Medicino

[eta|dekstra|250px|*Medicino*, pentraĵo de [Gustav Klimt el la jaro 1900.]]
eta|Boteloj de antikva medicino.
[eta|Ekzameno de [bebo fare de pediatro.]]

**Medicino** aŭ **kuracarto** (dubindaj vortoj: **sanscienco**, **sanoscienco**, **kuracscienco**) estas la scienco kaj arto pri la sano de homoj kaj bestoj; ĝi aparte okupiĝas pri esplorado, diagnozo, traktado kaj preventado de malsanoj. La vorto *medicino* estas derivita el la latina *medicus*, signife "kuracisto".

El la sama radiko devenas la vortoj medicinaĵo (kuracilo) kaj medicinisto (kuracisto).

Medicino enhavas varion de sanzorgaj praktikoj evoluintaj al elteno kaj restaŭrado de sano fare de preventado kaj traktado de malsano.

Medicino estas tre vasta studfako, kiu inkluzivas plurajn subfakojn kaj branĉojn. Oni kutimas distingi:
* La bazaj medicinaj sciencoj estas tiuj, pri kiuj ĉiuj medicinistoj estas edukitaj;
* La branĉoj de medicino estas specifaj fakoj, pri kiuj eblas fakiĝi post la ĝeneralaj studoj pri medicino;
* La interdisciplinaj branĉoj estas tiuj fakoj, kiuj konsistas el miksiĝo de pluraj medicinaj branĉoj.

Nuntempa medicino aplikas biomedicinon, genetikon kaj medicinan teknologion al diagnozo, traktado, kaj preventado de vundoj kaj malsanoj, tipe pere de kuraciloj aŭ kirurgio, sed ankaŭ pere de terapioj tiom diversaj kiel psikoterapio, ortopedio, proteziko, biofarmacio, kaj iona radiado, inter aliaj.

Medicino ekzistis dum miloj da jaroj, dum plej el kiuj ĝi estis arto (areo de lertecoj kaj konoj) ofte havante konektojn kun la religiaj kaj filozofiaj kredoj de loka kulturo. Ekzemplo, kuraculo aplikus herbojn kaj dirus preĝojn por kuracado, aŭ antikva filozofo kaj kuracisto aplikus sangeltiron laŭ la teorioj de humorismo. En pli ĵusaj jarcentoj, ekde la alveno de scienco, plej parto de medicino iĝis kombinaĵo de arto kaj scienco (kaj baza kaj aplikata, laŭ la terminego **medicina scienco**). Dum kudrotekniko por kudrado estas arto lernita pere de praktiko, la kono de kio okazas ĉe la ĉela kaj molekula niveloj en la histoj kudrataj pliboniĝas danke al la scienco.

Prasciencaj formoj de medicino estas nuntempe konataj kiel tradicia medicino kaj popola medicino. Ili restas ofte uzata kun aŭ anstataŭ scienca medicino kaj estas tiele nomitaj kiel alternativa medicino. Ekzemple, pruvaro pri la efiko de akupunkturo estas "varia kaj nekonsistanta" por ajna kondiĉo, sed estas ĝenerale sekura kiam farita de taŭga trejnita praktikisto. Kontraste, traktado ekster la limoj de la sekureco kaj de la efikeco estas terminigita kiel *ĉarlatanismo*.

## Praktiko de la medicino 
### Sanagentoj 
[eta|[Kuracisto de la Usona Mararmeo faras medicinan ekzamenon de pediatrio.]]
La medicino ne estas nur korpuso de teori-praktika sciaro, sed ankaŭ fako kiu havas fundamenton sur triopa bazo:
* La kuracisto, kiel aktiva agento en la sansistema procezo.
* La malsanulo, kiel pasiva agento, pro tio nomita "paciento".
* La nozologia ento, nome la malsano kiu estas la vehiklo kaj ligilo de la rilato kuracisto-paciento.

La praktiko de la medicino, fare de la kuracisto, kombinas kaj la sciencon kaj la arton apliki la sciaron kaj la teknikon por plenumi sanservon en la kadro de la rilato kuracisto-paciento. En rilato al la paciento, en la sansistema kadro, oni establas analoge ankaŭ ligojn kun aliaj sanagentoj (flegistoj, farmaciistoj, fiziatroj, ktp.) kiuj intervenas en la procezo.

