Diktatoreco

[eta|250ra|Grandaj statuoj honorantaj [Kim Il-sung kaj Kim Jong-il en Pjongjango, Nord-Koreio. Ofte diktatora reĝimo implicas kulton de personeco aŭ eĉ adoron al la aŭtokrato.]]

**Diktatoreco** aŭ **diktaturo** estas politika sistemo, en kiu registaro (kaj precipe ĝia estro) postulas ion kaj ĉiuj aliaj devas obei, sed ne ĉiam devas temi pri estro de ŝtato, sed ankaŭ povas temi pri estro de urbo, vilaĝestro, tribestro aŭ ĝenerale pri persono, kiu klinas al tiu ĉi stilo de sistemo eĉ ne devante esti ies estro.

Diktaturo estas aŭtokrateca aŭ aŭtoritatema ŝtatformo, en kiu registaro estas regata fare de individuo, nome diktatoro, aŭ grupo kiel en oligarkio. Ĝi estas aŭtokrateca formo de absoluta regado, per gvidado senrestrikta perleĝe, konstitucioj, aŭ aliaj sociaj kaj politikaj faktoroj ene de la ŝtato supera la diktatoro, kaj sen potencdisiĝo, tiel ke la diktatoro kontrolas la tri registarajn branĉojn: la leĝdona povo, la juĝistaro kaj la ekzekutivo.

Diktaturo povas esti ŝtatkontrolita fare de unu persono, aŭ grupeto de homoj. En tiu ŝtatformo la potenco ripozas tute sur la persono aŭ grupo de homoj, kaj povas esti akirita fare de perforto aŭ de heredo: escepte eĉ de balotado. La diktatoro(j) ankaŭ povas preni for multon de la libereco de ĝiaj popoloj.

Oni kutime faras distingon inter diktaturo kaj monarkio (inkluzive de absoluta monarkio, en kiu la monarko centralizas ĉiujn regopovojn), en kiu ekzistas argumento por la legitimeco de registaro per heredo aŭ konstitucia tradicio.

## Tipoj 
framed|dekstra|Rafael Trujillo kun sia edzino (1934).
[eta|[Mobutu Sese Seko, longdaŭra diktatoro de Demokratia Respubliko Kongo estas ekzemplo de diktatoro riĉiĝema, same kiel Ferdinand Marcos en Filipinoj.]]
La plej ĝenerala esprimo estas despotismo, ŝtatformo en kiu ununura unuo regas per aŭtokratio. Tiu unuo povas esti individuo, kiel en aŭtokratio, aŭ ĝi povas esti grupo,]]
* Monarkiaj diktatorecoj estas reĝimoj en kiu "persono de reĝa deveno heredis la postenon de ŝtatestri kongrue kun akceptata praktiko aŭ konstitucio". Reĝimoj ne estas konsiderata diktatorecoj se la monarka rolo estas relative ceremonia sed absolutaj monarkioj, kiel Saudarabio povas esti konsiderataj heredaj diktatorecoj. La reala politika povo devas esti plenumita de la monarko ĉe reĝimoj klasitaj kiel tiaj. Elitoj en monarkioj estas tipe membroj de la reĝa familio.

Ĝenerale, estas du esploraj alproksimiĝoj: la minimuma alproksimiĝo, kiu fokuzas sur la fakto ĉu lando havas kontinuajn balotojn kiuj estas konkurenceblaj, kaj la substanca alproksimiĝo, kiu etendas la koncepton de demokratio por inkludi homajn rajtojn, gazetliberecon, kaj la regadon de la leĝo. La Demokrati-Diktatoreca Indekso estas vidata kiel ekzemplo de la minimuma alproksimiĝo, dum la *Polity* datuma serio, estas pli substanca.

## Historio 
Inter la du mondmilitoj, oni priskribis kvar tipojn de diktatorecoj: nome Konstitucia, Komunisma (teorie kiel la "diktatoreco de la proletaro"), Kontraŭrevolucia kaj faŝisma. Ekde la Dua Mondmilito, oni agnoskis pli larĝan gamon de diktatorecoj, kiel la diktatorecoj de la Tria Mondo, teokratiaj aŭ religiaj diktatorecoj kaj dinastiaj aŭ famili-bazitaj diktatorecoj.

### Diktatoroj en la Roma Respubliko 
Dum la Respublika fazo de la Antikva Romo, Romia diktatoro estis la speciala magistrato kiu tenis bone difinitajn povojn, normale por ses monatojn por unu regotempo, kutime kombine kun konsuleco. Romiaj diktatoroj ricevis absolutan povon dum epokoj de neceso. Dum plenumo, ilia povo estis origine nek arbitra nek nekomprenebla, kaj estis subjekto de juro kaj oni postulis aljustigon de ilia agado. Ne estis tiaj diktatorecoj post la komenco de la 2a jarcento a.K. kaj postaj diktatoroj kiel Sulao kaj la romiaj imperiestroj praktikis la povon multe pli personece kaj arbitre. Ĉar la romia imperiestro estis ankaŭ reĝo kiel tuto sed sen tiu nomo, ĉar tiu koncepto restis tabua por la tradicia Romia socio, la institucio ne estis antaŭenigita en la cetero de la Romia Imperio.

