Tufparuo

**Tufparuo** (*Lophophanes cristatus*, antaŭe *Parus cristatus*) estas eta kantobirdo, malpli granda ol pasero, el la familio de paruedoj. Ĝi estas sufiĉe disvastigita kaj kutima en arbaroj en plejparto de Eŭropo. En norda Eŭropo ĝia preferata habitato estas pinofitaj arbaroj, kaj en Francio kaj Iberia duoninsulo ĝi preferas falfoliajn duonarbarojn. En Brita insularo la specio ankaŭ renkonteblas, sed preskaŭ nure en pinofitaj praarbaroj de regionoj Inverness kaj Strathspey de Altaj Landoj de Skotio. Tiuj ĉi birdoj tre malofte vagas forde siaj kutimaj teritorioj kaj ĉe la specio migrado ne observeblas.

## Taksonomio
La specion unue formale priskribis (sub dunomo *Parus cristatus*) sveda naturalisto Karolo Lineo en la 10-a eldono de sia fundamenta verko *Systema Naturae* el jaro 1758. Apartan genron *Lophophanes* por ĝi proponis germana naturalisto kaj naturfilozofo Johann Jakob Kaup en 1809. Molekulfilogenetikaj esploroj de la 2000-aj jaroj subtenis la apartecon de *Lophophanes*,  
kaj nun plejparto de birdosistematikaj aŭtoritatoj, interalie la ''American Ornithologists' Union* kaj la *British Ornithologists' Union*, agnoskas la genron.

La genra nomo *Lophophanes* estas kunmetaĵo de  vortoj *lophos* ("kresto"), kaj *phaino* ("montras"). 
La specia epiteto *cristatus* estas latina vorto por "krestata" aŭ "kresthavanta".

## Aspekto 
eta|maldekstre|250ra|Tufparuo
Ĝi estas facile rekonebla paruo ĉefe pro la **levebla kresto** (kiu donas la nomon de la specion kaj en Esperanto kaj en la latina scienca nomo, ĉar *cristatus* signifas “kresta”), kies pinto estas ofte kurbeca, dum la tuta kresto estas strieca je blanko en bruno. Ankaŭ la dorso estas bruna, dum la **blanka vizaĝo**, kiel ĉe aliaj paruoj estas ĉirkaŭata de **nigra ĉirkaŭstrio**, kiu venas el la tre nigra gorĝo, kiel kolumo al antaŭnuko kie supreniras por reveni tra la okulo (pli mallarĝe) al la ankaŭ nigra beko, tamen estas tre distinga ke, krom la ĉirkaŭstrio, estas **alia paralela interna strio** kiu subiras kun formo de C el la orelzono. Ankaŭ la okuloj kaj gamboj estas nigrecaj. La subaj partoj estas blankecaj, sed kun helbrunaj aŭ okraj nuancoj en flankoj.

Ĝi estas, kiel aliaj paruoj, kantemaj, kaj tiaj birdoj kutime kantas konstantan *zii, zii, zii* , simila al tiu de la Nigra paruo .

### Aliaj karakterizaĵoj 
* Longeco 12&nbsp;cm
* Enverguro 20&nbsp;cm
* Pezo 10 g
* Ovoj 5-6, 2x jare

## Distribuo kaj habitato 
Tiuj ĉi palearktisaj birdoj estas sufiĉe kutimaj en plejparto de Eŭropo, sed en la Brita insularo ĝi nur renkonteblas en  Kaledoniaj koniferaroj de Altaj Landoj de Skotio. La specio ankaŭ mankas en plejparto de Apenina duoninsulo kaj en severklimataj nordaj partoj de Skandinavio. En norda Eŭropo ĝia arealo disvastiĝas norden ĝis arbarlimo: ĝis 65° de norda latitudo en Svedio, Suomio kaj Karelio, ĝis 67° en Pomorio kaj Komio, kaj pli sude eoste de tio ĉi. Eosta limo de la arealo estas en eostaj deklinoj de Uralo apud urbo Jekaterinburgo.
Suden la limo de arealo atingas nordan marbordon de Mediteranea maro en Hispanio kaj Francio, sudan limon de Alpoj, Albanion, centran Grekion, Bulgarion, sudajn deklinojn de Karpatoj, Volinan kaj Podolan altaĵojn ĝis 49° de norda latitudo, centran kaj eostan Ukrainion ĝis 50° de norda latitudo, Voroneĵan, Penzan, kaj Samaran provincojn de nuna Rusio.

