L. L. Zamenhof

**L. L. Zamenhof** (naskita kiel  (*Lejzer Zamengov*) kaj oficiale nomita  (*Lazar Markoviĉ Zamengof*); esperante, tradicie konata kiel **Ludoviko Lazaro Zamenhof** aŭ **Lazaro Ludoviko Zamenhof**; malofte **Zamenhofo**) estis la iniciatoro (iniciatinto) de la lingvo Esperanto, ĉar li kreis la bazon de nova lingvo, kiu per la praktiko poste fariĝis vera vivanta lingvo, intertempe eĉ natura lingvo. Laŭ profesio li estis okulkuracisto kaj estis 14-foje kandidatigita por la Nobel-premio pri paco. Li naskiĝis la  en Bjalistoko (siatempe en la Rusia Imperio) kaj mortis la  en Varsovio.

## Vivo 
### Unuaj jaroj 1859-1885 
Zamenhof naskiĝis en Ulica Zielona 6, en la urbo Bjalistoko, kiu situis tiam en la Rusia Imperio (nun en Pollando). Lia naskiĝtago estis la 3-a de decembro laŭ la julia kalendaro, la 15-a de decembro laŭ la gregoria kalendaro kaj la 19-a de *kislevo* laŭ la juda-hebrea kalendaro.

Li estis filo de lingvoinstruisto *Mordeĥaj Zamenhof* (kiu ruse preferis *Marko*) kaj Rozalia (naskita Sofer). Lia familio estis judoj el la Granda Duklando de Litovio, sed ne konsideris sin litovlingvanoj. Liadire, li estis "ruslanda hebreo".

Lia patrino parolis al li en la jida lingvo, lia patro en la rusa,) kaj Varsovio (1881-1885). Li fakuliĝis pri okulkuracado interalie en Vieno.

Komence Zamenhof estis rusema, sed pro la pogromoj de 1881/82, kiuj erupciis post la murda atenco kontraŭ caro Aleksandro la 2-a, li aliĝis al la frua cionisma movado, alvokante la judojn elmigri komune al alia lando por krei judan ŝtaton. Komence li pensis pri iu loko en Ameriko, poste pri Palestino. En 1885 jam li trovis ke la celo de cionismo – juda hejmlando en Palestino – ne estus realisma: la hebrea lingvo, laŭ li estus mortinta, la nacia sento inter judoj estus erare taksata, kaj plej grave Palestino estus por la tuta judaro tro malgranda. Ĝi povus akcepti maksimume du milionojn da judoj, kaj la cetera homamaso restus ekstere. Anstataŭe li prefere vidis la estonton de la judoj sekurigita en mondo, kie la religiaj kaj lingvaj bariloj estus detruitaj aŭ preterpasitaj. Tio gvidis lin denove al la internaciisma ideo. Nun la lingva flanko de lia strebado fariĝis la lingvo Esperanto, la idea flanko la "homaranismo".

### Esperanto (1885-1917) 
eta|443x443px|Zamenhof kiel gimnaziano, ĉ. 1879
eta|200px|Zamenhof en 1887
eta|dekstra|Familioj Zamenhof kaj Michaux, dum la bulonja kongreso 1905
eta|Zamenhof parolanta ĉe Universala Kongreso en Barcelono jare 1909
eta|dekstra|Zamenhof en sia laborejo, ĉ. 1910

Lia unua planlingva projekto, *Lingwe uniwersala*, estis preta jam en la komenco de la vintro 1878, kiam Zamenhof estis ankoraŭ gimnaziano. Dum sia naskiĝtaga festo de tiu jaro, je la 17-a de decembro (nova stilo), li kantis kun siaj amikoj kanton en tiu lingvo (al tio rilatas la Zamenhof-tago). En la jaro 1881 li aranĝis novan projekton, kaj en 1885, kiam li kuraciste eklaboris en Veisiejai (Litovio), li havis pli-malpli pretan tiun projekton, kiun li publikigis en 1887 – Esperanton.

La 26-an de julio 1887 li povis eldoni la Unuan Libron danke al la financa helpo de la patro de Klara Zamenhof (naskita Silbernik), al kiu li edziĝis samjare je la 9-a de aŭgusto. En tiu periodo naskiĝis liaj du unuaj gefiloj, Adamo (1888) kaj Zofia (1889); ambaŭ fariĝis kuracistoj. En 1904 venis ankoraŭ lia dua filino, Lidja.

