Amerika blanka pelikano

alternative=Pelecanus erythrorhynchos map.gif|eta|321x321ra|Pelecanus erythrorhynchos map
La **Amerika blanka pelikano**, ankaŭ **Ruĝbeka pelikano** (*Pelecanus erythrorhynchos*) estas granda akvobirdo el la ordo Pelikanoformaj. Ĝi reproduktiĝas en interna Nordameriko, kaj moviĝas suden kaj al marbordoj, tiom for kiom ĝis Centra Ameriko, en vintro.

## Taksonomio 
La germana naturalisto Johann Friedrich Gmelin priskribis la Amerikan blankan pelikanon en 1789. La scienca nomo signifas "ruĝ-beka pelikano", el la latina vorto por pelikano, *Pelecanus* (blanka haro), kaj *erythrorhynchos*, kunmetaĵo devena el vortoj de la antikva greka nome *erythros* (ἐρυθρός, "ruĝa") + *rynĥos* (ῥύγχος, "beko").

## Aspekto 
[eta|maldekstra|Plenkreskulo vintranta en [Morro Bay (Kalifornio)|Morro Bay, Kalifornio. Notu manko de "korno" kaj pli senkoloraj nudaj partoj.]]
[eta|maldekstra|Amerikaj blankaj pelikanoj ariĝe ĉe la [Nacia Naturrezervejo Pelikaninsulo en Florido.Notu grizajn nematurulojn centre, kaj ĉe maldekstra kaj dekstra bordoj.]]
La Amerika blanka pelikano rivalas kun la Trumpetocigno kiel la plej longa birdo indiĝena de Nordameriko. Ambaŭ estas tre grandaj kaj diketaj, ĝi havas ĝeneralan longon de ĉirkaŭ 130–180&nbsp;cm, danke al la granda beko kiu estas 290–390&nbsp;mm ĉe maskloj kaj 260–360&nbsp;mm ĉe inoj. Ĝi havas enverguron de ĉirkaŭ 240–300&nbsp;cm. La specio havas ankaŭ la duan plej grandan averaĝe enverguron de ĉiu ajn nordamerika birdo, post la Kalifornia kondoro. La korpopezo povas gami inter 4.2 kaj 14&nbsp;kg, kvankam tipe tiuj birdoj averaĝas inter 5.0 kaj 9.1&nbsp;kg. Inter standardaj mezuroj, la flugillongo estas 51–68&nbsp;cm kaj la tarso estas 9.9–14&nbsp;cm longa. La plumaro estas preskaŭ entute brilblanka, escepte pri la nigraj unuarangaj kaj la duarangaj flugoplumoj, kiuj apenaŭ estas videblaj escepte dumfluge. El komenca printempo ĝis post la fino de la reprodukta sezono en meza kaj fina somero, la brustoplumoj havas flavecan nuancon. Post la mudo al la eluzita plumaro, la kapopinto ofte havas grizan nuancon, ĉar kreskiĝas nigrecaj plumoj inter la malgrandaj blankaj krestaj plumoj.

Naturaj Amerikaj blankaj pelikanoj povas vivi pli ol 16 jarojn. En kaptiveco, la rekorda vivodaŭro estas de ĉirkaŭ 34 jaroj.

### Reproduktado 
[dekstra|eta|En reprodukta kondiĉo ĉe la [Tulsa Bestoĝardeno, Usono.]]
eta|dekstra|Plenkreskuloj ĉe siaj nestoj, jam ne en reprodukta plumaro (notu malhelan nukon).
eta|dekstra|Plenkreskulo montrante klare la karunklon.
eta|dekstra|Plenkreskulo dumfluge.
eta|dekstra|Plenkreskulo dumnaĝe.
Kiel jam notite, ili estas koloniaj reproduktuloj, kun ĝis 5,000 paroj por loko. La birdoj alvenas al la reproduktejoj en marto aŭ aprilo; nestumado komencas inter komenca aprilo kaj komenca junio. La nesto estas neprofunda depresio skrapita engrunde, sur kiu oni arigas kelkajn bastonetojn, kareksojn aŭ similajn ruberojn. Post ĉirkaŭ unu semajno de pariĝado kaj nestokonstruado, la ino demetas kutime 2 aŭ 3 ovojn, foje nur ĝuste unu, foje ĝis ses.

