24an de septembro, 1825. Kelkaj fontoj diras, ke la farmo eble estis aĉetita de Charles Lawton kontraŭ 10,000 dolaroj en 1825 kaj de la filo de John Jacob Astor nome William Backhouse Astor Sr. en 1827, Tio miksas la aĉeton fare de John de la tuta tereno kun la posta aĉeto fare de William de duona intereso kio inkludis la terenon kie nune estas la *Empire State Building*. La Astor-oj aĉetis ankaŭ terpecon el la familio Murray. La filo de John Jacob nome William Backhouse Astor Sr. aĉetis duonintereson en la propraĵo kontraŭ 20,500 dolaroj la 28an de julio, 1827, nome terpecon de la Kvina Avenuo el la 32a al la 35a stratoj.

La 13an de marto, 1893, la nepo de John Jacob Astor Sr nome William Waldorf Astor malfermis la Hotelon Waldorf sur la loko kun la helpo de hotelisto George Boldt. La 1an de novembro, 1897, la kuzo de Waldorf nome, John Jacob Astor la 4-a, malfermis la 16-etaĝan Hotelon Astoria sur apuda loko. Post la morto de Boldt, komence de 1918, la hotelo estis aĉetita de Thomas Coleman du Pont. Ĉirkaŭ la 1920-aj jaroj, la hotelo estis aktualigita kaj la elegantuloj de Novjorko translokiĝis multe pli for norden el la 34a Strato. La familio Astor decidis konstrui anstataŭigan hotelon pli en la urbon, kaj vendis la hotelon al Bethlehem Engineering Corporation en 1928 kontraŭ 14–16 milionoj da dolaroj.

### Planoj 
Bethlehem Engineering Corporation origine intencis konstrui 25-etaĝan oficejaran konstruaĵon sur la loko de la hotelo Waldorf–Astoria. La kompania prezidanto, Floyd De L. Brown, pagis 100,000 dolarojn el la 1 miliono da dolaroj de pagopromeso postulita por ekkonstrui sur la turo, kun la promeso ke la diferenco estu pagita poste. Brown prunteprenis 900,000 dolarojn el banko, sed poste malplenumis la pagon el la prunto.

eta|maldekstra|upright|La konstruplanoj trairis dekkvin versiojn antaŭ la nuna plano estis aprobita.

La tereno estis tiam revendita al Empire State Inc., nome grupo de riĉaj investistoj inter kiuj Louis G. Kaufman, Ellis P. Earle, John J. Raskob, Coleman du Pont kaj Pierre S. du Pont. La nomo venis el la subŝtata kromnomo "Empire State" por Novjorkio. Alfred E. Smith, iama Guberniestro de Novjorkio kaj kandidato al la usona prezidenteco kies kampanjo de 1928 estis administrita de Raskob, estis nomumita kompaniestro.

*Empire State Inc.* kontraktis kun William F. Lamb, de la arkitektura firmo Shreve, Lamb and Harmon, por krei la konstrudesegnojn. Lamb produktis la planojn de la konstruaĵoj en ĝuste du semajnoj uzinte la pli fruajn desegnojn de la firmao por la Reynolds Building de Winston-Salem, Norda Karolino kiel la bazo. Konkurence, la partnero de Lamb Richmond Shreve kreis "apartajn diagramojn" de la projektaj postuloj. La juraj postuloj de la "1916 Zoning Act" devigis Lamb desegni strukturon kiu havigu recesojn rezulte en tio ke la malsupraj etaĝoj estu pli grandaj ol la supraj etaĝoj. Tiel, la turo estis desegnita el supre malsupren, kio havigas al ĝi aspekton de "krajono".

La origina plano de la konstruaĵo estis 50 etaĝoj, sed tio poste pliiĝis al 60 kaj poste al 80 etaĝoj. Du tagojn poste, Smith anoncis la ĝisdatigitajn planojn por la nuboskrapulo kiuj inkludis rigardejon sur la tegmento de la 86a etaĝo je alto de 320 m, pli alte ol la 71a-etaĝa rigardejo de Chrysler.

