Diminutivo

**Diminutivo** (de la latina verbo '** "malmultigi") estas – kontraste al aŭgmentativo – la malgrandiga formo de vorto. Foje ĝi servas por simpla komparo de grandeco, foje ankaŭ kiel karesa formo.

En multaj lingvoj ekzistas afikso(j), kiu(j) ŝanĝas la bazan vorton al sia diminutiva formo. En la hindeŭropaj lingvoj diminutivoj kreiĝas aparte per sufiksoj, kaj ankaŭ la diminutivo de Esperanto funkcias tiel: la esperanta diminutiva sufikso estas **-et-'*.

## Esperanto 
La sufikso "-et-" en Esperanto uziĝas simile kiel en la latinida lingvaro, aparte proksime parenca al la diminutiva silabo "-et-/-ett-" de la itala kaj franca lingvoj (vidu sube). Kiel ĉiuj esperantaj sufiksoj, ĝi metiĝas inter la vorta radiko kaj la gramatika finaĵo por la vortoklaso. La kontraŭa "pligrandiga formo" (aŭgmentativo) kreiĝas per la silabo *-eg-*.

* *pordo*: *pordeto*, aparte malgranda pordo; *pordego*, vere granda pordo

* *varma*: *varmeta*, nur iom varma; *varmega* vere tre varma

* *verda*: *verdeta*, malforte verda aŭ dube verda

* *salti*: *salteti*, fari malgrandajn saltojn; *saltegi*, fari imprese grandajn saltojn

* *ridi*: *rideti*, prezenti bonetosan, amikeman kaj rideman mienon

* *iom* aŭ *iome*: *iomete*, en tre malgranda kvanto

Foje la silabo "-et-" montras karesan nuancon:

* *knabino*: *knabineto*, ĉarme malgranda knabino

La sufiksoj ankaŭ uzeblas kiel memstaraj vortoradikoj (eta, ete...).

Kontraste al multaj aliaj lingvoj, kiuj uzas diminutivojn nur por substantivoj, en Esperanto vere eblas uzi la silabon por ĉiu vortoklaso.

## Hindeŭropaj lingvoj 
### Angla lingvo 
* "-let", ekzemple *leaflet* (folieto/flugfolio) de *leaf* (folio), *booklet* (libreto) de *book* (libro)", *piglet* (porketo, porkido) de *pig* (porko)
* "-kin", ekzemple *lambkin* (ŝafideto) de *lamb* (ŝafido) (sed ne *pumpkin*, kukurbo, de *pump*, pumpilo)
* "-y", ekzemple *piggy* (porketo) de *pig* (porko)
* "-ling", ekzemple *duckling* (anaseto) de *duck* (anaso)
* "-een" (en la irlanda angla, de la irlanda finaĵo -ín), ekzemple *lambeen* (ŝafideto)
* neregulaj formoj, kiuj konsistigas memstarajn vortojn, ekzemple *kitten* (kateto) de *cat* (kato)

### Franca lingvo 
* "-et/ette", ekzemple *sœurette* (fratineto), *cigarette* (cigaredo)
* "-ot", ekzemple *frérot* (frateto)
* "-elle", ekzemple *sauterelle* (akrido)

#### franca lingvo de Kebekio 
* En tiu variaĵo de la franca lingvo diminutivaj formoj kreiĝas malkutime per la prefikso "ti-" aŭ per duobligo de la unua silabo de la baza vorto: *ti-chat* "kateto", *ti-gars* "knabeto", *Ti-(L)ouise* "Louise", Ti-Mi "Michelle", Dédé "André", Didi "Diane", Dodo "Dominique" ktp. Similaj formoj ankaŭ ekzistas en la francaj kreolaj lingvoj (aparte en la haitia) kaj diversaj variaĵoj en Okcidenta Afriko.

### Germana lingvo 
La plej kutimaj diminutivaj sufiksoj de la germana lingvo estas *-chen*, ekzemple ĉe *Hänschen* (diminutivo de la persona nomo *Hans*, variaĵo de Johano, kaj ofta formo por infanoj de tiu persona nomo, en Esperanto "Johaneto" aŭ "Joĉjo") aŭ *Vögelchen* ("birdeto"), kaj *-lein*, ekzemple ĉe *Dörflein* ("vilaĝeto"). Krome, aparte ĉe personaj nomoj, uziĝas la finaĵo -i (ekzemple *Benni* por *Benjamin*, *Basti* por *Sebastian*) respektive la finaĵo -y transprenita el la angla lingvo (ekzemple *Tommy* por *Thomas'').

