Observatorioj de Mauna Kea

La **Observatorioj de Mauna Kea** estas aro da sendependaj astronomiaj observatorioj sur la supro de Mauna Kea en la insulo Hawaii, Usono. Ili troviĝas ene de areo de 212 ha konata sub la nomo " Astronomia Baritejo " (angle "* Astronomy Precinct* ") establita en 1967 en la Scienca Rezervejo de Mauna Kea sur tereno protektata far'de la Leĝo pri la Nacia Historia Konservo de 1966 pro ties signifo por la havaja kulturo.

La Rezervejo estis kreita en 1968 kaj estas ludonita de la Departemento pri Terenoj kaj Naturaj Resursoj de la Ŝtato Havajo. La Universitato de Havajo administras la situejon kaj ludonas la terenojn al pluraj transnaciaj instalaĵoj, kiuj investis pli ol 2 miliardojn da $ en scienco kaj teknologio.

Kvankam la unua elekto estis Ĉilio, li decidis ankaŭ pri la Havajaj Insuloj ; la monto Haleakala (Maui) ŝajnis promesiva, sed estas tro malalta rilate al la inversiga tavolo kaj estas ofte kovrita de nuboj. En la "Granda Insulo" Havajo, Mauna Kea estas rigardita kiel la plej alta insula monto en la mondo. Dum la supro estas ofte kovrita de neĝo, la aero estas tre seka. Kuiper malkovris, ke la febla malsekeco estas taŭga por la infraruĝaj signaloj ; li persvadis la guberniestron de Havajo, John A. Burns, por trabati teran padon ĝis la supro, kie li konstruis malgrandan teleskopon sur la skoria konuso *Puʻu Poliʻahu*,

Kuiper poste provis havi monhelpon de la NASA por financi pli grandajn teleskopojn kaj instalaĵojn. Rebate, la NASA malfermis la projekton al la konkurenco. La Profesoro pri Fiziko John Jefferies, de la Universitato de Havajo faris oferton en la nomo de la universitato

Post multenombraj testoj far'de la teamo, plej bonaj lokoj estis determinita proksime de la kulmino de la skoria konuso. La testoj montris, ke Mauna Kea estas taŭgega ejo por la noktaj observoj pro diversaj kialoj : maldensa aero, konstantaj pasatoj kaj la ĉirkaŭanta maro. Jefferies konstruis teleskopon de 2,24 metroj kun la akordo de la ŝtato Havajo por konstruis ŝoseon findindan je ĉiuj veteroj ĝis la kulmino. La konstruo komencis en 1967 kaj la unua lumo esti vidata en 1970

Tamen, lokalaj organizoj maltrankviliĝis pri la malutilo de la observatorio kontraŭ la vivmedio. Tio instigis la Departementon pri Terenoj kaj Naturaj Resursoj por prepari unuan planon de administro, redaktita en 1977 kaj kompletita en 1977. En januaro 1982, la estraro de la Universitato de Havajo aprobis planon por subteni la konstantan disvolvon de la sciencaj instalaĵoj ĉe la situejo. En 1998, 823 ha de la observatoria areo al la Nacia Naturrezervejo de Mauna Kea Glaciepoko. La plano de 1982 estis anstataǔigita en 2000 per pluigo kiu valoras ĝis 2020: ĝi instituas Oficejon de Mauna Kea, destinas 212 ha al la astronomio kaj movas la restantajn 4356 hektarojn al " natura kaj kultura konservo " Tiu plano estis pli malfrue reviziita por kontentigi la zorgojn de la Havaja komunumo pri respekto al la kultura valoro de la monto por la indiĝenaj etno.

En 2012, la scienca rezervejo de Mauna Kea entenas 13 observajn instalaĵojn, financitaj de 11 landoj. Ĝi estas unu el la unuaj observatorioj en la mondo por la optika, infraruĝa kaj submilimetra astronomio, kaj, en 2009, estis la plej granda mezurita laǔ la povo de luma kolektado. Tie estas naŭ teleskopoj laborantaj en la optika kaj infraruĝa spektroj, tri en la submilimetra spektro kaj unu en la radia spektro kun speguloj aŭ paraboloj de 0,9 ĝis 25 m. En komparo, la kosmoteleskopo Hubble havas spegulon de 2,4 m, simila en grando al la UH88, nun la dua plej malgranda teleskopo de la monto.

## Polemikoj 
maldekstra|eta|240px|La Teleskopo de Tridek Metroj, artista vido
La projektoj de novaj teleskopoj, inklude la Teleskopo de Tridek Metroj, estigis polemikon pro ties kapabla kultura kaj ekologia minaco La pluropa teleskopo *Outrigger*, pligrandigo de la Observatorio W. M. Keck, kiu bezonis kromajn ejojn, estis fine rezignita en 2006. Tri aǔ kvar el la dek-tri ekzistantaj teleskopoj devos esti malinstalitaj en la venonta jardeko (2015-2025), kun la propono, ke la Teleskopo de Tridek Metroj estu la lasta loko sur Mauna Kea, kie ajna teleskopo estos iam konstruita.

