Seksneŭtrala homa triapersona pronomo

Ĉi tiu artikolo traktas proponojn por Esperanto koncerne solvojn pri '*seksneŭtrala homa triapersona *ununombra* pronomo*'.

La Fundamento de Esperanto prezentas kvar triapersonajn pronomojn: tri ununombraj *li*, *ŝi* kaj *ĝi* kaj unu multenombra *ili*. Ekde la frua epoko de Esperanto stariĝis demandoj pri la uzinda ununombra pronomo por paroli seksneŭtrale pri homo: ĉu *li* laŭ la modelo de pluraj eŭropaj lingvoj, ĉu *ĝi*. Tiam la uzo de *li* ĝeneraliĝis.

Ekde la 1970-aj kaj ĉefe de la 2010-aj jaroj, tiu duobla uzo de *li* estas pli kaj pli taksata de Esperanto-parolantoj kiel maljusta, malĝentila aŭ senzorga pri virinoj kaj neduumuloj. Jam de la 1970-aj jaroj, multaj uzas la formon *li aŭ ŝi*  (aŭ variantojn) anstataŭ la tradician *li* ĉe parolado pri nespecifa persono. Poste aperis ceteraj proponoj, inkluzive de riismo kaj ĝiismo. Kvankam la pronomo *ri* iomete populariĝis ĉefe por paroli pri neduumuloj kaj la uzon de *ĝi* subtenas aliaj, je la fino de la 2010-aj jaroj, la plej ofta alternativo krom la tradicia uzo de *li* estas *li aŭ ŝi*. Nuntempe tiu temo plu kaŭzas diskutojn en Esperantaj rondoj.

## Prezento de solvoj 
En la historio, nek riismo nek ĝiismo proponis solvon por paroli pri neduumulo. Poste ambaŭ proponis la uzon de la pronomo ri por paroli pri neduumulo.

(*) *Ri* ankaŭ uzeblas por paroli pri homo kiu konsideras sin nek ina nek vira (Neduuma genro) en tiuj proponoj, kiuj ne prezentas pronomon por neduumuloj. 

### li 
Kvankam *ŝi* indikas ekskluzive femalon, *li* tamen povas indiki jen masklon jen homon. Ĉi tiu solvo estas daŭro de la tradicia uzo.

### li aŭ ŝi 
Anstataŭ *li* sole, ĉi tiu propono oferas opcion inter la du. Tio ĉi estas la propono kiun preferas multaj iĉistoj.

### li/ŝi / li-ŝi 
Ĉi tiuj proponoj, precipe por uzo en skriba formo, montras ambaŭ formojn sen konfuzigi la sencon de la frazo.

### ŝ/li / ŝli 
Ĉi tiu propono, uzebla en kaj skriba kaj parola formoj, prezentas ambaŭ seksojn en iu kombinaĵo kunfandita, kaj tial povas esti kvazaŭfacile komprenita de homo, kiu antaŭe ne aŭdis ĝin.

### ri 
Ĉi tiu propono fariĝis iom populara, precipe inter neduumuloj. Ekde Aprilo 2019 PMEG (do fakte Bertilo Wennergren) ne plu malrekomendas la uzadon de *ri*, sed senjuĝe klarigas la diversajn manierojn, kiel *ri* estas efektive uzata.

### gi 
*Kiam homo suferas, **gi** plendas.*

Alternativa propono, elektita ĉar gi aspektas kiel *ĝi*, sed ne estas *ĝi*. **Gi** tamen estas uzata malpli ol **ri** kaj **ŝli**. Ankaŭ **gi** laŭ kelkaj estas kontraŭfundamenta, pro kredo ke nur la pronomoj uzataj en la Fundamento rajtas ekzisti. Oni asertas, ke "gi" estas pli facile elparolebla por parolantoj de multaj aziaj lingvoj ol "ri" ĉar ili ofte ne distingas inter "l" kaj "r". Tamen lernante Esperanton, parolantoj de tiuj lingvoj ĉiuokaze devas lerni distingi inter "l" kaj "r", ĉar ekzistas multaj vortoj, kiuj nur malsamas je tiu litero (leĝo-reĝo, lipo-ripo, lano-rano, ktp).

