Historio de Burundo

**Burundo** aŭ **Burundio** estas ŝtato en centra Afriko, enloĝata de etnoj tvaoj, tutsioj kaj hutuoj, kaj dum pluraj jardekoj koloniata de Germanio kaj Belgio. Aktuale, Burundo estas regita kiel prezidenta reprezenta demokrata respubliko.

## Antaŭ koloniigo 
[eta|dekstra|80px|La blazono de [Ruanda-Burundi]]
Unuaj loĝantoj de la lando estis pigmeoj tvaoj, kiuj estis deŝovitaj ĉirkaŭ 1000 fare de agrokultivistoj tutsioj. En la 15-16-aj jarcentoj ĉi tien aliris nomadaj bestbredistoj hutuoj.

En la 17-a jarcento en ĉi tiu teritorio estiĝis sendependa feŭda reĝolando Burundo. La unua konata *mvami* (reĝo) Ntare I unuigis tieajn disajn ŝtatojn kaj kreis la unuecan reĝolandon. Disfloro de tiu okazis dum la regado de la reĝo Ntare II, kiu per milita forto plivastigis teritorion de la lando preskaŭ ĝis nunaj limoj.

## Kolonia periodo 
[eta|maldekstra|La monumento omaĝe de [David Livingstone, sude de Buĵumburo]]
Unuaj eŭropanoj vizitis la teritorion de nuna Burundo en 1858. Tiuj estis brita oficiro John Hanning Speke kaj la fama esploristo Richard Francis Burton, alveturintaj ĉirkaŭaĵon de la lago Tanganjiko. Ili ĉirkaŭiris ĝin denorde, serĉante la fontojn de Nilo. En 1871 Henry Morton Stanley kaj David Livingstone atingis Buĵumburon kaj esploris la ĉirkaŭaĵon de la rivero Ruzizio. Post la Berlina konferenco de 1884-1885 la germana influzono en Afriko estis disvastigita ĝis la teritorioj de nunaj Ruando kaj Burundo. En 1894 la germana grafo Gustav Adolf von Götzen trovis la lagon Kivuon. Post kvar jaroj la teritorion de nuna Burundo vizitis unuaj misiistoj.

En 1890-aj jaroj Burundo iĝis germana kolonio. Post la Unua mondmilito ĝi estis transdonita al Belgio. Tiu regiono estis rigardita de koloniistoj kiel unueca teritorio Ruando-Urundo. Ekde 1925 ĝi estis la parto de Kongo Belga, sed diference de tiu, ĝi estis regata de tutsia aristokratio, ne rekte de Belgio kiel Kongo mem.

Kaj germana kaj belgia kolonia administro apogis la tutsiojn kaj ilian subpremon kontraŭ la hutuoj, pri kiu oni uzis jam la esprimon "nigra apartheid".

Dum 1950-aj jaroj la belga registaro malgraŭ internacia premo rifuzadis sendependigi siajn koloniojn. Tamen situacio tie daŭre ardiĝadis kaj en 1959 estis komencita la preparado al sendependigo de Kongo kaj Ruando-Urundo. En 1961 rezulte de balotado en Burundo kaj spite al deziro de la kolonia administracio venkis la naciista partio Unio por la nacia progreso ( *Union pour le Progrès national*; *UPRONA*). Ĝi ricevis 80 % voĉdonojn kaj akiris 58 el 64 mandatoj en la parlamento. La tutsia princo Louis Rwagasore estis nomumita ĉefministro, sed samjare la  li estis murdita de agentoj de la opozicia Kristana Demokrata Partio. Tio finigis unuecon de tutsioj kaj hutuoj, kiun la princo defendadis dum multaj jaroj.

