Cerealo

eta|dekstra|Tritiko.
eta|dekstre|220ra|Ilustraĵo montranta kaj masklan kaj inan florojn de maizo.
**Cerealo** estas ĉiu speco de greno, uzata por nutrado de homoj kaj bestoj, i.a. por panproduktado: plej multaj cerealoj (ekz. maizo, rizo, tritiko) apartenas al poacoj, malmultaj (vosta amaranto, fagopiro, kvinoo) al aliaj familioj. Laŭ PIV, **cerealaĵo** estus ĉiu el la produktoj el cerealoj, flokigitaj aŭ alie prilaboritaj por servi kiel matenmanĝaĵo, manĝata kun lakto, salo, sukero, mielo aŭ fruktoj, precipe en Nordameriko kaj Eŭropo. **Cerealo** tiele estas greno, kies semon oni povas mueli kaj manĝi. Oni ofte uzas grenon por fari farunon, kaj sekve panon kaj aliajn bakaĵojn kaj nutraĵojn entute.

**Cerealo** estas ajna vera herbo kultivata por la manĝeblaj komponantoj de ties greno (botanike, tipo de frukto nomata kariopso), komponita el la albumeno, la ĝermo, kaj la brano. Cerealgrenoj estas kultivataj en tre grandaj kvantoj kaj havifas pli da manĝenergio tutmonde ol ajna alia tipo de kultivaĵo; ili estas tiele bazmanĝaĵoj. Kelkaj plantoj ofte estas referencataj kiel cerealoj, kiel fagopiro kaj kvinoo, sed devas esti konsiderataj anstataŭe falsaj cerealoj, ĉar ili ne estas herboj.

En ties natura formo (kiel kompleta greno), ili estas riĉa fonto de vitaminoj, mineraloj, karbohidratoj, grasoj, oleoj, kaj proteinoj. Kiam ili estas jam rafinitaj pere de la forigo de la brano kaj de la ĝermo, la restanta albumeno estas ĉefe karbohidrato. En kelkaj evolulandoj, greno en la formo de rizo, tritiko, milio, aŭ maizo konstituas majoritaton de ĉiutaga vivtenado. En industrilandoj, cereala konsumado estas pli modera kaj varia sed ankoraŭ grave substanca.

La vorto *cerealo* derivas el *Ceres*, nome la romia diino pri rikoltoj kaj agrikulturo.

## Historio 
La unuaj cerealoj estis aldomigitaj fare de primitivaj homoj. Antaŭ ĉirkaŭ 8,000 jaroj, ili estis aldomigitaj de antikvaj farmistaj komunumoj en la regiono Fekunda duonluno. Amela tritiko, unugrajna tritiko, kaj hordeo estis tri tiele nomitaj fondokultivaĵoj de Neolitiko en la disvolvigo de agrikulturo. Ĉirkaŭ la sama epoko, milioj kaj rizoj estis komence aldomigitaj en orienta Azio. Sorgo kaj milio estis aldomigitaj ankaŭ en sub-Sahara Okcidenta Afriko.

## Kultivado 
[eta|220ra|Tritikkampo en [Dorset, Anglio.]]

Dum ĉiu unuopa specio havas sian proprajn partikularecojn, la kultivado de ĉiuj cerealaj rikoltoj estas simila. Plej estas unujaraj plantoj; sekve unu plantado produktas nur po unu rikolton. Tritiko, sekalo, tritikalo, aveno, hordeo, kaj spelto estas cerealoj de "malvarma sezono". Tiuj estas rezistantaj plantoj kiuj kreskas bone en modera vetero kaj ĉesas kreski en varma vetero (proksimume je , sed tio varias laŭ specio kaj variaĵo). La cerealoj de "varma sezono" estas pli mildaj kaj preferas varman veteron. Sekalo kaj hordeo estas la plej rezistaj cerealoj, kapablaj supervintrumi eĉ en la ĉearkto kaj Siberio. Multaj cerealoj de malvarma sezono kreskas en la tropikoj. Tamen kelkaj povas kreski nur en pli malvarmaj altaj teroj, kie eĉ eblas kreskigi pli ol unu rikoltojn en unu jaro.

Dum kelkaj jardekoj, estis ankaŭ pliiĝanta intereso en staŭdaj (pli ol unujaraj) grenplantoj. Tiu intereso disvolviĝis pro la avantaĝoj en kontrolo de erozio, malplia neceso de sterkoj, kaj potencialaj malaltaj kostoj por la farmisto. Kvankam tiu esplorado estas ankoraŭ en komenca stadio, The Land Institute en Salina, Kansaso, kapablis krei kelkajn kultivarojn kiuj produktas sufiĉe kontentigajn rikoltojn.

### Plantado: vintraj kaj printempaj cerealoj 
[eta|Cerealaj [greno-semoj el maldekstro dekstren: tritiko, spelto, hordeo, aveno.]]

