Kaspio

eta|dekstra|250px|Situo.
eta|250px|Kaspimara strando Ĥezeŝahro.
[eta|dekstra|250px|[Stepan Razin|Stenka Razin (Vasilij Surikov).]]
**Kaspio** aŭ **Kaspia Maro** ( [kaspij] aŭ '** [kaspijskoje more],  [mare KASpium] aŭ **' [mare hirKAnium], , , ,  *Daryā-i Māzandarān*, , ) estas saleca lago, ĉirkaŭ 373.000 km², kiu situas inter Eŭropo kaj Azio. La plej granda interna akvejo, t.e. lago, en la mondo. Tiu maro havas surfacan areon de 371,000&nbsp;km² (sen inkludi Karabogazgolon) kaj volumon de 78,200&nbsp;km³. Ĝi estas senelflua baseno ĉirkaŭita de la teritorioj de Kazaĥujo - de la nordoriento, Turkmenio - de la sudoriento, Irano - de la sudo, Azerbajĝano - de la sudokcidento kaj Rusio - de la nordokcidento.

La lokaj loĝantoj de la marbordo konsideras Kaspian Maron oceano, probable pro ĝiaj saleco kaj ŝajna senlimeco. Ĝia saleco estas proksimume 1.2% (12ppt), ĉirkaŭ unu triono de marakva saleco.

## Etimologio 
La vorto "Kaspia" estas derivita el la nomo de Kaspi (en aramea: Kspy, en greka: Kaspioi, en farsi کاسپی), antikva popolo kiu loĝis sudokcidente de la maro en Transkaŭkazio. Strabono skribis, ke "al la lando de Albanianoj apartenas ankaŭ la teritorio nomata Kaspiane, kiu estis tiel nomita laŭ la Kaspia tribo, same kiel ankaŭ la maro; sed la tribo jam malaperis". Krome, "Kaspiaj Pordoj", kio estas la nomo de regiono en la Provinco Teherano de Irano, eble indikas, ke ili migris suden de la maro. La irana urbo Qazvin kunhavas la radikon de tiu nomo kun tiu de la maro. Fakte, la tradicia araba nomo por la maro mem estas Bahr al-Qazwin (Maro de Kazvin).

En klasika antikveco grekoj kaj persoj nomis ĝin *Hirkania Oceano*. En persa antikveco, same kiel en moderna Irano, ĝi estas konata kiel *Maro Mazandaran* (en farsi دریای مازندران). En Irano, ĝi estas ankaŭ foje referencita kiel Daryā-i Xazar. Inter hindoj ĝi estis nomata *Kaŝjap Sagar*. En tjurkparolantaj landoj ĝi estas konata kiel *Ĥazara Maro*. Malnovrusaj fontoj nomas ĝin Ĥvalina aŭ Ĥvalisa Maro (Хвалынское море / Хвалисское море) laŭ la nomo Ĥorezmo. Antikvarabaj fontoj aludas al ĝi kiel *Baḥr Gīlān* (بحر جیلان) signife "la Gilana Maro".

Tjurka lingvaro uzas koheran nomenklaturon kiu estas diferenca de la supre menciitaj hindeŭropaj lingvoj. Ekzemple, en turkmena, la nomo estas *Hazar deňizi*, en la azera ĝi estas *Xəzər dənizi*, kaj en la moderna turka, ĝi estas *Hazar denizi*. En ĉiuj tiuj kazoj, la dua vorto simple signifas "maron", kaj la unua vorto referencas al historiaj Ĥazaroj kiu havis grandan imperion bazitan norde de la Kaspia Maro inter la 7a kaj la 10a jarcentoj.

