Strigoformaj birdoj

La ordo **Strigoformaj birdoj** (*Strigiformes*) konsistas el du familioj:
* Titonedoj (*Tytonidae*)
* Strigedoj (*Strigidae*)

En la mondo ekzistas proksimume 10 000 birdospecioj, inter kiuj 220 diversaj specioj de strigoj. Ankaŭ estas konataj kelkaj formortintaj strigospecioj. Laŭ grandeco ili povas varii inter pasero (14 cm) kaj aglo (75 cm). Ili estas rabobirdoj kun tre mola lanugeca plumaro, kiu ebligas sensonan flugadon, havas grandan rondan kapon kun antaŭendirektitaj okuloj kiel primatoj, do ankaŭ kiel homoj. Perfekte ekipitaj ili estas por ĉasado kun kurba beko kaj akraj ungegoj, kiuj estas meteblaj du kontraŭ du.
[eta|maldekstre|La [noktuo, *Athene noctua*|180ra]]

## Genroj
* Titonedoj (*Tytonidae*)
** Genro *Tyto* – turstrigoj, ĝis 500 mm altaj; ĉirkaŭ 18 vivantaj specioj kaj eble unu ĵus formortinta
** Genro *Phodilus* – fodiloj, du vivantaj specioj kaj eble unu ĵus formortinta

* Strigedoj (*Strigidae*)
** Genro *Aegolius* – Segilakrigaj strigoj, kvar specioj
** Genro *Asio* – Orelstrigoj, naŭ specioj
** Genro *Athene* – naŭ specioj 
** Genro *Bubo* – kornobuboj, aglobuboj kaj fiŝostrigoj; parafiletika kun genroj *Nyctea*, *Ketupa*, kaj *Scotopelia*, ĉirkaŭ 25 specioj
** Genro *Glaucidium* – Nanaj strigoj, 29 specioj
** Genro *Gymnasio* – Puertorika strigo
** Genro *Gymnoglaux* aŭ *Margarobyas* – Nudkrura strigo aŭ Kuba kriĉostrigo
** Genro *Lophostrix* – Krestostrigo
** Genro *Jubula* – Krinostrigo
** Genro *Megascops* – Kriĉostrigoj, 22 specioj
** Genro *Micrathene* – Noktueto
** Genro *Ninox* – Aŭstralaziaj akcipitrostrigoj aŭ bubukoj, ĉirkaŭ 37 specioj
** Genro *Otus* – Malgrandaj orelstrigoj; probable parafiletika, ĉirkaŭ 45 specioj
** Genro *Pseudoscops* – nun Jamajka orelstrigo
** Genro *Psiloscops* – nun Fajrstrigo (*Otus flammeolus*)
** Genro *Ptilopsis* – blankvizaĝaj strigoj, du specioj
** Genro *Pulsatrix* – ringokulaj strigoj, tri specioj
** Genro *Strix* – senorelaj strigoj, ĉirkaŭ 22 specioj, inklude kvar iam atribuitaj al *Ciccaba*
** Genro *Surnia* – Nizostrigo
** Genro *Taenioptynx* - Koluma strigo kaj Sunda strigo
** Genro *Uroglaux* – Papua akcipitrostrigo
** Genro *Xenoglaux* – Nordperua strigo

## Nokta vivo 
Malmultaj homoj ne konas strigojn pro ilia plej ofte nokta vivado. Tamen ekzistas ankaŭ strigospecioj, kiuj ĉasas dumtage, kiel la marĉostrigo, kiu vivas multloke en la mondo, escepte en tropikaj regionoj. La plej multaj strigoj faras dumnokte ĉion necesan por vivteni la specion. Nokte ili defendas sian teritorion kontraŭ samspecaj konkurantoj, nokte ili serĉas partneron aŭ partnerinon, kovas, kaptas predojn kaj nutras siajn preskaŭ nesatigeblajn idojn. Strigoj povas vivteni sin nur danke al siaj sensorganoj, precipe okuloj kaj unuarange oreloj.