Tiel la 1,050-futa "Empire State Building" estus nur 1.2 m pli alta ol la Chrysler Building, kaj Raskob timis, ke Chrysler povas klopodi "fari trikon kiel kaŝi stangon en la spajro kaj poste starigi ĝin en la lasta minuto." La planoj estis reviziitaj unu lastan fojon en decembro 1929, por inkludi 16-etaĝan, 61 m metalan "kronon" kaj aldonan 68 m ankrejan maston intencitan por aerŝipoj. La tegmentalto tiam estis jam 380 m, kio faris ĝin la plej alta konstruaĵo en la mondo pro multege, eĉ sen kalkuli la antenon. La aldono de la aerŝipa stacio signifis, ke alia etaĝo, nume la 86a etaĝo, devas esti konstruita sub la krono; tamen, malkiel ĉe la spajro de Chrysler, la masto de la "Empire State" utilos por praktika celo. La fina plano estis anoncita al la publiko la 8an de januaro, 1930, ĝuste antaŭ la ekkonstruo. *The New York Times* informis, ke la spajro estis frontanta kelkajn "teknikajn problemojn", sed ili "ne estis pli grandaj ol tiuj espereblaj sub tia nova plano." Tiam la bluepresaĵoj por la plandesegnoj de la konstruaĵo estis trapasintaj ĝis dekkvin versioj antaŭ ili estis aprobitaj. Lamb priskribis la aliajn specifojn kiujn li estis ricevinta por la fina, aprobita plano jene:

La kontraktistoj estis "Starrett Brothers and Eken", tio estas Paul kaj William A. Starrett kaj Andrew J. Eken, kiuj estis konstruintaj ankaŭ aliajn novjorkajn konstruaĵojn kiel la originaj urberoj Stuyvesant, Starrett kaj la Turon Trump. La projekto estis financita ĉefe de Raskob kaj de Pierre du Pont, dum la "General Builders Supply Corporation" de James Farley liverigos la konstrumaterialojn. John W. Bowser estis la konstrua superinspektisto de la projekto, kaj la pristruktura inĝeniero de la konstruaĵo estis Homer G. Balcom. La ĝusta finkompletiga laborplano bezonis la komencon de la konstruo eĉ se la desegnado ne estis ankoraŭ finkompletigita.

### Konstruo 
eta|maldekstre|Laboristo ŝraŭbas trabojn dum la konstruado; fone la Chrysler Building povas esti vidata.
La konstruaĵon planigis la borsa spekulisto kaj fondinto de la entrepreno General Motors John Jacob Raskob, kiu komisiis la arkitekton William F. Lamb pri la planado. Tiam Raskob kredis je ĝenerala riĉiĝo de ĉiu. Kiam la borso kolapsis en oktobro 1929, ĉesis ankaŭ la konstruoj. Sed la konstrulaboroj de Empire State Building komenciĝis en marto de 1930 kaj pli frua guberniestro de Novjorko kaj prezidanto de *Empire State Corporation* Alfred E. Smith metis ceremonie la bazan ŝtonon en septembro 1930.

La malkonstruo de la malnova hotelo Waldorf–Astoria ekis la 1an de oktobro, 1929. Malmunti la iaman konstruaĵon estis peniga laboro, ĉar la hotelo estis konstruita uzante pli rigidajn kaj fortikajn materialojn ol antaŭaj konstruaĵoj. Krome, la granito, lignotabuloj kaj "'valoraj' metaloj [de la malnova hotelo] kiel plumbo, latuno kaj zinko" ne estis tiam tre demanditaj de la industrio, kio rezultis en problemoj por ilia malaperigo. Plej el la ligno estis amasigita sur amasejo en la apuda 30a Strato aŭ estis bruligita en marĉo aliloke. Multo de la aliaj materialoj kiuj estis forminta la malnovan hotelon, kiel granito kaj bronzo, estis forĵetita en la Atlantika Oceano apud Sandy Hook, Nov-Ĵerzejo.

[eta|Amasiĝanta homamaso en *[Wall Street* post la katastrofo de 1929. Tio tuŝis la momenton de la ekkonstruo, sed ne malhelpis la realigon de la projekto.]]

