Ĉina-sovetia disiĝo

[dekstra|400ra|eta|[Ĉinsoveta disiĝo: komunistaj ŝtatoj porsovetaj (ruĝe); porĉinaj (flave); kaj neengaĝitaj Nordkoreio kaj Jugoslavio (nigre).]]
La **Ĉina-sovetia disiĝo** estis laŭgrada malbonigo de rilatoj inter Popola Respubliko de Ĉinio (PRĈ) kaj Sovetunio (USSR) dum la Malvarma Milito (1945–91). Ekde 1956, ambaŭ landoj iom diverĝis ideologie, kaj, komence en 1961, la ĉinaj komunistoj formale denuncis “La Reviziisman Perfidan Grupon de Sovetaj Estroj." En la 1960-aj jaroj, tiu intelekta diverĝo iĝis kritika, pludaŭrante ĝis fino de la 1980-aj jaroj — kaj malaperis pro la disigo de Sovetunio en 1991. Ties doktrina diverĝo rilatis multe kun la ĉinaj kaj rusiaj naciaj interesoj, pli ol kun la interpretado de la marksistaj ideologioj.

## Fono 
La radikoj de la disiĝo komenciĝas jam en la 1930-aj jaroj, kiam la komunistoj en Ĉinio, gviditaj de Mao Zedong, faris du militojn samtempe: milito kontraŭ la japana okupado kaj la Ĉina Enlanda Milito kontraŭ la Naciisma Partio de Ĉiang Kai-ŝek. Mao, kiu gvidis la bataladon, ignoris la instrukciojn por plenumi la puĉon, kiun li ricevis de Stalino. Ĉar ili fidis je jungado de la urba laborista klaso al revolucio, klaso kiu apenaŭ ekzistis en Ĉinio, la konsiloj de Stalin iĝis senvaloraj por Mao.

Dum la Dua Mondmilito, Stalin instigis Mao por formi koalicion kun Ĉiang Kai-ŝek por forpuŝi la japanojn. Eĉ post la milito, Stalin konsilis Mao subskribi armistican interkonsenton kaj negoci kun Ĉiang. Stalin eĉ subskribis amikectraktaton kun Ĉiang. Mao ĝentile akceptis la proponojn de Stalin, sed faris nenion kun ili praktike, kaj finfine deportis Ĉiang kaj liajn fortojn al Tajvano kaj anoncis la starigon de la Ĉina Popola Respubliko la 1-an de oktobro 1949. Malgraŭ la rilato inter Mao kaj Stalin, la vizito de Mao al Moskvo post la anonco de la fondo de la Respubliko finiĝis kun la subskribo de traktato kuniganta Ĉinion kaj Sovetunion kontraŭ japana agreso.

La ekonomia politiko de Ĉinio dum la 1950-aj jaroj, kun la konsilo kaj direkto de rusaj konsilistoj, devigis resti al la sovetia disvolva modelo de peza industrio financita fare de kamparanoj kaj lasante la temon de varoj kaj komerco en nur dua prioritato. Tamen, direkte al la fino de la jardeko, Mao komencis evoluigi novajn ideojn pri kiel iĝi Ĉinion komunistan ŝtaton (en la marksisma signifo de la vorto) utiligante la vastan laborantaron de Ĉinio. Ĉi tiuj ideoj poste kondukis al la Granda Salto Antaŭen.

Dume, la morto de Stalin en 1953 kreis novan situacion en la komunista mondo. Malgraŭ la sistema ignorado de Mao de la instrukcioj de Stalin, li neniam ĉesis vidi lin kiel la gvidanto de la tutmonda komunista movado. Kiam Stalin mortis, Mao sentis ke li nun estis la ĉefgvidanto kaj rezulte fariĝis indignema kiam la novaj gvidantoj de Sovetunio, Malenkov kaj Ĥruŝĉov, ne donis al li la statuson kiun li atendis. Ĥruŝĉov trankviligis Mao'n kiam li vizitis Ĉinion en 1954 okaze de la reveno de la Port Arthur regiono de la suvereneco de Sovetunio reen al Ĉinio. Dum la vizito, estis interkonsentita inter la gvidantoj krei pli proksiman ekonomian kunlaboron inter la landoj.