## Sendependeco 
### Monarkio (1962-1966) 
La  1962 estis proklamita la sendependeco de la Reĝlando Burundo, kiu eliĝis el Ruando-Urundo. De tiam la potencon havis tutsioj, malgraŭ sia malplimulteco en loĝantaro. Reĝo Mvambutsa IV, subtenata de la reganta partio UPRONA, starigis en la lando aŭtoritatisman reĝimon kaj hutuoj ade estis subpremataj. En oktobro 1965 hutuoj provis fari ŝtatrenverson, sed malsukcesis. Rezulte de tio okazis novaj arestoj kaj ekzekutoj inter reprezentantoj de ĉi tiu etno. Samtempe ekkreskis kontraŭdiroj inter tutsiaj gvidantoj. La  1966 la kronprinco Charles Ndizeye, subtenata de la armeo sub gvidado de la kolonelo Michel Micombero, detronigis sian patron kaj anstataŭis lin kiel la reĝo Ntare V.

### Unua respubliko (1966-1976) 
Novembre 1966 la reĝo estis detronigita de Michel Micombero, kiu deklaris Burundon respubliko kaj iĝis ties unua prezidanto. En 1972 monarĥistoj provis fari ŝtatrenverson, kiu malsukcesis, sed estigis amasajn murdojn, inkluzive la murdon de la eksa reĝo Ntare V.

### Dua respubliko (ekde 1976) 
La  1976 Jean-Baptiste Bagaza establis la duan respublikon. En 1987 prenis potencon la majoro Pierre Buyoya (tutsio). Dum lia regado ekis gravaj etnaj kunpuŝiĝoj inter tutsioj kaj hutuoj.

#### La enlanda milito 
Rezulte de la unua demokratia prezidanta balotado la  1993 estriĝis hutuo Melchior Ndadaye, la gvidanto de la precipe hutua Fronto por la demokratio en Burundo (france *Front pour la démocratie du Burundi*; *FRODEBU*). Sed samjare sekvis nova milita ŝtatrenverso fare de tutsioj kaj la  li estis mortigita de ili. Leviĝintaj ondoj de interetnaj bataloj pormomente estingiĝis kaj en 1994 la parlamento elektis la novan prezidanton — hutuon Cyprien Ntaryamira.
En aprilo 1994 la burunda prezidanto partoprenis intertraktadon en Daresalamo (Tanzanio), kiu celis pacigi tutsiojn kaj hutuojn en Burundo kaj Ruando. La  la aviadilo, en kiu revenis hejmen du prezidantoj — burunda Cyprien Ntaryamira kaj ruanda Juvénal Habyarimana (ankaŭ hutuo) — akcidentis ĉe alflugo al la flughaveno de Kigalo (Ruando) kaj ĉiuj pasaĝeroj pereis. Tuj poste okazis terurigaj radikampanjoj de *Hutua Povo* kiu varmigis la animojn de la interkontraŭantaj hutuoj kaj tutsioj. La hutuoj kulpigis la tutsiojn pri tiu murdo kaj komencis amasmortigadon, kiu kaŭzis la mortojn de ĉirkaŭ 800.000 tutsioj kaj hutuoj dum malpli ol 100 tagoj.

[dekstra|eta|[Pierre Nkurunziza, prezidanto de Burundo]]

En Burundo ankaŭ disvastiĝis onidiroj pri ontaj similaj eventoj. Rezulte de tio la limdato de la prezidanta balotado kelkfoje estis prokrastita. Unue burundaj politikistoj esperis, ke la balotado okazos ĝustatempe kaj nova prezidanto partoprenos pintokunvenon de la Organizaĵo por Afrika Unueco. Poste ili esperis, ke la balotado okazos ĝis la , kiam en Burundo oni festas *La tagon de sendependiĝo*. Poste partioj interkonsentis okazigi la balotadon ĝis la , kiam finiĝas la konstitucia limtempo por enigi la novan prezidanton en la oficon. Ĉe tio opozicio (precipe tutsioj), entuziasmiĝinta pro la venko de tutsioj en najbara Ruando, konstante starigis novajn postulojn, al kiuj la hutua plimulto reagis ne tro flekse. Frodebu timis, ke tutsioj volas senigi hutuojn je ĉiuj konkeroj de la junia balotado de 1993. Tutsioj siaflanke memoris pogromojn de oktobro 1993 kaj la malgajan sorton de siaj samgentanoj en Ruando, do ili postulis fakte la vetoan rajton rilate al ĉiuj gravaj decidoj de la registaro.