### Rilato kuracisto-paciento 
### Sansistemo kaj publika sano 
[eta|maldekstre|260px|Foto de granda malsanulejo en [Singapuro.]]
La praktiko de la medicino estas farata ene de la ekonomia, jura kaj oficiala kadroj de la sansistemo kiu estas parto de la ŝtataj sistemoj de publika sano (ŝtataj sanpolitikoj). La karakteroj laŭ kiuj funkcias la sansistemo ĝenerale kaj la medicina organo partikulare faras gravan efikon sur la kompreno kiel la sanservo, kaj la sanatento povas esti profitita fare de la ĝenerala loĝantaro.

Unu de la plej gravaj variabloj por la funkciado de la sansistemo korespondas kun la financa kampo kaj la buĝeto kiun ŝtato investas en aferoj de sano. Alia variablo konsistas en la homaj resursoj disponeblaj laŭ la reguloj de la sansistemo.

La alia flanko de la medicina atento estas farita de la privata sanservo. La salajroj kaj kostoj de la sanservo dependas de la entreprenisto, kaj tiel ĝi estas servo ĝenerale limigita al riĉaj sociaj klasoj. Ekzistas tamen kontraktoj de medicina sekureco kiu ebligas aliron al tiuj privataj sanservoj; ili estas esence de du tipoj:
* De klinika kadro: tiuj laŭ kiuj oni aliras al la sanservoj de privata ento (reto de kuracistoj kaj hospitaloj) pagante ĉiumonatan pagon kaj foje "kunpagon" por ĉiu traktado aŭ konsulto al kiu oni venas.
* De repago: tiuj laŭ kiuj oni aliras al ajna kuracisto aŭ privata hospitalo kontraŭ ĉiumonata pago kun limoj de repago, nome la asekuro redonas procenton de la spezoj derivitaj de la traktado.

### Medicina etiko
eta|Simbolo de la medicina etiko.
La medicina etiko havas sian elirpunkton antaŭ nia erao, simboligita de la plej elstara kuracisto de la Antikveco, nome Hipokrato, kies doktrino havis grandan influon en la plenumo de la medicina profesio en la venontaj jarcentoj.

La etiko zorgas pri la studo kaj la fundamento de la kompreno de tiu aro de principoj aŭ normoj kiuj konstituas la komunan moralon. La moralo estas la aro de principoj, kriterioj, normoj kaj valoroj kiuj regas la . La *medicina deontologio* estas la aro de principoj kaj etikaj reguloj kiuj devas inspiri kaj gvidi la profesian konduton de la kuracisto. La starigitaj devoj devigas ĉiujn kuracistojn en la plenumo de ties profesio, sendepende de la fako.​

En similaj epokoj, en Azio, ekzistis aliaj sciaroj pri medicino, nome en Antikva Ĉinio kaj en Hindio, nome la skolo Ajurvedo, kiu estas tradicia hinduisma medicino de Barato kiu (laŭ la tradicio) estas rivelita de la kosma spirito Brahmao. Ajurvedo havas religie inspiritan vizion pri ĉio kiu rilatas al la *tuta sano* de korpo kaj spirito. Estas ampleksa sistemo de medicinaj preskriboj kaj praktikaj agoj, ne ĉiam subtenataj de moderna (medicina) scienco. En la Hindio, la kirurgo Suŝruta priskribis nombrajn kirurgoperaciojn, inklude la unuajn formojn de plastia kirurgio.​ La unuaj registroj de hospitaloj dediĉitaj devenas de Mihintale en Srilanko kie estas pruvoj de instalaĵoj dediĉitaj al la traktado medicina de pacientoj.