La cerealoj de varma sezono kreskiĝas en tropikaj malaltaj teroj la tutan jaron kaj en moderaj klimatoj dum la senglacia sezono. Rizo estas ofte kreskigata en inunditaj kampoj, kvankam kelkaj variantoj estas kreskataj sur seka tero. Aliaj cerealoj de varma klimato, kia sorgo, estas adaptitaj al aridaj kondiĉoj.

La cerealoj de malvarma sezono estas bone adaptitaj al moderaj klimatoj. Plej variaĵoj de partikulara specio estas ĉu **vintraj** aŭ **printempaj** tipoj. Vintraj variaĵoj estas semataj en aŭtuno, ĝermas kaj ekkreskas vegetative, poste iĝas dormantaj dum vintro. Ili plukreskas en printempo kaj maturiĝas en la fino de la printempo aŭ komence de la somero. Tiu kultivsistemo faras plej utilan uzadon de akvo kaj liberigas la teron por alia rikolto frue en la kreskosezono.

Vintraj variaĵoj ne floras ĝis printempo ĉar ili postulas vernalizon: nome ekspono al malaltaj temperaturoj por genetike determinita tempodaŭro. Kie vintroj estas tro varmaj por vernalizo aŭ superas la reziston de la kultivaĵo (kio varias laŭ specioj kaj variaĵo), farmistoj kreskigas printempajn variaĵojn. Printempaj cerealoj estas plantataj komence de la printempo kaj maturiĝas poste en tiu sama somero, sed vernalizo. Printempaj cerealoj tipe postulas pli da irigacio kaj produktas malpli ol vintraj cerealoj.

### Periodo 
eta|180ra|Draŝado; *Tacuinum Sanitatis*, 14a jarcento.
Post la cerealplantoj estis kreskintaj siajn semojn, ili estis kompletigintaj siajn vivociklojn. La plantoj motiĝas kaj iĝas flavaj, brunaj kaj sekaj. Tuj post la patroplantoj kaj ties semokernoj estas sufiĉe sekaj, povas starti la rikolto.

En disvolviĝintaj landoj, cerealkultivaĵoj estas universale maŝin-rikoltitaj, tipe uzante kombajnon, kiu tranĉas, draŝas, kaj kribras la grenon dum ununura paso tra la kampo. En evolulandoj oni uzas varion de rikoltaj metodoj, depende el la laborkosto, el kombajnoj al permanaj iloj kiaj la falĉilo aŭ la rikoltilo.

Se la rikolto estas farita dum malseka vetero, la greno povas ne esti sekiĝinta taŭge en la kampo por preventi ekputriĝon dum ties stokado. En tiu okazo, la greno estas sendita al sekiga instalaĵo, kie preparata varmo sekigas ĝin.

En Nordameriko, farmistoj ofte liveras sian ĵus rikoltitan grenon al silo, nome granda stokejo kiu konsolidas la rikoltojn de multaj farmistoj. La farmisto povas vendi la grenon je la momento de la liverado aŭ reteni la posedon de parto el la greno en la grenujo por posta vendo. Stokejoj estas protektataj el malgrandaj grenplagoj, roduloj kaj birdoj.

### Postrikolta sistemo 
La cerealoj pasas tra diversaj etapoj de kompleksa kaj granda ĉeno, kiu ekas dum la rikolto kaj finas en la konsumo. Tiu procezo estas formita ĉefe de tri distingaj fazoj. La unua kovras el la rikolto al la stokado de la greno. La dua konsistas en la aldona traktado de la greno, ĉar la produktoj ankoraŭ ne estas pretaj por esti konsumitaj rekte. Antaŭ ties konsumo, tiuj devas pasi tra tria etapo de procezado, kiel ekzemple la fumado. La senŝeligado estas la procezo pere de kiu oni forigas la ŝelon al la cerealo, ĉu ĝi estas tritiko, hordeo, rizo, ktp.

La plej parto de la manĝeblaj grenoj rikoltitaj en la tropikoj perdiĝas pro maltaŭgaj sistemoj de manipulado, stokado kaj teknikoj de procezado. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke tiuj perdoj gamas el 10 al la 25 % de la rikolto. La plej oftaj kaŭzoj de tiaj perdoj estas la jenaj:

# infestado de parazitoj kaj insektoj dum la postrikolta procezado;
# perdo de produktado pro tro frua rikoltado;
# maltaŭgaj niveloj de malsekeco por la draŝado, muelado kaj pulvorigado;
# fizikaj perdoj pro maltaŭgaj teknikoj de procezado, kaj dekomencaj kaj duarangaj.

## Produktado 
La jena tabelo montras la jaran produktadon de cerealoj en 1961, 2010, 2011, 2012, kaj 2013 listigitaj laŭ la produktado de 2013.

