Purpura hirundo

La **Purpura hirundo** (***Progne subis***) estas paserina birdo el la familio de hirundedoj (*Hirundinidae*), kiu enhavas kaj la hirundojn kaj la murhirundojn. Ĝi estas la plej granda el la hirundoj el Nordameriko, ĉar ĝi estas ĝis 20&nbsp;cm longa. Plenkreskuloj havas iom forkoforman voston. Tiuj "aerakrobatoj" havas rapidon kaj lerton dumfluge, kaj kiam ili alproksimiĝas al siajn hejmoj, ili plonĝas rapidege el la ĉielo kun la flugiloj fermitaj.

Tiu ĉi specio estis unuafoje priskribita de Linnaeus en sia *Systema naturae* en 1758 kiel *Hirundo subis*.

## Priskribo 
La plej ĝusta identigo de la Purpura hirundo dependas de ties aĝo. Tiu ĉi specio atingas sian plenan plenkreskulan reproduktan plumaron nur post du jaroj. Tio malfaciligas tiun identigon. Oni povas uzi facilajn akronimojn por identigi la aĝon kaj sekson de la Purpura hirundo. "EJ" signifus "elnestiĝa jaro", "DJ" signifus "dua jaro" kaj "PDJ" signifus "post dua jaro".

* PDJ (plenkreskuloj)
Masklaj plenkreskuloj estas tute **nigraj kun brila ŝtalblua nuanco**, kaj inaj plenkreskuloj estas malhelaj supre kun iom da ŝtalblua nuanco, kaj pli helaj subaj partoj. Tiele, kiel ĉe aliaj hirundoj, la inoj montras iom da diferenco inter supraj kaj subaj partoj (ĉiam subaj pli helaj) kaj ambaŭ seksoj montras **nigran zoneton el beko al okulo** (inklude ambaŭ); same kaj malkiel ĉe aliaj hirundoj, la masklo montras unutonan plumarkoloron tute purpurnigran kio nomigas la specion kaj diferencigas ĝin el aliaj samfamilianojn.
* DJ (subkreskuloj)
Inoj aspektas similaj al inoj "PDJ" escepte pro la manko de ŝtalblua nuanco dorse. Maskloj aspektas ege multe kiel inoj de tiu aĝo, sed ili havas tre nigrajn plumojn elirantajn en sia brusto laŭ malregula, hazarda bildo, dum ili plumŝanĝas al plenkreska plumaro.

[eta|200ra|maldekstra|Purpura hirundo de okcidenta marbordo en nestoskatolo ĉe akvoreservejo [Fern Ridge Reservoir, Oregono]]
La orienta nomiga subspecio *P. s. subis* nestumas ekskluzive en homfaritaj birdejoj, el kiuj ili havas ĉirkaŭ unu miliono. Ĝi estas la **ununura birdo entute dependa de homoj por nestolokoj**. Gravas noti, ke ne kontrolitaj ejoj por Purpura hirundo ofte iĝas reproduktaj kolonioj por Dompaseroj kaj por Sturnoj — invademaj specioj kulpaj de malpliiĝo de la populacioj de Purpura hirundo tra Nordameriko. Ambaŭ el tiuj agresemaj neindiĝenaj specioj estis enmetitaj el Eŭropo kaj ofte ili mortigas purpurajn hirundojn por preni ties nestolokojn. Se oni ne kontrolas aktive kaj forigas tiujn du speciojn el la nestolokoj, la Purpura hirundo perdos siajn ovojn kaj idojn kaj faros, ke la hirundoj abandonas la lokon. Pro tiom negativaj sekvoj sur la Purpura hirundo, multaj terposedantoj kaptas la invademajn speciojn por sekurigi la survivon de siaj kolonioj de hirundoj.

La pli pala subspecio *P. s. hesperia* de Arizono kaj okcidenta Meksikio uzas nur truojn de pegedoj en Saguaro kaj aliaj grandaj kaktoj, kaj la granda pala formo de la okcidenta marbordo nome *P. s. arboricola* uzas same truojn de pegedoj kaj aliajn naturajn kavaĵojn kiel nestoskatolojn kaj kukurbojn.

La voĉo estas priskribita kiel: "Gorĝeca kaj riĉa *ĉju-ju*, ktp., aŭ *pju pju*. Gugla kaj trilgargara kanto, fine en serio de malaltaj riĉaj guglaĵoj". Purpurhirundoj havas ankaŭ "matenkanton". Oni vendas sonbendojn de tiuj kantoj por allogi hirundojn al nove setlitaj birdejoj.

## Distribuo kaj ekologio 
Ties reprodukta habitato estas malfermaj areoj tra orienta Nordameriko, kaj ankaŭ kelkaj lokoj en la okcidenta marbordo el Brita Kolumbio al Meksiko.. Tiu specio kutime reproduktiĝas en kolonioj lokitaj tre proksime de homaj setlejoj.

La Purpura hirundo migras vintre al la baseno de Amazono. Ties vintra teritorio etendiĝas al Ekvadoro sed ŝajne ne ascendas ĝis la proksimeco de Andoj.

La unua vidaĵo de tiu specio okazis en Eŭropo pro ununura birdo en Lewis, Skotio la 5an kaj 6an de septembro de 2004, kaj la dua estis en la Azoroj la 6an de septembro de 2004.

Purpuraj hirundoj estas aeraj insektomanĝantoj, tio estas ke ili kaptas insektojn el la aero. La birdoj estas lertaj ĉasistoj kaj manĝas varion de flugilaj insektoj. Rare, foje, ili venas surgrunde por manĝi insektojn. Ili kutime flugas relative alte, pro tio, kontraŭ popola opinio, moskitoj ne formas grandan parton de ĝia dieto.

## Referencoj 
## Literaturo 
*  (AOU) (2000): Forty-second supplement to the American Ornithologists' Union Check-list of North American Birds. *Auk* **117**(3): 847–858. Digital Object Identified: 10.1642/0004-8038(2000)117[0847:FSSTTA]2.0.CO;2
*  
*  Malplej zorgiga
*  (2006): Información sobre la distribución de algunas especies de aves de Ecuador. ["Information on the distribution of some species of birds of Ecuador"]. *Boletín de la Sociedad Antioqueña de Ornitología* **16**(1): 7-16. [Hispane kun angla resumo] PDF plen teksto
*  (2002): The Purple Martin. University of Texas Press. ISBN 9780292716155 
*  (1980): *A Completely New Guide to All the Birds of Eastern and Central North America* (4th ed.). Houghton Mifflin, Boston. ISBN 999751436X

## Eksteraj ligiloj 
* Konservasocio de Purpura hirundo
* The Purple Martin Society, NA 
* Minnesota Purpura hirundo
* Purpura hirundo kun libelo
* Poŝtmarkoj (de Saint Vincent and the Grenadines)
* Filmoj de Purpura hirundo ĉe Interreta Birdokolekto
* Kiel Helpi la Purpuran hirundon - National Audubon Society
* Fotaro de Purpura hirundo  VIREO

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Hirundedoj
Kategorio:Birdoj de Ameriko