Aŭto

775ra

eta|350ra|1972 Citroën SM
[350ra|eta|[Chevrolet Volt.]]
[eta|dekstra|240ra|[Usono havas la plej grandan kvanton da motorveturiloj registritaj, nome preskaŭ 250 milionojn da veturiloj.]]
eta|dekstra|*Mercedes Simplex* de 1906
[eta|dekstra|*Modelo T* de [Henry Ford.]]
[eta|dekstra|*[Citroën Traction Avant|Traction Citroën*.]]
**Aŭtomobilo** (el la greka *autos* [mem] kaj latina *mobilis* [mobila]) aŭ (kiel kutima mallongigita formo) **aŭto** estas, krom biciklo, unu el la plej ofte uzataj veturiloj de la persona kaj ŝarĝo-transporto. Aŭtomobilo estas difinebla kiel memmova veturilo, kiu memstare movas sin per helpo de propra movilo - sen helpo de tirbestoj - sur stratoj, vojoj (sendepende de reloj).

**Aŭto** estas radohava motorveturilo uzata por transportado. La difinoj plejparte konsentas pri tio, ke la aŭtoj kutime funkcias sur ŝoseoj, sidigas inter unu kaj ok personoj, havas kvar radojn, kaj servas kiel transportiloj precipe por personoj kaj nur duavice por varoj.

Aŭtoj venis al ĝenerala uzado laŭlonge de la 20a jarcento, kaj disvolviĝintaj ekonomioj dependas el ili. La jaro 1886 estis konsiderata kiel la naskiĝjaro de la moderna aŭto kiam la germana inventisto Karl Benz patentis sian triradan motoraŭton *Benz Patent-Motorwagen*. Iom post iom aūtoj iĝis amplekse disponeblaj jam komence de la 20a jarcento. Unu el la unuaj aŭtoj relative facile akirebla por homamasoj estis la Ford Modelo T de 1908, nome usona aŭto fabrikita de Ford Motor Company. Aŭtoj estis rapide adoptitaj en Usono, kie ili anstataŭis besto-tiritajn ĉarojn kaj aliajn vehiklojn, sed ili bezonis multe pli da tempo por esti akceptitaj en Okcidenta Eŭropo kaj en aliaj partoj de la mondo.

Aŭtoj havas kontrolilojn por direktigo, haltigo, komforto de pasaĝeroj, kaj ĝenerala sekureco, kaj por kontroli ampleksan varion de lampoj. Laŭlonge de jardekoj, oni aldonis kromajn trajtojn kaj kontrolilojn al la vehikloj, kio faris ilin iom post iom pli kompleksaj. Ekzemploj estas kameraoj por rigardi la retroiron, klimatiziloj, navigiloj, kaj internaj distriloj (radio, muziko, televido en malantaŭaj sidlokoj ktp). Plej aŭtoj nuntempe uzataj en la 2010-aj jaroj estas pelataj pere de internaj eksplodmotoroj, kiuj uzas energion el brulado de fosiliaj brulaĵoj. Elektraj aŭtoj, kiuj estis inventitaj jam komence de la historio de aŭtoj, ekiĝis komerce disponeblaj nur en 2008.

La unuaj modernaj aŭtoj kun la konata stirrado kaj pedaloj estis la Cadillac kaj Aston Martin 7. En la 1930-aj jaroj Volkswagen Tipo 1, populare nomata skarabo laŭ ĝia aerdinamika ferma formo, estis produktita en Germanio, kiu estis populara malmultekosta aŭto tra la tuta mondo.

Estas multaj profitoj kaj malprofitoj en la uzado de aŭtoj. Altaj kostoj rezultas el akiro de la vehiklo, pago de interesoj (se la aŭtaĉeto estis financita), riparoj kaj bontenado, brulaĵo, elĉerpiĝo kaj malvaloriĝo, ŝoforado (lacigo kaj tempoperdo), malfacilo trovi aŭ pagi haltigejojn, impostoj kaj asekurado. Kostoj por la socio (ŝtato), estas bontenado de ŝoseoj, uzado de tereno, ŝoseŝtopiĝo, aer-poluado, publika sano, sansistemo, kaj disponi el la vehiklo je la fino de ĝia vivo. Trafikakcidentoj estas la plej granda kaŭzo de vundo-rilataj mortoj en la tuta mondo.

