Grandaj Lagoj (Nordameriko)

La **Grandaj Lagoj** – la lagoj Supra, Miĉigana, Hurona, Eria, kaj Ontaria – formas la plej grandan nesalan akvosistemon de la tero. La lagoj kovras 243.459&nbsp;km2, kaj ili drenas pli ol 500.000&nbsp;km2 da tero. Inter la Hurona kaj Eria troviĝas la Lago Sankta Klara. La Grandaj Lagoj situas inter Kanado kaj Usono -do ili faras landlimon-, inter la kanadaj provincoj de Ontario kaj Kebekio, kaj la usonaj ŝtatoj de Ilinojso, Indianao, Miĉigano, Minesoto, Nov-Jorkio, Ohio, Pensilvanio, kaj Viskonsino. Pli ol 33 milionoj da homoj loĝas en la Grandlaga drenad-baseno.

maldekstre|eta|242x242px
Ili formas la plej grandan grupon de nesalakvaj lagoj sur la Tero, kaj enhavas 21% el la tutmonda surfaca nesala akvo. La totala areo estas 244,106&nbsp;km², kaj la totala volumo (mezurita je malalta akvo) estas 22,671&nbsp;km³. Pro ties marecaj karakteroj: altaj ondoj, fortaj ventoj, fortaj fluoj, grandaj profundoj, kaj malproksimaj horizontoj, la kvin Grandaj Lagoj estis aluditaj ankaŭ kiel *internaj maroj*. La Lago Supra estas la la plej granda kontinenta lago en la mondo laŭ areo, kaj la Lago Miĉigano estas la plej granda lago kiu estas tute ene de unusola lando.

[maldekstre|eta|[Detroit ĉe la rivero Detroit interligas la centrajn metropolajn areojn de la regiono.]]
La ŝipoj de la oceanoj povas atingi la Grandajn Lagojn. Unue ili sekvas la riveron Sankt-Laŭrenco ĝis Montrealo. Tiam ili uzas la 293&nbsp;km-ojn longan Marvojon Sankt-Laŭrenco (konstruita 1959), por atingi Lagon Ontarion. Por atingi la aliajn lagojn, ili supreniras 99 metrojn de alteco sur la Kanalo Welland inter la Ontaria Lago kaj la Eria Lago. La frajta ekspedado sur la lagoj estas tre grava por la Grandlagaj industrioj.

Nur la surfaco de la Eria Lago glaciiĝis vintre, ĉar ĝi estas lago ne tre profunda. Kaj la Grandaj Lagoj moderigas la kontinentan klimaton de la regiono.

maldekstre|eta|290px|Satelita bildo de la Grandaj Lagoj, 24an de Aprilo, 2000, kun aldono de la lagonomoj.
La Grandaj Lagoj ekformiĝis fine de la lasta glacialo antaŭ ĉirkaŭ 10,000 jaroj, kiam retiriĝis la glacitavoloj kiuj fosis basenojn en la tero kaj poste pleniĝis el fandakvo. La lagoj estis ĉefa vojo por transportado, migrado kaj komerco, kaj estas hejmo por granda nombro de akvaj specioj. Multaj  estis enmetitaj pro la komerco, kaj kelkaj estas minacoj por la biodiverseco de la regiono.

## Geografio 
eta|dekstra|180px|Terenoj de kie akvo enfluas la Sankt-Laŭrencon
Kvankam la kvin lagoj estas en separataj basenoj, ili formas ununuran, nature interkonektitan korpon de nesala akvo, ene de la Baseno de la Grandaj Lagoj. Tiuj lagoj formas ĉenon kiu konektas la orientan-centran internon de Nordameriko al la Atlantika Oceano. El la interno al la elfluo de la Rivero Sankta Laŭrenco, la akvo fluas el Supra al Hurono kaj al Miĉigano, suden al Erie, kaj finale norden al la Lago Ontario. La lagoj drenas grandan akvokolektan areon pere de multaj riveroj, kaj enhavas ĉirkaŭ 35,000 insulojn. Estas ankaŭ kelkaj miloj da pli malgrandaj lagoj, ofte nomataj "internaj lagoj," ene de la baseno. La areo de la kvin ĉefaj lagoj kombine estas preskaŭ sama al la grando de la Unuiĝinta Reĝlando, dum la areo de la tuta baseno (nome la lagoj plus la tero kiun ili drenas) estas ĉirkaŭ la grando de la UR kaj Francio kombine.

