open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lajos Dinnyés

**Lajos DINNYÉS** [lajoŝ dinjEŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo **Dinnyés Lajos** estis hungara politikisto, ministro, ĉefministro, parlamentano.

Lajos Dinnyés http://www.tortenelmitar.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=3890&catid=45%3Ad&Itemid=67&lang=hu naskiĝis la  1901 en Alsódabas. Li mortis la  1961 en Budapeŝto.

## Biografio 
Lajos Dinnyés frekventis kalvinanan mezlernejon en Budapeŝto, poste li plulernis en agrikultura akademio en Keszthely. Post lernado komence li okupiĝis kun la familia bieno. Li edziĝis en 1941.

Lajos Dinnyés estis
* ekde 1930 ano de la Partio de Sendependaj Etbienuloj
* en 1931-1939 kaj 1945-1961 parlamentano,
* ekde 1947 ministro pri defendo
* inter 1947.05.31 kaj 1948.05.10 ĉefministro de Hungario, kaj
* ekde 1948 ĉefdirektoro de la Tutlanda Agrikultura Biblioteko kaj Dokumentiga Centro.

## Fontoj 
* hungarlingva biografio kun foto (la koncerna teksto estas legebla post klako al litero D, poste serĉu la nomon)
* hungarlingva biografio

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Hungario
* Listo de hungaraj ĉefministroj

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj ministroj pri defendo
Kategorio:Budapeŝtanoj
Ferenc Nagy (politikisto)

**NAGY Ferenc** (Nadj Ferenc 1903-1979) estis

* en 1930 kunfondinto kaj ano de la Partio de Sendependaj Etbienuloj,
* inter 1930 kaj 1945 ĝenerala sekretario de la Partio de Sendependaj Etbienuloj,
* inter 1933 kaj 1935 redaktoro de semajngazeto Sendependa Etbienulo,
* en 1941 fondis la Hungaran Kamparanan Asocion, kies prezidanto li iĝis inter 1942-1943
* kaj de 1939 ĝis 1945 estis parlamentano.
Dum la Dua Mondmilito li partoprenis en kontraŭgermanaj movadoj, pro tio la Gestapo arestis lin ekde la germana okupo de Hungario (1944). Li aŭtune liberiĝis kaj poste kaŝis sin de la hungaraj nazioj.

* En 1945 li iĝis prezidanto de la Partio de Sendependaj Etbienuloj kaj parlamentano,
* en 1945 iĝis rekonstrua ministro kaj
* en 1946 militafera ministro,
* kaj de februaro 1946 ĝis junio 1947 estis la ĉefministro de Hungario.

Li estis demokrato, kiu ĉiam provis kontraŭstari la komunistajn postulojn (li malkonsentis ŝtatigon de la bankoj, trijaran planon, proletardiktaturon). Dum lia svislanda foresto ili fiakuzis lin, kaj tial li ne povis rehejmeniĝi. Per ĉantaĝo la komunistoj igis lin eksiĝi lin (pro la eksiĝo oni permesis al lia filo eliri Hungarion al li), poste estis deprenita de li la ŝtatanecon kaj la posedaĵojn. Li vivis ĝis sia morto en la Usono. Li estis grava apoganto de la hungaraj emigrantoj.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Hungario
* Listo de hungaraj ĉefministroj

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Naskiĝintoj en 1909
Kategorio:Mortintoj en 1979
Kategorio:Hungaraj ministroj pri defendo
Zoltán Tildy

**TILDY Zoltán** [tildi zoltan] (naskita la  en Losonc (nuntempa Lučenec en Slovakio); mortinta la  en Budapeŝto) estis ĉefministro de Hungario de 1945 ĝis 1946 kaj prezidento de Hungario de 1946 ĝis 1948.

Li studis en la Universitato de Belfast kaj fariĝis protestanta pastro. En 1930 li kunfondis la Partion de Sendependaj Etbienuloj kaj fariĝis ĝia vicprezidanto; ekde 1943 li estis ĝia prezidanto.

De 1936 li estis parlamentano. En novembro 1945 li fariĝis ĉefministro de Hungario, sed oficis nur ĝis la 1-a de februaro 1946, kiam li fariĝis prezidento de Hungario. En 1948 la komunistoj akuzis lian bofraton kaj tiel abdikigis la prezidenton.

La sekvajn ok jarojn, ĝis majo 1956, la komunistoj tenis lin en hejmaresto. Tamen la 24-an de oktobro 1956 li fariĝis ŝtatministro en la registaro de Imre Nagy, sed nur ĝis la 4-an de novembro 1956. En 1958 li estis kondamnita je sesjara prizono, sed liberiĝis jam en 1959.

Kategorio:Hungaraj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Prezidantoj de Hungario
Kategorio:Hungaraj pastroj
Kategorio:Hungara revolucio de 1956
Béla Miklós Dálnoki

**Béla MIKLÓS DÁLNOKI** estis hungara oficiro (general-kolonelo) kaj ĉefministro.

* 1933-1936 armea ataŝeo en la berlina ambasado
* 1941 generalleŭtento de la en Sovetunio batalanta armeo
* 1943 general-kolonelo
* 1944.08. komandanto de la 1-a hungara armeo
* 1944 aŭtune li kun sia stabo transiris al soveta flanko
* 1944.12.21. prezidanto de la ĵus fondiĝinta Provizora Nacia Kabineto, ĝis novembro 1945 ĉefministro

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Hungario
* Listo de hungaraj ĉefministroj

Kategorio:Naskiĝintoj en Budapeŝto
Kategorio:Mortintoj en Budapeŝto
Kategorio:Armeestroj de la Dua Mondmilito
Kategorio:Aŭstro-Hungaroj de la Unua Mondmilito
Kategorio:Ĉefministroj de Hungario
Kategorio:Hungaraj generaloj
Kategorio:Ŝtatestroj aŭ registarestroj en la Dua Mondmilito
Kategorio:Hungaraj ataŝeoj
Theodor Schwann

**Theodor SCHWANN** [ŝvan] (n. en Neuss la 7-an de decembro 1810, m. la 11-an de januaro 1882) estis germana citologo kaj fiziologo. En 1836 li malkrovis pepsinon, grava enzimo de digesto. Li proponis la vorton "metabolo" por kemiaj aliformigoj en ĉeloj.eta|dekstra|Theodor SchwannLi studis medicinon en Berlino, poste estis asistanto de la fiziologo Johannes Peter Müller (1834–38). Li apartigis en 1836 la pepsinon, kiu respondecas pri digestado en la stomako. Tiu estis la unua ekstraktita besta enzimo.

Li laboris en la universitato de la belgia urbo Leuven (Loveno) kiel fiziologa profesoro (1839–48) kaj analizis estiĝon de sporoj de fermentofungoj. Li venis je la konkludo, ke la fermentadon de la sukero kaj la amelo kaŭzas metabolo.

En 1839 Schwann kaj Matthias Schleiden proponis la *ĉelteorion*. Tiu teorio postulas, ke ĉiuj organismoj havas ĉelojn.

Li instruis en la universitatoj de Loveno, de Lieĝo (1849–79) kaj esploris tie kuntiriĝon de la muskoloj kaj strukturon de la nervoj. Li malkovris la strian muskolaron en supra parto de la ezofago.

Lian nomon portas la Schwann-ĉeloj [ŝvan-ĉeloj]).

Schwann, Theodor
Matthias Schleiden

eta|Matthias Jacob Schleiden
**Matthias SCHLEIDEN** (naskiĝis la 5-an de aprilo 1804 en Hamburgo, mortis la 23-an de junio 1881 en Frankfurto-ĉe-Majno) estis germana botanikisto, kiu nomis la ĉelon fundamenta bazo de la plantoj. Li rekonis gravecon de la ĉelkerno.

En 1839, Schleiden kaj Theodor Schwann proponis la *ĉelteorion*. Tiu teorio postulas, ke ĉiuj organismoj havas ĉelojn.

