Latinida lingvaro

eta|300px|Latinidaj lingvoj en la mondo
La **latinidaj lingvoj** estas la posteaĵoj de la latina lingvo. Ili rezultis pro la disa evoluo de la vulgara latino post la falo de la Okcident-Romia Imperio en 476.

La ĉefaj trajtoj komunaj estas:
* Malapero de deklinacio de nomoj krom en la rumana
* Nur du gramatikaj genroj el la tri ĉe klasika latina lingvo krom en la rumana
* Apero de artikoloj
* La latina futuro estas forlasita. Futuroj kaj kondiĉaj tensoj estas enkondukitaj, el infinitivo+prezenco aŭ la imperfekto de *habere*.

## Mapo 
550px|eta

## Evoluo 
### Fonologio
#### Akcentaj vokaloj
##### Perdo de la longeca distingo
La vokalaro de vulgara latino estis profunde reorganizita. Klasika latino havis kvin indiĝenajn mallongajn vokalajn fonemojn: *a, e, i, o, u*, kaj kvin longajn: *ā, ē, ī, ō, ū*, (vidu la tabelon por transskriboj en IFA), kaj tri oftajn diftongojn: *ae*, *oe*, *au*. Krome estis malpli oftaj diftongoj  *eu*, *ui*, *ei*, kaj longa kaj mallonga versioj de *y*, kiu reprezentis  en pruntvortoj el la greka. Ĉi-lastaj verŝajne kunfluis kun  antaŭ ol aliaj ŝanĝoj komenciĝis. Estas indikoj ke ĉiuj mallongaj vokaloj krom *a* estis malpli altaj ol la longaj ekvivalentoj.

Dum la pra-latinida periodo, la fonemaj distingoj je longeco perdiĝis. La prononco de ĉiu vokalo fariĝis longa en akcentaj nefermitaj silaboj (t.e. akcentaj vokaloj sekvataj de maksimume unu konsonanto) kaj mallonga alie. Tiu distribuo de longaj kaj mallongaj alofonoj ankoraŭ ekzistas en la moderna itala. La originalaj  kunfluis, sed ĉe la aliaj paroj la kvalitoj restis malsamaj. La rezulto estis pra-latinida vokalaro kun naŭ monoftongoj, distingataj nur je kvalito.

## Klasifiko 
[eta|200px|[ibero-latinida lingvaro]]
[eta|200px|lingvoj kaj dialektoj en [Francio]]
[eta|200px|lingvoj kaj dialektoj en [Italio]]
Unu el la eblaj klasadoj de latinidaj lingvoj:
* **Okcidentlatinida lingvaro:**
** ibero-latinida lingvaro:
*** **Iberio kaj Ameriko:** la hispana (300 milionoj da denaskaj parolantoj), portugala (194) kaj galega (4,0), kataluna (6,5), papiamento (0,3), krome la asturia, aragona kaj judhispana
** gaŭlo-latinida lingvaro:
*** **Francio**: la franca (65), haitia (6,0), okcitana (2,0), krome la arpitana
*** **Svislando**: la romanĉa (0,066) kaj la retolatina lingvaro
*** **Italio**: Gaŭlo-itala lingvaro: interalie la piemonta (2,0)

* **Orientlatinida lingvaro:**
** **Italio:** la itala (60), krome interalie la taranta kaj sicilia
** balkanlatinida lingvaro
*** **Rumanio:** la rumana (28)

* **Sarda lingvo** (0,3)

### Detala priskribo 
La galega similas plej al la portugala, kvankam ĝi estas precipe parolata ne en Portugalio, sed en la nordokcidenta Hispanio, en la regiono Galegio. Tradicie la latinida lingvistiko konsideras la galegan dialekto de la portugala.

La haitia kaj papiamento estas kreolaj lingvoj: iliaj vortostokoj estas plejparte latinidaj, sed ne la gramatiko. La provenca estas dialekto de la okcitana, kaj estas parolata en la sudorienta Francio. Ĝi aparte famas inter la dialektoj de la okcitana lingvo pro la verkisto Frederic Mistral kiu ricevis la Premio Nobel de literaturo en 1904 por rekompenci la altkvaliton de siaj verkoj en la provenca.

Kvankam Britio ne naskis latinidan lingvon, la angla lingvo prenis multe de sia vortstoko el la franca kaj la latina ekde 1100. Same, grandega parto de la Esperanta vortprovizo venas el latinidaj lingvoj aŭ rekte el la klasika latina.

La potenco de ŝtato kaj lernejo mankis al la kataluna, galega kaj sarda, tial ili restas lingvoj malmulte konataj kompare al la pli grandaj lingvoj. El ili, la kataluna estas nun la plej forta. La okcitana estis mezepoke la plej granda kultura lingvo el tiu grupo de latinidaj lingvoj, danke al multnombraj verkoj de la trobadoroj. Sed la historio favoris la aliajn latinidajn. Aliflanke, la franca kreskis el la latinida de Parizo, kaj la hispana el la latinida de Kastilio. Se Portugalio estus restinta parto de Hispanio, eble la portugala restus subnacia lingvo, simile al la kataluna, kaj Brazilo hodiaŭ parolus la hispanan. La itala ne estas simple la lingvo de Romo pro la frua potenco de Florenco kaj Venecio kaj pro la longdaŭra naciisma malforteco de Romo sub la papoj.