### Primaraj Konektadaj Akvovojoj 
[eta|dekstra|[Toronto ĉe la lago Ontario estas en la orienta sekcio de la Megalopolo Grandaj Lagoj]]
[eta|dekstra|[Chicago ĉe la lago Miĉigano estas en la okcidenta parto de la grandlaga megalopolo, kaj la loko de la akvovojo ligante la lagojn al la Misisipia valo]]
* La sistemo de la Rivero Ĉikago kaj de la Rivero Calumet ligas la basenon de la Grandaj Lagoj al la Misisipia Sistemo tra homfaritaj ŝanĝoj kaj kanaloj.
* La Rivero Sankta Maria kun la Kluzinstalaĵo Soo Locks ligas Supran Lagon ĝis Hurona Lago.
* La akvokoloj Mackinac ligas Lagon Miĉigano ĝis Hurona Lago (kiuj estas hidrologie ununura).
* La Rivero Sankta Clair ligas Huronan Lagon ĝis Lago de Sankta Claire.
* La Detrojta Rivero ligas Lago Sankta Claire ĝis Lago Erie.
* La Niagaro, inkluzive de Niagara Akvofalaro, ligas Lagon Erie ĝis Lago Ontario.
* La Welland Kanalo, preteriranta la Akvofalaron, ligas Lagon Erie ĝis Lago Ontario.
* La rivero Sankt-Laŭrenco ligas Lago Ontarion al la Golfo Sankt-Laŭrenco, kiu ligas al Atlantiko.

## Lago Miĉigano-Hurono 
La lagoj Hurono kaj Miĉigano foje estas konsideritaj ununura lago, nomita Lago Miĉigan-Hurono, ĉar ili estas unu hidrologia akvoareo ligita fare de la Akvokoloj Mackinac. La Akvokolo estas 8&nbsp;km larĝa kaj la fluo inter Miĉigano kaj Hurono ofte inversigas direkton.

## Bildaro 

Image:Great Lakes Lake Superior.png|Supra Lago
Image:Great Lakes Lake Michigan.png|Lago Miĉigano
Image:Great Lakes Lake Huron.png|Lago Huron

## Statistikoj 
La Grandaj Lagoj enhavas 21% el la surfaco de nesala akvo de la mondo: 22,810&nbsp;km³, kio egalas al 2.3×1016 litroj. Tio estas sufiĉe da akvo por kovri la 48 komunapudajn usonajn ŝtatojn je uniforma profundo de 2.9 m. Kvankam la lagoj enhavas grandan procenton de la nesala akvo de la mondo, la Grandaj Lagoj liveras nur malgrandan parton de la usona trinkakvo je tutlanda nivelo.

La totala surfaca areo de la lagoj estas proksimume 244 100&nbsp;km² — preskaŭ la sama grando kiel Unuiĝinta Reĝlando, kaj pli granda ol la usonaj ŝtatoj Novjorkio, Nov-Ĵerzejo, Konektikuto, Rod-Insulo, Masaĉuseco, Vermonto kaj Nov-Hampŝiro tutaj kune.

La "marbordo" de la Grandaj Lagoj estas proksimume 16,900&nbsp;km longa; Trapasi la bordon de ĉiuj el la lagoj kovrus distancon preskaŭ egalan al veturado de la duono de la longo de la tuta mondo en la Ekvatoro.

## Ekologio 
eta|upright=1.5|Ĝeneraligita skemo de la ekosistemo de la akvobordo de la Grandaj Lagoj.
Historie, la Grandaj Lagoj, aldone al sia laga ekologio, estis ĉirkaŭita de variaj arbaraj ekoregionoj (escepte en relative malgranda areo de la sudokcidento de la Lago Miĉigano kie savano aŭ prerioj ie estis). Senarbarigo, urbanizado kaj agrikulturo estis ŝanĝinta tiun rilaton. Komence de la 21a jarcento, la bordoj de la Lago Supra havas arbarojn en 91%, Lago Hurono 68%, Lago Ontario 49%, Lago Miĉigano 41%, kaj Lago Erie, kie lignoproduktado kaj urbanizado estis plej etenda, 21%. Kelkaj el tiuj arbaroj estas de duaranga aŭ triaranga kreskado (t.e. ili estis forhakitaj antaŭe, ŝanĝis sian komponon). Almenaŭ 13 naturaj specioj estis dokumentitaj kiel formortintaj ekde la alveno de eŭropanoj, kaj multaj pliaj estas minacataj aŭ endanĝeritaj.
[eta|Laga [acipensero, la plej granda indiĝena fiŝo en la Grandaj Lagoj kaj la celo de etenda komerca fiŝkaptado en la 19a kaj 20a jarcentoj estas listigita kiel minacata specio.]]

