Birdoj

[eta|[Granda paruo]]
[eta|250ra|Formortintaj birdoj: [Dinornito atakata de Aglo de Haast]]
**Birdoj** () estas klaso de vertebruloj kun ĉirkaŭ 9 ĝis 10 mil vivantaj specioj; je tio ĝi estas la plej multnombra (laŭ specioj) klaso inter tetrapodaj vertebruloj. La preciza nombro de specioj, kiuj apartenas al la klaso de birdoj, dependas de sistemo de nomenklaturo. La scienco, kiu pristudas birdojn, nomiĝas ornitologio. Birdoj estas grupo relative facile distingebla de aliaj grupoj de bestoj: ĉiuj birdoj estas facile rekoneblaj kiel birdoj de homoj, kaj estas tre malmultaj kazoj, kiam besto de alia grupo de bestoj estas konfuzita kun birdo. Ĉi tio reflektas en la fakto, ke la lingvoj de la homoj kutime jam havas vorton por "birdo" en sia malnova, tradicia vortprovizo, kaj pri birdoj ĝenerale ne necesis krei akademian ĝeneralan nomon kiel por mamuloj kaj reptilioj.

La plej granda specialeco de birdoj estas flugado – nuntempe vivas ankaŭ neflugaj birdoj, sed ankaŭ ili herediĝas el flugintaj birdoj.

La birdoj loĝas en ĉiuj teraj biomoj kaj ankaŭ en ĉiuj oceanoj. La birdaj kutimaroj estas diversaj kaj elstaraj kiel pro la reproduktado, manĝomaniero, idomanĝigado, migradoj, nestokonstruo kaj tendenco al asociigo laŭ birdaroj.

La birdo havas du piedojn, du flugilojn (aŭ almenaŭ restaĵojn de flugiloj), korpon kovritan per plumaro, bekon anstataŭ buŝo, endotermikon (varman sangon), kaj siajn idojn la birdo naskas per ovoj.

Plej multaj genroj flugas; nur la plej grandaj (ekzemple la struto, 2,75 m) restas grunde kaj kuregas ĉevalrapide. Ekzistas birdoj de diversaj grandecoj — eĉ tiel malgrandaj kiel insektoj (ekzemple la kolibro, 5&nbsp;cm). Specoj de birdoj povas esti herbovoruloj, insektovoruloj, aŭ karnovoruloj. Ili evoluis el dinosaŭroj, kaj en pratempo ekzistis specioj pli grandaj ol la nuna elefanto.

Multaj birdoj estas bredataj de homoj pro ovoj, viando aŭ kiel ornamaĵoj kaj amikoj. Ofte tio gravas laŭ ekonomia vidpunkto; foje laŭ ekologia vidpunkto kiam oni protektas endanĝerigitajn speciojn. Multaj specioj estas ekonomie gravaj, ĉefe kiel manĝofonto akirita pere de ĉasado aŭ bredado. Kelkaj specioj, ĉefe kantobirdoj kaj papagoj, estas popularaj kiel hejmbestoj. Aliaj uzoj estas kolektado de guano (fekaĵoj) por ties uzado kiel sterko. Birdoj elstaras ĉe ĉiuj aspektoj de homa kulturo el religio al poezio aŭ populara muziko. Ĉirkaŭ 120–130 specioj iĝis formortintaj kiel rezulto de homa agado el la 17a jarcento, kaj pliaj centoj antaŭ tio. Nune ĉirkaŭ 1,200 birdospecioj estas minacataj per formorto pro homa agado, kvankam oni klopodas protekti ilin aŭ ties vivmedion.

Modernaj birdoj estas karakterizitaj per plumoj, beko sen dentoj, demetado de ovoj kun firma ŝelo, alta indico de metabolismo, koro kun kvar kavoj, kaj malpeza sed forta skeleto. Ĉiuj vivantaj specioj de birdoj havas flugilojn — la nun formortinta nefluginta Dinornito de Nov-Zelando estis la ununura escepto. Flugiloj estas evoluintaj antaŭaj membroj, kaj plej multaj birdospecioj povas flugi, kun kelkaj esceptoj, kiaj strutoformaj, pingvenoj, kaj multaj diversaj endemiaj insulaj specioj. Birdoj havas ankaŭ unikajn digestan kaj spiran sistemojn kiuj estas tre bone adaptataj al flugo. Kelkaj birdoj, ĉefe korvedoj kaj papagoj, estas inter la plej inteligentaj animalaj specioj; multaj birdospecioj estis observataj dum fabrikado aŭ uzado de iloj, kaj multaj sociaj specioj montras kulturan transdonon de konoj tra generacioj.

Multaj specioj entreprenas longdistancajn ĉiujarajn migradojn, kaj multaj pliaj plenumas pli mallongajn neregulajn movojn. Birdoj estas ĝenerale sociemaj; ili komunikiĝas uzante vidajn signalojn kaj pere de alvokoj kaj birdkantoj, kaj partoprenas en socia kutimaro, kiel kooperativa reproduktado kaj ĉasado, arigado, kaj ĉikanado kontraŭ predantoj. La plejmulto de la birdospecioj estas socie monogamaj, kutime por unu reprodukta sezono ĉiufoje, foje dum jaroj, sed malofte dum vivo. Aliaj specioj havas poliginiajn ("multaj inoj") aŭ, pli malofte, poliandriajn ("multaj virbestoj") reproduktajn sistemojn. La ino plej ofte demetas la ovojn en nesto kaj ili estas kovataj de la gepatroj. Plej multaj birdoj havas etenditan periodon de gepatra prizorgo de la idoj.

## Distribuado 
[eta|maldekstra|La teritorio de la [Hejmpasero etendiĝis ampleksege pro homa agado.]]

Birdoj loĝas kaj reproduktiĝas en plejparto da teraj habitatoj kaj en ĉiuj el la sep kontinentoj, ĝis pleja sudo ĉe la reproduktaj kolonioj de la Pagodromo ĝis 440&nbsp;km interne de Antarkto. La plej granda birdodiverseco okazas en tropikaj regionoj. Iam oni supozis, ke tiu granda diverseco estas rezulto de pli altaj indicoj de speciigo en la tropikoj, tamen ĵusaj studoj trovis pli altajn indicojn de speciigo en altaj latitudoj kies kialoj estas pli grandaj indicoj de formorto ol ĉe la tropikoj. Kelkaj familioj de birdoj adaptigis al vivo kaj sur la mondaj oceanoj kaj eĉ en ili, kaj kelkaj specioj de marbirdoj venas surteren nur por reproduktiĝi kaj kelkaj pingvenoj estis registritaj merĝe ĝis 300 m.

Multaj birdospecioj establis reproduktajn populaciojn en areoj kien ili estis enmetitaj de homoj. Kelkaj el tiuj enmetoj okazis laŭvole; la Komuna fazano, ekzemple, estis enmetita tutmonde kiel casbirdo. Aliaj enmetoj estis neintencaj, kiaj la natura setliĝo de la Monaĥa psitako en kelkaj nordamerikaj urboj post ties fuĝo el kaptiveco. Kelkaj specioj, kiaj la Bovardeo, Ĉimaĉimo kaj la Rozbrusta kakatuo, etendiĝis nature for el ties originaj teritorioj dum agrikulturaj praktikoj kreis taŭgajn novajn habitatojn.

## Anatomio kaj fiziologio 
eta|300ra|En Esperanto ĉefaj partoj de birdoj; kape oni povas kompreni *kreston*, kiam leveblas; se ne *kapoverton* same kiel kaposupro kaj la tuta linio el frunto al nuko *krono*
eta|Ekstera anatomio de birdo: 1 Beko, 2 Kapo, 3 Iriso, 4 Pupilo, 5 Dorso, 6 Malpligrandaj flugilkovriloj, 7 Skapolaj, 8 Mezkovriloj, 9 Triarangaj, 10 Pugo aŭ Gropo, 11 Unuarangaj, 12 Subpugo aŭ Kloako, 13 Femuroj, 14 Tibio-tarsa artiklo, 15 Tarso, 16 Piedo, 17 Tibio, 18 Ventro, 19 Flankoj, 20 Brusto, 21 Gorĝo, 22 Brido
Kompare kun aliaj vertebruloj, birdoj havas korpon kiu montras multajn nekutimajn adaptojn, ĉefe por faciligi flugon.

La skeleto konsistas el tre malpezaj ostoj. Ili havas grandajn aerplenajn kavaĵojn (nomataj pneŭmatikaj kavaĵoj) kiuj konektas kun la spira sistemo. La cerbaj ostoj ĉe plenkreskuloj estas fuziitaj kaj ne montras kraniajn suturojn. La orbitoj estas grandaj kaj separataj de osteca septumo. La vertebraro havas nukan, torakan, lumban kaj vostan regionojn kun nombro de nukaj (kolo) vertebroj tre varia kaj speciale fleksebla, sed ties movo estas limigita en la antaŭaj torakaj vertebroj kaj foresta en la lastaj vertebroj. La lastaj estas fuziitaj kun la pelvo por formi la sinsakron.

Kiel ĉe reptilioj, birdoj estas ĉefe urikotelikaj, tio estas, ties renoj elprenas nitrogenajn rubaĵojn el sangofluo kaj forigas ĝin kiel ureata acido anstataŭ ureo aŭ amoniako per la ureteroj al la intesto. Birdoj ne havas urinan vezikon aŭ eksteran ureteran malfermaĵon kaj (escepte la struto) la ureata acido estas forigita kun la fekaĵoj kiel duonsolida rubaĵo. Tamen, birdoj kiaj kolibroj povas esti amonotelikaj, kaj elpelas plej el la nitrogenaj rubaĵoj kiel amoniako. Ili forigas ankaŭ kreatinon, pli ol kreatininon kiel mamuloj. La kloako estas multcela malfermaĵo: ruboforigejo, pariĝejo, kaj inoj demetas ovojn tra ĝi. Aldone multaj birdospecioj vomas restovomaĵojn. La digesta sistemo de birdoj estas unika, kun kropo por stokado kaj maĉstomako kiu enhavas englutitajn ŝtonetojn aŭ sablerojn por dispecigi manĝon kaj anstataŭi mankantajn dentojn. Plej birdoj estas tre adaptataj al rapida digesto por helpi flugon. Kelkaj migrantaj birdoj adaptiĝis al uzado de proteinoj el multaj partoj de siaj korpoj, inklude proteinon el intestoj, kiel aldona energio dum migrado.

