Helena mitologio

[eta|300ra|La greka triopo kaj la distribuo de la tri regnoj de la Tero: Dioj [Zeŭso (Ĉielo), Posejdono (Maroj kaj oceanoj) kaj Hadeso (submondo). Teoj (negravaj dioj) estas la infanoj de ĉi tiu triopo.]]
[eta|Busto de [Zeŭso trovita en Otricoli eksponata en Vatikanaj muzeoj.]]
La **helena mitologio** estas aro da mitoj kaj legendoj de la antikvaj grekoj, kiu temas pri iliaj diversaj dioj kaj herooj, la naturo de la mondo kaj la origino kaj signifo de iliaj propra kultado kaj ritoj. Sur ĝi baziĝis la Greka religio, kiu iĝas gravega ilo por ke la fakuloj kaj reserĉistoj sciu pli pri la religiaj kaj politikaj institucioj de la Antikva Grekio kaj, ĝenerale, pri tiu civilizacio kaj la maniero kiel oni kreas mitojn.

La greka mitologio konsistas eksplicite en vasta sortimento da rakontoj kaj implicite en figuraj artoj, kiel la pentrita ceramiko kaj votaj oferaĵoj. La helena mitaro klarigis la originon de la mondo kaj detalis la travivaĵojn de bunta aro da dioj, herooj kaj aliaj mitologiaj estaĵoj. Tiuj rakontoj estis disvastigitaj per parola poezia tradicio, sed ĝi supervivis ĝis nun danke ĉefe al la greka literaturo.

La plej konataj beletraj fontoj, la epopeaj poemoj *Iliado* kaj *Odiseado*, baziĝas sur la okazintaĵoj de la Troja milito. Du poemoj de la samtempulo de Homero, Heziodo, la *Teogonio* kaj *Laboroj kaj tagoj*, klarigas per riĉa rakontaro la originon de la mondo, la sekvadon de diaj regantoj kaj homaj epokoj, kaj la kialojn de la homaj tragedioj kaj oferaj kutimoj. Ankaŭ enhavas mitojn la *Homeraj himnoj*, kelkaj fragmentoj de epopeaj poemoj pri la Troja ciklo kaj de lirika poezio, la verkoj de damistoj de la 5-a jarcento a.K., kaj studoj de reserĉistoj kaj poetoj de la helena kaj romia tempoj, kiel Plutarĥo kaj Paŭzanio.

Arkeologiaj eltrovaĵoj estas ankaŭ grava fonto de detaloj pri la helena mitologio, tial kial la diversaj dioj kaj herooj tre ofte ornamis artaĵojn. Geometriaj desegnoj sur ceramikaĵoj de la 8-a jarcento a.K. prezentis ofte scenojn de la Troja cirklo kaj de la prodaĵoj de Heraklo, kaj dum postaj periodoj (arkaika, klasika kaj helena) oni kutime prezentis scenojn de la verkaro de Homero kaj aliaj por pli bone klarigi la parolan rakontadon kaj kompletigi la tiaman literaturon.

La greka mitologio diversmaniere kaj profunde influis sur la postaj kulturo kaj literaturo de la okcidenta civilizacio, kaj ankoraŭ restas en la karakterizaĵoj de tiuj kulturoj kaj lingvoj. Multnombraj poetoj kaj artistoj trovis inspiradon en ĝi edke la plej antikvaj tempoj ĝis nun, malkovrante nuntempajn signifon kaj gravecon de la klasika mitaro.

## Fontoj de la helena mitologio 
La helena mitologio konserviĝis ĝis nun danke ĉefe al la greka literaturo kaj al la prezentado de mitologiaj scenoj sur artaĵoj jam ekde la geometria periodo (ĉ. 900-800 a.K.).

### Beletraj fontoj 
[eta|La romia poeto [Vergilio, sur *Vergilius Romanus*, manuskripto de la 5-a jarcento. Li klarigis detalojn de la helena mitologio en multaj el siaj verkoj.]]

La mitaj rakontoj ĉefrolas en preskaŭ ĉiuj ĝenroj de la greka literaturo. Tamen, la sola ĝenerala faka libro pri mitologio el tiuj tempoj kiu supervivis ĝis nun estas la *mitologia biblioteko* de Pseŭdo-Apolodoro, kiu celas unuigi la malsamajn versiojn de la mitoj kaj danke al tio ĝi iĝas elstara resumo de la tradicia greka mitaro kaj de la legendoj de la lokaj herooj. Apolodoro vivis plimalpli dum la jaroj 180-120 a.K. kaj li skribis pri multaj el tiuj aferoj. Tamen, la *Biblioteko* pritraktas eventojn kiu okazis post la morto de sia hipoteza aŭtoro, kaj pro tio oni preferas nomi lin "Pseŭdo-Apolodoro". Eble oni atribuis tiun verkon al li ĉar la vera verkisto baziĝis sur antaŭaj rakontoj de Apolodoro.