Kaj la vorto ri mem ne helpas. Ĝi nek aspektas nek sonas kiel pronomo en ia ajn vaste konata lingvo, nek eĉ en Esperanto. Pli malbone, ĝi multe sonas kiel *re-*, kaj vortoj kiel rigardas, ripetas, relegas, rimarkas, k.a. certe kreus konfuzon. Sed la solvo de ĉi tiu problemo troveblas en Esperanto mem -- konsideru: la proponita pronomo similas signife al *ge-* kaj estas la persona respondo al *ĝi*, same kiel *-iĉ-* similas signife al *-ĉj-* kaj estas la vira respondo al *-in-*. Sekvante la analogion, gea pronomo estu ***gi***, ne *ri*. Ĉi tio forigus la konfuzon ĉirkaŭantan *ri* kaj reasertus la internan logikon kaj trovemon de Esperanto.

Manuel Halvelik kreis la pronomon **gi** en 1967 en formo „arĥaisma“ *egui* en Arĥaika Esperanto:

:***gi** *(egui)* – Persona pronomo *sen* seksa implico; precipe por alegorie personigita besto, spirito, Dio.* - Arkaika Esperanto

### ĝi 
Ĉi tiu propono sekvas lingvan respondon: *"La infano ploras, ĉar ĝi volas manĝi"* (*Ekzercaro*, ekz. 16) en pli streĉitaj sencoj. Ĝiismo-sistemo ankaŭ proponas la pronomon *ri* por paroli pri neduumuloj. .

### oni 
Ĉi tiu propono la sencojn de *oni* kaj vastigas (individuigas) kaj restriktas (nur al la singularo).

### tiu 
Ĉi tiu propono estus restriktita al antaŭe menciita persono. Indas rimarki ke certaj lingvoj, ekzemple Latino kaj la tjurkaj, uzas demonstrativojn anstataŭ triapersonajn pronomojn.

### ili 
Ĉi tiu propono spegulas je la anglalingva singulara pronomo "they").

### *li* apud *hi* 
Ĉi tiun proponon uzis Projekto DLT,  aplikante *li* laŭ ties neŭtrala senco, kaj *hi* laŭ ĝia maskla senco. *Hi* estis elektita pro etimologia harmonio kun *ŝi*.

## Argumentoj por tiuj ideoj 
* Plej ofte "li" estas uzata por paroli pri iĉoj, do la tradicia uzado de "li" por nespecifa persono de ajna sekso kreas la impreson, ke iĉoj estas normalaj kaj inoj io escepta.

* La uzado de "li aŭ ŝi" por nespecifa persono malinkluzivas neduumulojn, do homojn nek inajn nek iĉajn.

* La ĉiama uzado de "li aŭ ŝi" por nespecifa persono kreas ne-ekonomian komunikad-kutimon, precipe se oni konsideras ankaŭ la uzadon de formoj kiel "liajn aŭ ŝiajn". Simpla seksneŭtrala pronomo estas pli konciza alternativo.

* En la moderna mondo kun samaj rajtoj por inoj kaj iĉoj, pli kaj pli da homoj volas paroli pri specifa persono sen indiki la sekson, same kiel oni povas paroli pri specifa persono sen mencii la haŭtkoloron, naciecon aŭ religion de la persono. La tradicia pronomsistemo tamen devigas onin ĉiam mencii la sekson, kiam oni uzas triapersonan singularan pronomon por paroli pri specifa persono.

* Foje oni parolas pri specifa persono, kies sekson oni povus diveni nur surbaze de la ekstera aspekto. Tamen la ekstera aspekto ofte ne estas fidinda kriterio por juĝi pri la sekso.

* Ekzistas neduumuloj, do homoj nek inaj nek iĉaj, por kiuj do taŭgas nek "li" nek "ŝi".

* Aparta pronomo ne aktivigas la cerbajn regionojn kiuj distingas inter viroj kaj virinoj tiel ofte kiel uzi "li aŭ ŝi".

* Zamenhof vivis en tempo, kiam la plej multaj metioj estis faritaj nur de viroj. Ekz.: minekspluato, konstruado, arkitekturo, gisado, muldado, forĝo, arbohakado ktp. La lingvo spegulas la malsimetrian strukturon de la tiama socio, sed la ŝanĝita situacio en la moderna mondo postulas ĝian adapton.