Kiam Ĥruŝtŝov deklaris sin la posteulo de Stalin ĉe la 20-a Kongreso de la Komunista Partio de Sovetunio, Mao ne kontraŭis ĝin publike. Mao silentis eĉ kiam Ĥruŝĉov renovigis rilatojn kun la reĝimo de Tito en Jugoslavio en 1956, rilatojn distranĉitaj de Stalino en 1947. Sed Ĥruŝĉov ne estis kontentigita pri tio, kaj en serio de publikaj kaj privataj paroladoj, li malkaŝe kontraŭbatalis la reĝimon de Stalin, anoncis la dissolvon de la Kominform kaj mokis la marksist-leninismajn principojn kiuj asertis ke la armita milito inter socialismo kaj kapitalismo estis neevitebla [ fonto bezonata ]. Mao, kiu kontraŭbatalis la agojn de Ĥruŝĉov, ĉiam pli sentis ke la registaro de Sovetunio moviĝas foren de la puraj principoj de Lenin kaj Stalin kaj la mondbatalo por la venko de komunismo [ fonto bezonata ]. En 1959, la historia areno estis preta por disiĝo inter la du komunistaj superpotencoj.

## Disiĝo 
En 1959, la sovetianoj retiriĝis de siaj antaŭaj devontigoj helpi Ĉinion evoluigi nukleajn armilojn, post esti malinstigitaj de la ekonomia kolapso en Ĉinio pro la politiko de la Granda Salto Antaŭen. En la sama jaro, Ĥruŝĉov okazigis pintkonferencon kun la Prezidanto de Usono Dwight Eisenhower kaj rifuzis disponigi helpon al Ĉinio en la Ĉin-Barata milito, ĉar Barato estis amiko de Sovetunio [ fonto bezonata ].

Tiuj okazaĵoj tre vundis Mao'n kaj la aliajn gvidantojn de Ĉinio, kiuj kredis ke Ĥruŝĉov estis tro akordigema direkte al la Okcidento [ fonto bezonis ]. De la vidpunkto de la sovetianoj, tamen, Ĥruŝĉov faris serion da singardaj paŝoj en la lumo de la internacia realo kaj la minaco de nuklea milito. En la malfruaj 1950-aj jaroj, kaj Usono kaj Sovetunio posedis gigantan kvanton de atombomboj, kaj la soveta registaro en Moskvo adoptis politikon ekvilibrigi konfliktojn inter la landoj (kiel ekzemple suvereneco en Berlino) tra intertraktadoj. La eksceso de militemo de Mao estis vidita de la sovetianoj kiel komplikaĵo kiu endanĝerigis la mondan pacon, kaj tial ili ne konsentis doni al li nukleajn armilojn, kiuj povus esti uzataj por komenci novan militon en Koreio aŭ Tajvano. Pli ol tio, la sovetianoj kredis ke Mao tute ne plu estis marksisto post fari la Grandan Salton Antaŭen [Fonto bezonata ].

La disigo inter Ĉinio kaj Sovetunio ankaŭ havis intra-partiajn originojn en Ĉinio. La Granda Salto Antaŭen, kiu estis treege fiasko, alportis al Ĉinio malsatkatastrofon kiu mortigis milionojn da civitanoj. Pro tio, la rivaloj de Mao ĉe la pinto de la partio, Deng Xiaoping kaj Liu Shaoqi, konspiris por forigi lin de potenco. Tiu instigo kiu rezultiĝis el la disigo inter Ĉinio kaj Sovetunio permesis al Mao prezenti siajn kontraŭulojn kiel agentojn de la najbara potenco provanta organizi puĉon malantaŭ lia dorso.