En la momento de la malkonstruo de la hotelo, Raskob estis certiginta la postulitan financon por la konstruo de la domego. La plano estis ekkonstrui iom poste en tiu sama jaro sed, la 24an de oktobro, la Novjorka Borso suferis subitan katastrofon kio markis la komencon de la unujardeka Granda Depresio. Spite la ekonomian kolapson, Raskob malakceptis nuligi la projekton pro la progreso kiu jam estis farita en tiu momento. Nek Raskob, kiu estis haltiginta sian spekuladon en la borso la antaŭan jaron, nek Smith, kiu ne havis borsajn investojn, suferis multe finance en la katastrofo. Tamen, plej el la aliaj investistoj estis tuŝitaj kaj kiel rezulto, en decembro 1929, *Empire State Inc.* atingis pruntedonon de 27.5 milionoj da dolaroj el la sekurentrepreno *Metropolitan Life Insurance Company* kaj tiel la konstruado povis komenci. La borsa katastrofo rezultis en la haltigo por la peto de nova oficeja spaco, Raskob kaj Smith tamen startis la konstruadon, ĉar nuligi la projekton estus rezultinta en pli grandaj perdoj por la investistoj.

Oni subskribis kontrakton pri la struktura ŝtalo en la 12a de januaro, 1930, kaj la elfosado de la loko startis dek tagojn poste nome la 22an de januaro, antaŭ la malnova hotelo estis komplete detruita. Du dekdu-horaj vicoj, konsistantaj el po 300 homoj, laboris kontinue por elfosi la 17 m fundamenton. Malgrandaj pilieraj truoj estis elfositaj en la grundo por esti hejmo de la cementaj bazoj kiuj estos subtenantaj la ŝtaltrabaron. Elfosado estis preskaŭ kompleta komence de marto, kaj la konstruado de la domego mem startis la 17an de marto, tiel ke la konstruistoj metis la unuajn ŝtalajn kolonojn sur la finkompletigitan bazon antaŭ la cetero de la bazo estis finigitaj. Ĉirkaŭ tiu tempo, Lamb faris gazetaran konferencon pri la planoj por la konstruado. Li priskribis reflektajn ŝtalpanelojn paralelajn al la fenestroj, la fasado de grandaj blokoj el kalkoŝtono de Indianao kiu estis iomete pli multekostaj ol pli malgrandaj brikoj, kaj la liniojn kaj konturojn de la turo. Kvar kolosaj kolonoj, intencitaj por la instalado en la centro de la konstruloko, estis liveritaj; ili estis subtenontaj kombinitan mason de 4,500,000&nbsp;kg kiam la konstruaĵo estos finigita.

La struktura ŝtalo estis antaŭmendita kaj antaŭfabrikita antaŭvide de revizio de la urba regularo de konstruado kiu estus permesinta al la struktura ŝtalo de la "Empire State Building" subteni 18,000 pundojn por kvadrata colo (120,000 kPa), el 16,000 pundoj por kvadrata colo (110,000 kPa), tiele malpliigante la kvanton da ŝtalo necesa por la konstruaĵo. Kvankam la regularo pri 18,000-psi estis seklurece aprobita en aliaj urboj, la novjorka urbestro Jimmy Walker ne sprobis tiujn novajn kodojn en leĝo ĝis la 26-a de marto 1930, ĝuste antaŭ la ekkonstruado. La unua ŝtala kadraro estis instalita la 1an de aprilo, 1930. El tie, la konstruo laŭiris rapidan ritmon; dum unu etendo de 10 labortagoj, la konstruistoj starigis dekkvar etaĝojn. Tio eblis pere de preciza kunordigo de la konstruplanado, same kiel pro la amasproduktado de komunaj materialoj kiel fenestroj kaj spandreloj. En unu okazo, kiam liveristo ne povis akurate havigi malhelan marmoron de Hauteville, Starrett ŝanĝis al uzado de marmoro Rose Famosa el germana ŝtonminejo kiu estis aĉetita specife por havigi al la projekto sufiĉan marmoron. La konstrulaboro okazis ĉe industria flubendo. En Pittsburgh oni produktis 50.000 ŝtalapogilon, kun tolero de 3&nbsp;mm, kaj liveris ilin en 8 horoj al la konstruejo. En la interno oni instalis relparojn por facila transporto de materialoj. Post unu jaro kaj 45 tagoj oni komencis konstrui la etaĝojn, averaĝe po 4,5 en ĉiu semajno.

