Norda fulmaro

alternative=Fulmarus Glacialis.jpg|eta|*Fulmarus Glacialis*
La **Norda fulmaro**, *Fulmarus glacialis*, **Fulmar**, aŭ **Arkta fulmaro** estas tre abunda marbirdo troviĝanta ĉefe en ĉearktaj regionoj de norda Atlantiko kaj norda Pacifiko. Fulmaroj ekzistas en unu aŭ du kolormorfoj: unu hela kiu estas preskaŭ tute blanka, kaj unu malhela kiu estas uniforme griza. Kvankam simila laŭ aspekto al mevoj, fulmaroj estas fakte membroj de la familio de Procelariedoj, kiu inkludas petrelojn kaj pufinojn. Ĝi kaj la Suda fulmaro (*Fulmarus glacialodes*) kune estas la nuraj vivantaj specioj de la genro *Fulmarus*.

[eta|En [Skotlando]]

## Taksonomio 
La **Norda fulmaro** estas la ununura konata specio de la genro *Thalassoica*, kaj siavice estas membro de la familio de procelariedoj kaj de la ordo de Procelarioformaj. Ankaŭ, tiu petrelo kun la Neĝopetrelo, la Kaba petrelo, ambaŭ gigantaj petreloj, kaj ambaŭ specioj de la grupo Fulmarus, estas konsiderataj separata grupo el la aliaj membroj de la Procelariedoj.

Kiel membroj de la Procelarioformaj, ili kunhavas kelkajn identigajn karakterojn. Unue, ili havas nazajn trapasejojn kiuj ligiĝas al la supra beko, kvankam la naztruoj ĉe la albatrosoj estas flanke de la beko. La bekoj de la Procelarioformaj estas unikaj ankaŭ ĉe tio ke ili disiĝas en 7 al 9 kornecaj platoj. Ili produktas stomakoleon faritan el vaksecaj esteroj kaj trigliceridoj kiuj stokiĝas en la proventrikulo. Tio estas uzata kontraŭ predantoj (kio povas rezulti en ties morto) same kiel energiriĉa manĝofonto por idoj kaj por plenkreskuloj dum ties longaj flugoj. Fine ili havas ankaŭ salglandojn kiuj situiĝas ĉe la naza trapasejo kaj helpas al sensaligo de ties korpoj, pro la alta kvanto de oceana akvo kiun ili englutas. Ili elpelas la salan solvaĵon tra sia nazo.

La **Norda fulmaro** estis unuafoje priskribita kiel *Fulmarus glacialis* de Carl Linnaeus, en 1761, baze sur specimeno el la interno de la Arkta Cirklo, nome en Spitsbergen.
* *Fulmarus glacialis glacialis*, la nomiga raso, kiu reproduktiĝas en regionoj de interna Arkto de Norda Atlantiko
* *Fulmarus glacialis auduboni*, kiu reproduktiĝas en regionoj de malalta Arkto kaj borealaj de Norda Atlantiko
* *Fulmarus glacialis rodgersii*, kiu reproduktiĝas en regionoj de marbordoj de orienta Siberio kaj de Alaska Duoninsulo

## Etimologio 
*Fulmarus glacialis* devenas el malnovnordlandaj vortoj *full* signife "freneza" kaj *mar* signife "mevo". "Freneza mevo" referencas al ties stomakoleo kaj ankaŭ al ties surfaca simileco al mevoj. Fine, *glacialis* estas latina vorto por "glacia" pro ties ekstrema norda teritorio.