#### diminutivo (leksika aspekto) 
Diminutivo (leksika aspekto) nomas la leksikan aspekton de verbo, kiu esprimas malgrandan intensecon de ago per la "-eln" finaĵo.

Ekzemploj:
* hüsteln ('iomete tusi')
* lächeln ('mallaŭte ridi')

#### supragermanaj dialektoj kaj alemana lingvo (sudgermana lingvoregiono) 
* en Badeno kaj Alzaco
** "-le", ekzemple *Kätzle* ("kateto")
* en Ŝvabio
** "-la" (post la plurala vortoradiko), ekzemple *Kätzla* (same "kateto")
* svisgermana lingvo
** "-li" (post la plurala vortoradiko); ekzemple *Chätzli* (plian fojon "kateto")
* en Frankonio
** "-la", ekzemple *Äffla* ("simieto"), tre ofte kiel karesa formo
* en Bavario kaj Aŭstrio
** "-l", "-rl", "-erl", "-ei" kaj "-i", ekzemple *Dirndl* (knabino, knabina jupo), *Bürscherl* (knabo)

#### mezgermanaj dialektoj 
* En Sarlando, Rejnlando kaj ĉirkaŭ la rivero Mozelo, kie paroliĝas mezgermanaj dialektoj inkluzive de la ripuara kaj la luksemburga lingvo, uziĝas la sufiksoj *-je* kaj *-sche* (variaĵoj de la altgermana "-chen"), *-el* (variaĵo de la altgermana "-lein") kaj *-elsche* ("duobla" diminutivo, do "-lein" plus "-chen"). Ekzemploj estas *Kätzje* ("kateto"), *Hundsche* ("hundeto"),*Eischelsche* ("glaneto") aŭ *Äugelsche* ("okuleto").
* en Hesio
** "-che"; ekzemplo *Kätzche* ("kateto"), *Hündche* ("hundeto"), *Eigelche* ("okuleto")

#### malaltgermanaj lingvoj (platgermane, nederlande, flandre) 
* "-ke", "-ken", ekzemple *Manneke* aŭ *Männeken* (vireto)
* "-je", "-tje", ekzemple *Mannetje* (vireto), *Buscherumpje* (fiŝista ĉemizeto), *Meisje* (knabineto)
* "-ing" (en Meklenburgio) ekzemple *Mining un Lining* (ĝemelinoj el la platgermana romano "Ut mine Stromtid" de Fritz Reuter), *Kinning* (infaneto)
* En la historia dialekto ĉirkaŭ la urbo Dancigo, kiu post 1945 iĝis Gdansko kaj ĉiuj lokaj germanlingvanoj devis formigri, la krome kutimaj umlaŭtoj en la diminutivaj formoj forfalas, do la diminutivo de *Hund* ("hundo") ne estas * Hündchen* kiel en la altgermana lingvo, sed *Hundchen* ("hundeto").

### Greka lingvo 
* "-aki", ekzemple *νεράκι, (neraki)* ("akveto" servita kun kafo)
* aŭ *κουταλάκι, (kutalaki)* (kulereto)

### Hispana lingvo 
Aparte en Latinameriko diminutivoj tre oftas. Tie ĝi ne nur troveblas en substantivoj, sed ankaŭ en adverboj, ekzemple "ahorita" (nunete) por "ahora" (nune).
* "-ito/-ita" anstataŭigas la finaĵojn -o/a
* "-cito/-cita", se la lasta litero ne estas senakcenta *o* aŭ *a*; ekzemple *mamá* (panjo) iĝas *mamacita* (belulino) kaj *coche* (aŭto) iĝas *cochecito* (aŭteto / beboĉaro)
* "-illo/-illa" (kiel "-el/-le/-li" en la germana lingvo): iom malmodiĝinta aŭ dialekte specifa (Andaluzio), sed trovebla en multaj konataj vortoj (kiel *Tortilla*)
* aliaj regionaj aŭ neformalaj formoj, similaj al "-illo/-illa": "-ico" (Aragono, Kostariko), "-ín" aŭ "-ino" (Asturio), "-iño" (Galicio), "-uco" (Kantabrio), "-ico/ica" (Murcio)