## Fizikaj karakteroj 
### Formado 
[eta|Kaspia Maro en mapo de *Iranaj provincoj de la [Abasida Kaliflando* verkita en persa بحر خزر, en angla: Bahr-e- Khazar (supre).|300px]]
La Kaspia Maro, kiel la Arala Maro kaj la Nigra Maro, estas restaĵo de antikva maro Paratetis. Ĝi iĝis enterfermita antaŭ ĉirkaŭ 5.5 milionoj da jaroj pro tektona levo kaj falo de marnivelo. Dum varmaj kaj sekaj klimataj periodoj, la enterfermita maro preskaŭ forsekiĝis, lasante evaporitajn sedimentojn kiaj halito kiuj estis kovritaj per ventoportataj kuŝejoj kaj konvertitaj en kuŝejo el evaporito okaze de malvarmaj, malsekaj klimatoj replenigas la basenon. Pro la nuna enfluo de nesala akvo, la Kaspia Maro estas lago de nesala akvo en ties nordaj partoj. Ĝi estas pli sala ĉe la irana bordo, kie la influarea baseno kontribuas al malmulta fluo. Nune, la ĉefa saleco de la Kaspia Maro estas unu triono el tiu de la oceanoj de la Tero. La golfo Karabogazgolo, kiu sekiĝis kiam la akvofluo el la ĉefa akvejo de Kaspio estis blokita en la 1980-aj jaroj sed de tiam jam estis restaŭrita, rutine superas oceanan salecon je faktoro de 10. La bordoj de Kaspio estas kunhavo de Azerbajĝano, Irano, Kazaĥio, Rusio kaj Turkmenio. La Kaspio estas dividita en tri distingajn fizikajn regionojn: la Norda, Meza kaj Suda Kaspioj. La limo Norda–Meza estas la Sojlo Mangiŝlako, kiu iras tra Ĉeĉena Insulo kaj la Kabo Tiub-Karagan. La limo Meza–Suda estas la Sojlo Apŝeron, nome kornico de tektona origino inter la eŭrazia kontinento kaj oceana restaĵo, kiu iras tra la Insulo Ĵiloi kaj la Kabo Kuuli. La Golfo Karabogazgolo estas salenhava orienta interna golfeto aŭ aparta lageto de Kaspio, kiu estas parto de Turkmenio kaj foje estis lago pro la istmo kiu separas ĝin el Kaspio.

Diferencoj inter la tri regionoj estas spektaklaj. La Norda Kaspio inkludas nur la Kaspian ŝildon, kaj estas tre malprofunda; ĝi enhavas malpli ol 1% el la totala akvovolumeno kun averaĝa profundo de nur 5–6 m. La maro notinde falas ĉe la Meza Kaspio, kie averaĝa profundo estas de 190 m.

Ĉirkaŭ 130 riveroj havigas enfluon al Kaspio, el kiuj la Rivero Volga estas la plej granda. Dua alfluanto, nome Rivero Uralo, enfluas el la nordo, kaj la Rivero Kura enfluas el okcidento. Iam, la Amu Darja (Oxus) de Centra Azio en oriento ofte ŝanĝis fluejon por malpleniĝi en Kaspio tra nune-sekigita riverejo nome la Rivero Uzbojo, kiel faris la Sir Darja pli norde. Kaspio havas ankaŭ kelkajn malgrandajn insulojn; ili situas ĉefe norde kaj havas suman terareon de ĉirkaŭ 2000&nbsp;km². Apude al la Norda Kaspio estas la Kaspia Depresio, malalta regiono 27 m sub marnivelo. La stepoj de Centra Azio etendiĝas tra la nordorienta marbordo, dum la Kaŭkaza montaro estas ĉe la okcidenta bordo. La biomoj kaj norde kaj oriente estas karakterizitaj pro malvarmaj, kontinentaj dezertoj. Male, la klimato sudokcidente kaj sude estas ĝenerale varmaj kun altoj pro mikso de altaj teroj kaj montaroj; drastaj ŝanĝoj en klimato laŭlonge de Kaspio kondukis al granda ŝanĝo de biodiverseco en la regiono.

[eta|maldekstre|Plej el [Bentofilo|bentofilidoj (*Benthophilus*) troviĝas nur en la baseno de la Kaspia Maro. kaj marporkoj, aŭ iuj specoj de bekobalenoj kaj tio kio eble estas balenkapta sceno indikas ekziston de iama balenkaptado okazinta en Kaspia Maro almenaŭ ĝis kiam la Kaspia Maro ĉesis esti parto de la oceana sistemo aŭ ĝis la Kvaternaro aŭ eĉ ĝis multe pli ĵusaj periodoj kiel ĝis la lasta glaciepoko aŭ eĉ la Antikveco. Kvankam la rokpentraĵo de la Kiĉikdaŝa Montaro estas komprenita kiel delfeno aŭ bekobaleno, Ĉirkaŭ 62% el la specioj kaj subspecioj estas endemiaj, same kiel 4–6 genroj (depende de la taksonomia traktado). La lago mem havas 115 indiĝenajn speciojn, inklude 73 endemiajn (63.5%). En ĵusaj jaroj, trofiŝkaptado tiom multe minacis la acipenserajn populaciojn ĝis la punkto ke naturprotektistoj proponas totalan malpermeson de la fiŝkaptado ĝis la populacio rekuperiĝos. La alta prezo de la acipensera kaviaro — pli ol 1500 azerbajĝanaj manatoj Kaviarkolektado aparte endanĝerigas la fiŝpopulaciojn, ĉar ĝi celas partikulare la reproduktantajn inojn.