Ambaŭ gepatroj kovas dum ĉirkaŭ 4 semajnojn al unu monato. La junuloj elnestiĝas 3–4 semajnojn post la eloviĝo; tiam kutime nur unu el la junuloj estis survivinta en ĉiu nesto. Ili pasas la sekvan monaton en vartejo, mudante al nematurula plumaro kaj eventuale lernante flugi. Post elnestiĝo, la gepatroj zorgas siajn idojn dum tri kromaj semajnoj, ĝis la familio separiĝas fine de la somero aŭ komence de aŭtuno, kaj la birdoj ariĝas en pli grandaj grupoj en riĉaj manĝoteritorioj por preparo al migrado al la vintrejoj. Ili migras suden ĉirkaŭ septembro aŭ oktobro.

### Statuso kaj konservado 
Tiu nearktisa specio estas protektata de la Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918. Ĝi havas la protektan statuson de la Kalifornia Departmento de Fiŝoj kaj Ĉasado kiel *Kalifornia Specio de Speciala Zorgo* (CSC). Je tutmonda skalo tamen, la specio estas sufiĉe komuna kaj estas pritaksata kiel Specio Malplej Zorgiga laŭ la IUCN.

Habitatoperdo estas la plej granda konata kaŭzo de nestumada malsukceso, kaj inundo kaj sekego estas konstantaj problemoj. Hom-rilataj perdoj inkludas interplektiĝon en fiŝkapta ilaro, ĝenado pro boatado aŭ ŝtelĉasado same kiel aldona habitata degradado.

Estis markita malpliiĝo laŭ nombroj de Amerikaj blankaj pelikanoj meze de la 20a jarcento, atribuebla al troa uzado de DDT, endrino kaj aliaj klorkarbonhidrogenoj en agrikulturo same kiel disvastigata drenado kaj poluado de humidejoj. Sed la populacioj rekuperiĝis bone post pli striktaj mediprotektadaj leĝoj metitaj al efiko, kaj estas stabilaj aŭ iome pliiĝantaj nuntempe. Ĉe la 1980-aj jaroj, oni ĉirkaŭkalkulis pli ol 100,000 plenkreskuloj de Amerikaj blankaj pelikanoj ekzistantaj en naturo, kun 33,000 nestoj entute en la 50 kolonioj de Kanado, kaj 18,500 nestoj en la 14-17 kolonioj de Usono. Marborda erozio ĉe reproduktaj kolonioj restas problema en kelkaj kazoj, same kiel eventuala amasvenenado kiam oni uzas pesticidojn ĉe reproduktejaj aŭ vintrejaj lokoj.

## Bildaro 

Dosiero:White pelican - natures pics.jpg|Elflugante
Dosiero:American White Pelican - natures pics.jpg|Ripoze
Dosiero:Mature white Pelican in flight.jpg|Dumfluge
Dosiero:Pelicans nebraska.jpg|En Nebrasko
Dosiero:Pelikan Walvis Bay.jpg
Dosiero:Pelicans Chase Lake WMD.jpg|Kolonio
Dosiero:Fort Smith Nashornpelikan 98-07-01.jpg|Rivero Slave, ĉe Fort Smith, Kanado, 1998
Dosiero:Pelicans 11.3.2007.jpg

## Referencoj
## Literaturo
* Blood, Donald A.; Hames, Michael; Graham, Arifin; Pawlas, Richard & Friis, Laura (1993): American White Pelican. *In: Wildlife in British Columbia at Risk*. Province of British Columbia Ministry of Environment, Lands and Parks. ISBN 0-7726-7466-3 PDF plena teksto 
* Elliott, Andrew (1992): 6. American White Pelican. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): *Handbook of Birds of the World* (Vol. 1: Ostrich to Ducks): 310, plate 20. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-10-5
* Estela, Felipe A.; Silva, John Douglas & Castillo, Luis Fernando (2005): El pelícano blanco americano (*Pelecanus erythrorhynchus*) en Colombia, con comentarios sobre los efectos de los huracanes en el Caribe [The American White Pelican (*Pelecanus erythrorhynchus*) in Colombia, with comments on the effects of Caribbean hurricanes]. *Caldasia* **27**(2): 271- 275 [hispana kun angla resumo]. PDF plena teksto

## Vidu ankaŭ 
* Ĉapalaa Lago

## Eksteraj ligiloj 
* Amerika blanka pelikano, filmetoj ĉe Internet Bird Collection
* The Nature Conservancy works to protect habitat for the American white pelican and other species around the world 
* Bildoj el loko 'Field Guide' ĉe Flickr
* Poŝtmarkoj (el Britaj Virgulininsuloj, Kanado, Kubo, Turkoj kaj Kajkoj) – kun Mapo
* Amerika blanka pelikano, fotaro  VIREO
* Fotoj de Amerika blanka pelikano de Klaus Nigge

Kategorio:Pelikanedoj
Kategorio:Pelikanoformaj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Ameriko