open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salveto

**Salveto** estas pli unu provo krei planlingvon bazita en latina lingvo proponita ĉirkaŭ 2005. Ĝi, laŭ ĝia anonima kreanto, estas pli simpla ol Esperanto, ĉar ĝi havas nur 11 regulojn.

## Gramatiko 
### Alfabeto kaj prononco 
Alfabeto de Salveto estas: a, b, c, d, e, f, g, i, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v. Malsame al Esperanto:

*C havas sonon /k/;
*I havas sonojn /i/ kaj /j/(post A);
*AE oni prononcas /ej/;
*AI oni prononcas /aj/;
*AU oni prononcas /aŭ/;
*NG oni prononcas /ŋ/;

La forta silabo estas la antaŭlasta.

### Morfologio 
Ne estas difina artikolo, nur la neŝanĝenbla nedefina artikolo UN.

La substantivoj finas per -e (neŭtra), -ia (ina), -io (vira). La pluralon oni faras per -s.

Verboj similetas al Ido. Finas per -ar en infinitivo, -a en prezento, -i en pasinto kaj -o en futuro.

Adjektivoj kaj adverboj finas per konsonantoj.

Personaj pronomoj: me (mi), vu (ci, singulara vi), lio / lia / lie (li/ ŝi/ ĝi), nos (ni) vus (plurala vi), lios / lias / lies (vira ili/ ina ili/ ĝia ili). Ne estas posedaj pronomoj. Por indiki posedon, uzu vorton "patina": Libre patina mi (la libro apartenas al mi). 

### Sintakso 
Baza vortordo estas Subjekto Verbo Objekto (SVO), sed oni povas ŝanĝi ĝin laŭvole al OVS. Adjektivoj nepre venas antaŭ la substantivoj.

## Ekzemploj 
Patro Nia: Nos Geno, ci es en ciele, sanct es vu name. Vu regne veno, vu vole eso farid, a tere cum a ciele. Dona nos lo die nu diel pane, e perdona nos pecates, com nos perdona on ci pecata a nos. Ne conduca nos a tente, sed libera nos de male. Amen. 

## Ekstera ligilo 
http://www.salveto.net/ 

Kategorio:Modifita latina
Cedrato

**Cedrato** (*Citrus medica*) estas specio de citruso. Estas la frukto de **cedratarbo**, arbo el plantfamilio rutacoj.

Cedrato estas frukto ovala kaj veruka, de formo kiel citrono, sed multe pli granda kaj pezanta de 0,5 kg ĝis 2&nbsp;kg. Sed la plej grandaj cedratoj trafas 25 cm kaj 4&nbsp;kg. Ĝia verda aŭ flava pulpo gustas acide kaj malplenas je suko, sed ĝi odoras ĉarmege.

Tro amara, la cedrato malofte estas uzata freŝa: nur kiel aldonmanĝaĵo al viandoj aŭ salatoj. Ĝi estas vendata ĉefe konfitata kaj uzata en kukaĵo, en frandaĵo aŭ por dekoracio. Ekzemple, la ŝelojn uzas la kukindustrio. Kun ĝi oni ankaŭ produktas marmeladojn kaj likvorojn.
Unu el tiuj alkoholaĵoj koloras verda kaj enhavas proksimume 30 % da alkoholo.

## Arbo 
maldekstre|eta|Cedratujo
La **cedratujo** estas specio de citruso, arbeto aŭ trunkarbusto kun grandaj, 7–8&nbsp;cm diametraj, plejofte longformaj fruktoj (cedratoj), kies dika, maleben-supraĵa ŝelo estas uzataj kandie aŭ konfitite por sukeraĵoj kaj kukoj; origina el Hindio, kultivata en la varmaj partoj de la mediteraneaj regionoj.
La cedratarbo estas specio proksima al citronarbo. Devena el Sudorienta Azio, pli precize el Barato, la cedrato estis la unua citruso kiu disvasyiĝis al tutaj regionoj de Azio kaj poste de Eŭropo ekde la 3-a jarcento a.K..