Dum mallonga tempo la polemiko inter la landoj restis nerekta, kun la ĉinoj kondamnante Titon, kaj la rusoj kondamnante la novan aliancanon de Ĉinio: Enver Hoĝa, la gvidanto de Albanio. Sed en junio 1960 la disigo iĝis publika ĉe la Kongreso de la Komunista Partio en Rumanio kiam Ĥruŝĉov kaj la reprezentanto de Ĉinio al la konferenco interbatalis publike. Ĥruŝtŝov nomis Mao'n aventurema naciisto dum la ĉinoj nomis Ĥruŝtŝov reviziisto kaj kritikis lian patriarkan, arbitran kaj despotan konduton. Ĥruŝĉov akompanis sian atakon kontraŭ Ĉinio per 18-paĝa letero kondamnanta la ĉinan gvidadon.

En la konferenco de 81 komunistaj partioj en Moskvo en novembro 1960, la ĉina delegacio interbatalis kun la sovetia same kiel kun aliaj delegacioj, sed finfine estis interkonsentita kompromiso, kiu malhelpus la fendiĝon oficialiĝi. Tamen, en oktobro 1961, dum la 22-a Kongreso de la Partio en Sovetunio, la kolizioj komenciĝis denove, kaj en decembro de tiu jaro, Sovetunio interrompis siajn diplomatiajn rilatojn kun Albanio. La konflikto inter la partioj disetendiĝis en konflikton inter la landoj.

Dum 1962, pluraj okazaĵoj en la internacia areno kaŭzis la finan fendiĝon inter Sovetunio kaj Ĉinio. Mao akre kritikis la "aventuran" kaj "venkeman" konduton de Ĥruŝtŝov en la kuba misilkrizo, kritiko al kiu Ĥruŝtŝov respondis dirante ke la politikoj de Mao alportus nuklean holokaŭston sur la mondon. En tiu tempo, Sovetunio publike apogis Baraton kaj helpis ĝin en ĝia milito kontraŭ Ĉinio. Ĉi tiuj okazaĵoj estis akompanitaj de oficialaj deklaroj de ĉiu partio koncerne al lia oficiala ideologio. La ĉinoj publikigis la "Proponon de la Ĉina Komunista Partio pri la Internacia Komunista Movado" en junio 1963. La sovetianoj respondis per publika letero de la Komunista Partio de Sovetio. Tiuj korespondado estis la lasta oficiala kontakto inter la du partioj.

En 1964, Mao estis nefleksebla ke "revolucio kontraŭ komunismo" okazis en Sovetunio kaj ke kapitalismo revenis por regi ĝin. La rilatoj inter la du partioj estis tute interrompitaj, kiel estis la kazo kun la partioj de la Varsovia Kontrakto.

La konflikto inter la du landoj ĉesis por mallonga tempo kun la falo de Ĥruŝĉov en 1964. En novembro de tiu jaro, ĉina ĉefministro Ĉu Enlai iris viziti Moskvon kie li renkontiĝis kun la novaj gvidantoj de Sovetunio, Leonid Breĵnev kaj Aleksej Kosigin. Post lia reveno, Ĉu raportis ke la sovetianoj havis neniun intencon de ŝanĝado de sia pozicio pri la konflikto, kiu igis Mao deklari ke Sovetunio travivis "Ĥruŝtŝovismon sen Ĥruŝtŝov" [ fonto bezonis ].

## De disiĝo al konflikto 
Post 1965 la ĉin-sovetia disigo estis fakto. La efektivigo de Mao de la Kultura Revolucio nur plimalbonigis la situacion inter Ĉinio kaj Sovetunio kaj fakte inter Ĉinio kaj la plej granda parto de la mondo. La nura escepto estis la interkonsento de Ĉinio transdoni armilojn de Sovetunio al Vjetnamio pretert ĝia teritorio por subteni Nord-Vjetnamion en sia milito kontraŭ la Sudo de la lando kaj Usono.

Post 1967, Ĉinio malsupreniris en kaoson, dum Mao uzis la Kulturan Revolucion kiel pretekston por forigi ĉiujn siajn kontraŭulojn de iliaj postenoj kaj transformi la partian strukturon kaj ŝtatajn instituciojn. La prezo kiun Ĉinio pagis por la agoj de Mao estis la rompo de siaj rilatoj kun ĉiuj komunistaj partioj krom tiuj de Indonezio kaj ĝia aliancano Albanio. Kvankam maoismaj partioj estiĝis ĉirkaŭ la mondo, ilia politika potenco estis minimuma kaj ili baldaŭ malaperis de la politika mapo [ fonto bezonata ].

