Historio de Haitio

dekstra|250px|eta|Mapo de la insulo de 1723
La registrita historio de Haitio komenciĝas la 5-an de decembro 1492, kiam Kristoforo Kolumbo alvenis sur grandan insulon de la okcidenta parto de Atlantiko, areo kiu poste estus nomita Kariba Maro. La insulo estis loĝita fare de la Taino-popolo kiuj nomis sian insulon Ayiti, Bohio aŭ Kiskeya. Kolumbo postulis proprieton de la insulo kiel la posedaĵo de la kastilia krono, kaj donis al ĝi la nomon La Isla Española (La Hispana Insulo), aŭ Hispañola (poste ŝanĝita al Hispaniolo).

## Kolonia epoko 
Kiam Kristoforo Kolumbo atingis la insulon de Hispaniolo, en kies okcidenta parto estas la nuna Haitio oni ĉirkaŭkalkulas ke tiu insulo estis loĝata de duono da miliono da indiĝenoj nome tainoj. Tio okazis en 1492. Kolumbo lasis tie kolonojn dum la unua veturado al Ameriko. Dum la dua veturado konstatis ke ĉiuj kolonoj estis mortigitaj de indiĝenaj loĝantoj. Malfeliĉe ili havis oron kaj tiele ili estis ekspluatataj dum postaj jaroj de la hispanoj, tiom ke ĉirkaŭ 1519 (malpli da tri jardekoj poste) estis nur ĉirkaŭ 11,000. Tiele komencis la alporton de sklavoj rabitaj en Afriko, ĉefa bazo de la nuna loĝantaro de la insulo. Ĉiukaze post la elĉerpigo de la oro en la insulo, la hispanoj interesiĝis pri aliaj lokoj en la kontinento kaj malatentis la insulon.

Francoj okupis la okcidentan parton (kie situas la nuna Haitio) fine de la 17a jarcento. Oni kultivis sukerkanon, okazis senarbarigo de la teritorio kaj oni senfekundigis la grundon sed ankaŭ oni faris el la tiama Haitio la plej fruktodonan kolonion de Francio ĉirkaŭ 1785 antaŭ la Franca Revolucio. Tiam la sklavoj estis ĉirkaŭ 700,000 personoj, tio estas 85 % de la totalo, dum estis nur 30,000 en la hispana parto de la insulo.

## Senkoloniigo 
eta|dekstra|200px|François Dominique Toussaint-Louverture
En 1804 okazis la ribelo de tiuj sklavoj kaj la formo de la unua nigrula respubliko, kio terurigis la tiamajn blankulajn regantojn kaj de Ameriko kaj de Eŭropo. Haitio estas la **unua ŝtato de Latinameriko, kiu sendependiĝis**; tio okazis en 1804 kiam Francio perdis la regadon sur tiu ekskolonio. De tiam la historio de Haitio estis kombino de malriĉeco, malstabileco, puĉoj kaj instituciaj krizoj.

Post la liberigaj klopodoj de Toussaint Louverture, en 1804 generalo Jean Jacques Dessalines proklamis la sendependecon kaj sian sintenon tute kontraŭ la blankuloj, kiuj estis ekspluatantoj kaj perfortantoj de la nigrula loĝantaro. Tamen post unu jaro li proklamigis sin imperiestro kaj kondutis ege simile al la tiamaj ekskoloniistoj, antaŭ morti perforte. Dum la tuta 19-a jarcento kaj komenco de la 20-a sukcedis 23 tiranoj, ĉiuj malefikaj.

Henri Christophe, aŭ **Henriko la 1-a de Haitio** (n. la 6-an de oktobro 1767 – Insulo Sankta Kristoforo, m. la 8-an de oktobro 1820), estis liberigita sklavo kiu partoprenis en la batalo haitia por la sendependiĝo. Prezidento en 1806, memproklamiĝis reĝo de la duono norda de la lando, en la tiel nomata Haitia reĝlando (1811–1820).

Dum tiu epoko la prospero de Haitio malfaciliĝis. Kvankam oni proklamis la posedon de la tero por malgrandaj terkulturistoj, estis malriĉeco kaj oni ne komercis kun ekstero, ĉar landoj de "blankuloj" malfidis de Haitio. Usono ne agnoskis la haitian ŝtaton ĝis 1862, kiam ĝi tion bezonis ĉar ĝi suferis la Usonan Enlandan Militon. Ankaŭ tiele, Haitio estis pli riĉa ol la najbara Dominga Respubliko, kiun Haitio klopodis invadi kelkajn fojojn dum la 19a jarcento.

Ĉiukaze la du najbaraj landoj suferis similajn situaciojn: politikan malstabilecon kaj nehoman administradon. En Haitio, el 22 prezidentoj el 1843 al 1915, 21 estis ĉu mortigitaj ĉu forpelitaj el la povo. En Domingo el 1844 al 1930 estis 50 ŝanĝoj de prezidentoj. Ambaŭ landoj estis invaditaj diversepoke de Usono. Ambaŭ landoj suferis diktaturojn de familioj: en Haitio de Duvalier, en Domingo de Trujillo.

## 20-a jarcento 
[eta|Jean Bertrand Aristide (maldekstre) kun [Bill Clinton (dekstre)]]
De 1915 al 1934 Haitio estis sub efektiva rego de Usono,kies tiama usona prezidento Woodrow Wilson ordonis ties invadon, kun ekskuzo pacigi ties urbojn, sed fakte por pagigi la ŝuldojn al Citibank kaj forigi la malpermeson vendi plantejojn al eksterlandanoj, fakte al usonanoj.

En 1957 balotado regata de la armeo venkigis la estontan tiranon François Duvalier kiu en 1964 igis prezidento porviva kaj instalis sangeman diktaturon, kiun heredis en 1971 lia filo Jean-Claude Duvalier. Dum tiuj du diktaturoj mortis 60.000 personoj.

## Kolapso de la ŝtata sistemo 
eta|maldekstre|Ĉefministro Ariel Henry en 2023.
La  en sia rezidejo en Pétion-Ville estis murdita la prezidanto Jovenel Moïse, okupint la postenon ekde februaro 2017, kiam demisiis lia antaŭulo Michel Martelly. Provizore la devojn de la prezidanto plenumis ĉefministro Claude Joseph. Oni akuzis pri tio eks-militistojn el Kolombio, baldaŭ arestitajn.

La prezidentan postenon provizore transprenis ĉefministro Ariel Henry. En 2022 li kaj koalicio de reprezentantoj de komerco, civila socio kaj politikistoj subskribis interkonsenton konatan kiel la Interkonsento de la 21-a de Decembro aŭ la Montana-Interkonsento. Surbaze de tiu ĉi dokumento la 7-an de februaro 2024 devintus ekofici nova elektita registaro. Tamen Ariel Henry donis neniun potencon al la tripersona konsilio.

La  Ariel Henry subskribis en Kenjo interkonsenton pri la sendo de mil policanoj el tiu ĉi lando kadre de misio, aŭspiciata de Unuiĝintaj Nacioj kaj financata de Usono. Ĝin promesis partopreni ankaŭ kelkaj karibiaj landoj. Tamen bandoj unuiĝis kaj deklaris militon kontraŭ la registaro, postulante elpostenigon de Ariel Henry. Sekvis atakoj kontraŭ malliberejoj kaj policejoj, sieĝo de flughaveno, amasaj tumultoj kaj rabado. La  la ĉefministro eksiĝis. La regadon devos transpreni transira prezidenta konsilio, kiu nomumos provizoran ĉefministron.

## Referencoj