## Kontraŭargumentoj 
* La tradicia uzo sekvas la uzon de la plej multaj pioniroj kaj Esperantaj verkistoj.

* *Ŝli*, *ri*, *gi*, *hi* estas kontraŭfundamentaj, pro la "numerus clausus" de personaj pronomoj menciitaj en la Fundamenta Gramatiko. Por la enkonduko de tiaj pronomoj ne sufiĉas la lingvouzo; nur la Akademio de Esperanto rajtus enkonduki ilin. La foje prezentita argumento por tiu "numerus clausus": 
::En la Fundamento estas skribite: "**La** pronomoj personaj estas: mi, vi, li, ŝi, ĝi (por bestoj aŭ aĵoj), si, ni, ili, oni (senpersona plurala pronomo)". La uzo de "la" komence de la frazo indikas ke temas pri ĉiuj personaj pronomoj, do ke ne eblas aldoni novajn.
:Tamen la pola kaj rusa ne havas difinitan artikolon kaj en tiuj versioj de la Fundamento ne estas uzata iu ajn alternativa maniero por precizigi ekskluzivecon (ekz. la pola **jedyny** "nura"), do tiu logiko estas tre dubinda. Ja ne mankas al tiuj lingvoj manieroj indiki ke la pronomoj estas fermita klaso. Eĉ la franca, angla kaj germana havas precizajn vortojn, kiuj signifas "nura," kiujn Zamenhof povis uzi por diri tion anstataŭ ambigue kvazaŭ-implici ĝin. Kaj cetere jam ekzistas pronomo ekster tiu klaso, ci, kiu enkondukiĝis poste en la Fundamento.
:Kelkaj argumentas por la "numerus clausus" jene:
::Nur tiuj radikoj, kiuj en la Universala Vortaro de la Fundamento aŭ en unu el la Oficialaj Aldonoj aperas kiel "nudaj radikoj" (sen streketo), ne bezonas finaĵon aŭ apostrofon. Novaj pronomoj nepre devus esti nudaj radikoj; el tio jam sekvas, ke enkonduki ilin per privata propono ne estas permesate. Nur la Akademio de Esperanto rajtus enkonduki ilin, per Oficiala Aldono al la Fundamento.
:La Fundamento tamen ne mencias iun ajn regulon, kiu asertas tian diferencon inter nudaj radikoj kaj finaĵ-bezonaj radikoj kiam oni enkondukas novajn vortojn.

* Kelkaj homoj opinias, ke la tradiciaj formoj estis sufiĉe klaraj ĝis nun kaj ke eblas daŭre uzi ilin.

* Esperantistoj tro multas, tial reformo bezonas longan tempon. Tamen la historio de Esperanto montras ke ŝanĝoj eblas, ekzemple la uzo de la formo -io- anstataŭ -uj- por landonomoj.

## La Akademio de Esperanto 
La  la Akademio de Esperanto konstatis, ke ĝi ne pretas decidi pri la uzindeco aŭ oficiala statuso de la pronomoj «ri», «ŝli» aŭ aliaj eksterfundamentaj seksneŭtralaj pronomoj. Plue, la Akademio komunikis sian intencon ne okupiĝi pri ĉi tiu demando dum almenaŭ jardeko, se ne pli longe.

## Aliaj lingvoj 
### Angla lingvo 
En la angla lingvo ekzistas same kiel en Esperanto tri singularaj triapersonaj pronomoj *he* (li), *she* (ŝi), *it* (ĝi) kaj unu plurala triapersona pronomo *they* (ili). En kazo kiam oni parolas pri unu homo de nekonata aŭ neduuma sekso, oni povas uzi pronomon *they*. Kompreneble uzeblas kaj uzatas ankaŭ neŭtralemaj esprimoj kiel *he or she* (li aŭ ŝi) aŭ *he/she* (li/ŝi), *she/he* (ŝi/li) aŭ *s/he* (ŝ/li).

La uzo de pronomo *they* estas kritikata pro ĝia nekongrueco kun gramatika nombro kiam ĝi estas kiel plurala pronomo uzata en singulara senco. Aperis jam multaj proponoj pri seksneŭtrala triapersona pronomo, sed laŭ la stato en 2015 neniu el ili eniris en vasta kaj ĝenerala lingvouzo. Krome notindas ke simila disvastigo de senco de plurala pronomo al singularo jam okazis en kazo de pronomo *you* (vi), kiu kiel origine plurala duapersona pronomo anstataŭigis singularan duapersonan pronomon *thou* (ci).

### Ĉina lingvo 
En la mandarena ĉina ekzistas nur unu triapersona pronomo, prononcata kiel *tā*. Tiu pronomo tamen havas diversajn skribajn formojn, ne nur por sekso sed ankaŭ por diaĵoj, bestoj, ktp.

### Finna lingvo 
En la finna lingvo ekzistas du singularaj triapersonaj pronomoj *hän* (li, ŝi), *se* (ĝi) kaj du pluralaj triapersonaj pronomoj *he* (homa "ili") kaj *ne* (nehoma "ili").