La vario *etrogo* de cedrato estas unu el la kvar elementoj de "Lulav", , la foliara bukedo uzata dum la juda festo Sukoto (kun daktilpalmoj, mirto kaj saliko). Ĝi povas ankaŭ esti la malpermesata frukto de la Arbo de la sciado pri la bono kaj la malbono en la ĝardeno Edeno: ĝin nomis "Pomo de Medujo" Aleksandro la Granda, tiu kiu enigis ĝin en Mezorienton.

Cedrato estas kultivata intensive en Korsiko kaj en Maroko. Cedratoj kreskas ankaŭ en Italio, ekz-e en la ĉirkaŭaĵo de somerrestadejo Santa Maria del Cedro. Ĝi kreskas en terasaj fruktarbejoj, ĝin protektas kontraŭ ventaj heĝoj por eviti ke fruktojn malbonigas branĉdornoj. Fruktoj estas rikoltataj inter septembro kaj novembro.

## Budha mano
eta|Budha mano
Estas specio nomata "budha mano" aŭ "cedratujo". Tio ne estas por manĝi, sed por rigardi.

## Notoj kaj referencoj
Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Kuirarto
Kategorio:Rutacoj
Valdaja Altaĵo

**Valdaja Altaĵo** () estas la nomo de altebenaĵo en la okcidento de la eŭropa parto de Rusio. Ĝi situas ene de la Orienteŭropa Ebenaĵo, proksimume 300 km nordokcidente de Moskvo (Tverja provinco, Novgoroda provinco) kaj atingas altecon de 347 m super la marnivelo.

Abundas tie lagoj de glacia deveno, el kiuj la plej granda nomiĝas Seliger (Селигер), 212 km².

La Valdaja Altaĵo, malgraŭ sia malgranda alto super la marnivelo, enhavas la fontojn de tri grandaj riveroj: Dnepro, Daŭgavo (aŭ Okcidenta Dvina) kaj Volgo.

En la norda parto de Valdaja Altaĵo estas nacia parko.

Kategorio:Protektitaj areoj en Rusio
Kategorio:Terformoj en Tverja provinco
Kategorio:Terformoj en Novgoroda provinco
Kategorio:Terformoj en Smolenska provinco
Vardan Kuŝnir

**Vardan Vardanoviĉ KUŜNIR** ( – ) estis fifama armena spamisto kiu spamadis en rusalingva Interreto dum kelkaj jaroj (ekde 2002 ĝis 2005) kun reklamoj pri lingvo-kursoj. Li estis kruele murdita en la jaro 2005.

Laŭ kelkaj taksoj, en la jaroj 2003-2005, kvanto de tute samaj spamaj literoj, kiujn ĉiutage(!) sendadis lia organizo estis ĉ. 25 milionoj, dume la kvanto de ĉiuj rusiaj uzantoj de interreto ne superis 9 milionojn.

La 24-an de julio 2005 li estis trovita kun frakasita kapo en sia hejmo. Tio kaŭzis amasan jubilon en rusia interreto. La tagon 25-a de julio, en kiu estis anoncite pri lia morto, oni proklamis "la tago de lukto kontraŭ spamo".

KUŜNIR, Vardan
KUŜNIR, Vardan
KUŜNIR, Vardan
Batman

**Batman** (angle por "Vespertviro") estas usona bildstria heroo de DC Comics, kreita de Bob Kane kaj Bill Finger. La unua historio de Batman aperis dum la jaro 1939. Batman kaj Superman estas la plej popularaj kaj konataj roluloj de DC Comics.

Kontraŭe al multaj bildstriaj herooj, Batman ne uzas magiajn, sciencfikciajn aŭ eksterhomajn povojn, sed nur la forton kaj ruzon (kaj monon). Li reprezentas la malan miton de la mito de Superman. La vera nomo de Batman estas **Bruce Wayne**, filo de riĉeguloj, kiu okjara perdis siajn gepatrojn pro murdo, kaj tial decidis ĉiel kontraŭbatali krimon. La plej konata Batman-aktoro estis verŝajne Adam West inter 1966-69.