### Vidkapablo 
 montranta grandajn okulojn.]]
Iliaj okuloj estas tre grandaj kaj pezas 15% de la tuta kapo. Same kiel vidkapablaj homoj ili vidas stereoskope, ĉar ambaŭ okuloj estas direktitaj antaŭen. Oni povas dividi la birdojn en ĉasantoj kaj ĉasatoj. La ĉasatoj havas flanken direktitajn okulojn. Ili povas vidi ion ĉirkaŭe per unu rigardo. La ĉasantoj kiel strigoj kaj agloj havas okulojn pli antaŭe en la kapo, tiel ke ili povas ĝuste taksi la distancon ĝis la kaptotaĵo. Preskaŭ ĉiuj birdoj tamen povas vidi iom stereoskope. Ĉe kolomboj tio estas nur 20° kaj la tuta vidkampo kovras 340°, do preskaŭ tute ĉirkaŭe. Homo kun bona vidkapablo havas stereoskopan vidkampon de l40° kaj ĝeneralan vidkampon de 180°, do duoncirklan. Strigoj havas stereoskopan vidkampon de 110°, sed ili povas turni la kapon preskaŭ 360°, do tute ĉirkaŭe, kaj certe 270°. 

Multaj homoj supozas, ke strigoj povas vidi ankaŭ dum plena mallumo, kio cetere neniam okazas en la naturo. Sed tio ne estas vera. Ankaŭ strigoj povas neniom vidi dum plena mallumo. Tamen ili povas ankoraŭ vidi dum cirkonstancoj, kiujn la homo konsideras kiel absolutan mallumon, kaj kie la lumo estas nur mezurebla per tre fajnaj instrumentoj. Per eksperimentoj oni pruvis, ke la vidpovo de strigoj estas proksimume 100 fojojn tiel bona, kiel ĉe homo kun tre bonaj okuloj.

### Aŭdkapablo 
[eta|maldekstre|210ra|[Orelstrigo montranta plumorelojn.]]
Ankaŭ iliaj oreloj estas tre rimarkindaj. Ĉe multaj birdospecioj la oreloj troviĝas malantaŭ la okuloj. La aperturoj estas kovrataj de la surkapaj plumoj. Ĉe la strigoj tiuj aperturoj estas eksterordinare grandaj. La ekstera orelo, la t.n. aŭriklo, estas kovrata de la t.n. vualo, la ĉirkaŭokula plumaro. La oreloj kun la antaŭendirektita vualo formas specon de parabola spegulo, kiun ankaŭ la homo uzas en tekniko, ekzemple, por kapti forajn signalojn aŭ radioondojn el la universo. La orelaj aperturoj de strigoj etendiĝas de la supra kapoparto ĝis la suba beko kaj formas duoncirklon. La oreloj krome estas tre moviĝemaj. La aperturoj povas ŝanĝiĝi laŭ formo kaj grandeco. 

Alia eco de striga orelo estas, ke ĝi estas speciale ekipita por kapti sonojn de tre altaj frekvencoj. Multaj malgrandaj roduloj faras tiujn altajn pepajn sonojn kaj ankaŭ kiam ili moviĝas inter sekaj herboj, branĉetoj kaj folioj. Per eksperimentoj oni pruvis, ke strigoj ankaŭ en absoluta mallumo povas kapti per granda precizeco sian predon uzante nur la orelojn.

## Flugo de strigoj 
Al la granda sukceso dum la ĉasado de strigoj grave kontribuas ankaŭ ilia sensona flugado, kiu fenomeno jam ofte timigis homojn, kiuj nokte renkontis strigojn. Ili aperas kvazaŭ fantomoj kaj ankaŭ sensone kiel fantomoj malaperas. Dumnokte aktivaj roduloj estas preskaŭ blindaj, sed iliaj oreloj estas des pli bonaj. Do, se strigoj flugus kun tiom da susurado kiel aliaj birdoj, ilia kaptosukceso estus konsiderinde malpli bona. Eĉ gufo, kiu havas enverguron de 1,5 m kaj pezas 2,5 kg, kio estas sufiĉe multe por flugkapabla birdo, flugas sensone.

