Digestado

eta|300ra|Homa digesta sistemo; kun esperantlingvaj terminaro.
La **digestado** estas la procezo per kiu biologia organismo ŝanĝas manĝaĵon en nutraĵo. En plejparto de vertebruloj, digestado estas multparta procezo, per aparataro nomita la digesta sistemo. La utilaj partoj de manĝaĵo estas konvertataj al aliaj kemiaĵoj kaj uzataj, kaj la neutilaj aŭ malbonaj fekataj.

## Ĝenerala procezo 
La digestado en animaloj kaj en kelkaj plantoj, okazas je diversaj niveloj nome multĉela, ĉela kaj subĉela. Tiu procezo okazas en la digesta sistemo, gastrintesta tubo aŭ alinome nutrokanalo. La digesta sistemo, kiel tuto estas tubo kun unusola senco, kun kromaj organoj kiel la hepato, la galveziko kaj la pankreato, kiuj helpas en la kemia procezo postulita por la digestado.

La digestado kutime estas dividita en mekanikajn procezojn, por malpliigi la grandon de la nutraĵoj, kaj en kemia agado por malpliigi krome la grandon de la partikloj kaj por ke poste okazu la procezo de absorbado kaj transportado de la utilaĵoj al la bezonantaj ĉeloj.

En plej parto de la vertebruloj, la digestado estas procezo de variaj etapoj en la digesta sistemo, ekde la komenco de la englutado de la krudmaterialo. En la homoj precize kaj ankaŭ en multaj bestoj antaŭ la procezo de englutado, kutime okazas iu tipo de mekanika aŭ kemia procezado de la nutraĵoj.

La digestado estas subdividita en ses apartaj subprocezoj, nome la jenaj:

eta|maldekstre|200ra|Homa stomako.
1. **Engluto:** enirado de krudmaterialo, nome nutraĵoj, kaj solidaj kaj likvaj, al la digesta organaro.

2. ** Sekrecio:** liberigo de digestigaj sukoj kiel reago al specifaj stimuloj (averaĝe sep litrojn tage).

3. **Mekanika digestado**: mekanika dispecigo kaj diserigo de la nutraĵoj, pere de la funkciado de la dentoj, la stomako kaj la intestoj. En tiu subprocezo oni rompas la majoritaton de la inter-molekulaj ligiloj relative malfortaj; kaj tiel estas produktita la subprocezo de **miksado kaj propelo,** kiu konsistas en la kuntirigo kaj malkuntirigo de la muskoloj kiuj helpas la movadon de la koncernaj organeroj (peristaltismo).

4. **Kemia digestado:** kemia dis- aŭ mal-kompono de la nutraĵoj, pere de la agado de la enzimoj sekreciitaj en la buŝo, la stomako kaj la intestoj. En tiu subprocezo oni rompas intra-molekulajn ligilojn relative fortajn, por ke la kompleksaj molekuloj estu konvertitaj en simplaj molekuloj multe pli malgrandaj (nutrantoj) kiuj estu absorbeblaj, kaj tiel ili povu trapasu la plasman membranon pere de unu de du teknikoj, mekanika aŭ kemia.

5. **Absorbo:** movado por trapasigo de la nutrantoj (simplaj molekuloj) el la digesta sistemo al la interno de la intesta ĉelo (aŭ al iu ĉelo kiu estu kapabla absorbi) tra la cirkulaj kaj limfaj kapilaroj.

6. **Forfekado:** formovado kaj forigado de forĵetaĵoj ne digestitaj tra la digesta tubo pere de la fekado (fekaĵoj) aŭ kontraŭdirekte kaj eksterordinare pere de la regurgitado aŭ vomado.

## Homa digestado 
eta|Homa digestado.
La digestaj funkcioj celas transformi la nutraĵojn, tiel, ke ili povu asimiliĝi kaj eniri en la sangofluon por produkti kaj varmon kaj energion, kaj, ĉe infanoj kaj junuloj, ebligi la kreskadon.

