Monaĥpapago

**Monaĥpapago** (*Myiopsitta monachus*) estas specio de papagoj en la familio papagedoj, latine *Psittacidae* indiĝenaj de Sudameriko. Ĝi estas malgranda ĝis meza, brilverda papago kun grizeca brusto kaj verdec-flava ventro. Ilia averaĝa vivodaŭro estas proksimume 15 jaroj. Ili devenas el moderklimataj klimatoj ĝis subtropikaj areoj de Sudameriko. Memelteneblaj naturiĝintaj populacioj vivas en multaj lokoj, ĉefe en areoj de simila klimato en Nordameriko kaj Eŭropo.

## Taksonomio
La Monaĥpapago estis priskribita de franca polimato Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon, en 1780 en lia *Histoire Naturelle des Oiseaux*. Tiu birdo estis ankaŭ bildigita en man-kolorigita plato gravurita de François-Nicolas Martinet en ''Planches Enluminées D'Histoire Naturelle*, kiu estis produktita sub la superrigardo de Edme-Louis Daubenton por akompani la tekston de Buffon. Nek la plato nek la priskribo de Buffon inkludis sciencan nomon, sed en 1783, la nederlanda natursciencisto Pieter Boddaert stampis la duvortan nomon *Psittacus monachus* en sia katalogo de *Planches Enluminées*. Ĉar Buffon ne specifigis la devenon de sia specimeno, en 1937 la usona ornitologo James Peters atribuis la tipan lokon al Montevideo, Urugvajo. La Monaĥpapago estas nun meita en la genron *Myiopsitta*, kiun enkondukis la franca natursciencisto Charles Lucien Bonaparte en 1854. La genronomo kombinas la Antikva greka *mus, muos* kun la signifo "muso" kaj la Latina *psitta* kun la signifo "papago", alude al la mus-grizaj vizaĝo kaj malsupraj partoj. La specia epiteto *monachus* estas Latina por "monaĥo".

La Monaĥpapago estas unu el du specioj en la genron *Myiopsitta*, el kiuj la alia estas la Klifpapago (*Myiopsitta luchsi*). Tiu lasta estis iam traktita kiel subspecio de la Monaĥpapago. Pro morfologiaj kaj kondutaj diferencoj, kaj geografiaj malsimilecoj, la Internacia Ornitologia Komitato altigis la klifpapagon al specia statuso en 2015. La verko de BirdLife International nome *Handbook of the Birds of the World* sekvis tion en 2020 kaj la Sudamerika Klasigkomitato de la Usona Ornitologia Societo fine de 2024. Tiom malfrue kiom je 2024 la Taksonomio Clements retenas la klifpapagon kiel subspecio de la Monaĥpapago. La altecoj de teritorioj de la monaĥa kaj la klifa papagoj ŝajne ne koincidas, kaj tial ili estas tute, sed rare alopatriaj. tra la basenoj de la riveroj Paragvajo kaj meze de Paranao, krom en Gran Chaco. Ĝi estas esence identa al *M. m. calita*, sed registrita kiel malpli flava malsupre kaj pli brila ĝenerale.

La teritorioj de la subspecioj renkontiĝas en la ĝenerala areo de Paragvajo, kaj tie ili estas nesufiĉe limigitaj. La distingeco kaj limigo de "M. m. calita" kaj "M. m. cotorra" aparte postulas plian studon.

## Aspekto
La nomiga subspecio de ĉi tiu papago estas averaĝe 29 cm longa, kun enverguro de 48 centimetroj, kaj pezas 100 g. Inoj tendencas esti 10-20% pli malgrandaj, sed povas esti fidinde seksdiferencataj nur per DNA- aŭ plum-testado. Monaĥpapagoj montras tre subtilan seksan dimorfismon en la koloraro de siaj krono kaj flugilkovriloj, sed tio ne estas rimarkebla por la homa okulo. Ĝi havas helverdajn suprajn partojn. La frunto kaj brusto estas palgrizaj kun pli malhela skvameco kaj la cetero de la malsupraj partoj estas tre helverdaj ĝis flavaj. La vostoplumoj estas malhelbluaj, kaj la vosto estas longa kaj pinteca. La beko estas oranĝa. La krio estas laŭta kaj raŭka *ĉejp (-jii)* aŭ *kvak kvaki kvak-ŭi kvarr*.

Oni produktis bredorasojn kun koloroj krom la natura plumaro. Tiuj inkluzivas birdojn kun blanka, blua kaj flava anstataŭ verda. Ĉar tia koloraro provizas malpli da kamuflaĵo, naturaj birdoj kutime havas naturtipan koloraron.

## Kutimaro kaj ekologio
 |alt=Nests in Zaragoza, Spain]]
 |alt=Birds and their nest in Santiago, Chile]]

La monaĥa papago kaj la klifa papago estas la solaj du papagaj specioj krom kelkaj membroj de la afrikaj ambirdoj (*Agapornis'' sp.) kiuj konstruas nestojn. Monaĥaj kaj klifaj papagoj estas unikaj inter eĉ nestantaj papagoj pro sia konstruado de grandaj, eksteraj nestoj en arboj aŭ homfaritaj strukturoj anstataŭ uzi arbajn kavaĵojn.