*The Dark Knight Returns* (La malhela kavaliro revenas, alternative titolita *Batman: The Dark Knight Returns*) estas kvarnumera eta serio de grafikaj noveloj de 1986 kies protagonisto estas Batman, verkita de Frank Miller, ilustrita de Miller kaj Klaus Janson, kaj publikigita de DC Comics.

Liaj malamikoj estas Argilvizaĝo (Clayface), Du-Vizaĝo (Two-Face), Enigmisto, Venena Hedero, Ĵokero (Joker), Deadshot, Deathstroke, Ventroparolisto (Ventriloquist), Timigilo (Scarecrow), Horloĝa Reĝo, Kalendara Viro.

## Vidu ankaŭ 
* Batman (filmo)
* Batman (televidserio)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficial paĝaro (angle).
* *Batman Wiki* Redaktebla enciklopedio pri Batman en Wikia, (angle).
* *Batman: The Animated Series*  Pri Batman-animacio kreita por usona televido (angle).
* Ĝojan datrevenon, Batman! Artikolo el la brita gazeto *The Guardian* pri la 60-a naskiĝtaga reveno de Batman (angle).


Kategorio:Superherooj
Kategorio:Bildstriaj fikciuloj
Kategorio:Fikciaj orfoj
Kategorio:Fikciaj usonanoj
Kategorio:Roluloj de DC Comics
Gazalo

**Gazalo** (, , ) estas persa fiksforma poemo, konsistanta el 5–16 distikoj, en kiuj ĉiu dua verso kaj la komenca verso interrimiĝas.

## Priskribo 
La gazalo estas mallonga peomo konsistanta el rimaj distikoj (versduoj). Ĝi devas plenumi la jenajn kondiĉojn:
* **Rimo**: la gazalo estas rimata jene: AA BA CA ĈA ….
* **Metro**: ĉiu verso en gazalo devas sekvi la saman metron, inkluzive de la saman nombron de silaboj.
* **Refrenvorto** (): Ambaŭ linioj de la unua distiko, kaj la lastaj linioj de ĉiuj postaj distikoj, devas finiĝi per la refrenvorto. La vorto antaŭ la refrenvorto en tiuj linioj devas esti rimitaj per la sama rimo (la rimo “A” en la skemo AA BA CA ĈA …).
Krome, la unuaj kaj lastaj distikoj ofte havas specialajn funkciojn:
* La **unua distiko** () enkondukas la temon de la gazalo, kaj difinas la metron, la ĉefrimon, kaj la refrenvorton.
* La **lasta distiko** () kutime enhavas la plumonomon () de la gazalisto, kaj estas pli persona ol la aliaj distikoj; la plumonomo estas ofte uzata vortlude aŭ homonime.

## Famaj gazalistoj 
La plej famaj gazaloj de la persa lingvo apartenas al Hafizo (1320-1389), kvankam multaj aliaj famaj poetoj de Persujo/Irano verkis majstrajn gazalojn - ĉu malnovuloj kiel Rumi kaj Sadio ĉu la nuntempaj kiel Simin Behbahani kaj Huŝang Ebtehaj (Saje).

## Historio 
La formo, kune kun la prestiĝa persa kulturo, disvastiĝis kaj estis praktikita en multaj aliaj landoj kaj lingvoj de suda Azio. Ekzemple en Hindio en Urdua poezio kaj aliaj, ekzemple ankaŭ en la bengala lingvo Kazi Nazrul Islam verkis gazalojn.

## Piednotoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (Gazalo de Rumi tradukita al Esperanto)

Kategorio:Ĝenroj de poezio
Kategorio:Perslingva literaturo
Kategorio:Mezepoka literaturo
Aĥabo

[eta|270px|La morto de Aĥabo de [Gustave Doré]]
**Aĥabo** apartenis al la plej karakterizaj reĝoj de Izraela reĝlando. Li regis proksimume en la jaroj 874 a. K. - 852 a. K.. Li estis dua reĝo de dinastio de Omri. Lia edzino estis fenicia princino Izebel, kiu en Izraelo subtenis kulton Baal.