[eta|dekstre|230ra|[Neĝostrigo montranta grandajn flugilojn senbrue kaptonta muson.]]
Du faktoroj kaŭzas la sensonan flugadon de strigoj: t.e. la strukturo de la plumoj kaj la fakto, ke la flugiloj estas tre grandaj kompare kun la korpomaso. Ekzemple, turstrigo, pezanta 500 g, havas flugilareon de proksimume 1680 cm². Tio signifas, ke ĉiu gramo de la korpo estas portata de 3,4 cm² de la flugilo, dum ĉiu gramo de la korpo de korvo estas portata de proksimume nur 2,4 cm². Ju pli granda estas la korpomaso kompare kun la flugilareo, des pli peze la flugiloj devas labori por porti la korpon. Eble foje oni eĉ aŭdis la grandan bruon faratan de ekfluganta fazano, por eĉ ne paroli pri tiu de ekfluganta cigno, kiu birdo cetere estas majstra kaj gracia fluganto. Kiel dirite, ankaŭ la strukturo de la plumoj grave kontribuas al la sensona flugado. Ĉe ordinaraj tagemaj birdoj la grandaj flugilplumoj estas sufiĉe rigidaj kaj risortemaj. Ili per granda forto batas la aeron. Male, la grandaj flugilplumoj de la strigoj ĉe la randoj portas fajnan franĝon kaj estas kovritaj de velura lanugo. Tiuj strigospecioj, kiuj ordinare ĉasas dumtage, havas pli malmolan plumaron kaj produktas pli da bruo dum la flugado.

## Sekureco kaj teritorio 
j foje ariĝas por ripozi sekure; tamen tio estas artefarita bildo de *Crossley ID Guide Britain and Ireland*.]]
Bestoj ĝenerale havas la kutimon resti en pli-malpli limigita regiono aŭ teritorio. Ili funde konas tiun teritorion kaj tio donas al ili senton de sekureco. Ie en tiu teritorio troviĝas ĝia hejmo, kio povas esti nesto, truo aŭ fendo en arbo, eĉ de homo metita nestkesto, kie ĝi dumtage povas dormi kaj kaŝi sin. Kelkaj specioj de strigoj eĉ nestas kaj dormas surgrunde, kiel la marĉostrigo, kiu kovas en nordaj regionoj, kaj la belega neĝostrigo, kiu kovas en la arktaj regionoj. Tiuj dormejoj ofte estas uzataj dum jaroj, sed arbarstrigo ofte ŝanĝas dormlokon. Aliaj, kiel ekz. la orelstrigo, ne faras tion kaj ĉiam revenas, ofte grupe, al la sama arbo. Eblas trovi arbon, sur kiu dormas trideko da orelstrigoj. Eĉ nun ankoraŭ oni ofte trovas sur la sama arbo dumvintre sufiĉe multe da dormantaj orelstrigoj. Sendube, tiu arbo estas al ili konata kiel sekura, trankvila loko. Sekureco certe estas la unua kondiĉo. La loko devas doni protekton kontraŭ la vetero kaj kontraŭ malamikoj, kiuj povas esti grimpantaj rabobestoj, sed precipe alia pli granda strigospecio. Ekzemple, la gufo havas sur sia menukarto la arbar- kaj orelstrigon kaj ankaŭ la noktuon. Siavice la arbarstrigo, la plej granda en Nederlando kovanta strigospecio, okaze kaptas noktuojn. Ekzistas multaj teorioj pro kio certaj strigospecioj emas dormi kune, dum aliaj ne faras tion.

Kiam strigo dumtage estas malkovrita de malamiko, ekzemple de homo, ĝi akurate sekvas ĝiajn movojn, sen movi sin mem. Se ĝi moviĝas, ĝi faras tion tre malrapide, sinrektigas tiel ke ĝi aspektas kiel rompita arbobranĉo, kiu certe ne estas alloga frandaĵo de eventuala malamiko. Strigoj dormantaj en la malferma kampo ofte estas incitataj de malgrandaj kantbirdetoj, kiam ili estas hazarde malkovritaj. Tiam la malkovrinto komencas de sekura distanco eligi karakterizajn sonojn kaj fari specialajn movojn, kiuj allogas aliajn birdetojn. Ili faras tiujn sonojn kaj movojn por averti aliajn birdojn pri la danĝero. La samon ili faras, kiam ili vidas katon, vulpon aŭ serpenton. Ili agas tiel al bestoj, de kiuj ili povas facile eskapi, kiam ili estas ne neatendite atakataj. Tute alie ili agas, kiam ili estas minacataj de vere mortiga danĝero, kiel de akcipitro aŭ nizo aŭ migra falko. Tiam ili tuj fuĝas al la plej proksima kaŝejo kaj silentegas.