La  1994 la speciale establita *Forumo de intertraktado*, konsistinta el reprezentantoj de ĉiuj agnoskitaj politikaj partioj kaj tiuj de civila socio, subskribis la «Interkonsenton pri registaro». La  ĝi atingis interkonsenton pri manieroj nomumi prezidanton. La  estis elektita la nova prezidanto (68 voĉdonoj por kaj 1 kontraŭ), kiu la  faris ĵuron. La  denove ekregis la ĉefministro Anatole Kanyenkiko, kiu la  formis la koalician registaron.

En 1995 okazis balotado, rezulte de kiu venkis la eksribelula partio la Nacia konsilio por defendo de demokratio — Fortoj por defendo de demokratio ( *Conseil National Pour la Défense de la Démocratie–Forces pour la Défense de la Démocratie*; CNDD-FDD). Ĉe tio estis daŭrigitaj la premo al amaskomunikiloj kaj opozicio.
La  1995 en Buĵumburo ekflamas sangaj bataloj inter la hutuoj kaj tutsioj.

Printempe la landon inundis la ondoj de perforto. Armitaj grupoj da hutuoj atakis ekonomiajn kaj militajn objektojn. Armeo kaj tutsia milico reagis per severaj pun-kampanjoj. Ĉiam pli viktimiĝis senkulpaj civiluloj. Nur dum la lasta semajno de majo en la provinco Gitega estis mortigitaj 224 homoj, precipe civiluloj.

La  dum kunveno de la anoj de la Organizaĵo por Afrika Unueco en Arusha (Tanzanio) la burunda prezidanto petis pri milita helpo por ĉesigi murdojn de civiluloj, kaj ricevis principan konsenton. Post reveni hejmen, li alfrontis gravajn protestojn de opozicio, kaj baldaŭ eĉ la ĉefministro Antoine Nduwayo kulpigis lin pri elkovi sekretajn planojn kaj intenci neŭtraligi la armeon.

En 1998 laŭ iniciato de najbaraj landoj estis komencita la paciga procezo en la lando.

La  2000 dum la intertraktado en Arusha (Tanzanio) la burunda registaro kaj reprezentantoj de ĉefaj ribelulaj organizaĵoj subskribis la interkonsenton, pli konatan kiel "Arusha-interkonsento". En ĝi estis anoncite pri onta ĉesigo de militagoj. Flankoj interkonsentis, ke la transira periodo komenciĝu post nerekta elektado de nova prezidanto, kiun subtenu almenaŭ du trionoj de la deputitoj de la Nacia kunveno kaj la Senato. Ĉe tio nek Pierre Buyoya, nek Domitien Ndayizeye, estintaj prezidantoj dum la transira periodo, kandidatiĝu en ĉi tiu, unua balotado. La Nacia kunveno havu 100 lokojn kaj ĝiaj deputitoj estu elektitaj laŭ fermitaj (tio estas, konsistigitaj de partioj) listoj, surbaze de proporcia (rilate al 17 provincoj) reprezentiĝo. Listoj estu balancitaj: el po tri kandidatoj nur du apartenu al sama etno; el po kvin kandidatoj almenaŭ unu estu virino. La komplotantoj nomis sin "La nacia patriota junulara fronto". Neniu antaŭe sciis pri ĉi tiu organizaĵo. La armeo ne subtenis la ŝtatrenverson kaj jam vespere la komplotantoj kapitulacis. La  estis farita nova provo de puĉo, kiu ankaŭ malsukcesis.

En oktobro okazis la pint-konferenco en Pretorio (Sud-Afriko), dum kiu 17 burundaj partioj interkonsentis pri la principoj de agado de transira registaro, kaj pri ties konsisto. Tamen kvin tutsiaj partioj ignoris ĉi tiujn interkonsentojn kaj rezignis partopreni potencajn strukturojn.
Novembre prezidanto Pierre Buyoya faris ĵuron.
FRODEBU kaj UPRONA kunlaboris efike, sed ene de ili, kaj inter pli malgrandaj partioj ekis kontraŭdiroj rilate al paca procezo. Rezulte de tio en oktobro 2002 estis arestita Charles Mukasi (la gvidanto de la frakcio de UPRONA), en novembro 2002 la eksa prezidanto Jean-Baptiste Bagaza, la gvidanto de la Partio de la nacia renaskiĝo ( *Parti pour le redressement national*; *PARENA*), estis metita sub la hejman areston.

