Ciganoj

eta|Ciganoj en Eŭropo 0%10%.|alternative=|350x350ra
**Ciganoj** aŭ prefere **romaoj**  (propralingve ***Roma***), aŭ **roŭmoj** *(Vidu ankaŭ sub Romaoj**)* estas komuna nomo por etnoj kun komuna heredaĵo: sintioj kaj kaleoj.

Temas pri pli ol 10 milionoj da homoj. La prauloj venis origine el regiono kiu nun apartenas al Barato, sed intertempe ili ankaŭ jam vivas en 30 landoj, precipe en Eŭropo, Ameriko  kaj okcidenta Azio (ekzemple Ŝinĝango). 

Eŭropanoj en la mezepoko kredis, ke ciganoj venis el Egiptio (la angla nomo *gipsy* kaj la hispana *gitano* devenas el tiu supozo), sed la lingvistika analizo pruvis, ke ilian prapatrujon necesas serĉi en Hindio, probable apud la rivero Induso aŭ *Sindh*. Ili spertis grandan malamon kontraŭ ili, sekve ankaŭ persekutadon kaj pogromojn.
[eta|394x394px|Wiktoria Gabor ([Ciganoj|"Viki", cigandevena polino), venkintino de la 17a Junulara Eŭrovido-Kantokonkurso 2019 en Glivico, Pollando|alternative=]]
eta|Festivalo *Khamoro Roma*, Prago 2007|alt=Khamoro Roma Festival 2007 Prague|350x350pxCiganoj parolis variantojn de cigana lingvo (ili nomas sian lingvon *romani*), sed dum la malnomadiĝo, plurlande parolis ciganan ĵargonon aŭ ekparolis, ofte kontraŭ sia volo, nur la landan lingvon kiel en Hispanio kaj Hungario.

## Etimologio 
La vorto mem "Cigano" estas termino rezulte de eksteraj perceptoj kiujn aliaj popoloj havis de 'ciganoj'. Ĝi venas de la greka vorto *athínganos* kiu estis la esprimo uzita rilate al la 11-a-jarcenta sekto de herezaj aŭguristoj en la Orientromia imperio. Ĝi ankaŭ havis la signifon "netuŝebla". Angloj opiniis, ke romaoj venis el Egiptio (*Egypt*), kaj tiel estiĝis la vorto *gypsy* (cigano).'''* Malstrikta traduko de la vorto "Rom" (romao) el la lingvo de la romaoj *(Rromani* aŭ *Rromanes*) simple signifas "homo", kio finfine estu la maniero, laŭ kiu ĉiuj vidu romaojn kiam oni parolas pri ili.

Iuj organizaĵoj, inkluzive de Unuiĝintaj Nacioj kaj la usona Library of Congress, uzas la terminon *Romani* [89]. Tamen la Konsilio de Eŭropo kaj aliaj organizaĵoj konsideras, ke "Roma" estu la ĝusta termino rilata al ĉiuj rilataj grupoj, sendepende de iliaj devenlandoj, kaj rekomendas, ke la termino *Romani*, kelkfoje literumata kiel *Rromani*, estu limigita al la lingvo kaj kulturo: lingvo romani, kulturo romani. [87]

### Ciganoj 
La vorto "cigano" ne povas esti disigita de ĉi pli ol 500 jaroj da sklaveco en la teritorioj de nuntempa Rumanio, kie la esprimo "cigano" (en la rumana "țigan") iĝis sinonima de "sklavo". Tiu sklaveco daŭris de la alveno de romaoj en Eŭropo en la 13-a jarcento ĝis meze de la 19-a jarcento.

Vaida Voivod III (Ionel Rotaru) estis politika aktivisto kiu klopodis fondi en 1960 la *Communauté Mondiale Gitane* (Tutmonda Romaa Komunumo) kiu celis interalie sendependan ŝtaton nomata *Romanestan*.

En 1998 romaoj kongresis en Prago, kie ili kreis senteritorian civiton kun propraj flago, himno kaj parlamento: Ciganio.