La monaĥpapago estas sociema specio kiu ofte reproduktiĝas kolonie, konstruante ununuran grandan neston kun apartaj enirejoj por ĉiu paro. Tamen ne estas malofte ke paroj aŭ individuoj nestas ekster kolonioj, precipe dum la reprodukta sezono. Ĉi tiuj luantoj inkluzivas multajn aliajn birdojn, kiel ekzemple kolomboj, paseroj, amerikaj turfalkoj kaj flavbekaj krekoj, sed ankaŭ mamuloj kiel ruĝaj sciuroj povas okupi neston.

Iliaj 1–11 blankaj ovoj estas kontinue kovataj de la femalo, dum kiu tempo la masklo provizas ŝin per manĝaĵoj.  Nekutime por papago, paroj de monaĥpapagoj foje havas helpantajn individuojn, ofte plenkreskajn idojn, kiuj helpas nutri la idojn.

Monaĥpapagoj havas averaĝan vivodaŭron en sia natura medio de 6 jaroj. Tamen, birdoj en kaptiteco povas atingi 10-20 jarojn.

Monaĥpapagoj verŝajne havas individuajn voĉnuancojn, kiuj permesas al ili rekoni unu la alian, sendepende de la uzita voktipo.

Naturiĝintaj populacioj ofte devenas de tre malgrandaj fondintoj. Estante tiel sociaj kaj inteligentaj kiel ili estas, monaĥaj papagoj evoluigas kelkajn kulturajn tradiciojn, nome voĉajn dialektojn kiuj malsamas inter grupoj. En populacioj devenantaj de granda nombro da birdoj, ekzistas gamo da "dialektoj". Se la fondinto estas malgranda, tamen, procezo simila al genetika drivo povas okazi se elstaraj fondintoj voĉas en nekutima "dialekto", kaj ĉi tiu aparta maniero vokaligi establiĝas en la rezulta naturiĝinta kolonio. Ekzemple, ne malpli ol tri malsamaj "dialektoj" troviĝas inter la naturiĝintaj monaĥaj papagoj de la metropola areo de Milford, Konektikuto.

## Invada specio
[maldekstra|eta|Monaĥaj psitakoj en Santa Ponsa, [Majorko, Hispanio.]]

Elteneblaj naturigitaj populacioj loĝas en multaj aliaj lokoj, dor el la indiĝenaj aeroj, jam el la 1930-aj jaroj, ĉefe en Nordameriko kaj Okcidenta Eŭropo danĝere por konkurencaj indiĝenaj specioj kaj damaĝe por agrikulturo kaj vegetaĵaro.

Kaj en ilia denaska Sudameriko, kaj ankaŭ en areoj kie ili estis enkondukitaj, monaĥpapagoj estas inter la plej detruaj birdoj por kultivaĵoj. Pluraj landoj efektivigis planojn por kontroli la disvastiĝon de naturiĝintaj populacioj; nestoforigo estas ofta praktiko en Usono, kaj la Ministerio pri Medio, Manĝaĵoj kaj Kamparaj Aferoj de Britio planas forigi koloniojn de monaĥpapagoj, citante minacojn al infrastrukturo kaj eblajn kultivaĵdamaĝojn.

Ekzemple por Hispanio, kie ĝi estas konsiderata invada specio nedezirata, ĵusaj kalkuloj ĉirkaŭkalkulis 20 000 ekzemplerojn. Tiele tie estas malpermesita ties posedo, transporto kaj komerco. Ili estis viditaj unuafoje en 1975 en Barcelono, kaj poste en Malago kaj Tenerife en 1978. El 1985 en multaj lokoj ĉefe en urboj. Danke al studo fare de 600 volontuloj en pli ol 450 municipoj oni trovis la specion en 125 municipoj de 25 provincoj de 15 regionoj, ĉefe en la provincoj Madrido kaj Katalunio kie oni censis 72 % el la ekzempleroj. Kaj ĉefe en la urboj mem Madrido kaj Barcelono (po 5 000), sekve de Malago (po 2 000), Cartagena kaj Hospitalet de Llobregat.

En la urbo Barcelono el 1976 la populacio kreskiĝis ĝis 6 444 individuoj en 2022 kun kreskindico de 0'37 jare de 1976 ĝis 1994, sed poste nur de 0'008 el 1999.
eta|*Myiopsitta monachus*

## Referencoj
## Eksteraj ligiloj
* Monk parakeet entry  in the World Parrot Trust's Parrot Encyclopedia
* Guide to ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta and Gerd-Michael Heinze

Kategorio:Papagoformaj
Kategorio:Papagedoj
Kategorio:Birdoj de Sudameriko
Kategorio:Birdoj de Argentino
Kategorio:Birdoj de Urugvajo