La Grandaj Lagoj estas grava fonto de fiŝkaptado. La fruaj eŭropaj setlantoj gapis pri kaj la vario kaj la kvanto de fiŝoj; estis 150 diferencaj specioj en la Grandaj Lagoj.

Ĉirkaŭ 1801, la Novjorkia Parlamento trovis necese aprobi regularon por malpliigi barierojn al la natura migrado de la Atlantika salmo el la Lago Erie en siajn naturajn frajejojn. Komence de la 19a jarcento, la registaro de Supra Kanado trovis necese enkonduki similan leĝaron malpermesantan la uzadon de baraĵoj kaj retoj en la elfluejoj de la alfluantoj de la Lago Ontario. Ankaŭ alia protekta leĝaro estis aprobita, sed ties plenumado restas malfacila.

Ambaŭflanke de la kanad–usona landlimo, la pliigo de akvobaraĵoj kaj akvorezervejoj multobliĝis, kio postulis pli reguligajn klopodojn. Meze de la 19a jarcento okazis baradon en la riveroj kio malhelpis la atingon fare de salmoj kaj de lagaj acipenseroj de siaj frajejoj. La Viskonsina Fiŝkaptokomisiono notis malpliigon de ĉirkaŭ 25% en ĝeneralaj fiŝkolektoj ĉirkaŭ la jaro 1875. Kelkaj usonaj ŝtatoj nuligis akvobaraĵojn el kelkaj riveroj okaze de neceso.

Troa fiŝkaptado estis cititaj kiel ebla tialo de la malpliigo en la populacio de variaj fiŝoj de la subfamilio Koregonenoj (*Coregoninae*), grava pro sia gastronomia dezireblo kaj, pro tio de ekonomia konsekvenco. Krome, inter 1879 kaj 1899, registritaj kaptadoj de koregoj malpliiĝis el ĉirkaŭ 24.3 milionoj da funtoj (11 milionoj da kg) ĝis ĝuste ĉirkaŭ 9 milionoj da funtoj (4 milionoj da kg). Ekde 2000, la invadaj kvago-mituloj estis kovregantaj la fundon de la Lago Miĉigano preskaŭ el bordo al bordo, kaj ties nombroj estas ĉirkaŭkalkulitaj je 900 mil bilionoj. La lasta komerca fiŝkaptisto lasis Milvokion en 2011 pro troa fiŝkaptado kaj antropogenaj ŝanĝoj en la biosfero.

Ekde la 19a jarcento ĉirkaŭ 160 novaj specioj trovis siajn vojojn al la ekosistemo de la Grandaj Lagoj; multaj iĝis invadaj; la eloceana ŝipbalasto kaj la parazitoj de la ŝipŝeloj okazigas akrajn ekonomiajn kaj ekologiajn efikojn. Laŭ la *Inland Seas Education Association*, averaĝo de po unu nova specio eniras en la Grandaj Lagoj ĉiun okan monaton.

La riverharingoj por la unua fojo eniris en la sistemon okcidente de la Lago Ontario tra kanaloj de la 19-a jarcento. Ĉirkaŭ la 1960-aj jaroj, la malgranda arĝentofiŝo iĝis familiara ĝenaĵo por la banantoj de Lagoj Miĉigano, Hurono, kaj Erie. Periodaj  rezultis en vastaj nombroj de fiŝoj trenitaj surborden; ĉirkaŭkalkuloj de variaj registaroj metis la procenton de la biomaso de la Lago Miĉigano, kiu estis formita de riverharingoj en la komenco de la 1960-aj jaroj, tiom alte kiom ĝis 90%. Fine de la 1960-aj jaroj, la variaj ŝtataj kaj federaciaj registaroj ekremetis kelkajn speciojn de salmoj, inter kiuj la indiĝenaj lagotrutoj same kiel la ne-indiĝenaj salmoj *chinook* kaj *coho*; ĉirkaŭ la 1980-aj jaroj, la populacioj de riverharingoj draste estis falintaj. La *cernua*, nome malgranda perkedo el Eŭrazio, iĝis la plej abunda fiŝospecio en la rivero Sankta Luiso alfluanto de la Lago Supra kvin jarojn post ties detektado en 1986. Ties teritorio, kiu etendiĝis al la Lago Hurono, metas gravan minacon al la fiŝkaptado de la plej malsupra lago. Kvin jarojn post la unua estis observita en la rivero Sankta Klara, la ronda gobio nun estas trovebla en ĉiuj el la Grandaj Lagoj. La gobio estas konsiderata nedezirebla pro diversaj tialoj: ĝi predas fundomanĝantajn fiŝojn, hegemonias en la optimumaj habitatoj, frajas multajn fojojn en ĉiu sezono, kaj povas survivi en akvo de malbonaj kvalitkondiĉoj.