Maizo, tritiko, kaj rizo kun respondecas por 89% el la tuta cereala produktado tutmonde en 2012, kaj por 43% el la tuta manĝokalorioj en 2009, Je tutmonda nivelo, la 37 porcento de la produktado de cerealoj estas destinata al manĝo de farmaj animaloj.

En animala manĝado estas uzataj praktike ĉiuj cerealoj, eĉ la tritiko, tradicie rezervita al homoj, laŭ diversaj formoj:
* en kompleta grajno;
* en muelita grajno aligita al miksita furaĝo
* kompletaj plantoj, rikoltitaj antaŭ maturiĝo, en formo de silaĵo: maizo kaj sorgo.
* ankoraŭ surgrunde: kelkaj brutoj kiaj ŝafoj kaj kaproj povas trairi la rikoltitan kampon por profiti la restaĵojn.

Krom le grajnon, kelkaj cerealoj havigas ankaŭ furaĝon kaj pajlon.

### Industriaj uzoj 
Kelkaj el la industriaj uzoj de la cerealoj estas la jenaj:

* produktado de etanolo kaj alkoholaĵoj per fermentado kaj distilado: akvavito, biero, ĝino, sakeo, vodko, viskio, ktp.;
* derivaĵoj de la amelo, siropoj, dekstrozo, dekstrino, polioloj, ĉefe el maizo, kaj uzataj por la prilaborado de manĝaĵoj, papero, farmaciaj produktoj kaj en la diversaj industriaj sektoroj;
* la pajlo,ofte enterigita post la rikolto aŭ uzata kiel litaĵo por la brutaro (iam ankaŭ por homoj) kaj eĉ por multaj hejmaj tradiciaj uzoj (manfarado, izolaĵoj, konstrumaterialo), kaj la spadikoj de maizo (jam sen grajnoj), estas uzeblaj por produkti etanolon, uzata kiel biobrulaĵo.

## La vortoj greno kaj cerealo 
Apud la vorto "greno" ekzistas la ne-oficiala novradiko "cerealo" kun tre simila signifo. Sed ne tute klaras kial oni enkondukis tiun aldonan radikon, kiam jam ekzistas la vorto "greno". Laŭ kelkaj "cerealo" emfazas, ke temas pri manĝebla planto, dum por aliaj "cerealo" emfazas ke oni ankaŭ alkalkulas la plantojn, kiuj el kuirada vidpunkto similas al grenoj (ekz-e kvinoo).

## Rekonebleco 
Jen kiel oni povas rekoni cerealojn kiam ili estas en herba stadio:

Rigardi ĉe la kunligo de la folio kaj tigo.
Tiuloke ĉe cerealoj povas troviĝi:
* Ligulo (2)
* "oreletoj" (3) t.&nbsp;e. orelformaj elstarantaĵoj ambaŭflanke de la foliobazo.
* haroj sur la oreletoj.
nun memorhelpe memoru tiujn literojn: THAS
* T=Tritiko, tritiko montras la tri trajtojn
* H=Hordeo, hordeo ne surhavas harojn, nur la du unuajn trajtojn.
* A=Aveno, aveno ne montras oreletojn, nur ligulon.
* S=Sekalo, sekalo montras neniun el tiuj trajtoj.

## Cerealo kiel manĝaĵo 
La cerealoj ĝenerale enhavas jenon:

* multajn karbonhidratojn, ĉirkaŭ el 58 al 72 %, kiaj amelo;
* proteinojn 8 al 13 %;
* lipidojn en malgranda proporcio (2 al 5 %), el ĝermo oni povas elpreni la vegetalan oleon de kelkaj cerealoj;
* mineralaj saloj.
* Fibro 2 al 11 %.

La semo estas ĉirkaŭata de kutiklo komponita ĉefe el celulozo, nome brano.

La cerealoj ludas gravan rolon pro sia energia kontribuo, en formo de sukeraĵoj de malrapida malkompono. Ili estas ankaŭ fonto de vitaminoj kaj de nutrofibro. Iliaj proteinoj malhavas kelkajn esencajn aminoacidojn kiaj la lizino kaj la triptofano. Kelkaj cerealoj enhavas proteinon partikulare, nome la gluteno, kiu permesas baki panon. Ili estas nomataj panigeblaj cerealoj kaj ili estas jenaj: la tritiko, la spelto kaj la sekalo.

La konsumo de blanka rizo (senŝeligita rizo) povas okazigi mankon en vitamino B1 aŭ tiamino, kaŭzanto, en foresto de nutra suplemento, de la beribero. La troa konsumo de maizo, kiu ne pasis tra la procezo de nikstamalizacio, povas konduki al manko de vitamino PP, kaŭzo de la pelagro. En kelkaj precizaj individuoj, la gluteno povas okazigi la celiakion, kiu siavice kaŭzas la atrofion de la intesta mukozo.