Profitoj estas facilo por transportado, moveblo, sendependo, kaj konveno. Sociaj profitoj estas ekonomiaj profitoj, kiel laborpostenoj kaj riĉokreado el la aŭtomobila industrio, transporto provizo, socia bonfarto el oportunoj por plezuro kaj veturebloj, kaj generado de enspezoj el la multaj impostoj. La aktuala kapablo de la personoj por moviĝi facile kaj flekseble el unu loko al alia okazigis alt-atingajn rezultojn por la naturo de la socioj kaj ties trajtoj. Oni ĉirkaŭkalkulis en 2014 ke la nombro de aŭtoj estas ĉirkaŭ 1.25 mil milionoj da vehikloj, el la 500 milionoj de 1986. Tiuj ciferoj pliiĝas tro rapide, speciale en Ĉinio, Barato kaj aliaj nove industriigitaj landoj.

## Historio 
### Invento de la aŭtomobilo 
La verŝajne unua aŭtomobilo (pelita per vaporo) estis dezajnita kaj eble konstruita kaj ekuzita en 1678 fare de la jezuita pastro Ferdinand Verbiest (1623–1688) en la ĉina kortego. Temis pri memmova vapormaŝino. Li estis partoprenanto en Jezuita misio en Ĉinujo. Temis pri 65-cm-longa skal-modela ludilo por la imperiestro de Ĉinujo, kiu estis malkapabla porti ŝoforon aŭ pasaĝeron. Oni ne konas certe ĉu la modelo de Verbiest estis sukcese konstruita kaj funkciigita.

La piŝta motoro, laŭ kies skemo funkcias ankaŭ la hodiaŭaj motoroj, estas la elpensaĵo de la nederlanda fizikisto Christiaan Huygens (1629–1695). Temis pri eksploda motoro, kies eksplodaĵo estis verŝajne pulvo.

[eta|La modelo de Cugnot de 1771 *fardier à vapeur*, kiel estas konservita en la [Muzeo de Artoj kaj Metioj, Parizo.]]
Jam en 1768 estis konstruita fare de Nicolas-Joseph Cugnot por la franca armeo vapormaŝino por transporto de kanonoj, sed ĝi funkciis nur tre hazarde. Cugnot estas amplekse agnoskita kiel la konstruinto de la unua plen-skala, mem-pelita meĥanika vehiklo aŭ aŭto ĉirkaŭ 1769; li kreis vapor-energian triciklon. Li konstruis ankaŭ du vaportraktorojn por la franca armeo, unu el kiuj estas konservita en la Nacia Konservatorio de Artoj kaj Metioj. Liaj inventoj tamen suferis pro problemoj kun la akvoliverado kaj bontenado de la vaporpremo. Koincide, en 1807 la svisa inventisto François Isaac de Rivaz desegnis sian propran internan brulmotoron de de Rivaz kaj uzis ĝin por disvolvigi la unuan vehiklon en la mondo uzantan energion el tia motoro. La *Pyréolophore* de la Niépce-oj uzis energion el mikso de pulvoro el *Lycopodium* (nome sekigitaj sporoj de la planto likopodio), fajne muelita karbopolvo kaj rezino kiu estis miksita kun oleo, dum de Rivaz uzis mikson de hidrogeno kaj oksigeno. Neniu el tiuj desegnoj estis tre sukcesa, kiel okazis ankaŭ ĉe aliaj kiel Samuel Brown, Samuel Morey, kaj Etienne Lenoir kun sia *hipomobilon*, kiuj produktis vehiklojn (kutime adaptitajn ĉarojn aŭ kaleŝojn) kiuj uzis energion el internaj brulmotoroj. Jam en 1828 okazis pli-malpli regula naveda trafiko de vaporbuso inter Londono kaj Bath. En la 20-a jarcento estis konstruita sukcesa vapor-aŭto, la t.n. Sentinel.

### La moderna aŭtomobilo 
[eta|La triciklo de [Gustave Trouvé, nome unua elektra aŭtomobilo montrita en publiko.]]
eta|Benz Auto, 1886.
En novembro 1881, la franca inventisto Gustave Trouvé montris la unuan funkciantan (triradan) aŭton kiu uzis energion el elektro en la Internacian Ekspozicion pri Elektro, en Parizo. Kvankam kelkaj aliaj germanaj inĝenieroj (kiel Gottlieb Daimler, Wilhelm Maybach, kaj Siegfried Marcus) estis jam laboranta pri tiu afero en la sama epoko, Karl Benz estas ĝenerale agnoskita kiel la inventisto de la moderna aŭto. *The Studebaker Automobile Company*, filio de delonge establita fabrikanto de vagonoj kaj ĉaroj, ekkonstruis aŭtojn en 1897 kaj ekvendis elektrajn vehiklojn en 1902 kaj benzinajn vehiklojn en 1904.