En januaro 1967, batalfortoj de la Ruĝaj Gardistoj ĉirkaŭis la sovetian ambasadon en Pekino. Kvankam diplomatiaj rilatoj inter la landoj neniam estis oficiale interrompitaj, ili sinkis en profundan paŭzon. La ĉinoj ankaŭ elektis re-levi la temon de la komuna landlimo kun Sovetunio, konflikto kiu originas de interkonsentoj subskribitaj en la 19-a jarcento inter la malforta Dinastio Qing kaj la Rusia Imperio. Ĉinio faris neniujn specifajn teritoriajn postulojn sed insistis ke la sovetianoj estis konsciaj ke la malnovaj interkonsentoj estis subskribitaj kontraŭleĝe. La sovetianoj kategorie rifuzis trakti la temon.

En la sekvaj jaroj, Ĉinio estis en la mezo de la Kultura Revolucio, kiu preskaŭ glitis en civilan militon en certaj partoj de la lando, ĝis la interveno de la armeo laŭ la ordono de Mao. Pli progresintaj kaj gravaj paŝoj en la revolucio estis evititaj nur ĉar Mao ekkomprenis ke Ĉinio estas en tre vundebla pozicio de totala strategia izolado.

Dum 1968 la sovetianoj signife pliigis sian armean ĉeeston en la limregiono kun Ĉinio. En 1961 la sovetianoj havis 12 malgrandajn batalunuojn kaj proksimume 200 aviadilojn proksime de la limo. En 1968, la nombroj kreskis al 25 plenaj batalunuoj, 1,200 aviadiloj kaj proksimume 120 mezdistancaj misiloj en la sama areo [ fonto bezonata ]. Kvankam Ĉinio eksplodigis sian unuan atombombon kvar jarojn pli frue, ĝia armea forto ne estis egala por tiu de sia najbaro. Frikcioj en la limregiono daŭre pliiĝis ĝis la ekapero de armeaj kolizioj en 1969, kiuj komenciĝis en la areo de rivero Ussuri kaj daŭris en diversaj lokoj ĝis aŭgusto de tiu jaro.

Multaj voĉoj tra la mondo antaŭdiris, ke milito certe baldaŭ eksplodos, kaj en Usono estis eldonita libro kun la nomo "La Venanta Milito inter Rusio kaj Ĉinio". En 1969, sovetiaj fontoj alportis informojn pri alia nuklea provo de la ĉinoj [ fonto bezonata ], sed ambaŭ flankoj finfine retiriĝis kiam la konflikto estis sur la rando de abismo. En septembro, Kosigin faris sekretan viziton al Pekino kaj renkontiĝis kun Ĉu Enlai. En oktobro komenciĝis intertraktado pri la landlima afero, kaj estis subskribita interkonsento, sed la paŝoj rezultigis nur minimuman renovigon de diplomatiaj rilatoj inter la landoj.

En 1970, Mao rimarkis, ke Ĉinio ne povas samtempe alfronti kaj Sovetunion kaj Usonon. Dum tiu jaro, malgraŭ la daŭrigo de la milito en Vjetnamio kaj la kontraŭ-usona propagando en Ĉinio, Mao decidis, ke Sovetunio estas pli serioza minaco kaj komencis klopodi por stabiligi la rilatojn kun Usono.

En julio 1971, Henry Kissinger faris sekretan viziton al Pekino kaj preparis la terenon por la vizito de usona prezidento Richard Nixon en februaro de la sekva jaro. Kvankam la sovetianoj estis komence kolerigitaj per la renkontiĝo, ili baldaŭ organizis sian propran pintkunvenon kun la usona prezidanto, tiel kreante politikan triangulon inter Moskvo, Vaŝingtono, kaj Pekino. Ĉi tiu movo finis la plej signifan parton de la konflikto inter Rusio kaj Ĉinio.

