El Niño

eta|dekstra|*El Niño* de 1997–98 observita de satelito TOPEX/Poseidon. La blankaj areoj ĉe tropikaj okcidentaj marbordoj de norda Suda kaj la tuta Centra Ameriko same kiel laŭlonge de la centr-orienta ekvatora kaj sudorienta Pacifika Oceano indikas la areon de varma akvo.
***El Niño*** (prononcu [el ˈniɲo], proksmimume el NInjo, hispane signifas "la knabo") estas varma pacifika ekvatora marfluo, aperanta foje dum kelkaj jaroj. Dum lastaj jardekoj okazis El-Ninjo en 1982–83, 1986–87, 1991–1993, 1994–95, 1997–98, 2002-03, 2004-05, 2006-07, 2009-10, 2014-16, 2018-19, kaj 2023-24 t.e. averaĝe post ĉiuj 3-4 jaroj.

Oni konas tiun klimatan fenomenon ne nur pro la varmaj interoceanaj akvofluoj, sed ankaŭ pro la apero de planedaj misfunkcioj, la tergloba kaj la maraj sistemoj afektiĝas, ĉefe la pacifika kaj ekvatora, ĝenerale inter decembro kaj marto. La apero de la varmaj akvofluoj en la Pacifiko estis identigitaj de peruaj fiŝkaptistoj antaŭ kelkaj jarcentoj; ili nomis la fenomenon “el niño” (la infano) pro ĝis koincido kun la religia festo Kristnasko fine de decembro.

## Priskribo 
Tiu ĉi fenomeno prezentiĝas ĉiujn 2-7 jarojn; ĝi identiĝas pro la nenormalaj temperaturaj kondiĉoj sur la maro kaj atmosfero, kiuj daŭras proksimume dek du ĝis dek ok monatojn. La fenomeno ekas proksime de Aŭstralio kaj Indonezio en la tropika Pacifika Oceano kaj la atmosfera premo ŝanĝas kaj kreskigas la rapidecon de la pacifikaj ventofluoj kaj la pluvoj transiras al aliaj tropikaj regionoj.

eta|350px|La ĉefa okazaĵo de la 20a jarcento de El Niño estis tiu de 1997-98. Mapo de la nenormalaj temperaturoj de la oceana surfaco en decembro de 1997.
Dum normalaj kondiĉoj, ankaŭ nomataj “no-niño” (ne-infano), la orientaj ventoj alportas grandan kvanton da akvo kaj varmo al la okcidenta oceana parto, la mara nivelo konsekvence estas proksimume kvindek centimetrojn pli alta en Indonezio ol en la perua kaj ekvadora marbordoj. Krome la temperatura diferenco inter la du pacifikaj lokoj estas 8 gradoj.

En jaroj, kiam El-Ninjo forestas, laŭ la tuta pacifika marbordo de Sudameriko pro leviĝo de malvarmaj profundaj akvomasoj, kaŭzita de surfaca malvarma perua marfluo, temperaturo de oceana supraĵo estas 15 - . Dum El-Ninjo la temperaturo altiĝas je 6-10 gradoj. Dum tio en regiono de ekvatoro la fluo pli varmiĝas, ol ordinare. Tial alizeaj (pasataj) ventoj malplifortiĝas aŭ tute forestas. Varmiĝinta akvo disfluante en diversajn direktojn iras reen al amerika marbordo. Aperas anomalia konvekcio, kaj al Centra kaj Suda Amerikoj atakas pluvegoj kaj uraganoj.

Anomalia vetero okazas en diversaj partoj de la Tero dum El-Ninjo. En la tropiko okazas plioftiĝo de pluvoj en regionoj orientaj de la centra parto de Pacifiko kaj malplioftiĝo en norda Aŭstralio, en Indonezio kaj en Filipinoj. En decembro-februaro enormaj pluvoj okazas en la borda parto de Ekvadoro, en la nord-okcidento de Peruo, en suda Brazilo, centra Argentino kaj la ekvatora-orienta parto de Afriko, sed dum junio-aŭgusto en la okcidento de Usono kaj en la centra parto de Ĉilio.