## Voĉoj 
Strigoj estas tre bruemaj birdoj. Ili ne estas kantbirdoj, sed la klara vokado de arbarstrigo en nokta arbaro certe estas tiel agrabla por aŭskulti kiel la kanto de merlo. Certe en Eŭropo la vokado de strigo nokte estas tre rimarkinda sono. Kvankam la vokado de strigo ofte estas indikata kiel grakado aŭ kriĉado, oni povus priskribi la blekadon de kelkaj specioj kiel gruntado, ronkado, zumado, siblado aŭ tusado. En Usono vivas specio, kiu ĉirpas kiel grilo kaj en Aŭstralio unu, kiu kriegas kiel virino en mortiga danĝero. Kvankam la vokado de strigoj kaj la belega kanto de najtingalo ne estas kompareblaj, ili havas la saman biologian funkcion. Vokanta strigo volas diri al konkuranto: "Restu for de ĉi tie. Tio ĉi estas mia teritorio". Krome la virbirdo allogas per sia vokado aŭ kantado sian partnerinon. Kiam penetras en la teritorion samspeca vira konkuranto, li estas forpelata per sensanga batalo aŭ fortimigado. Ĉe strigoj la partneroj povas tre malfacile malkovri, ĉu temas pri ino aŭ pri viro, ĉar ambaŭ seksoj tute similas, kvankam ĉe rabobirdoj kaj ankaŭ ĉe strigoj la inoj estas ĝenerale konsiderinde pli grandaj. Verŝajne ambaŭ seksoj rekonas unu la alian pro la konduto. Senpartnerinaj virstrigoj kaj inaj strigoj reagas tute diference kiam ili renkontas solan virstrigon kun propra teritorio. Sed ankaŭ la voĉoj diferencas. La striginoj respondas al la voko de masklo per sia karakteriza voko.

## Reproduktado 
Kiam paro estas trovinta unu la alian, komenciĝas la amludo, la t.n. nupta ceremonio. Ĉe multaj specioj tio estas tre spektakloriĉa prezentado, kiel ekz. ĉe greboj, tetraoj kaj duelbirdoj. Eric Hoskins kaj Cyril Newberry priskribas en sia libro "Birds of the night" (noktaj birdoj) la amludon de paro de turstrigoj. La paro sidis en distanco de kelkdekoj da cm unu de la alia sur trabo en malnova farmeja kabano, kie ili nestis. Ambaŭ birdoj komencis konversacion, dum kiu ili eligis altajn sonetojn, kiujn akompanis kraketado de la bekoj. Poste la masklo malrapide suprenetendis siajn kapon kaj kolon kaj starigis la plumaron. Li groteske aspektis kun la kapo etendita dorsen kaj kun larĝe malfermita beko, kaj tiam ĝi eksvingis sian kapon tien kaj reen kaj poste cirkle movis ĝin kiel muelilo. La ino komencis partopreni la svingan movadon, eligis raŭkajn sonojn kaj dume malrapide movis sin al la masklo, ĝis ambaŭ birdoj alpremiĝis unu al la alia. La viro maletendis sian kolon, malaltigis la kapon kaj ambaŭ birdoj frotis la vangojn unu kontraŭ la alia. Denove komenciĝis la bekokraketado, post kiam la masklo prenis la inon je la nukaj plumoj kaj denove ili ekbalanciĝis. Ŝajnis, ke la ino ŝatis la iom krudan pritraktadon, ĉar dume ŝi eligis ronronajn sonojn kvazaŭ kato kiu "ŝpinas". Ekzistas inter la diversaj specioj multaj malsimilaj amritaroj, kiel la oferado de kaptitaĵo ĉe gufoj, kaj la flugila aplaŭdo dum nupta flugo ĉe marĉostrigoj.