En Britio, estis kelkaj klopodoj por konstrui vaporaŭtojn atingante variajn gradojn de sukceso, el kiuj tiu de Thomas Rickett eĉ atingis produktadon en 1860. Santler el Malvern estis agnoskita de la "Veteran Car Club" de Granda Britio kiel la unua benzinaŭto en la lando en 1894, sekvita de Frederick William Lanchester en 1895, sed tiuj ambaŭ estis unikaĵoj. En la 1890-aj jaroj, la "senĉevala veturilo" estis relative nova ideo, kaj neniu havis fiksan, universalan ideon pri kiel aŭto devas aspekti aŭ funkcii. Plej el la unuaj aŭtokonstruantoj estis inventistoj, pli ol negocistoj, kaj laboris per sia imagopovo kaj pri la elementoj kiujn ili havis disponeblaj.

Ekde 1900 estis fonditaj pli ol 2500 firmaoj, kiuj produktis por la merkato aŭtomobilojn. Multaj entreprenoj, kiuj produktis en la 19-a jarcento fervarojn aŭ ŝtalon, komencis meze de la jarcento la produktadon de armiloj aŭ bicikloj kaj tiel akiris la bezonatajn konojn, scion, por produkti jarcenton poste aŭtomobilojn.

Ankaŭ hodiaŭ ekzistas malgrandaj entreprenoj, kiuj muntas ekskluzivajn aŭtojn ĉefe permane; ekz. la firmaoj Stutz (Usono) kaj Morgan (Britio).

## Tekniko 
[eta|300ra|dekstra|*Ford* T 1909, la unua aŭto industrie produktita en [muntoĉeno]]
La plej ofte produktitaj aŭtomobiloj baziĝas sur la baza konstruo de Mercedes Simplex (1906 – vidu supran foton, la t. n. simpleks-konstruaĵon): en tiu modelo la motoro troviĝas antaŭe. La nocio Simpleks originas de la germana imperiestro Vilhelmo la 2-a, kiu nomis en 1906 dum aŭtomobila ekspozicio en Berlino ekveturon kaj la 10-minutan veturon kun Mercedesa aŭto "Simplex".
La germana imperiestra familio estis tre aŭtomobil-ravita, la frato de la Imperiestro Vilhelmo la 2-a, princo Heinrich, inventis glacoviŝilon du jarojn post la usonanino Mary Anderson kiel unua germano kaj anoncis la inventaĵon en 1905 por patento.

### Komponantoj de la aŭtoj 
* movila/antaŭpela unuo (propulsilo/motoro, propulsilo, kluĉilo, kardana artiko)
* moviĝa parto (rad-pendigo, stirrado, stirmeĥanismo, bremso, pneŭoj, radrondo, diferencial-meĥanismo, diferenciala blokilo)
* ĉasio kaj karoserio (pli frue ekz. ĉe kamionoj framo kaj konstruaĵo)
* interna ekipaĵo (ekz. sidejoj, instrumenta panelo, spegulo por vidi demalantaŭe)
* ekstera ekipaĵo (ekz. puŝ-stango, glacolavilo, glacoviŝilo, nebullumigilo, licencplato, flankaj speguloj)
* elektroniko (ekz. sparkilo, lumilo, startigilo, aŭtolumigo)
* mekatronikaj komponentoj kiel ESP kaj ABS
* Internaj sekurigiloj sekurzonoj, aersako
* Sistemoj ne esencaj por veturado, kiel vehikla sonaŭdsistemo aŭ klimatizilo.

### La funkciigo 
[eta|200ra|Kvartakta [eksplodmotoro]]
[eta|200ra|Rondira [vankelmotoro ]]
La aŭtoj hodiaŭ havas ĝenerale eksplodan motoron. Pelaĵoj estas antaŭ ĉio benzino (karbura motoro) kaj dizeloleo (dizelmotoro), en kelkaj landoj oni uzas ankaŭ alkoholon. Pro emisiaj kaŭzoj aŭ por doni alternativon al la fosiliaj brulaĵoj, iuj firmaoj evoluigis modelojn kun pelaĵoj kiel tergaso, likva gaso, plantoleo (ekz. kolzoleo, biodizeloleo) aŭ hidrogeno.
Nuntempe pliiĝas la aŭtomobiloj kun elektromotoroj. La energio venas tiuokaze kiel ŝarĝita energio de akumulatoro aŭ brulaĵ-ĉeloj, kiuj povas funkcii per hidrogeno aŭ alkoholo. Ĉe hibridmovo de du japanaj produktantoj, la aŭtoj havas kaj karburan motoron kaj elektromotoron. La karbura motoro ŝargas normalkaze la pilon por la elektromotoro, kiu eluzas la avantaĝon de granda turnomomanto en la tuta turnonombra amplekso.
Aliaj tipoj estas la aŭtoj kun pura elektromovo aŭ enŝaltado de karbura motoro ĉe granda povobezono (vidu ankaŭ Toyota Prius kaj Honda).