### Irlanda lingvo 
* "-ín", ekzemple *leabhairín* (libreto)

### Itala lingvo 
* "-in-o/-in-a"
:*mano* ("mano") – *manina* ("maneto")
:*signora* ("virino") – *signorina* ("fraŭlino")
:*caro* ("kara") – *carino* ("beleta")
* "-ett-o/-ett-a"
:*scoglio* ("roko") – *scoglietto* ("roketo")
:*viola* ("violo", ankaŭ ina persona nomo) – *Violetta* (diminutivo de la ina persona nomo)
* "-otto"
:*isola* ("insulo") – *isolotto* ("insuleto")
* "-ell-o/-ell-a"
:*canna* ("kano") – *cannella* ("cinamo")
* "-uccio/-uccia"
:*canna* ("kano") – *cannuccia* ("trinkŝalmo")
:Tiu-ĉi finaĵo plej ofte aperas kiel "karesa formo" *(vezzeggiativo)*:
:*Gianni* ("Johano, Joĉjo") – *Giannuccio* (proksimume "dolĉa eta Joĉjo")

### Kataluna lingvo 
* "-et/-eta", ekzemple *germaneta* (fratineto)

### Latina lingvo 
* "-ulus/a/um", ekzemple *parvulus* (dolĉe malgrandeta) de *parvus* (malgranda)
* "-olus/a/um", ekzemple *ostiolum* (pordeto) de *ostium* (pordo)
* "-culus/a/um", ekzemple *musculus* (museto) de *mus* (muso), *navicula* (ŝipeto) de *navis* (ŝipo), *tabernaculum* (kabaneto) de *taberna* (breto, kabano, vendejo), el kio ekestis la vorto tabernaklo (komparu ankaŭ la vorton taverno)
* "-ellus/a/um", ekzemple *porcellus* (porketo, porkido) de *porcus* (porko) (paralele ankaŭ *porculus* kaj duoble malgrandigita *porcellulus*)
* "-illus/a/um", ekzemple *bacillum* (bastoneto) de *baculum* (bastono)
* "-ullus/a/um", ekzemple *anulla* (maljunulineto) de *anus* (maljunulino)
* "-unculus/a/um", ekzemple *occasiuncula* (okazeto) de *occasio* (okazo)
* "-io", ekzemple *caballio* (ĉevaleto) de *caballus* (ĉevalo)

### Litova lingvo 
En la litova lingvo diminutivoj estas aparte oftaj kaj ĝis la nuntempo tre ŝatataj. Krom substantivoj ankaŭ adjektivoj estas "malgrandigataj" per multnombraj sufiksoj.
* "-elis, -elė": ekzemple *namelis* (dometo), *gėlelė* (floreto)
* "-ėlis, -ėlė": *ąsotėlis* (kruĉeto), *gaidelis* (koketo), *mažutėlė* (etulino)
* "-ulis, -ulė": *mažulis* (etulo), *Gintulis* (de la knaba persona nomo "Gintas")
* "-(i)ukas, -(i)ukė": *berniukas* (knabeto), *Aidukas* (de la knaba persona nomo "Aidas")
* "-eliukas, -eliukė" (duobla malgrandigo): *ereliukas* (agleto), *mameliukė* (panjeto)
* "-ytis, -ytė": *paukštytis* (birdeto), *gėlytė* (floreto), *Onytė* (de la knabina persona nomo "Ona", en Esperanto Ana)
* "-(i)utis, -(i)utė": *zuikutis* (kunikleto), *saulutė* (suneto)
* "-(i)ūkštis, -(i)ūkštė": *berniūkštis* (knabeto), *upėliūkštis* (aparte eta rivereto, do "rojeto")
* "-aitis, -aitė": *bernaitis* (knabeto), *mamaitė* (panjeto)
* "-učiukas, -učiukė": *mažučiukas* (etulo), *mažučiukė* (etulino)

### Portugala lingvo 
La diminutivaj finaĵoj kaj konstruaj reguloj de la portugala lingvo multnombras. Krome ekzistas esceptoj, malmodiĝintaj formoj kaj diferencoj en la pluraligo. La portugala lingvo uzas diminutivojn ankaŭ ĉe adjektivoj, adverboj, kaj gerundiaj formoj de verboj.
* "-inho/a", ekzemple *casinha* (dometo) de *casa* (domo)
* "-zinho/a" (se substantivo finiĝas per vokalo aŭ nazalo), ekzemple *irmãozinho* (frateto) de *irmão* (frato), *homemzinho* (vireto) de *homem* (viro)
* "-ito/a" (regule uzebla paralele al "-inho/a"), ekzemple *casita* (dometo) de *casa*
* "-zito/" (en specialaj kazoj), ekzemple *mulherzita* (fraŭlino, ne uzebla kiel titolo) de *mulher* (virino)
* "-oto/a (malofte), ekzemple *casota* (dometo) de *casa*
* "-eto/a (malofte), ekzemple *saleta* (ĉambreto) de *sala* (ĉambro)
* "-ebre (maloftege), ekzemple *casebre* (dometo) de *casa*