## Diaspora vivo 
Ĉirkaŭ la 10-a jarcento romaoj komencis iri de nordokcidenta Barato kaj Pakistano al okcidento.

### Brazilo 
En Brazilo, estas du ciganaj "gentoj", la unuaj estas kaleoj kiuj venis el Portugalio kaj Hispanio en fruaj eraoj kaj vivas laŭ tradiciaj nomadaj moroj, ili almozpetas, faras cirkajn prezentaĵojn, legas la bon-hazardon. Ili estas tre malriĉaj kaj vivas en tre malbonaj kondiĉoj. Fizike ili estas nigra-haŭtaj. La aliaj estas la romaoj kiuj venis el la Orienta Eŭropo en 20-a jarcento post la Dua mondmilito. Ili, ĝenerale, vivas en grandaj urboj, kiel Rio-de-Ĵanejro kaj San-Paŭlo kaj tendaras nur pro ceremoniaj kaj festaj aferoj. Ili estas blank-haŭtaj kaj ĝenerale vivas kiel komercistoj.

## Persekutoj 
Tria Regno genocide ekstermis ciganojn. En Mez-Orienta Eŭropo plimulto mortis en germanaj-naziaj ekstermejoj. Romaoj indikas la ekstermon per la nomo *Porajmos*.

* 18.11.1942: En Litovio komandanto de la germana sekureca polico kaj SD, Karl Jeger, ordonis fermi ĉiujn litovajn ciganojn en tendaro en Ežerėlis (distrikto Kaunas) kun konfisko de ilia posedaĵo
* 13.11.1943: Germana polico pafmortigis polinon kun 10 ciganoj kaŝitaj ĉe ŝi.

## Kulturo 
Malgraŭ la ĝenerala malamo kaj persekutado, la ciganoj konservis siajn identecon, lingvon kaj originalecon, kio aliflanke vekis ankaŭ admiron aŭ almenaŭ atenton de gravaj artistoj. Sed ili havas ankaŭ propran kulturon (cigana muziko estas la fonto de flamenko). Nuntempaj artistoj kiel koncepta artisto Damian Le Bas rekreas la romaan identecon partoprenantaj en nuntempaj artaj ekspozicioj kiel la Venecia Bienalo montrantaj ke la romaa identeco estas ne homogena sed ke ĝi scias adapti sin al ŝanĝantaj cirkonstancoj kaj eĉ kapablas je kultura mikso. Tiel ĝi povas servi kiel modelon por moderna, transnacia identeco.

Cigana feminismo aŭ feminismo romaa, estas feminismo, kiu antaŭenigas seksan egalecon, la batalon kontraŭ sociaj malegalecoj kaj la defendon de la integriĝo de virinoj en malsamaj sferoj de la socio, laŭ maniero kongrua kun la izolado de la kulturo kaj de la valoroj de la romaoj.

### Religio 
Ĥoraĥanaj romaoj (nacireligia nomo el "turkaj" "islamanoj") estas ciganoj de sunaisma islama kredo en la Balkana duoninsulo, Turkio kaj Turka Respubliko Norda Kipro, de kie kelkaj migris ankaŭ al Norda kaj Suda Ameriko kaj Italio kaj aliaj okcidenteŭropaj landoj. La cirkumcido de knaboj estas festata en granda maniero.

Dasikanaj romaoj estas religia kaj etna ombreltermino por kristanaj ciganoj en Balkana duoninsulo, precipe en Bulgario, kiuj uzas la romaan lingvon, sendepende de ties malsamaj grupoj aŭ profesioj. Bapto estas granda evento por ili. La plimulto estas kredantoj de la malnova ortodoksa kristanismo, kaj estas ankaŭ kelkaj malmultaj kredantoj de Pentekosta Kristanismo.

La Malnova Dualisma-Religio de la romaoj estas simpla kredo en *Devla-Dio kaj Beng-Satano *.. Estas neniuj sanktaj libroj sed Pastroj nomitaj **Rashai** , la pastro-edzino estas nomita **Rashani **.. Nur romao aŭ parta romao povas esti membroj.