La ĉin-sovetia rivaleco ankaŭ atingis Afrikon kaj la Proksiman Orienton kie ĉiu el la superpotencoj apogis kaj kreskigis komunistajn partiojn en malsamaj landoj. Tiel pligrandiĝos la militoj inter Etiopio kaj Somalio, la civilaj militoj en Angolo kaj Mozambiko kaj la rivalecoj inter diversaj grupoj inter la palestinanoj. Male al la sovetianoj, la ĉinoj ne sendis soldatojn por batali tiujn militojn, sed ilia implikiĝo en ili igis ilin daŭri.

## Reen al rutino 
La falo de Lin Biao de potenco en 1971 markis la finon de la ekstrema periodo de la Kultura Revolucio, kaj de tiam ĝis la morto de Mao en 1976, Ĉinio iom post iom revenis al stato de "normala" komunismo. Tiu ĉi situacio kaŭzis la finon de la armita konflikto inter Ĉinio kaj Sovetunio, sed ne kaŭzis degelon en diplomatiaj rilatoj. Krome, la konstruado de la sovetia armeo en la landlima areo daŭris seninterrompe: en 1973, la sektoro jam havis duoble pli multajn soldatojn ol ĝi havis en 1969 [ fonto bezonis ]. La ĉinoj daŭre kondamnis sovetian "socia-imperiismon" kaj akuzis ilin je esti la malamikoj de la permanenta revolucio, malgraŭ la fakto ke Ĉinio mem ĉesis subteni revoluciajn grupojn en aliaj landoj post 1972 kaj ĝia subteno por intertraktadoj por fini la Vjetnaman militon.

La subteno de Ĉinio por revoluciaj frakcioj malpliiĝis eĉ pli post la morto de Mao, kun la elimino de la Bando de la Kvar de la centro de potenco kaj la efektivigo de la ekonomiaj reformoj de Deng Xiaoping, kiu renversis la politikojn de Mao kaj komencis evoluigi liberan merkaton en Ĉinio. La reformoj de Deng fakte reflektis la fakton, ke Ĉinio laciĝis pro polemikoj pri "ĝusta komunismo" kaj signife reduktis la kondamnojn de "sovetia reviziismo". Post la morto de Mao preskaŭ finiĝis la rekta konflikto inter la landoj, sed la rivaleco daŭris en la konfliktoj inter la protektitaj landoj.

La unua granda konflikto okazis inter la landoj kiuj konsistigis Hindoĉinio. La fino de la Vjetnama milito en 1975 lasis la regionon kun porsovetiaj reĝimoj en Vjetnamio kaj Laoso, kaj por-ĉina reĝimo en Kamboĝo. La vjetnamanoj komence volis ignori la murdemajn enlandajn politikojn de la reĝimo de Pol Pot en Kamboĝo, sed kiam tiu politiko kondukis al ekstermado de vjetnamaj loĝantaroj en la lando, kaj perfortaj provokoj en la limregiono inter la du landoj, Vjetnamio. invadis Kamboĝon kaj forigis Pol Pot el potenco. La ĉinoj, kiuj forte kondamnis la vjetnaman invadon, lanĉis venĝan invadon en Nord Vjetnamio, tiel kaŭzante la ekaperon de la Ĉina-Vjetnama-Milito. La sovetianoj siaflanke kondamnis Ĉinion, sed ne militis.

En 1979, la sovetia registaro komencis subteni kaj plifortigi la komunisman reĝimon en Afganio, kiu alfrontis kolapson (vidu: Afgania Milito). La ĉinoj, kiuj vidis la movon de la sovetianoj kiel provo ĉirkaŭi ilin, establis aliancon kun Usono kaj Pakistano, kiuj subtenis la islamajn rezistajn organizojn kaj helpis ilin rebati la sovetian atakon. Tiu ĉi paŝo estis precipe sukcesa el la vidpunkto de Ĉinio, ĉar la retiriĝo de Sovetunio multe vundis la Komunistan Partion en Sovetunio en ĝiaj lastaj jaroj. En 1982, baldaŭ antaŭ sia morto, la prezidanto de Sovetunio Leonid Breĵnev donis akordigan paroladon al Ĉinio. Tiu ĉi paŝo pavimis la vojon por sendi oficialan delegacion de ĉinaj ministroj al la entombigo de Breĵnev kaj okazigo de diskutoj koncerne la finon de la konflikto.