Birdoj havas unu el plej komplikaj spiraj sistemoj el ĉiuj animalaj grupoj. Sonproduktado estas akirita per uzado de la sirinkso, muskola kavaĵo enhavanta multoblan timpanajn membranojn kiuj diverĝas el la malsupra fino de la traĥeo. La birda koro havas kvar kavaĵojn kaj la dekstra aorta arko okazigas la sisteman cirkuladon (malkiel ĉe la mamuloj kie intervenas la maldekstra arko).

### Sentumoj 
Ĉiuj organoj de birdoj montras perfektan adaptiĝon al ilia vivmaniero. El ĉiuj organoj de birdoj la plej gravan rolon en la adaptiĝo ludas la sensorganoj. La birdoj ricevas ĉiujn informojn pri la ĉirkaŭanta medio helpe de iliaj sensorganoj. La birdoj devas kongrui al siaj viv-cirkonstancoj. Tute aliaj organoj funkcias ĉe la tage aktivaj birdoj ol ĉe la noktaj aŭ de la akvobirdoj kaj stepaj birdoj. La vivmaniero kaj evoluinteco de sensorganoj reciproke dependas unu de la alia. Temas pri tre efikaj sentumoj.

[eta|maldekstra|300ra|La [niktitanta membrano dum ĝi kovras la okulon de Maskovanelo]]
La nerva sistemo estas granda se oni konsideras la relativan grandon de birdoj. Katartedoj kaj Procelarioformaj. La birda vida sistemo estas male ege disvolvigita. Akvobirdoj havas specialajn flekseblajn lensojn, kiuj permesas alformigon por vidado en aero kaj akvo. Tio permesas ricevi ultraviolan lumon, kio necesas por pariĝado. Multaj birdoj montras plumarbildojn en ultraviola kiuj estas nevideblaj al la homa okulo; kelkaj birdoj kies seksoj aperas similaj al la nuda okulo estas distingataj per la esto de ultraviolaj spegulaj makuloj en siaj plumoj.

Masklo de Blua paruo havas ultraviolan spegulan kronomakulon kiu montratas dum seksallogado per sinteno kaj levado de ties nukoplumoj. Ultraviola lumo estas uzata ankaŭ por manĝo — turfalkoj serĉas predon per detektado danke al la UV spegulaj urinaj spuroj lasataj surgrunde de roduloj. La okulplumoj de birdo ne estas uzataj por palpebrumi. Anstataŭe la okulo estas lubrikata de la niktitanta membrano, nome tria okulplumo kiu moviĝas horizontale. La niktitanta membrano kovras ankaŭ la okulon kaj funkcias kiel kontaktlenso en multaj akvobirdoj. Birdoj kun okuloj en kapoflankoj havas ampleksan vidkampon, dum birdoj kun okuloj ĉe la fruntoj, kiaj strigoj, havas duokulan vidkapablon kaj povas ĉirkaŭkalkuli la kampoprofundon. La birda orelo ne havas eksterajn aŭriklojn sed estas kovrataj de plumoj, kvankam ĉe kelkaj birdoj, kiaj la strigoj de la genro *Asio*, *Bubo* kaj *Otus*, tiuj plumoj formas tufojn kiuj similas al oreloj. La interna orelo havas kokleon, sed ĝi ne estas spirala kiel ĉe mamuloj.

Kelkaj specioj povas uzi kemiajn defendojn kontraŭ predantoj; kelkaj Procelarioformaj povas elpeli malagrablan oleon kontraŭ agresanto, kaj kelkaj specioj de pitohuioj el Novgvineo havas povegan neŭrotoksinon en siaj haŭtoj kaj plumoj.

### Kromosomoj 
Birdoj havas du seksojn: masklo kaj femalo. La sekso de birdoj estas determinata laŭ la seksa determinsistemo laŭ kromosomoj Z kaj W, anstataŭ la sistemo de kromosomoj X kaj Y de mamuloj. Masklaj birdoj havas du kromosomoj Z (ZZ), kaj inaj birdoj havas kromosomon W kaj kromosomon Z (WZ).

### Plumoj, plumaro kaj skvamoj 
[alt= Owl with eyes closed in front of similarly coloured tree trunk partly obscured by green leaves|eta|maldekstra|La plumaro de la [Afrika malgranda orelstrigo permesas ĝin kamufli en sia ĉirkaŭo.]]

Plumoj estas karakteraj ecoj de birdoj (kvankam ekzistintaj ankaŭ ĉe kelkaj dinosaŭroj nune tiuj ne estas konsiderataj veraj birdoj). Ili faciligas flugon, havigante izoladon kiu helpas por termoregulado, kaj estas uzataj por memmontrado, kamuflado kaj signalado. kaj sekso.

Plumaro suferas regule plumoŝanĝojn; la standarda plumaro de birdo kiu plumoŝanĝis post la reprodukta sezono estas konata kiel "ne-reprodukta" plumaro, aŭ —ĉe la terminologio de Humphrey-Parkes— "baza" plumaro; reproduktaj plumaroj aŭ variaĵoj de la baza plumaro estas konataj laŭ la sistemo de Humphrey-Parkes kiel "alternativaj" plumaroj. Plumoŝanĝo estas ĉiujara ĉe plej specioj, kvankam kelkaj povas havi du plumoŝanĝojn jare, kaj grandaj rabobirdoj povas plumoŝanĝi nur unufoje dum kelkaj jaroj. Plumoŝanĝaj modeloj varias depende de la diversaj specioj. Ĉe paserinoj, flugilplumoj estas anstataŭataj samtempe kaj la plej interna unuaranga la unua. Kiam la kvina el ses unuarangaj estas anstataŭata, la plej ekstera triaranga ekfalas. Post la plej internaj triarangaj estis ŝanĝitaj, la duarangaj ekfalas komence de la plej interna kaj tio sekvas al la eksteraj plumoj (centrifuga plumoŝanĝado). La plej grandaj unuarangaj kovriloj estas plumoŝanĝataj en sinkronio kun la unuaranga kun kiuj ili koincidas. Malgranda nombro de specioj, kiaj anasoj kaj anseroj, perdas ĉiujn flugilplumojn unufoje, portempe iĝante neflugaj. Kiel ĝenerala regulo, la vostoplumoj estas ŝanĝataj kaj anstataŭataj komence de la plej interna paro. La centrifuga plumoŝanĝado estas modifita en la vostoplumoj de pegoj kaj certioj, ĉe kiuj ĝi komencas per la dua plej interna paro de plumoj kaj finas ĉe la centra paro de plumoj, por ke la birdo pluhavu la funkcian grimpovoston. La ĝenerala modelo vidata ĉe paserinoj estas ke unuarangaj estas anstataŭataj eksteren, duarangaj internen, kaj la vosto el centro eksteren. Antaŭ reproduktado, la inoj de plej parto de birdospecioj akiras nudan kovareon per perdo de plumoj ĉe la ventro. La haŭto tie ege enhavas sangovaskulojn kaj helpas la birdon por kovado.
[alt=Red parrot with yellow bill and wing feathers in bill|altdekstre|eta|[Skarlata lorio plumaranĝanta]]
Plumoj postulas konservadon kaj birdoj plumaranĝas aŭ komas ilin ĉiutage, uzante averaĝe 9 % de sia taga tempo je tio. La beko estas uzata por forkombi fremdajn erojn kaj por ŝmiri vaksajn elproduktaĵojn el la uropiga glando; tiuj elproduktaĵoj protektas la pluman flekseblecon kaj funkcias kiel kontraŭmikroba agento, malhelpante la kreskon de plumo-degradaj bakterioj. Tio povas esti suplementata per elproduktaĵoj de formika acido el formikoj, kion birdoj ricevas pere de konduto konata kiel formikumo, por forigi plumoparazitojn.

La skvamoj de birdoj estas komponataj de la sama keratino kiel bekoj, ungoj kaj spronoj. Ili troviĝas ĉefe ĉe fingroj kaj metatarsoj, sed povas troviĝi ankaŭ ĉe la maleolo ĉe kelkaj birdoj. Plej birdoskvamoj klare ne supermetas, escepte ĉe la kazoj de alcionoj kaj pegoj. Oni supozas, ke la birdoskvamoj estas homologaj al tiuj de reptilioj kaj mamuloj.

#### Plumkoloroj
Tradicie oni kredis, ke la koloroj de la urbaj birdoj estas malpli diversaj ol tiuj de ruraj areoj. Tamen teamo de esploristoj el la Universitato de Granado aplikis sukcesindicojn de 1 287 specioj kaj konkludis la malon: ĉe birdoj prosperantaj en urboj malpliiĝas la bruna kaj flava koloroj, dum hegemonias blua, malhelgriza kaj nigra. Konsiderinte la malplian grandecon de la urba riĉo, la koloraro en tiuj specioj estas pli diversa. Oni supozas, ke la kaŭzoj estas malabundo de predantoj, do malpli da kamufloneceso kaj fonkoloroj en kiuj hegemonias cemento kaj asfalto.