### 19a-jarcentaj Latinamerikaj kaŭdiloj 
[180px | thumb |maldekstre| [Antonio López de Santa Anna vestante militistan uniformon de Meksiko.]]
Post la falo de la hispana kolonia regado, variaj diktatoroj enpoviĝis en multaj sendependiĝintaj landoj. Ofte estrante privatan armeon, tiuj *kaŭdiloj* aŭ mem-nomumitaj politik-militistaj estroj, atakis malfortajn naciajn registarojn post ili kontrolis la politikajn kaj ekonomiajn povojn de unu regiono, kun ekzemploj kiel Antonio López de Santa Anna en Meksiko kaj Juan Manuel de Rosas en Argentino. Tiaj diktatoroj estis referencataj ankaŭ kiel "personismaj".

La tajdo de militistaj diktaturoj en Centra kaj Sudameriko en la dua duono de la 20-a jarcento lasis partikularan markon sur la kulturo de Latinameriko. En Latinamerika literaturo, la subĝenro de pridiktatora romano kiu defiis la povon kaj subprememon de diktatorecoj kaj de *Kaŭdilismo* estas grava ĝenro. Tiele kiel sekvo estas multaj filmoj kiuj priskribas tiujn Latinamerikajn militreĝimojn.

Kurioze la unua romano kiu estis verkita pri latinamerika diktatoro estus publikigita ne de latinamerika, sed de hispana verkisto, nome Ramón María del Valle-Inclán, kiu metis en "Tirano Banderas" sian sperton en Meksiko. "El señor Presidente" (1946) de Miguel Ángel Asturias fokusiĝas pri la figuro de la diktatoro, dum "Torotumbo" (1956) fokusiĝas al insurekcio kontraŭdiktatora okazanta en tempo de karnavalo. Aliaj latinamerikaj verkistoj kiel Gabriel García Márquez en "El otoño del patriarca", Augusto Roa Bastos en "Yo, el supremo", Alejo Carpentier en "El recurso del método" o Mario Vargas Llosa en "La fiesta del chivo" ripetas tion kio iĝis bedaŭrinda temo kaj en la fikcio kaj en la realo.

### Komunismo kaj Faŝismo en diktaturoj de la 20-a jarcento 
dekstre|eta|250ra|Statuo de la diktatoro Franco en , kiu estis forigita en 2008

En la unua duono de la 20a jarcento, komunismaj kaj faŝismaj diktatorecoj aperis en vario de science kaj teknologiaj progresintaj landoj, kio estas tre diferenca fenomeno el la diktatorecoj en Latinameriko kaj ĉe post-koloniaj diktatorecoj en Afriko kaj Azio. Ĉefaj ekzemploj de modernaj totalismaj diktatorecoj estas jenaj:
* La Nazia Germanio de Adolf Hitler, Hideki Tojo en Japanio, Benito Mussolini en Italio, Francisco Franco en Hispanio, Salazar en Portugalio, la Diktatoreco de la koloneloj en Grekio kaj aliaj faŝismaj aŭ totalismaj ekstremdekstraj diktatorecoj unuflanke;
* Jozefo Stalino en Sovetunio, Mao Zedong en la Popola Respubliko Ĉinio, la dinastio de Kim Il-sung en Norda Koreio kaj en aliaj komunismaj diktatorecoj kiuj aperis post la Dua Mondmilito en Centra Eŭropo, Orienta Eŭropo, Orienta Azio kaj aliaj landoj (ekzemple en Afriko) aliflanke.

### Diktatorecoj en Afriko kaj Azio post la Dua Mondmilito 
[eta|170ra|maldekstre|[Mobutu Sese Seko, longdaŭra diktatoro de Zairo.]]
Post la Dua Mondmilito, diktatoroj establis sin mem en kelkaj novaj ŝtatoj de Afriko kaj Azio, ofte malprofite aŭ malsukcese al konstitucioj hereditaj el la koloniaj potencoj. Tiuj konstitucioj ofte malsukcesis funkcii sen forta meza klaso kontraŭ la antaŭekzistanta aŭtokrata regado. Kelkaj elektitaj prezidentoj kaj ĉefministroj kaptaĉis la povon subpremante la opozicion kaj instalante unu-partian regadon kaj aliaj establis militistajn diktatorecon danke al siaj armeoj. Ĉia ajn estu ilia formo, tiuj diktatorecoj havis kontraŭan efikon sur la ekonomia kresko kaj la kvalito de politikaj institucioj. Diktatoroj kiuj estis en posteno dum longa periodo de tempo trovis pli kaj pli malfacile funkciigi plifirmigajn ekonomiajn politikojn.

