Elizabeto la 1-a (Anglio)

**Elizabeto la 1-a** de Anglio (7-a de septembro 1533 – 24-a de marto 1603) estis reĝino de Anglio ekde 17-a de novembro 1558 ĝis sia morto. Nomata "la Virga Monarĥino", "Gloriana", "la Fea Reĝino" kaj "Bona Reĝino Bess", ŝi estis la kvina kaj fina monarko de la Tudora dinastio, kiu heredis la kronon de sia duonfratino Maria la 1-a. Ŝi regis dum periodo de religia ĥaoso en la historio de Anglio.

Elizabeta estis la filino de Henriko la 8-a kaj de Anne Boleyn, lia dua edzino, kiu estis ekzekutita du jarojn kaj duonon post la nasko de Elizabeta. La geedzeco de Anne al Henriko la 8-a estis nuligita, kaj Elizabeta estis deklarita eksterleĝeca. Ŝia duon-frato, Eduardo la 6-a, regis ĝis sia morto en 1553, heredinte la kronon al Jane Grey kaj ignorinte la postulojn de siaj du duon-fratinoj, nome Elizabeta kaj la katolika Maria, spite la kontraŭan leĝon. La testamento de Eduardo estis flankigita kaj Maria iĝis reĝino, elpostenigante Lady Jane Grey. Dum la regado de Maria, Elizabeta estis enprizonigita dum preskaŭ unu jaro pro suspekto subteni protestantajn ribelulojn.

En 1558 post la morto de Maria, Elizabeta sukcedis sian duon-fratinon en la trono kaj ekregis per bona konsilantaro. Ŝi ege dependis el grupo de fidindaj konsilistoj, estrita de William Cecil, Lordo Burghley. Unu el ŝiaj unuaj agoj kiel reĝino estis la establado de Angla Protestanta Eklezio, kies Supra Guberniestro ŝi iĝis. Tiu Elizabeta Religiestablo evoluos al la Eklezio de Anglio. Oni esperis, ke Elizabeta edziniĝos kaj produktos heredonton; tamen, spite nombrajn edzoproponojn, ŝi neniam faris tion. Ŝi finfine estis sukcedita de sia parenco Jakobo la 1-a (li estis nepo de kaj ŝia kuzo kaj ŝia kuzino). Ŝi antaŭe estis responsa pro la enprizonigo kaj ekzekuto de la patrino de Jakobo, nome Maria, Reĝino de Skotoj.

En regado, Elizabeta estis pli modera ol ŝiaj patro kaj duon-gefratoj estis. Unu el ŝiaj motoj estis "*video et taceo*" ("Mi vidas kaj silentas"). En religio, ŝi estis relative tolerema kaj evitis sisteman persekutadon. Post la papo Pio la 5-a deklaris ŝin eksterleĝa en 1570 kaj liberigis ŝiajn subulojn el la obeo al ŝi, kelkaj konspiroj minacis ŝian vivon, ĉiuj el kiuj estis venkitaj pere de la helpo de la sekreta servo de la ministroj. Elizabeta estis prudenta pri eksterlandaj aferoj, manovrante inter la gravaj tiamaj potencoj Francio kaj Hispanio. Ŝi nur senentuziasme subtenis nombrajn neefikajn, malbone ekipitajn militkampanjojn en Nederlando, Francio kaj Irlando. Meze de la 1580-aj jaroj, Anglio ne plu povis eviti la militon kontraŭ Hispanio. La malvenko antaŭ Anglio de la Hispana Mararmeo en 1588 asociis Elizabeta-n kun unu el la plej grandaj militvenkoj en la historio de Anglio.

Dum ŝi pliaĝiĝis, Elizabeta iĝis celebrata pro sia virgeco. Aperis kulto pri ŝi, kiu estis celebrata en portretoj, paradoj kaj literaturo de la epoko. La regado de Elizabeta iĝis konata kiel Elizabeta epoko. La periodo estas fama pro la florado de la Angla teatro, hegemoniita de dramaturgoj kiel William Shakespeare kaj Christopher Marlowe, kaj pro la marfaroj de anglaj aventuristoj kiel Francis Drake. Kelkaj historiistoj priskribis Elizabeta-n kiel kolereman, foje nedecideman reganton, tiun kiu ĝuis pli ol sian bonan sorton. Ĉirkaŭ la fino de ŝia regado, serio de ekonomiaj kaj militaj problemoj malfortigis sian popularecon. Elizabeta estas agnoskita kiel karisma plenumanto kaj obstina survivanto en epoko en kiu regado estis malstabila kaj limigita, kaj en kiu monarkoj de najbaraj landoj frontis internajn problemojn kiuj riskigis iliajn tronojn. Post la mallongaj regadoj de ŝiaj duon-gefratoj, ŝiaj 44 jaroj en la trono havigis bonvenan stabilecon por la regno kaj helpis forĝi senton de nacia identeco.