Matthias Schleiden studis en Hajdelbergo (1824–27), poste eklaboris kiel juristo en Hamburgo. Ĉar li ŝatis la botanikon, baldaŭ li dediĉis sian tutan tempon al tiu scienca branĉo.

Li preferis - anstataŭ la klasifikado - mikroskopan esploron de la planta strukturo. Kiel botanika profesoro li laboris en la universitato de Jena. En 1838 publikigis verkon pri *fitogenezo*, en kiu li malvolvis, ke la planta organismo konsistas el ĉeloj.

Ekde la jaro 1863 li laboris en la rusia Dorpat (hodiaŭ Tartu, Estonio) kiel botanika profesoro.

Kategorio:Germanaj botanikistoj
Kategorio:Universitato de Hajdelbergo
Els Segadors

**Els Segadors** ("La Agristoj") estas la nuntempa oficiala himno de Katalunujo. Ĝia origino troviĝas en la Kataluna Agrista milito (*Guerra dels Segadors*), dum la 18a jarcento.

La nuntempa teksto estas de Emili Guanyavents kaj estis skribita la jaron 1899.

Troviĝas eroj elĉerpitaj de la parola tradicio jam antaŭe enkolektitaj de la verkisto kaj filozofo Manuel Milà i Fontanals la jaron 1882. La muzika versio kreis Francesc Alió, kiu ĝin komponis dum 1892 per adaptiĝo de melodio al la kanto jam ekzistanta. Eblas diveni antaŭ la himno praan kanton el la kataluna ribelo de 1640: la milito de la katalunoj kontraŭ la reĝo Filipo la 4-a, kie la agristoj ĉefrolis gravajn epizodojn.

La himno estas alvoko por defendi la liberecon de la teritorio.

Laŭ leĝo de la Parlamento de Katalunujo la 25-an de februaro 1993, *Els Segadors*  fariĝis nacia himno de Katalunujo.

## Himno 
[alt=Ancienne version d'*Els Segadors*, par l'Orfeó Català|eta|Originala versio de *Els Segadors*,de la [Orfeó Català, ĉirkaŭ 1900]]

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kataluna naciismo

Kategorio:Simboloj de Katalunio
Katalunio
Kategorio:Katalunio
Marcha Real

La oficiala hispana nacia himno estas la "Reĝa Marŝo". Ĝi ne havas oficialan tekston. Komponisto estas Frederiko la 2-a de Prusio (1712-1786). Li dediĉis la komponaĵon al Karlo la 3-a de Hispanio.

Oni faris diversajn provojn doni al ĝi tekston, kaj tia ekzistis neoficiale dum la diktaturo de Francisco Franco (1939-1975), verkita de la aŭtoro José María Pemán. La teksto nomiĝis *Arriba España* (supren Hispanion) inspirita sur germana himno Deutschland über Alles (Germanio super ĉiuj). Sed la reĝimo franka mortis, kaj tiujn sensencajn vortojn oni forbalais kune kun ĝi. Pro tio, ĉe sportaj kaj aliaj oficialaj kunvenoj oni ne kantas tiun himnon, sed oni staras kaj aŭskultas, kaj poste oni aplaŭdas.

Fine de 2007 kaj komence de 2008 okazis polemiko en Hispanio, ĉar oni entreprenis konkurencon por skribi tekston por la himno laŭ propono de la sportaj aŭtoritatoj kiuj volas, ke venkontoj povas kanti la himnon, sed post konkurenco kaj publikigo de proponata teksto, multamase oni kritikis ĝin, kio pensigis, ke eble neniu teksto estos akceptota. Do, oni forgesis la aferon.

Antaŭe, la oficiala himno de la respubliko de Hispanio estis "El himno de Riego" (1931-1936(39)).

Aŭtonomaj komunumoj de Hispanio havas ĝenerale siajn proprajn oficialajn himnojn.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.himnonacional.org/himnonacional7.mp3  Marcha Real en formato MP3
* http://www.himnonacional.org Retejo pri la himno
* http://www.lengua-translations.de/anthems/spain.mid 

Hispanio
Kategorio:Naciaj simboloj de Hispanio
Kategorio:Hispanio
Veturilo

eta
[eta|[Veturilo (Varsovio)|"Veturilo", prunteprena bicikla sistemo en Varsovio]]
**Veturilo** aŭ **transportilo** estas ĉiu aparato, kiu helpas la moviĝon de la homo de la unu loko al la alia (vidu ankaŭ transporto).

* elektra veturilo kaj hibrida veturilo.
* aŭtomobilo
* biciklo, skutilo
* tirbesto
* ĉevaltira veturado
* aviadilo
* fervojo
* ŝipo
* aŭtobuso

:**Aera veturilo**
:Aviadilo - glisilo - helikoptero - aerŝipo - balono - varmaerbalono - flugmaŝino - zepelino

:**Akva veturilo**
:boato - drakboato - motorboato - aeroglita boato - radŝipo - remboato - ŝipo - velboato - kanuo - kajako - hidroplano

:**Beste movata veturilo**
:ĉaro (ankaŭ home movata) - sledo (ankaŭ sen besta movo, nur movata per la tera gravito en neĝo) - kaleŝo - droŝko

:**Fervoja veturilo**
:metroo - trajno - tramo - unurela fervojo

:**Home movata veturilo**
:biciklo (unuciklo, triciklo, kvarciklo) - sketilo - rulsketilo - radseĝo - rulapogilo - rultabulo - skutilo - rikiŝo - ĉareto

:**Kabla veturilo**
:elevatoro - funikularo - kablotramo (d:Q5609555) - lifto - rulŝtuparo - rultrotuaro

:**Kosma veturilo**
:kosmoŝipo - kosmostacio

:**Strata veturilo**
:aŭto - biciklo - buso - kaleŝo - kamiono - metroo - motorciklo - skotero - taksio - tramo - trirada kamioneto - troleo - Stanley (veturilo), aŭtomata aŭto sen stiristo

## Vidu ankaŭ 
* biodizeloleo
* veturilproduktado de Hungario
* Ludilaŭto
* Artikoloj pri veturiloj 


Kategorio:Transportaj rimedoj
Carmen (opero)

**Carmen** estas kvarakta opero de Georges Bizet, kun libreto de Henri Meilhac kaj Ludovic Halevy laŭ la samtitola novelo de Prosper Mérimée prapremierita en 3-an de marto 1875.
[eta|[Célestine Galli-Marié|Galli-Marié kiel Carmen]]

## Temo 
La rakonto okazas en Sevilo ĉirkaŭ 1820.

## Unua akto 
Karmena estas batalinta cigaristino arestita de la kaporalo Don Jose . Li estas fianĉo de Miĥaela, sed enamiĝas je Karmena kaj lasas ŝin eskapi post ŝi rendevuis lin.

## Dua akto 
Don José, ĵus liberigita el malliberejo kie li estis pro la eskapo de Karmen', alvenas en la trinkejo kie ŝi rendevuis lin. En la trinkejo estas la leŭtenanto Zunjiga kiu amindumas Karmen-on. La du homoj ekduelas kiam ekvenanta kontrabandaro apartigas ilin. La regimento de Don José retretante foriras kaj li fuĝas kun la kontrabandaro kaj Karmen.

## Tria akto 
En la kontrabandara montara rifuĝejo Karmena jam laciĝas de Don Jose, kies fianĉino alvenas por informi lin pri lia mortanta patrino. La toreisto Escamiljo rendevuas Karmenon al la proksima Sevila toreado.

## Kvara akto 
En Sevilo, la toreado iĝas la triumfo de Escamiljo kiu aperas je la brakoj de Karmena. Alvenas Don Jose kiu petas al Karmena reveni kun li. Ŝi lin forpuŝas, kaj Don Jose ŝin mortigas.
## Graveco
**Karmen**' estas la plej fama el la francaj operoj, kaj la plej ludita el ĉiuj operoj.

**Karmen**' situas inter la opereto kaj la tragedio, enhavanta ĉion kio estas ŝatata de la ĝenerala publiko: ĝojaj ritmoj, dancaj muzikoj, facile memoreblaj arioj, k.t.p. Sed tiu leĝereco estas subtenita de serioza temo pri pasia tragedio kiun nur morto solvos, kaj stila, pentranta bone komponita muziko. Carmen proksimiĝas al variaj ĝenroj sen inkludiĝi al neniu. Eble tio estas la fonto de ĝia sukceso.