## Cerealo kiel hejtaĵo 
La neuzeblajn (malpurajn, infektitajn) grenojn oni povas uzi por hejtado. La kaloria valoro de 1&nbsp;kg da greno estas 3400 (dum tiu de brunkarbo estas nur 3100, ĉe pajlo 2600). En 2005, en Ĉeĥio, oni forbruligas grenojn por tiel solvi problemojn de stokado, nevendebleco (je prezo de 35,5 eŭroj; dume intervencia prezo estas 101 eŭro).

Ĝi povas servi ankaŭ kiel bazmaterialo por motorpelaĵoj kiel metanolo, bioetanolo.

## Ekonomia gravo 
La tutmonda rikoltado de cerealoj estis de 2,07 miloj de milionoj de tunoj (2010). Tio estas malneta averaĝo de 345 kg por persono jare (6 miloj de milionoj de personoj totale), averaĝo kiu estis de 155&nbsp;kg de cerealoj por la homa konsumo.

### Produktado de cerealoj en la mondo 
## Bildaro 

Dosiero:Various grains.jpg|Aveno, hordeo, kaj iuj produktoj farita el ili.
Dosiero:Wheat_field.jpg|Tritiko.
Dosiero:Kornmark.jpg|
Dosiero:Avena fatua0.jpg|*Avena fatua*.
Dosiero:Haver bloeiend Avena sativa.jpg|*Avena sativa*.
Dosiero:Avena nuda0.jpg|*Avena nuda*.
Dosiero:Avena-sativa.jpg|*Avena sativa*.
Dosiero:Hordeum-barley.jpg|Hordeo.
Dosiero:Grain millet, early grain fill, Tifton, 7-3-02.jpg|*Pennisetum glaucum* (Perla milio).
Dosiero:Panicum miliaceum0.jpg|*Panicum miliaceum* (Milio ss).
Dosiero:Rice-fields-Indonesia-(Java).jpg|Terasaj rizkampoj en Javo, Indonezio.
Dosiero:Brun kvit ris.jpg|Bruna kaj blanka rizo.
Dosiero:US long grain rice.jpg|Usona rizo.
Dosiero:Rye grains.JPG|Sekalaj granoj.
Dosiero:Starr 030612-8001 Sorghum halepense.jpg|*Sorghum halepense*.
Dosiero:Flockenstuhl BMK.jpg|Pistmaŝino por fari avenflokojn
Dosiero:Haferflocken.jpg|Avenflokoj

## Vidu ankaŭ 
* Greno
* Grenejo
## Referencoj 
## Bibliografio 
* Wilfried Seibel (Eld.): *Warenkunde Getreide. Inhaltsstoffe, Analytik, Reinigung, Trocknung, Lagerung, Vermarktung, Verarbeitung*, Agrimedia, Clenze 2005, ISBN 3-86037-257-2
* Peter Erling (Eld.): *Handbuch Mehl- und Schälmüllerei*, Agrimedia, Clenze 2008
* Walter Aufhammer: *Rohstoff Getreide. 131 Tabellen*, Ulmer, Stuttgart 2003, ISBN 3-8001-4194-9
* Burghard Kirsch: *Fachkunde Müllereitechnologie. Werkstoffkunde. Ein Lehrbuch über die Zusammensetzung, Untersuchung, Bewertung und Verwendung von Getreide und Getreideprodukten*, 7. Auflage, Bayerischer Müllerbund, München 2012, ISBN 978-3-9812436-3-5
* Hansjörg Küster, Nicolette Waechter (Eld.): *Korn. Kulturgeschichte des Getreides*. Pustet, Salzburg und München 1999, ISBN 3-7025-0404-4
* Loren Cordain: *Das Getreide. Zweischneidiges Schwert der Menschheit*, Novagenics, Arnsberg 2004, ISBN 3-929002-35-3
* Thomas Miedaner, Friedrich Longin: *Unterschätzte Getreidearten – Einkorn, Emmer, Dinkel & Co.* Agrimedia, Clenze 2012, ISBN 978-3-862630-79-0.
* Hansjörg Küster: *Am Anfang war das Korn. Eine andere Geschichte der Menschheit.* C.H. Beck, München 2013, ISBN 978-3-406-65217-2. (Inhaltsverzeichnis) (Rezension in: Frankfurter Allgemeine, 8. Dec. 2013)

## Eksteraj ligiloj 
* http://faostat.fao.org/faostat/collections?version=ext&hasbulk=0&subset=agriculture  
* http://www.gmf-info.de/medi/mehlreport/MehlReport_05_2005.pdf 
* http://vegetaren.dk 
* http://tor.ngb.se/sesto/index.php  
* 
* 

Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Manĝaĵoj
Kategorio:Cerealoj