Kategorio:Bibliaj personoj
Hungaraj vinregionoj

eta|Vinaj regionoj de hungario
eta|La hungara vorto por vino "bor" estas unika en eŭropo.
La en Hungario farita vino estas 75 % blanka, la plia estas roza kaj ruĝa.

## La vitkultivaj areoj en Hungario 
*Ászár-Neszmély (1400 ha)
*Badacsony (1600 ha)
*Balatonfüred-Csopak (1700 ha) ruĝa vino
*Balaton-felvidék (2500 ha)
*Bükkalja (980 ha)
*Csongrád (1850 ha)
*Sud-Balatono (2600 ha)
*Eger (3200 ha)
*Etyek-Buda (1770 ha)
*Hajós-Baja (1400 ha)
*Kunság (25.600 ha)
*Mátraalja (7280 ha)
*Mecsekalja (500 ha)
*Mór (900 ha)
*Pannonhalma-Sokoróalja (630 ha)
*Somló (500 ha)
*Sopron (1370 ha)
*Szekszárd (1900 ha)
*Tokaj-Hegyalja (5250 ha)
*Tolna (2130 ha)
*Villány-Siklós (1600 ha)
*Balaton-melléke (Zala - 2180 ha)

## Vinoj de Hungario 
*Tokaj-vino
Listo de izraelaj reĝoj

Vidu ankaŭ: Izraela reĝlando

## Domo de Gideono 
* 11-a jarcento a.K.: Abimeleĥ

## Domo de Ŝaul 
* -1022--1000: Ŝaul
* -1000--998: Isboset

## Domo de Davido 
* -1000--962: Davido
* -962--922: Salomono

## Domo de Jerobeamo 
* -922--901: Jerobeamo I
* -901--900: Nadab

## Domo de Baaŝa 
* -900--877: Baaŝa
* -877--876: Ela

## Domo de Zimri 
* -876--876: Zimri

## Domo de Omri 
* -876--869: Omri
* -869--850: Aĥab
* -850--849: Ahazia
* -849--842: Joram

## Domo de Jehu 
* -842--815: Jehu
* -815--801: Joahaz
* -801--786: Johas
* -786--746: Jerobeam II
* -746--746: Zaĥaria

## Domo de Jabeŝ 
* -745--745: Sallum

## Domo de Menahem 
* -745--738: Menahem
* -738--737: Pekahia

## Domo de Pekah 
* -737--732: Pekah

## Domo de Hoŝea 
* -732--722: Hoŝea

## Pagana reĝo 
* -874--853 Aĥabo

Kategorio:Izraelaj reĝoj
Kategorio:Biblio
Izraelo
!Izraelo
La ideo de personeco en sufiismo

***La ideo de personeco en sufiismo*** (Angle: *The idea of personality in sufism*) estas titolo de libro verkita de Reynold A. Nicholson (1868-1945), angla orientalisto kaj rumiologo. La libro temas pri sufiismo, fako de islama filozofio.

Alia verko de li pri Rumi estas: Rumi, poeto kaj mistikulo.

Ideo de personeco en sufiismo

Kategorio:Sufiismo
Reynold A. Nicholson

**Reynold Alleyne NICHOLSON** (1868-1945) estis angla orientalisto kaj rumiologo.

Profesoro R.A. Nicholson (elp. Nikolson) verkis tre multe pri Rumi kaj liaj ĉefverkoj, kaj ankaŭ tradukis anglen multajn poemojn de li (i.a. li tradukis tutan Masnavion kaj verkis kompletan interpretadon pri ĉiuj ties ses volumoj).

