Ŝimkento

eta|330x330px|Ŝimkento
**Ŝimkento** () estas plej granda urbo de Kazaĥio, unu el tri urboj de la lando kun la formala statuso "urbo de respublika signifo"; estas aparta administra-teritoria unuo (17-a regiono de la respubliko), ne estas parto de la ĉirkaŭa Turkistana provinco. Kun loĝantaro de  personoj en la 1-a de aprilo 2024, ĝi estas la tria plej loĝata urbo en Kazaĥio post Almato kaj Astano, kun unu el la plej grandaj metropolitaj areoj de Kazaĥio. En tiu ĉi urbo estas grava vojkruciĝo de la fervojo Turkestano-Siberio kaj notinda kultura centro kun internacia flughaveno. Ĝi troviĝas je 690 kilometroj okcidente de Almato kaj je 120 kilometroj norde de Taŝkento, ĉefurbo de Uzbekio. La urbo estis fondita en la 6-a jarcento kiel ripozejo laŭ la Silka Vojo.

## Historio 
La unuaj loĝlokoj en la areo de nuntempa Ŝimkento datumas je VI jarcento. Krome, nun ekzistas hipotezo, ke Ŝimkento estis fondita pli frue, ol ĝi estis menciita en tre fama literatura memoraĵo "Zafar-Name" (La libro de venkoj). Lastaj arĥeologiaj elterigadoj konfirmas la version per multaj trovaĵoj.

En 1864 rusaj trupoj prenis sturme la urbon kaj ĝi iĝis kiel grava transita punkto, kio ligis eŭropan parton de Rusio kaj Okcidenta Siberio kun Meza Azio.

En 1914, honore al la 50-jariĝo de la aliĝo de Kazaĥio al la Rusia Imperio, la urbo ricevis nomon de la rusa generalo Ĉernjajev, sed en 1924 renomis la pli fruan nomon - Ĉimkento.

Ekde la 8-a de septembro 1992 la urbo ricevis novan prononcon kaj skribon (laŭ reguloj de moderna kazaĥa ortografio) - Ŝimkento.

## Loĝantaro 
### Urba loĝantaro en fino de la 19-a jarcento 
Laŭ censo de 1897 jaro en tiama Ĉimkento (frua nomo de Ŝimkento) loĝis 11 194 homoj (6185 viroj kaj 5009 inoj).
Distribuo de loĝantaro laŭ denaskaj lingvoj en 1897: sartoj - 84,5%, rusoj (inkl. grandarusoj, malgrandarusoj kaj belorusoj) - 7,4%, kirgiz-kajsakoj (kazaĥoj) - 4%, hebreoj - 1,7%, tataroj - 1%, uzbekoj - 0,08%.

Entute en Ĉimkenta provinco en 1897 loĝis 285 059 homoj, distribuo de loĝantaro laŭ denaskaj lingvoj estis sekva: kirgiz-kajsakoj (kazaĥoj) - 78,8 %, sartoj - 11,2 %, uzbekoj - 7,2 %, rusoj (inkl. grandarusoj, malgrandarusoj kaj belorusoj) - 2,2%, tataroj - 0,2 %, hebreoj - 0,06 %.

### Nuntempa loĝantaro de urbo 
Laŭ lastaj datumoj pli ol 70% de urba loĝantaro estas kazaĥoj. Ankaŭ ĉi tie loĝas rusoj, uzbekoj, koreoj, tataroj, turkoj, germanoj, kurdoj, grekoj, azerbajĝananoj, ĉeĉenoj kaj ceteraj.

## Transporto 
### Trolebusoj 
La trolebusa sistemo en la urbo Ŝimkento funkciis de februaro 1969 ĝis oktobro 2005. En la etapo de plej granda disvolviĝo, kiu okazis dum la sovetia periodo ĝis la komenco de la 1990-aj jaroj, la ekspluata reto nombris ĝis dek itinerojn, kaj la veturilaro superis 70 trolebusojn. En tiu periodo la tarifo por vojaĝo estis 5 kopekoj.

Je la momento de ĉeso de regula ekspluatado en 2005, la oficiala registro inkludis ses itinerojn. Tamen, fakta agado estis efektivigita nur sur parto el ili pro kritika eluziĝo de la infrastrukturo kaj la parko: ĝis tiam en laborkapabla stato konserviĝis ne pli ol 15 trolebusoj. Pro agnoskita ekonomia neceleco, la sistemo estis oficiale likvidita en 2007.

### Aŭtobusoj 
Regula aŭtobusa trafiko en la urbo estis lanĉita en la jaroj 1930-1940aj.

Nuntempe en la urbo funkcias aŭtobusa komunikado kiel la ĉefa kaj sola speco de publika transporto. Laŭ operaciaj datumoj por aŭgusto 2025, en Ŝimkento regule ekspluatatas 984 aŭtobusoj, kiuj servas 82 itinerojn, inkluzive de 99 socie gravaj. Transportan servon provizas 11 operatoroj. La tuta parko de urbaj aŭtobusoj nombras 1173 veturilojn, el kiuj 615 funkcias per likvigita natura gaso (LNG), kaj 558 — per dizeloleo.

En 2025 estis enkondukita integrita cifereca sistemo "Avtobys", kiu provizas elektronikan pagon por vojaĝoj, dispeĉan kontrolon, monitoradon de pasaĝerfluo kaj generadon de analizaj raportoj en reala tempo.