Apero de El-Ninjo kaŭzas anomaliajn temperaturojn de aero en la tuta mondo. En tiuj jaroj okazas la plej altaj temperaturoj. Pli varma ol ordinara vetero en decembro-februaro estas en sud-orienta Azio, en Fora Oriento, Japanio kaj Japana Maro, en sud-orienta Afriko kaj Brazilo, kaj en la sud-oriento de Aŭstralio. Eksterordinaraj temperaturoj estas konstatitaj ankaŭ en junio-aŭgusto en la okcidenta bordo de Suda Ameriko kaj sud-orienta Brazilo. Pli malvarmaj vintroj (decembro-februaro) okazas en la sud-okcidenta bordo de Usono.

[200px|eta|Altaj ondoj pro El Niño – Decembro 2002, Ocean Beach, [San Diego.]]
**El Niño** estas la varma fazo de El Niño Suda Oscilado (ofte nomita ENSO) kaj asociiĝas kun zono de varma oceana akvo kiu disvolviĝas en la centra kaj centrorienta ekvatora Pacifiko (inter proksimume la Internacia datlinio kaj 120°W), kaj ankaŭ ĉe la pacifika marbordo de Sudameriko. El Niño Suda Oscilado referencas al la ciklo de varmaj kaj malvarmaj temperaturoj, kiel mezuritaj ĉe la marsurfaca temperaturo, de la tropika centra kaj orienta Pacifika Oceano. El Niño estas akompanata de alta aerpremo en la okcidenta Pacifiko kaj malalta aerpremo en la orienta Pacifiko. La malvarma fazo de ENSO estas nomita "La Niña" kun marsurfaca temperaturo en la orienta Pacifiko sub averaĝaj kaj aerpremoj altaj en la orienta kaj malaltaj en la okcidenta Pacifikoj. La cikloj ENSO, kaj El Niño kaj La Niña, okazigas tutmondajn ŝanĝojn kaj de temperaturoj kaj de pluvo. Mekanismoj kiuj fakte okazigas la osciladon ankoraŭ restas studataj. Evolulandoj dependaj el agrikulturo kaj fiŝkaptado, precipe tiuj, kiuj havas bordon ĉe la Pacifika Oceano (sed ne nur), estas la plej tuŝitaj.

## Etimologio 
En amerika hispana lingvo, la esprimo "El Niño" referencas al la infano Jesuo, kaj ĝi estas uzata por la klimata koncepto ĉar la varma akvo en la Pacifiko ĉe Sudameriko estas ofte plej varma ĉirkaŭ Kristnasko. "La Niña" [la-NI-nja], elektita kiel esprimo 'mala' de El Niño, laŭvorte tradukeblas al "la infanino".

## Koncepto 
Origine la termino El Niño aplikiĝis al ĉiujara malforta varma oceana marfluo, kiu fluas suden laŭlonge de la marbordo de Peruo kaj Ekvadoro ĉirkaŭ Kristnasko. Tamen, post tempo la termino evoluis kaj nuntempe referencas al varma kaj negativa fazo de El Niño Suda Oscilado kiam varmiĝas la oceana surfaco en la centra kaj orienta tropika Pacifika Oceano. Tiu plivarmigo kaŭzas ŝanĝon en la atmosfera cirkulado kaj pluvo malpliiĝas ĉirkaŭ Indonezio kaj Aŭstralio, dum pluvo kaj formado de tropikaj uraganoj pliiĝas en la tropika Pacifika Oceano. La malaltnivelaj surfacaj ventoj, kiuj normale blovas el oriento al okcidento laŭlonge de la Ekvatoro, aŭ malfortiĝas aŭ ŝanĝas sian direkton. Tiuj diversaj specoj de El Niño estas klasitaj laŭ tio, kie la nenormaliĝoj de tropikpacifika marsurfaca temperaturo (SST) estas plej grandaj. Ekzemple, oni supozas ke El Niño tuŝis la Inkaan Imperion, kiu oferbuĉis homojn por klopodi eviti pluvojn. La unua skriba registro de la efiko de El Niño okazis ĉirkaŭ 1525, kiam Francisco Pizarro venis en Peruon kaj notis pluvon okazantan en dezertoj.