Aŭtoj kun sunĉeloj kaj opcia pedalmovo estas ĝis nun eksperimentaĵoj.

Oni povas dividi la motorojn laŭ funkciado:

* piŝta motoro, tiuokaze eksplodmotoro estas dividita laŭ pelaĵoj karbura motoro (benzino, alkoholo, hidrogeno) aŭ dizelmotoro (dizeloleo, biodizeloleo) kaj laŭ funkciado (dutakta motoro, kvartakta motoro).
* vankelmotoro
* elektromotoro

*Vidu ankaŭ:*
* Aerodinamiko: gutoformo, spojlero, cv-valoraĵo
* Movtekniko: frontmotora, poba motora, ĉiuradmova
* Aŭtomobilproduktado

## Sekureco 
Oni povas la sekurecon de la aŭtomobiloj plibonigi per administraj kaj konstruaj rimedoj.

* al la administraj rimedoj apartenas ekz: trafikreguligo (per trafikŝildoj, lampoj), perleĝa reguligo (deviga sekurzono, malpermeso de telefonado), trafikkontrolo kaj aliaj metodoj.
* la konstruaj sekur-ekipaĵoj de la modernaj aŭtoj estas divideblaj je du grupoj:
** aktivaj sekur-ekipaĵoj devas aktive obstakli, eviti la gravajn vundojn aŭ eĉ la akcidenton ekz.: ABS, ASR, ESP
** La pasivaj sekur-ekipaĵoj helpas dum akcidento malgrandigi la damaĝojn. Ekz: deformebla strir-rado kun deklinebla stir-kolono, sekurzono, aersako, rulkaĝo, deformiĝa zono

## Malavantaĝo de la aŭtoj 
Ekzistas ankaŭ malavantaĝoj de la aŭtouzado por la socio, unuopaj homoj, pro kiuj unu konsideras aŭtomobilon kiel riskon por la homo kaj medio:
* Ofteco de akcidentoj: laŭ la Mond-Organizo por Sano mortas ĉiujare pli ol 1,2 milionoj da homoj pro sekvoj de trafikakcidentoj
* Aerpoluado: nur en Germanio mortas laŭ oficiala kalkulo ĉiujare 14.000 homoj en sekvoj de la dizel-ellasgasoj, eble pli ol pro tabako.
* Klimata varmiĝo: la per fosilia energio pelataj aŭtomobiloj produktas grandan kvanton de forceja gaso CO2.
* Troa okupado de tereno de stratoj, aŭtoŝoseoj kaj haltigejoj.
* Fuŝado de la pejzaĝo.
* Perdo de la sociaj kutimoj kaj virtoj: pro daŭra anstataŭiĝo de pieda aŭ publikvetura irado per aŭtomobila, homoj malkutimiĝas je la apudvivo socia kaj perdas la sociajn virtojn.
* Bruemisio: laŭ studoj de la germana federacia media oficejo, ekzistas rilato inter la trafikbruo sur-strata kaj koraj-cirkuladaj malsanoj.
* Foruzado de krudmaterialoj: dum la produktado de unu aŭtomobilo oni foruzas ekzemple kelkajn centmil litrojn da akvo.
* Malapero de la ĉieaj butikoj profite al superbazaroj kun plilongigo de irtempo kaj pliĝenadoj al la ĉiutaga vivo.
* Alia kalkulo estis farita de iuj: sumigante la laborhorojn por pergajni la monon postulatan por aŭto-uzo: la aĉetkosto, la benzino, asekuro, tarifoj kaj impostoj, riparoj, parkpago, ktp, plus la tempo pasanta dum la veturo mem, en remizo, por serĉi parkejon, ktp, oni dividas la kilometrojn veturitajn per la sumo de tiuj horoj, kaj oni ricevas la realan averaĝan rapidecon de veturado, la rezulto estas proksimume... po 5 kilometroj hore! La rapideco per kiu homo irus piede.
* Socio kaj labormerkato iĝis tute dependaj de aŭtomobilo; diratis, ke "hodiaŭ la homoj laboras grandan parton de la tago por pergajni monon bezonatan por iri ĝis la laborloko", kaj "de du generacioj irdaŭro inter loĝejo kaj laborejo pligrandiĝis pli rapide ol malgrandiĝis samtempe deĵordaŭro."
eta|rechts|BMW 320i