Liaj aliaj verkoj pri Rumi inkluzivas:

***La ideo de personeco en sufiismo** (Angle: *The idea of personality in sufism*)
***Rumi, poeto kaj mistikulo** (Angle: Rumi, poet and mystic)

Laŭ d-ro M.R. Ŝafii Kadkani, granda esploristo/literaturisto irana:

:“… Sen ĉia ajn dubo, Nicholson estas la plej granda Rumiologo okcidenta, kies anglalingvaj studoj kaj verkoj ankoraŭ estas sensimilaj. Liaj plej grandaj verkoj estas pri Moŭlana, …” 1

## Notoj
# Citita el paĝo sepdek de la enkonduko de Kadkani al la suba libro:

“Tasavvofe Eslami” trad. kaj enkonduko far d-ro M.R. Ŝafii Kadkani, Teherano: Tus-eldonejo, 1979, 254 p.

Ĝi estas persa traduko de:

**Nicholson, Reynold A.** The Idea of Personality in Sufism (La Ideo de Personeco en Sufiismo)

Kategorio:Rumi
Kategorio:Orientalistoj
Kategorio:Britaj sciencistoj
Tanaĥo

La **Tanaĥo** () estas aro da hebree skribitaj libroj, kune formantaj la skriban fundamenton de la juda religio. Ĝi siavice estas bazo de la kristana Malnova Testamento de la Biblio, kiu konsistas plejparte el la samaj, sed parte alimaniere ordigitaj libroj; ankaŭ la traduko kaj interpreto kutime ege malsamas inter la du religioj.

En la hebrea lingvo, la nomo estas akronimo por la tri partoj, el kiuj ĝi konsistas: «la leĝo» –  *Tora* –, «la profetoj» –   *Nevi`im* – kaj «la skriboj» –  *Ketubim* aŭ *Ketuvim* (la litero kaf prononciĝas  en vortfina pozicio).

## Vidu ankaŭ 
* Hebrea Biblio
* Malnova Testamento en traduko de L. L. Zamenhof, fundamenta verkaĵo de Esperanto
* Torao parola


Kategorio:Hebreaj vortoj kaj esprimoj
Kategorio:Juda terminaro
Macbeth

**Macbeth**, **Mac Bethad mac Findlaích** aŭ **Makbeto** (naskiĝis ĉirkaŭ 1005, mortis la 15-an de aŭgusto 1057) estis reĝo de Skotlando de 1040 ĝis 1057. La reĝlando ĝuis periodon pacan kaj prosperan. Inspirite de lia reĝado Ŝekspiro aŭtoris la faman teatraĵon *Makbeto*.

En 1031, li iĝis la *mormaer*o de Moray post la morto de lia patro. En 1040, li mortigis la reĝon de Skotlando Duncan la 1-a kaj kaptis la tronon. La filo de Dunkano la 1-a, Malkomo la 3-a, mortigis Makbeton en 1057 dum batalo.

Trono de sango (蜘蛛巣城, Kumonosu-jō, "La aranereta kastelo") estas japana historia drama filmo de 1957 kunverkita kaj reĝisorita de Akira Kurosawa. La filmo transigas la intrigon de la teatraĵo de William Shakespeare nome *Macbeth* el la mezepoka Skotlando al la feŭdeca Japanio.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.dorothydunnett.co.uk/dunnettqa5.htm
* http://jezyk-polski.eza.pl/materialy/lektury/makbet/makbet.htm *Macbeth*
* http://www.planetalibro.com.ar/ebooks/eam/ebook_view.php?ebooks_books_id=19 Macbeth (ebook)
* http://www.mittelalter-genealogie.de/mittelalter/koenige/schottland/macbeth_koenig_1057.html genealogio, mezepoko. germane

Kategorio:Skotlandaj reĝoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1005
Kategorio:Mortintoj en 1057
Zhang Ziyi

**ZHANG Ziyi** estas ĉina aktorino, kiu naskiĝis la 9-an de februaro 1979 en Pekino. Ŝia propra nomo (Ziyi) signifas "la feliĉa infano".

Ŝia patrino estis varteja instruistino kaj ŝia patro laboris kiel ekonomo. Por "fortigi sian korpon", la dekunujara Ziyi partoprenis en kursoj de danco en lernejo, kiu estis ligita kun la Danca Universitato en Pekino. Ŝi lernis tie kvar jarojn.