Nuntempe ĉiu lando havas diferencajn sojlojn por difini, kio estas okazo de El Niño, kongruajn kun la specifaj interesoj de la lando. Ekzemple, la aŭstralia meteologia servo (*Bureau of Meteorology*) rigardas al la modelo de ventoj, SOI, veteraj modeloj kaj marsurfacaj temperaturoj en la regionoj Nino 3 kaj Nino 3.4, antaŭ deklari okazon de El Niño. La usona *United States Climate Prediction Center* (CPC) kaj la *International Research Institute for Climate and Society* (IRI) rigardas al la marsurfacaj temperaturoj en la regiono Nino 3.4, la tropika atmosfero de Pacifiko kaj ĉu la prognozoj de la Oceana Indico de El Niño NOAA egalas aŭ superas +0.5C dum kelkaj sezonoj en serio. Tamen, la Japana Meteologia Agentejo deklaras ke komencis okazo de El Niño, kiam la averaĝa kvinmonata devojiĝo de la marsurfaca temperaturo ĉe la regiono NINO.3 estas ĉirkaŭ  () pli varma dum 6 sinsekvaj monatoj aŭ plie.

Ne estas interkonsento ĉu la klimata ŝanĝo influas al la okazoj de El Niño, ties forto aŭ daŭro, ĉar la esploraj klopodoj subtenas ke la okazaĵoj de El Niño iĝis pli fortaj, pli longaj, pli mallongaj kaj pli malfortaj.

## Okazaĵoj 
## Kultura historio kaj prahistoria informaro 
## Diverseco ĉe El Niño 
## Efiko sur la tutmonda klimato 
En la scienco pri klimata ŝanĝo, EN estas konata kiel unu el la esencaj fenomenoj kiuj ludas gravan rolon en la klimata varieblo. La aliaj du estus la Pacifika jardeka oscilado kaj la Atlantika multjardeka oscilado. 

Ankaŭ La&nbsp;Niña efikas sur la tutmonda klimato kaj ŝanĝas la modelojn de la normala vetero, kio povas konduki al intensaj ŝtormoj en kelkaj lokoj kaj sekego en aliaj. Okazaĵoj de El Niño okazigas mallongdaŭrajn (proksimume unujare longaj) plialtigojn en tutmonda averaĝa surfaca temperaturo dum la okazaĵoj de La Niña okazigas mallongdaŭrajn malvarmigojn. Tiel, la relativa ofteco de El Niño kompare kun la okazaĵoj de La Niña povas tuŝi la tendencojn de la tutmonda temperaturo je jardekaj temposkaloj. 

### Klimata ŝanĝo 
Ne estas pruvoj ke ekzistas veraj ŝanĝoj en la fizikaj fenomenoj de EN pro la klimata ŝanĝo. La klimataj modeloj ne simulas EN sufiĉe bone por fari fidindajn antaŭdirojn. Estontaj tendencoj en EN estas necertaj Eble la observita fenomeno de pli oftaj kaj pli fortaj okazaĵoj de El Niño okazas nur en la komenca fazo de la tutmonda  varmiĝo, kaj poste (ekz., ankaŭ post la malaltaj tavoloj de la oceano varmiĝis), El Niño iĝos pli malforta. Eble ankaŭ la stabiligaj kaj malstabiligaj fortoj kiuj influas super la fenomeno finfine  kompensos unuj la aliajn. 

