Nuklea aŭ radiada akcidento

[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri nukleaj akcidentoj]]
**Nuklea akcidento** estas okazaĵo ĉe nuklea instalaĵo (kiel nuklea centralo aŭ esplorreaktoro) aŭ dum transportado aŭ uzado de radioaktiva materialo, kiu havas aŭ povus havi signifajn konsekvencojn por homoj, la medio aŭ la instalaĵo mem, precipe rilate al radiada eksponiĝo. Nukleaj akcidentoj varias vaste laŭ severeco, de malgrandaj okazaĵoj kun nur lokaj sekvoj ĝis katastrofaj eventoj kun vasta internacia efiko.

Generale dirite, la plej severaj tiaj okazaĵoj temas pri kiam okazas perdo de kontrolo ĉe nuklea centralo. La amplekso de la akcidento povas esti radioaktiva eligo, sed eĉ negravaj okazaĵoj, kiuj ne influas operaciojn, devas esti raportitaj al la aŭtoritatoj. Tio povas esti, ekzemple: kamiono transportanta nuklean fuelon renversiĝas, aŭ generatoro en la elektrocentralo ĉesas funkcii.

## Difino kaj Klasifiko 
Kvankam la termino "nuklea akcidento" estas vaste uzata, internacie oni ofte uzas la **INES** (Internacia Nuklea Eventa Skalo) por klasifiki la signifon de nukleaj kaj radiologiaj eventoj rilate al sekureco. La skalo havas 7 nivelojn, plus Nivelon 0 ("sub skalo" aŭ devio). Eventoj de Nivelo 1-3 estas nomataj "incidentoj", dum eventoj de **Nivelo 4-7** estas nomataj **"akcidentoj"**:

* **Nivelo 4: Akcidento kun lokaj konsekvencoj** (ekz., malgranda radioaktiva ellaso, kiu postulas lokajn protektajn rimedojn; grava damaĝo al reaktora kerno).
* **Nivelo 5: Akcidento kun pli vastaj konsekvencoj** (ekz., limigita radioaktiva ellaso, kiu postulas iujn planitajn kontraŭrimedojn; severa damaĝo al reaktora kerno kiel ĉe Nuklea akcidento de Three Mile Island).
* **Nivelo 6: Severa akcidento** (ekz., signifa radioaktiva ellaso, kiu postulas plenan aplikon de planitaj kontraŭrimedoj, kiel ĉe la Kiŝtima akcidento).
* **Nivelo 7: Grava akcidento** (ekz., grandskala radioaktiva ellaso kun vastaj efikoj sur sano kaj medio, postulanta ampleksajn kaj longdaŭrajn kontraŭrimedojn, kiel ĉe Nuklea akcidento de Ĉernobilo kaj Nuklea akcidento de Fukuŝima-Dajiĉi).

## Kaŭzoj 
Nukleaj akcidentoj povas rezulti el kombinaĵo de faktoroj, inkluzive de:

* **Teknikaj difektoj**: Malsukceso de komponantoj, materialaj problemoj, paneoj en kontrolsistemoj.
* **Dezajnaj mankoj**: Nesufiĉaj sekurecaj trajtoj aŭ neantaŭviditaj interagoj inter sistemoj.
* **Homa eraro**: Eraroj dum operacio, bontenado, aŭ dum respondado al eksternormaj situacioj; nesufiĉa trejnado aŭ malatento pri proceduroj.
* **Eksteraj eventoj**: Naturaj katastrofoj kiel tertremoj, cunamoj (kiel ĉe Fukuŝima), inundoj, aŭ ekstremaj veterkondiĉoj; ankaŭ homkaŭzitaj eventoj kiel aviadilaj kraŝoj aŭ terorismaj atakoj (kvankam ĉi-lastaj ne kaŭzis gravajn akcidentojn ĝis nun).
* **Organizaĵaj faktoroj**: Manko de sekureca kulturo, nesufiĉa reguliga superrigardo, premoj por produktado super sekureco.

## Konsekvencoj 
La konsekvencoj de nuklea akcidento povas esti multfacetaj kaj longdaŭraj:

### Sanaj efikoj 
* **Akuta radiadmalsano**: Ĉe altaj dozoj de joniga radiado, laboristoj aŭ proksimaj loĝantoj povas suferi tujajn sanefikojn, kiuj povas esti mortigaj.
* **Longdaŭraj sanefikoj**: Eksponiĝo al pli malaltaj niveloj de radiado povas pliigi la riskon de kancero (precipe tiroida kancero pro jodo-131) kaj eble aliajn malsanojn en la tuŝita loĝantaro dum jardekoj.
* **Psikologiaj efikoj**: Timo, streso, kaj angoro pro la akcidento, evakuado, kaj la perceptita risko de radiado povas havi gravajn mensajn sanefikojn sur la loĝantaro.

### Mediaj efikoj 
* **Radioaktiva poluado**: Vasta disvastiĝo de radioaktivaj izotopoj (kiel Cezio-137, Stroncio-90, Plutonio) povas polui grundon, akvon, aeron, kaj vegetaĵaron por longaj periodoj.
* **Ekskludaj zonoj**: Areoj ĉirkaŭ severe akcidentitaj lokoj (kiel Ĉernobilo kaj Fukuŝima) povas fariĝi neloĝeblaj por homoj dum jardekoj aŭ eĉ jarcentoj pro alta radiada nivelo.
* **Efiko sur faŭno kaj flaŭro**: Radiado povas havi diversajn efikojn sur sovaĝaj bestoj kaj plantoj, kvankam en iuj ekskludaj zonoj, la foresto de homa aktiveco permesis al certaj populacioj rekreski.