El la plej antikvaj beletraj fontoj elstaras la du epopeaj poemaroj de Homero, *Iliado* kaj *Odiseado*. Aliaj poetoj kompletigis la «epopean ciklon», sed tiuj ne tiel gravaj poemoj perdiĝis preskaŭ entute. Krom ilia tradicia nomo, la *Homeraj himnoj* tute ne rilatas al tiu aŭtoro. Ili konsistiĝas el ĥoraj himnoj el la plej antikva periodo de la tiel nomata *lirika epoko*. Heziodo, eble samtempulo de Homero, ebligas per sia *Teogonio* (*Origino de la dioj*) koni la plej detalan rakonton de la unuaj grekaj mitoj. Ĝi priskribas la kreadon de la mondo, la origino de la dioj, titanoj kaj gigantoj, inkludante tre precizajn genealogiojn, popolajn rakontarojn kaj etiologiajn mitojn. *Laboroj kaj tagoj*, de la sama verkisto, estas lerniga poemo pri la agrokultura vivo, kaj rakontas ankaŭ pri la mitoj de Prometeo, Pandora kaj la kvar epokoj. Per ĝi, Heziodo konsilas pri kiel akiri sukceson en mondo tiel danĝera, eĉ pli pro la dioj. Aldone, la mitoj estis nepraj por la disvolviĝo de la klasika atena teatro. La tragikaj dramaturgoj Esĥilo, Sofoklo kaj Eŭripido prenis la plimulton el iliaj intrigoj el la mitaro pri la heroa epoko aŭ la Troja milito. Tiel, multaj el la plej elstaraj tragediaj historioj (kiel tiu de Agamemnono kaj lia idaro, Edipo, Jasono kaj Medea) prenis ilian klasikan formon el tiuj teatraĵoj. La komika dramaturgo Aristofano ankaŭ uzis mitojn, kaj en *Birdoj* kaj en *Ranoj*, kaj tiel kompari kaj unuigi la originon kaj miksadon de diversaj kulturaj konceptoj.

La helena kaj romia poezio, kvankam esti verkita kiel literatura praktikado pli ol kultura priskribo, enhavas gravajn nuancojn kiuj alimaniere ne supervivintus ĝis hodiaŭ. Tiu kategorio inkluzivas la verkojn de:

* La romiaj poetoj Ovidio, Stacio, Valerio Flako, Seneko kaj Vergilio, kun la komentario de Servio.
* La grekaj poetoj el la Malfrua Antikvo, Nono, Antonino Liberalis kaj Kinto el Smirno.
* La grekaj poetoj el la helena periodo Apolonio el Rodiso, Kalimako, Pseŭdo-Eratosteno kaj Partenio.
* La antikvaj romanoj de grekaj kaj romiaj aŭtoroj kiel Apulejo, Petronio, Loliano kaj Heliodoro.

*Fabloj* kaj *Pri astronomio*, de la romia verkisto konata kiel Pseŭdo-Higeno estas du gravaj ne poeziaj kompendioj de mitoj. Kromaj du taŭgaj fontoj estas *Imagoj* de Filostrato kaj *Priskriboj* de Kalistrato.

[eta|[Aĥilo mortigante trojan malliberulon antaŭ Karono, sur etruska kratero, fino de la 4-a aŭ komenco de la 5-a jarcento a.K..]]
Fine, Arnobio kaj kelkaj bizancaj verkistoj, aldonas gravajn detalojn al mitaro, kelkaj el ili devenante de grekaj skribaĵoj jam perditaj. Inter ili oni inkludas vortaron de Hesikio, la Suido kaj la eseoj de Johano Tzetzes kaj Eŭstacio. La moraliga kristana vidpunkto pri la greka mitaro resumiĝas per la tiama proverbo ἐν παντὶ μύθῳ καὶ τὸ Δαιδάλου μύσος (*en ĉiu mito kaŝiĝas la profanado de Dedalo*), kiun la propra Suido klarigas: ĝi aludas la rolon de Dedalo kiam li helpis la «kontraŭnaturan lascivon» de Pazifao kun la taŭro de Posejdono. Do la kialon kaj kulpon de tiaj malvirtoj oni atribuis al Dedalo, kaj al la greka mitologio ĝenerale.

### Arkeologiaj fontoj 
La malkovroj de la mikena civilizacio fare de la germana arkeologiisto Heinrich Schliemann en la 19-a jarcento kaj de la minoa en Kreto fare de la brita sir Arthur Evans dum la sekvanta ebligis klarigi multajn el la duboj pri la epopeaj verkoj de Homero, kaj aldonis arkeologiajn pruvojn de la mitologiaj rakontoj pri dioj kaj herooj. Bedaŭrinde, la certeco pri mitoj kaj ritoj en tiuj fosad-kampoj estas nur monumenta, tial ke la enskribadojn per linia skribo B (antikva varianto de la greka, kiun oni trovis kaj en Kreto kaj landinterne) oni nur uzis por registri inventarojn, kaj tie malmultfoje kaj ne klare aperis nomoj de dioj aŭ herooj kaj due, la vidaj fontoj ofte reprezentis mitojn aŭ scenojn kiuj aperas en neniu literatura fonto el tiuj, kiu ankoraŭ konserviĝas. Kelkfoje, la unua konata prezentado de mito en geometria arto antaŭis kelkajn jarcentojn al ĝia unua konata priskribo en malfrua arkaika poezio.

