Bielsko-Biała

**Bielsko-Biała** (, ) estas eksterdistrikta urbo en la nuna Silezia Provinco de Pollando ĉirkaŭ 60&nbsp;km sude de Katowice ĉe la rivero *Biała* (germane Bialka) . Ĝi estas la administra centro de distrikto Bielsko (Silezio), al kiu ĝi tamen ne apartenas. La urbo estas tradicia centro de la mindustrio. 

La urbo ekde 1920 estas posedaĵo de Pollando, antaŭe ĝi apartenis al Aŭstrio. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

## Konindaj personoj
* Hans Schmeja (1934-2018), aŭstra filologo kaj lingvisto 
* Viktor Glondys (1882-1948), aŭstra episkopo luterana
* Moritz Blumenfeld, ekde la 12-a vivjaro en Usono Maurice Bloomfield (1855-1928), aŭstra judo, usona lingvisto, hindologo kaj sanskritologo

## Historio 
eta|maldekstra|180px|dekstra|Urbodomo
eta|maldekstra|200px|Kastelo
Bielsko fondiĝis en la 13-a jarcento de germanaj almigrintoj. Origine ĝi apartenis al la historia regiono Silezio kaj ĝis 1945 estis konata sub la germana nomo Bielitz. En la 13-a jarcento ekestis pluraj gemanlingvaj lingvoinsuloj en la regiono, el kiuj tamen nur tiu de Bielitz kaj ĉirkaŭaĵo kontinue plufunkciis ĝis la mezo de la 20-a jarcento. Ekde 1281 la loko Bielitz apartenis al la tiam fondita Teŝina princlando, antaŭ 1312 ekhavis urbajn rajtojn, kaj ekde 1327 estis sub feŭda ligiĝo al Bohemio. La rivero Biała funkciis ekde 1475 kiel ŝtatlima rivero de Pollando. Ekde 1526 la tuta Bohemio kaj ankaŭ la urbo Bielitz iĝis parto de la habsburga monarkio, do de Aŭstrio. 

La reformacio ekregis la urbon Bielitz sufiĉe rapide, eĉ la rekatolikiĝo efektivigita en 1628 kaj 1654 montriĝis plejparte malsukcesa. Kvankam ĉiuj preĝejoj estis rekatolikigitaj, la loĝantoj de Bielitz ne uzis ilin. Kun la subteno de la protestantaj aŭtoritatoj, sekretaj diservoj okazis en la arbaroj; ene de la urbo, sekretaj protestantaj lernejoj ekzistis en kaŝitaj lokoj. Dum la Tridekjara Milito, la urbo estis prirabita de la reĝa sveda armeo, kaj la kastelo estis bruligita. En la 18-a jarcento, ŝtofteksado fariĝis grava ekonomia faktoro por la urbo. La pli nova loĝloko je la alia rivo en 1723 ricevis urbajn rajtojn. En la milito de pola-litova sinsekvo, la cara rusa armeo konkeris Bielitz en 1734, kaj en la unua silezia milito inter Prusio kaj Aŭstrio, la prusa armeo konkeris ĝin en 1741. Tamen Prusio denove perdis la urbon al Aŭstrio nur unu jaron poste. Bielitz estis la sola protestanta urbo en tuta Aŭstrio. En 1772 Biala iĝis parto de la aŭstra Galicio. Pro la forfalo de la landlimo la du partoj unuiĝis en unu urbon. La Patento de Toleremo eldonita de la aŭstra imperiestro Jozefo la 2-a en 1781 kondukis al la establado de protestantaj paroĥoj en kaj Bielitz kaj Biala en 1782.

Ĉirkaŭ 1800, Bielitz havis 4 200 loĝantojn kaj kuniĝis kun Biala por formi aŭstran kunurbejon kiu, kun 8 000 loĝantoj en 1815, estis la dua plej granda en Aŭstria Supra Silezio post Opava. Industriigo rapide progresis en ambaŭ urboj. La unua lanŝpinmaŝino ekfunkciis en 1806, kaj en 1811, la unua teksfabriko, jam ne submetita al la gildaj limigoj de la ŝtoffaristoj, estis establita. En 1808 kaj 1836, incendioj detruis Bielitz, detruante grandajn partojn de la urbo. En 1848, la protestanta pastro Karl Samuel Schneider estis elektita al la Imperia Dieto en Vieno, la monarkia parlamento, kie li estis la sola protestanta reprezentanto kaj pledis por la rajtoj de protestantoj en la nova konstitucio.