### Profesia okupo 
En 1891 Ludoviko Zamenhof patentigis en Germanujo dezajnon de tajpilo. Kiel multaj aliaj malmultekostaj tajpiloj en tiu tempo, ĝi ne havis klavaron, sed funkcius per braketo, per kiu oni elektus literojn unu post unu el indekso. La dezajno de Zamenhof ebligus tajpi literon en unu movo anstataŭ bezoni unu por elekti ĝin kaj duan por presi ĝin, kiel ĉe kutimaj indeksaj tajpiloj. Post la patento li ŝajne ne provis vendi la dezajnon kaj ĝi neniam estis produktita.

Esperante trovi pli bonan laboron, Ludoviko Zamenhof en oktobro 1893 venis al Grodno, kie li malfermis oftalmologian kabineton en la loĝejo numero 4, ĉe la strato Policejskaja. La loĝejo estis subluata de la germandevena Luiza Rachmanin.

Zamenhof, kiu ne posedis tiam proprajn nemoveblaĵojn, loĝis kune kun sia edzino — Klara Aleksandrovna (naskita en Kaunas, kie ŝi finis la gimnazion) kaj kun du infanoj: Adamo kaj Sofia, kiuj lernis hejme. Lia edzino ne laboris. Ili deklaris ke ili apartenas al la burĝaro, estas moseanoj kaj kiel sian familian lingvon ili deklaris la rusan *(ref?)*. La paro Zamenhof dungis du servistinojn: 23-jaran polan ĉambristinon Zofia Antonovna Barancewicz, kamparaninon el eksnobela familio el la distrikto de Sokółka, kiu forlasis la servon en 1895. La dua servistino estis 37-jara kuiristino, vilaĝanino, katolikino, el la vilaĝo Suchowola.

En Grodno Zamenhof ne nur havis sian privatan kuracistan praktikon, sed ankaŭ aktivis en la Kuracista Asocio de Grodna Gubernio. Li ankaŭ estis helpjuĝisto (arbitro) en la Departementa Juĝejo en Grodno. Laŭ esploroj de bjelorusa historiisto F. Ignatowicz, Ludoviko “partoprenante la juĝprocesojn distingis sin per siaj principeco kaj severeco”.
eta|325x325ra|Naskiĝatestilo de L.L. Zamenhof
En 1889 la doto de lia edzino estis foruzita, pro Esperanto kaj ĉar Zamenhof devis helpi al sia patro. Zamenhof devis rekomenci kuracadi, sed havis longan tempon malfacilecon trovi sufiĉe da laboro (resp. pagantaj pacientoj) por vivteni sin, kaj devis dum kelkaj jaroj iom reteni sin de Esperanto. Zamenhof forlasis Grodnon en oktobro kaj antaŭ la 8-a de novembro 1897 li loĝis en Varsovio, strato Dzika 9, en la malriĉa hebrea kvartalo. Nur ĉirkaŭ la jaro 1900 li iom pli bonfartis finance.

Ekde ĉirkaŭ la sama tempo Esperanto pli sukcesis, en okcidenta Eŭropo, kaj kiel kunlaboranto de *La Revuo* kaj verkanto por *Hachette*-eldonejo li enspezis por veturi al la Universalaj Kongresoj (UK). La unua UK, en la franca Bulonjo-ĉe-maro, estis lia unua libertempo depost dudek jaroj, opiniis lia frato Leon. Zamenhof vizitis ĉiujn UK-ojn kaj foje ankaŭ banlokojn en Germanio kaj Aŭstrio-Hungario.

La unua mondmilito trafis lin, kiam li vojaĝis al Parizo por la deka UK en 1914. Ĉar Germanio kaj Ruslando estis militantaj nun unu kontraŭ la alia, li ne povis reveturi. Pere de dusemajna vojaĝo skandinavia li reatingis Varsovion. En Varsovio li okupiĝis precipe pri tradukado, de Andersen-fabeloj kaj ankaŭ partoj de la malnova testamento. Pro malsano li devis ĉesi kuracadi, kaj lia filo Adamo transprenis la kuracejon.

eta|dekstra|La germana majoro Neubarth, komandanto de la varsovia haveno, parolas funebre nome de la eksterlandaj esperantistojLa morto kaptis lin, la 14-an de aprilo 1917 (la 22-an de Nisano 5677, laŭ la juda kalendaro). La entombigo de L. L. Zamenhof okazis la 16-an de aprilo. Li jam de ĉirkaŭ 1900 estis suferanta je malforteco de la koro kaj manko de pulso en la piedoj.