En Ĉinio, la arkeologiaj pruvaroj de la medicino en ĉina datas el la Bronzepoko de la Dinastio Shang, bazitaj sur semoj por herbokuracado kaj sur iloj supozeble uzataj por la kirurgio. La *Huangdi Neijing*, pioniro de la ĉina medicino, estas scienca teksto verkita el la 2-a jarcento a.n.e. kaj kompilita en la 3-a jarcento.​

### Antikvgrekia medicino 
eta|200px|dekstre|Galeno, portreto de nekonata artisto.

**Antikvgrekia medicino** estis kompilaĵo de teorioj kaj praktikoj kiuj estis konstante etendanta tra novaj ideologioj kaj klopodoj. Multaj komponantoj estis konsiderataj en antikvgrekia medicino, interplektante spiritajn kun fizikaj aspektoj. Specife, la teorioj kaj ideologioj el kiuj derivas la antikvgrekia medicino inkludis la humorojn, la sekson, geografian lokon, socian klason, dieton, vundojn, kredojn kaj mensostaton.

En la Antikva Grekio, la greka kuracisto Hipokrato, nomita la "patro de la moderna medicino", fundamentis la bazojn de racia fokuso de la medicino. Hipokrato enkondukis la uzadon de la Hipokrata ĵuro por la kuracistoj, kiu plue estas grava kaj uzata nuntempe, kaj li estis la unua, kiu kategoriigis la malsanojn kiel akuta, kronika, endemia kaj epidemia, kaj uzis terminojn kiel, "pliakriĝo, refalo, solvo, krizo, paroksismo, pinto kaj konvalesko". Ankaŭ la greka kuracisto Galeno el Pergamo estis unu de la plej grandaj kirurgoj de la antikveco.

### Islama medicino 
eta|maldekstre|Desegno de Aviceno el 1271.
La gravo de araba medicino kuŝis ne multe sur sia originaleco sed sur la fakto ke ĝi estis vehiklo por la fidinda konservado de la greka sciaro. La ĉefaj fondoj de medicino fare de arabaj fakuloj de Islamo estis la medicinaj verkoj de la 'klasika periodo', kaj de tiuj grekaj aŭtoroj kies verkoj estis eventuale tradukitaj. Ĉefa tradukmovado, aperinta dum la regado de Harun al-Raŝid estis stimulita de sociekonomia atmosfero favora al la atingoj de fakuloj kaj de konstatita neceso inter kaj islamanoj kaj kristanoj por aliro en araba al antikva medicino kaj la preta disponeblo de elstaraj tekstoj. Plej favorata aŭtoro estis Galeno el Pergamo, ĉar lia verkaro markis la normigon por la araba medicino estonta; eĉ la verkoj de la Hipokrata Korpuso estis konataj ĉefe tra la prismo de la komentarioj de Galeno.

La ora epoko de la araba medicino ekis en la 9a jarcento kaj kontinuis je sia pinto ĝis la 12a jarcento kiam la povo de Islamo ekmalaltiĝis kiel rezulto de interna konflikto kaj de la defio farita de la krucmilitistoj kaj barbaraj invadantoj.

En la Alta Mezepoko, sekve de la falo de la Okcidenta Romia Imperio, normiga medicina konaro estis bazita ĉefe sur survivintaj tekstoj el Grekio kaj Romio, konservitaj en monaĥejoj kaj aliaj disaj lokoj. Multaj simple lokigis siajn esperojn en la eklezio kaj en Dio por kuraci ĉiajn siajn malsanojn. Ideoj pri la origino kaj kuraco de malsanoj estis nepure laikaj, sed estis ankaŭ bazita sur Mondkoncepto en kiuj faktoroj kiaj la destino, la peko, kaj astraj influoj ludis gravan rolon kiel ajna fizika kaŭzo. La efikeco de kuracado estis simile ligita al la kredoj de paciento kaj de doktoro pli ol al empiria pruvaro, tiele ke *remedia physicalia* (fizikaj rimedoj) estis ofte subigitaj al spirita interveno.

## Institucioj 
**Medicina altlernejo**, se tute memstara institucio, aŭ Medicina fakultato en universitato kovranta ĉiujn fakojn de scienco, estas triaranga eduka institucio, profesia altlernejo, kiu instruas medicinon kaj donas profesian diplomon al kuracistoj. Tiaj medicinaj diplomoj inkluzivas la Bakalaŭron de medicino aŭ de ĥirurgio (MBBS, MBChB, MBBCh, BMBS), Magistro de medicino (MM, MMed), Doktoro de medicino (MD, Dr. med.), aŭ Doktoro pri Osteopatia medicino (DO). Multaj medicinaj fakultatoj ofertas pliajn diplomojn, kiel ekzemple Doktoro de filozofio (Ph.D. de la latina *Philosophiae Doctor*), magistro de scienco (MSc) aŭ alia post-duaranga edukado. Medicinaj fakultatoj ankaŭ povas fari medicinan esploradon kaj funkciigi instru-hospitalojn. Ĉie en la mondo, kriterioj, strukturo, instrumetodologio kaj naturo de medicinaj programoj ofertitaj ĉe medicinaj fakultatoj varias konsiderinde. Medicinaj fakultatoj ofte estas tre konkurencaj, uzante normigitajn alirekzamenojn, same kiel konsiderado de la notoj en antaŭaj mezlernejaj finekzamenoj, por malvastigi la elektokriteriojn por kandidatoj.