[eta|maldekstra|upright|[Kalkoŝtono estis grava konstrumaterialo por la fasado.]]
La skalo de la projekto estis amasa: kamionoj portis "16,000 kahelojn, 5,000 sakojn da cemento, 340 m³ da sablo kaj 300 sakojn da kalko" kiuj alvenis al la konstruejo ĉiun tagon. La 57,480 mallongaj tunoj (51,320 longaj tunoj) da ŝtalo menditaj por la projekto estis la plej granda iam unuopa mendo da ŝtalo tiame, enhavanta pli da ŝtalo ol tiu mendita por la Chrysler Building kaj por 40 Wall Street kombinite. Laŭ la historiisto John Tauranac, konstrumaterialoj devenis el tre nombraj, kaj distantaj, fontoj el kio "kalkoŝtono el Indianao, ŝtalaj traboj el Picburgo, cemento kaj mortero el supra Novjorkio, marmoro el Italio, Francio kaj Anglio, ligno el arbaroj de la nordo kaj de la marbordo de Pacifiko, [kaj] ilaroj el Nova Anglio." Ankaŭ la fasado uzis varion de materialo, ĉefe kalkoŝtono el Indianao sed ankaŭ nigra granito el Svedio, terakoto kaj brikoj.

Ĉirkaŭ la 20a de junio, la subtena ŝtalstrukturo de la nuboskrapulo estis jam starigita ĝis la 26a etaĝo, kaj ĉirkaŭ la 27a de julio, la duono de la ŝtalstrukturo estis kompletigita. antaŭ tio, la plej rapida ritmo de konstruado por domego de simila alto estis estinta de 3 1⁄2 etaĝoj por semajno. Dum la konstruado progresis, la finaj desegnoj por la etaĝoj estis desegnitaj el la teretaĝo supren (male al la ĝenerala desegno, kiu estis estinta el la tegmento malsupren). Kelkaj el la niveloj estis ankoraŭ atendantaj finan aprobon, kaj kelkaj ordonoj venis nur unu horon antaŭ la planfinigo. La 10an de septembro, kiam la ŝtalvorko estis preskaŭ finkompletigita, Smith metis la angulŝtonon de la konstruaĵo dum ceremonio en kiu partoprenis miloj da personoj. La ŝtono enhavis skatolon kun tiutempaj objektoj kiel ekzemplero de *New York Times* de la antaŭa tago, serion de usona valuto kun ĉiuj pecoj de moneroj kaj monbiletoj stampitaj en 1930, historio de la loko kaj de la konstruaĵo, kaj fotoj de personoj partoprenintaj en la konstruado. La ŝtala strukturo estis pintigita je 319 m la 19an de septembro, dekdu tagojn post la limdato kaj 23 semajnoj post la ekkonstruo. Laboristoj starigis flagon pinte de la 86a etaĝo por marki tiun mejloŝtonon.

Poste, la laboro de la interno kaj de la kroniga masto komenciĝis. Dume, la laboro en muroj kaj interno estis progresanta je rapida ritmo, kaj la eksteraj muroj estis konstruitaj ĝis la 75a etaĝo kiam la ŝtalverko estis konstruita ĝis la 95a etaĝo. La plej parto de la fasado estis jam finigita meze de novembro. Pro la alto de la domego, ŝajnis malfacile havi multajn liftojn aŭ grandaj liftobudojn, kaj tial la konstruistoj kontraktis kun la liftentrepreno Otis Elevator Company la konstruadon de 66 veturilojn kiuj povas iri je 366 m/min, kio estis la plej granda liftomendo ĝis tiam en la mondo.