Tufparuo estas loĝanta birdo kaj ne emas migri laŭsezone, nek ĝenerale veturi grandajn distancojn pro iu kialo. Ioma sezona migrado nur observeblas en la ekstremnordaj partoj de la arealo: en Kola duoninsulo, en baseno de rivero Peĉora, kaj en Sameio, kaj eĉ tie la distanco de migradoj estas malpli ol 100&nbsp;km.

## Vivmaniero 
### Reproduktiĝo 
Tufparuoj komencas la reproduktan sezonon pli frue ol aliaj paruedoj: plej ofte ĝi daŭras de marto ĝis junio.
Ekzistas raportoj pri nestoj de tufparuoj trovitaj en homaj konstruaĵoj, ekzemple lignaj bariloj, kaj eĉ en grundo. Plej ofte la nestoj estas ne tre alte super la tero, kutime en la plej malsupra parto de la trunko, kaj ne pli alte ol 3&nbsp;m. Nur en tre maloftaj okazoj oni trovis tufparuajn nestojn pli alte, foje eĉ ĝis 13&nbsp;m super la grundo.

La arbotruo estas 11—18&nbsp;cm profunda, kun diametro de enirejo ne pli ol 30&nbsp;mm.
La birdoj ankaŭ volonte fortikigas ĝin per dipteroj (muŝoj kaj kuloj), himenopteroj (abeloj kaj vespoj), kaj hemipteroj.
Dum anatomiaj esploroj oni ankaŭ trovis en stomakoj de plenkreskuloj aliajn insektojn kiel libeloj, plekopteroj, efemeropteroj, afidoj, neŭropteroj, ortopteroj (lokustoj aŭ griloj) kaj triĥopteroj.
Idoj antaŭ elnestiĝo estas nutrataj preskaŭ ekskluzive per lepidopteroj kaj araneoj.

En aŭtuno kaj vintro la dieto de tufparuo radikale ŝanĝiĝas kaj iĝas preskaŭ pure herbovora. La birdoj manĝas semojn de piceoj, pinoj, abioj, pseŭdocugoj, kameciparisoj, fagoj, betuloj, berojn de junipero, kratago, aŭ kornuso, sorpojn ktp.
Fruprintempe, kiam semoj kaj fruktoj jam estas pliparte formanĝitaj kaj insektoj ankoraŭ ne aperis, la birdoj subtenas sin per stamenoj de tremoloj kaj sevo de betulo, tremolo, aŭ acero.

La tutan jaron tufparuoj provas fari kaŝojn de nutraĵoj, aparte aktive dum pli malpli abundajn periodoj inter septembro kaj oktobro kaj inter marto kaj junio.
La birdoj kaŝas semojn, raŭpojn aŭ araneojn en krevaĵoj de arboŝelo, sub liĥenoj, inter folioj de pinofitoj, aŭ, malofte, sur la tero ĉe arbaj radikoj. Malsimile al salikparuo, tufparuo ne bone kaŝas siajn rezervojn, kaj lerta observanto povas preskaŭ ĉiam vidi ilin de ekstere.
Supozeble, la birdo mem kutime ne memoras precize kie ĝi kaŝis la nutraĵojn, sed ĉar ĝi ĉiam furaĝas en pli malpli stabila teritorio, ĝi kun granda probableco retrovas la kaŝojn. Krom la tufparuo mem, la kaŝoj helpas al aliaj birdoj, ne tiom lertaj je furaĝado, ekzemple .

## Bildaro 

Dosiero:Lophophanes cristatus Luc Viatour 1.jpg
Dosiero:Lophophanes cristatus Luc Viatour 2.jpg
Dosiero:Lophophanes cristatus Luc Viatour 3.jpg
Dosiero:Lophophanes cristatus Luc Viatour 5.jpg
Dosiero:Lophophanes cristatus MHNT.ZOO.2010.11.181.1.jpg|ovoj de *Lophophanes cristatus'' - Muzeo de Tuluzo

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Granda paruo
* Blua paruo
* Nigra paruo

## Eksteraj ligiloj 
* Filmetoj de Tufparuoj ĉe Interreta Birdokolekto
* Kanto de Tufparuo (el Sveriges Radio P2)
* (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Kategorio:Paruedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Birdoj de Afriko