Strigoj ne estas grandaj nestokonstruantoj. Ofte ili uzas nestojn de aliaj bestoj kaj birdoj. Laŭ origino ili nestas en arbotruoj aŭ -fendoj. Pluraj specioj uzas forlasitajn nestotruojn de pigoj, kelkfoje pigoj kaj strigoj uzas la saman truon kiel dormejon. La strigoj dormas dumtage kaj la pigoj nokte. En Nederlando, kie pro la moderna arbarmastrumado ekzistas malmulte da naturaj nestotruoj en arboj, birdprotektaj grupoj ofte pendigas specialajn nestoskatolojn por strigoj. Feliĉe oni jen kaj jen komencas lasi en la arbaroj ankaŭ kavajn kaj truhavajn arbojn, kiuj ire pliriĉigas la faŭnon. Ekzistas ankaŭ birdospecioj, kiuj alkutimiĝis al senarbaraj vivejoj, kaj kiuj konstruas sian neston sur la teron, ekzemple la marĉostrigo kaj la neĝostrigo. En la Nova Mondo vivas la kaverno-strigo sub la tero. Ĝi vivas en la kavernoj de preriaj hundoj kaj ankaŭ en la forlasitaj truoj de lupoj, vulpoj, skunkoj, dazipoj.

j en Ukrainio]]
La nombro de la ovoj (blankaj kaj preskaŭ sferformaj) tre varias inter la strigo-familioj. Ekzemple, gufo ĝenerale metas nur unu ovon, dum ĉe la marĉostrigo la nombro de ovoj povas varii inter 2 kaj 12 depende de la kaptebla nutraĵo. Ekzistas ankaŭ alia sistemo, kiun oni povus konsideri kiel krudan formon de familio-planado: la nombro de la idoj, kiuj povas plenkreski, dependas de la kvanto da nutraĵo. Ĉe la plej multe da strigospecioj la inoj tuj komencas kovi antaŭ ol la ovaro estas kompleta. La idoj do ne samtempe eloviĝas. La plej aĝaj idoj estas la plej grandaj, do ankaŭ la plej fortaj. Kiam la gepatroj venas sur la neston kun predo, la pli fortaj postulas la unuan vicon por esti nutrataj. En tempo de nutraĵabundo tio ne gravas, ĉar la gepatroj daŭre alportas novan manĝaĵon. Kiam la pli fortaj estas satigitaj, venas la vico al la malpli fortaj. Sed, se la nutraĵo ne sufiĉas, la malpli fortaj malsatmortas aŭ ili kelkfoje estas mortigataj kaj manĝataj de la pli fortaj gefratoj. Nesto da strigoj formanĝas enormajn kvantojn da predoj, ĉefe roduloj. Eric Hoskins notis ĉe nesto kun kvar turstrigidoj, ke la gepatroj alportis por satigi siajn nesatigeblajn infanojn 102 musojn, 21 ratojn kaj 1 talpon, sume do 124 predojn. La tuta kaptitaĵo sendube estis ankoraŭ multe pli ampleksa. La flugkapablaj idoj ne denaske povas mem kapti predojn. La arbarstrigaj gepatroj ĝis la malfrua printempo instruas al siaj idoj la arton de predkaptado. Ĉe almenaŭ unu specio, striginoj ne pariĝas kun la sama masklo dumvive. Inoj de kuniklostrigoj ofte vojaĝas kaj trovas aliajn partnerojn, dum la masklo restas en sia teritorio kaj pariĝas kun aliaj inoj.

## Egagropiloj 
[thumb|240px|left|Egagropilo de [Gufo (*Bubo bubo*).]]
Strigoj kaj cetere ankaŭ aliaj rabobirdoj, elvomas en la formo de kolbasetoj la nedigesteblajn partojn de siaj predoj. Tiujn kolbasetojn oni nomas *vombuloj* aŭ pli teknike *egagropiloj*. Pere de tiuj ĉi vombuloj estas facile esploreble, kiujn bestojn la strigoj manĝas kaj kiaj roduloj vivas en la koncerna regiono. En Pollando oni trovis en 15 500 vombuloj la restaĵojn de 95 % da roduloj (musoj kaj ratoj), 3 % da birdoj kaj 2 % da lacertoj, ranoj kaj aliaj bestoj. Tiuj ciferoj koincidas kun la donitaĵoj trovitaj en Okcidenta Eŭropo. 