### Hispana lingvo 
En la hispana lingvo ekzistas la triapersonaj pronomoj *él* (li), *ella* (ŝi) kaj siaj pluraloj *ellos* kaj *ellas* (ili). La pronomo *elle* estas malgrandskale uzata kiel seksneŭtrala triapersona pronomo, sed ĝi ne estas oficiala.

### Hungara lingvo 
En la hungara lingvo ekzistas nur unu triapersona pronomo *ő* (li, ŝi, ĝi), do kiel en la radikala ĝiismo. 

### Ido 
Ido havas kvar singularajn triapersonajn pronomojn *il(u)* (li), *el(u)* (ŝi), *ol(u)* (ĝi), *lu* (ĝi, li, ŝi) kaj kvar pluralajn triapersonajn pronomojn *ili* (vira "ili"), *eli* (ina "ili"), *oli* (plurala "ĝi") kaj *li* (ili).

### Kotava lingvo 
En la kotava lingvo ekzistas nur unu triapersona pronomo *in* (li, ŝi, ĝi).

### Lingua Franca Nova 
Lingua Franca Nova havas du triapersonajn singularajn pronomojn - *el* (li, ŝi) kaj *lo* (ĝi).

### Loĵbano 
Loĵbano ne havas kategorion de pronomoj. Ĝian rolon reprezentas en Loĵbano aro de vortoj nomata kiel *pro-sumti*. Pro-sumti-vortoj ne havas ajnan markitecon rilate al sekso aŭ aparteneco al homaro. Pro-sumti-vortoj uzataj en la sama senco kiel triapersonaj pronomoj en Esperanto estas: ''ko'ha*, *ko'e*, *ko'i*, *ko'o*, *ko'u*, *fo'a*, *fo'e*, *fo'i*, *fo'o*, *fo'u*.

### Nederlanda lingvo 
En nederlanda lingvo ekzistas same kiel en Esperanto tri singularaj triapersonaj pronomoj *hij* (li), *zij* (ŝi), *het* (ĝi) kaj unu plurala triapersona pronomo *zij* (ili). La nederlanda ne havas seksneŭtralan triapersonan pronomon. Kelkaj solvoj estas uzado de *degene* (tiu, ne akcentita) aŭ *diegene* (tiu, akcentita). Kompreneble uzeblas kaj uzatas ankaŭ neŭtralemaj esprimoj kiel *hij of zij* (li aŭ ŝi), *zij of hij* (ŝi aŭ li) aŭ *hij/zij* (li/ŝi) aŭ *zij/hij* (ŝi/li). 

### Sveda lingvo 
En la sveda lingvo ekzistas same kiel en Esperanto du singularaj triapersonaj pronomoj por personoj: *han* (li), *hon* (ŝi), krome por nepersonoj:  *den* aŭ *det* (ĝi), kaj unu plurala triapersona pronomo *de* (ili). La nove proponita seksneŭtrala pronomo *hen* por personoj rapide iĝis populara en la 21-a jarcento kaj estas uzata simile kiel *ri* en Esperanto.

### Tokipono 
En Tokipono ekzistas entute 3 pronomoj *mi* (unuapersona), *sina* (duapersona) kaj *ona* (triapersono). Tiuj pronomoj ne precizigas sekson aŭ gramatikan nombron.

### Turka lingvo 
En la turka lingvo ekzistas nur unu triapersona pronomo *o* (li, ŝi, ĝi), do kiel en la radikala ĝiismo. 

### Volapuko 
Moderna Volapuko havas tri singularajn triapersonajn pronomojn *of* (ŝi), *om* (li), *on* (ĝi, li, ŝi) kaj tri pluralajn triapersonajn pronomojn *ofs* (ina "ili"), *oms* (vira "ili"), *ons* (ili).

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
*Iĉismo
*Iŝi
*Ĝiismo
*Riismo
*Hiismo
*Proponitaj reformoj de Esperanto
*Listo de seksneŭtralaj neologismoj
*Seksneŭtrala lingvaĵo
*Seksegaleca Konsiderado

## Eksteraj ligiloj 
* (eo) Markos Kramer:  Esperanto kaj sekso artikolo en kiu li detale analizas diversajn proponojn pri seksneŭtrala pronomo en Esperanto
* (eo) Kirilo Brosch: Seksa egaligo en la lingvo – laŭfundamente
* (eo) Tonjo Del Barrio: Pledo por la evito de seksismo en Esperanto
* (anglalingve) Riismo, -iĉ-, & gi, En: *Esperanto'', Blueprints for Babel, alirte la 14-an de junio 2024, arkivite de la originalo per Wayback Maŝino, la 17-an de julio 2012.

Kategorio:Seksneŭtrala lingvouzado
Kategorio:Pronomoj