La unua loĝantaro de la Balkana duoninsulo estis agrokultura popolo, kiu animisme rilatigis spiritojn al ĉiu nuanco de la naturo. Fine, tiuj malprecizaj estaĵoj antropomorfiĝis kaj aldoniĝis al la loka mitologio kiel dioj. Kiam nordaj triboj invadis la duoninsulon, ili kunportis novan panteonon, kie ĉefrolis karakterizaĵoj kiel forteco, kuraĝo dum batalo, konkeremo kaj perforta heroemo. Kromaj diaĵoj de tiu agrikultura civilizacio, pli antikvaj, unuiĝis al tiuj de la povaj konkerintoj aŭ restis kiel negrava kultado.. Oni ankaŭ interpretis antaŭajn rakontojn, kiel tiu pri Aĥilo kaj Patroklo, laŭ tia pederastia vidpunkto. Aleksandriaj poetoj unue, kaj la beletraj mitologiistoj de la Antikva Romia Imperio poste, tiamaniere adaptiĝis multajn rakontojn pri roluloj de la greka mitologio.

Granda sukceso de la epopea poezio estis la kreado de *historiaj cikloj*, kaj el tio, la generado de la ideo pri *mitologia kronologio*. Tiel, la greka mitologio prezentiĝas kiel epoko de la evoluo de la mondo kaj la homaro. Kvankam tiuj rakontoj pleniĝas de kontraŭdiroj kiuj malebligas krei konkretan kaj klaran tempan linion, proksimuma kronologio distingiĝas. Laŭ ĝi, la mitologian historion de la mondo oni povas dividi en tri aŭ kvar periodojn:

# La *origina mitaro* aŭ *dia tempo* (teogonioj, *naskiĝo de la dioj*): rakontoj pri la deveno de la mondo, la dioj kaj la homa raso.
# La *tempo kiam homoj kaj dioj libere interrilatiĝis*: historioj pri la unua interagado de dioj, duon-dioj kaj mortemuloj.
# La *heroa tempo*, kie la dia agado estis malpli aktiva. La lastaj kaj pli famaj heroaj legendoj priskribas la *Trojan militon* kaj ĝiajn rezultojn (kiujn aliaj fakuloj konsideras *kvara tempo*).

Kvankam la nuntempaj reserĉistoj plej ofte interesiĝas pri la *dia tempo*, la grekaj verkistoj de la arkaika kaj klasika epokoj ĉefe preferis la *heroan*, kaj registris kronologion kaj gravajn eventojn por klopodi respondi la bazan demandon pri kiel la mondo estis kreita. Ekzemple, la heroaj *Iliado* kaj *Odiseado* estis pli ampleksaj kaj iĝis ege pli famaj ol la *Teogonio* kaj la *Homeraj Himnoj*. Influite de Homero, la kultado de herooj reordigis la spiritan vivon, laŭ la divido inter la mondo de la dioj kaj tiu de la mortintaj herooj, tio estas, la kronikoj de la olimpanoj. En sia *Laboroj kaj tagoj*, Heziodo priskribas kvar homajn tempojn (aŭ rasojn): ora, arĝenta, bronza kaj fera. Tiuj rasoj aŭ epokoj estis sendepende kreitaj de dioj, Krono formis la oran kaj Zeŭson la ceterajn. Heziodo situas la heroan tempon (aŭ rason) ĝuste post la bronza, kaj la lasta (dum kiu la poeto vivis) estus la fera, la malpli bona laŭ li pro la eniradon de malboneco fare de Pandora, kiu malliberigis ĉiun bonan karakterizaĵon de la vivo, krom la espero. En sia *Metamorfozoj*, Ovidio inspiradis en tiu Hezioda koncepto pri la kvar tempoj

### La dia tempo 
#### Kosmogonio kaj kosmologio 
[eta|Saturno (Krono) vorante sian idaron, de [Francisco de Goya, 1819-1823.]]

La «mitoj pri origino» aŭ «kreadaj mitoj» simbolas la klopodon komprenigi la universon laŭ homa pensmaniero, kaj klarigi la devenon de la mondo. La plej disvastigita tiama versio, kvankam filosofa rakonto pri la origino de la kreaĵoj, estis tiu kiu Heziodo detalis en sia *Teogonio*. Ĝi komencis per Ĥaoso, senlima malpleno. el ĝi spruĉis Geon (la Tero) kaj aliaj bazaj diaĵoj: Eroso (Amo), Tartaro (Abismo) kaj Erebo (Mallumo). Sen vira bezono, Geo naskis Uranon (Ĉielo), kiu fekundigis ŝin. El tiu unuiĝo naskiĝis la Titanoj (Oceano, Kojo, Krejo, Hiperiono, Japeto, Teja, Rea, Temiso, Mnemozina, Feba, Tetiso kaj Krono), poste la unuokulaj Ciklopoj kaj la centmanaj Hekatonkiroj. Krono («la plej juna, kun malica menso kaj la plej terura el la filoj de Geo»).
[eta|200ra|maldekstre|*Nokto* de [William Adolphe Bouguereau (1883). Nikso ĉefrolis ĉe la orfea teogonio.]]

Ankaŭ Zeŭso suferis pro la sama zorgo (esti detronigita de sia filo), eĉ pli kiam oni antaŭdiris ke lia unua edzino, Metiso, naskos diaĵon pli pova ol li. Malgaje, sed rezolute, li manĝis Metison, kiu jam estis graveda de Atena. Kelka tempo poste la diino eliris el la kapo de sia patro, plenkreska kaj preta por milito, do tial kial ŝi ne vere "naskiĝis", la profetaĵo ne plenumiĝis. Tiu rakonto pravigus la gravecon de la diino (ĉefe en Ateno) kaj ŝian aliĝon al la greka panteono senkonflikte kun la greveco de Zeŭso en aliaj regiono de Grekio.