La konsekvencoj de EN laŭ la temperaturaj nenormalaĵoj kaj ekstremaj precipitado kaj vetero ĉirkaŭ la mondo estas klare pliiĝantaj asocie kun la klimata ŝanĝo. Por ekzemplo, ĵusa fakularo (ekde ĉirkaŭ 2019) trovis, ke la klimata ŝanĝo estas pliigante la oftecon de ekstremaj okazaĵoj de El Niño. Antaŭe ne estis interkonsento ĉu la klimata ŝanĝo faros influon super la forto aŭ daŭro de la okazaĵoj de El Niño, ĉar esplorado alterne subtenis, ke la okazaĵoj de El Niño iĝas pli fortaj kaj pli malfortaj, pli longaj kaj pli mallongaj. 

Ĉirkaŭ la lastaj kelkaj jardekoj, la nombro de okazaĵoj de El Niño pliiĝis, kaj la nombro de okazaĵoj de La Niña malpliiĝis, kvankam la observado de EN dum multe pli longa daŭro necesas por detekti klarajn ŝanĝojn.

Studioj de historiaj datumon montras, ke la ĵusa variado ĉe El Niño plej verŝajne rilatas al la tutmonda varmiĝo. Por ekzemplo, kelkaj rezultoj, eĉ subtrahinte la pozitivan influon de jardeka variado, montriĝas eble jam estaj en la tendenco de EN, la amplekseco de la variableco de EN en la observitaj datumoj ankoraŭ pliiĝas, tiom multe kiom ĝis 60% en la lastaj 50 jaroj. Studo publikigita en 2023 fare de esploristoj de la aŭstralia Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation (CSIRO) trovis, ke eble la klimata ŝanĝo pliigis dufoje la verŝajnecon de fortaj okazaĵoj de El Niño kaj naŭ fojojn la verŝajnecon de fortaj okazaĵoj de La Niña. La studo asertos, ke ĝi trovis konsenton inter diferencaj modeloj kaj eksperimentoj.

## Regiona efiko 
La efikoj komunaj al la plejparto de okazoj de *El Niño* estas malpliiĝo de pluvado en Indonezio kaj la nordo de Suda Ameriko, kaj pliiĝo de pluvado en la sudoriento de Suda Ameriko, orient-ekvatora Afriko, kaj suda Usono.

### Norda Ameriko 
En Norda Ameriko la ĉefaj temperaturaj kaj precipitaĵaj efikoj de *El Niño* ĝenerale okazas dum la ses monatoj inter oktobro kaj marto. Dum *El Niño*, neĝado estas pli ol averaĝa tra la suda Roka Montaro kaj Sierra Nevada, kaj multe malpli ol averaĝa tra la nordo-centra kaj grandlaga regionoj de Usono. Pluvado pliiĝas tra la Golfa Marbordo de Usono inter Teksaso kaj Florido, kaj malpliiĝas en Havajo, la Ohia Valo, la Pacifika Nordokcidento kaj la Roka Montaro.

Esploroj pri lastatempaj veteraj okazoj en sudokcidenta Usono indikas varieman rilaton inter *El Niño* kaj pli-ol-averaĝa precipitado, dependantan interalie de la forteco de *El Niño*. Al Kalifornio la precipitaĵojn portas pli suda kaj zona ŝtormvojo ol normale. En la golfa marbordo kaj sudoriento de Usono ĝe venas de pli forta kaj suda polusa ŝprucfluo.

#### Istmo de Tehuantepeko 
La grandaskala kondiĉo de la tehuantepeka vento (en vikidatumoj), forta sezona intermonta vento pasanta inter la montaroj de Meksiko kaj Gvatemalo, asociiĝas kun apero de regiono de alta premo en la Oaĥaka Patrinmontaro en Meksiko malantaŭ malvarma fronto, kiu akcelas ventojn trans la istmo de Tehuantepeko. Tehuantepekaj ventoj okazas plejparte dum la malvarma sezono inter oktobro kaj februaro, kun kroma maksimumo en julio dum la somero kaŭzita de etendo de la Acor-Bermuda altaprema sistemo. La forteco de la vento estas plia dum *El Niño* ol dum *La Niña* pro la pli ofta invadado de vintraj malvarmaj frontoj dum okazoj de *El Niño*.  Ĝi kutime atingas 40-80 km/h, kaj malofte eĉ 190 km/h. Ĝia direkto estas el la nordo ĝis nord-nord-oriento. Ĝi rezultigas regionan akcelon de la pasato kaj povas pliigi fulmotondran aktivecon kiam ĝi interagas kun la Intertropika Kunblova Zono. La efikoj povas daŭri de kelkaj horoj ĝis ses tagoj.