### Lingvo 
Almenaŭ 3 milionoj da romaoj parolas la romaan lingvon (*Romani)* tra la mondo, kiu apartenas al la hind-arja branĉo de la hindeŭropaj lingvoj.

* 10-a de decembro: Tago de la romaaj homaj rajtoj.

### Literaturo 
Kelkaj cigandevenaj verkistoj: Veijo Baltzar, Luminița Cioabă, Edward Dębicki, Lafcadio Hearn, Ronald Lee, Bronisława Wajs.

* Ion Budai-Deleanu: *Țiganiada* (epopeo)
* Federico García Lorca: *Romancero gitano* (*Cigana Romancaro*)
* Nikolaus Lenau: *Die drei Zigeuner* (poemo)
* Karel Hynek Mácha: *Cikáni*
* Mór Jókai: *A cigánybáró* (romaneto)
* Aleksandr Puŝkin: *Цыганы* (*Ciganoj*).
* Jaroslav Vrchlický: *La violono de cigano*

### Muziko kaj danco 
Ciganaj muzikĝenroj estas Flamenko kaj Ciganaj fanfaroj de Serbio, Makedonio, kaj Bulgario
Kelkaj ekzemploj en kiuj ciganoj rolas en aligentaj muzikkulturoj:
* Johann Strauß (filo): *Cigana barono*
* Georges Bizet kaj Prosper Mérimée: *Carmen*
* Ferenc Lehár: *Cigana amo*
* Imre Kalmán: *Cigana muzikestro*
* Antonín Dvořák: *Ciganaj melodioj*
* Maurice Ravel: *Cigano*
* Phoenix (rumana rok-bando): *Mica țiganiadă* (kanto)
Jen kelkaj cigandevenaj kantistoj, muzikistoj:

Nicolas Reyes, Aladár Pege, Ginesa Ortega, Irini Merkouri, Sofi Marinova, Roby Lakatos, Félix Lajkó, Edyta Górniak, Rosario Flores, Diego El Cigala, Drafi Deutscher, Camarón de la Isla, Sandro de América, Pista Dankó, Georges Cziffra, Panna Cinka, Manolo Caracol, Iva Bittová, János Bihari, Kálmán Balogh, Elek Bacsik, Carmen Amaya, Remu Aaltonen, Ida Kelarová, Shutka Roma Rap, Marianne Rosenberg...

## Filmoj 
Fanfan la Tulipe

Ladje Drom (Latcho Drom)

Carmen kaj Lola

Terra Franca / Ashore (2018)

Gadjo diloeta|250px|*Cigana Romancaro*.|alternative=I met some happy gypsies

## Famaj ciganoj 
Juan de Dios Ramírez Heredia – hispana politikisto, eksa membro de la Eŭropa Parlamento kaj fondinto de *Unión Romaní*, ligita al *Romano Internacionalno Jekhetanipe (Internacia Romani Unuo)*

Django Rheinhardt (gitaristo kaj komponisto)

Marcel Courthiade (esploristo pri la *'Rromani'''-skribo, lingvo kaj kulturo)

Bronisława Wajs - Papuŝa (verkisto, poeto)

Veijo Baltzar (dramaturgo, verkisto, artisto)

Gipsy Kings (muzikgrupo)

Damian Draghici (membro de la Eŭropa Parlamento)

Lívia Járóka (unua romaa parlamentanino en la Eŭropa Parlamento)

## Bibliografio 
(angla) Carol Silverman, Romani Routes: Cultural Politics and Balkan Music in Diaspora, eld. Oxford University Press, 2012, ISBN 978-0-19-983278-1

(angla) Ian Hancock, *We are the Romani people*. UHP, 2002, 180 p., ISBN 1-902806-19-0

(angla) Nicolae Gheorghe & Andrzej Mirga, *The Roma in the 21st century: a policy paper*, Princeton University: Project on Ethnic Relations, 1997

(angla) Damian Le Bas, Thomas Acton: *All Change. Romani Studies Through Romani Eyes.* University of Hertfordshire Press, Herfortshire 2010.