La antikva greka koncepto de poezio konsideris la teonogion la propotipa poezia ĝenro (*mythos*), kaj atribuis ĝin eĉ magiajn influojn. Orfeo, la arketipa poeto, prezentiĝis kiel deklamanto de teogonioj, kiujn li uzis eĉ por trankviligi marojn kaj tempestojn en *Pri Argonaŭtoj* de Apolonio kaj kortuŝi la inferajn diojn kiam li subiris tien por renkontiĝi lian edzinon. Kiam Hermeso elpensis la liron en la *Homera Himno* dediĉita al li, la unua kanto kiun li inventis estis tiu, pri la naskiĝo de la dioj.. La hezioda *Teogonio* ne nur estas la rakonto pri la dioj plej komplete konservita ĝis nun, ĝi ankaŭ klarige priskribas la funkcio de la poetoj dum la arkaika tempo, per ĝia detala prepara alvoko al Muzoj. La origino de la dioj inspiris ankaŭ multajn poemoj jam perditaj, inkluzite tiuj, kiujn oni atribuis al Orfeo, Muzeo, Epimenido, Abariso kaj aliaj legendaj divenistoj, kaj estis uzataj dum purigaj kaj misteraj ritoj. Kelkaj indicoj pruvas ke Platono baziĝis sur tiama versio de orfea teogonio. Tamen, la partoprenantoj de tiuj ritoj estis devigitaj silenti pri ĉio kion li faris kaj aŭdis, kaj pro tio ili estas malmulte konataj. Nur troviĝas kelkaj aludoj al la publika parto de tiu kultado.

En la klasika Grekio troviĝis prezentadoj sur ceramikaĵoj kaj religiaj verkoj, kiujn oni interpretis (aŭ misinterpretis) laŭ diversaj kaj malsamaj mitoj kaj legendoj. Kelkaj fragmentoj de tiu literaturo restas ĉe aludoj de novplatonismaj filozofoj kaj papiroj ĵus eltrovitaj. Unu el tiuj, la papiro Derveni, pruvas ke almenaŭ ĝis la 5-a jarcento a.K. troviĝis teogonia kaj kosmogonia poemo atribuita al Orfeo. Tiu poemo klopodis superi la *Teogonio*n de Heziodo, kaj laŭ ĝi la dia genealogio pligrandiĝis per Nikso (Nokto), kiel definitiva origina estaĵo antaŭa al Urano, Krono aŭ Zeŭso, kies krea funkcio (kune kun Erebo) kompareblas kun tiu de la hezioda Ĥaoso.

La unuaj filosofaj kosmologiistoj reagis kontraŭ (aŭ kelkfoje baziĝis sur) la mita popola konceptaro disvastigita ĝis tiam, kiu eble devenis de la poemaro kaj de Homero kaj de Heziodo. Laŭ Homero, la Tero estas ebena disko kiu ŝvebas sur la rivero Oceano sub duon-sfera ĉielo kie troviĝis la Suno kaj steloj. Helio (Suno) koĉere transiris la ĉielon, kaj navigis reen nokte sur ora vazo. Oni kutime preĝis kaj ĵuris je la suno, tero, ĉielo, riveroj kaj ventoj, kaj konsideris la naturajn fendojn enirejoj al la subtera mondo Hadeso, kie loĝis la mortintoj.

#### La greka panteono 
[eta|*La [Olimpanoj|Olimpaj dioj de Monsiau, fine de la 18-a jarcento.]]
:::*Vidu ankaŭ: Greka religio kaj Olimpanoj.*

Laŭ la klasika mitologio, post la detronigo de la titanoj, la nova panteono de dioj estis enkondukita. Inter la ĉefaj grekaj dioj elstaris la dekdu (tiu nombro ŝajnas esti relative moderna) olimpanoj, kiuj loĝis en Olimpo sur la atento kaj regado de Zeŭso. Krom ilin, grekoj adoris diversajn naturajn diaĵojn, la kaprin-dion Pajnon, la nimfojn (fontanaj najadoj, arbaj driadoj kaj maraj nereidinoj), riverajn diojn, satirusojn kaj aliajn. Aldone, oni kredis je misteraj povoj ĉe submondo, kiel la Erinioj (aŭ Furioj), kiu turmente punis familiajn krimojn. Honore al nova diaro, poetoj verkis 33 kantojn kiujn oni nomis *Homeraj Himnoj*. Gregory Nagy priskribas ilin kiel simplaj prov-verkoj (kompare kun la *Teogonio*), ĉiu el ili dediĉita al respektiva dio..

