Ordinara hiacintulo

La **Hiacintulo** aŭ **Hiacinta papago** (*Anodorhynchus hyacinthinus*), estas papago indiĝena de centra kaj orienta Sudameriko. Kun longo (el kapoverto al la pinto de sia longa pinteca vosto) de ĉirkaŭ 100&nbsp;cm ĝi estas pli longa ol iu ajn alia specio de papago. Ĝi estas la plej granda arao kaj la plej granda fluganta papagospecio, kvankam la nefluga kakapo de Novzelando povas superpezi ĝis 3.5&nbsp;kg. Ĝi estas ĝenerale facile rekonebla, sed povas esti konfuzita kun la multe pli rara kaj malgranda Leara papago. Habitatoperdo kaj kaptado de naturaj birdoj por dorlotbestoj draste malpliigis ties populacion en naturo, kaj kiel rezulto la specio estas klasita kiel endanĝerita ĉe la Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo, kaj ĝi estas protektita per listado en la Apendico I de CITES.

## Taksonomio 
maldekstre|220ra|alternative=Anodorhynchus hyacinthinus -Australia Zoo -8-2c.jpg|eta|*Anodorhynchus hyacinthinus* en Aŭstralia Bestoĝardeno
Ĝi estas unu el du vivantaj kaj unu probable formortinta specio de la sudamerika genro de papagoj *Anodorhynchus*.

La angla kuracisto, ornitologo kaj artisto John Latham la unua priskribis tiun papagon en 1790 kun la dunoma nomo *Psittacus hyacinthinus*. Tony Pittman en 2000 hipotezis, ke kvankam la bildo en tiu verko ŝajnas vere ordinara hiacintulo, la priskribo de Latham pri la longo de la birdo eble sugestas, ke li vere mezuris specimenon de Indiga hiacintulo anstataŭe. Tamen, la priskribo de Latham estis bazita sur remburita specimeno, kiu estis la nura kiun Latham konis ĝis 1822. Ĝi estis preparita el vivanta animalo origine apartenanta al Lord Orford, havigita al funkciulo James Parkinson por montrado en la Levera kolekto post lia morto.

Tamen, Latham mencias alian birdon, kiun li nomas la 'blue maccaw', supozeble samgrandan. kaj eĉ antaŭe aperis en la verkoj de Mathurin Jacques Brisson (1760), Patrick Browne (1756) kaj Eleazar Albin (1738) kiel papago trovita en Jamajko. Ĉiu flugilo estas 38,8–42,5 cm longa. Ovojn ankaŭ regule predas korvedoj kiel garoloj kaj korvoj, didelfoj,

## Kutimaro 
### Manĝado 
La plimulto de la dieto de la hiacintulo konsistas el nuksoj de specifaj palmospecioj, kiel ekzemple de la palmoj *Attalea phalerata* kaj *Acrocomia aculeata*. Ili havas tre fortajn bekojn por manĝi la kernojn de malmolaj nuksoj kaj semoj. Iliaj fortaj bekoj eĉ kapablas fendi kokosojn, la grandajn brazilnuksajn guŝojn kaj makadamiajn nuksojn. La birdoj ankaŭ havas sekajn, glatajn langojn kun osto interne, kiuj igas ilin efikaj iloj por frapeti fruktojn.
 La akuri-nukso estas tiel malmola, ke la papagoj ne povas nutri sin per ĝi ĝis ĝi trapasis la digestan sistemon de brutaro.

En Pantanalo, hiacintuloj manĝas preskaŭ nur nuksojn de la palmoj *Acrocomia aculeata* kaj *Attalea phalerata*. Tiun konduton jam registris la angla natursciencisto Henry Walter Bates en sia libro de 1863 nome *The Naturalist on the River Amazons*, kie li verkis ke:

Charles Darwin rimarkis la priskribon de Bates pri la specio, nomanta ĝin "belega birdo" kun sia "enorma beko" kapabla manĝi tiujn palmonuksojn.

En kaptiteco, la palmonuksoj indiĝenaj de la natura vivejo de la hiacintulo ofte ne estas facile haveblaj. En tiaj cirkonstancoj la makadamio (kiu estas fakte indiĝena el Aŭstralio) estas taŭga, nutriga kaj facile akceptata alternativo. Koincide, la hiacintulo estas unu el la solaj birdoj kun la necesa makzela forto por malfermi la nukson, kio postulas 300 psi da premo por fendi la ŝelon.

