Metro

[eta|Internacia prototipa metro el plateno-iridio. Ĉi tiu estis la normo ĝis 1960, kiam la nova [Sistemo Internacia de Unuoj ekuzis mezuron de la spektro de kriptono kiel bazan difinon de metro. Ekde 1983 la unuo estis difinita per rilato al la lumrapido en vakuo]]
**Metro** (simbolo: *m*) estas la baza unuo por longo en la Sistemo Internacia de Unuoj (SI).

Tiu longo-unuo donis nomon al tuta sistemo de mezurado, la *metra sistemo*, kiu baziĝas sur strikte difinitaj bazaj unuoj kaj ties dekobloj kaj dekonoj, centobloj kaj centonoj, milobloj kaj milonoj, kaj tiel plu, kaj kiu realiĝas en iom diferencaj versioj, nuntempe ĉefe en la Sistemo Internacia. La metra sistemo estas aprobita en la tuta mondo kaj praktike uzata preskaŭ ĉie ekster Usono.

La vorto metro deriviĝas de la malnova-greka vorto *μέτρον* [metron], kiu signifas "mezur(il)o".

## Etimologio 
 (BIPM) – Uzu mezuron (en greka: ).]]
La etimologiaj radikoj de *metro* povas esti elprenitaj el la greklingvaj verbo  (metreo) ((I) mezuri, kalkuli aŭ kompari) kaj nomo  (metron) (mezuro), kiuj estis uzitaj kaj por fizikaj mezuroj, kaj por poezia metriko kaj etende por moderado aŭ evitado de ekstremismo (kiel en "estu mezurita en via reago", "li ne scias mezuron"). Tiu gamo de uzoj troviĝas ankaŭ en Latino (), franca (), angla kaj aliaj lingvoj. La greklingva vorto estas derivita el prahindeŭropa radiko '''' 'mezuri'. La moto  (metro ĥro) en la sigelo de la Internacia Buroo pri Pezoj kaj Mezuroj (BIPM), kiu estis diraĵo de la greka politikisto kaj filozofo Pitako el Mitileno kaj povas esti tradukita al "Uzu mezuron!", tiukadre alvoko kaj al mezurado kaj al moderado. La uzado de la vorto *metre* (por la franca unuo ) en angla startis almenaŭ tiom frue kiom je 1797.

## Historio 
### Unuaj proponoj 
Ĝis la 18-a jarcento la plejparto de longaj unuoj estis iel derivitaj de la homa korpo: Unu colo estis la larĝo de homa dikfingro, unu futo la longo de homa piedo, unu jardo tiu de homa paŝo. Evidente tiuj difinoj estis malprecizaj; la komerco tamen necesigis precizajn kaj ripeteblajn mezuradojn. Kvankam multaj regnoj tiutempaj fiksis oficialajn difinojn por longo-unuoj, ili estis nekongruaj inter si. Jam en la 17-a jarcento estis proponoj pri longo-unuo sendependa de la homa korpo. 

Galilejo malkovris gravitan akcelon por klarigi la falon de korpoj sur la surfaco de la Tero. Li observis ankaŭ la regularecon de periodo de balanciĝo de la pendolo kaj ke tiu periodo dependas de la longo de la pendulo.

[thumb|La Meridianejo de la [Observatorio de Parizo (aŭ halo Cassini): la Pariza meridiano estas desegnita surgrunde.|dekstre|230ra]]
La leĝoj de Kepler pri planeda movo utilis kaj al la malkovro de la Neŭtona leĝo pri universala gravito kaj por la determinado de la distanco el la Tero ĝis la Suno fare de Giovanni Domenico Cassini. Ili ambaŭ estis uzita por la determinado de la grando de la Tero, tiam konsiderata sfero, fare de Jean Picard pere de trianguligo de la Pariza meridiano.