### Ekzemploj
* *Académie Nationale de Médecine*
* Reĝa Societo de Medicino

## Premioj pri medicino 
La plej prestiĝa honoro por medicinistoj estas la Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino, kiun disdonas ĉiujare ekde 1901 la Sveda Akademio en Stokholmo, Svedio.

## Esperanto en medicino 
Universala Medicina Esperanto-Asocio (UMEA) estas faka Esperanto-asocio pri medicino, fondita en 1908. Ĝi estas faka organizo de Universala Esperanto-Asocio. Ĝia organo estas *Medicina Internacia Revuo*, aperanta dufoje jare. La 24-an de oktobro 2015 okazis la 1-a medicina skajpa konferenco laŭ ideo kaj estrata de Roberto Cutiño, familia kuracisto el Kubo, kaj Denice Maldonado, fakulino pri rekapabligo el Meksiko. Entute naŭ kolegoj partoprenis la konferencon, unu el Usono, unu el Kubo, du el Kolombio, kvar el Meksikio kaj unu el Germanio. Dum preskaŭ duhora kunveno pere de skajpo ĉiu partoprenanto havis la eblon dum 5-10 minutoj prezenti sin mem kaj rakonti pri sia individua laborkampo. Estis krome prezentitaj mallongaj raportoj, ekzemple pri la medicina prizorgo de rifuĝintoj en Munkeno (Germanio), la signifo de la „internacia tago de psika sano", kaj la agado de la Universala Medicina Esperanto-Asocio, UMEA.

Medicina Heroldo estis esperantlingva faka magazino pri medicino. Unua serio komenciĝis en julio 1924, en eldono de la esperantista kuracisto G. Georgiev en Bulgario. Dua serio sekvis post perforta interrompo per la Dua Mondmilito: Almenaŭ en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj ĝi publikiĝis en Bel-Horizonto, Brazilo.

Imre Ferenczy, en sia artikolo *Esperanto kaj medicino* rakontas pri la agado de la du asocioj de esperantlingvaj medicinistoj: nome TEKA (1908-1961) kaj UMEA (ekde 1961), en kiuj aktivis diverslandaj medicinistoj kaj ĉefe japanoj, inter kiuj elstaris d-roj Seiho Nishi, Hideo Shinoda kaj Saburo Yamazoe. Kuracistoj kunsidis kadre de UK-oj, eldonis gazetojn kaj en 1932 aperis la grava "Teknika Medicina Vortaro", kaj poste kelkaj aliaj vortaroj. En la 1970-aj jaroj aktivis ĉefe medicinistoj de orienteŭropaj landoj. Ekde 1997 UMEA organizis kongreson ĉiun duan jaron, ĉiam en orienteŭropaj landoj, escepte por unu fojo en Belgio (1977, 1979, 1981, 1983, 1985, 1987, 1989, 1991, 1993, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2005 kaj 2008). Kvankam estis kontaktoj kun aliaj organizoj, malsukcesis kun la Monda Organizaĵo pri Sano kaj kun la Internacia Ruĝa Kruco. Dum la lastaj jardekoj populariĝis Yumeiho, nome kuracmetodo ĝustigantaj ostojn de la tuta korpo.