### Ekonomiaj efikoj 
* **Kostoj de purigado kaj malkonstruo**: La kostoj por purigi la poluadon kaj sekure malkonstrui la damaĝitan instalaĵon povas esti astronomiaj, etendiĝante dum multaj jardekoj.
* **Kompensado**: Registaroj kaj kompanioj devas pagi kompensojn al evakuitaj loĝantoj, farmistoj kies produktoj estis poluitaj, kaj aliaj tuŝitaj partioj.
* **Perdo de agrikultura kaj ekonomia produktado**: Tereno povas fariĝi neuzebla por agrikulturo aŭ aliaj ekonomiaj aktivecoj.
* **Efiko sur la nuklea industrio**: Gravaj akcidentoj ofte kaŭzas publikan malfidon kaj povas konduki al moratorioj pri novaj centraloj aŭ eĉ al decidoj pri forlaso de nuklea energio en iuj landoj.

### Sociaj kaj politikaj efikoj 
* **Evakuado kaj reloĝigo**: Milionoj da homoj estis evakuitaj aŭ reloĝigitaj pro akcidentoj kiel Ĉernobilo kaj Fukuŝima, kun grandaj sociaj perturboj.
* **Ŝanĝoj en energia politiko**: Akcidentoj ofte instigas revizion de naciaj energiaj strategioj.
* **Internacia kunlaboro kaj reguligo**: Akcidentoj stimulis plifortigon de internaciaj sekurecaj normoj kaj kunlaboro sub la aŭspicio de la IAEA.
* **Publika percepto kaj aktivismo**: Akcidentoj forte influas la publikan debaton pri la riskoj kaj avantaĝoj de nuklea energio kaj nutras kontraŭ-nukleajn movadojn.

## Historio de gravaj akcidentoj 
Pluraj signifaj nukleaj akcidentoj okazis tra la historio de nuklea teknologio:

* **Kiŝtima akcidento** (Sovetunio, 1957, INES 6): Eksplodo de tanko kun radioaktiva likva rubo ĉe la Majak reprocezejo, kaŭzante vastan poluadon (Orienta Urala Radioaktiva Spuro).
* **Windscale-fajro** (Unuiĝinta Reĝlando, 1957, INES 5): Fajro en la grafita moderigilo de plutonio-produktanta reaktoro, kiu kaŭzis signifan ellason de radioaktiva jodo.
* **Nuklea akcidento de Three Mile Island** (Usono, 1979, INES 5): Parta fandiĝo de la reaktora kerno en Unuo 2 pro kombino de teknika paneo kaj homa eraro. Kvankam la radioaktiva ellaso ekster la centralo estis minimuma, la akcidento havis grandegan efikon sur la usona nuklea industrio kaj publikan opinion.
* **Nuklea akcidento de Ĉernobilo** (Sovetunio/Ukrainio, 1986, INES 7): Katastrofa eksplodo kaj fajro ĉe Reaktoro 4 dum nesekura testo, kiu detruis la reaktoron kaj elĵetis grandegan kvanton da radioaktiva materialo tra Eŭropo. Ĝi estas konsiderata la plej severa nuklea akcidento en la historio laŭ sanaj kaj mediaj efikoj.
* **Nuklea akcidento de Fukuŝima-Dajiĉi** (Japanio, 2011, INES 7): Sekve de potenca tertremo kaj cunamo, la Nuklea centralo Fukuŝima-Dajiĉi perdis elektroprovizon, kio kaŭzis fandiĝon de tri reaktoraj kernoj kaj plurajn hidrogenajn eksplodojn. Granda kvanto da radioaktiva materialo estis liberigita, ĉefe en la Pacifikan Oceanon, necesigante vastajn evakuadojn.

## Sekurecaj mezuroj kaj preventado 
Post ĉiu grava akcidento, la nuklea industrio kaj reguligaj aŭtoritatoj efektivigis plibonigojn por pliigi nuklean sekurecon. Ĉefaj aliroj inkluzivas:

* **Defendo en profundo**: Multoblaj tavoloj de sekurecaj sistemoj kaj baroj por malhelpi akcidentojn kaj mildigi iliajn konsekvencojn.
* **Pasiva sekureco**: Pli novaj reaktoraj dezajnoj, kiuj dependas de naturaj fizikaj leĝoj (kiel gravito aŭ natura konvekcio) por malvarmigi la reaktoron aŭ haltigi la nuklean reakcion sen bezono de aktiva interveno aŭ ekstera elektroprovizo.
* **Plifortigita sekureca kulturo**: Emfazo sur la prioritato de sekureco en ĉiuj niveloj de operacio kaj administrado.
* **Strikta reguliga superrigardo**: Sendependaj naciaj reguligaj agentejoj kaj internaciaj normoj (disvolvigataj de IAEA).
* **Plibonigita krizprepariteco**: Detalaj planoj por evakuado, distribuado de jodaj tablojdoj, kaj longdaŭra administrado de akcidentaj sekvoj.
* **Internacia kunlaboro**: Interŝanĝo de informoj, spertoj, kaj recenzoj de sekurecaj praktikoj inter landoj.

Malgraŭ ĉi tiuj mezuroj, la risko de akcidentoj, kvankam malgranda, ne povas esti tute eliminita pro la kompleksa naturo de la teknologio kaj la potencialo por neantaŭviditaj eventoj aŭ eraroj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Nuklea sekureco
* Radioaktiveco
* Nuklea energio
* Nuklea centralo
* INES (Internacia Nuklea Eventa Skalo)
* Listo de nukleaj akcidentoj
* Radioaktiva rubo
* Internacia Atomenergia Agentejo (IAEA)

## Eksteraj ligiloj