Inter la vasta diverseco de mitoj kaj legendoj kiu konsistigas la grekan mitologion, lokaj diaĵoj de ĉiu greka popolo estis prezentitaj esence hom-forme, sed kun spiritaj korpoj. Laŭ Walter Burkert la karaktero de tiu antropomorfismo baziĝas sur ke la grekaj dioj estis personoj, ne abstraktaĵoj, ideoj aŭ konceptoj. Sendepende de iliaj esencaj formoj, la antikvaj greka dioj havis diversajn mirindajn kapablojn, inter kiuj elstaris ilia malvundeblecon, ili neniam malsaniĝis kaj tre malofte kaj escepte estis vunditaj ĉe batalo. Konsekvence, ili estis nemorteblaj kaj ĉiame junaj. Tiuj du lastaj nuancoj resumas la tiaman diecon, kaj por ĝin daŭrigi la diaĵoj kutime uzadis nektaron kaj ambrozion, diaj trinkaĵoj kiuj renovigis ilian dian sangon (*ikoro*).

Ĉiu dio havis propran genealogion, interesiĝas pri malsamaj celoj, fakis pri konkretaj povoj kaj kapabloj kaj kondutis laŭ ununura personeco. Tamen, iliaj priskriboj multe ŝanĝis laŭ la loko kie ili estis kultitaj, multfoje kontraŭdire, ĉar oni adaptigis ilin al la antaŭaj lokaj diaĵoj aŭ tiamaj cirkonstancoj. Kutime oni alvokis ilin (per poemo, deklamado, preĝo aŭ kultado) per kombino de ilia nomo kaj kromnomo, kiu individuigis ilin inter iliaj diversaj prezentadoj (ekzemple, *Apolono Musageta* estis *Apolono kiel estro de la muzoj*, *Atena Parthenos* estis *Atena kiel diino de la akropolo kaj helpantino dum naskoj*). Alternative la kromnomo rilatis ilin kun loka aŭ faka nuanco, eble antaŭa al la starigo de ilia kultado.

La plimulto de la dioj rilatiĝis kun specifaj aspektoj de la ĉiutaga vivo. Ekzemple, Afrodito estis diino de la amo kaj beleco, Areso de la milito, Hadeso de la mortintoj kaj Atena de saĝeco kaj kuraĝo. Kelkaj dioj, kiel Apolono kaj Dionizo, rolis malsimplajn simbolajn karakterojn kaj miksadon de funkcioj krom aliaj, kiel Hestio (laŭlitere, *hejmo*) kaj Helio (laŭvorte, *Suno*), estis nur personigoj. La grekaj temploj plej imponaj estis dediĉitaj al limigita nombro da dioj, sur kiu baziĝis la plej aktivaj tutlandaj kultadoj. Tamen, multaj regionoj kaj urboj starigis lokajn proprajn kultadojn al malpligravaj dioj, aŭ al la gravaj, sed per speciala ritaro kaj mitaro ofte nekutima en aliaj urboj. Dum tiu epoko oni establis la kultadon de herooj aŭ duon-dioj, kiu kompletigis tiun dian.

### La tempo kiam dioj kaj homoj kunloĝis 
Inter la tempo kiam homaro ankoraŭ ne estis kreita kaj tiu kiam dioj ne multe enmiksis sin en la ĉiutaga homa vivo ekzistis transira ŝtupo de ofta kaj libera rilato inter la mortemuloj kaj ilia diaro. Ĝi okazis dum la unuaj tempoj de la mondo, kiam la popoloj plej libere vagadis tra la mondo kaj miksiĝis inter ili kaj kun la diaĵoj. Tiu tempo estas spegulita en *Metamorfozoj*, de Ovidio, kiu arigis tiamajn rakontojn en du grupojn: rakontoj pri amoj kaj rakontoj pri puno de malvirta agado..
[eta|maldekstre|300ra|*Nuptofesto de [Peleo kaj Tetiso*, de Hans Rottenhammer, ekzemplo de kunvivado de dioj kaj mortemuloj.]]

Rakontoj pri amo kutime temis pri sang-adulto, allogado aŭ seksperfortado de mortemulino fare de dio, el kio devenis nova heroa genealogio. Laŭ ili, rilatiĝi kun dioj evitindas, tial kial eĉ konsentitaj rilatoj ofte malgaje finis..

La dua grupo da rakontoj (tiuj pri punoj) kutime temas pri alpropriĝo aŭ elpensado de iu grava kultura progresaĵo, ekzemple kiam Prometeo ŝtelis la fajron al la dioj, aŭ kiam li aŭ Likaono establis la oferan ritaron, Tantalo prenis dian nektaron kaj ambrozion el la tablo de Zeŭso kaj disdonis ĝin al liaj regatoj, sciigante tiel la diajn sekretojn. Same kiam Demetro instruis agrokulturon kaj la Eleŭzajn Misterojn al Triptolemo, aŭ kiam Marzio elpensis la aŭlon kaj konkuris kun Apolono en muzika konkurso. Laŭ tiu vidpunkto, Ian Morris interpretas la prodaĵojn de Tezeo kiel la meza punkto inter la dia historio kaj tiu de la homaro. Fragmento de anonima papiro el la 3-a jarcento a.K. detale priskribas la punon al Likurgo, reĝo de Trakio, pro agnoski la diecon de Dionizo tro malfrue: li suferis terurajn turmentojn eĉ dum sia sekvanta vivo en Hadeso. La historio pri la alveno de Dionizo por establi sian kultadon en Trakio estis ankaŭ ĉefa intrigo de esĥila trilogio. Laŭ aliaj tragedio, *Bakĥantinoj* de Eŭripido, Dionizo ankaŭ punis la teban reĝon Penteon, pro malrespekteme trakti la dion kaj spioni liajn adorintinojn, la Menadojn

Kroma rakonto, bazita sur antikva folklora legendo kaj poste versiita per simila historio, Demetro serĉadis sian filinon Persefonon laŭ la formo de maljunulino nomita Doso, kaj gastis ĉe Celeo, afabla kaj sindonema reĝo de Eleŭzo (Atiko). Dankeme, ŝi klopodis senmortigi lian filon Demofonto, sed ne sukcesis fini la ceremonion ĉar subite eniris Metaniro, kiu trovis ŝin bruligante la infanon kaj ekkriis. Tio ĉagrenis la diinon, kiu bedaŭris ke la stultaj mortemuloj ne komprenis la ritaron.