La tarifo por vojaĝado en urbaj aŭtobusoj, fiksita laŭ stato de januaro 2026, estas 70 tengoj (~ 0,12 eŭroj aŭ 0,14 usonaj dolaroj). Pago okazas ekskluzive senmonpere per la jenaj iloj: transportaj kartoj, QR-kodo tra Kaspi, mobilaj aplikaĵoj (Janymda Beeline, activ, Homebank), senkontaktaj bankokartoj, kaj ankaŭ per SMS al mallongaj numeroj de operatoroj (2222 por abonantoj de Beeline kaj 2505 por abonantoj de Activ).

### Fervojo 
Ŝimkento akiris signifon kun la alveno de la fervojo, kiam komence de la 1900-aj jaroj konstruiĝis la Orenburgo-Taŝkenta magistralo, kiu konektis Mezan Azion kun la Eŭropa parto de Rusio. Kaj nuntempe la urbo restas grava parto de la ĉefa fervoja koridoro de la lando.

La ĉefa fervoja stacidomo de Ŝimkento estas grava transporta nodo, kies arkitektura historio reflektas la ĉefajn evoluetapojn de la urbo. La nuna duetaĝa konstruaĵo, kiu estas ekzemplo de sovetia modernismo de la 1960-aj jaroj, estas agnoskita kiel arkitektura monumento de sia epoko.

#### Ampleksa modernigo (2023–2024) 
Komence de la 2020-aj jaroj, la konstruaĵo spertis kompletan rekonstruadon celantan pliigi ĝian enhavkapablon kaj komforton. Post la fino de la laboroj en majo 2024, la renovigita stacidomo montras signifajn plibonigojn:

* Pliigita areo: La utila areo de la konstruaĵo atingis 2249 m².

* Kreskinta trafikkapablo: Infrastrukturaj ŝanĝoj ebligis triobligi la pasaĝertrafikon — ĝis 6000 personoj tage.

#### La estonteco de la transporta infrastrukturo 
Laŭ la ĝenerala plano por urba evoluo ĝis 2030, por diversigi pasaĝerfluojn kaj servi novajn direktojn, estas planita konstruo de dua stacidoma komplekso — "Ŝimkento-2". Tiu projekto celas malpligrandigi la ŝarĝon sur la historia konstruaĵo kaj provizi bazon por plua kresko de la regiona transporta alirebleco.

### Flughaveno 
Ŝimkento estas la tria plej granda aviadila nodo de Kazaĥio. Kvankam laŭ rezultoj de 2025 en la flughaveno estis observita ioma malpliiĝo de indikiloj kompare kun la rekorda kresko de antaŭaj jaroj, la entuta kvanto de servitaj pasaĝeroj en la landaj flughavenoj en 2025 atingis 26,6 milionojn da homoj dum la unuaj 10 monatoj, dum Ŝimkento konservas la statuson de unu el la ĉefaj nodoj. En decembro 2024 la nova pasaĝera terminalo de la Ŝimkenta flughaveno ekfunkciis.

La Ŝimkenta flughaveno estis oficiale malfermita por ekspluatado sur nova loko la 27-an de decembro 1963, kaj starigis 24-horan funkciadon en 1965 kun la apero de aviadiloj Il-14. Sed la unua aviadilo alflugis eĉ pli frue — en la 1930-aj jaroj, kiam estis konstruita la unua aerodromo. La oficiala malfermo de la nova moderna flughaveno kun aviokurejoj en 1967 markis la transiron al la moderna epoko.

La nuntempa flughaveno de Ŝimkento servas flugojn al pluraj cellokoj (Almato, Astano, Tbiliso kaj aliaj). Aviadiloj SCAT kaj FlyArystan servas kiel enlandajn (Kazaĥio) tiel internaciajn (Kartvelio) flugojn. Por ĝustaj datumoj pri aktualaj direktoj kaj kvanto de flugoj, estas plej bone kontroli la retan informtabulon.

En 2021, la pasaĝertrafiko de la flughaveno Ŝimkento atingis 2,138 milionojn da homoj, okupinte la 3-an lokon en Kazaĥio.

## Urbestraro 
La nuna urbestro de la urbo Ŝimkento estas Gabit Abdiĵanoviĉ Sizdikbekov, kiu okupas ĉi tiun postenon ekde la 5-a de septembro 2023.

## Klimato 
* Mezuma temperaturo de aero + 13,5&nbsp;
* Relativa humideco de aero — 58,5 %
* Mezuma rapideco de vento — 2,7&nbsp;m/s

## Ĝemelurboj 
Ŝimkento ĝemeliĝis kun jenaj urboj:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Esperanto-movado 
En la urbo naskiĝis la konataj esperantistaj kantistoj kaj muzikistoj Ĵomart kaj Nataŝa. Meze de 80 jaroj de la 20-a jarcento Ĵomart sukcese organizis surbaze de loka pedagogia altlernejo la muzikbandon "Kredo" kaj gvidis kursojn de Esperanto. Tie li konatiĝis kun Natalja Gerlaĥ, kun kiu li formigis muzikan duopon kaj ili kune multe koncertumis. Poste, ilia amo al muziko kaj al Esperanto, kaj ankaŭ varmaj interrilatoj, kreskis al granda amo kaj ili sukcesis kiel familio.

En 1991 dum disfalo de la sovetunia reĝimo ili koncertumis en Svedio kaj restis loĝi en Stokholmo. Nun ili loĝas tie kun ilia filino Carina, kaj kantas triope. Ili multe partoprenas en UK, IJK kaj aliaj aranĝoj de Esperantujo.

ĴomArt havas propran muzik-studion en Stokholmo kaj daŭre kreas kaj kantas belajn kantojn kun siaj gefamilianoj.http://www.ipernity.com/home/jomart. La KD-jn kun iliaj kantoj estas aŭdeblaj kaj aĉeteblaj per Interreto.


Kategorio:Urboj de Kazaĥio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1100-1109
Kategorio:Aperis en 1101