## Idealismaj strebadoj 
Zamenhof en 1885 forlasis cionismon kaj ne revenis al ĝi, ankaŭ ne post ties oficiala komenciĝo en 1897 (Ĉe la unua cionisma kongreso en Bazelo, Svislando). Li rifuzis eĉ membriĝi en Hebrea Esperanto-Asocio. Male, li turnis sin al internaciismo; la judoj ne provu aranĝi nacian ŝtaton, sed ankaŭ ne simple asimiliĝu al iu nacio. La celo, anstataŭe, estu la sen-naciigo de teritorioj kaj la alpreno de "home-neŭtrala lingvo".

### Homaranismo 
Zamenhof ankaŭ havis klarajn ideojn pri kiel homoj devus interagi unu kun la alia. Tiuj ideoj estas konataj kiel Homaranismo, kiu emfazas la egalecon de ĉiuj homoj kaj religioj kaj strebas al neŭtrala, ĝenerala homa etiko.

Homaranismo ne estis tiel sukcesa kiel Esperanto, tamen ĝi ankoraŭ havas siajn subtenantojn ĝis hodiaŭ.

Komence li parolis pri *Hilelismo* (laŭ la rabeno Hilel), tiel la titolo de anonima broŝuro el 1901. En 1906 liaj ideoj eknomiĝis *Homaranismo*. Alia fonto pri liaj ideoj estas eseo verkita por neesperantista *Kongreso de rasoj* en Londono (1911); oni povas mencii ankaŭ la eseon *Esenco kaj estonteco de la ideo de Lingvo Internacia* de 1900.

Principe, Zamenhof deziras ke la nacioj malaperu kaj ke ĉiuj homoj havu unu komunan lingvon kaj komunan bazan kredon pri "plej alta estaĵo". Foje li tamen iomete kamuflas tion, kaj ankaŭ la propagando por Esperanto asertis kutime ke Esperanto ne forigu jam ekzistantajn lingvojn. Laŭ la dogmoj de homaranismo, ekzemple iu lando havu neŭtralan nomon (*Peterburglando* anstataŭ Ruslando) kaj apartenu al ĉiuj loĝantoj samrajte. Ĉiu havu la rajton uzi private iun lingvon preferatan, sed kun aliaj homoj kaj kun institucioj oni parolu home-neŭtralan lingvon. Religie, homoj restu ĉe sia religio laŭdezire, sed tiuj apartaj religiaj dogmoj ne rajtas kontraŭdiri al scienco.

Eĉ inter esperantistoj homaranismo restis nesukcesa, kaj nuntempe nur tre malmultaj nomas sin homaranismanoj. Interalie Louis de Beaufront akre rifuzis ĝin, kaj Emile Javal pli diplomatie avertis Zamenhofon, ke ĝi ne havas sukceso-ŝancon en Francio kaj malutilos al Esperanto.

Alvoko al diplomatoj estis *Post la Granda Milito*, aperinta en 1915. En ĝi, Zamenhof alvokis konsideri en la pac-intertraktadoj post la (unua) mondmilito la rajtojn de minoritatoj.

## Nomoj kaj pseŭdonimoj 
Kiam L. L. Zamenhof naskiĝis, li estis registrita kiel  (*Lejzer Zamenhov*) filo de Mordĥa Fajveloviĉ Zamengov kaj Liba Ŝolemovna Sofer, Jam en 1959 Unesko proklamis lin ”Granda personeco de la homaro”,
* Tutmonde ekzistas milo da Zamenhof- kaj Esperanto-objektoj - stratoj, placoj, monumentoj, montetoj, steloj k.a.
* La 14-an de aprilo 2017 la Pola Poŝto eldonis porokazan poŝtkarton "Ludviko Zamenhof - kreinto de la lingvo Esperanto" okaze de la 100-a mortodatreveno de la Esperanto-kreinto. Sur la poŝtmarko estas portreto de Ludoviko Zamenhof kaj stiligita titolo de kartoj pole kaj esperante. En la ilustra parto de karto oni montras la frontpaĝon de la "Unua Libro".

## Verkoj 
### Originalaj verkoj 
eta|Zamenhof leganta elĉerpaĵon el la Unua Libro
La plej konata verko de Zamenhof estas la *Unua libro*.