### Flugo 
[maldekstra|alt= Black bird with white chest in flight with wings facing down and tail fanned and down pointing|eta|[Senĉesa monarko “haltigita” dum flugilfrapado.]]
Plej birdoj povas flugi, kio distingas ilin el preskaŭ ĉiuj aliaj vertebrulaj klasoj. Flugo estas la ĉefa sistemo de transporto kaj movo ĉe plej birdospecioj kaj estas uzata por reproduktado, manĝado kaj predant-evito kaj -fuĝo. Birdoj havas variajn adaptojn por flugo, inklude malpezan skeleton, du grandajn flugomuskolojn, nome *pectoralis* (aŭ brusta, kiu grandas 15 % de la totala maso de la birdo) kaj la *supracoracoideus* (suprakorakoido), same kiel modifitajn antaŭajn membrojn (flugiloj) kiuj utilas kiel aerteniloj. Neflugeco ofte okazas ĉe birdoj de izolataj insuloj, probable pro limigitaj resursoj kaj foresto de teraj predantoj. Kvankam neflugantaj, pingvenoj uzas similajn musklaron kaj movojn por "flugi" tra akvo, same kiel aŭkoj, pufinoj kaj cinkloj.

## Kutimaro 
Plej birdoj estas tagaj, sed kelkaj birdoj, kiaj multaj specioj de strigoj kaj kaprimulgoj, estas noktuloj aŭ krepuskuloj (tio estas, aktivaj dum krepuskaj horoj), kaj multaj marbordaj vadbirdoj manĝas kiam tajdoj taŭgas, ĉu tage aŭ nokte.

### Manĝo 
eta|altdekstre|250ra|alt= Illustration of the heads of 16 types of birds with different shapes and sizes of beak|Manĝadaptoj en bekoj
Birdodietoj estas variaj kaj ofte inkludas nektaron, fruktojn, plantojn, semojn, kadavraĵojn, kaj variajn malgrandajn animalojn, inklude aliajn birdojn. Nektaromanĝantoj kiaj kolibroj, nektariniedoj, lorienoj inter aliaj havas speciale adaptitajn broŝecajn langojn kaj ĉe multaj kazoj la bekoj estas dezajnitaj kongrue al kunadaptitaj floroj. Kivioj kaj vadbirdoj kun longaj bekoj provoplukas senvertebrulojn; la variaj bekolongoj kaj manĝosistemoj de vadbirdoj estas rezultoj de la separo de la respektiva ekologia niĉo. Kolimboj, merganasoj, pingvenoj kaj aŭkoj persekutas siajn predojn subakve, uzante siajn flugilojn aŭ piedojn por propulsado, Anseroj kaj Anatenoj estas ĉefe paŝtiĝantaj.

Kelkaj specioj, kiaj fregatedoj, mevoj, kaj sterkorarioj, dediĉas sin al kleptoparazitismo, ŝtelante manĝerojn el aliaj birdoj. Oni supozas, ke kleptoparazitismo estas suplemento al manĝo akirita per ĉasado, pli ol grava parto de la dieto de iu ajn specio; studo pri la Granda fregato ŝtelanta el Maskitaj naivuloj ĉirkaŭkalkulas, ke la fregatoj ŝtelis maksimume 40 % el ties manĝo sed averaĝe nur 5%. Aliaj birdoj estas kadavromanĝantoj; kelkaj el tiuj, kiaj vulturoj, estas specialigitaj veraj kadavromanĝantoj, dum aliaj, kiaj mevoj, korvedoj, aŭ aliaj rabobirdoj, estas oportunemaj.

### Trinkado 
**Akvo** estas necesa por multaj birdoj, kvankam ties maniero por forpelo kaj manko de ŝvitoglandoj malpliigas la fiziologiajn postulojn. Kelkaj dezertaj birdoj povas akiri siajn akvonecesojn tute el humideco de ties manĝo. Ili povas havi ankaŭ aliajn adaptojn kiaj permesi sian korpotemperaturon plialtiĝi, evitante humidecan perdon pere de elvapora refreŝigo aŭ anhelado. Marbirdoj povas trinki marakvon kaj havi salglandoj en la kapo kiu forigas troan salon tra la naztruoj.

Plej birdoj metas akvon en siaj bekoj kaj levas siajn kapojn por sendi ĝin tra la gorĝon. Kelkaj specioj, ĉefe de aridaj zonoj, apartenantaj al la familioj de kolomboj, fringoj, musbirdoj, turnicoj kaj otidoj estas kapablaj engluti akvon sen neceso retroenigi siajn kapojn. Kelkaj dezertaj birdoj dependas el akvofontoj kaj ĉefe pterokloj estas bone konataj pro siaj ĉiutagaj kongregaĵoj ĉe akvofontoj. Reproduktantaj pterokloj kaj multaj pluvioj portas akvon al siaj idoj per humidigo de siaj ventroplumoj. Kelkaj birdoj portas akvon al siaj ennestaj idoj en siaj kropoj aŭ vomas ĝin kune kun la manĝo. La kolomba familio, flamengoj kaj pingvenoj havas adaptojn por produkti nutrivan fluaĵon nome kropolakto per kiu ili manĝigas siajn idojn.

### Migrado 
Multaj birdospecioj migras por havi avantaĝon el mondaj diferencoj pri sezonaj temperaturoj, tiele plibonigante siajn disponeblojn de manĝoresursoj kaj reprodukta habitato. Tiuj migradoj varias inter la diversaj grupoj. Multaj teraj birdoj, vadbirdoj, kaj akvobirdoj entreprenas ĉiujarajn longdistancajn migrojn, kutime ekigitaj pro la longo de la taglumo same kiel pro la veterkondiĉoj. Tiuj birdoj estas karakterigataj per reprodukta sezono vivata en moderklimataj aŭ arktaj/antarktaj regionoj kaj ne-reprodukta sezono en la tropikaj regionoj aŭ mala hemisfero. Antaŭ migrado, birdoj evidente pliigas sian korpograson kaj rezervaĵojn kaj malpliigas la grandon de kelkaj el ties organoj. Migrado estas ege postula energie, ĉefe kiam birdoj bezonas trapasi dezertojn kaj oceanojn sen rehavi fortojn. Teraj birdoj havas flugoteritorion de ĉirkaŭ 2500&nbsp;km kaj vadbirdoj povas flugi ĝis 4000&nbsp;km,, kvankam la Lapona limozo kapablas sen halti flugi ĝis 10,200&nbsp;km. Ankaŭ marbirdoj povas entrepreni longajn migradojn, kies plej longa ĉiujara migrado estas tiuj de la Griza pufino, kiu reproduktiĝas en Nov-Zelando kaj Ĉilio kaj pasas la nordan someron manĝe en Norda Pacifiko ĉe Japanio, Alasko kaj Kalifornio, ĉiujaran veturadon de 64,000&nbsp;km. Aliaj marbirdoj disiĝas post reproduktado, kaj veturas amplekse sen havi fiksan migradan itineron. Albatroj reproduktintaj en Suda Oceano ofte entreprenas ĉirkaŭpolusajn flugojn inter reproduktaj sezonoj.

[alt=A map of the Pacific Ocean with several coloured lines representing bird routes running from New Zealand to Korea|eta|maldekstra|La itineroj de satelite kontrolantaj [Lapona limozo|Laponajn limozojn migrantajn norden el Nov-Zelando. Tiu specio havas la plej longan konatan senhaltan migradon el ĉiuj ajn specioj, ĝis 10,200 km.]]
Kelkaj birdospecioj entreprenas mallongajn migradojn, veturante nur tiom kiom postulate por eviti malbonan veteron aŭ akiri manĝon. Ekaperaj specioj kiaj la borealaj fringoj estas unu el tiaj grupoj kaj povas komune troviĝi en la loko en unu jaro kaj foresti la venontan. Tiu tipo de migrado estas kutime asocia kun manĝodisponeblo. Kelkaj specioj povas ankaŭ veturi pli mallongajn distancojn super parto de ties teritorio, kaj individuoj el pli altaj latitudoj veturas al teritorioj de samspecianoj; aliaj entreprenas partajn migradojn, kie nur parto de la populacio, kutime inoj kaj subdominaj maskloj, migras. Parta migrado povas formi grandan porcenton de la migrada kutimaro de birdoj en kelkaj regionoj; en Aŭstralio, studoj trovis, ke 44 % el la ne-paserinaj birdoj kaj 32 % el paserinoj estas parte migrantaj. Altituda migrado estas formo de mallongdistanca migrado kie birdoj pasas la reproduktan sezonon je pli altaj altitudoj kaj moviĝas al pli malaltaj dum nebonaj kondiĉoj. Ĝi estas plej ofte postulita de temperaturaj ŝanĝoj kaj kutime okazas kiam ankaŭ la normalaj teritorioj iĝas neloĝeblaj pro manko de manĝo. Kelkaj specioj povas ankaŭ esti nomadecaj, nehavante fiksan teritorion kaj moviĝante laŭ vetero kaj manĝodisponeblo. La Psitakedoj kiel familio estas evidente nek migrantaj nek loĝantaj sed konsiderataj kiel disiĝemaj, ekaperemaj, nomadecaj aŭ ke entreprenas malgrandajn kaj neregulajn migradojn.

La kapablo de birdoj por reveni al preciza loko tra ampleksaj distancoj estis konata de longe; en eksperimento realigita en la 1950-aj jaroj Nordmara pufino liberigita en Bostono revenis al sia kolonio en Skomer, Kimrio, en 13 tagoj, tra distanco de 5,150&nbsp;km. Birdoj navigas dum migrado uzante varion de metodoj. Ĉe dumtagaj migrantoj, la suno estas uzata por navigi tage, kaj oni uzas stelan kompason nokte. Birdoj kiuj uzas la sunon kompensas la ŝanĝantan pozicion de la suno dumtage per la uzado de interna horloĝo. Tio estas helpata ĉe kelkaj specioj pro ties kapablo por senti la teran geomagnetikon danke al specializitaj lumkaptiloj.

### Komunikado 
[eta|alt=La ceremonia memmontrado de la [Sunbirdo imitas grandan predanton|La ceremonia memmontrado de la Sunbirdo imitas grandan predanton.]]
Birdoj komunikas uzante ĉefe vidajn kaj aŭdajn signalojn. Signaloj povas esti interspecifaj (inter specioj) kaj intraspecifaj (ene de specioj).

