Olsztyn

**Olsztyn** (;  Olŝtino; pruse Alnāsteini;  Allenstenium; ,  kaj historie ankaŭ jide kaj , Alenŝtejn) estas urbo en la nordoriento de Pollando, borde de la rivero *Łyna* (, kiu aperas en la germana urbonomo). Olsztyn situas en la suda parto de Varmio () - la historia regiono, kiu en la jaroj 1466-1772 je la nomo Reĝa Prusio kiel aŭtonoma germanlingva regiono apartenis al Pollando. Post la unua dispartigo de Pollando en la jaro 1772 la urbo estis enmetita al Reĝlando Prusio. En la deknaŭa jarcento la urbo apartenis al la prusia kaj poste al germana provinco Orienta Prusio. Nun Olŝtino estas la ĉefurbo de la pola regiono Varmio-Mazurio.

## Geografio 
La urbo bele situas en la regiono de lagoj kaj arbaroj, malmulte tuŝita de homoj. Ene de la administraj limoj de la urbo ekzistas 13 lagoj, kaj multaj pliaj en la ĉirkaŭaĵo. Arbaroj okupas kvinonon de la urba teritorio. Pli ol duonon de tio konsistigas la komunuma arbaro, kiu grandas 1050 hektarojn kaj servas grandparte por ripozado de la urbanoj kaj turistoj.

## Historio 
* Inter la jaroj 2000 kaj 500 a.K. (antaŭ Kristo) la praprusoj / prusoj, balta popolo, ekloĝas en la areo.
* En la jaro 1224 papo Honorio la 3-a sendas la episkopon Vilhelmo de Modena kiel legaton al la "landoj ĉe la Balta Maro".
* En la jaro 1226 ordono de la imperiestro de la Sankta Romia Regno Frederiko la 3-a permesas al la Ordeno de germanaj kavaliroj (*) komenci krucmiliton kontraŭ la baltaj prusoj.
* En la jaro 1280 ŝtato de la ordeno de teŭtonaj kavaliroj establiĝas en la teritorio, fine konkerita post 50-jara kontraŭstaro de la praprusoj / prusoj.
* En la jaro 1346 oni elektis lokon ĉe la rivero *Alle* (pole: *Łyna*) (legu: ŭina) por konstrui kastelon kontraŭ atakoj de la prusoj / praprusoj, kaj en la jaro 1348 la nova loĝloko Allenstein unuafoje skribe menciiĝas.
eta|La "Supra Pordego" en la malnova urbokerno
[eta|300px|la urba [katedralo de Sankta Jakobo (gotiko)]]
* En la jaro 1353 Allenstein ricevas urborajtojn fare de la Kapitulo de Varmio
* En la jaroj 1410 kaj 1414 la urbo dufoje estis konkerita de la Pola Reĝlando
* En la 1430-aj jaroj oni finkonstruis la kastelon.
* En la jaro 1440 Allenstein aliĝis al la Prusia Konfederacio
* En la jaro 1454 urbanoj ribelas kontraŭ la teŭtonaj kavaliroj, kaj la Prusia Konfederacio petas protekton de Pollando
* En la jaro 1455 la urbo estis konkerita de la teŭtona ordeno
* En la jaro 1463 la pola armeo konkeris la urbon
* Post la fino de Dektrijara Milito, en la jaro 1466 oni subskribis pac-traktaton de Toruń / Toruno, kiu decidis, ke Allenstein estos alligita al Pollando kadre de la aŭtonoma germanlingva Reĝa Prusio kune kun la tuta diocezo *Ermland* (Varmio)
* Inter la jaroj 1516 kaj 1521 Nikolao Koperniko vivis en la urba kastelo kiel administratoro, kaj organizis en la jaro 1520 defendon de la urbo kaj kastelo kontraŭ la Ordeno de germanaj kavaliroj
* En la jaro 1655 dum la Sveda diluvo la urbo estis konkerita de la sveda armeo, kaj en la jaro 1708 estis bruligita de tiu armeo.
* En la jaro 1710 la urbo perdas preskaŭ ĉiujn loĝantojn pro epidemio de pesto
* En la jaro 1772 post la unua dispartigo de Pollando la urbo estis ligita al la Prusia Reĝlando Prusio; tiumomente 1770 homoj vivas en la urbo.
* Dum la Napoleonaj militoj, en la jaro 1807 Napoleono persone vizitas la urbon.
* En la jaro 1867 oni fondis urban hospitalon.
* En la jaro 1871 okazis unuiĝo de germaniaj ŝtatoj kaj estis fondita la Germana Imperiestra Regno, kaj Allenstein estas parto de ĝi.
* Du jarojn pli poste, en la 1873 jaro oni malfermis fervojon al la urbo Thorn / Toruno (la nuna nomo Toruń) okcidente.
* En la 1886 jaro oni komencis eldoni la unuan gazeton en Allenstein en la pola lingvo – ĝi nomiĝis "Gazeta Olsztyńska" (legu: olŝtinjska) kaj ankoraŭ aperas.
* En la jaro 1890 la urbo ricevas gasan infrastrukturon, en la 1892 j. unuan telefonan linion, en la 1898 j. akvosistemon kaj en la 1907 j. la elektran infrastrukturon.
* Post la komenco de la Unua Mondmilito, en aŭgusto 1914 la rusa armeo okupas la urbon.
* En la jaro 1920 okazas plebiscito, ĉu la regiono de Allenstein restu en Germanio aŭ aliĝu al Pollando. Granda plimulto de la voĉdonantoj favoras Germanion kaj Orienta Prusio iĝas germana eksklavo. De la ĉefa parto de Germana Ŝtato apartigas ĝin la pola pomeria vojevodio.
* En la 1933 jaro la nazioj transprenas la  en la Germanio, kiel en la tuta lando, ankaŭ en Allenstein komenciĝas diskriminacio kontraŭ poloj kaj judoj.
* La 22an de januaro 1945 al la urbo Allenstein eniris Ruĝa Armeo kaj komencis la trijara restado de sovetiaj taĉmentoj kaj samtempa prirabado kaj bruligado fare de la ruĝa armeo, granda parto de loĝantaro de Orienta Prusio, inkluzive de Allenstein, estis forpelita ĝis 1947.
* La 2-an de aŭgusto 1945 la urbo formale preniĝis de Pollando kaj oficiale eknomiĝas *Olsztyn* (legu: olŝtin).