## Simboleco 
De Romantikismo, Carmen, Don Juan, kaj Don Kiĥoto estas simboluloj de la nacia karaktero de hispanoj.

Dosiero:Sewilla-pomnikCarmen.jpg|
Dosiero:Prudent-Louis Leray - Poster for the première of Georges Bizet's Carmen.jpg|
Dosiero:Galli-Marie Carmen.png|
Dosiero:Act IV from Carmen.png|

## En Esperanto 
* František Vaněk tradukis en esperanton la eron Habanero.

* Radio 3ZZZ, 20 Sep 2004 - Troviĝas en la elsendo kanto de Veselin Damjanov el la opero Karmen'.

* En 2011 ekis projekto de la esperanta ĥoro Interkant' prepari spektaklon kun eroj el la opero **Karmen**', sub gvido de Franjo Leveko. Sama ĥoro jam antaŭe sukcese koncertis per eroj el la Kanto Ĝenerala de Nerudo kaj Mikiso Teodorakiso.

## Vidu ankaŭ 
* Carmen (nomo)
* Carmen (apartigilo)
* 558 Carmen
## Referencoj 
Kategorio:Operoj
Kategorio:Fikciaj ciganoj
Gramo

[eta|La kovrilo de [globkrajono de BIC pezas proksimume unu gramon.]]
**Gramo** estas mezurunuo de la maso, kaj ĝi estas difinita en SI-sistemo kiel unuo de unu milono de kilogramo.

La simbolo de gramo estas **g**. Kelkfoje estas uzata la misa *gm* .

La maso de unu kubik-centimetro (10−6 m3) da akvo havas la proksimuman mason de unu gramo.

La gramo ne estas SI-bazunuo, sed ĝi estas bazunuo de la C.G.S.-sistemo.

## Onoj 
* Miligramo

## Vidu ankaŭ 
* Filmo 21 gramoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ex.ac.uk/trol/scol 
* Konvertilo 

Kategorio:Mezurunuoj de maso
CGS

**CGS** (ankaŭ nomata **C.G.S.**) estas fizika sistemo de unuoj, kiu fontas el la metra sistemo, kun **centimetro, gramo** kaj **sekundo** kiel bazaj unuoj - la unuaj literoj de la tri bazaj unuoj konsistigas la mallongigon. Aliaj ĉefaj unuoj estas la **franklino** por elektrostatika ŝargo kaj la **kandelo** por lumintenso.

Tiu sistemo de unuoj estis proponita de Carl Friedrich Gauss en 1832 kaj oficialigita de *British Association for the Advancement of Science* (Brita Asocio por la Antaŭenirado de Scienco) en 1874 inkluzive de la reguloj de formado de sistemo konsistanta el bazaj unuoj kaj derivitaj unuoj. Ĝi estas nomita ankaŭ *gaŭsa sistemo* pro la nomo de sia iniciatinto.

Inter la derivataj unuoj estas la gaŭso por magneta fluksdenso, la maksvelo magneta flukso kaj la orstedo por la magneta kampo, laŭ la nomoj de sciencistoj kiuj laboris sur elektromagnetismo.

Kelkfoje la sistemo CGS donas pli uzeblajn valorojn ol la hodiaŭ plej ofte uzata sistemo SI;
Ekzemple, la denso de akvo estas (ĉirkaŭ) 1 g/cm3 anstataŭ (ĉirkaŭ) 1000&nbsp;kg/m3 per SI, aŭ ankoraŭ la valoro de la kulomba konstanto en la kulomba leĝo estas simple egala al 1.

## Vidu ankaŭ 
* Gaŭso
* George Gabriel Stokes-n pri CGS
* la pli novan Sistemo Internacia de Unuoj **SI**.
Tirbesto

[eta|[Bovoj tirantaj lignon en Aŭstralio ĉ. 1918]]
eta|zebroj kiel tirbestoj
eta|elefantoj kiel tirbestoj

**Tirbesto** estas utilbesto (plej ofte ĉevalo, azeno, eksvirbovo, kamelo, dromedaro, jako, lamo, elefanto, hundo), kiu tiras unu ĉaron, sledon aŭ agrikulturan aparaton, ekz. plugilon.

La tirbestoj estis uzataj por movado de minejaj drezinoj kaj por funkciigi la akvumilojn- aŭ muelejon per tirado.

Hodiaŭ tirbestoj estas ne plu uzataj en la moderna agrikulturo, kiuj iĝis per ofte superfluaj per apero de la fortodonaj maŝinoj (traktoroj).

Nuntempe en la modernaj ŝtatoj, bestoj estas uzataj tircele nur en turisma sektoro aŭ sportcele.

## Vidu ankaŭ 
* tirĉevalo
* ĉevaltira veturado
* dombesto
* bruto (agrikulturo)
* ŝarĝbesto
* Bestenergia transporto
*Haŭlado
Naturscienco

**Natursciencoj** estas sciencoj, kiuj okupiĝas pri la viva kaj neviva naturo.

## Principoj de la natursciencoj 
Natursciencoj okupiĝas pri fenomenoj en la naturo kaj serĉas leĝojn, kiuj priskribas la kaŭzojn de tiuj fenomenoj.

Ĝis la fino de mezepoko la leĝoj plej ofte estis formulataj nur baze de simpla observado kaj rezonado. La valideco de la leĝoj formulataj ne estis kontrolata pere de eksperimentoj.

Ekde la tempo de Galileo Galilei oni uzas modernan natursciencan labormetodon, kiu kontrolas la validecon de la leĝoj supozitaj pere de taŭgaj, ripeteblaj eksperimentoj.
eta|200px|maldekstra|Fluskemo de naturscienca labormetodo
[200px|eta|Titolfolio de la libro de [Galileo: Aristotelo, Ptolemeo kaj Koperniko diskutas]]
La skemo de tiu metodo estas ilustrita flanke.

Ekzemplo:

Fenomeno observata: Ŝtono falas pli rapide ol plumo.

Rezonado: La ŝtono estas pli peza ol la plumo.

Do la leĝo povus esti: *Ju pli peza iu korpo estas, des pli rapide ĝi falas.* (erara leĝo!)

Tio estas la leĝo, kiu estis formulata de la greka filozofo Aristotelo en la kvara jarcento a.K. En la sekvantaj jarcentoj, neniu vere kontrolis la validecon de tiu simple formulata leĝo.

Nur je la fino de la 16-a jarcento, Galileo Galilei decidis kontroli validecon de la leĝo formulata de Aristotelo farante taŭgajn eksperimentojn. El tiuj li konkludis ke: *Sen rezisto de aero ĉiuj korpoj falas kun sama rapido.*

## Branĉoj 
Al la natursciencoj apartenas:
* Fizikaj sciencoj
** Astronomio: traktas la studo de la astronomiaj objektoj, siaj movadoj, siaj rilataj fenomenoj, sia registriĝo kaj la esplorado de sia fonto el la informo, kiu alvenas al ĝi per la elektromagneta radiado aŭ per alia ajna medio.
** Fiziko: traktas la studo de la propraĵoj de la spaco, la tempo, la materio kaj la energio, konsiderante siaj interagoj.
** Geologio: traktas la studo de la Tero kaj la rokaj astronomiaj objektoj, la materio kiu komponas ĝin, sia strukturo, siaj formadaj meĥanismoj kaj la ŝanĝoj aŭ modifikoj kiu ĝi eksperimentis el sia fonto.
** Kemio: traktas la studo de la kompono, la strukturo, la propraĵoj de la materio, kaj la ŝanĝoj de siaj kemiaj reakcioj.
* Biologiaj sciencoj
** Biologio: traktas la studo de la vivestaĵoj kaj, pli specife, de sia fonto, evoluo kaj propraĵoj (Genezo, manĝado, morfogenezo, reproduktado, ktp.).