Birdoj foje uzas plumaron por konsideri kaj montri socian hegemonion, por montri reproduktan kondiĉon ĉe sekse selektataj specioj, aŭ por plenumi minacan memmontradon, kiel ĉe la kamuflimito de la Sunbirdo respektive de granda predanto por forigi akcipitrojn kaj protekti siajn idojn. Ankaŭ variado en plumaro permesas la identigon de birdoj, ĉefe inter specioj. Vida komunikado inter birdoj povas ankaŭ inkludi ceremoniajn memmontrojn, kiuj evoluis el nesignalaj agadoj kiaj plumaranĝo, la alĝustigoj de plumopozicio, bekumado aŭ aliaj kutimoj. Tiuj memmontroj povas signali agreson aŭ submeton aŭ povas kontribui al formado de parligoj. la maskla reprodukta sukceso povas dependi el kvalito de tiaj memmontroj.

[eta|Alvoko de la [Domtroglodito, komuna nordamerika kantobirdo]]
Birdaj alvokoj kaj kantoj, kiuj estas produktataj en la sirinkso, estas la ĉefaj sistemoj per kiuj birdoj komunikiĝas per sonoj. Tiu komunikado povas esti tre komplika; kelkaj specioj povas uzi la du flankojn de la sirinkso sendepende, permesante la samtempan produkton de du diferencaj kantoj. ligoformadon, reklamo kaj plutenado de teritorioj, kaj la averto al aliaj birdoj pri eventualaj predantoj, foje kun specifa informo pri la naturo de la minaco. Kelkaj birdoj uzas ankaŭ mekanikajn sonojn por aŭda komunikado. La Novzelanda galinago de la genro *Coenocorypha* de Nov-Zelando blovas aeron tra siaj plumoj, pegoj tamburas teritorie,

[eta|maldekstra|alt= massive flock of tiny birds seen from distance so that birds appear as specks|dekstra|[Ruĝbeka teks-birdo, la plej multnombra specio de birdoj, formas enormajn arojn - foje de dekoj da miloj.]]

### Arigado kaj aliaj asocioj 
Dum kelkaj birdoj estas esence teritoriemaj aŭ vivas en malgrandaj familigrupoj, aliaj birdoj povas formi grandajn arojn. La ĉefa profito de arigado estas sekureco pro kvanto kaj pliiĝanta manĝefiko. La kostoj de la ariga kutimaro inkludas ĉikanadon de socie subordulaj birdoj fare de pli hegemoniaj birdoj kaj la malpliigon de la manĝefikon ĉe iaj kazoj.

Birdoj foje formas ankaŭ asociojn kun nebirdaj specioj. Plonĝaj marbirdoj asocias kun delfenoj kaj tinusoj, kiuj pelas ariĝantajn fiŝojn al la surfaco. Buceredoj havas mutualisman rilataron kun la Nana helogalo, per kiu ili manĝas kune kaj eĉ avertas unu la alian kaze de alproksimiĝantaj rabobirdoj kaj aliaj predantoj.

### Ripozado 
[eta|alt=Pink flamingo with grey legs and long neck pressed against body and head tucked under wings|Multaj birdoj, kiaj tiu [Ruĝa flamengo, enmetas siajn kapojn en siajn dorsojn por dormi.]]

La alta metabolisma funkciado de birdoj dum la aktiva parto de la tago estas suplementata de la ripozado dum la resto de la tempo. Dormantaj birdoj ofte uzas dormotipon konatan kiel vigla dormo, kie la periodoj de ripozo estas intermetitaj kun rapidaj okulmalfermoj, kiuj permesas ilin esti sentemaj al ĝenado kaj ebligas rapidan fuĝon el minacoj. Oni supozas, ke la apusoj povas dormi dumfluge kaj radaraj observoj sugestas, ke ili orientiĝas por fronti la venton en siaj ripozaj flugoj. Oni sugestis, ke povas esti kelkaj tipoj de dormo kiuj eblas eĉ kiam oni estas en flugo. Kelkaj birdoj estis montrintaj kapablon faligi en malrapidan dormon po unu el la hemisfero de la cerbo ĉiun fojon. La birdoj tendencas ekzerci tiun kapablon depende el sia sinteno relative al la ekstero de la birdaro. Tio povas permesi la okulon malan al la dormanta hemisfero resti vigla antaŭ predantoj vidante la eksterajn marĝenojn de la birdaro. Tiu adapto estas konata ankaŭ ĉe maraj mamuloj. Komuna ripozado oftas ĉar ĝi malaltigas la perdon de korpovarmo kaj malpliigas la riskojn asociajn kun predantoj. Ripozejoj estas ofte elektitaj konsiderinte la termoreguladon kaj la sekurecon.

Multaj dormantaj birdoj faldas siajn kapojn super siaj dorsoj kaj metas siajn bekojn en siaj dorsoplumoj, kvankam aliaj lokigas siajn bekojn inter siaj brustoplumoj. Multaj birdoj ripozas sur unu kruro, dum kelkaj povas meti siajn krurojn en ties plumojn, ĉefe en malvarma vetero. Ripozbirdoj havas tendenon fermantan mekanismon kiu helpas ilin teniĝi en la ripozejo kiam ili dormantas. Multaj surgrundaj birdoj, kiaj koturnoj kaj fazanoj, ripozas en arboj. Kelkaj psitakoj de la genro *Loriculus* ripozas pendante kapalteren. Kelkaj kolibroj eniras en noktecan staton de torporo akompane de malpliigo de ties metabolisma agado. Tiu fiziologia adapto montriĝas en preskaŭ cento de aliaj specioj, kiaj la noktokaprimulgoj, kaprimulgoj, kaj artamoj. Unu specio nome la Falenoptilo, eĉ eniras en staton de vintra dormo. Birdoj ne havas ŝvitoglandojn, sed ili povas refreŝiĝi enirante en ombron, starante en akvo, anhelante, pliigante sian surfacareon, skuante sian gorĝon aŭ per uzado de specialaj kutimoj kiaj urohidrozo por malvarmiĝi.

### Reproduktado 
#### Sociaj sistemoj 
[eta|alt= Bird faces up with green face, black breast and pink lower body. Elaborate long feathers on the wings and tail.|dekstra|Kiel aliaj en sia familio la masklo de la [Kumulbirdo havas prilaboratan reproduktan plumaron uzatan por impresi inojn.]]
Ĉirkaŭ 95 % de la birdospecioj estas socie monogamaj. Tiuj specioj pariĝas por almenaŭ la daŭro de la reprodukta sezono aŭ —en kelkaj kazoj— por kelkaj jaroj aŭ ĝis la morto de unu el la partneroj. Monogamio permesas gepatran zorgon, kiu ege gravas ĉe specioj kie inoj postulas masklan helpon por sukcesa idozorgado. Inter multaj socie monogamaj specioj, komunas ekster-paraj kopulacioj (malfidelo). Tiaj kutimoj tipe okazas inter hegemoniaj maskloj kaj inoj pariĝintaj kun subulaj maskloj, sed povas esti ankaŭ rezulto de perforta kopulacio ĉe anasoj kaj aliaj anasedoj. Por inoj, eblaj profitoj de eksterpara kopulacio povas inkludi akiri pli bonkvalitajn genojn por ties idaro kaj certigi kontraŭ eblo de nefekundeco ĉe ŝia partnero. Masklo de specioj kiuj kutimas je eksterparaj kopulacioj streĉe kontrolos sian partnerinon por certigi sian patrecon ĉe la idoj kiujn li zorgos.

Okazas ankaŭ aliaj pariĝadaj sistemoj, nome poliginio, poliandrio, poligamio, poliginandrio, kaj promiskueco. Plej parto de ceremonioj estas simplaj kaj inkludas ioman tipon de kanto. Kelkaj ceremonioj tamen estas tre prilaborataj. Depende el la specio, tiuj povas inkludi tamburadon flugilan aŭ vostan, dancadon, akrobatajn flugojn, aŭ komunajn maskloluktojn. La inoj estas ĝenerale kiuj elektas partneron, sed ĉe la poliandriaj falaropoj, tio estas inverse: pli senmarkaj maskloj elektas la brilkolorajn inojn. Ceremonia porpariĝa manĝigado, bekumado kaj plumaranĝado estas komune utiligataj inter partneroj, ĝenerale post kiam la gebirdoj estis pariĝantaj.

#### Teritorioj, nestoj kaj kovado 
Multaj birdoj aktive defendas teritorion el aliaj birdoj de la sama specio dum la reprodukta sezono; pluhavo de teritorioj protektas la manĝofonton por ties idoj. Specioj kiuj estas malkapablaj defendi manĝoteritoriojn, kiaj marbirdoj kaj apusoj, ofte reproduktiĝas en kolonioj anstataŭe; oni supozas ke tio havigas protekton el predantoj. Koloniaj reproduktuloj defendas malgrandajn nestolokojn, kaj la konkurenco ene de la specio por la nestolokoj povas esti intensa.
eta|Masklo de Komuna merlo (*Turdus merula*) manĝigante siajn idojn

Ĉiuj birdoj demetas amniajn ovojn kun malmolaj ŝeloj fare ĉefe el kalcia karbonato.
[eta|maldekstra|alt=Yellow weaver (bird) with black head hangs an upside-down nest woven out of grass fronds.|Masklo de [Ordorsa teksisto konstruas prilaboratajn pendantajn nestojn el herbo]]
Birdovojn oni demetas kutime en nesto. Plej specioj kreas iome prilaboritajn nestojn, kiuj povas esti tasoj, kupoloj, teleroj, literoj, amasoj aŭ engrundaj truoj. Kelkaj birdonestoj tamen estas tre primitivaj; nestoj de albatrosoj estas nur simplaj skrapaĵoj surgrundaj. Plej birdoj konstruas nestojn en ŝirmaj, kaŝitaj areoj por eviti predadon, sed grandaj aŭ koloniaj birdoj —kiuj estas pli defendokapablaj— povas konstrui pli malfermajn nestojn. Dum la nestokonstruado, kelkaj specioj serĉas plantomaterialon el plantoj kun parazitidaj toksinoj por plibonigi la idan survivadon, kaj oni uzas plumojn ofte por nestizoligo. La varmo por la kovado de ovoj de megapodoj venas el la suno, putriĝanta vegetaĵaro aŭ eĉ de vulkanaj fontoj. Kovoperiodoj gamas el 10 tagoj (ĉe pegoj, kukoloj kaj paserinaj birdoj) ĝis ĉirkaŭ 80 tagoj (ĉe albatrosoj kaj kivioj). Je la mala pinto, multaj marbirdoj etendis periodojn de gepatra idozorgo, el kiuj la plej longdaŭra estas tiuj de la Granda fregato, kies idoj postulas ĝis ses monatoj ĝis elnestiĝo kaj estas manĝigataj de la gepatroj ĝis aldonaj 14 monatoj.