Post la morto de Ivano en 1584, li estis sukcedata de sia malpli ambicia filo Fjodor. Malkiel sia patro, Fjodor ne havis entuziasmon por reteni ekskluzivajn komercajn rajtojn kun Anglio. Fjodor deklaris sian regnon malferma al eksterlandanoj, kaj elpostenigis la anglan ambasadoron Sir Jerome Bowes, kies pompemon estis tolerinta de Ivano. Elizabeta sendis novan ambasadoron, Dro. Giles Fletcher, por peti al la regento Boris Godunov ke li konvinku la caron rekonsideri tion. La negocado malsukcesis, parte ĉar Fletcher direktis sin al Fjodor forgesante du el liaj multaj titoloj. Elizabeta plue direktis sin al Fjodor duone per alvokaj, duone per riproĉaj leteroj. Ŝi proponis aliancon, ion kiun ŝi estis malakceptinta kiam proponis ĝin la patro de Fjodor, sed tio nun estis malakceptita de la rusoj.

### Islamaj ŝtatoj 
eta|upright|Abd el-Uahed ben Mesaud estis la maŭra ambasadoro al Elizabeta en 1600.
Komercaj kaj diplomatiaj rilatoj disvolviĝis inter Anglio kaj la Berberaj ŝtatoj dum la regado de Elizabeta. Anglio establis komercajn rilatojn kun Maroko trafante opozicion de Hispanio, vendante armaĵojn, municion, lignon kaj metalon ŝanĝe al maroka sukero, spite papa malpermeso. En 1600, Abd el-Uahed ben Mesaud, ĉefa sekretario de la maroka reganto Ahmad al-Mansur, vizitis Anglion kiel ambasadoro en la kortego de la reĝino Elizabeta, por negocadi Marok-anglan aliancon kontraŭ Hispanio. Elizabeta "interkonsentis vendi municiojn al Maroko, kaj ŝi kaj Mulai Ahmad al-Mansur multe parolis pri muntado de kuna operaco kontraŭ Hispanio". Diskutoj, tamen, restis nedefinitivaj, kaj ambaŭ regantoj mortis en la du jaroj post la ambasado.

Oni establis diplomatiajn rilatojn ankaŭ ankaŭ kun la Otomana Imperio pere de la frajtado de la Levantenia Kompanio kaj la sendo de la unua angla ambasadoro al la Sublima Pordo, nome William Harborne, en 1578. Oni faris nombrajn sendaĵojn en ambaŭ direktoj kaj epistolajn interŝanĝojn inter Elizabeta kaj la Sultano Murad la 3-a. Okazigante malkontenton en la katolika Eŭropo, Anglio eksportis stanon kaj plumbon (por kanon-fandado) kaj municioj al la Otomana Imperio, kaj Elizabeta serioze studis kunajn militoperacojn kun Murad la 3-a dum la eksplodo de la milito kontraŭ Hispanio en 1585, ĉar Francis Walsingham estis premanta al rekta impliko de otomanaj militistoj kontraŭ la komuna hispana malamiko.

## Setlado de Eklezio 
[eta|*La pelikana portreto* de [Nicholas Hilliard. La pelikano (super ŝia mano) estas foje priskribita kiel nutranta siajn idojn el sia propra sango kaj utilis tie por priskribi Elizabeta-n kiel la "patrinon de la Eklezio de Anglio".]]
La personaj religiaj konvinkoj estis multe debatitaj fare de fakuloj. Ŝi estis protestanta, sed retenis katolikajn simbolojn (kiel la krucifikso), kaj subtaksis la rolon de predikoj defie al la ŝlosila protestanta kredo.