Kvankam Zamenhof posedis literaturan talenton, precipe poetan, li ne kreis multajn originalajn literaturajn verkojn. Li dediĉis sin al literatura kreado antaŭ ĉio por elprovi la kvalitojn de Esperanto kiel literatura lingvo. Lian originalan beletran kreadon reprezentas fakte liaj famaj sep poemoj:
* Mia penso
* Ho, mia kor'
* La Espero (la neoficiala himno de la esperantistoj)
* La vojo (1896)
* Preĝo sub la verda standardo (1905)
* Al la fratoj (1889)
* Pluvo (1909)
eta|200px|Kovrilpaĝo de Lingvaj respondoj; 6-a eldono, 1962
La ceteraj verkoj de L.L. Zamenhof havas precipe instruan, lingvistikan aŭ idee-organizan karakteron. Li ekzemple kreis diversajn vortarojn (interalie rusa-Esperanto kaj germana-Esperanto), proverbaron, kaj kongresajn paroladojn (vidu kompilio de liaj paroladoj en *Kongresaj paroladoj*).

Malpli konata poemo de L. L. Zamenhof estas
* Al "La Vagabondo" el supozeble 1910.
Ĝi troveblas en "destino de ludovikologia dinastio" paĝo 2427 (el la *Iam Kompletigota Plena Verkaro* de ludovikito aŭ Ito Kanzi) kaj en Fonto nr 190 (Oktobro 1996).

### Tradukitaj verkoj 
La literatura agado de L.L. Zamenhof estis ĉefe traduka.
Unuaj tradukoj estas Patro nia, partoj de la biblio kaj poemo de Heinrich Heine. Lia unua grava tradukaĵo estis La Batalo de l' Vivo de Charles Dickens (1891). En 1894 aperis Hamleto de William Shakespeare.

Aliaj gravaj verkoj estas:
* *La Revizoro*, komedio de Nikolaj Gogol (1907)
* *La Rabistoj* de Friedrich Schiller (1907)
* *Ifigenio en Taŭrido* de Johann Wolfgang von Goethe (1907)
* *Marta* de Eliza Orzeszko (1910)

El la Malnova Testamento, L.L. Zamenhof tradukis inter 1907 kaj 1914 plurajn partojn.

Post lia morto, aperis la traduko de la fabeloj de Hans Christian Andersen.

### La Fundamenta Krestomatio 
La Fundamenta Krestomatio estas kolekto de kontribuaĵoj aperintaj en La Esperantisto. Zamenhof ĝin parte aŭtoris kaj parte redaktis, kontrolante la stilon de la ceteraj kontribuaĵoj. La Krestomatio enhavas ekzercojn, fabelojn, rakontojn, anekdotojn, popularsciencajn kaj sciencajn artikolojn kaj sepdek artikolojn, inter kiuj kvin originalajn kaj dek du tradukitajn de L.L. Zamenhof.

### Rete legeblaj verkoj 
* Verkoj de L. L. Zamenhof en la skan-projekto  de la Kolekto por Planlingvoj 
* 

### Distingoj 
* 1905: Kavaliro de la Honora Legio (vidu la foton).
* 1909: Granda Kruco de la Ordeno de Izabela la Katolikino (vidu la foton).

### Biografioj 
La plej frua iom granda biografio en Esperanto estis *Vivo de Zamenhof* de Edmond Privat el 1920, kun postaj eldonoj. *Zamenhof* de Ernest Drezen estas verkita laŭ marksisma-leninisma perspektivo. Longan tempon plej ampleksa kaj prestiĝa estis la idealisma biografio verkita de Marjorie Boulton, *Zamenhof, aŭtoro de Esperanto* el 1962. Ludovikito, eldonanto kaj redaktanto de longa vico de zamenhofaĵoj, aperigis en 1982 *senlegenda biografio de l.l.zamenhof*. En la franca ekzistas  de René Centassi kaj Henri Masson aperinta en 1995. Dua eldono de ĉi lasta aperis samtempe kun Esperanto-eldono fine de 2001 ("La homo kiu defiis Babelon "). Sekvis tradukoj en la korea ("", prezentita fare de la korea eldonmedio kiel : “Libro rekomendinda al la korea junularo — 2005”), hispana ("", 2005), litova ("", 2006), ĉeĥa ("", 2007).
* *Vivo de Zamenhof*, Edmond Privat, 1920, 
* *Zamenhof - bioideologia studo*, Ernest Drezen, SAT, 1929, 
* *Doktoro Esperanto* / , Maria Ziołkowska, esperantigita de Isaj Dratwer, dulingva eldono, 1959
* *Zamenhof, aŭtoro de Esperanto*, Marjorie Boulton, 1962, 
* , de René Centassi kaj Henri Masson, france, *(La homo kiu defiis Babelon )*, 
* *Ĉio komenciĝis ĉe la Verda/.* Pri Ludoviko Zamenhof, lia familio kaj la komenco de Esperanto /  Zbigniew Romaniuk, Tomasz Wiśniewski. Tradukis P. Wierzbowski. Łódź, 2009. 
* *Homarano: La vivo, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof*, Aleksander Korĵenkov, Kaliningrado: Sezonoj; Kaunas: Litova Esperanto-Asocio, 2009. — 320 paĝoj. — (Serio Scio; Vol. 8). — ISBN 978-609-95087-0-2.
* ''L.L. Zamenhof (1859-1917),  (Esperanto, hilelismo (homaranismo) kaj la „juda demando“ en orienta kaj okcidenta Europo), , Andreas Künzli, Verlag Harrassowitz Wiesbaden 2010, Serie Jüdische Kultur Bd. 23, 527 paĝoj kun 24 Bildtabeloj. 1207 g. ISBN 978-3-447-06232-9