En 1675 Tito Livio Burattini proponis por tiu longo la italan nomon *metro cattolico*, verŝajne uzante la originan signifon de *cattolico*, "ĝenerala", "tuteca" (de la greka *καθολικός*). Sed poste oni malkovris, ke la longo de sekunda pendolo varias el loko al loko. 

Christiaan Huygens trovis la centrifugan forton kiu klarigas variaĵojn de gravita akcelado depende de la latitudo. Li matematike ankaŭ formulis la rilaton inter la longo de la simpla pendolo kaj la gravita akcelado.

En 1841, Friedrich Wilhelm Bessel uzante la metodojn de malplej grandaj kvadratoj kalkulitaj el kelkaj arkomezuroj por atingi novan valoron por la ebenaĵo de la Tero, kion li determinis kiel 1/299.15. Li ankaŭ cerbumis novan instrumenton por mezuri la gravitan akceladon kiu estis uzita ankaŭ en Svisio fare de Emile Plantamour, Charles Sanders Peirce, kaj Isaac-Charles Élisée Cellérier (8.01.1818 – 2.10.1889), matematikisto de Ĝenevo kiuj tuj sendepende malkovris matematikan formulon por korekti sistemajn erarojn de tiu aparato kiuj estis notitaj de Plantamour kaj Adolphe Hirsch. Tio ebligis Friedrich Robert Helmert determini rimarkindan akuratan valoron de 1/298.3 por la ebeno de la Tero kiam li proponis sian referencan elipsoidon en 1901. Tio estis ankaŭ la rezulto de la Konvencio pri la Metro de 1875, kiam la metro estis adoptita kiel internacia scienca unuo de longo por la konvencioj de kontinentaj eŭropaj geodeziistoj kiuj sekvis la ekzemplon de Ferdinand Rudolph Hassler.

### Meridiana difino 
thumb|dekstre|230ra|Meridiana kvarono.
En 1790, unu jaron antaŭ definitive oni decidis, ke la metro estu bazita sur la termeridiana kvarono (kvarono de la Tera cirklo tra ties polusoj), Talleyrand proponis, ke la metro havu la longon de la sekunda pendolo je latitudo de 45°. Tiu eblo, kun unu triono de tiu longo difinanta la futon, estis konsiderata de Thomas Jefferson kaj aliaj por la redifino de jardo en Usono tuj post atingo de sendependeco el la Brita Monarkio.

Anstataŭ la sekunda pendola metodo, la komisiono de la Franca Akademio de Sciencoj - inter kies membroj estis Borda, Lagrange, Laplace, Monge, kaj Condorcet - decidis ke la nova mezuro devus esti egala al unu dekmilionono de la distanco de la norda poluso al la Ekvatoro, determinita per mezuradoj laŭ la meridiano pasanta tra Parizo. Krom la evidenta konsidero de facila aliro por francaj geodeziistoj, la pariza meridiano ankaŭ estis bona elekto pro sciencaj kialoj: parto de la kvadranto de Dunkirko ĝis Barcelono (ĉirkaŭ 1000 km, aŭ unu dekono de la totalo) povus esti mezurita je komenc- kaj fin-punktoj ĉe marnivelo, kaj tiu parto estis proksimume en la mezo de la kvadranto, kie oni esperas, ke la efikoj de la tera oblateco ne devas esti atentitaj. Krome pliboniĝoj en la mezuriloj desegnitaj de Borda kaj uzataj por ĉi tiu esploro vekis esperon pri pli preciza determino de la longo de ĉi tiu meridiana arko. akceptis eĉ pli precize mezureblan normon: unu metro egalas la distancon, kiun lumo trapasas en vakuo en unu 299&nbsp;792&nbsp;458-ono de sekundo. Tiu nova difino samtempe fiksas la lumrapidon, kiu ekde tiam do estas ekzakte 299&nbsp;792&nbsp;458 metroj en sekundo. La difino de la metro ekde tiam do dependas de la difino de la sekundo, kiu estas pli facile mezurebla ol, ekzemple, ondolongoj de elektromagneta radiado.