La  2003, la prezidanto Pierre Buyoya anoncis ontan transdonon de la potenco al sia vic-prezidanto Domitien Ndayizeye. La , post kiam UPRONA kaj poste la parlamento elektis Alphonse-Marie Kadege la nova vic-prezidanto, li kaj la nova prezidanto Domitien Ndayizeye faris ĵuron.

La  2003 la Afrika Unio decidis establi la sian mision en Burundo. La misio funkciis ĝis la  2007, kiam ĝi estis anstataŭita de la Integra oficejo de Unuiĝintaj Nacioj en Burundo.

La  2004 FNL atakis la rifuĝejon en Gatumba (provinco Bujumbura Rural), je 4 km de la landlimo kun Demokratia Respubliko Kongo (DRK). Tie loĝis 870 gekonganoj-banjamulenge (subetna grupo da tutsioj). Entute estis murditaj 158 kaj vunditaj 105 rifuĝintoj. Mortigitaj estis nur rifuĝintoj-banjamulenge, dum rifuĝintoj de aliaj etnoj ne suferis. La respondecon pri ĉi tiu ago tuj prenis al si FNL.

La  2006 estis subskribita la Universala interkonsento pri pafĉesigo kun FNL. Tamen la flankoj diverse traktis punktojn de tiu ĉi interkonsento, kio kaŭzis multajn rompojn de pafĉesigo.

La  2007 kadre de penoj por superi la politikan krizon estis formita la registaro de la nacia unueco. Tamen en julio 2008 en la raporto de la Unuiĝintaj Nacioj estis rimarkita ties neefektiva funkciado.

La  2008 rezulte de la konferenco estis aprobita la *Deklaracio pri interkonsento de la etapoj kaj agoj, bezonataj al ambaŭ flankoj, por antaŭenigo de la pacprocezo inter la registaro kaj FNL* (ofte nomata *Buĵumbura interkonsento* aŭ *Buĵumbura deklaracio*). La prezidanto Pierre Nkurunziza promesis doni al membroj de NFL 33 politikajn postenojn kaj liberigi ĉiujn kaptitajn ribelulojn. Agathon Rwasa siaflanke konsentis ŝanĝi la nomon de FNL, por transformi ĝin al politika partio (laŭ burunda konstitucio politika partio ne havu etnajn indikojn).

La  2009 ĉi tiu promeso estis plenumita kaj PALIPEHUTU-FNL ŝanĝis sian nomon al pli neŭtrala "la Naciaj liberigaj fortoj — FNL" ( *Forces nationales de libération*). La prezidanto de FNL Agathon Rwasa iĝis la ĝenerala direktoro de la Nacia instituo pri socia sekureco. La eksa ĝenerala sekretario de FNL okupis la postenon de la ĉefa konsilisto de la milita kancelario de prezidanto.

La  Agathon Rwasa fordonis personan armilon kaj registris sin por demobilizado dum speciala ceremonio. La  batalantoj de FNL fordonis armilon al la Speciala cela grupo da Afrika Unio. Samtage peranto oficiale konfirmis, ke FNL senarmiĝis kaj la burunda ministerio pri internaj aferoj agnoskis ĝin kiel 42-an politikan partion de la lando. La  batalantoj de FNL, elektitaj por integrado, estis veturigitaj al militaj kaj policaj objektoj.

## Balotado de 2005 
La  dum la komuna parlamenta kongreso, konsistanta el anoj de la Nacia asembleo kaj la Senato, Pierre Nkurunziza estis elektita la prezidanto. La artikolo 301 de la konstitucio malpermesis al prezidantoj de la transira periodo kandidatigi sin por la unua prezidanta balotado. La artikolo 302 de la konstitucio antaŭvidis, ke la unua prezidanto de la posttransira periodo estu elektita de la Nacia asembleo kaj la Senato.

Je 2010 oni planos okazigi naciajn balotadojn.

## Referencoj