Ĉe kelkaj specioj, ambaŭ gepatroj zorgas birdidojn kaj junulojn; ĉe aliaj tia zorgo estas respondeco nur de unu sekso. Ĉe kelkaj specioj, aliaj membroj de la sama specio - kutime proksimaj parencoj de la reproduktanta paro, kiaj idoj el antaŭaj ovaroj - helpos je la idozorgado. Tia parencohelpo estas ĉefe komuna ĉe Korvedoj, kio inkludas birdojn kiaj la veraj korvoj, la Aŭstralia pigo kaj la maluroj, sed estis observata ĉe specioj tiom diversaj kiom la Titipunamo kaj la Ruĝa milvo. Inter plej grupoj de animaloj, maskla patra idozorgado estas rara. Ĉe birdoj tamen ĝi estas tre komuna - pli ol ĉe ĉiu ajn vertebrula klaso.

La momento kiam okazas la elnestiĝo de la idoj varias enorme. La idoj de la urietoj de la genro *Synthliboramphus*, kiaj la Malnova urieto, elnestiĝas la nokton post eloviĝo, sekvante la patrojn al la maro, kie ili estas for el atingo de surteraj predantoj. Kelkaj aliaj specioj, kiaj la anasoj, movas siajn idojn for el la nesto ege frue. Ĉe plej parto de specioj, la idoj elnestiĝas ĝuste antaŭ, aŭ tuj post, kiam ili ekkapablas flugi. Ankaŭ la kvanto de gepatra idozorgado ege varias; albatrosidoj forlasas la neston per si mem kaj ne ricevas pluan helpon, dum aliaj specioj pluricevas suplementan manĝigadon post elnestiĝo. La ido povas ankaŭ sekvi siajn gepatrojn dum sia unua migrado.

#### Nestoparazitoj 
[eta|altdekstre|alt=Small brown bird places an insect in the bill of much larger grey bird in nest|[Kanbirdoj|Kanbirdo manĝigante idon de Komuna kukolo, nome nestoparazito.]]
Reprodukta parazitado, kie ovodemetanto ovodemetas siajn ovojn kun la ovaro de alia individuo, estas pli komune inter birdoj ol ĉe iu ajn alia tipo de organismo. Post kiam parazita birdino demetas siajn ovojn en la nesto de alia birdo, tiuj estas ofte akceptataj kaj zorgataj de la gastiganto je malprofito de la propra ovaro de tiu. Reproduktaj parazitoj povas esti ĉu *devigaj reproduktaj parazitoj*, kiuj devas demeti siajn ovojn nepre en la nestoj de alia specio ĉar ili mem malkapablas zorgi siajn proprajn idojn, aŭ *nedevigaj reproduktaj parazitoj*, kiuj foje ovodemetas en la nestoj de samspecianoj por pligrandigi sian reproduktan rezulton eĉ se ili zorgas siajn proprajn idojn. Cento da birdospecioj, inklude mielindikantojn, ikteredojn, estrildedojn kaj kelkajn anasojn, estas *devigaj reproduktaj parazitoj*, kvankam la plej fama estas la kukoloj.

## Ekologio 
Birdoj okupas ampleksan gamon de ekologiaj niĉoj. Plantoj kaj polenigantaj birdoj ofte kunevoluas, kaj en kelkaj kazoj la unuaranga poleniganto de floro estas la ununura specio kapabla atingi sian nektaron.

Birdoj estas ofte gravaj por la insula ekologio. Birdoj ofte atingis insulojn kiujn mamuloj ne atingis; en tiuj insuloj, birdoj povas plenumi ekologiajn rolojn tipe ludatajn de pli grandaj animaloj. Ekzemple en Nov-Zelando la moaoj estis gravaj serĉuloj, same kiel nune la Kereruo kaj la Kokako. Nestumantaj marbirdoj povas ankaŭ efiki super la ekologio de insuloj kaj ĉirkaŭaj maroj, ĉefe per koncentriĝo de grandaj kvantoj de guano, kiuj povas riĉigi la lokan grundon kaj la ĉirkaŭajn marojn.

Ampleksa vario de birdekologiaj kampometodoj, inklude kalkuladon, nestokontrolon kaj kaptadon kaj markadon, estas uzataj por pristudi la birdan ekologion.

## Rilato kun homoj 
[eta|alt= Two rows of cages in a dark barn with many white chickens in each cage|[Industria farmado de kokoj.]]

Ĉar birdoj estas tre videblaj kaj komunaj animaloj, homoj havis rilaton kun ili ekde la apero de la homo. Foje tiuj rilatoj estis mutualismaj, kiaj la kooperativa mielkolekto inter mielindikantoj kaj afrikaj popoloj kiaj la Borana. Aliajn fojojn ili povas esti kunmanĝantaj, kiel kiam specioj kiaj la Dompasero profitis el homa aktivado. Kelkaj birdospecioj iĝis komerce gravaj agrikulturaj plagoj, kaj kelkaj estas kaŭzoj de birdofrapo. Ankaŭ homa aktivado povas esti malprofitiga kaj jam minacis nombrajn birdospeciojn al formorto (ĉasado, birda plumbovenenigo, pesticidoj, ŝosemortintoj, kaj predado fare de maskotaj katoj kaj hundoj estas komunaj kaŭzoj de mortoj al birdoj).

Birdoj povas agadi kiel vektoroj por disvastigo de malsanoj kiaj psitakozo, salmonelozo, kampilobakteriozo, mikobakteriozo (birda tuberkulozo), birda gripo, giardiazo kaj kriptosporidiozo super longajn distancojn. Kelkaj el tiuj estas zoonozaj malsanoj kiuj povas esti transmititaj ankaŭ al homoj.

### Ekonomia gravo 
Alhejmigitaj birdoj bredataj por viando kaj ovoj, nome kortobirdoj, estas la plej granda fonto de animalaj proteinoj manĝataj de homoj; en 2003 oni produktis 76 milionojn da tunoj da kortobirdoj kaj 61 milionoj da tunoj de ovoj tutmonde. Kokoj ĉefe gravas por homa konsumado de kortobirdoj, sed ankaŭ meleagroj, anasoj kaj anseroj estas relative komunaj. Ankaŭ multaj specioj de birdoj estas ĉasataj por viando. Birdoĉasado estas ĉefe distra aktivaĵo escepte en tre nedisvolviĝintaj areoj. Plej gravaj birdoj ĉasataj en Norda kaj Suda Ameriko estas akvobirdoj; aliaj amplekse ĉasataj birdoj estas fazanoj, meleagroj, koturnoj, turtoj, perdrikoj, lagopoj, skolopoj, kaj galinagoj. Ankaŭ Petrelidumo estas populara en Aŭstralio kaj Nov-Zelando. Kvankam ioma ĉasado, kia tiu de la Petrelidumo, povas esti eltenebla, ĉasado kaŭzis la formorton aŭ endanĝerigon de dekduoj da specioj.

eta|altdekstre|alt= Illustration of fisherman on raft with pole for punting and numerous black birds on raft|La uzado de kormoranoj fare de aziaj fiŝkaptistoj estas malpliiĝanta sed ankoraŭ survivas en kelkaj areoj kiel turisma allogaĵo.
Aliaj komerce valoraj produktoj el birdoj estas plumoj (ĉefe la lanugo de anseroj kaj anasoj), kiuj estas uzataj kiel izoligo de hom- kaj lito-vestoj, kaj marbirdaj fekaĵoj (guano), kiu estas valora fonto de fosforo kaj nitrogeno. La Pacifika Milito, foje nomata Guana Milito, okazis parte pro la kontrolo de la kuŝejoj de guano.

Birdoj estis alhejmigitaj fare de homoj kaj kiel maskotoj kaj por praktikaj celoj. Koloraj birdoj, kiaj Psitakedoj kaj minaoj, estas bredataj en kaptiveco aŭ kaptataj kiel maskotoj, praktiko kiu kaŭzis kontraŭleĝan trafikon de kelkaj endanĝerigitaj specioj. Falkoj kaj kormoranoj estis delonge uzataj por ĉasado kaj fiŝkaptado, respektive. Leterkolomboj, uzataj almenaŭ ekde la 1-a jarcento AD, restis gravaj ĝis tiom ĵuse kiom ĝis la Dua Mondmilito. Nune tiaj aktivaĵoj estas pli komunaj ĉu kiel hobioj, distro kaj turismo, aŭ por sportoj kiaj la Kolombado.

Amatoraj birdentuziasmuloj (nome birdoŝatantoj aŭ pli komune, birdumantoj) nombras en milionoj. Multaj domposedantoj starigas birdomanĝejojn ĉe siaj hejmoj por allogi diversajn speciojn. Birdomanĝigado iĝis multmiliondolara industrio; ekzemple, ĉiskaŭkalkulate 75 % el la domposedantoj de Britio havigas manĝon por birdoj je ioma grado dum la vintro.