La digestado igas nutraĵon asimilebla, solvante ĝin per specialaj sukoj kun granda kemia potenco pro la fermentoj en ili entenataj. Ĉiu speco de nutraĵo postulas specialan kategorion de fermentoj: la amelecaj substancoj ricevas la efikon de la amelazoj de la salivo kaj de la pankreata sekrecio; la sukerecaj substancoj estas duigitaj en la intestoj fare de la laktazo aŭ la invertino; la pankreata lipazo transformas la grasojn; la pepsino de la stomaka suko kaj la tripsino de la pankreata suko digestas la albuminojn.

La unua stadio de la digestado okazas en la buŝo, kie la dentoj pistas kaj pecetigas la nutraĵojn (maĉado), dum la salivo malsekigas ilin, kaj modifas kelkajn el ili (ensalivado). Tiel la digestaj sukoj povas pli facile ataki ilin.

La esenca elemento kaj la aktiva principo de la salivo estas fermento (amelazo): la ptialino, kiu povas plej bone agi nur se la nutraĵoj restas la necesan tempon en la buŝo. Kiam la boluso jam estas formita, oni glutas ĝin, tio estas, oni ĝin malsuprenigas tra la gorĝo, kaj ĉi tie finiĝas la volaj agoj de la digesta funkcio. De nun ĉiuj aliaj estas nevolaj, escepte de la lasta: la fekado.

La boluso trairas do la faringon, poste la ezofagan tubon kaj penetras en la stomakon, kies suko enhavas kloridacidon kaj du fermentojn: nome la pepsino, kiu transformas la albuminojn, kaj la labfermenton, kiu kazeigas la lakton. La pepsino povas agi nur en acida medio, tio estas, kune kun la kloridacido, kiu miksiĝas kun ĝi. La stomaka suko havas ankoraŭ alian digestan agadon: pere de la stomaka lipazo, ĝi duigas la grasojn de la ovoflavo, de la lakto kaj de la kremo.

Fare de la stomaka suko la nutraĵoj transformiĝas en fluaĵon, kiu nur malgrandkvante estas sorbita de la stomako mem. La plimulto pasas tra la piloro en la maldikan inteston, kie ĝi suferas la efikon de la intestaj sukoj, kaj precipe de la pankreata suko kaj de la galo, kies ekskreciaj kanaloj enfluas en la duodenon (unua parto de la maldika intesto).

La pankreata suko enhavas plurajn fermentojn: amelazo, kiu transformas la amelon; lipazo, kiu sapigas la grasojn; tripsino, kiu digestas la albuminojn ktp. La galo sekreciata de la hepato plifortigas la agadon de la pankreata lipazo kaj de la tripsino. La intesta suko enhavas fermentojn, kiuj kunagas kun la antaŭaj.

Malgranda kvanto da nutraĵaj materioj ne ricevas la agadon de la digestaj fermentoj. Kaj tiuj substancoj ne digestitaj kaj ne sorbitaj estas ŝovitaj de la maldika en la dikan inteston, kiu elĵetas ilin eksteren (fekado). La dika intesto ne estas do proprasence digesta organo, kvankam ĝi kapablas sorbi akvon, sukerojn ktp., sed temas nur pri elĵetaparato.

### Fazoj 
[eta|maldekstre|160ra|[Klorida acido ludas gravan rolon en la digesta procezo.]]
# **Cefala fazo**: tiu fazo okazas antaŭ la momento en kiu la manĝaĵoj eniras en la stomako kaj engaĝiĝas en la preparado de la organismo por la konsumo kaj la digestado. La vido kaj la pensaro, stimulas la cerbaj kortekson. La stimuloj al gustosenso kaj al flarsento estas senditaj al la hipotalamo kaj al la mjelo. Post tio, oni liverigas acetilkolinon per parasimpatia stimulado (mallaboremaj nervoj), kiu startigas la liverigon de gastrino en la ĉeloj G. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke inter 30 % kaj 50 % de la acida respondo okazas pere de tiu vojo.