Kvankam ŝi jam sciis tre bone danci ricevante premiojn, en la aĝo de dek kvin jaroj ŝi decidiĝis ĉesigi la studadon pri danco kaj ekorientiĝi al la kino. Tiu ĉi elekto montriĝis tre sagaca, ĉar post kelkaj jaroj en la Centra Drama Akademio de Pekino ŝi estis elektita de Zhang Yimou, unu el la plej famaj reĝisoroj en Ĉinio, por roli en filmo *Wǒde fùqīn mǔqīn* - *Miaj gepatroj*. Tiu ĉi filmo ricevis la Arĝentan Urson en la Berlinale 2000.

Sed estis nur komenco. La tuta monda malkovris ŝian belegan vizaĝon en eble la plej fama ĉina filmo: *Wò hǔ zàng lóng* - *Tigro kaj drako* kun tre famaj ĉinaj geaktoroj: Chow Yun Fat (ŝia idolo) kaj Michelle Yeoh (kiu rolis en la filmo *Tomorrow never dies* - *Morgaŭo neniam mortas*). Post tio, Zhang Ziyi verŝajne fariĝis la plej konata ĉina aktorino tutmonde. Kaj nun, ŝi daŭrigas sian sukceson, eĉ rolante en usonaj filmoj (*Rush hour 2* - *Pinthoro 2*, *Memoirs of a geisha* - *Memoraĵoj de gejŝo*) sed ŝi tamen preferas resti aktorino en Ĉinio, kie ĉiuj reĝisoroj deziras labori kun ŝi.

En 2006, la ĉina registaro malpermesis la spektadon, komercadon de ŝia filmo Memoraĵoj de gejŝo kaj nomis ŝin perfidulo, ĉar ŝi ludis japanan gejŝon en la filmo. La filmo aĉeteblas je kelkaj dolaroj sur la ĉinia nigra merkato.

## Filmaro 
* 2006 • Ye yan
* 2005 • Memoirs of a Geisha *(Memoraĵoj de Gejŝo)*
* 2005 • Operetta tanuki goten
* 2004 • Mo li hua kai *(Jasmena floro)*
* 2004 • 2046 *(2046)*
* 2003 • Shi mian mai fu ''(La domo de l' flugantaj ponardoj)*
* 2003 • Jopog manura 2: Dolaon jeonseol *(Mia edzino estas gangstero 2)*
* 2003 • Zi hudie *(Violkolora papilio)*
* 2002 • Yīng Xióng *(Heroo)*
* 2001 • Wu shi *(Musao)*
* 2001 • Shu shan deng zhuan *(La legendo de Zuo)*
* 2001 • Rush hour 2 *(Pinthoro 2)*
* 2000 • Wò hǔ zàng lóng *(Tigro kaj drako)*
* 1999 • Wǒde fùqīn mǔqīn *(Miaj gepatroj)''

## Eksteraj ligiloj
*

Kategorio:Ĉinaj aktoroj
Kategorio:Naskiĝintoj en Ĉinio
Kategorio:Virinoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 9-an de februaro
Unish

**Uniŝi(Unish)** estas planlingvo proponita de Universitato Sejong en Koreio la 1an de junio, 2001. Ĝi estas lingvo kiu prenas vortojn el la plej uzataj lingvoj de la mondo, ekzemple angla, rusa, hispana, kaj pliaj.

## Gramatiko 
### Alfabeto kaj prononco 
Unish uzas latinan alfabeton. Malsame al Esperanto:

* J havas sonon /ĝ/;
* Q havas sonon /kŭ/;
* R havas sonon /ř/ (kiel en la angla *r*iver);
* X havas sonon /ks/;
* CH havas sonon /ĉ/;
* NG havas sonon /ŋ/;
* SH havas sonon /ŝ/;
* Y oni prononcu /j/;
* W oni prononcu /ŭ/;

## Morfologio 
Ne estas artikoloj.

Substantivoj havas du kazojn: nominativon kaj genitivon. La genitivon oni faras per -'s. Pluralon oni faras per -s.

Ne estas distingo de genroj en pronomoj.