### La heroa tempo 
[eta|Statuo de [Aĥilo en Korfuo. La heroa tempo komencis per la prodaĵoj de Heraklo, kaj sekvis ĝin militaj ekspedicioj, kiel tiu de la Argonaŭtoj kaj la Troja milito.]]

Oni nomas *heroan tempon* tiu, dum kiu naskiĝis la herooj, kiuj komencis per iliaj prodaĵoj novan kultadon. La epopeaj poezio kaj genealogio kreis ciklojn de rakontoj, arigitaj ĉirkaŭ konkretaj herooj aŭ okazintaĵoj, kaj establis la familiajn rilatojn inter la diversaj heroj, ordigante tiel la malsamajn historiojn per unuigita sinsekvo. Laŭ Ken Dowden, ĝi similas al skandinavaj sagaoj, tial kial oni priskribas la adventurojn kaj tragediojn de kompletaj familioj dum sinsekvaj generacioj.

#### Heraklo kaj la Heraklidoj 
:::*Vidu ankaŭ Heraklo kaj Heraklidoj.*

Kelkaj reserĉistoj asertas ke per la komplika mitaro de Heraklo kaŝiĝas vera historio, eble de arga reganto aŭ elstara civitano. Aliaj proponas ke lia historio estas nur alegorio pri la ĉiujara transiro de la Suno trans la dekdu zodiakaj konstelacioj. Kaj kromaj fakuloj atentigas pri antaŭaj mitoj de aliaj kulturoj, klopodante pruvi ke la historio de Heraklo estas loka adaptiĝo de heroaj mitoj de antaŭe establitaj.
[eta|maldekstre|[Heraklo kaj sia filo Telefo, Luvro (Parizo).]]

Tradicie, Heraklo estis filo de Zeŭso kaj Alkmeno, nepino de Perseo. Liaj nekredeblaj individuaj prodaĵoj, kun liaj buntaj folkloraj nuancoj, generis vastan materialon por postaj popolaj legendoj. Li estis priskribita kiel fortega oferanto, stariganto de altaroj kaj temploj, kaj vorema manĝanto. Sur tiu lasta karaktero baziĝis multaj komedioj, kaj lia tragika fino ĉefrolis elstaraj tragedioj. Thalia Papdopoulou konsideras *Heraklo*n, de Eŭripido, grava verko utila por pli bone kompreni aliaj tragedioj de la sama verkisto. En arto kaj literaturo oni reprezentas lin kiel nekredeble forta homo, ne tro alta, armita per arko kaj klabo kaj vestita per la felo de la Nemea leono. Laŭ lia tre ofta aperado sur ceramikaĵoj, li ŝajnas la plej fama heroo de tiu tempo. Fakte, lia lukto kun la leono estas unu el la plej oftaj reprezentaĵoj el tiu arto

Kromaj membroj de la unua heroa generacio, kiel Perseo, Deŭkaliono, Tezeo kaj Belerofono, multe similas al Heraklo. Kiel li, iliajn prodaĵojn ili plenumis solece, kaj iliaj fantastaj adventuroj pli similas al fabeloj, tial kial ili mortigis monstrojn kiel Ĥimero kaj Meduzo. Sendi heroon al supozebla certa morto estis ofta temo en la heroa tradicio, kiel okazis al Tezeo kaj Belerofono.

#### La argonaŭtoj 
:::*Vidu ankaŭ: Argonaŭtoj.*

[eta|[Argo, de Constantine Volanakis.]]
La nura epopeo de kiu ni disponas, *Pri Argonaŭtoj*, de Apolonio el Rodiso (epopea poeto, reserĉisto kaj direktoro de la Biblioteko de Aleksandrio), priskribas la miton pri la vojaĝo de Jasono kaj la argonaŭtoj al la legenda Kolĥido, por reakiri la Oran Ŝafo-felon. En tiu verko, Jasono estis premita fari tiun vojaĝon de la reĝo Peliaso, al kiu orakolo advertis antaŭe pri ke homo kun sola sandalo mortigis lin. Antaŭ alveni al la kortego de Peliaso, Jasono helpis la diinon Heran trapasi riveron, kaj perdis sian sandalon tiam, do la reĝo intencis liberigi sin de la morto per sendo de Jasono al danĝera komisio, komencante tiel novan epopean rakonton.

Tiu heroa generacio inkludis Tezeon (tiu, kiu iris Kreten por mortigi la Minotaŭron), la ĉasistinon Atalanton kaj Meleagron, kiu ĉefrolis propran heroan ciklon, samnivela ol la *Iliado* kaj *Odiseado*. Pindaro, Apolonio kaj Apodoloro detalis kompletan liston de la argonaŭtoj, kun kelkaj malsimilecoj.