### Religio, folkloro kaj kulturo 
[eta|altdekstre|maldekstra|alt= Woodcut of three long-legged and long-necked birds|"La birda triopo" de la Majstro de la Ludokartoj, [15a jarcento, Germanio]]
Birdoj ludas gravajn kaj diversajn rolojn en folkloro, religio, kaj popola kulturo. Ĉe religio, birdoj povas utili kiel ĉu mesaĝistoj aŭ eĉ pastroj kaj estroj por diaĵo, kiel ĉe la kulto de Makemake, kie la Tangata manu de la Paskinsulo servis kiel estroj, aŭ kiel asistantoj, kiel ĉe la kazo de Hugino kaj Munino, du korakoj kiuj flustris novaĵojn en la orelojn de la Nordia dio Odino. Pastroj funkciis kiel aŭguristoj, aŭ interpretistoj de la vortoj de birdoj dum la "auspex" (el kio devenas la vorto "aŭspicio") rigardis ties aktivecon por antaŭdiri okazaĵojn. Ili povas utili ankaŭ kiel religiaj simboloj, kiel kiam Jono (Hebree: **יוֹנָה**, turto) enkorpigis la timon, pasivecon, plendecon kaj belon tradicie asociaj kun turtoj. Birdoj mem estis foje diigitaj, kiel ĉe la kazo de la Komuna pavo, kiu estas konsiderata Patrino Tero fare de la Dravidanoj de Barato. Kelkaj birdoj estis ankaŭ konsiderataj kiel monstroj, inklude la mitologian Birdo Roĥo kaj la maoria legenda Poukai, giganta birdo kapabla kapti homojn.

Birdoj aperis en kulturo kaj arto ekde prahistoriaj epokoj, kiam ili estis reprezentataj en fruaj kavopentraĵoj. Birdoj estis poste uzataj en religiaj aŭ simbolaj arto kaj desegno, kiaj la elstaraj pavotronoj de la imperiestroj de la Mogola Imperio kaj de la Persa. Ĉe la alveno de scienca intereso pri birdoj, oni mendis multajn pentraĵojn pri birdoj por libroj. Inter plej fama el tiuj birdartistoj estis John James Audubon, kies pentraĵoj de nordamerikaj birdoj estis granda komerca sukceso en Eŭropo kaj kiu poste pruntedonis sian nomon al la National Audubon Society.

Birdoj estas ankaŭ gravaj figuroj en poezio; ekzemple, Homero jam aperigis najtingalojn en sia *Odiseado*, kaj Katulo uzis paseron kiel erota simbolo en sia poemo “Katulo 2”. La rilato inter albatroso kaj maristo estas la kerna temo de la poemo “The Rime of the Ancient Mariner” de Samuel Taylor Coleridge, kio kondukis al uzado de la albatroso kiel metafora termo por 'fiŝarĝo'. Aliaj nomoj de birdoj uzeblas kiel metaforoj; tiele vultura fonduso kaj vulturaj investantoj, ekzemple, prenas siajn nomojn el la kadavromanĝantaj vulturoj.

La forta simbola enhavo de birdoj aliris en tre diversaj kulturoj al blazonoj, heraldikaj figuroj, flagoj ktp. Senkalkuli tiujn en kiuj aperas agloj, kiuj estas la plej oftaj birdoj en flagoj, aliaj birdoj aperas en la flagoj de Acoroj, Dominiko, Gvatemalo, Kristnaskinsulo, Kiribato, Papuo-Nov-Gvineo, Sankta Heleno, Ugando kaj Zimbabvo.

Konceptoj de diversaj birdospecioj ofte varias laŭ kulturoj. Strigoj estas asociaj kun malbona sorto, sorĉado, kaj morto en partoj de Afriko, sed estas rilataj al saĝeco en multo de Eŭropo. Upupoj estis konsiderataj sakraj en Antikva Egiptio kaj simboloj de virto en Persio, sed estis konsiderataj ŝtelistoj en multo de Eŭropo kaj kiel militaj antaŭanoncantoj en Skandinavio.

### Birdoprotektado 
[eta|alt= Large black bird with featherless head and hooked bill|altdekstre|La [Kalifornia kondoro iam estis specio de nur 22 birdoj, sed konservopolitiko levis ĝin al ĉirkaŭ 300 nune.]]
Kvankam homa aktivaĵo permesis etendon de kelkaj specioj, kiaj la Turstrigo kaj la Eŭropa sturno, homoj kaŭzis populacimalpliiĝon aŭ formorton de multaj aliaj specioj. Ĉirkaŭ centon de birdospecioj iĝis formortintaj en historiaj epokoj, kvankam la plej drama homofara birdonuligo, malaperiganta ĉirkaŭ 750–1800 speciojn, okazis dum la homa koloniigo de insuloj de Melanezio, Polinezio kaj Mikronezio. Multaj birdopopulacioj malpliiĝas nune tutmonde, kaj ekzemple 1,227 specioj estas listataj kiel minacataj fare de Birdlife International kaj la IUCN en 2009.

La plej komune citataj homaj minacoj al birdoj estas habitatodetruo aŭ habitatoperdo. Aliaj minacoj estas troa ĉasado, akcidenta mortaro pro kontraŭstrukturaj kolizioj aŭ aldona kaptado ĉe multhokado, poluado (inklude naftoverŝon kaj uzadon de pesticidoj), konkurenco kaj predado fare de neindiĝenaj invadaj specioj, kaj klimata ŝanĝo.

Registaroj kaj konservismaj grupoj laboras por protekti birdojn, ĉu per aprobo de leĝoj kiuj konservu kaj restaŭru birdohabitatojn aŭ per bredado de kaptivaj populacioj por reenmetoj. Tiaj projektoj produktis iomajn sukcesojn; unu studo ĉirkaŭkalkulis, ke konservoklopodoj savis 16 speciojn de birdojn kiuj alie estus iĝintaj formortintaj inter 1994 kaj 2004, inklude tiujn de la Kalifornia kondoro kaj la Norfolka papageto.

### Formorto de birdoj 
Ĉefa epoko de formorto de birdoj okazis en Pacifiko koincide kun la alveno de homoj al diversaj insuloj de la mondoregiono, kaj tial tiujn formortojn oni studis delonge. Ĵusa studo kombinis la registritajn formortojn, ĉirkaŭ 640, kun aliaj ĉirkaŭkalkuloj enkalkulante fosiliajn registrojn, jam por la tuta mondo. La totalon de formortintaj birdospecio oni ĉirkaŭkalkulis en 1 400, nome 55 % pli ol la konataj registroj. Oni konfirmis, ke Pacifiko estas la plej damaĝita mondoregino, kun 61 % de la totalo: nome 875 formortoj, de kiuj 554 oni ne ankoraŭ dokumentis. Historie oni konsideris tri grandajn epokojn de formorto de birdoj: nome la unua, ĉirkaŭ la jaro 840 a.n.e., koincide kun la alveno de homoj al pacifikaj insularoj kiel Marianoj, Tongo kaj Fiĝioj, krom ĉe alilokaj insuloj kiel ĉe Kanarioj; la dua kaj plej intensa, ĉirkaŭ la jaro 1300 n.e., pro la okupado de la cetero de Pacifiko, eĉ Havajo kaj Nov-Zelando; la tria, en moderna epoko. Ĝis nun homoj estus okazigintaj la perdon de ĉirkaŭ 12 % de la tutmondaj birdospecioj, tio estas ĉiu naŭa.

### Birdoj formortintaj en moderna epoko 
* Aglo de Haast (16-a jarcento, Novzelando)
* Atitlana grebo (1987)
* Granda aŭko (ĉ. 1840)
* Araba struto (1942, Mezoriento)
* Guadalupa karakaro (1900, Gvadelupo)
* Okulvitra kormorano (1850, Maro de Beringo)
* Orientkanaria ĉifĉafo
* Dido (1693, Maŭricio)
* Huia, *Heteralocha acutirostris* (20-a jarcento, Novzelando)
* Moao (20-a jarcento, Novzelando)
* Rozkapa anaso (1936, Barato kaj Bangladeŝo)
* Kresta tadorno (1964, Koreio kaj Rusio)
* Labradora anaso (20-a jarcento, Kanado)
* Turnagredoj (20-a jarcento, Novzelando)
* Migrokolombo (1/9/1914, Usono)
* Rodrigesa ermitkolombo (Insulo Rodriges)
* Vitilevua kolombo (Fiĝio)
* Vorompatrao (17-a jarcento, Madagaskaro)

## Evolua klasado 
La birdoj evoluis verŝajne el malgrandaj karnovoraj dinosaŭroj. Ili estas proksimaj de la familio dromeosaŭredoj. Arkeopterigo fine de periodo ĵurasia estas la pli malnova priskribita birdo. Konfuceobirdoj frue de periodo kretaceo similas arkeopterigojn sed kun malgranda vosto.
Dum kretaceo du grupoj evoluis kontraŭaj birdoj kaj modernaj birdoj.
Kontraŭaj birdoj estis pli multnombraj sed pli primitivaj. Ili havas malvarman sangon. Kiel la dinosaŭroj ili elmortas fine de la kreteaceo.

## Biologia klasado 
2025 estas signifa jaro en birdoklasifiko kun la unua publikigo de unuigita tutmonda listo, kiu, post kvar jaroj da laboro, harmoniigis la tri ĉefajn sendependajn tutmondajn birdolistojn: tiun de BirdLife International (BirdLife’s Taxonomic Checklist), tiun de la Internacia Ornitologia Kongreso (IOC World Bird List), kaj tiun de la Cornell Lab of Ornithology (eBird/Clements checklist of Birds of the World). La fina produkto (Avilist) inkluzivas plenan interkonsentan taksonomion kaj nomenklaturon.

Tiu nuna tutmonda listo estas plene havebla per esperantaj komunlingvaj nomoj por ĉiuj birdaj ordoj, familioj, genroj kaj specioj..