### Rusa lingvo 
En la rusa lingvo diminutivoj kaj karesaj formoj tre oftas. Substantivoj, adjektivoj kaj adverboj havas poe proprajn sufiksojn. El ili, la substantivaj finaĵoj havas plej da diverseco:
* Maskulena genro: "-ik", "-ĉik", "-ok/-ek/-jok", "-ec", "-iŝk-" ktp. (ekzemple *domik* de *dom*, "domo")
* Feminena genro: "-k-a", "-onk-a/-enk-a/-jonk-a", "-(i)c-a", "-ink-a" ktp. (ekzemple *tropinka* de *tropa*, "pado")
* Neŭtra genro:"-ik-o", "-(i)c-e", "-iŝk-o", "-ĉk-o" ktp. (ekzemple *oblaĉko* de *oblako*, "nubo")

Unu el la malmultaj maskulenaj nedeklineblaj substantivoj, kiuj havas la finaĵon -e krome tipan por neŭtraj substantivoj (kiel ekzemple "шимпанзе" ("ĉimpanzo"), estas кофе ("kafo"). La koresponda diminutivo estas "кофеёк" (kofejok), kreita per la sufikso "-ok/-ek/-jok". Literatura ekzemplo: « — О, сейчас кофейку выпью, — потирая руки, сказал довольным голосом Коротков».

Diminutivaj formoj de personaj nomoj en la rusa lingvo tiom oftas, ke ne-rusoj ofte ne plu rekonas la originan bazan nomon:

* Alekseij = Aljoŝa, Aljoŝenka, Aljoŝka, Ljoŝik, Ljoŝa
* Aleksandr(a) = Saŝa, Sĥura, Saŝenka, Sĥurik, Sacĵka, Saŝka, San’ka, Saŝetŝka, Sĥurka, Sĥurotŝka
* Anastasija = Nastija, Asja, Nastenka, Nastjuŝka, Nastjona, Nastka
* Anna = Anja, Anjuta, Anetŝka, Anuŝka, Njuta, Njura, Njuĵa
* Boris = Borja, Borenka, Borjuĵa, Borka
* Dmitrij = Dima, Mitja, Mitenka, Dimotŝka, Mitjuŝa, Dimon, Mitka
* Grigorij = Griŝa
* Ivan = Vanja, Ivanuŝka, Vanetŝka, Vanka
* Konstantin = Kostija, Kostenka, Kostik, Kostka
* Leonid = Ljonja, Ljolik, Ljonitŝka, Ljonka
* Marija = Maŝa, Manja, Maŝenka, Maŝetŝka, Maŝuŝa, Marusja, Maŝka
* Miĥail = Miŝa, Miŝenka, Miŝanja, Miŝka
* Natalija = Nataŝa, Nata, Nataŝenka, Natusenka, Natusik, Nataŝka
* Nikolaij = Kolja, Kolenka, Nikolaŝa, Kol’ka, Koljan
* Pjotr = Petja, Petenka, Petruŝa, Petjunja
* Sergeij = Serjoĵa, Serjoga, Serjoĵenka, Serjoĵka
* Stepan = Stjopa, Stjopanka, Stepantŝik, Stjopuĵka, Stjopka
* Stanislav = Stasja, Stasik, Stasjuka, Stasenka
* Bratislav = Slava, Slavoĥka
* Svetlana = Sveta, Svetoĥka, Svetik, Svetjuŝka, Svetka
* Vladimir = Volodja, Vova, Vovotŝka, Volodenka, Vovka, Volodka
* Jekaterina = Katja, Katerina, Katetŝka, Katenka, Katjuĥa, Katjuŝa, Katka
* Jevgenij = Ĵenja, Ĵenetŝka, Ĵeka, Ĵenka

### Sorabaj lingvoj 
#### Suprasoraba lingvo 
Ankaŭ en la suprasoraba lingvo diminutivoj estas tre oftaj.

Tie ekzistas la sufiksoj -k-, -ik-, -ičk-, sed kelkfoje ŝanĝiĝas la antaŭsufiksa konsonanto.