## Fabrikado 
### Entreprenoj kaj divizioj 
* Detroit Automobile Company
* Cadillac
* Chevrolet,
* GMC,
* Hummer,
* Pontiac,
* Citroen
* Dacia
* Daewoo
* Ferrari
* Fiat
* Ford
* General Motors
* Henry Ford Company
* Hispano-Suiza
* Holden
* Lada
* Opel
* Peugeot
* Saab
* Tatra
* Volkswagen

### Evolutendencoj 
Oni povas rimarki diversajn evolutendencojn. La plej rimarkebla tendenco estas la pliigo de la elektronika ekipaĵo (naviga sistemo, enkonstruo de amuziloj kiel televidiloj aŭ DVD-montriloj).

* Stir-helpa sistemo
* Perkabla stirado (angle: *Steer-by-wire*)/perkabla bremsado (*Brake-by-wire*)
* Bruligaĵ-ĉelo/Elektromovo/Hibridmovo
* Renoviĝanta energio
* Piedirantula defendo
* Uzado de reuzeblaj materialoj

### Kritikistoj de la aŭtomobiloj 
* Carl Amery
* Frederic Vester
* Heathcote Williams ("Autogeddon")
* *Carbusters* (ligilo al ties paĝo en Esperanto: aŭtofrakasista bulteno)
* *Regajnu la Stratojn*

## Produktadaj statistikoj 
En 2005, 63 milionoj aŭtoj estis produktitaj tutmonde.

## Komercado 
Aŭtokoncesio, ankaŭ nomata aŭtovendejo, estas entrepreno, kiu vendas novajn aŭ uzitajn aŭtojn podetale laŭ koncesia interkonsento kun aŭtoproduktanto aŭ ĝia vendofilio. Aŭtokoncesioj ofte ankaŭ vendas partojn kaj aŭtomobilajn prizorgadajn servojn. 

## Dezajno / Aŭtomodeloj 
### Dezajn-varioj 
* Kabrioleto (Kabrio)
* Kombinaŭto (Kombino)
* Limuzino
* Liftback
* Limuzino Pulmann
* Tesla Roadster
* Spider
* Geländewagen
* Pickup
* Sporta Util-Vehiklo (SUV)
* Kupeo
* Van
* Minivan

### Aŭtomobilaj dezajnistoj 
* Bertone
* Flaminio Bertoni
* Giugiaro
* Pininfarina (Sergio Pininfarina) aŭ Italdesign
* Karmann
* Ghia
* Erwin Komenda
* Ferdinand Porsche

### Famaj aŭtomodeloj 
* Aston Martin
* Austin FX4 (klasika londona taksio)
* Bentley
* BMW Dixie
* Chevrolet Corvette
* Citroën 2CV ("Anaso")
* Citroën DS
* DKW
* Fiat 500
* Ford Eifel
* Ford Modelo T ("Tin Lizzy")
* Ford Mustang
* Goggomobil
* Horch
* Jaguar-E-Type
* Mercedes 300 SL
* Messerschmitt Kabinenroller
* Mini
* Opel Kadett
* Opel Laubfrosch
* Porsche 911 kaj Porsche 959
* Renault R4
* Rolls-Royce Silver Ghost
* Toyota Corolla
* Toyota Prius
* Trabant
* Traction Avant
* VW Golf
* VW skarabo

## Homoj kaj aŭtoj 
* Aŭtomobilproduktado

### Kiel sporto 
* Aŭtosporto
* Sporta aŭto

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Aŭtomobilmarko
* Aŭtotransporto
* Benzinaĉeto en grupo
* Itinero memoriga pri Bertha Benz
* Elektra aŭtomobilo
* Adasky
* Alfa Romeo
* Tesla Motors
* Aŭta terminaro
* Aŭto de la jarcento
* Senaŭta urbo
* Ŝredatoro

## Eksteraj ligiloj 
* Automuseum Dr. Carl Benz, Ladenburg/Germany ()
* Bertha Benz Memorial Route ()
* 

775ra

Kategorio:Transportaj rimedoj

Kategorio:Germanaj inventoj