La redifinoj en 1960 kaj 1983 kompreneble ne celis ŝanĝi la metron, nur doni bazon por pli preciza mezurado. Per tiuj redifinoj tamen ŝanĝiĝis la epistemologia (sciteoria) statuso de la lorenca transformo kaj, sekve, de la teorio de relativeco. Antaŭe necesis *postuli*, ke la lumrapido estas konstanta kaj la sama en ĉiu inercia kadro de referenco, kaj la korekteco de tiu postulato ne estis pruvebla. Nun, ne plu povas esti ia dubo, ĉar la lumrapido estas konstanta jam pro la difino de la metro kaj la sekundo.

### Usono 
Usono la  eldonis leĝon, kiu permesis la uzon de la metra sistemo; tamen en la praktiko ĝi ne estas multe uzata. En 1975 Usono dekretis leĝon (*Metric Conversion Act* = leĝo pri metra konvertado), kiu deklaris la metran sistemon la preferata kaj ordonis al ĉiuj federaciaj institucioj laŭeble uzi la metran sistemon, dirante:

Sekcio 205j de la leĝo devigis ĉiujn federaciajn aŭtoritatojn doni jarajn raportojn pri la temo. Tiu devo estis nuligita en 1995.

En Usono por la metra sistemo ankoraŭ aktivas privata asocio, *U. S. Metric Association*.

## Fruaj adoptoj de metro internacie 
En Francio, la metro estis adoptita kiel ekskluziva mezuro en 1801 dum la Konsularo. Tio pluis dum la Unua Franca Imperio ĝis 1812, kiam Napoleono dekretis la enkondukon de la ne-dekunuaj *mesures usuelles* (kutimaj mezuroj), kiuj restis uzataj en Francio ĝis 1840 dum la regado de Louis Philippe. Post la aliĝo de la Kantono Ĝenevo al Svisio en 1815, Guillaume Henri Dufour publikigis la unuan oficialan svisan mapon, por kiu oni adoptis la metron kiel unuo de longo.

### Adoptodatoj laŭ landoj 
* France: 1801–1812, poste 1840
* Reĝlando Nederlando: 1820
* Reĝlando Belgio: 1830
* Ĉilio: 1848
* Reĝlando Sardio, Italio: 1850
* Hispanio: 1852
* Portugalio: 1852
* Kolombio: 1853
* Ekvadoro: 1856
* Meksiko: 1857
* Brazilo: 1862
* Argentino: 1863
* Italio: 1863
* Usono: 1866
* Germana Imperio, Germanio: 1872
* Aŭstrio, 1875
* Svisio: 1877: 

## Vidu ankaŭ 
* Aĵoj de 1 Mm ĝis 1 Gm longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 1 km ĝis 1 Mm longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 100 m ĝis 1 km longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 10 m ĝis 100 m longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 1 m ĝis 10 m longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 1 dm ĝis 1 m longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 1 cm ĝis 1 dm longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 1 mm ĝis 1 cm longaj aŭ altaj
* Aĵoj de 1 μm ĝis 1 mm longaj aŭ altaj
* Dekoblaj kaj dekonaj unuoj
* Lumrapido
* Longo
*Metra decimala sistemo
*Konvencio pri la Metro

## Eksteraj ligiloj 
* Historio de la metro je la Usona Nacia Instituto de Normoj kaj Tekniko (NIST) 
* Buroo internacia _de pezoj kaj mezuroj – longoj 
* http://www.mel.nist.gov/div821/museum/timeline.htm  Templinio de historio de la metro ĉe NIST 
* Historio de la metro ĉe la Buroo internacia _de pezoj kaj mezuroj (BIPM) 

## Referencoj 
Kategorio:Mezurunuoj de longo
Kategorio:Bazaj unuoj de SI