Kiam Miĥail Gorbaĉov ekregis en Sovetunio en 1985, li faris grandajn klopodojn por normaligi la rilatojn inter la landoj. La fortoj de la Ruĝa Armeo en la limregiono kun Ĉinio estis signife reduktitaj kaj la ekonomiaj rilatoj inter la landoj estis remetitaj al sia normala formo. La retiriĝo de la sovetianoj el Afganio efike eliminis la ĉefan kialon de la konflikto inter la landoj. Tamen, la ideologia afero de la sesdekaj jaroj ne estis solvita kaj oficialaj diplomatiaj rilatoj ne estis renovigitaj. La malvarmetaj rilatoj kiuj daŭre regis inter la landoj igis la usonan registaron gviditan fare de Ronald Reagan vidi Ĉinion kiel kontraŭpezilon al la sovetia potenco, kiu rezultigis usonan financan kaj teknologian subtenon por la ĉina Popola Liberiga Armeo.

Por plifortigi la plibonigon de la rilatoj inter Sovetunio kaj Ĉinio, Gorbaĉov iniciatis viziton al Ĉinio en 1989. La neintencitaj sekvoj de la vizito estis la enorma amaskomunikila malkovro kiun la studentaj protestoj sur placo Tien-An Men ricevis kaj la armea perforto kiun la ĉina registaro uzis por subpremi ilin.

Kiam Gorbaĉov efektivigis la politikajn reformojn en sia lando, kiuj finfine kaŭzis la kolapson de la regado de la Komunista Partio de Alberto en Sovetunio en 1991, la ĉinoj prenis ambivalentan pozicion kontraŭ li. Ĉar la ĉina registaro ne rekonis Sovetunion kiel samranga socialisma lando, ĝi havis neniun oficialan opinion koncerne la reformojn de Gorbaĉov de sovetia socialismo. Sed en privataj ĉambroj, la gvidantoj de la ĉina partio estis aŭditaj kritiki Gorbaĉov kaj nomi lin "stulta" [ fonto bezonata ] pro farado de politikaj reformoj antaŭ ol efektivigo de ekonomiaj reformoj, dum Deng Xiaoping efektivigis vastan reformon de la ĉina ekonomio sen neceso ŝanĝi la politikan sistemon de la lando.

## Postsovieta periodo 
La kolapso de Sovetunio efike finis la ĉin-sovetian disigon. Anstataŭ timi amasan invadon de la sovetianoj en ilian teritorion, la ĉinoj komencis timi la altiĝantan potencon de Usono kaj ĝian intervenon por la sendependeco de Tajvano. Same kiel la ĉinoj, la malfortigita rusa registaro ankaŭ komencis zorgi pri la estontaj paŝoj de Usono, kiel la ekspansio de la NATO-alianco Orienten kaj la interveno de la usonanoj en la interna politiko de la landoj de iama Jugoslavio. Usonanoj siaflanke ne plu timis Rusion kiel potencon, sed ili ekvidis Ĉinion kiel landon, kiu evoluos al potenco egala al Usono mem. En lumo de tiuj novaj faktoj en la internacia politika areno, Rusio kaj Ĉinio pli kaj pli pliproksimiĝis kaj varmigis siajn rilatojn por krei taŭgan kontraŭpezon al Usono. En 1993 la du landoj subskribis traktaton, kiu oficiale reguligas ilian komunan limon kaj kiu oficiale ĉesigis ĉiujn konfliktojn inter ili.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Historio de Ĉinio
Kategorio:Ekstera politiko de Sovetunio
Kategorio:Ekstera politiko de Ĉinio
Kategorio:Maoismo
Kategorio:Nikita Ĥruŝĉov
Kategorio:Malvarma milito