Tataroj

[eta|300x300ra|Tataroj en [Kazano en 1870.]]
**Tataroj** estas tegmenta termino por diversaj tjurkaj popoloj. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la totala nombro de tataroj en la mondo estis taksita je pli ol 5 milionoj. 

Tataroj parolas la tataran lingvon. La plej frua literatura verko datiĝas de la 13-a jarcento.

Kiam la nomadaj mongola Ora Hordo konkeris Krimeon en la 1200-aj jaroj, iliaj posteuloj konvertis al sufiismo, mistika formo de Islamo. Tio klarigas kial la plimulto de la tataroj estas islamanoj, krom la kreŝenoj (subgrupo de la volgi-uralaj tataroj), kiuj estas ortodoksaj kristanoj.

Post kiam sovetia gvidanto Josif Stalin akuzis la krimeajn tatarojn, ke ili kunlaboris kun la nazioj dum Dua Mondmilito, la krimeaj tataroj estis amase deportitaj al Uzbekio kaj Kazaĥio, kie la uzo de la tatara lingvo estis malpermesita.

## Etnonomo 
Ĉinoj nomis *da-da* aŭ *ta-ta* tribon, kiu loĝis apud lago Bujren, lime de la nunaj Mongolio kaj Ĉinio kaj parolis iun el la mongolaj aŭ tjurkaj lingvoj. Ĝi estis preskaŭ komplete ekstermita de Ĝingis-Ĥano, sed kun tempopaso ĝia nomo iĝis komuna por ĉiuj tjurkaj kaj mongolaj armeoj. Eble tion influis ĝia sonsimileco al la malnovgreka "tartar" (), do infero kio esprimis ŝokon kaŭzitan de la mongolaj kaj tjurkaj invadoj. Sur plejparto de la eŭropaj mezepokaj mapoj ĉiuj teroj, regitaj de la Ora Hordo, estas markitaj kiel "Tartaria" aŭ "Tataria", do la teroj de la tataroj kiel oni nomis ĉiujn orientajn barbarojn. Rusaj kronikoj nomis tiel la islamanojn ĝenerale. Poste oni eknomis tiel la tjurkojn de Orienta Eŭropo, Uralo, Kaŭkazio, Okcidenta kaj Centra Siberio. La tataroj mem longan tempon ne akceptis tiun ĉi nomon kaj la volgaj tataroj ekuzis ĝin nur komence de la 20-a jarcento.

## Etnogenezo 
Ekzistas pluraj versioj de la genezo de la tataraj subetnoj. Laŭ unu versio iam ekzistis unueca tatara popolo kies ŝtato estis la Ora Hordo, sed post ties disfalo formiĝis lokaj subetnoj. Laŭ alia versio tiuj subetnoj aperis surbaze de lokaj komponantoj kaj nur poste alproprigis tatarajn lingvon kaj kulturon. Laŭ tria versio ĉiuj subetnoj devenas de orientmongola tribo "tartar".

En 2006–2014 rusiaj esploristoj ekzamenis 50 ununukleotidajn genetikajn markilojn de poliformismoen de kromosomo Y de proksimume  reprezentantoj de la tataraj subetnoj. Ĝi montris ke ĉiu subetno havas propran kaj tre diversecan devenon kaj ne ekzistas dominanta linio de la kromosomo Y, kiu unuigus ilin. Ne estis trovitaj genetikaj pruvoj de ekzisto de ekstera grupo, de kiu devenus la tataroj, do ankaŭ versioj pri ilia deveno de mezepoka orientmongola tribo fiaskis — la genprovizo de la tataraj subetnoj estas tre malproksima de la mongoloj kaj de la aliaj popoloj de Centra Azio.

## Apartaj etnoj 
La mongola Ĥano Batú kreis grandegan ŝtatunuon nomitan la Ora Hordo (ankaŭ konata kiel la Kipĉaka Ĥanlando), kiu disiĝis en pli malgrandajn ĥanatojn en la 15-a jarcento. En ili, sub malsamaj kulturaj, ekonomiaj kaj politikaj kondiĉoj, formiĝis diversaj tataraj subetnoj, en kiuj la tatara nacio estas ankoraŭ hodiaŭ dividita. Tiuj subgrupoj malsamas je diversaj gradoj en siaj tradicioj, vivmaniero kaj lingvo., Pollando, Rumanio, Finnlando, Uzbekio, Azerbajĝano, Kartvelio, Ukrainio, Litovio, Bulgario, Latvio, Estonio, Belorusio, Finnlando, Turkio, Usono, Ĉinio kaj Germanio. 

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Krime-tataroj
* Sabantuj (tatara popola festivalo)
* Tatara patriota fronto Altin Urda
* Tartar Aitifk Partio
* Tatara kuirarto

## Eksteraj ligiloj 
(en) Elmira Ljapina pri tataroj kiel tjruka popolo TedTalks


Kategorio:Tjurklingvaj etnoj