Sed kiam la birdoj vivas ĉe la rando de urbo aŭ eĉ en urbo, la menuo grave diferencas. Ekzemple, en la t.n. Holland Parko en Londono oni esploris la menuon de arbarstrigo vivanta tie. Ĝi konsistis je 37 % el sturnoj, merloj kaj turdoj, je 25 % el kolomboj kaj pigoj, je 31 % el paseroj kaj je nur 7 % el malgrandaj mamuloj. Estas tute klare, ke strigoj estas tre utilaj kiel aliancanoj de la homo, se almenaŭ la homo ne stulte intervenas en la naturo, kiel okazis sur Kuzo-insulo, unu el la Sejŝeloj en la Hinda Oceano. Oni enkondukis tie la Kablandan turstrigon (*Tyto capensis*) por kontraŭbatali la amason da ratoj en la kokosaj plantejoj. Esplorante la vombulojn de tiuj strigoj oni tamen nerefuteble pruvis, ke la strigoj baldaŭ malkovris pli facile kapteblan predon, nome la idojn de malofta specio de ŝternoj, kiu kovas tie amase en kolonioj. Nun oni devis senindulge ekstermi la strigojn tie por savi la pluekzistadon de la maloftaj ŝternoj. 
[200ra|eta|[Uralstrigo *Strix uralensis*]]

## Strigoj kaj homoj 
Strigoj jam ekde miloj da jaroj ludis gravan rolon en la homa fantazio. Unuflanke ili estas simbolo de la granda saĝo, ekzemple ekde la Antikva Grekio (kaj ankoraŭ ties skulptaĵoj estas venditaj tie al turistoj kiel suveniroj), pri kio aludas la proverbo "Ne portu strigojn al Ateno"; aliflanke ili estas metaforo de granda stulteco. Ekzemple, en la nederlanda lingvo oni nomas stultan personon kiel strigo aŭ strigido kaj en Hispanio noktuo. Ofte ili ludas gravan rolon en fabloj kaj bestrakontoj kiel saĝaj figuroj. Tre populara siatempe estis en Nederlando la porinfana televidprogramo nomita la "Fablogazeto", al kiu ĉiuvespere rigardis eble pli da plenkreskuloj ol da infanoj. En tiu televidfablo sinjoro Strigo ludis ĉefan rolon. Jam en la hieroglifoj de la fruaj egiptoj troviĝas strigoj kaj eĉ nun ankoraŭ vivas strigoj inter la piramidoj.

## Vidu ankaŭ 
* Flugo de strigoj

## Referencoj
## Bibliografio 
* Calaprice, Alice & Heinrich, Bernd (1990): ''Owl in the House: A Naturalist's Diary*. Joy Street Books, Boston. .
* Duncan, James (2013). *The Complete Book of North American Owls.* Thunder Bay Press, San Diego. .
* Duncan, James (2003). *Owls of the World*. Key Porter Books, Toronto. .
* Heinrich, Bernd (1987): *One Man's Owl*. Princeton, N.J.: Princeton University Press. . .
* Johnsgard, Paul A. (2002): *North American Owls: Biology and Natural History*, 2nd ed. Smithsonian Institution Press, Washington, D.C. .
* Maslow, Jonathan Evan (1983): *The Owl Papers*, 1st Vintage Books ed. Vintage Books, New York. .
* Sibley, Charles Gald & Monroe, Burt L. Jr. (1990): *Distribution and taxonomy of the birds of the world: A Study in Molecular Evolution*. Yale University Press, New Haven, CT. 

## Eksteraj ligiloj 
* Arbeitsgemeinschaft Eulenschutz – eldonata la jarbulteno *Kauzbrief*.
* Global Owl Project
* International Owl Center
* International Owl Society – eldonata la trimonata bulteno "*Tyto news*" kaj la jarbulteno "*Tyto*".
* Owl Research Institute
* Raptor Research Foundation – eldonata trimonata bulteno *Journal of Raptor Research''".
* "The Owl Pages"
* World Owl Trust
* World Working Group on Birds of Prey and Owls