Jen détale la birdaj ordoj kaj familioj:

[eta|dekstra|250ra|Detalo de suda [kazuaro.]]
* Strutoformaj birdoj (*Struthioniformes*)
** Strutedoj (*Struthionidae*) struto
** Kazuaredoj (*Casuariidae*) kazuaro
** Emuedoj (*Dromaiidae*) emuo
** Apterigedoj (*Apterygidae*) kivio
** Reaedoj (*Rheidae*) nanduo
* Tinamoformaj birdoj (*Tinamiformes*)
** Tinamedoj (*Tinamidae*) tinamo
* Sfeniskoformaj birdoj (*Sphenisciformes*)
** Sfeniskedoj (*Spheniscidae*) pingveno
* Anseroformaj birdoj (Anasa ordo) (*Anseriformes*)
** Anhimedoj (*Anhimidae*) kriuloj
** Anseranasedoj (*Anseranatidae*) piga ansero
** Anasedoj (*Anatidae*) anasoj, anseroj, cignoj

[eta|250ra|[Prerikoko.]]
* Kokoformaj birdoj (*Galliformes*)
** Megapodedoj (*Megapodidae*)
** Kracedoj (*Cracidae*)
** Tetraonedoj (*Tetraonidae*) lagopo, tetrao, urogalo
** Fazanedoj (*Phasianidae*) fazanoj, perdrikoj
** Odontoforedoj (*Odontophoridae*)
** Numidedoj (*Numididae*)
** Meleagredoj (*Meleagrididae*)
** Mesitornitedoj (*Mesitornithidae*)
* Gavioformaj birdoj (*Gaviiformes*)
** Gaviedoj (*Gaviidae*) kolimboj
* Podicipoformaj birdoj (*Podicipediformes*)
** Podicipedoj (*Podicipedidae*) greboj

[eta|250ra|[Cigno]]
* Procelarioformaj birdoj (*Procellariiformes*)
** Diomedeedoj (*Diomedeidae*) albatrosoj
** Procelariedoj (*Procellariidae*) petreloj
** Pelekanoidedoj (*Pelecanoididae*) merĝopetreloj
** Hidrobatedoj (*Hydrobatidae*)
* Pelikanoformaj birdoj (*Pelecaniformes*)
** Pelikanedoj (*Pelecanidae*) pelikano
** Suledoj (*Sulidae*) suloj
** Falakrokorakedoj (*Phalacrocoracidae*) kormoranoj
** Fregatedoj (*Fregatidae*)
** Anhingedoj (*Anhingidae*)
** Faetontedoj (*Phaethontidae*)
* Cikonioformaj birdoj (*Ciconiiformes*)
** Ardeedoj (*Ardeidae*) ardeoj, egretardeo
** Koklearedoj (*Cochlearidae*)
** Balenocipitedoj (*Balaenicipitidae*) ŝubekulo

[eta|250ra|[Ŝubekulo.]]
** Skopedoj (*Scopidae*) martelbirdo
** Cikoniedoj (*Ciconiidae*) cikonioj
** Treskiornitedoj (*Threskiornithidae*) ibisoj, kulerbekuloj
* Fenikopteroformaj birdoj (*Phoenicopteriformes*)
** Fenikopteredoj (*Phoenicopteridae*) flamengoj
* Akcipitroformaj birdoj (*Accipitriformes*)
** Katartedoj (*Cathartidae*) kondoroj
** Pandionedoj (*Pandionidae*) fiŝaglo
** Akcipitredoj (*Accipitridae*) vulturoj, agloj, akcipitroj
** Sagitariedoj (*Sagittariidae*) sekretaribirdo
* Falkoformaj birdoj (*Falconiformes*)
** Falkedoj (*Falconidae*) falkoj
* Turnicoformaj birdoj (*Turniciformes*)
** Turnicedoj (*Turnicidae*)
* Gruoformaj birdoj (*Gruiformes*)
** Gruedoj (*Gruidae*) gruoj
** Aramedoj (*Aramidae*) aramo
** Psofiedoj (*Psophiidae*)
** Raledoj (*Rallidae*) porzanoj, galinoloj, porfirioj, fulikoj
** Heliornitedoj (*Heliornithidae*)
* Eŭripigoformaj birdoj (*Eurypygiformes*)
** Eŭripigedoj *Eurypigidae*
* Kariamoformaj birdoj (*Cariamiformes*)
** Kariamedoj *Cariamidae*
* Otidoformaj birdoj (*Otidiformes*)
** Otidedoj (*Otididae*) otidoj

[eta|250ra|[Avoceto.]]
* Ĥaradrioformaj birdoj (*Charadriiformes*)
** Jakanaedoj (*Jacanidae*) jakanaoj
** Rostratuledoj (*Rostratulidae*)
** Hematopedoj (*Haematopodidae*) hematopo
** Ĥaradriedoj (*Charadriidae*) vanelo, pluvioj
** Pluvianeledoj (*Pluvianellidae*)
** Ibidorinkedoj (*Ibidorhynchidae*)
** Rekurbrostruledoj (*Recurvirostridae*) avoceto, himantopo
** Skolopedoj (*Scolopacidae*) numenioj aŭ kurloj, tringoj
** Dromadedoj (*Dromadidae*)
** Burinedoj (*Burhinidae*) trielo
** Glareoledoj (*Glareolidae*) kuruloj, glareoloj
** Tinokoredoj (*Thinocoridae*) tinokoro
** Ĥionidedoj  (*Chionididae*)
** Sterkorariedoj (*Stercorariidae*) rabmevoj
** Laredoj (*Laridae*) mevoj
** Ŝternedoj (*Sternidae*) ŝterno
** Rinkopedoj (*Rhynchopidae*) tondilbekuloj
** Aŭkedoj (*Alcidae*)
* Pterokloformaj birdoj (*Pterocliformes*)
** Pterokledoj (*Pteroclidae*)
* Kolomboformaj birdoj (*Columbiformes*)
** Rafedoj (*Raphidae*)
** Kolombedoj (*Columbidae*) kolomboj, turtoj

[eta|250ra|[Hoacino.]]
* Psitakoformaj birdoj (*Psittaciformes*)
** Kakatuedoj (*Cacatuidae*)
** Psitakedoj (*Psittacidae*)
* Kukoloformaj birdoj (*Cuculiformes*)
** Musofagedoj (*Musophagidae*) turakoj
** Kukoledoj (*Cuculidae*) kukoloj
** Opistokomedoj (*Opisthocomidae*) hoacino
* Strigoformaj birdoj (*Strigiformes*)
** Titonedoj (*Tytonidae*) turstrigo
** Strigedoj (*Strigidae*) strigoj
* Kaprimulgoformaj birdoj (*Caprimulgiformes*)
** Kaprimulgedoj (*Caprimulgidae*) kaprimulgoj
* Steatornitoformaj birdoj (*Steatornithiformes*)
** Steatornitedoj (*Steatornithidae*) guaĉaro
* Podargoformaj birdoj (*Podargiformes*)
** Podargedoj (*Podargidae*) podargoj
* Niktibioformaj birdoj (*Nyctibiiformes*)
** Niktibiedoj (*Nyctibiidae*) niktibioj
[eta|250ra|[Kolibro, el la familio de plej malgrandaj birdoj.]]
* Egoteloformaj birdoj (*Aegotheliformes*)
** Egoteledoj (*Aegothelidae*) noktokaprimulgoj