Kvankam Apolonio skribis sian verkon dum la 3-a jarcento a.K., la historio pri la argonaŭtoj antaŭas la *Odiseado*n, kiu mencias la prodaĵojn de Jasono (fakte, la adventuroj de Odiseo povintus esti bazitaj sur tiu rakonto). Antikve, oni konsideris tiun ekspedicion historia evento, okazintaĵo dum la eksplorado de la Nigra Maro fare de komercaj kaj koloniigaj grekaj vojaĝoj.

La Teba ciklo priskribas la eventojn rilatajn al Kadmo, fondinto de la urbo, kaj poste al Lajo kaj Edipo en Tebo. Ilia agado okazigis la finan disrabadon de la urbo fare de la *Sep kontraŭ Tebo* kaj iliaj *Epigonoj*, kies historioj eble aperis post la originala epopeo. Pri Edipo, laŭ la unuaj antikvaj rakontoj, li daŭrigis sian regadon eĉ post scii ke sia edzino Jokasta estis ankaŭ sia patrino, edziĝis al alia virino kaj generis kroman idaron kun ŝi. Tio multe malsimilas al postaj rakontoj, kiel tiu de Sofoklo (*Reĝo Edipo*). Krome, troviĝas du pseŭdo-kronikoj verkitaj en la latina kiuj ankaŭ rakontas tiun historion, kaj kiujn oni tradicie atribuas al Kreta Dictiso kaj Frigia Dareso.

[eta|maldekstre|*Juĝado de [Pariso*, unua kaŭzo de la Troja milito, laŭ Anton Raphael Mengs. Ermitejo, 1757.]]
La ciklo pri la Troja milito, kolekto de epopeaj poemoj, komencas per la okazintaĵoj kiuj elĉenigis la militon: Eriso kaj la ora pomo kun la enskribo *por la plej bela* (*kallisti*), la juĝo de Pariso, forkapto de Heleno kaj la ofero de Ifigenio en Aŭlido. Por rekuperi Helenon, la grekoj organizadis eksterordinaran ekspedicion sub la komando de la frato de Menelao, Agamemnono, reĝo de Argo aŭ Mikeno, sed la trojanoj rifuzis liberigi ŝin. La *Iliado*, kiu priskribas la dekan jaron de la milito, rakontas la disputon inter Agamemnono kaj Aĥilo, kiu estis la plej valora greka soldato, kaj la mortojn dum batalo de la amiko de Aĥilo, Patroklo, kaj de la plej aĝa filo de Priamo, Hektoro. Tuj post tio, du ekzotaj aliancanoj unuiĝis al la troja flanko: Pentesileo, reĝino de la amazonoj kaj Memnono, etiopa reĝo kaj filo de la diino Eoso, la mateniĝo

## Helena kaj romia konceptoj pri la mitaro 
Mitologio troviĝis en la kerno de la ĉiutaga vivo en Antikva Grekio. Helenoj interpretis la mitologion kiel esenca parto de ilia historio, ili uzis mitojn por klarigi naturajn fenomenojn, kulturajn malsamecojn, tradiciajn malamikecojn aŭ aliancojn, ktp. Oni kutime fieris pri la genealogia arbo de la regantoj, kiuj kutime devenis el iu dio aŭ loka heroo. Preskaŭ neniu eĉ dubis pri la vera bazo, ekzemple, de la rakontoj pri la Troya milito en *Iliado* aŭ *Odiseado*. Laŭ Victor Davis Hanson kaj John Heath, akiri detalan sciadon pri la homera epika poemaro iĝis por la helenoj bazo de ilia oficiala klereco. Homero estis «la instruado de Grekio» (Ἑλλάδος παίδευσις) kaj lia verkaro, «la Libro».

### Filozofio kaj mito 
[eta|[Platono laŭ la fresko de Rafaelo *La lernejo de Ateno*, kie li similas, verŝajne intence, al Leonardo da Vinci. La filofozo ekskludis en sia utopia *Republiko* la studadon de Homero, de la grekaj tragedioj kaj de la mitaj tradicioj al ili rilatantaj.]]

Pro la pliiĝo de filozofio, historio, prozo kaj raciismo en la malfrua 5-a jarcento a.K., la sorto de la mitoj iĝis necerta, kaj la mitaj genealogioj estis anstataŭitaj per koncepto de historio kiu provis ekskludi supernaturon (ekzemple, la *Historioj* de Tucidido). Dume, poetoj kaj dramistoj reverkis la mitojn, kaj grekaj historiistoj kaj filozofoj komencis kritiki ilin. Tiu pensmaniero trovis sian plej vastan esprimon en *La respubliko* kaj *Leĝoj* de Platono, en kiuj li kreis siajn proprajn alegoriajn mitojn (ekzemple la vizio de Er en *La respubliko*), atakis la tradiciajn rakontojn pri la trompoj, ŝteloj kaj malfidelaĵoj de la dioj kiel malmorale, kaj protestis kontraŭ ilia elstara rolo en literaturo. Siavice, Aristotelo kritikis la kvazaŭ-mitan vidpunkton de la antaŭsokrataj filozofoj, kaj substrekis ke *"Heziodo kaj la teologiaj verkistoj estis interesitaj nur pri tio, kio ŝajnis kredinda al ili mem, kaj meritas neniun respekton de ni ... do ne meritas la penon konsideri serioze tiajn verkistojn kiuj fanfaronas en la mita stilo; kaj al tiuj, kiuj ankoraŭ klopodas pruvi iliajn asertojn, ni devas daŭre pridemandi"*:

Hanson kaj Heath konsideras ke la malakcepto fare de Platono de la homera tradicio ne estis favore ricevita fare de la loka greka civilizo Jen ili kun la mita senco:
[eta|dekstre|Mozaiko de [Neptuno (dio)|Neptuno(Museo Archeologico Regionale Antonio Salinas, Palermo).]]
* Zeŭso.- Jupitro.------------diopatro, ĉielo.
* Hera.- Junona.-------------diopatro edzino, aero.
* Posejdo.- Neptuno.--------marestro, akvo.
* Demetra.- Cerera.---------terpatrino, kamparo.
* Apolo.- Febo.---------------suno.
* Artemisa.- Diana.-----------luno.
* Hefisto.- Vulkano.----------subtera fajro.
* Atena.- Minerva.------------arto, saĝo, aŭroro.
* Areso.- Marso.--------------milito.
* Afrodita.- Venera.-----------belo, volupto.
* Hermeso.- Merkuro.---------komerco, kuriero.
* Hestia.- Vesta.--------------hejma fajro.
[dekstra|eta|110ra|Saturno manĝas sian filon, 1638-a pentraĵo de [Petro Paŭlo Rubens.]]
* Kronoso.- Saturno.---------pratempo.
* Dioniso.- Bakho.------------vino.
* Hadeso.- Pluto.-------------subterestro.
* Cibela.- Rea.-----------------dipatrino, tero.
* Persefona.- Proserpino.----infera diino.
* Eroso.- Amoro.- Kupido.----voluptamo.
[eta|dekstra|220ra|"Amoro venkas ĉion" (*Amor Vincit Omnia*, 1602)[Michelangelo Caravaggio.]]
eta|dekstre|250ra|Orfeo en romia mozaiko.
* Jano.----------------------------pordofeo, dufaca dio.
* Semela.- Konsiva.-----------grenkampo.
* Libeno.- Libero.--------------vinverŝanto.
* Pano.- Faŭno.- Silvano.----kamparestro, arbarestro.
* Heba.- Juventa.---------------bela juno.
* Eoso.- Aŭroro.-----------------matenbrilo.
* Leta.- Letona.-----------------nokto, forgeso.
* Erinja.- Furia.-----------------venĝo.
* Erisa.- Diskordia.-----------malkonkordo.
* Lamia.- Larva.---------------sangosuĉo.
* Gea.- Tella.-------------------tero.
* Urano.- Orfeo.---------------artkanto, ĥorfeo.
* Priapo.- Mutuno.-------------peniso, virilo.
* Kero.- Fatumo.---------------fatalo, destino, sorto.
* Palada.- Duelona.------------milito diino, duelino.
* Erebo.- Tartaro.---------------subterejo, infero.
* Mnemosino.-------------------memoro.
* Flora.---------------------------florfeino.
* Eolo.----------------------------ventodio, aerfeo.
* Sileno.------------------------Bakho-kunulo.
* Irida.---------------------------ĉielarko.
* Maia.--------------------------patrino de Merkuro.
* Prometeo.----------------------prametio, fajrarto.
* Ciklopoj.----------------------eguloj, gigantoj.
* Titano.------------------------fajro, forteguloj.
* Kabiroj.-----------------------subterfeoj.
* Centaŭroj.---------------------ĉevalhomoj.
* Glaŭko.------------------------marverda brilo.
* Himeno.------------------------edziĝo.
* Herkuleso.---------------------heroulo, fortegulo.
* Nimfoj.------------------------ondinoj, akvofeinoj.
* Tifono.------------------------mallumo, dezerto.
* Cerbero.-----------------------infera hundo, gardisto.
* Harpioj.-----------------------rabobirdoj.
* Gorgonoj.----------------------terurego.
* Nemesida.----------------------venĝo.
* Penatoj.-----------------------hejmo feoj, prauloj.
* Eskulapo.----------------------kuracestro.

## Raciigo 
Pluraj provoj fariĝis por raciigi la mitojn tiel, kiel elstari la historian fonton en ilin. La greka aŭtoro Euhemero, konsideras mitologiajn rolulojn kiel simplaj homoj kaj naskigas la euhemerismo. Simile, Palaifato, ankaŭ kontestas mitojn.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Mito
* Hindeŭropa mitologio
* Dioj
* Herooj
* Nimfoj
* Troja milito
* Homero
* Ovidio
* Genealogia Arbo de la dioj
* Muzoj
* Odiseo
* Genealogia arbo de la grekaj dioj
* Stikso
* Paganismo
* Romia mitologio
* Mitologia biblioteko

## Eksteraj ligiloj 
* Helena mitologio kaj gedioj en arto kaj literaturo (angle).
* Biblioteko *Perseus* de la Universitato Tufts en Masaĉuseco, Usono, (angle, greke kaj latine).
* *Greek Mythology.com'' (angle).
* Modernaj verkoj pri helena mitologio (angle).


Kategorio:Mitologio laŭ kulturoj