Ofte citita ekspluatema diktatoreco estas la reĝimo de Mobutu Sese Seko, kiu regis en Zairo el 1965 ĝis 1997, kaj fraŭdis ĉirkaŭ 5 mil milionoj de usonaj dolaroj el sia lando. Pakistano estas alia lando kiu estis regata de tri militistaj diktatoroj dum preskaŭ 32 jaroj en 7 jardekoj de ties ekzistado. Dekomence ĉe Generalo Muhammad Ajub Ĥan kiu regis el 1958 ĝis 1969. La posta estis Generalo Zia-ul-Hak kiu uzurpis la povon en 1977 kaj plutenis ĝin la plej longdaŭra ĝis li mortis en aviadila akcidento en 1988. Dek jarojn post Zia, la Generalo Pervez Muŝarraf ekhavis la kontrolon post malvenko kontraŭ Barato en la Kargila Milito. Li restis en povo dum 9 jaroj ĝis 2008.

[eta|210ra|[Jean-Claude Duvalier|Jean-Claude "Baby Doc" Duvalier sukcedis sian patron François "Papa Doc" Duvalier kiel reganto de Haitio post lia morto en 1971.]]

### Demokratiigo 
La tutmonda dinamiko de demokratiigo estis ŝlosila demando inter politikaj sciencistoj. Oni diras, ke la Tria Demokratiiga Tajdo turnis kelkajn diktatorecojn en demokratioj Tamen, la rezulto de ekonomiaj kaj strategiaj interesoj estis terura enlanda milito, kiu estis transigita al la najbara Sirio, la plifortigon de la islamisma terorismo kaj la malstabilecon de la tuta mondoregiono. Krome laŭ *The Huffington Post*, "La 45 landoj kaj teritorioj kun malmulta aŭ neniu demokratia regado reprezentas pli ol duono de la ĉirkaŭ 80 landoj en kiuj estas militbazoj de Usono. Esplorado fare de la politika sciencisto Kent Calder konfirmas kio estas konata kiel la "diktatoreca hipotezo": Usono tendencas subteni diktatorojn (kaj aliajn nedemokratiajn reĝimojn) en landoj kie Usono disponas el militbazaj instalaĵoj."

## Kelkaj diktatoroj 
[eta|236x236px|La limoj de la regotempo de [Xi Jinping estis ŝanĝitaj en 2018 fare de la parti-kontrolita Nacia Popola Kongreso, praktike titoligante lin kiel dumviva reganto.]]
Averto: Tiu listo estas nur informa kaj tio ne supozigas, ke ĉiuj en la listo estis samgrade diktatoroj. Estas diversaj kriterioj por mezuri la gradon de diktatoreco de diktatoroj kaj iliaj reĝimoj. Inter tuj kriterioj gravas la nombro de mortintoj, graveco de torturoj kaj aliaj suferoj kiujn okazigis iliaj diktatorecoj, la manko de libereco, la arbitreco de la politikaj decidoj, la avaremo de la diktatoroj, la longdaŭreco de la regotempo, la profito kaj malprofito kiujn ili okazigis por sia popolo ktp. Ĝenerale la sube listitaj politikistoj regis en landoj kaj epokoj en kiuj tute nek estis liberaj balotoj nek liberecoj nek respekto por homaj rajtoj. Tamen la konsidero de tiuj diktatoroj aŭ kvazaŭ-diktatoroj multe dependas de la menciitaj diversaj kriterioj. Menciindas la jenaj:

* Idi Amin
* Fidel Castro
* Nicolae Ceaușescu
* François Duvalier
* Jean-Claude Duvalier
* Recep Tayyip Erdoğan
* Francisco Franco
* Kim Ĝong-il
* Kim Ĝong-un
* Kim Il-sung
* Adolf Hitler
* Enver Hoĝa
* Miklós Horthy
* Ajub Ĥan
* Antonio López de Santa Anna
* Ferdinand Marcos
* Benito Mussolini
* Pervez Muŝaraf
* Teodoro Obiang Nguema Mbasogo
* António de Oliveira Salazar
* Ante Pavelić
* Augusto Pinochet
* Miguel Primo de Rivera
* Juan Manuel de Rosas
* Mobutu Sese Seko
* Anastasio Somoza Debayle
* Anastasio Somoza García
* Josif Stalin
* Ferenc Szálasi
* Jozef Tiso
* Rafael Trujillo
* Jorge Rafael Videla
* Muhammad Zia-ul-Hak

Kongrue kun la dumlonga masklisma apartigo de virinoj el la registaraj postenoj, kvankam ne neekzistanta partopreno (Golda Meir, Margaret Thatcher, Benazir Bhutto, Indira Gandhi, Angela Merkel ktp.), rimarkindas la absoluta manko de registinoj en tiu listo; same menciindas, ke en kelkaj okazoj diktatoroj de tiu listo ĝuis la aktivan akompanon de siaj edzinoj (eĉ post siaj mortoj), kiel ekzemple Nicolae Ceaușescu, Francisco Franco, Ferdinand Marcos kaj Augusto Pinochet.