(*) la Ordeno de germanaj kavaliroj (germane: Deutscher Ritterorden) estas unu el la kristanaj kavaliraj ordenoj, kiuj estiĝis dum la 12a jarcento en la teritorio de la tiutempe mallonge ekzistanta kristana Jerusalema reĝlando. Ĝia memdifino estis "protekti la interesojn de la kristanismo per militaj rimedoj", komence en la ĵus konkerita Jerusalema reĝlando. Tamen ne temis pri teologio, sed nur pri kristanismaj simboloj: baze la ordeno estis firma alianco de militistoj, kiu celis konkeri kaj kontroli plejeble grandan teritorion. Dum pli postaj jarcentoj la ordeno provis realigi tiun celon precipe en nordorienta Eŭropo, dumtempe tre sukcese.
La Ordeno de germanaj kavaliroj konatas ankaŭ sub la pli mallonga nomo Germana Ordeno (germane: Deutscher Orden, latine: Ordo Teutonicus), en la litova ĝi nomiĝas Kryžiuočių Ordinas (Ordeno de la Kruc-kavaliroj) kaj en la pola Zakon Krzyżacki (Ordeno de la Kruc-portantoj), pli formale en la latina ĝi titoliĝas Ordo Domus Sanctæ Mariæ Theutonicorum Ierosolimitanorum (Ordeno de la Domo de Sankta Maria de la Germanoj en Jerusalemo), sed la oficiala plena titolo estas Brüder vom Deutschen Haus St. Mariens in Jerusalem (Fratoj de la Germana Domo de Sankta Maria en Jerusalemo). Ĝiaj anoj rekoneblis pro elegantaj blankaj manteloj kun nigra kruco.

## Vidindaĵoj 
eta|300px|Teatro "Stefan Jaracz"

* la mezepoka urbokerno
* la gotika kastelo konstruita dum la 14a jarcento
* la gotika katedralo de Sankta Jakobo
* la mezepoka, "malnova" urbodomo ĉe la merkata placo - konstruita dum la 15a jarcento
* la domo de la unua pollingva ĵurnalo en Olsztyn „Gazeta Olsztyńska” ("Olŝtina Gazeto") ĉe la Fiŝa Merkato
* la mezepokaj urbomuroj kaj la "Supra Pordego" ("Alta Pordego")
* la nov-gotika preĝejo de la Sankta Koro de Jesuo - konstruita komence de la 20a jarcento
* la "nova" urbodomo konstruita en la jaroj 1912-1916
* la astronomia observejo en eksa akvoturo el la 19a jarcento
* la planetario malfermita en la jaro 1973
* la teatro nome de Stefan Jaracz (legu: jaraĉ)
* la komunuma arbaro
* multaj lagoj kun plaĝoj, baneblecoj, velboatoj, kajakoj.