Kelkaj specioj de ekzotaj kladoceroj estis hazarde enmetitaj en la Grandajn Lagojn, kiel la dornohava kladocero (planktona krsutulo), nome *Bythotrephes longimanus*, kaj la fiŝhoka kladocero, nome *Cercopagis pengoi*, kiu havas eblan efikon sur la populacioj de zooplanktono. Estis enkondukitaj ankaŭ kelkaj specioj de kankroj, kiuj povas konkurenci kontraŭ la indiĝenaj populacioj de kankroj. Pli ĵuse oni instalis elektran barilon tra la Ĉikaga Sanitarŝipa Kanalo por teni kelkajn speciojn de invadaj karpojn for de la areo. Tiuj rapid-kreskantaj planktomanĝantaj fiŝoj jam draste koloniigis la riverajn sistemojn de Misisipo kaj Ilinojso. La marpetromizo, kiu estis partikulare damaĝa al la indiĝena populacio de lagotruto, estas alia ekzemplo de invada marspecio en la Grandaj Lagoj. Invadaj specioj, partikulare zebraj kaj kvagaj mituloj, povas esti almenaŭ parte kulpaj pro la falego de la profundakva fiŝkomunumo de la Lago Hurono, same kiel pro drastaj senprecedencaj ŝanĝoj en la zooplanktona komunumo de la lago.

### Arbarekspluatado 
Arbarekspluatado de la etendaj arbaroj en la Regiono de la Grandaj Lagoj forigis la ĉeriveran kaj apudan arbokovron ĉe riveroj kaj rojoj, kiuj havigis ombron kaj moderis akvotemperaturojn en fiŝfrajejoj. Forigo de arboj ankaŭ malstabiligis la grundon, kies plej grandaj volumenaĵoj rezultis en rojgrundoj kiuj okazigis sedimentadon de gruzogrundoj, kaj tre ofte inundojn.

Ankaŭ la arbohakado ĉe riveroj alfluantaj al la Grandaj Lagoj movis sedimentojn. En 1884, la Novjorka Fiŝkapta Komisiono determinis, ke la forĵetaĵoj de la segilindustrio estis damaĝanta la fiŝpopulaciojn.

## Referencoj
## Literaturo
* Peter Annin (2006). The Great Lakes Water Wars. Island Press. ISBN 978-1-61091-077-4.
* Beltran, R. et al. The Great Lakes: An Environmental Atlas and Resource Book. (United States Environmental Protection Agency and Government of Canada, 1995, ISBN 0-662-23441-3).
* Coon, W.F. kaj R.A. Sheets. Estimate of Ground Water in Storage in the Great Lakes Basin [Scientific Investigations Report 2006-5180]. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, 2006.
* Helen Hornbeck Tanner (1987). Atlas of Great Lakes Indian History. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2056-0.
* Riley, John L. The Once and Future Great Lakes Country: An Ecological History (McGill-Queen's University Press; 2013) 516 pages; traces environmental change in the region since the last ice age.
* Holling, Holling Clancy Paddle to the Sea (ISBN 0-395-15082-5), an illustrated children's book about the Great Lakes and their environment. Beautiful and educational.

## Vidu ankaŭ 
* Megalopolo Grandaj Lagoj
* Regiono de la Grandaj Lagoj

## Eksteraj ligiloj 
* Grandaj Lagoj (Atlaso): Factsheet #1
* Grandaj Lagoj, Informaro 
* Komisiono de Grandaj Lagoj
* Tutlanda programservo de Grandaj Lagoj
* 

Kategorio:Lagoj en Nordameriko
Kategorio:Lagoj en Kanado
Kategorio:Lagoj en Usono