* Apusoformaj birdoj (*Apodiformes*)
** Apusedoj (*Apodidae*) apusoj
** Hemiproknedoj (*Hemiprocnidae*) arbapusoj
* Trokiloformaj birdoj *(Trochiliformes)*
** Trokiledoj (*Trochilidae*) kolibroj
* Kolioformaj birdoj *(Coliiformes)*
** Koliedoj (*Coliidae*)
* Trogonoformaj birdoj (*Trogoniformes*)
** Trogonedoj (*Trogonidae*) trogonoj, kecalo
* Koracioformaj birdoj (*Coraciiformes*)
** Alcedinedoj (*Alcedinidae*) alciono
** Halcionedoj (*Halcyonidae*) kukabarao
** Ceriledoj (*Cerylidae*) krestalciono
eta|250ra|Eŭropa abelmanĝulo
** Todedoj (*Todidae*)
** Momotedoj (*Momotidae*)
** Meropedoj (*Meropidae*) abelmanĝuloj
** Leptosomatedoj (*Leptosomatidae*)
** Brakipteraciedoj (*Brachypteraciidae*)
** Koraciedoj (*Coraciidae*) koracio
** Upupedoj (*Upupidae*) upupo
** Fenikuledoj (*Phoeniculidae*)
** Buceredoj (*Bucerotidae*) buceroj aŭ kornobekuloj
* Pegoformaj birdoj (*Piciformes*)
** Galbuledoj (*Galbulidae*)
** Bukonedoj (*Bucconidae*)
** Libiedoj (*Lybiidae*) afrikaj barbuloj
** Megalaimedoj (*Megalaimidae*) aziaj barbuloj
** Kapitonedoj (*Capitonidae*) sudamerikaj barbuloj
** Semnornitedoj (*Semnornithidae*) tukanbarbuloj
** Indikatoredoj (*Indicatoridae*) mielindikantoj
[eta|[Sulfurbrusta tukano (Ramphastos sulfuratus)]]
** Ramfastedoj (*Ramphastidae*) tukanoj
** Pegedoj (*Picidae*) pegoj, koltordulo, pikumnoj
* Paseroformaj birdoj (*Passeriformes*)
** Akantisitedoj (*Acanthisittidae*)
** Alaŭdedoj (*Alaudidae*) alaŭdoj
** Artamedoj (*Artamidae*)
** Atrikornitedoj (*Atrichornithidae*)
** Bombiciledoj (*Bombycillidae *)
** Cerebedoj (*Coerebidae*)
** Certiedoj (*Certhiidae*)
** Cinkledoj (*Cinclidae*))
** Cinklosomatedoj (*Cinclosomatidae*)
** Cistikoledoj (*Cisticolidae*)
** Dendrokolaptedoj (*Dendrocolaptidae*)
** Dikeedoj (*Dicaeidae*)
** Dikruredoj (*Dicruridae*)
** Drepanidedoj (*Drepanididae*)
** Duledoj (*Dulidae*)
** Egitaledoj (*Aegithalidae*)
** Egitinedoj (*Aegithinidae*)
[eta|250ra|[Blankakrona emberizo.]]
** Emberizedoj (*Emberizidae*)
** Estrildedoj (*Estrildidae*)
** Eŭrilaimedoj (*Eurylaimidae*)
** Filepitedoj (*Philepittidae*)
** Formikariedoj (*Formicariidae*)
** Fringedoj (*Fringillidae*
** Furnariedoj (*Furnariidae*)
** Hipokoliedoj (*Hypocoliidae*)
** Hirundedoj (*Hirundinidae*) hirundo, murhirundo
** Ikteredoj (*Icteridae*)
** Irenedoj (*Irenidae*)
** Kaleedoj (*Callaeidae*)
** Kampefagedoj (*Campephagidae*)
** Kardinaledoj (*Cardinalidae*)
** Klimakteredoj (*Climacteridae*)
** Kloropseedoj (*Chloropseidae*)
** Konopofagedoj (*Conopophagidae*)
[eta|250ra|[Blua garolo]]
** Korkoraksedoj (*Corcoracidae*)
** Korvedoj (*Corvidae*) korvoj, korniko, monedo, pigo, garolo
** Kotingedoj (*Cotingidae*)
** Laniedoj (*Laniidae*)
** Malakonotedoj (*Malaconotidae*)
** Maluredoj (*Maluridae*)
** Melanokaritedoj (*Melanocharitidae*)
** Melifagedoj (*Meliphagidae*)
** Menuredoj (*Menuridae*)
** Mimedoj (*Mimidae*)
** Motaciledoj (*Motacillidae*)
** Muŝkaptuledoj (*Muscicapidae*)
** Nektariniedoj (*Nectariniidae*)
** Neositedoj (*Neosittidae*)
eta|Pentraĵo de Oriolo
** Orioledoj (*Oriolidae*) oriolo
** Ortonikedoj (*Orthonychidae*)
** Pakicefaledoj (*Pachycephalidae*)
** Paradizeedoj (*Paradisaeidae*)
** Paradoksornitedoj (*Paradoxornithidae*)
** Paramitiedoj (*Paramythiidae*)
** Pardalotedoj (*Pardalotidae*)
** Paruedoj (*Paridae*)
** Paruliedoj (*Parulidae*)
** Paseredoj (*Passeridae*)
** Petroicedoj (*Petroicidae*)
** Peŭcedramedoj (*Peucedramidae*)
** Pikatartedoj (*Picathartidae*)
** Piknonotedoj (*Pycnonotidae*)
** Pipredoj (*Pipridae*)
** Pitedoj (*Pittidae*)
** Pitiriaseedoj (*Pityriaseidae*)
** Platistejredoj (*Platysteiridae*)
** Ploceedoj (*Ploceidae*)
** Polioptiledoj (*Polioptilidae*)
** Pomatostomedoj (*Pomatostomidae*)
** Prionopedoj (*Prionopidae*)
** Promeropsedoj (*Promeropidae*)
** Proneledoj (*Prunellidae*)
** Ptilogonatedoj (*Ptilogonatidae*)
** Ptilonorinkedoj (*Ptilonorhynchidae*)
** Rabdornitedoj (*Rhabdornithidae*)
[eta|250ra|[Fajroverta regolo]]
** Regoledoj (*Regulidae*) regolo
** Remizedoj (*Remizidae*)
** Rinokriptedoj (*Rhinocryptidae*
** Silviedoj (*Sylviidae*)
** Sitedoj (*Sittidae*)
** Sturnedoj (*Sturnidae*)
** Tamnofiledoj (*Thamnophilidae*)
** Tikodromedoj (*Tichodromidae*)
** Timaliedoj (*Timaliidae*)
** Tiranedoj (*Tyrannidae*)
** Traŭpedoj (*Thraupidae*)
** Trogloditedoj (*Troglodytidae*
** Turdedoj (*Turdidae*)
** Turnagredoj (*Turnagridae*)
** Vangedoj (*Vangidae*)
** Viduedoj (*Viduidae*)
** Zosteropedoj (*Zosteropidae*)

## Lamarko 
Lamarko konsideris la birdojn kiel **dektria klaso** de organizo de animaloj el la plej simplaj (senvertebruloj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la birdojn kiel la unua grupo kun kompleta spirado per pulmoj, kaj ĉefe kun **varma sango**, malkiel la proksima grupo de reptilioj. Krome la birdoj havus plumojn anstataŭ haroj, kiel ĉe mamuloj, kaj flugiloj kiel antaŭaj membroj.

## Taksonomio kaj evoluo 
[thumb|dekstre|170ra|Birdoj (oriolo, hirundo ktp.) sur ĵarego ĉe Ĝardeno Pedrilla, [Cáceres, Hispanio. Birdoj oftas kiel artocelo.]]
En 2015 disvastiĝis artikoloj ĉefe pere de la prestiĝa gazeto *Science* kiuj popularigis la rezulton de ĵusaj studoj pri DNA de 45 birdospecioj, kio montris sekvojn ŝanĝantajn la ĝistiamajn taksonomiajn konsiderojn. La studoj fare de la *Avian Phylogenomics Consortium* kunordigis la laboron de 200 sciencistoj de 20 landoj kiuj esploris pri genetikaj aspektoj rilataj al plumaro, kantakiro, evoluo de seksaj kromosomoj, dentoperdo kaj adapto al akvaj medioj. La tuto temas pri ĉirkaŭ trideko da artikoloj aperintaj kaj en *Science* kaj en aliaj gazetoj kiaj *Genome Biology* kaj *GigaScience*. Oni klarigis aspektojn pri la komuna praulo de birdoj, krokodiloj kaj dinosaŭroj, ĉar ankaŭ oni komparis pribirdajn studojn kun la informoj el DNA de krokodiloj. Tiele oni atingis la jenajn rezultojn:
* Ĉirkaŭ 95 % el la nuntempe konataj birdospecioj apartenas al la grupo Neoaves. Ili aperis en relative malgranda tempoperiodo kio malfaciligas ties studadon.
* Tio okazis "eksplode" dum la 10-15 milionoj da jaroj post la formorto de dinosaŭroj, tio estas antaŭ 65 milionoj da jaroj. Tiam oni plenigis la disponeblajn ekologiajn niĉojn post la malapero de dinosaŭroj. Tio kontraŭas la popularan ideon ke birdoj floris inter 10 kaj 80 milionoj da jaroj antaŭ la malapero de dinosaŭroj.
* Grupo de surteraj birdoj - inter kiuj kantobirdoj, papagoj, falkoj, strigoj, pegoj kaj agloj - havas , nome superpredanto kiu estis supre en la nutroĉeno.
* El la studitaj birdospecioj, nur kvin ne estis *Neoaves*. Kokanseroj formus apartan grupon. Strutoj kaj tinamoj (Paleognatoj) aperas en la plej antikva branĉo de la arbo.
* La birdoj havas "malpezan" genomon, tio estas, dum plej vertebruloj havas ĉirkaŭ 50 % de ripetitaj genomoj, birdoj havas nur 5 al 10 %. Rezulte oni povas konkludi, ke la plinovigoj anstataŭ derivi el nova materialo povas veni el perdo de iama materialo.
* La genoj rilataj al dentoj perdiĝis en la komuna praularo antaŭ ĉirkaŭ 100 milionoj da jaroj.
* Kelkaj trajtoj aperis ne per genetika evoluo sed pro konverĝa evoluo, kiel la kapablo subnaĝi pere de kruroj aŭ la kantolernado. La genoj rilataj al kantoj estas parencaj de tiuj ĉe homoj por la kapablo paroli, forestaj ĉe simioj.

## Proverbo 
Ekzistas pluraj proverboj pri birdo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Lingvaj kuriozaĵoj 
Daniel Moirand en sia listo de proponitaj vortoj por sia traduko de La Libro de la mirindaĵoj de Marko Polo notas la vorton "birdi" por birdoĉasado, plej ofte pere de falkoj, kio estis kaj estas ofta en la popoloj centraziaj kiujn li vizitis. Tamen, tiu uzo ne estas registrita en PIV, tial ke la ĝenerala signifo de "birdi" estus "esti birdo". Aliflanke birdumo aŭ birdorigardado estas observado kaj studo de birdoj per simple okula rigardo aŭ per vida plibonigo danke al uzado de binokloj aŭ teleskopoj. La distingo inter "birdumo" kaj "birdorigardado" baziĝas sur dediĉo aŭ intenseco.

## Referencoj 
## Literaturo 
### En Esperanto 
* Edward Ockey, *Nomaro de britaj birdoj eksterdomaj, British bird names (outdoor birds), English-Esperanto-Latina-Français-Deutsch,* Kompilita de / Compiled by Edward Ockej, 1986, dua eldono, 15 pp, kun bibliografio.

## Vidu ankaŭ 
* Birda inteligento
* Birdokolonio
* Birdorezervejo
* Birdumo
* Endemiaj birdoj
* Imitado ĉe birdkanto
* Krioj de birdoj
* Organismo
* Senso (birdoj)

## Eksteraj ligiloj 
### En Esperanto 
* Esperantaj Birdnomoj far Peter Henningsson DOMUM 
* Avionary Nomoj de la okcidentpalearktaj birdoj en 46 lingvoj, inkluzive de Esperanto.
* Zoologiaj kaj botanikaj nomenklaturoj en diversaj lingvoj inkluzive de Esperanto
* Birdonomoj en Esperanto por la Hejma Vortaro
* Esperantaj nomoj de birdoj de okcidenta palearkto (Thierry Tailhades) 2011
* Eŭropaj birdoj - kun bildoj
* The Multilingual Birdsearch Engine
* Komunlingvaj nomoj de Eŭropaj birdoj
* Birdoj de Svedio
* Komunlingvaj Nomoj de Novzelandaj Birdoj. Esperanto Names of New Zealand Birds. Brian Fox 2012
* Avibase - The World Bird Database, kun traduko al Esperanto pere de Google Translate.

### Alilingve 
* Eŭropaj birdoj 
* BirdLife 

### Ĵusaj rimedoj 
* Birds of the World Phylogeny Explorer de CornellLab

 
 


Kategorio:Dorlotbestoj