## Bildaro

Dosiero:Caduceus.png|Simbolo de medicino.
Dosiero:Paracelsus01.jpg|*Paracelsus* - Portreto fare de Quentin Metsys (1466-1536), Musée du Louvre, Parizo.
Dosiero:Esclapius stick.svg|Simbolo de Asklepio nome de medicino.
Dosiero:Zaragoza - Antigua Facultad de Medicina - Medallón - Medicina.jpg|Simbolo de medicino

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
dekstra|eta|200px|Hipokrato.
* Alopatio
* Anatomio
* Claude Bernard
* EMBASE
* Epidemio
* Genterapio
* Hipokrato
* Hospitalo
* Homeopatio
*  en Vikivortaro
* Malsano; listo de homaj malsanoj
* Medicina sociologio
* MEDLINE
* Monda Organizaĵo pri Sano (MOS)
* Naturkuracado
* Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino
* Prahistoria medicino
* Prevento
* Sanscienco
* Nacia biblioteko de Medicino de Usono estas la plej granda biblioteko en la mondo dediĉita al medicino.

## Bibliografio 
* William DePrez *Inlow: Medicine. Its nature and definition*. en: *Bulletin of the History of Medicine*, 1946, ISSN 0194-1100
* Wolfgang U. Eckart: *Geschichte der Medizin*. 6. Auflage. Springer, Berlin 2009, ISBN 978-3-540-79215-4
* Roy Porter: *Cambridge illustrated history. Medicine*. 4. Auflage. Cambridge University Press, Cambridge 2009, ISBN 978-0-521-00252-3
* Stefan Schulz, Klaus Steigleder, et al. (Hrsg.): *Geschichte, Theorie und Ethik der Medizin*. Suhrkamp, Frankfurt/M. 2006, ISBN 978-3-518-29391-1
* Charles Singer kaj E. Ashworth Underwood, *A Short History of Medicine*, New York - Oxford, Oxford University Press,‎ 1962
* Roberto Margotta, *The Story of Medicine*, New York, Golden Press,‎ 1968.
* Robert A. Schwartz, Gregory M Richards kaj Supriya Goyal, «Clubbing of the Nails», Medscape Reference,‎ 28a de Februaro 2012 (rete).
* Stanis Perez, ''Histoire des médecins. Artisans et artistes de la santé de l'Antiquité à nos jours'', Perrin, 2015, 470 paĝoj.

## Eksteraj ligiloj 
* National Library of Medicine 
* Virtuala malsanulejo 

### Fakaj vortaroj 
* Franca-Ea kaj Ea-franca medicina vortaro
* Rusa-Ea kaj Ea-rusa medicina vortaro  - ne plu atingeblas ekde 2021!
* Oklingva medicina vortaro de Jozo Marević  (2016)
* Medicina Esperanta Terminaro de Josef Hradil - [en STEB] 179 pp.
* Esperanta-rusa kaj rusa-Esperanta medicina vortaro
* [www.nhest.org/medical.doc 8-lingva medicina vortlisto por urĝaj kazoj] - de Don Tarbet – [www.eventoj.hu/steb/vortaroj/8-lingva-medicina-listo.doc sekurkopio en STEB]
* Vortareto de medicinaj vegetaloj, Esperanta-ĉeha  - de Zdenek Plehar -- sekurkopio 
* Psikiatria vortareto - de Max Kašparů kaj Miroslav Malovec en 2012 -- sekurkopio
* Naturkuracado diversspeca - Leksikono pri terminoj de divers-speca naturkuracado ("Nova Epoko")

### Esperanto en medicino 
* Oficiala retejo  de UMEA - Universala Medicina Esperanto-Asocio (Esperante)
* Oficiala retejo de TEMOS - Tutmonda Esperanta Medicina Organizo por Studentoj (Esperante)
* Listo per-esperanto-medicino 
* ESPERANTA MEDICINA VORTARO Ĉefa Kompilinto D-ro JOSEF HRADIL (Ĉeĥio), STEB Scienca Teknika Esperanto-Biblioteko, granda termino-listo de UMEA, aperinta en MIR (Medicina Internacia Revuo) - [en STEB] 225 pp.
* Internacia Naturkuraca Asocio. (ne funkciis 2015-12-27)
* Tutmonda Esperanta Medicina Organizo por Studentoj (TEMOS).
* Voĉo de kuracistoj (1909-1911) Artikolo pri esperantlingva gazeto 
* Voĉoj de kuracistoj, 2020-11-19 Analiza bloga artikolo de Javier en blogo Esperantaj Bitoj

*