Laŭ terminoj de publika politiko ŝi favoris pragmatismon pri religiaj aferoj. La demando pri ŝia legitimeco estis ŝlosila afero: kvankam ŝi estis teknine nelegitimeca sub kaj la protestanta kaj la katolika juroj, ŝia retroir-deklarita eksterlegitimeco sub la Angla Eklezio ne estis serioza barilo kompare kun la fakto ke ŝi neniam estis legitimigita laŭ la katolikoj. Nur pro tiu tialo, neniam estis dubinda ke Elizabeta estis fakte protestanta.

Elizabeta kaj ŝiaj konsilistoj perceptis minacon de katolika kampanjo kontraŭ la hereza Anglio. Elizabeta tial serĉis protestantan solvon kiu ne ofendu katolikojn samtempe plenumante la dezirojn de la anglaj protestantoj; ŝi ne toleris la pli radikalajn puritanojn, kiuj deziris multe pli profundajn reformojn. Kiel rezulto, la parlamento de 1559 ekleĝofaris por eklezio bazita sur la protestanta setlado fare de Eduardo la 6-a, kun la monarko kiel estro, sed kun multaj katolikaj elementoj, kiel partoprenantoj.

La Ĉambro de Komunuloj arde apogis la proponojn, sed la leĝo pri superregado trafis opozicion en la Ĉambro de Lordoj, partikulare el la episkopoj. Elizabeth havis bonan sorton ke multaj episkopecoj estis neokupitaj tiame, kiel tiu de la Ĉefepiskopeco de Canterbury. Tio ebligis, ke la subtenantoj inter nobeloj forvoĉdonu la episkopojn kaj konservativajn nobelojn. Tamen, Elizabeta devis akcepti la titolon de Suprema Guberniestro de la Eklezio de Anglio pli ol tiu de la pli polemikiga titolo de Suprema Estro, kiu estis konsiderata de multoj tute neakceptebla por ke virino portu ĝin. La nova Leĝo de Superregado iĝis aprobita leĝo la 8an de majo 1559. Ĉiuj publikaj funkciuloj devis fari ĵuron pri fideleco al la monarko kiel Suprema Guberniestro kontraŭ la risko esti elpostenigita; la leĝoj pri herezo estis nuligitaj, por eviti ripeton de la persekutado al disidentoj, kiel iam estis praktikita de Maria. Samtempe, oni aprobis novan Leĝon pri Unuformeco en 1559, kiu faris deviga la estadon en preĝejo kaj la uzadon de adaptita versio de 1552 de la *Book of Common Prayer* (Libro de komuna preĝado), kvankam la punoj pro malakcepto, aŭ malsukceso ĉeesti kaj partopreni, ne estis tro penigaj.

## Lastaj jaroj kaj morto 
eta|dekstra|William Cecil, Lordo Burghley, fidinda konsilanto de Elizabeta.

La lastaj jaroj de la regado estis malfacilaj. Estis ekonomiaj problemoj, malgrandaj rikoltoj kaj pesto. La apliko de leĝoj kontraŭ katolikoj pliintensiĝis, kaj la reĝimo pli kaj pli uzis spionojn. En 1598 mortis la plej fidinda konsilanto de Elizabeta, Lordo Burghley. Lia filo Roberto anstataŭis lin. Post lia reveno de Irlando, Elizabeta enfermis sian favoraton la Grafon de Essex en lia Londona domego, sed en februaro 1601 li malsukcese ribelis, kaj li estis senkapigita: Elizabeta parte kulpigis sin kaj lamentegis lian morton.

Roberto Cecil deziris glatan heredon de la angla trono kaj eniris sekretan korespondadon kun la skota reĝo Jakobo kiun li persvadis indulgi la reĝinon. Ekde la aŭtuno de 1602 la mortoj de pluraj amikoj ege deprimis Elizabetan, aparte tiu en marto 1603 de Katerina Carey, Grafino de Nottingham. Ŝi malsaniĝis, kaj mortis la 24-an de marto ĉe la palaco de Richmond. Post malmultaj jaroj, Robert Cecil kaj la Privata Konsilio proklamis ke Jakobo estas la angla reĝo.

La ĉerko iris laŭ la Tamizo al Whitehall, sur barĝo lumigata de torĉoj. La 28-an de aprilo okazis entombigo kaj enterigo en la Abatejo Westminster.