## Aspekto 
[eta|maldekstre|260ra|Ĉe [Kornvalo, Anglio]]
La Norda fulmaro, *Fulmarus glacialis*, longas je 46 al 48&nbsp;cm kaj ties flugiloj 102 ĝis 112&nbsp;cm. Ĝi estas griza kaj havas blankajn kapon kaj bruston. Ili povas esti ĉu pli blankaj ĉu pli grizaj, nome du morfoj unu hela kaj unu malhela, sed ambaŭ formoj havas en grizaj flugiloj antaŭpintajn blankajn makulojn. En la Pacifika Oceano estas ankaŭ intermeza morfo. Ĉiuj havas iajn similaĵojn, kaj nur la malhela morfo havas pli da malhelaj bordoj ĉe la subaĵo, kaj ĉiuj havas palajn internajn unuarangajn ĉe la pinto de flugiloj. La Pacifika morfo havas pli malhelan voston ol la Atlantika morfo. La larĝaj bekoj estas flavaj kaj la kruroj bluecaj.

Tiu ĉi birdo ofte estas konfuzigita kun mevoj, sed ties naza tubo pruvas, ke temas pri membro de petrela familio. Aldone ili havas pli fortikajn kolojn kaj pri mallongajn kaj dikajn bekojn.

## Vivo 
eta|260ra|Flugmaniero
Rigidigante ĝiajn flugilojn, la fulmaro permesas la venton, ke tiu ĉi forportu ĝin super rokoj kaj ondoj ĉu ŝvebante ĉu plonĝfalante per surpriziga viglo.

### Reproduktado 
eta|La ovon.
Tiu ĉi griznigra birdo nestigas en klifoj, kie demetas unu ovon sur rokaj elstaraĵoj. Malsimile al mal- aŭ mezgrandaj petreloj tiuj ĉi nek estas noktaj reproduktantoj nek uzas ternestojn. Kaj reproduktantoj kaj idoj povas ekspeli haladzan stomakoleon ĝis 2 m por defendi sin. Tiu oleo difektigas plumaron de atakantoj, kiuj foje eĉ mortiĝas pro tio.

eta|maldekstre|260ra|Ido
Ili ekreproduktiĝas inter la ses kaj la dekdu jaroj de aĝo. Ili estas monogamaj, kaj formas longdaŭrajn parligojn. Ili revenas al la sama nestoloko jaron post jaro.

Ili faras gruntajn kaj ridecajn sonojn dummanĝe kaj gorĝecajn alvokojn dum la reprodukta sezono.

### Ekspluatado 
[eta|altdekstre=1.3|Ovokolektado en [bildo de la verko de Thomas Bewick nome *A History of British Birds*, Volume&nbsp;2: Water Birds, 1804]]