## Kulturo 
[eta|300px|la kastelo de la [ordeno de germanaj kavaliroj]]

### Teatroj 
* teatro nome de Stefan Jaracz - la pola aktoro (malfermita en la jaro 1925)
* pupteatro

### Muzeoj 
La plej granda muzeo de la urbo estas la *Muzeo de Varmio-Mazurio*. Ankaŭ la domo de la historia ĵurnalo "Gazeta Olsztyńska" (legu: olŝtinjska) gastigas muzeon, kaj ekzistas muzeoj pri naturo kaj sporto.

## Ekonomio 
La pneŭmo-fabriko *Stomil* - estas branĉo de la franca firmao *Michelin*. Troviĝas ankaŭ nutraĵ-fabrikoj (bierproduktejo ("Kormoran"), kokidaĵproduktejo ("Indykpol").

## Plia konstruaĵo 
* La radia kaj televida masto en Olsztyn-Pieczewo (legu: olŝtin-pjeĉevo), kiu altas 358,55 metrojn, ekde la disfalo de la radia masto de Varsovio estas la plej alta konstruaĵo de Pollando.

## Gravaj urbanoj 
[dekstra|eta|180px|Bronza monumento pri [Koperniko ĉe la kastelo de Olsztyn]]

* La astronomo kaj ekonomisto Nikolao Koperniko vivis en la kastelo de Olsztyn inter jaroj 1516 kaj 1521, kiam li estis administratoro de la kastelo en Olsztyn kaj Mehlsack (Pieniężno). En la jaro 1520 li organizis defendon de Olŝtino kontraŭ la teŭtonaj kavaliroj.
* Lucas David (1503-1583), germana historiografo 
* Jan Antoni Blank (1785-1844), pola pentristo de klasikismo (d:Q588346)
* August Trunz (1875-1963), germana artkolektisto (d:Q30950632)
* Erich Mendelsohn (1887-1953), germana arkitekto
* Hans-Jürgen Wischnewski (1922-2005), germana socialdemokrata politikisto kaj sindikatisto (d:Q67517, koncize nomita *Ben Wisch*)
* Juliusz Machulski (1955-), pola kinisto

Olŝtino apartenas al la federacio de Koperniko-urboj, kiu ligas urbojn, kie Nikolao Koperniko vivis kaj laboris – inter la urboj estas Bolonjo, Frombork, Krakovo, Toruń, Włocławek, Lidzbark Warmiński kaj Grudziądz. La centro de la federacio situas en la astronomia observejo de Olŝtino.

## Vidu ankaŭ 
* Tramtransporto en Olsztyn

## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* turismaj informoj pri la urbo (en la pola kaj angla)
* retejo de la Varmia-Mazuria Esperanto-Societo ( kaj )

## Bildaro 

Dosiero:Brama Górna Olsztyn.jpg|la Supra aŭ Alta Pordego
Dosiero:2024-07 Olsztyn (68).jpg|malnova urbodomo, ejo de publika librejo
Dosiero:647372 Olsztyn zespół zamku 01.JPG|la kastelo de la ordeno de germanaj kavaliroj
Dosiero:Olsztyn-Stare miasto10.jpg|centro de la urbo
Dosiero:Olsztyn-planetarium.jpg|planetario
Dosiero:Olsztyn-obserwatorium.jpg|astronomia observejo
Dosiero:UWM-bibgl.jpg|universitata biblioteko
Dosiero:UWM-human.jpg|universitato de Varmio-Mazurio
Dosiero:Olsztyn Katedra.jpg|katedralo Sankta Jakobo
Dosiero:POL Sundial on Old Town Hall in Olsztyn.jpg|sunhorloĝo de la malnova urbodomo
Dosiero:Odnowiony dawny budynek rejencji widok z Pomnika Wyzwolenia na wejście główne.jpg|la iama Administra Distriktarejo, nun Oficejo de Marŝalo de la Sejmeto de Varmio kaj Mazurio kaj Vojevodia Administra Juĝejo
Dosiero:Olsztyn-urania.jpg|sporthalo "Uranio"
Dosiero:Olsztyn odbudowany Dom Gazety Olsztyńskiej widziany z centrum Targu Rybnego.jpg|historia gazeta domo

Kategorio:Urboj de Varmio-Mazurio
Kategorio:Urboj en Pollando