## Elizabeta epoko 
[eta|maldekstre|150px|Funebra monumento de [William Shakespeare en Stratford-upon-Avon; eble Shakespeare estas la plej konata figuro de la Elizabeta epoko.]]
La regado de Elizabeto estas ofte konata kiel la Elizabeta epoko aŭ la Ora Epoko, en kiu Anglio pliampleksiĝis potence kaj influe. Dramistoj William Shakespeare, Christopher Marlowe, Ben Jonson ĉiuj prosperis dum la epoko. Plue, Francis Drake iĝis la unua anglo, kiu ĉirkaŭnavigis la globon. Koloniigo de Nordameriko komenciĝis fare de kavaliro Walter Raleigh kaj kavaliro Humphrey Gilbert. Francis Bacon skribis politikan kaj filozofian vidpunktojn. En Anglio mem solidiĝis la protestantismo.

La Elizabeta epoko elstaras ĉefe kontraste al la periodoj antaŭ kaj post ĝi. Estis la periodo post la reformacio de la landa kristana organiziĝo for de la katolika eklezio al ŝtate difinita anglikana eklezio, kaj antaŭ la postaj konfliktoj kaj inter anglikanoj kaj katolikoj kaj inter la parlamento kaj la monarkoj, kiuj difinis la 17-an jarcenton. La reĝino Elizabeto povis almenaŭ por la daŭro de sia regotempo pacigi la konfliktojn inter la diversaj kristanismaj grupoj, kaj la parlamento ankoraŭ ne sufiĉe fortis por signife ataki la monarkan absolutismon. Anglio havis centraligitan, bone organizitan kaj agopovan registaron, kio precipe ŝuldiĝis al la reformoj de la antaŭaj reĝoj Henriko la 7-a kaj Henriko la 8-a.

Kompare kun aliaj grandaj eŭropaj ŝtatoj Anglio estis en bona pozicio - en Italio finiĝis la renesanco, en Francio ardis religiaj konfliktoj, kiuj nur dum la jaro 1598 finis per la Edikto de Nantes. Anglio perdis siajn lastajn teritoriajn posedaĵojn en la kontinenta parto de Eŭropo, tiel ke la daŭra interŝtata konflikto kun Francio dum la regotempo de Elizabeto preskaŭ plene paŭzis.

La nura granda rivalo de Anglio estis la reĝlando Hispanio, kun kiu la angla ŝtato havis armeajn konfliktojn kaj en Eŭropo kaj en Ameriko, kiuj kulminis en la Angla-Hispana Milito (1585–1604). La provo de la hispana reĝo Filipo la 2-a, dum la jaro 1588 helpe de granda militŝiparo invadi Anglion, same malsukcesis kiel la atako de brita militŝiparo al Hispanio sub la angla armeestro Francis Drake dum 1589. Hispanio poste finance subtenis la ribelon de katolikoj en Irlando kontraŭ la angla regado kaj provokis marbatalojn de hispanaj kontraŭ anglaj militŝipoj. La kostoj ligitaj al tiuj armeaj konfliktoj signife damaĝis la ŝtatajn financojn de Anglio kaj lige al tio la nacian ekonomion.

## Bibliografio en Esperanto 
Elisabetta Sala, **Elisabetta la Sanguinaria**, Ares (italio), 2010. (La eseo malkaŝas nekonatan bildon de Elizabeto la 1-a de Anglio, kies sangelverŝon la propagando ignoris).

## Vidu ankaŭ 
* *Elizabeth*

## Notoj 
## Bibliografio 
* Kupperman, Karen Ordahl (2007), The Jamestown Project, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-02474-8.
* Loades, David (2003), Elizabeth I: The Golden Reign of Gloriana, London: The National Archives, ISBN 978-1-903365-43-4.
* Neale, J. E. (1954) [1934], Queen Elizabeth I: A Biography (represo eld.), London: Jonathan Cape, OCLC 220518.
* Somerset, Anne (2003), Elizabeth I (1st Anchor Books ed.), London: Anchor Books, ISBN 978-0-385-72157-8.
* Starkey, David (2003), "Elizabeth: Woman, Monarch, Mission", in Doran, Susan (ed.), Elizabeth: The Exhibition at the National Maritime Museum, London: Chatto and Windus, ISBN 978-0-7011-7476-7.

## Eksteraj ligiloj 
Kategorio:Anglaj reĝoj
Kategorio:Britaj reĝoj
Kategorio:Tudoroj