## Citaĵoj 
"La komenco de ĉiu scienco estas la miro, ke la aferoj ekzistas, kiel ili estas." (Aristotelo)

"La celo de la scienco ĉiam estis, redukti la kompleksecon de la mondo je simplaj leĝoj." (Benoît Mandelbrot)

## Vidu ankaŭ 
* Naturfilozofio

## Gazetoj 
La du plej gravaj gazetoj, kiuj okupiĝas pri la plej novaj esplorrezultoj de la natursciencoj, estas la Science kaj Nature.

Dosiero:Moon_Dedal_crater.jpg|Luna kratero vidita de Apollo 11
Dosiero:Johannes Kepler.jpg|Johannes Kepler
Dosiero:Galileo.jpg|Galileo
Dosiero:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|Isaac Newton


Kategorio:Listoj
Ægir

**Ægir** estas en nord-ĝermana mitologio giganto kaj reganto de la maro. Kvankam ne mem unu el la azoj, li havis bonegajn rilatojn kun tiuj, kaj estis regula gastiganto de iliaj festoj. Lia edzino nomiĝas Ran. Laŭdire li havas naŭ filinojn (Bara, Blodughadda, Bylgia, Dufa, Hefring, Himinglaeva, Hronn, Kolga kaj Unn).

## Vidu ankaŭ 
* Aegirino

## Referencoj 
Kategorio:Gigantoj de la nord-ĝermana mitologio
Kategorio:Maraj dioj
Visterio

**Visterio** (*Wisteria* el fabacoj) estas genro de grimpplantoj, devenaj de Ĉinio kaj Japanio, sed enigitaj ankaŭ en Eŭropo delonge, rimarkeblaj pro siaj grapoloj de odoregaj floroj, en Eŭropo blu-violaj, en Ĉinio plejofte blankaj, kiuj floras antaŭ la apero de la folioj, en majo.
[eta|250ra|maldekstra|[Pergolo kaj visterio]]
eta|374x374ra|maldekstra|La ĉina visterio / *Wisteria sinensis*.
eta|250ra|maldekstra|La japana visterio / *Wisteria floribunda*
La planto estas energiece kreskanta, fortikiĝanta liano, kies trunko turniĝas ĉirkaŭ la trovitaj portiloj, ĉu naturaj ĉu provizitaj de la homoj kaj laŭ la tempo iĝas ligna dika kaj krudŝela.

Ĝenerale dua, sed malpliabunda florado okazas poste en la jaro.

## Specioj 
* *Wisteria brachybotrys*
* *Wisteria floribunda* - La japana visterio, vidu la apudan foton
* *Wisteria frutescens*
* *Wisteria macrostachya*
* *Wisteria sinensis* - La ĉina visterio, vidu la apudan foton
* *Wisteria venusta*
* *Wisteria villosa*

En la « florparolo » Visterio simbolas tenerecon.

Kategorio:Floroj
Kategorio:Faboideoj
Regajnu la Stratojn

***Regajnu la Stratojn*** (**RTS**; ) estas grupo da homoj, kiuj kolektive kredas je komuneca posedado de publikaj spacoj. Oni kelkfoje karakterizas ĝin radikala rezist-movado kontraŭstaranta financan korporacian tutmondiĝon, kaj pli signife la uzadon de aŭtomobiloj kiel la plej grava vetur-rimedo.

*Regajnu la Stratojn* ofte okazigas ne-perfortajn strat-regajnajn eventojn, kiel ekz. "invadi" gravan straton aŭ ŝoseon por festumi. Dum tio ĉi obstrukcas normajn uzantojn, kiel aŭtistojn kaj bus-uzantojn, la filozofio de *Reclaim the Streets* konstatas, ke tiuj uzantoj mem estas la obstrukcantoj, kaj ke okupante la stratojn oni liberigas ilin kiel publikaj spacoj. Eventoj de RTS norme estas spektaklaj kaj buntaj, kun dancado, haltigado de trafiko, kaj kelkfoje brutaleco. La festojn tre influas la brita moderna festkulturo ("*raves*").

Strat-festoj de *Regajnu la Stratojn* estas okazintaj tra Eŭropo, Aŭstralio, Nord-Ameriko kaj Afriko.

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de*Reclaim the Streets* (angle) 

Kategorio:Politika rezisto
Kategorio:Anarkiistaj organizaĵoj
Kategorio:Politikaj movadoj
Birda vicio

eta|*Vicia cracca*
La **birda vicio** () estas specio de planto de la genro vicio (*Vicia*) en la familio fabacoj (*Fabaceae*).

## Eksteraj ligiloj 
* Hungara paĝo pri la planto 

Kategorio:Faboideoj
Lupeno

**Lupeno** () estas la genro de plantoj en la subfamilio Faboideoj.

## Klasifiko 
La genro konsistas el du subgenroj: *Lupinus* kaj *Platycarpos* (Wats.) Kurl.

Estas pli ol 150 specioj. Interalie:
* lupeno arbusta / lupeno ĉiamverda *Lupinus arboreus
* lupeno flava *Lupinus luteus
* lupeno malmultfolia *Lupinus nootkatensis
* lupeno multfolia *Lupinus polyphyllus
* lupeno mallarĝfolia *Lupinus angustifolius
* lupeno brunhara *Lupinus micranthus
* Blanka lupeno *Lupinus albus
* Anda lupeno *Lupinus mutabilis*

Lupinenblaetter.jpg|
Lupine-paars185.JPG|
Lupinus polyphyllus MHNT.BOT.2004.0.463.jpg|*Lupinus polyphyllus''

## Homa uzo 
La semoj de kelkaj specioj estas manĝeblaj, kiel tiuj de la blanka lupeno.

## Eksteraj ligiloj 
* http://ghs.gresham.k12.or.us/science/ps/sci/ibbio/ecology/notes/cycles/nitrogencycle.htm  
* http://www.hort.purdue.edu/newcrop/afcm/lupine.html 
* http://www.tu5ex.net/index.php?option=com_content&task=view&id=954&Itemid=2 
* http://www.floraweb.de/neoflora/handbuch/lupinuspolyphyllus.html 
* http://lupins-bk.blogspot.com/
Orpluvo

**Orpluvo** aŭ **laburno** estas komuna nomo por la arbetoj de genro *Laburnum*.
Dosiero:Laburnum anagyroides2.jpg|
Dosiero:Laburnum anagyroides flowering.jpg|
Dosiero:Laburnum.xwatereri(01).jpg|
Dosiero:Laburnum.xwatereri(02).jpg|

Kategorio:Fabacoj
Pruo

[eta|240ra|dekstra|Pruo de la franca [velŝipo *Recouvrance*, kun prufiguro]]
**Pruo** estas la plej antaŭa parto de ŝipo (ŝipnazo, nazoparto). Ĝia formo influas la flureziston kaj la levoforton de la ŝipo.

Antikvaj velŝipoj ofte havis prufiguron kiel ornamaĵon.

## Vidu ankaŭ 
* Steveno
* Pobo
* Ŝip-terminoj
* Prufiguro
* Busprito
* Reimiro

Kategorio:Ŝiperoj
Volto

La **volto** (simbolo: *V*) estas mezurunuo de elektra tensio (alinome "potenciala diferenco") kaj de elektromova forto. Ĝi estas la oficiala mezurunuo por tensio kadre de la Sistemo Internacia de Unuoj. Oni nomis ĝin omaĝe al la itala fizikisto Alessandro Volta (1745–1827), kiu inventis la unuan modernan pilon, kiu transformas kemian energion en elektran.

Unu volto estas difinita kiel la potenciala diferenco (tensio) inter la du finoj de tia konduktilo, en kiu unu ampero da elektra kurento produktas povumon de unu vato.