### Aliaj verkoj pri Zamenhof 
* La Zamenhofa Esperanto, kolektiva verko, Eldonejo Stafeto, La Laguna, 1961.
* "Lazaro" estas poemo de Jorge Camacho en Celakantoj.

## Bildaro 

Dosiero:20180623 120208 Zamenhof's School.jpg|Memortabulo sur la lernejo de LL Zamenhof en Varsovio en Bjalistoko
Dosiero:Zamenhof-tablica.jpg|Memortabulo sur la domo de LL Zamenhof en Varsovio, strato Zamenhof 5
Dosiero:Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|*Unua Libro*, en la rusa en 1887
Dosiero:Internacia Lingvo por Rusoj.jpg|Represo de Internacia Lingvo, Plena Lernolibro por Rusoj, Helsinki 1948
|Eldono de *Paroladoj kaj Poemoj*, 1963
Dosiero:Zamenhof_st.jpg|Stratŝildo שלט הרחוב על שם זמנהוף בתל אביב
Dosiero:Zamenhof grave.jpg|Tombo
Dosiero:Zamenhof awers.jpg|dekstra|Medalo kun Ludoviko Zamenhof (averso / bildflanko), projektita en 1959 de Józef Gosławski
Dosiero:Zamenhof rewers.jpg|Reverso de la medalo kun Ludoviko Zamenhof, projektita en 1959 de Józef Gosławski

## Notoj 
## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
*Zamenhof
**Zamenhof (Drezen)*
*Zamenhofa Esperanto-Societo
*1462 Zamenhof

## Rilataj artikoloj 
Ivar Aasen, kreinto de la novnorvega (Nynorsk)
Kund Knudsen (lingvisto), 'patro de la norvega lingvo'
Indonezia lingvo

## Eksteraj ligiloj 
*Biografia paĝo pri Zamenhof (okaze de lia centa mortodatreveno)
*(Konciza) Biografio pri Zamenhof
*Zamenhof - pola kuracisto
*Enigmoj de Ludoviko Zamenhof
*Kiel estis nomata Zamenhof?  de N. Z. Maimon, *la nica literatura revuo*, numero 5/1 paĝoj 21-28
* Bildoj de Zamenhof 
* [Verkoj de kaj pri Ludwik Lejzer Zamenhof en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo](http://search.obvsg.at/primo_library/libweb/action/search.do?dscnt=0&scp.scps=scope%3A(ONB_aleph_esperanto)&tab=onb_sondersammlungen&mode=Basic&vl(freeText0)=zamenhof+ludwik+lazar&vid=ONB&fn=search) 
* Ludwik Lazar Zamenhof en la Bildarkivo Aŭstria
* Libroj de Zamenhof en Esperanto
* Biografi(et)o de Ludoviko Lazaro Zamenhof, jutuba filmeto pri la vivo de Zamenhof, alŝutita en oktobro 2021 
* EdE - Pri la vivo de L. L. Zamenhof


Kategorio:Akademio de Esperanto
Kategorio:Tradukistoj de la Biblio
Kategorio:Bjalistokanoj
Kategorio:Esperantologoj
Kategorio:Esperanto-verkistoj
Kategorio:Familio Zamenhof
Kategorio:Judaj esperantistoj
Kategorio:Interlingvistoj
Kategorio:Polaj kuracistoj
Kategorio:Oftalmologoj
Kategorio:Lingvokreintoj
Kategorio:Pacmovado
Kategorio:Polaj esperantistoj
Kategorio:Polaj judoj
Kategorio:Tradukistoj al Esperanto
Kategorio:Litovaj esperantistoj
Kategorio:Komandoroj de la Ordeno de Izabela la Katolikino
Kategorio:Komandoroj de la Honora Legio
Kategorio:Naskiĝintoj la 15-an de decembro
Kategorio:Mortintoj la 14-an de aprilo
Kategorio:Esperantistaj kuracistoj