Amri Wandel

**Amri Shraga Wandel ** (, n. la 20-an de januaro 1954 en Tel-Avivo) estas israela astrofizikisto kaj esperantisto.

Profesoro ĉe la Universitato de Jerusalemo, li esploras astrobiologion, nigrajn truojn kaj aktivajn galaksiojn.

Kiel esperantisto, li estis unu el la ĉefaj redaktintoj de Manifesto de Raŭmo kun Jouko Lindstedt kaj Giorgio Silfer. Li estis prezidanto de TEJO (1981-1983) kaj ano de la Akademio de Esperanto ekde 1992

## Studoj kaj universitata kariero 
En 1974 li atingis la bakalaŭron pri fiziko kaj informadikon ĉe la Tel-Aviva Universitato. En la jaroj 1974-1980 li servis en la IDF. Li poste daŭrigis siajn studojn kaj atingis la gradon de magistro pri fiziko, refoje ĉe la Tel-Aviva Universitato, en 1978. En 1983 doktoriĝis pri astrofiziko ĉe la Universitato de Stony Brook. De 1983 al 1988, li post-doktoriĝis pri astrofiziko ĉe la Universitato Princeton, la Universitato de Marilando kaj la Universitato Stanford.

Li poste revenis al Israelo kaj ek-deĵoris kiel esploristo ĉe la Instituto Weizmann en 1988. Wandel restis ĉe la Instituto Weizmann ĝis 1990, kiam li eklaboris ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo. En 1999 li kreis kurson titole «Astrofiziko kaj vivo en la Universo», kiun li ankaŭ instruis ĝis 2023.

Dum la sabata jaro 1998–1999 li estis vizitanta profesoro ĉe la Departemento pri Astronomio ĉe la Universitato de Kalifornio, Los-Anĝeleso (UCLA), kiu estis la unua prezentanta la interrilaton inter la amaso kaj brileco de masivaj nigraj truoj en aktivaj galaksioj, estas citita pli ol 600 fojoj. Sekve, Wandel kaj Malkan gajnis esploran stipendion de la Usona–Israela scienca Fondaĵo BSF. Ekde tiam, Wandel instruadas iujn jarojn en someraj kursoj ĉe UCLA, kaj havas tie esplorajn kunlaborojn.

Ekde 2018, li estas la prezidanto de la Israela Asocio pri astrobiologio kaj komenco de la vivo.

Wandel deĵoras kiel supera sciencisto ĉe la Instituto Racah pri Fiziko ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo. En Scopus, li havas H-indekson 16 (aprilo 2023). Li estas membro de la Internacia Astronomia Unio.

## Esperanto 
[eta|Wandel ĉe la [UK 2003|Universala Kongreso de 2003 en Göteborg]]
[eta|Amri Wandel (dekstre) kun aliaj estraranoj de [UEA, fronte de la Centra Oficejo de UEA. 2005.]]
[eta|Amri Wandel (dekstre) kun aliaj estraranoj de [UEA. Universala Kongreso de Esperanto 2019, Lahti, Finnlando.]]

### Rolo en la Esperanta movado 
Wandel lernis Esperanton en 1973. Li aktivis en la Junulara Esperanto-Ligo Israela en la 1970-aj jaroj kaj estis estrarano de TEJO (de 1977), TEJO-prezidanto (1981-1983) kaj, poste, honora prezidanto.. Nacie, li krome aktivis kiel organizanto kaj prezidanto de la LKK de la Universala Kongreso de 2000 en Tel-Avivo. Li estis redaktoro de la periodaĵo *Israela Esperantisto* ( 2008 - 2018)

En 1992 li aliĝis al la Akademio de Esperanto. kiu startigis la bazojn por la raŭmismo. Li estis prezidanto de TEJO (1981-1983) kaj ĝia honora prezidanto. Li estas ofta kontribuanto de la Internacia Kongresa Universitato (IKU), ĝia sekretario kaj redaktis multajn IKU-librojn. ĉina kaj orienta astronomio, la fenomeno de la aŭroro, astrobiologio, kaj nigraj truoj kaj gravitaj ondoj.