(angla) August Fraser: *The Gypsies* ("Ciganoj"), *Oxford/Cambridge* 1995

(franca) ''Le Conseil de l'Europe et les Roms: 40 ans d'action'' (La Konsilio de Eŭropo kaj la Romaoj: 40 jaroj de agado),

(franca) J'ai vu pleurer un vieux tsigane, Editions Oskarson, 2011, ISBN 978_2_3500_0701_4

(itala) Santino Spinelli, *Rom gente libere*, 2013, 256 paĝoj.

### En Esperanto 
* Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 35-an ĉapitron "Ciganoj kaj ciganaj fabeloj" al komentoj pri tiu popolo, ĉefe pri ties historio kaj antropologio; poste ŝi rakontas du anekdotojn pri romaoj (ciganoj).
* Jana Horváthova, *Ĉapitroj el romaa historio*, Brno, 2025, trad. O.A. Fischer, M. Malovec, eld. MSD, 125 paĝoj, , Ilustrita enkonduko en la historio de la romaoj.

* Savojarda romao, en: Arkivo de la revuo Etnismo, nro 85  (PDF , 31-5-2010), p. 15-18

* Els de Groen, verkistino kaj batalanto por minoritatoj, en: "La balkana verda stelo", la 1-an de marto 2017, paĝoj 1-18, donas interalie informojn pri famaj romaoj.

## Bildoj 

Dosiero:Movimiento gitano.jpg|Migrado de la ciganoj en Eŭropo
Dosiero:Vincent van Gogh- The Caravans - Gypsy Camp near Arles.JPG|Vincent van Gogh, pentraĵo 'La karavanoj' en la franca urbo Arles.
Dosiero:Eurogipsy.PNG|Kvoto de la ciganoj je la loĝantoj de eŭropaj landoj
Dosiero:WLA moma Henri Rousseau The Sleeping Gypsy 2.jpg|Henri Rousseau: La dormanta ciganino, 1897
Dosiero:Spanish Gypsy Girls NGM-v31-p267.jpg|Hispanaj ciganinoj (1917)

## Vidu ankaŭ 
* Cigana lingvo ("Rromani", la 'romaa' lingvo)
* Muzeo de romaa kulturo
* Porajmos (holokaŭsto de ciganoj)
* Anticiganismo
* Ciganio
* Internacia tago de ciganoj
* Ederlezi (kanto)
* Latcho Drom (filmo)
* Mi eĉ renkontis feliĉajn ciganojn (serbe: *Skupljači perja*, en Esperanto: plumportanto)
* Historio de ventra danco (→Ciganoj kaj hispanaj dancoj)
* Boŝoj
* Cigana feminismo
* Veijo Baltzar
* Marcel Courthiade
* Koncentrejo Lety
* Santino Spinelli

## Eksteraj ligiloj 
Vekiĝo de la romaa komunumo, Le Monde Diplomatique en Esperanto

(de) Sabine Adler, *Vom Rand in die Mitte der Gesellschaft*, Deutschlandfunk.

(en) Khetanes , romaa arta fondumo

(de) Roma-Generacio 2.0 ĉe la tutmonda romaa festivalo KHAMORO

(en) Romaa Filmfestivalo

(en/hu) Neformala Romaa Eduka Fondumo/ UCCU pri promenitinerioj (romae: *thaj Romnya*) en Budapeŝto kaj Pécs kun junaj ciganaj ĉiĉeronoj formitaj de UCCU por klarigi ciganajn valorojn kaj antaŭjuĝojn.

(angla) European Roma Cultural Foundation  (Eŭropa Romaa Kultura Fondumo)

(en, fr, de) Romaa historio kaj kulturo

(angle) Ekstermado fare de la nazia reĝimo 

(angle) RomNews Society

(angle, romae, france) Eŭropa Forumo de romaoj kaj vojaĝantoj 

(angle) Specialized Library with Archive "Studii Romani" 

(franca, angla) Romaoj kaj ciganoj - eŭropa kulturo - prezentado kun bildoj, 2003, Marseille.

(turka, angla subteksto) Elma Arus (turka dokument-filmistino)

## Referencoj 

Kategorio:Porajmos