### Surtera 
#### Flaŭro 
Multaj raraj kaj endemiaj plantospecioj de Rusio estas asociaj kun la tajdareoj de la Volga Delto kaj kun ĉeriveraj arbaroj de la delto de la rivero Samur. Ankaŭ la marbordo estas unika rifuĝejo por plantoj adaptitaj al la lozaj sabloj devenaj el la dezertoj de Centra Azio. La ĉefa faktoroj limigaj de la sukcesa establado de plantospecioj estas hidrologiaj osciloj en la riverdeltoj, akvopoluado, kaj diversaj homaj aktivecoj kiuj postulas teron. La akvonivelaj ŝanĝoj en la Kaspia Maro estas nerekta tialo pro kio plantoj ne sukcesas establiĝi.
[eta|Ilustraĵo de du [Kaspia tigro|kaspiaj tigroj, formortintaj el la regiono ekde la 1970-aj jaroj.]]

Tio tuŝas akvoplantojn de la Volga Delto, kiel *Aldrovanda vesiculosa* kaj la indiĝena *Nelumbo caspica*. Ĉirkaŭ 11 plantospecioj estas troveblaj en la delto de la rivero Samur, kiel la unikaj arbaroj de liano, kiuj datas el la Terciaro.

#### Faŭno 
Reptilioj indiĝenaj de la regiono estas la greka testudo (*Testudo graeca buxtoni*, sudokcidente) kaj la Horsfilda testudo.
* La Azia gepardo iam vivis en Trans-Kaŭkazo kaj Centra Azio, sed nuntempe estas limigita al Irano.
* La Azia leono iam vivis en Trans-Kaŭkazo, Irano, kaj eble en suda parto de Turkestano. La ekonomioj de la tuta Kaspia regiono estas tre alte dependaj el tiu tipo de minerala riĉeco. La tutmonda energimerkato estas tre influita de Azerbajĝano kaj Kazaĥio, ĉar ili ludas strategie ŝlosilan rolon en tiu sfero, tiel altirnte la plej grandan parton de la rektaj eksterlandaj investoj.

Ĉiuj el la landoj estas tre riĉaj en suna energio kaj la rilata potencialo, dum alta pluvofalo multe malpli ol en la montoj de centra Eŭropo en la montoj de la okcidento, rezultas ankaŭ en riĉo de fontoj por produktado de hidroelektro.

Irano havas grandan fosilian fuelenergian potencialon. Ĝi havas rezervojn de 137.5 mil milionoj da bareloj de nafto, la dua plej granda en la mondo, produktanta ĉirkaŭ kvar milionojn da bareloj tage. Irano havas ĉirkaŭkalkulitajn 988.4 mil bilionoj da kubaj futoj de natura gaso, ĉirkaŭ 16 procento de la tutmondaj rezervoj, tiel kreante nuntempajn paradigmojn en la tutmonda energia sekureco. La etendaj mineralaj kaj energiaj rimedoj de Rusio estas la plej grandaj rezervoj en la mondo, kio faras ĝin la dua ĉefa produktanto de nafto kaj de natura gaso tutmonde.

La Kaspiaj marbordaj ŝtatoj kunigas klopodojn por disvolvigo de infrastrukturoj, turismo kaj komerco en la regiono. La unua Kaspia Ekonomia Forumo kunsidis en la 12a de Aŭgusto, 2019, en Turkmenio kaj kunvenigis reprezentantojn de Kazaĥio, Rusio, Azerbajĝano, Irano kaj Turkmenio mem. Ĝi gastigis kelkajn kunsidojn de iliaj ministroj de ekonomio kaj transporto.

La Kaspiaj landoj disvolvigas fortikan kunlaboradon en la kampoj de teknologio kaj cifereco kiel parto de la Kaspia Cifereca Kerno. La projekto helpas etendi la kapablojn datentransmisii en Kazaĥio same kiel la kapablojn datentransmisii inter Azio kaj Eŭropo. La projekto generis intereson el investistoj el la tuta mondo, inklude de UR.

### Nafto kaj gaso 
[alt=Oil production using drilling platform, on the offshore of Turkmenistan|eta|Fosplatformo "Iran Ĥazar" uzata de la produktoplatformo de Dragon Oil en Ĉeleken ([Turkmenio).]]