En 2015, li eldonis studon pri la nombro de Esperanto-parolantoj en la sociaj retejoj, kiu taksis proksimumon de du milionoj da parolantoj tutmonde. Ĉi tiu studo iĝis dum kelkaj jaroj referenco por la nombro de Esperanto-parolantoj en la retejo *Ethnologue*.

En 2012, li registris enretan 33-lecionan Esperanta versio de sia astrofizika kurso ĉe la Hebrea Universitato de Jerusalemo kiel parto de la «Universitato de Esperanto».

Dum intervjuo de 2023 al *Jewish News Syndacate*, li klarigis, ke «Esperanto naskiĝis dum la sama epoko, kiam estis la reviviĝo de la moderna hebrea [lingvo]», pludirante, ke  «Kelkaj judoj elektis la hebrean, dum aliaj elektis Esperanton.»

### Opinio pri la estonteco de Esperanto 
Dum konferenco okaze de la Universala Kongreso de Esperanto de 2010 ĉe Havano, Wandel asertis ke la neŭtraleco de Esperanto, kiu estis grava argumento en la dividita mondo de la malvarma milito, perdis poste sian gravecon dum la nova erao de supernacia tutmondiĝo. Laŭ Wandel, dank'al aŭtomataj traduksistemoj, kiuj ebligas facilan tradukon inter lingvoj, ankaŭ la facileco de la lernado de Esperanto estas malpli grava ol en la pasinteco.

## En la amasa kulturo 
Artikolo de Amri Wandel titole «אֶסְפֶרְנְטו ובעיית התקשורת הבין-לאומית» (Esperanto kaj la problemo de internacia komunikado) aperis en 2009 en la israela ŝtata ekzameno pri hebreaj esprimoj kaj lingvo; la artikolo estis origine publikigita en la revuo pri scienco kaj teĥnologio «כמעט 2000» (numero 7, somero de 1995). 

Ekstrakto de lekcio de Amri Wandel titole «החיים בעולמות רחוקים» (Vivo en foraj mondoj) fermas la kanton «אין בינינו חלל» (Ne estas spaco inter ni) de la israela repisto Tuna en lia albumo «ועכשיו לחלק האינטרגלקטי» (Kaj nun por la inter-galaksia parto). La disko estas registrita kvazaŭ ĝi venintus de promenradio; Wandel fine de la kanto diras:

## Persona vivo 
Amri Wandel estas infano de germanaj judoj kiuj elmigris de Eŭropo fine de la 1930-aj jaroj, kaj translokiĝis al Tel-Avivo mallonge antaŭ ol li naskiĝis en januaro 1954. La historioj diverĝas ĉu la vojo iris antaŭ 1939 tra Usono aŭ la patro Leo Sommerfeld komence de la Dua Mondmilito tra Sovetunio kaj Irano - la unuan historion subtenas la fakto ke Amri Wandel nun havas tri pasportojn, israelan, usonan kaj germanan, kaj laŭ la celata lando povas elekti kiun uzi - kaj povas esti ke ambaŭ historioj kombinite veras. Unua lingvo post la naskiĝo de Amri estis la germana,

Li estas instruisto de persporta navigado kaj ano de la israela asocio pri navigado. Entuziasmulo pri fotografio, liaj fotoj aperis en la loka amaskomunikilaro.

## Verkoj 
### Tradukoj 
;El la hebrea
* 
* 
* 
* 
* 

;El la angla
* 

### Libroj 
*  La unuan eldonon premiis la Akademio Internacia de la Sciencoj de San-Marino (premio Pirlot 2001).

### Vortaroj 
*  Okupiĝis pri hebrelingvaj terminoj. 
*  Kunlaboris pri terminoj rilataj al astrofiziko.

## Eksteraj ligiloj 
* EsKu - Epizodo 34 - Amri Wandel, jutuba filmeto en la kanalo EsKu - Esperanto-Kulturo - aperinta la 2023-04-15
## Notoj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* 
* 
* 

Kategorio:AIS
Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Israelaj esperantistoj
Kategorio:Prezidantoj de TEJO
Kategorio:Honoraj Prezidantoj de TEJO
Kategorio:Estraranoj de UEA
Kategorio:Israelaj fizikistoj