## Teleskopoj 
[eta|490px|De maldekstre al dekstre : [Infraruĝa Teleskopo de Unuiĝinta Reĝlando, Kalteka Submilimetra Observatorio (fermita en 2015), Teleskopo James Clerk Maxwell, Smizonia Submilimetra Areo, Teleskopo Subaru, Observatorio W. M. Keck (I & II), NASA-a Instalaĵo de Infraruĝa Teleskopo, Norda Teleskopo Gemini]]
La teleskopoj de la supro de Mauna Kea estas financitaj de la registaraj agentejoj de diversaj nacioj. La Universitato de Havajo senpere administras du teleskopojn. Entute, estas dekdu instalaĵoj gastigantaj dektri teleskopojn ĉe aŭ ĉirkaŭ la supro de Mauna Kea.

* La Kalteka Submilimetra Observatorio (CSO; fermita en 2015) ;
* La Kanada-Franca-Havaja Observatorio (CFHT) : Kanado, Francio Universitato de Havajo ;
* La Norda Observatorio Gemini : Usono, Britio, Kanado, Ĉilio, Aŭstralio, Argentino, Brazilo ;
* La Instalaĵo de la Infraruĝa Teleskopo de la NASA (IRTF) ;
* La Teleskopo James Clerk Maxwell (JCMT) : Ĉinio, Japanio, Sud-Koreio, Tajvano, Britio, Kanado ;
* La Teleskopo Subaru : Nacia Observatorio de Japanio ;
* La Submilimetra Areo (SMA): Tajvano, Usono ;
* La Teleskopo de Tridek Metroj, planita ĉu por Mauna Kea, ĉu por Kanarioj  ;
* La Infraruĝa Teleskopo de Unuiĝinta Reĝlando (UKIRT) : Britio, Universitato de Havajo, Universitato de Arizono, Centro de Antaǔenirita Teknologio de Lockheed Martin ;
* La Teleskopo de 2,2 m de la Universitato de Havajo (UH88) ;
* La Teleskopo de 910 mm de la Universitato de Havajo en Hilo (*Hoku Kea*) ;
* Unu ricevilo de la Areo kun Tre Longa Bazlinio (VLBA), Usono ;
* La Observatorio W. M. Keck, Kalifornia Asocio por la Esploro en Astronomio.
eta|Plano de la observatorioj1:CSO; 2:JCMT; 3:SMA; 4:Subaru; 5:Keck; 6:IRTF; 7:CFHT; 8:Gemini Nordo; 9:UH88; 10:UKIRT; 11UH24:

Estas planita, ke la CSO, UKIRT kaj *Hoku Kea* estos senfunkciigitaj en la kadro de la plena plano de administrado de Mauna Kea.

Dosiero:Caltech-CSO-telescope (fix).jpg|Kalteka Submilimetra Observatorio (CSO)
Dosiero:Canada-France-Hawaii Telescope with moon.jpg|Kanada-Franca-Havaja Observatorio (CFHT)
Dosiero:Gemini Observatory at sunset.jpg|Norda Observatorio Gemini
Dosiero:Afshin Darian - NASA Infrared Telescope Facility.jpg|NASA-a Instalaĵo de Infraruĝa Teleskopo
Dosiero:Model of James Clerk Maxwell Telescope (JCMT).jpg|Skalmodelo de la Teleskopo James Clerk Maxwell (JCMT)
Dosiero:MaunaKea Subaru.jpg|Teleskopo Subaru
Dosiero:Smithsonian Submillimeter Array.jpg|Submilimetra Areo
Dosiero:UKIRT small.png|Infraruĝa Teleskopo de Unuiĝinta Reĝlando (UKIRT)
Dosiero:UH88 at sunset.jpg|Teleskopo de 2,2 m de la Universitato de Havajo (UH88)
Dosiero:VLBA MaunaKea 01.JPG|Anteno de la Areo kun Tre Longa Bazlinio (VLBA)
Dosiero:KeckTelescopes-hi.png|Observatorioj Keck I kaj II,

## Tertremo de 2006 
Pluraj teleskopoj suferis malgrandajn damaĝojn pro la tertremo de Kiholo Bay kaj ties posttertremoj la . La Teleskopo James Clerk Maxwell, kiu ĉi tiam faris mezurojn de klinometrio, registris la skuon per siaj klinometroj. Kaj la Kanada-Franca-Havaja Observatorio kaj la Observatorio W. M. Keck refariĝis operaciivaj kaj konektitaj la 19-an de oktobro.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* :Kategorio:Malkovrita de Observatorioj de Mauna Kea

## Eksteraj ligiloj 
*  Observatorioj de Mauna Kea ; Oficiala paĝaro
*  Observatorio de Mauna Kea el *Encyclopaedia Britannica*
*  *Maunakea Visitor Information Station* Turismaj informoj por vizitontoj
*  Eksperimento de la Observatorio *Kama‘āina* 
*  Meteologia Centro de Mauna Kea
*  OMKM : Oficejo de Administro de Mauna Kea
*  Plena Plano de Administro de Mauna Kea 
*  La kupoloj de la Observatorioj de Mauna Kea vidataj elde la kosmo; el "*Cielmania*", paĝaro de Jean-Baptiste Feldmann ; 18-a de oktobro

----

Mauna Kea
Observatorioj de Mauna Kea