La regiono de la Kaspia Maro nuntempe estas grava, sed ne ĉefa, liveranto de nafto al la tutmondaj merkatoj, baae sur ĉirkaŭkalkuloj de BP Amoco kaj de la usona Energia Informadministracio, Usona Departemento pri Energio. La regiono produktas ĉirkaŭ 1.4–1.5 milionoj da bareloj da nafto por tago plus natura gaslikvo en 2001, 1.9% el la totala produkto tutmonda. Pli ol dekduo da landoj produktas pli ol tiu pinta kvanto. La produktado de la Kaspia regiono estis pli alta, sed malaltiĝis dum kaj post la falo de la Sovetunio. Al Kazaĥio korespondas 55% kaj al Azerbajĝano ĉirkaŭ 20% de la naftoprodukto de la Kaspiaj landoj.

La unuaj ĉebordaj putoj kaj fosmaŝinaj putoj estis faritaj en la golfeto Bibi-Hejbat, apud Baku, Azerbajĝano. En 1873, esplorado kaj disvolvigo de nafto ekis en kelkaj el la plej grandaj kampoj tiam konataj en la tuta mondo nome en la Duoninsulo Abŝeron apud la vilaĝoj Balaĥani, Sabanĉi, Ramana, kaj Bibi Hejbat. Totalaj rekupereblaj rezervoj estis pli ol 500 milionoj da tunoj. Ĉirkaŭ 1900, Baku havis pli ol 3 000 maftoputoj, 2000 el kiuj estis produktantaj je industriaj niveloj. Fine de la 19a jarcento, Baku iĝis konata kiel la "ĉefurbo de la nigra oro", kaj multaj kleraj laboristoj kaj fakulo svarmis al la urbo.

eta|maldekstre|Infrastrukturoj de la Kaspia regiono por nafto kaj natura gaso. Aŭgusto 2013.
Komence de la 20-a jarcento, Baku estis la centro de la internacia naftindustrio. En 1920, kiam la Bolŝevikoj ekkontrolis Azerbajĝanon, ĉiuj privataj propraĵoj, inklude nafto-putojn kaj fabrikojn, estis konfiskitaj. Rapide la naftindustrio de la respubliko venis sub kontrolo de Sovetunio. Ĉirkaŭ 1941, Azerbajĝano estis produktanta rekordon de 23.5 milionoj da tunoj de nafto por jaro – la produkto de la Bakua regiono estis preskaŭ 72 procento de la nafto de Sovetunio.

En 1994, oni subskribis la "Kontrakton de la Jarcento", heraldanta ekster-regionan disvolvigon de la Baku-aj naftokampoj. La longa Baku-Tbilis-Ceyhan-naftodukto kondukas la nafton el Azerbajĝano al la turka Mediteranea havenurbo Ceyhan kaj ekfunkciis en 2006.

La naftokampo Vladimir Filanovskij en la parto de Rusio de la akvejo estis malkovrita en 2005. Ŝajne estas la plej granda trovita en 25 jaroj. Oni anoncis en Oktobro 2016, ke Lukoil startigos produktadon el ĝi.

#### Transporto 
eta|dekstre|250px|Bakua ŝipkonstruejo.
Bakuo havas la ĉefajn ankrejojn por grandaj ŝipoj, kiel naftoŝipoj, en Azerbajĝano. Ĝi estas la plej granda havenurbo de la Kaspia Maro. La haveno (kaj la naftoŝipoj) havas aliron al la oceanoj laŭlonge de la Kaspi-Volga-Volga-Don Kanalo, kaj per la Kanalo Don-Azova Maro. Norda alternativo estas la Volga-Balta (maro kiu havas konekton kun la Norda Maro de Atlantiko, same kiel la Blanka Maro faras tra la Kanalo Blanka maro - Balta maro. La Bakua Markomerca Haveno kaj la Kaspia Ŝipkompanio CJSC, ludas gravan rolon en la martransportado de Azerbajĝano. La Kaspia Ŝipkompanio CJSC havas du flotojn plus ŝipkonstruejojn. Ties transporta floto havas 51 ŝipojn: 20 naftoŝipoj, 13 pramoj, 15 universalaj sekkargaj ŝipoj, 2 Ro-Ro ŝipoj, same kiel 1 teknika ŝipo kaj 1 flosateliero. Ties specializita floto havas 210 ŝipojn: 20 gruoj, 25 remorkaj kaj liveraj vehikloj, 26 pasaĝeraj, du duktokonstruaj, ses fajrluktaj, sep inĝenier-geologiaj, du subakvaj kaj 88 helpoŝipoj.