## Tiutemaj filmoj 
eta|maldekstre|Chaplin kiel Adenoid Hynkel, nome *La Granda Diktatoro*, filmo kie Esperanto estas uzita en la originala versio.

* La Granda Diktatoro (1940)
* *Hitler – Dead or Alive* (1942)
* *To Be or Not to Be* (1942 kaj 1983)
* ''Der Fuehrer's Face* (1943)
* *Education for Death* (1943)
* *The Hitler Gang* (1944)
* *The Diary of Anne Frank* (1959)
* Z (1969)
* *Hitler: The Last Ten Days* (1973)
* *Salò o le 120 giornate di Sodoma* (1975)
* *Hitler iz našeg sokaka* (1975)
* *Salon Kitty* (1976)
* *L'ultima orgia del III Reich* (1977)
* *La Vita è Bella* (La vivo belas, 1997)
* *The Bunker* (1981)
* *Missing* (1982)
* *Nineteen Eighty-Four* (1984)
* *Brazil* (1985)
* *Nuremberg* (2000)
* *Der Untergang* (2004)
* V por Vendetto (2006)
* La knabo en striita piĵamo (2008)
* *Hitler Kaput!* (2008)
* *Justice/Vengeance* (2009)

## Vidu ankaŭ 
[altdekstre|200ra|eta|dekstre|[Juan Manuel de Rosas estis guberniestro de la Provinco Bonaero dum dudek jaroj el 1830 al 1852.]]

* Absoluta monarkio
* Absolutismo
* Aŭtokratio
* Aŭtoritatismo
* *Conducător*
* Ĉuĉeo
* Dekstra ekstremismo
* Demokratio
* Despotismo
* *Dictablanda*
* Diktatoreco de la proletaro
* Diktatoro
* Disigo de povoj
* *Duce*
* Faŝismo
* *Führer*
* Kapitalismo
* Kaŭdilo
* Kulto al personeco
* Militreĝimo
* Militsenjoro
* Monarkio
* Naciismo
* Naziismo
* Novnaziismo
* Oligarkio
* Plutokratio
* Popolismo
* Puĉo
* Teokratio
* Tirano
* Totalismo
* Unupartiismo
* Konformismo

## Notoj 
## Bibliografio 
* Friedrich, Carl J.; Brzezinski, Zbigniew K. (1965). *Totalitarian Dictatorship and Autocracy* (2a. eld.). Praeger.
* Bueno de Mesquita, Bruce; Alastair Smith, Randolph M. Siverson and James D. Morrow (2003). *The Logic of Political Survival*. The MIT Press. ISBN 0-262-63315-9.
* William J. Dobson (2013). *The Dictator's Learning Curve: Inside the Global Battle for Democracy*. Anchor. ISBN 978-0-307-47755-2.
* Bruce Bueno de Mesquita kaj Alastair Smith (2011). *The Dictator's Handbook: Why Bad Behavior is Almost Always Good Politics*. Random House. p.&nbsp;272. ISBN 978-1-61039-044-6. OCLC 701015473.
* Jan C. Behrends: *Dictatorship: Modern Tyranny Between Leviathan and Behemoth*, en Docupedia Zeitgeschichte, 14a de marto 2017. Alirita la 11an de junio 2019.
* Kolektiva, *Le Guide Suprême, petit dictionnaire des dictateurs*, Ginkgo éditeur, 2008 (ISBN 978-2846790611)
* Jean-Claude Rolinat, *Hommes à poigne et dictateurs oubliés de l'Amérique exotique*, Pardès, 2007 (ISBN 978-2867143779)
* Sophie Chautard, *Les dictateurs du XXe siècle*, Studyrama, kol. «Perspectives», 2006, 223 p. (ISBN 2844727859)
* Maurice Duverger, *Dictatures et légitimité'', PUF, 1982.
* Bonvecchio, Claudio. Il potere della paranoia: il mito del Dittatore, SocietàMutamentoPolitica; Florence Vol. 3, Fasc. 6, (2012): 63-78.
* 


Kategorio:Politiko
*
Kategorio:Reĝimoj