Tial, oni povas prezenti volton per la jenaj rilatoj inter aliaj internaciaj unuoj:
:\mbox{V} = \dfrac{\mbox{W}}{\mbox{A}} = \dfrac{\mbox{J}}{\mbox{A} \cdot \mbox{s}} = \dfrac{\mbox{N} \cdot \mbox{m} }{\mbox{A} \cdot \mbox{s}} = \dfrac{\mbox{kg} \cdot \mbox{m}^2}{\mbox{A} \cdot \mbox{s}^{3}} = \dfrac{\mbox{kg} \cdot \mbox{m}^2}{\mbox{C} \cdot \mbox{s}^2} = \dfrac{\mbox{N} \cdot \mbox{m}} {\mbox{C}} = \dfrac{\mbox{J}}{\mbox{C}}

## Dekoblaj kaj dekonaj unuoj 
Malgraŭ tio, ke la volto estas difinita kiel kunmetaĵo de aliaj bazaj unuoj, la grando de unu volto estas sufiĉe taŭga por priskribi multajn fenomenojn en la ĉiutaga vivo (malkiel la farado, ekzemple, kiu estas rimarkinde tro granda por priskribi kapacitancojn, kiujn oni kutime spertas en sciencaj laborejoj).

Tamen, memkompreneble ankaŭ por volto eblas formi dekoblajn kaj dekonajn unuojn laŭ la oficialaj prefiksoj de SI.

Jen kelkaj el la plej kutimaj ekzemploj pri uzo de volto kaj ties obloj kaj onoj:
* Nervoĉeloj havas bazan tension de ĉirkaŭ −75&nbsp;mV
* Unuĉela, reŝargebla baterio NiMH aŭ NiCD: 1,2&nbsp;V
* Merkura baterio: 1,355&nbsp;V
* Unuĉela, nereŝargebla alkalina baterio (kiel tiuj, kiuj uzatas en la ĉiutaga vivo): 1,5&nbsp;V
* Tensio provizita en domoj: 230&nbsp;V en Eŭropo, Azio kaj Afriko, 120&nbsp;V en Norda Ameriko, 100&nbsp;V RMS en Japanio (kvadrata averaĝo)
* Kontaktrelo por elektraj metrooj: 600 – 1200&nbsp;V, laŭ la diversaj landoj
* Tensio provizita al trajnoj: 1,5 – 25&nbsp;kV.
* Fulmo: tre diversaj valoroj, plej ofte ĉirkaŭ 100&nbsp;MV.

## Referencoj 
Kategorio:Mezurunuoj de SI
Tribordo

eta|La verda lumo estas je tribordo
**Tribordo** estas la dekstra flanko de la ŝipo, rigardante de malantaŭe al la pruo.

La koloro de la triborda navigada lumo estas verda.

La alia flanko de la ŝipo estas babordo.

La vorto "tribordo" verŝajne venas el la malnovnorvega, la lingvo parolata de la Vikingoj. Ili stiris [stýri = stirilo] la kovrojuntajn boatojn per remilo kiu ĉiam estis fiksita je la dekstra flanko (bordo) [borð = tabulo, tablo]. La stiristo, kiu tenis la remilon per ambaŭ manoj, staris kun sia dorso [bak = dorso] al la maldekstra bordo (babordo) de la ŝipo. Tra la nederlanda *stuurboord* (stirilflanko) kaj la franca *tribord* la vorto "tribordo" venis en Esperanton.

Kategorio:Navigacio
Vicio

alternative=Vicia spp Sturm4.jpg|eta|Vicia spp Sturm4
alternative=Ilustracja|eta|Morfologia gatunku typowego – wyki siewnej
alternative=Illustration Vicia sativa0.jpg|eta|Illustration Vicia sativa0
**Vicio** (*Vicia*) estas genro de unu- kaj plurjaraj herboj kun plume kunmetaj folioj, kies finfolieron anstataŭas ĉiro aŭ mukro, kaj kun ofte okulfrape koloraj floroj unuopaj, duopaj aŭ en grapoloj; subkosmopolita genro de ĉirkaŭ 140 specioj, pluraj kultivataj por ornamo, furaĝo (kultiva vicio) aŭ legomo.

Unu el la plej gravaj specioj de vicio kiel legomo estas fabo, kiel planto ĝi estas unujara herbo, specio de vicio (*Vicia faba*), nomdonanto de la planta familio fabacoj. Ĝi havas pli ol 1 m altan, staran, kavan, angulecan tigon, grandajn pinatajn foliojn, purpure makulitajn blankajn florojn kaj larĝajn guŝojn, kiuj enhavas grandajn platajn grajnojn de medoleca konsisto, kiujn oni manĝas kiel legomon. Iuj varioj estas uzataj kiel furaĝo.

Fabo estas ankaŭ la grajnoj de faba planto, sed oni nomas ankaŭ la similaspektajn grajnojn fabo, precipe tiujn de fazeolo. Legu ankaŭ la artikolojn kafofabo, kakaofabo, sojfabo, tonka fabo.

La **fabismo** estas malsano, karakterizita per hemoliza iktero kun anemio kaj hemoglobinurio, per febro kaj digestaj perturboj. Ĝin kaŭzas substanco, entenata en la floro de fabo, se tiun englutas aŭ enspiras iuj predispoziciaj individuoj.

La interno de faboguŝo estas uzata kontraŭ verukoj. Se oni frotas ĝin plurfoje sur veruko tiu malaperus baldaŭ laŭ iuj.

[250ra|maldekstra|eta|[faboj kun flava hilumo en guŝo]]
La nutra valoro de 100 g freŝaj faboj estas:

## Vidu ankaŭ 
* Faba kurbo
* Rizobio

eta|maldekstra|La vicio kaj la formiko (printempfablo)

## Elektitaj specioj 
[eta|dekstra|[Birda vicio]]
* Birda vicio *Vicia cracca* (vidu la apudan foton)
* Fabo *Vicia faba* (vidu la apudan foton)
* Hungara vicio *Vicia pannonica*
* Kaŝuba vicio *Vicia cassubica*
* Kultiva vicio *Vicia sativa*
* vicio mallarĝfolia *Vicia tenuifolia*
* *Vicia ervilia*
* vicio mola *Vicia villosa*
* vicio arbara *Vicia sylvatica*
* vicio bluviola *Vicia dumetorum*
* vicio pizoforma *Vicia pisiformis*
* vicio heĝa *Vicia sepium*
* vicio kuŝanta *Vicia lathyroides*
* vicio staranta *Vicia orobus*
* vicio vila / vicio dusema *Vicia hirsuta*
* vicio kvarsema *Vicia tetrasperma*
* vicio svelta *Vicia tenuissima*
* vicio flava *Vicia lutea*
* vicio fortika *Vicia bithynica*
* vicio larĝfolia / vicio franca *Vicia narbonensis*

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Faboideoj
Boato

**Boato** aŭ **ŝipeto** estas malgranda ŝipo, kutime sen ferdeko. Stoki boatojn eblas en boatremizo.

## Tipoj 
Oni povas dividi la boatojn laŭ ilia materialo (lignoboato, gumoboato), laŭ movilo (motorboato, remboato, velboato) aŭ laŭ uzcelo (fiŝboato, savboato, sportboato).

Specifaj tipoj estas ekzemple *trainera*, Drakboato, kuraĥo kaj kanuo.

## Vidu ankaŭ 
* Drakboata sporto
* Velŝipo
* Ĉasboato

Kategorio:Akvoveturiloj
Babordo

eta|La ruĝa lumo estas je babordo
**Babordo** estas la maldekstra flanko de ŝipo rigardante de malantaŭe al la pruo.

La koloro de la baborda navigada lumo estas ruĝa.

La alia flanko de la ŝipo estas tribordo.

La vorto deriviĝas tra la franca vorto *babord* de la skandinavia vorto *backbord* (proksimume: dorsflanko). Iam (laŭdire en la vikinga tempo) ŝipojn oni direktis per flanka stirilo, kiu estis muntita ĉe la dekstra flanko, kaj tie staris la stiristo, kies dorso do direktiĝis al la maldekstra flanko. Li estis la plej rimarkebla nesimetria afero sur ŝipo, do la flankoj nomiĝis laŭ li (kaj lia dorso).