### Il-uzado 
Oni observis limigitan iluzon ĉe kaj naturaj kaj kaptitaj hiacintuloj. Raportitaj ekvidoj de iluzado ĉe naturaj papagoj devenas jam de 1863. Ekzemploj de iluzo, kiuj estis observitaj, kutime implikas maĉitan folion aŭ lignopecojn. Papagoj ofte enkorpigas ĉi tiujn objektojn kiam ili manĝas pli malmolajn nuksojn. Ilia uzo permesas al la nuksoj, kiujn la papagoj manĝas, resti en sia pozicio (malhelpi glitadon) dum ili ronĝas ilin. Oni ne scias, ĉu ĉi tio estas lernita socia konduto aŭ denaska kapablo, sed observado ĉe kaptitaj papagoj montras, ke ankaŭ breditaj araoj montras ĉi tiun konduton. Komparoj montris, ke pli maljunaj papagoj kapablis malfermi semojn pli efike.

### Reproduktado 
Nestado okazas inter julio kaj decembro, per nestoj konstruitaj en arbaj kavaĵoj aŭ klifofacoj depende de la vivejo. Tamen, la tukano respondecas pri la disigo de 83% de la semoj de *Sterculia apetala*, sed ankaŭ konsumas 53% de la predataj ovoj. La ovodemetado estas de unu aŭ du ovoj, La kova periodo daŭras ĉirkaŭ monaton, kaj la masklo zorgas pri sia partnerino dum ŝi kovas la ovojn.

## Distribuado kaj vivmedio 
La Ordinara hiacintulo vivas nun en tri ĉefaj areoj en Sudameriko: nome en la regionoj Pantanalo de Brazilo, kaj apudaj orienta Bolivio kaj nordorienta Paragvajo, en *cerrado* de orienta interno de Brazilo (Maranhão, Piauí, Bahia, Tocantins, Goiás, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, kaj Minas Gerais), kaj en relative malfermaj areoj asociaj kun la riveroj Tocantins, Ŝinguo, Tapajozo, kaj la insulo Marajó en la orienta Amazona Baseno de Brazilo. Pli malgrandaj, fragmentitaj populacioj povas ekzisti en aliaj areoj.

Dum la lastaj jardekoj la konata teritorio en Bolivio kreskis. Ĝi estas bone konata el la fora sudoriento de la lando proksime al la tri-nacia limpunkto kun Brazilo kaj Paragvajo, kie ĝi estas konsiderata emblema simbolo de la regiono, kaj lokanoj ofte nutras la papagojn per maizo, kiel kokojn.

Censoj faritaj en 2008, 2009, 2011 rivelis stabilajn populaciojn: respektive 231, 107, 134,

Ĝi preferas duonmalfermajn, iom arbarkovritajn vivejojn. Ĝi kutime evitas densajn, humidajn arbarojn, kaj en regionoj dominitaj de tiaj vivejoj, ĝi ĝenerale limiĝas al la rando aŭ al relative malfermaj sekcioj (ekz. laŭlonge de gravaj riveroj). En malsamaj areoj de sia teritorio, ĉi tiuj papagoj troviĝas en savanaj herbejoj, en sekaj dornarbaroj konataj kiel *caatinga*, kaj en palmarbaroj aŭ marĉoj,

Bolivia studo de 2014 en la Natura Areo de Integrita Administrado de San Matías, kiu korelaciis ekvidojn kun vivejo, trovis, ke areoj inkluzivantaj laŭsezone inunditajn savanojn, malsekejojn kaj antropogenajn areojn intermetitajn kun mozaiko de savanoj, estis la plej bonaj indikiloj por la ĉeesto de la papagoj. La plej preferata vivejo sendube estis antropogena, kio estas ĉefe brutarbienoj praktikantaj ampleksan paŝtadon en ĉi tiu areo. La aŭtoroj, tamen, ne estis tre impresitaj de ĉi tiuj rezultoj, kaj avertis, ke la metodaro eble estas mankohava.

## Bildaro 

File:Hyacinth Macaw head.jpg|Kapodetalo
File:Anodorhynchus hyacinthinus ZOO Dvur Kralove.jpg|Skeleto ekspoziciata ĉe la *Zoologická zahrada Dvůr Králové* en Dvůr Králové nad Labem, Ĉeĥa Respubliko
File:Anodorhynchus hyacinthinus wild.jpg|Hiacintuloj en sia natura vivmedio, Pantanalo, Brazilo
File:India Post 2016 Hyacinth macaw 10r.jpg|En Barata poŝtmarko

## Referencoj 
*Juniper & Parr (1998) *Parrots: A Guide to Parrots of the World*; .

## Fonto 
* 

## Bibliografio 
* del Hoyo et al., 1997. *Handbook of the Birds of the World*. Vol. 4.
* Caldas, Sergio T. kaj L Candiasani. 2005. Arara-Azul. DBA Dórea Books and Art, São Paulo, São Paulo.

## Eksteraj ligiloj 
* 

* Hyacinth macaw ĉe Internet Bird Collection
* retejo de bluaj papagoj
* How the Hyacinth Macaw got its Markings - a folk tale 
* Audio File of the hyacinth macaw 
* Audio File of the hyacinth macaw

Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Brazilo
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Papagoformaj
Kategorio:Endanĝeritaj specioj