La plantoj formas ĉenojn de karbonhidratoj dum sia kresko kaptante karbonon de la atmosfero, dekomence karbonan dioksidon (CO2). Tiu karbono estas stokita ene de la planto, kun akvo (H2O), por formi kompleksan amelon kiu enhavas kombinon de karbonhidrogen-oksigeno en fiksa proporcio de 1:2:1 respektive. La plantoj kun granda enhavo de sukero kaj la manĝosukero mem reprezentas malpli kompleksan strukturon kaj estas nomitaj disaĥaridoj nome du molekuloj de sukero interplektitaj. Kiam ŝafoj aŭ aliaj remaĉuloj paŝtas, vegetalo estas maĉata al amaso nome boluso, kiu estas poste pasata tra la rumeno, al la centipelio.

## Vidu ankaŭ 
* Ĉilo
* Ĉimo
* Digesta sistemo
* Engluto
* Nia Korpo. Anatomio kaj fiziologio de la homo por laikoj

## Bildaro 

Dosiero:Pancreas.jpg||La duodeno kaj pankreato.
Dosiero:Digestive system showing bile duct.svg|Ĝenerala priskriba figuro de digesta sistemo montranta galvezikon.
Dosiero:Abdomal organs body.svg
Dosiero:Gray 1100 Pancreatic duct.png|Pankreato en duodeno.
Dosiero:Gallenblase.png|Gala veziko.
Dosiero:Tractus intestinalis duodenum.svg|Stomako kaj intestoj.
Dosiero:Appareil digestif des tétras.PNG|Digesta sistemo de koko.
Dosiero:Idisslarmage.png|Digesta sistemo de remaĉulo (bovino):**m.** Ezofago; ** v.** Rumeno; **n.** Centipelio aŭ retostomako; **b.** Omaso; **l.** Abomaso; **t.** Piloro, komenco de intesto.
Dosiero:Gray1224.png|Situo de la hepato en la homa korpo (ruĝa koloro). Gray's Anatomy, 1918
Dosiero:Leber Schaf.jpg|Hepato de ŝafo.
Dosiero:Anatomy Abdomen Tiesworks-es.png|Stomako, hepato kaj intestoj.

## Notoj 
## Bibliografio 
* Brody T. *Nutritional Biochemistry*. (2a eldono), Academic Press, San Diego, 1999.
* Cheshire A. *Lo Esencial en Aparato Digestivo*. Ed Harcourt-Brace, 1998.
* Johann N. Eberle: *Physiologie der Verdauung nach Versuchen auf natürlichem und künstlichem Wege.* Etlinger, Würzburg 1834.
* Giulia Enders; Jill Enders: *Darm mit Charme. Alles über ein unterschätztes Organ.* Ullstein, Berlin 2014, ISBN 978-3-550-08041-8 (Taschenbuch) / ISBN 978-3-550-08108-8 (gebunden).
* J.M. González de Buitrago Arriero ... [et al.] *Bioquímica clínica*. Publicació Madrid [ktp.]: McGraw-Hill/Interamericana de España, DL 1998.
* Christian Hick, Astrid Hick: *Intensivkurs Physiologie.* Urban & Fischer, München / Jena 2005, ISBN 3-437-41892-0, S. 154–167.
* Matón, Anthea; Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright (1993). *Human Biology and Health*. Englewood Cliffs, New Jersey, USA: Prentice Hall. ISBN 0-13-981176-1, LaGomaVh.
* Müller-Esterl, Werner. *Bioquímica : fundamentos para medicina y ciencias de la vida*; kunlabore kun Ulrich Brandt [et al.] Barcelona: Reverté, cop. 2008.
* Mary Roach: *Schluck. Auf Entdeckungsreise durch unseren Verdauungstrakt.* DVA, München 2014 (Originaltitel: *Gulp*, übersetzt von Katrin Behringer), ISBN 978-3-421-04640-6.
* Stryer, Lubert. *Bioquímica*: kvara eldono, Publicació Barcelona [ktp.]: Reverté, cop. 1995

* 

Kategorio:Fiziologio