Aldone al la tempolimigo kiun la konstruistoj havis, estis ankaŭ spacolimigoj ĉar la konstrumaterialoj devis esti rapide liveritaj, kaj la kamionoj bezonis malŝarĝi tiujn materialojn sen ŝtopi la trafikon. Tio estis solvita per la kreado de provizora vojo por la kamionoj inter la 33a kaj la 34a stratoj, kaj poste stokante la materialojn en la unua etaĝo de la konstruaĵo kaj eĉ sur la bazo. Betonmiksiloj, brikamasoj kaj ŝtono hejmis ene de la konstruaĵo certigis, ke la materialoj povas rapide ascendi kaj sen endanĝerigi aŭ malhelpi la bonfarton de la publiko. Foje, ĉirkaŭ 200 kamionoj faris materialliveradon en la konstruejo ĉiutage. Serio de transigaj kaj starigaj arganoj, metitaj sur platformoj starigitaj apud la konstruaĵo, liftis la ŝtalon rekte el la kamionoj subeb kaj instalis la trabojn sur la koncernaj lokoj. La "Empire State Building" estis strukture kompletigita la 11an de aprilo, 1931, nur dekdu tagojn post la planita dato kaj 410 tagojn post la ekkonstruado. Al Smith frapis la finan niton, kio estis farita el solida oro.

[eta|alt=A photograph of a cable worker, taken by Lewis Hine as part of his project to document the Empire State Building's construction|Foto de kablolaboristo fare de [Lewis Hine.]]

La projekto estis laborigante pli ol 3,500 laboristoj en sia pinto, inklude ĝis 3,439 en unusola tago, nome la 14an de aŭgusto, 1930. Multaj el la laboristoj estis irland- kaj ital-devenaj enmigrantoj, sed la veraj herooj estis la nitistoj, kiuj estis ĉefe mohokaj indianoj el la rezervejo Kahnawake apud Montrealo laborantaj en 4-membraj grupoj en timiga alto. Ili ricevis salajron de 1,25 dolaroj je 800 nitoj en unu tago. Laŭ la oficiala rakonto, "nur" kvin laboristoj mortis dum la konstruado, kvankam la *New York Daily News* informis pri 14 mortoj kaj titolo en la socialisma gazeto *The New Masses* disvastigis malfacile konstateblajn onidirojn pri ĝis 42 mortoj. La "Empire State Building" kostis 40,948,900 da usonaj dolaroj por ties konstruo, inklude la detruon de la hotelo Waldorf–Astoria (ekvivalento al 554,644,100 da usonaj dolaroj de 2018)). Tio estis pli malalta ol la 60 milionoj da dolaroj buĝetitaj por la konstruado.

Lewis Hine faris multaj fotojn el la konstruado, dokumentante ne nur la laboro mem sed ankaŭ havigante rigardon al la ĉiutaga vivo de la laboristoj de tiu epoko. La fotoj de Hine estis uzitaj etende de la gazetaro por publikigi ĉiutagajn informajn artikolojn. Laŭ la verkisto Jim Rasenberger, Hine "grimpis sur la ŝtalejo kun la ferlaboristoj kaj pendis el argana kablo centojn da futoj super la urbo por foti, kiel neniu estis farante tion iam ajn (aŭ ekde tiam), la kapturnigan laboron el la nuboskrapulaj konstruistoj". Laŭ vortoj de Rasenberger, Hine turnis tion kio estis dekomence mendo por "korporacia grimpotasko" en "kortuŝa arto". Tiuj bildoj estis poste organizitaj en sia propra kolekto. Rigardantoj de la fotoj estis kaptitaj per la enorme vertikala alto je kiu la ŝtallaboristoj laboras. La gazeto *New York* verkis pri la ŝtallaboristoj: "Kiel malmultaj araneoj ili teksis, ŝpinante fabrikon da ŝtalo kontraŭ la ĉielo".

### Malfermo 
eta|maldekstra|upright=1.4|Vido el la nordo.
La *Empire State Building* oficiale malfermiĝis la 1an de majo, 1931, kvardek kvin tagojn post la projektita malfermiga dato. La malfermo estis markita per evento kun la partopreno de la Usona Prezidento Herbert Hoover, kiu turnis la ceremonian lumigan butonon de la konstruaĵo el Vaŝingtono. Rakonto el tiu tago asertis, ke la vido el la bankedo estis malheligita per nebulo, pro kio aliaj ĉeflokoj kiel la Statuo de la Libereco estis "perditaj en la nebulo" kiu ĉirkaŭis Novjorkon. La konstruaĵo oficiale malfermiĝis la venontan tagon. Teknike, estis eble konstrui turon de ĝis 610 m, sed aspektis tute malprofita fari tion, speciale dum la Granda Depresio. Kiel la plej alta konstruaĵo en la mondo tiam, kaj la unua kiu superis la 100 etaĝojn, la "Empire State Building" iĝis ikono de la urbo kaj, finfine, de la lando.