La Kaspia Ŝipkompanio de Azerbajĝano, kiu funkcias kiel ligilo en la Transporta Koridoro Eŭropo-Kaŭkazo-Azio (TRAKOEKA), samtempe kun la transportado de kargo kaj pasaĝeroj en Trans-Kaspia direkto, ankaŭ funkcias por plenumi la procezojn de produktado de nafto kaj gaso en maro. Tiu aktiveco havas riĉan historion. La disvolvigo de la ŝipindustrio en Azerbajĝano estas tre konektita kun la formado kaj progreso de la naftindustrio. En la 19-a jarcento, la forta pliigo de la naftoprodukto en Baku pelis fortan elanon al la disvolvigo de ŝipnavigado en la Kaspia Maro, kaj kiel rezulto, estis neceso krei fundamente novan flosinstalaĵojn por la transportado de nafto kaj naftoproduktoj.

### Politikaj aferoj 
Multaj el la insuloj laŭlonge de la Azerbajĝana marbordo tenas grandan geopolitikan kaj ekonomian gravon por la markigo de limolinioj de la naftokampoj kiuj dependas el sia ŝtata statuso. La insuloj Bulla (Ĥarazira), Pirallahi kaj Nargin (Boĝukzira), kiu estas ankoraŭ uzata same kiel estis kiel iama bazo de Sovetunio kaj estas la plej granda insulo en la golfeto de Baku, tenas naftorezervojn.

La falo de la Sovetunio ebligis la malfermon de la kapitalisma merkato en la regiono. Tio kondukis al intensa investado kaj disvolvigo fare de internaciaj naftokompanioj. En 1998, Dick Cheney komentis, ke "Mi ne povas pensi pri tempo kiam ni havis regionon kiu subite iĝis tiom strategie grava kiel la Kaspia."
[eta|maldekstre|[Nursultan Nazarbajev, ŝtatestro de Kazaĥio kun Vladimir Putin, ŝtatestro de Rusio kaj Ŝavkat Mirzijojev, ŝtatestro de Uzbekio.]]

Ŝlosila problemo por plua loka disvolvigo estas alveni al preciza, interkonsenta serio de limolinioj inter la kvin marbordaj ŝtatoj. La nuntempaj disputoj laŭlonge de la Azerbajĝanaj marlimoj kun Turkmenio kaj Irano povus malhelpi estontan disvolvigon.

Multa polemiko ekzistas nuntempe pri la proponitaj Trans-Kaspiaj duktoj de nafto kaj gaso. Tiuj projektoj ebligus al la okcidentaj merkatoj pli facilan aliron al la nafto de Kazaĥio kaj, eventuale, ankaŭ al la gaso de Uzbekio kaj Turkmenio. Rusio oficiale kontraŭas la projekton pro mediprotektaj bazoj. Tamen, analizistoj notas, ke la duktoj povus preterpasi Rusion komplete, tiel malebligante al la lando valorajn paspagojn, same kiel okazigante la detruon de sia nuntempa monopolo pri la okcidenten destinitaj eksportoj de hidrokarbidoj el la regiono.

Usonaj diplomatiaj kablokomunikoj disvastigitaj per WikiLeaks malkovris, ke BP kaŝis gaselverŝon kaj elfosan elfluegon en Septembro 2008 je funkcianta gaskampo en la areo Azer-Ĉirag-Guneŝi de Azerbajĝana Kaspia Maro.

## Bildaro 

Stamps of Turkmenistan, 1993 - Caspian seal (Phoca caspica) on sand, 500.jpg|Kaspia foko (*Pusa caspica*) en poŝtmarko de Turkmenio.
KZ034 02.jpg|eta|270px|Kaspia foko (*Pusa caspica*) en poŝtmarko de Kazaĥio.
1730 Van Verden Map of the Caspian Sea - Geographicus - CaspienSea-vanverden-1721.jpg|Mapo de 1721 de Van Verden de la Kaspia Maro.
Ogurchinsky_caspian.jpg|Insulo Ogurja Ada, nome plej granda insulo de Kaspia Maro.
2021-07-10 Thalasseus sandvicensis, St Marys Island, Northumberland 05.jpg|Sandviĉa ŝterno.

## Vidu ankaŭ 
* Arala Maro
* Kaspiaj Pordoj
* Mezkaspia naftogasa baseno

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Nomoj de Kaspia Maro
* Kaspimara Regiono
* Kaspimedia Programo
** Konvencio por la Protekto de Mara Medio de Kaspia Maro (2003)
* Target: Caspian Sea Oil  John Robb, 2004
* Marnivelaj ŝanĝoj 
* Caspian Sea Is Dying  Kaspia Maro mortiĝas
* Kiel savi la Kaspian Maron por ke ĝi ne iĝos katastrofo por la natura vivmedio, artikolo en Global Voices aperinta 2025-04-11 ()
* 


Kategorio:Lagoj en Azio
Kategorio:Salaj lagoj
Kategorio:Ekstremaj punktoj de Rusio