Jen kelkaj ekzemploj:
* *nan* "patro" - *nank* "paĉjo"
* *list* "letero" - *lisćik* "letereto"
* *kniha* "libro" - *knižka* "libreto"
* *Jana* - *Janka* - *Jančička* (Ĉifoje eĉ duoble estas sufiksigata la vorto.)

Sed kelkfoje plilongiĝas la radiko.
* *dźěćo* "infano" - *dźěćatko* "infaneto"
* *zwěrjo* "besto" - *zwěrjatko* "besteto"

Ĉe adjektivoj ekzistas aparta sufikso, nome -ušk-.

Ekz.
* *skromny* "modesta" - *skromnuški* "modesteta"
* *chudy* "malriĉa" - *chuduški* "malriĉeta"

## Ne-hindeŭropaj lingvoj 
### Berberaj lingvoj 
* diminutiviga sufikso: "-ush"
* diminutiviga cirkumfikso: "t- ... -t"

### Bantuaj lingvoj 
En la bantuaj lingvoj la diminutiva afikso povas esti prefikso aŭ sufikso.

**Svahila lingvo** *ki-"

*ndege* "birdo" : *kidege* "birdeto"

**Zulua lingvo** *-ana"

*inyoni* "birdo" : *inyonyana* " birdeto"

### Finna lingvo 
* "-nen": *tyttönen* ("tyttö": filino); *kaunoinen* ("kaunis": bela, substantivigite)
* "-kka", (la lasta vokalo povas ŝanĝiĝi): *marjukka* ("marja": bero), *mustikka* ("musta": nigra, substantivigite mirtelo), *pallukka* ("pallo": pilko)
* Duobla diminutivo ("-kka" + "-nen"): *lapsukainen* ("lapsi": infano), *pienokainen* ("pieni": malgranda, substantivigite)
* "pikku-"

### Papuaj lingvoj 
En papuaj lingvoj kiel **Valman** la diminutiva afikso *-l-*, kiu enhave koncernas la substantivon, estas aldonita antaŭ aŭ post la koncerna verbo.

* *pelen n-aykiri* "La hundo bojas."
:hundo 3a-persono-singularo-maskuleno-nominativo-boji

* *pelen w-aykiri* "La hundino bojas."
:hundo 3a-persono-singularo-femineno-nominativo-boji

* *pelen l-aykiri* "La hundido bojas."
:hundo 3a-persono-singularo-diminutivo-nominativo-boji

* *kum m-etere-n pelen* "Mi vidis la hundon."
:mi 1a-persono-singularo-nominativo-vidi-pasinteco-3a-persono-singularo maskuleno-akuzativo hundo
* *kum m-etere-ø pelen* "Mi vidis la hundinon."
:mi 1a-persono-singularo-nominativo-vidi-pasinteco-3a-persono-singularo-femineno-akuzativo hundo
* *kum m-etere-l pelen* "Mi vidis la hundidon."
:mi 1a-persono-singularo-nominativo-vidi-pasinteco-3a-persono-singularo-diminutivo-akuzativo hundo

### Turka lingvo 
* "-cik/-cık/-cuk/-cük, ekzemple *kedicik* (kateto). En la turka lingvo ankaŭ adjektivoj povas esti "malgrandigitaj", ekzemple *incecik* (tre maldika).

## Plia uzo 
La diminutiva sufikso ne nur povas akcenti malgrandecon, sed ankaŭ la pozitivan sintenon (latine *melioratio*) respektive negativan sintenon (latine *peioratio*) de la parolanto al la menciita objekto. Aparte de la gramatika signifo, diminutivaj sufiksoj estas lingvaj rimedoj por montri interhomajn rilatojn. Krom signi karesan formon de neformala lingvouzo, ili en iuj lingvoj ankaŭ povas signi respekton kaj formalan aprezon. 

## Notoj 
## Literaturo 
* Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko: sufikso -et-
* Franz Januschek (2005): *Über Fritz kaj andere Auslaufmodelle* Pri karesaj, diminutivaj formoj de personaj nomoj en la germana lingvo, en Elisabeth Berner kaj aliaj: *Ein gross kaj narhafft haffen*, universitata eldonejo, Potsdam, ISBN 3-937786-35-X
* Maria Schiller (2001): diminutivoj kaj karesaj formoj en la moderna rusa lingvo (teksto germana)

Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Gramatiko