Kiam ekestis la stiriloj malantaŭe (pobe) muntitaj, ekestis grava problemo: Ne nur mankis la malsimetria stiristo por orientiĝi, sed eĉ necesis puŝi la stirilon en la direkto mala al tiu, kien iru la ŝipo. Por ne mense troŝarĝi la stiristojn la brita ŝiparo reglamentis, ke navigaj instrukcioj indiku la direkton, en kiu la stiristo puŝu la stirilon: Kiam la ŝipo iru baborden, la kapitano ordonis "stirilon triborden!".

Kiam ekestis stirilaj radoj, la situacio denove ŝanĝiĝis: Oni instalis la radojn tiel, ke la supron de la rado oni puŝis tien, kien la ŝipo (ne la stirilo) iru. Pro tio la brita ŝiparo ŝanĝis la reglamenton je la 1-a de januaro 1933: Por irigi ŝipon baborden oni nun ordonas "stirilon baborden".eta|180px|Tiu regulo ankoraŭ ne validis en 1912, kiam okazis la katastrofo de ŝipo Titanic. Tial en fama filmo pri la katastrofo estas sceno multe diskutata, en kiu la dua oficiro ordonas "forte triborden" por iri baborden. Tiu sceno estas historie ĝusta.

## Vidu ankaŭ 
* Ŝip-terminoj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.schiffsmodellbaufreunde.de/Lexikon/Seezeichen.htm 

Kategorio:Navigacio
Latiro

**Latiro** (*Lathyrus*) estas genro el fabacoj de unu- kaj plurjaraj herboj kun pintaj folioj, kies ĉefa ripo ĉe la volvaj specioj finiĝas per ĉiro, ĉe la aliaj specioj per mola pikilo kaj kun floroj ofte en grapoloj. Tiu genro entenas proksimume 160 speciojn, precipe en la mezvarmaj regionoj. Kelkaj el ili estas kultivataj kiel furaĝoplantoj, pluraj ĝardene kaj unu specio, la aroma latiro (*L. odoratus*), en siaj multaj kulturvarioj, ankaŭ subvitre.

La semoj de unu specio de latiro povas kaŭzi toksan paralizon nomatan latirismo.

* senfolia [hu] aŭ rampa [de] latiro (*Lathyrus aphaca*): la folioj modifiĝis al ĉiroj, la asimiladon faras la stipuloj 1–3&nbsp;cm grandaj,
* tubera latiro (*L. tuberosus*)
* platgrajna latiro (*Lathyrus sativus*) estas furaĝoplanto
* larĝfolia latiro aŭ sovaĝa pizo larĝfolia *Lathyrus latifolius*
* arbara latiro *Lathyrus sylvestris*
* diversfolia latiro *Lathyrus heterophyllus*
* herbeja latiro *Lathyrus pratensis*
* printempa latiro *Lathyrus vernus*
* nigra latiro *Lathyrus niger*
* ruĝblua latiro *Lathyrus montanus*
* kremkolora latiro *Lathyrus pannonicus*
* Odora latiro (*Lathyrus odoratus*)

## Galerio 

Dosiero:Illustration Lathyrus nissolia0.jpg|Maldekstre (*L. nissolia*) kaj dekstre (*L. aphaca*)
Dosiero:Lathyrus aureus1.jpg|*L. aureus*
Dosiero:Lathyrus cicera.JPG|*L. cicera*
Dosiero:Lathyrus pratensis RF.jpg|*L. pratensis*
Dosiero:Lathyrus vernus 030403.jpg|*L. vernus*

## Vidu ankaŭ 
* Odorpizo

## Eksteraj ligiloj 
* http://linnaeus.nrm.se/flora/di/faba/lathy/welcome.html 

Kategorio:Faboideoj
Kajako

eta|Kajako
**Kajako** estas malgranda senkila boato. Ĝi estas movata - sidanta veturdirekte - per dupadela pagajo kaj estas elformita plej ofte por unu aŭ du personoj. Kajako estis elpensita verŝajne en la Arkto ĉe la inuitaj (eskimoj) evoluigita. Tie necesis malpezaj, rapidaj kaj facile moveblaj kanuoj por la ĉasado.

La inuitoj konstruis kajakojn el ligno, ostoj kaj ledo de maraj mamuloj. Peltoj de fokoj konstituis la karenon per tegado sur ligna subkonstruaĵo. La peltoj de 3 fokoj por unu kajako estis kunkudritaj akvimune. Neniu najlo, ŝraŭbo, nito, bolto lokiĝis en ĉi tiu teknologio. La ligiloj en la kunmetaĵoj estis faritaj el ledo.

La plej granda originaleco de ĉi tiu boateto estas, ke la kajakisto per sia anorako, akvo-imuna vesto kun kapuŝo, estis alkroĉita je la homtruo de la ponto, tiel la homo kaj la kajako formis akvimunan tutaĵon. Ĉi tiu apartaĵo permesis al la kajakisto subakven renversi kaj reaeren malrenversi sian boaton per lerta movo de sia pagajo kaj de sia korpo. Oni nomas ĉi tiun manovron "eskimotado" aŭ "malrenversado".

Similajn boatojn uzis ankaŭ la aleŭtoj por la ĉasado sur la maro: tio nomiĝis bajdarko.

La arkta kajako inspiris la konstruadon de kajakoj kiuj navigas sur ĉiuj la latitudoj kaj sur ĉiuj la salaj aŭ nesalaj akvoj de la mondo. Ekzistas kajakoj el akvimunigita tolo tegata sur rigidaj skeletoj eventuale malmunteblaj, el lignaj krucplakaĵoj, el muldataj artefare nunaj rezinoj. La formoj diversiĝis por adapti sin al la multnombraj sportaj fakoj kaj al la akvaj ludoj kaj libertempa uzado.

La kajako estas olimpia sporto ekde 1936.

## Tipoj de kajakoj 
* Markajakoj estas pli grandaj ol la plej multaj kajakoj kaj estas farataj por vojaĝi rapide.

## Vidu ankaŭ 
* Kajakado-Kanuado
* Kajakpoloo
* Remado
* Kanuo
* Rafto
* Ĉasboato

Kajako
Mumia Abu Jamal

eta|180px|Mumia Abu JAMAL
**Mumia Abu JAMAL** (naskiĝis la 24-an de aprilo 1954 kun la nomo **Wesley Cook**) estas nigra usona ĵurnalisto kaj politika aktivisto.

Li estas fama pro sia kondamno je morto en 1982 akuzita je murdo, kaj pro la sekvaj kampanjoj por kaj kontraŭ li.

## Citaĵoj 
Kategorio:Usonaj juĝaj kazoj
Kategorio:Ĵurnalistoj
Kategorio:Politikaj aktivuloj
Akacio

[eta|*Acacia drepanolobium* - [Muzeo de Tuluzo]]

La **akacio** () estas genro de la papiliofloraj plantoj. En ĝi estas pli ol 1200 specioj.

Akacioj estas falfoliaj arboj aŭ arbedoj, ĉefe en Aŭstralio. La plimulto de la specioj kreskas en Afriko kaj kreskigas pikajn dornojn kaj pro tio en la angla lingvo nomiĝas kiel "dornarboj". La esprimo akacio estas ofte uzata por robinio, kio estas tute erara. Ambaŭ genroj *Acacia* kaj *Robinia* ne interkruciĝas. Ili apartenas nur al la sama familio, al la fabacoj.

La akacioj estis plantitaj jam en la malnova Egiptio kiel ornamplantoj.

## Priskribo 
Akacio havas aŭ pare pinatajn foliojn aŭ filokladiumon (platforman petiolon).

La etaj floroj, de malhelflava ĝis blanka, sidas dense en globforma aŭ cilindra spiko. Ili ofte ellasas fortan odoron kaj produktas multan polenon, kiu la mielabelojn altiras. La frukto konsistas el rondaj aŭ plataj guŝoj. La semoj estas longdaŭre vivkapablaj, kelkaj – precipe en Aŭstralio – bezonas fajron, por povi ekĝermi.