El la latinidaj, la plej vaste uzataj estas la hispana kaj la franca. La hispana havas pli da denaskaj parolantoj, sed la franca multe pli da dualingvanoj, kio faras ĝin kun la angla unu el la du veraj
mondlingvoj.

Krom la geografia, **aliaj kriterioj** taŭgas por klasi la latinidajn lingvojn:

### Pluraloj 
Kelkaj pluraligas per aldono de *s* (el latina akuzativo) kaj alia per ŝanĝo de fina vokalo *o* kaj *e* al *i* aŭ *a* al *e* (el latina nominativo).

* Per *s*: Portugala, hispana, kataluna, franca
* Per vokalo: Itala, rumana.

### Perdo de finaj vokaloj 
Kelkaj perdis la finajn senkacentajn vokalojn ĉe la latinaj etimoj. Ekzemple: Latinaj *lupus*, *luna* iĝis italaj *lupo*, *luna* sed francaj *loup*, *lune* [lün] (kaj Esperante *lupo* kaj *luno*).

* Kun finaj vokaloj: Portugala, hispana, itala
* Finaj vokaloj nur en ina genro: Kataluna, rumana, franca

### Pli 
Kelkaj tiras la vorto por "pli" el PLUS, aliaj el MAGIS.

* PLUS: Franca (plus), itala (più), sarda (prus), romanĉa (plü, pli)
* MAGIS: Portugala (tamen mezepoke la vorto 'mais' kunekzistis kun 'chus' el PLUS), hispana (más), kataluna (més), rumana (mai)

### SEDECIM, DECEM ET SEX kaj aliaj 
En kelkaj lingvoj, la vorto por numero 16 etimas 'ses-dek' laŭ la modelo de la numeroj 11 ĝis 15. En aliaj, ĝi etimas 'dek kaj ses', kiel ĉe la numeroj de 17 ĝis 19.

* SEDECIM: kataluna (*setze*), franca (*seize*), itala (*sedici*), sarda (*sèighi*), romanĉa (*saidesch*, en la malalt-engadina dialekto)
* DECEM ET SEX: portugala (*dezasseis*; laŭ multaj ĝi venas el DECEM AC SEX, sed ankaŭ eblus, ke tiu -a- estiĝis pro malsimiliĝo disde la ceteraj -e-), hispana (*dieciséis*)
* SEX SUPER DECEM: rumana (*șaisprezece*)

### Havi kaj teni 
La vortoj *habere* kaj *tenere* evoluis malsame por signifi "teni", "havi", "esti (farinta)" kaj "ekzistas".

La respondaj francaj vortoj estas *je tiens*, ''j'ai*, *j'ai (fait)*, *il y a*: respektive evoluintaj el *tenere*, *habere*, *habere*, *habere*. Ni simbolu tion per "THHH".

* TTTT: Brazila portugala lingvo
* TTTH: Portugala/Galega.
* TTHH: Hispana, kataluna
* THHH: Franca.
* THHE: Rumana, itala - E simbolas *essere* (itala) kaj *a fi'' (rumana)

### Havi kaj esti 
Kelkaj uzas "havi" kiel helpverbo por formi perfektan tenson de ĉiuj verboj (pli-ol-perfekta en la portugala). Aliaj uzas "esti" por verboj pri movo aŭ iĝo.

* "Havi": Portugala, hispana, rumana
* "Havi" kaj "esti": Kataluna, franca, itala

### Planlingvoj 
Esperanto kaj ĉiuj aliaj gravaj internaciaj planlingvoj krom Volapuko estas profunde influitaj de la latinidaj lingvoj. En Esperanto la latinida elemento estas nur la plej evidenta el pluraj influoj, kaj ĝi baziĝas sur la modernaj lingvoj. Kelkaj aliaj planlingvoj ekde Latino Sen Fleksio (proponita en 1903) estas rektaj simpligoj de klasika Latino. Ankaŭ multaj fikciaj latinidaj lingvoj estas konstruitaj por artaj celoj, ekzemple Wenedyk (fikcia lingvo kreita por imiti la polan lingvon kun latinida bazo).

## Kelkaj ekzemploj 
Leksikaj kaj gramatikaj similecoj inter la latinidaj lingvoj, kaj inter la latina lingvo kaj ĉiu de ili, estas evidenta el la sekvaj ekzemploj:

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.orbilat.com 
* http://ualgiman.dtiltas.lt/italiku_ir_romanu_kalbos.html  
* http://www.unilat.org/info_ro/info.html  
* http://www.portalingua.info 

## Vidu ankaŭ 
* Italika lingvaro

* Orientlatinida lingvaro
* Okcidentlatinida lingvaro
* Listo de lingvoj
* Latinida literaturo
* Romanistiko

## Referencoj 
Kategorio:Etnoj