Antaŭ 1881, la protestanta komunumo de Bielitz, kune kun la urbo, establis, interalie, *Realschule*, do reallernejon (tipon de mezlernejo), *Gymnasium*, do gimnazion (tipon de pli postula mezlernejo), kaj inĝenieran lernejon. La protestanta superintendanto, *Theodor Karl Haase*, kiu ankaŭ estis membro de la Imperia Konsilio, estis aparte aktiva en ĉi tiu klopodo.

Ĉe la protestanta instruista altlernejo, fondita en 1867, profesoro *Karl Volkmar Stoy* el Hajdelbergo estis la unua en Aŭstrio kiu instruis la pedagogion de Herbartismo, trejnante instruistojn el la tuta lando, de Karintio ĝis Bukovino. En 1890, la urbo akiris germanlingvan teatron. Bielitz fariĝis la centro de la lanindustrio en Silezio, sed la fabrikado de tekstilaj maŝinaroj ankaŭ ludis signifan rolon.

Post 1900, 20 000 laboristoj estis dungitaj en la industriaj fabrikoj de Bielitz, el kiuj la plej multaj loĝis en la ĉirkaŭaj vilaĝoj de la germanlingva lingvoinsulo. Ekde 1918 Bielitz/Bielsko kaj Biala/Biała ekpreniĝis de la nove formita Pollando. Bielsko estis en la tiama Pollando la sola urbo en kiu kontinue loĝis vasta plimulto de germanlingvanoj. En 1941 nazioj unuigis ambaŭ urbopartojn unuafoje, kion oni nuligis en 1945. Kiel en aliaj partoj de Silezio, inter la jaroj 1945 kaj 1947 oni forpelis ĉiujn germanlingvajn loĝantojn. En 1951 Bielsko-Biała jam denove kunfandiĝis en unu urbon, kie intertempe loĝas nur poloj.

## Esperanto en Bielitz, do ĝis la jaro 1918 
Esperanto-kurso komenciĝis en 1913 kun ĉirkaŭ 100 lernantoj; instruisto estis d-ro Bock. En la loka germana gazeto aperis, tradukita de d-ino Haas, la artikolo „Surdmutaj blinduloj”, kiun Jean Borel publikigis en Germana Esperantisto.

## Bielsko-Biała kaj Esperanto 
La kongreso de la Germana Socialdemokratia Partio en Pollando, dum kongreso en Bielsko Pollando en la jaro 1924, akceptis unuanime rezolucion proponitan de s-ro Arthur Pankratz, deputito de la pola parlamento t.e. Sejmo, kiu konsiderante la gravecon de Esperanto rekomendas al la membraro la studadon de Esperanto kaj alvokas eksterlandajn sampartianojn fari la samon. Socialdemokratiaj grupoj en Katowice, Królewska Huta kaj Bielsko tuj petis informojn pro starigo de kursoj. Kurso de 25 partoprenantoj komenciĝis en Bielsko.

En la urbo loĝas i.a. familio Handzlik. Ili tie havas interalie eldonejon de Esperanto-libroj Kleks.
En la urbo agadas loka Filio de Pola Esperanto-Asocio.  La Esperanto Klubo ĉiujare la lastan dimanĉon de aūgusto aranĝas pilgrimon tra la Beskida Montaro al Szczyrk-Górka. Esperanto-Renkontiĝo sur monto Granda Ĉantorio okazas ĉiun trian dimanĉon de junio.

De la 2011-a jaro tre aktivas en Bielsko-Biała s-anino Elizabeta Harężlak kiu estas anino de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando) kaj anino de la Revizia Komisiono de EDE-Pollando.

## Partneraj urboj 
* Akko (Israelo)
* Besançon (Francio)
* Berdiansk (Ukrainio)
* Frýdek-Místek (Ĉeĥio)
* Grand Rapids (Usono)
* Kirklees (Anglio)
* Kragujevac (Serbio)
* Lilienthal (Germanio)
* Monreale (Italio)
* Rancagua (Ĉilio)
* Ŝiĝjaĝŭango (Ĉinio)
* Stadskanaal (Nederlando)
* Szolnok (Hungario)
* Tienen (Belgio)
* Třinec (Ĉeĥio)
* Wolfsburg (Germanio)
* Žilina (Slovakio)

## Vidu ankaŭ 
* Bolek kaj Lolek

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retpaĝo de la urbo
* Retpaĝo de la urbo
* Bielsko - Biała - fotografio 
* Esperanto Bielsko 

## Referencoj 
Kategorio:Urboj de Silezia provinco
Kategorio:Urboj en Pollando