### Suda Ameriko
Longdaŭraj okazoj de *El Niño* ŝanĝas la haveblecon de nutraĵo kaj habitatoj por marbestoj en la orienta Pacifiko. Ĝi malfortigas la suprenfluon de malvarma kaj nutraĵriĉa akvo, kiu ebligas grandajn populaciojn de fiŝoj. La manko de suprenfluo kaŭzas amasmortadojn de fiŝoj apud la perua marbordo, kaj sekve ankaŭ damaĝas la marbirdojn, kiuj ĉasas la fiŝojn, kaj kies fekojn bezonas la sterka industrio. La malpliiĝo kaj migroj de fiŝoj kaŭzas krizon por la fiŝkapta industrio de la okcidenta marbordo de Suda Ameriko. En 1972 la koincido de *El Niño* kaj grandaskala fiŝkaptado kaŭzis kolapson de la perua anĉoveto, la plej amase kaptata fiŝo de la mondo. Dum la okazo de 1982–83, la loĝnombroj de trakurusoj kaj anĉovetoj malkreskis, pektenoj kreskis en pli varma akvo, sed merluĉoj serĉis malvarman akvon pli profunde sur la kontinenta deklivo, dum salikokoj kaj sardinoj iris suden. Tial la kaptado de iuj bestoj pliiĝis kaj por aliaj ĝi malpliiĝis. Aliaj trakurusoj pliiĝis dum varmakvaj eventoj en la regiono, kaj peruaj sardinoj migris en ĉiliajn akvojn.

## Efiko sur la homaro 
## Vidu ankaŭ 
* Pacifika jardeka oscilado

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Caviedes, César N. (2001). *El Niño in History: Storming Through the Ages*. Gainesville: University of Florida Press. ISBN 0-8130-2099-9.
* Fagan, Brian M. (1999). *Floods, Famines, and Emperors: El Niño and the Fate of Civilizations*. New York: Basic Books. ISBN 0-7126-6478-5.
* Glantz, Michael H. (2001). *Currents of change*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-78672-X.
* Philander, S. George (1990). *El Niño, La Niña and the Southern Oscillation*. San Diego: Academic Press. ISBN 0-12-553235-0.
* Kuenzer, C.; Zhao, D.; Scipal, K.; Sabel, D.; Naeimi, V.; Bartalis, Z.; Hasenauer, S.; Mehl, H.; Dech, S.; Waganer, W. (2009). "El Niño southern oscillation influences represented in ERS scatterometer-derived soil moisture data". *Applied Geography* 29 (4): 463–477. doi:10.1016/j.apgeog.2009.04.004.
* Li, J.; Xie, S.-P.; Cook, E.R.; Morales, M.; Christie, D.; Johnson, N.; Chen, F.; d’Arrigo, R.; Fowler, A.; Gou, X.; Fang, K. (2013). "El Niño modulations over the past seven centuries". *Nature Climate Change* 3 (9): 822–826. Bibcode:2013NatCC...3..822L. doi:10.1038/nclimate1936.

* 

Kategorio:Klimata ŝanĝo
Kategorio:Fizika oceanografio
Kategorio:Naturhistorio de Ameriko
Kategorio:Naturhistorio de Oceanio
Kategorio:Hispanaj vortoj kaj esprimoj
Kategorio:Meteologio
Kategorio:Klimato