Fulmaroj estis dum jarcentoj ekspluatitaj por manĝo. La gravuristo Thomas Bewick skribis en 1804 ke "Pennant, parolante pri tiuj [birdoj] kiu reproduktiĝas, aŭ loĝas, en Sankta Kildo, diras—'Neniu birdo estas tiom utila al la insulanoj kiom tiu: la fulmaro havigas al ili oleon por ties lampoj, lanugon por ties litoj, bongustaĵon por ties tabloj, balzamon por ties vundoj, kaj kuracilon por ties febretoj.'" Foto de George Washington Wilson farita ĉirkaŭ 1886 montras "vidaĵoj de kaj viroj kaj virinoj de Sankta Kildo surstrande dividante la kaptaĵon de fulmaro". James Fisher, aŭtoro de *The Fulmar* (1952) kalkulis, ke ĉiu every persono de Sankta Kildo konsumis ĉirkaŭ 100 fulmarojn ĉiujare; la viando estis ties baza manĝo, kaj ili kaptis ĉirkaŭ 12,000 birdojn jare. Tamen, kiam la homa populacio lasis Sanktan Kildon en 1930, la populacio ne subite kreskiĝis.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Aberdeen (2005). Fowlsheugh Ecology. Lumina Press.
* BirdLife International (2004). "Fulmarus glacialis Northern Fulmar" (PDF). Arkivita el originalo la 3an de Januaro, 2009. Konsultita la 17an de Julio, 2009.
* BirdLife International (2009a). "Northern Fulmar". Data Zone. Konsultita la 17an de Julio, 2009.
* BirdLife International (2009b). The BirdLife checklist of the birds of the world, with conservation status and taxonomic sources.
* Brands, Sheila (August 14, 2008). "Systema Naturae 2000 / Classification - Fulmarus glacialis". Project: The Taxonomicon. Konsultita la 18an de Julio, 2009.
* Bull, John; Farrand Jr., John (June 1993) [1977]. "Open Ocean". In Opper, Jane. The Audubon Society Field Guide to North American Birds. The Audubon Society Field Guide Series. Birds (Eastern Region) (1st ed.). New York, NY: Alfred A. Knopf. p.&nbsp;314. ISBN 0-394-41405-5.
* Clements, James (2007). The Clements Checklist of the Birds of the World (6 ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-4501-9.
* Del Hoyo, Joseph (ed.). "Handbook of the Birds of the World". 1. ISBN 84-87334-10-5.
* Dunn, Jon L.; Alderfer, Jonathan (2006). "Shearwaters, Petrels (Family Procellariidae)". In Levitt, Barbara. National Geographic Field Guide to the Birds of North America (fifth ed.). Washington D.C.: National Geographic Society. p.&nbsp;82. ISBN 
* Ehrlich, Paul R.; Dobkin, David, S.; Wheye, Darryl (1988). The Birders Handbook (First ed.). New York, NY: Simon & Schuster. pp.&nbsp;14, 29–31. ISBN 0-671-65989-8.
* Floyd, Ted (2008). "Tubenoses: Albatrosses, Shearwaters & Petrels, and Storm-petrels". In Hess, Paul; Scott, George. Smithsonian Field Guide to the Birds of North America (First ed.). New York, NY: HarperCollins Publishers. p.&nbsp;82. ISBN 978-0-06-112040-4.
* Gotch, A. F. (1995) [1979]. "Albatrosses, Fulmars, Shearwaters, and Petrels". Latin Names Explained A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds & Mammals. New York, NY: Facts on File. pp.&nbsp;191–192. ISBN 0-8160-3377-3.
* Harrison, P. (1983). Seabirds: an Identification Guide. Beckenham, U.K.: Croom Helm. ISBN 0-7470-1410-8.
* Harrison, C.; Greensmith, A. (1993). "Non-passerines". In Bunting, E. Birds of the World. New York, NY: Dorling Kindersley. p.&nbsp;50. ISBN 1-56458-295-7.
* Maynard, B. J. (2003). "Shearwaters, petrels, and fulmars (Procellariidae)". In Hutchins, Michael; Jackson, Jerome A.; Bock, Walter J. et al. Grzimek's Animal Life Encyclopedia. 8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins. Joseph E. Trumpey, Chief Scientific Illustrator (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp.&nbsp;123–133. ISBN 0-7876-5784-0.
* Peterson, Roger T. (1961) [1941]. "Shearwaters, Fulmars, Large Petrels: Procellariidae". A Field Guide to Western Birds. Peterson Field Guide 2 (Second ed.). Boston, MA: Houghton Mifflin. ISBN 0-395-13692-9|0-395-13692-9.
* Sibley, David A. (2000). "Albatrosses, Petrels and Shearwaters Families: Diomedeidae, Procellariidae". The Sibley Guide to Birds (First ed.). New York, NY: Alfred A. Knopf. p.&nbsp;32. ISBN 0-679-45122-6.
* Udvarty, Miklos, D. F.; Farrand Jr., John (1994) [1977]. In Locke, Edie. National Audubon Society Field Guide to North American Birds. National Audubon Field Guide Series. Birds (Western Region) (First ed.). New York, NY: Alfred A. Knopf. pp.&nbsp;358–359. ISBN 0-679-42851-8.

## Eksteraj ligiloj 
* Norda fulmaro, fotoj
* Fulmaraj filmetoj ĉe Internet Bird Collection

Kategorio:Petreloj
Kategorio:Procelarioformaj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Arkto
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Atlantiko
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Kategorio:Birdoj de Pacifiko
Kategorio:Birdoj de Pollando