## Elektitaj specioj 
* *Acacia armata* - Korfolia mimozo
* *Acacia adansonii* 
* *Acacia catechu* - Kateĉuakacio
* *Acacia dealbata* - Arĝenta akacio
* *Acacia ehrebengiana*
* *Acacia farnesiana* - Farneza akacio
* *Acacia gummifera*
* *Acacia karoo* - Terura akacio
* *Acacia ligustrina*
* *Acacia longifolia* - Sidnea orplektaĵo
* *Acacia mangium* - Aŭstralia akacio
* *Acacia mearnsii* - Nigraligna akacio
* *Acacia nilotica*
* *Acacia pulchella* - Vera akacio
* *Acacia pycnantha* - Ora akacio
* *Acacia raddiana*
* *Acacia retinodes* - Ĉiamfloranta akacio
* *Acacia senegal* - Senegala akacio
* *Acacia seyal* - Ruĝa akacio
* *Acacia tortilis* - Ŝirmakacio

## Interesa komunikada sistemo 
* Estis eltrovita ke akacioj havas sistemon de komunikado, por averti sin reciproke kontraŭ manĝantaj malamikoj. Tiu averto funkcias per disigo de etileno per la aero. Tio igas aliajn akaciojn, kreskigi venenajn taninojn. Oni malkovris tion, post kiam pli ol tri mil antilopoj mortis en barilita areo, kiuj nur havis akaciojn por manĝi en sia areo kaj ne povis dum manĝado iri kontraŭ la direkto de la vento de arbo al arbo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Mediteraneaj sekaj duonarbaroj de akacio kaj arganio
* Ŝirmakacio
* Internacia tago de virinoj

## Fotogalerio 

Dosiero:Acacia_catechu_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-003.jpg|
Dosiero:Acacia Negev.JPG|
Dosiero:Acacia dealbata fruto.jpg|
Dosiero:Acacia verticillata0.jpg|
Dosiero:PA070074 Akazie.JPG|*Acacia erioloba*

## Eksteraj ligiloj 
* Pri akacio en la germana 

Kategorio:Arboj
Vaskula planto

La **vaskulaj plantoj**, science ***Tracheophyta***, estas tiuj plantoj, kiuj havas specialajn ĉelojn por konduki akvon kaj sukon en la histoj, i.a la angiospermoj, koniferoj kaj aliaj gimnospermoj, sed ne apartenas al tiu la muskoj, algoj, kaj aliaj (nevaskulaj plantoj). Ili estas dividitaj dumetode:

# Vaskulaj plantoj havas akvo-kondukantajn histojn – nome traĥeidojn, kiuj ebligas por la planto elformi pli grandajn kaj komplikajn strukturojn ol la nevaskulaj plantoj.
# En la vaskulaj plantoj, la principa generacia fazo estas la sporofito, kiu estas diploido kun du garnituroj da kromosomoj je ĉelo. En la ne-vaskulaj plantoj, la principa generacia fazo estas ofte la gametofito, kiu estas haploido kun unu garnituro da kromosomo je ĉelo. *Vidu generacioŝanĝo.*

Vaskulaj plantoj estas malofte grupigitaj kiel sola divizio (*Tracheophyta*) aŭ subregno (*Tracheobionta*), sed tiuj estas ne akceptitaj kaj ambaŭ kaŭzas konflikton kun la aliaj akceptitaj sistemoj.

Kapilara laboro kaj transspirado helpas la sukofluon supren en la ksilemo el la radikoj.

## Divizioj 
* Superdivizioj Sporofitoj ne-semplantoj, ~ sporplantoj
** *Equisetophyta* ~ ekvizetoj
** *Lycopodiophyta* ~ muskoj
** *Psilotophyta*
** *Pteridophyta* ~ filikoj

* Superdivizioj Semplantoj *Spermatophyta*
** Nudsemplantoj *Gymnospermae*
*** *Pinophyta* ~ koniferoj
*** *Cycadophyta*
*** *Ginkgophyta*
*** *Gnetophyta*
** Florplantoj *Magnoliophyta* ~ florantaj plantoj
eta|centre|Rhynia

Kategorio:Plantoj
Ponto (geografio)

[eta|250px|Mapo prezentanta [Malgrandazion dum la jaro 89 a.K. kun la regno de Pontuso sub Mitridato la 6-a (verde)]]
[eta|250px|Nuna Pontuso sudoriente de la [Nigra Maro]]
**"Ponto"** estis en antikva tempo la nomo de vasta etendaĵo de lando en la nord-oriento de Malgranda Azio (la moderna Turkio) lime kun la Nigra Maro, kiun la grekoj ofte nomis simple *Pontos* (t.e. "Maro" aŭ "Oceano") kaj la romianoj latinigite nomis *Pontus*.
La ekzakta signifo de la nur teritoria nomo en malsamaj tempoj ege variis. La grekoj uzis ĝin, nestrikte, por variaj regionoj de la marbordo de la Nigra Maro, kaj longan tempon la termino ne havis difinitan sencon. Tio ŝanĝiĝis nur dum la maltrankvila periodo sekvanta la morton de Aleksandro la Granda, kiam unu el ties heredantoj Mitridato la 1-a ĉirkaŭ -301 fondis novan reĝlandon trans la rivero *Halis* (aŭ moderne *Kizila*).
La reĝlandon, kiu ekzistis ĝis -64, regis serio de reĝoj, plejparte kun la sama nomo.

Ĉar la plej granda parto de tiu reĝlando estis ene de la vasta regiono de Kapadokio, kiu en la frua epoko etendiĝis de la limoj de Kilikio al la Nigra Ponto, la reĝlandon kiel tuton oni komence nomis "Kapadokio ĝis la Ponto", sed poste nur "Ponto". La nomon Kapadokio oni limigis al la suda duono de la regiono antaŭe inkluzivita sub tiu titolo.
Sub la lasta reĝo, Mithradateso Eŭpatoro, ofte nomata La Granda, la regno de Ponto inkluzivas ne nur Pontan Kapadokion, sed ankaŭ la marbordon de la Bitinia limo al Kolĥido, parto de enlanda Paplagonio kaj Malgranda Armenio.
Post la detruo de tiu reĝlando fare de Pompeo en -64, la signifo de Ponto ŝanĝiĝis. Parto de la reĝlando aneksiĝis al la Romia Imperio, unuiĝante kun Bitinio en duobla provinco nomata "Bitinio kaj Ponto" (latine Bithynia et Pontus): tiu regiono inkluzivis nur la marbordon inter Heraklio (Eregli) kaj Amiso ("Samsun"), la "ora Pontica". Poste la nuran nomon Ponto, sen kvalifiko, oni kutime uzis por signi la duonon de la duobla provinco. Faris tion precipe la romianoj kaj tiuj, kiuj parolis de romia vidpunkto; tiel oni preskaŭ ĉiam uzis ĝin en la Nova testamento.

Kiam la romia imperiestro Diokleciano reorganizis la provincosistemon, (ĉirkaŭ 295), la distriktoj en Ponto eriĝis je kvar provincoj de la "dioecesis pontica":

# "Paphlagonia", Pontus al kiu estis alligita la plejparto de la antaŭa provinco Ponto
# "Diospontus", kiun Konstantino la 1-a renomis "Helenopontus", enhavis la restaĵon de la provinco Ponto kaj la apudan distrikton, entute ok urbojn, (inkluzive Sinope, Amiso ("Amisus) kaj Zela). Amasio estis la ĉefurbo.
# "Pontus Polemoniacus", enhavanta Komanon ("Comana"), Polemonion ("Polemonium"), Kerason ("Cerasus"), Trapezon ("Trapezus"), kaj la ĉefurbo estis Novcezario ("Neocaearea").
# "Armenia Minor", kvin urboj, kaj Sebastejo ("Sebasteia") estis la ĉefurbo.