La solena malfermo okazis la 1-an de majo 1931 fare de prezidento Herbert Hoover, sed kelkaj oficejoj estis ankoraŭ malplenaj en la 1940-aj jaroj.

## Faktoj pri la konstruaĵo 
[eta|La *Empire State Building* vidita el la [East River (Novjorko)|Orienta rivero, el Broklino.]]
* ĉirkaŭ 55.000&nbsp;t da ŝtalo
* 10 milionoj da briko-ŝtonoj
* ĉirkaŭ 760&nbsp;km da elektra kondukiloj
* 96&nbsp;km da akvoduktoj
* ĉirkaŭ 5600&nbsp;km da telefonkabloj
* 6500 fenestroj
* tutmaso de ĉirkaŭ 331.000&nbsp;t
* ĉirkaŭ 5660&nbsp;m³ da sabloŝtono
* ĉirkaŭ 30.000&nbsp;m² da marmora planko
* Elektra bezono: pli ol 40 milionoj da kWh 
* pli ol 1100 necesejoj
* 73 liftoj en ŝaktoj de 11&nbsp;km
* 102 etaĝoj

### Interesaĵoj 
En 1945 trafis B-25-bombaviadilo la 79-an etaĝon. Mortis 14 homoj.

*Betty Lou Oliver* falis ene de lifto 75 etaĝojn. Ŝi postvivis.

## En popola kulturo 
### En filmo 
La konstruaĵo aperis en jenaj filmoj:
* King Kong (1933) en kiu la ikona bildo estas la ĉefrola simiego defendante sin el atakantaj aviadiloj sur la pinto de la konstruaĵo
* *Independence Day* (1996)
* *Sleepless in Seattle* (1993)
* Du filmoj *Love Affair* (1939, 194) en kiuj la ĉefroluloj interkonsentas renkontiĝi sur la nuboskrapulo tri aŭ ses (respektive) monatojn poste.

## Galerio 

Dosiero:New York City Empire State 2010.jpg|Empire State Building en 2010
Dosiero:EmpireStateNight.jpg|Empire State Building dumnokte
Dosiero:Empire State Building up.jpg|Empire State Building de malsupre
Dosiero:Looking down from Empire State Building.jpg|Rigardo de sur Empire State Building
Dosiero:Empire State Building Lobby Mural.jpg|Enireja halo
Dosiero:ESB Elevators.JPG|Liftoj
Dosiero:Empire State Building mit Weihnachtsbeleuchtung.JPG|Nokte, kun kristnaska ornamo
Dosiero:Empire State Building 1 Oct 2009.jpg|Nokte
Dosiero:Empirestatebuildingsunset.jpg|Je sunmalleviĝo

## Similaj konstruaĵoj 
* Burĝ Ĥalifa
* Torre Latinoamericana
* Lomonosov-Universitato
* Varsovia Kultur- kaj Sciencpalaco

## Vidu ankaŭ 
* Konsilantaro por Altaj Konstruaĵoj kaj Urbaj Loĝejoj
* Konstruaĵo Chrysler
* Taipei 101
* World Trade Center

## Notoj 
### Bibliografio 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Jackson, Kenneth T., eld. (2010), The Encyclopedia of New York City (2a eld.), New Haven: Yale University Press, ISBN 978-0-300-11465-2
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo
* Empire State Building  en CTBUH Skyscraper Center
* Filmo de konstruado de Empire State Building, 1930
* "Man's Mightiest Monument" *Popular Mechanics*, Decembro 1930, pp 920-924 detala artikolo pri la konstruado kaj komencaj planoj
* Commercial Construction.com
* Horaro de lumigado 
* Empire State Building Green Retrofit
* Vidindaĵo pri Empire State Building 
* Informo pri Empire State Building 
* The Construction of the Empire State Building, 1930–1931 , New York Public Library
* VIVA2  – Reta arkivo de pli ol 500 fotojn de konstruo
* NYC Insider Guide Informo por vizitantoj.
* 

Kategorio:Nubskrapuloj de Novjorko
Kategorio:Konstruaĵoj en Manhatano
Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1931
Kategorio:Nubskrapuloj pli ol 350 m