Tiu reorganizo rezultigis en la Bizancia sistemon de armeaj distriktoj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ponta Montaro
* Grekoj de la Ponto


Kategorio:Geografio de Turkio
Flagelo

[eta|Diferenco inter [flagelo kaj cilio ]]
**Flagelo** estas longa, de la ĉelsurfaco elstaranta, vosto- aŭ - vipoforma mova organeto ĉe la unuĉelulaj organismoj, kiuj kontraŭ al ciliuloj staras plej ofte nur unuope aŭ dunombre. Ili aperas ĉe prokariotoj kaj ankaŭ ĉe protistoj, ĉe kiuj diferenciĝas nur konstrue. Flagelojn havas ankaŭ certaj ĉeltipoj de eŭkariotoj, ekz. spermatozooj.

Kategorio:Mikrobiologio
Kategorio:Moviloj
Cilio

eta|Cilioj
**Cilio** (*Cilium*) nomiĝas la mallonga, harsimila ĉelkreskaĵo, kiu kontraŭ al la simile konstruata sed pli longa flagelo, formas grandnombron sur la ĉelsurfaco de unuĉeluloj aŭ plurĉeluloj. Temas pri tre mallarĝa elkreskaĵo de la citoplasmo, kiu estas kovrita interne per tubforma mikrotubo,kaj kiu respondas al bazkorpo.

La cilioj estas movemaj kaj ilia komuna, remanta movo servas
* la antaŭen-movon de ĉelo kiel ĉe cilibestetoj aŭ multnombraj larvoj de pli malgrandaj, en akvo vivantaj bestoj,
* la alproprigon de la nutraĵeroj
* la transporton de korpetoj aŭ fluidaĵoj interne de organismo (kiel ekz. ĉe cilia epitelio en la korpokavoj).

La cilioj estas preskaŭ miniaturaj, fleksiblaj remiloj. Dum la fortplena antaŭenbato, la cilio estas rekta; la pli malrapida rebato okazas kurbiĝinte, dum kio komenciĝas kurboondo de la cilibazo kaj kuras al la cilipinto, tiel la cilio reakiras la originalan staton ĉe malgranda akvorezisto. Dum tio okazas space unu kurbo.

Ĉiu cilio de la ciliordo batas iom poste al la antaŭstaranta. Oni nomas tion metaĥrona moviĝo. La moviĝofluo estas tiel ondoforma, komarebla kun en vento ondanta tritikkampo.

Pri la kurbiĝo respondecas la energibezonaj, ATP-dependaj deŝoviĝoj de la mikrotuboj de la cili-interno.

Cilioj kaj flageloj estas kuntiritaj science sub la nocio *undulipodiumoj*, ĉar ili montras la saman konstru-principon.
Botanikisto nomas foliojn (pli malofte ankaŭ tutaj organoj) kun cilioj, se la folirando estas kovrata de vico da mallongaj haroj. Tiuj haroj estas elkreskaĵoj de ĉeloj aŭ el kompletaj ĉeloj aŭ el pluraj ĉeloj.

## Vidu ankaŭ 
* cilioj
* okulharo

Kategorio:Ĉelbiologio
Robinio

**Robinio**  (*Robinia*) estas genro de arboj, el familio fabacoj, devena el  Nordameriko, kiu estis unuafoje alportita en Eŭropon de Jean ROBIN (el kiu ĝia nomo); Jean ROBIN, 1550-1629, estis botanikisto de la reĝo de Francujo Henriko la 4-a, kaj la plejunua ekzemplero de robinio plantita de li en Parizo en la jaro 1601 plu vivas kaj videblas en Jardin des Plantes. 

Kiel ĉiuj fabacoj, robinio kapablas danke al simbiozaj bakterioj el genro rizobio (*Rhizobium*) sin nutri per la atmosfera nitrogeno, tial ĝi povas kreski eĉ en malriĉaj grundoj. Tial ĝi estas ofte plantita sur la talusoj de fervojoj, kaj en Hungario ĝi estis multe plantita en sablaj nekutiveblaj grundoj.

Ĝiaj folioj estas nepare pinataj (kunmetitaj).

Blankaj floroj grupiĝas en infloreskoj, nomataj grapoloj, kiuj aperas en majo.

## Taksonomio 
### Specioj 
(* = ne akceptitaj kiel apartaj de ĉiuj botanikistoj)
* *Robinia boyntonii* *
* *Robinia elliottii* *
* *Robinia hartwegii* * (sin. *R. viscosa* var. *hartwegii*)
* *Robinia hispida*
* *Robinia kelseyi* *
* *Robinia lŭurians* *
* *Robinia nana* *
* *Robinia neomexicana*
* *Robinia pseudoacacia* - ŝajnakacia robinio
* *Robinia viscosa*

### Hibridoj 
* *Robinia × ambigua* - *R. pseudoacacia* × *R. viscosa*
* *Robinia × holdtii* - *R. neomexicana* × *R. pseudoacacia*
* *Robinia × longiloba* - *R. hispida* × *R. viscosa*
* *Robinia × margarettiae* - *R. hispida* × *R. pseudoacacia*

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.pflanzenbuch.de/modules.php?name=Pflanzendatenbank&s=Robinia+%25 
* http://www.giftpflanzen.com/robinia_pseudoacacia.html 

Kategorio:Faboideoj
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Arĝenta golo

La **arĝenta golo** estas futbala regulo, uzata en la kromtempo, se la ĝistiama rezulto estas egalstata.
Tiu regulo estis enkondukita en 2002 fare de UEFA
kaj anstataŭigis la tn. orgolan regulon, kiu jam ekzistis ekde 1994.

Se iu teamo superas la alian, post la unua 15-minuta periodo de kromtempo, tiu teamo gajnas kaj la ludo finiĝas. Male, se plu estas egalstato, ili ludas plian 15-minutan kromtempon.
Se ankoraŭ tiam estas egalstato, sekvas **golŝotoj** (ŝotoj aranĝitaj same kiel penaloj)
La diferenco kun la ora golo estas, ke la ludo ne finiĝos pro la golo en kromtempo
- tiel la alia teamo havos la eblecon egaligi la rezulton.

La arĝenta golregulo estis uzata unuafoje en 2003 en la finalo de UEFA Pokalo inter FC Porto kaj Celtic (Skotlando).

Ĉar la arĝenta golo ne populariĝis, UEFA decidis en februaro 2004 nuligi tion post la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2004
kaj reiri al la situacio de antaŭ 1994, t.e. 2-foje 15-minuta kromtempo kaj en kazo de egalstato, punŝotoj.
## Eksteraj ligiloj 
* http://de.uefa.com 
* http://fifa.com/de/index.html 
* http://fifa.com/de/regulations/regulation/0,1584,3,00.html  

Golo
Ora golo

En futbalo decidas la matĉon la **ora golo** en la kromtempo. 

Tiu estis aplikata en la glacihokeo (angle Sudden Death abrupta morto), kiun transprenis FIFA al la regularo kaj aplikis ĝin en Mond-Pokalo de Futbalo 1994, okazinta en la Usono. La unua ora golo falis nur en 1996 de Oliver Bierhoff en la finalo de la Eŭropa Futbal-Ĉampionado. Per tio Germanio iĝis ĉampiono de Eŭropo.

La 12-an de oktobro 2003 kapumis Nia Künzer oran golon en la 98-a minuto de la finalo Germanio-Svedio de la Virina Futbala Mondpokalo 2003. Tio okazis en Usono kaj per tio iĝis Germanio ( 2:1) mondĉampiono.

Pro la nepopulareco de la orgola regulo, tio estis ŝanĝita en la sezono 2002 fare de UEFA al la t.n. ***arĝenta golo***-regulo.

Golo
Kategorio:Sporta terminologio
Jardeko

**Jardeko** estas tempoperiodo de dek jaroj.

Ofte oni uzas tiun vorton por nomi periodon, dum kiu cifero de dekoj de la jaro estas la sama, ekzemple: *1980-aj jaroj*.

Tamen ĝenerale ajna periodo de dek jaroj (aŭ eĉ proksimume dek jaroj) povas esti nomita tiel, ekzemple: *Jardeko de cigana integro (2005–2015)*.

## Vidu ankaŭ 
* 0 (jaro)
* Tagoj
* Listo de jardekoj
* Jaro
* Jarcento
* Erao


Kategorio:Mezurunuoj de tempo
Kategorio:Tempo