Verboj ne varias laŭ nombro aŭ persono. Pasinta tempo estas farita per -ed, kaj futuro per -il. Estas helpverbo *be* (esti) por formi pasivan voĉon kaj progresan aspekton.

## Sintakso 
Adjektivo venas nepre antaŭ substantivoj. Adverboj venas nepre antaŭ verboj aŭ adjektivoj.

Baza vortordo estas Subjekto-Verbo-Objekto. Demandaj frazoj havas formon Verbo-Subjekto-Objekto.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝaro 

Kategorio:Koreio
Kategorio:Planlingvoj
Kivifrukto

eta
**Kivifrukto** aŭ **kivo** estas la manĝebla frukto de kultivataj specioj de aktinidioj, precipe de la delikata aktinidio (verda kivifrukto) kaj la ĉina aktinidio (ora kivifrukto).

## Nomo 
En Ĉinio estis natura frukto nomata *míhóutáo* (獼猴桃, "rezusa persiko"), kiun rezusoj amis. Eŭropanoj nomis ĝin "**ĉina groso**", ĉar ĝi venas origine el Ĉinujo, kaj ĉar ĝi similas al groso. Tamen la frukto estis malmulte konata en Eŭropo antaŭ 1959, kiam la novzelanda frukt-eksporta kompanio *Turners and Growers* ekpropagandis la frukton kaj per la nomo "kiwi" ligis ĝin al la lando (por kiu la kivio estas la nacia birdo). Nun oni multlande kultivas aktinidion por la produktado de kivifruktoj.

En Esperanto konkurencas inter si la formoj "kivifrukto" (formita per kunmetaĵo de la birdonomo "kivio" kun "frukto") kaj la novradika formo "kivo". Iom malpli oftas la uzo de "kivio" sen la aldona "frukt" por la frukto. Dum PIV ekde 2002 registras la formon "kivo", pluraj aliaj vortaroj listigas la formon "kivifrukto". En diskuto okazinta en la Akademio de Esperanto en 2015, la plejmulto de la Akademianoj preferis la formon "kivifrukto", pro kio tiu formo estas uzata en nova Esperanto-kursaro verkita Akademiano Katalin Kováts kune kun aliaj gvidaj Esperantistoj.

## Specoj 
Kultivistoj produktis diversajn specojn de kivifruktoj. La plej disvastigitaj estas ovo-formaj kaj havas longon inter 5 kaj 8&nbsp;cm. Ilia ŝelo estas ore bruna kaj havas mallongajn harojn; la karno estas verda aŭ flave verda. La nigraj semetoj estas manĝeblaj. Ekzistas ankaŭ senharaj specoj, konsiderinde malpli grandaj.

La *ora kivifrukto*, kun flava pulpo, pli dolĉa kun malpli acida gusto, estas nova kultiv-variaĵo de la ĉina aktinidio, produktata de la *New Zealand Crown Research Institute* (Novzelanda Krona Esplorinstituto).

## Nutra valoro 
100 g da freŝa produkto:

## Vidu ankaŭ 
* kivio
* Actinidia chinensis. Ties fruktoj havas flavan fruktkarnon. Ĝi estas vendata sub la marko „Kiwi Gold“.
* Actinidia arguta frosttolera specio kun malgrandaj glatajn kaj verdaj fruktoj.
* Actinidia kolomikta, la fruktoj ne taŭgas por la komerco, ĉar ili rapide falas de la planto.

## Referencoj 
Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Aktinidiacoj
Skatkantado

Tiu ĉi artikolo estas pri kantado, ne pri la kartludo skato.
----
[eta|180ra|[Louis Armstrong, inventinto de skatkantado]]
eta|380ra|*Heebie Jeebies* de Louis Armstrong (1926) - skatkantado
[eta|180ra|La granda kantisto de skatkantado [Ella Fitzgerald]]

**Skatkantado** estas onomatopeaj silaboj improvizitaj nur voĉe uzataj de ĵazaj kantistoj kiel imitaĵo de muzikiloj.
La pioniroj de la skatkantado estas Ben Harney, Ella Fitzgerald, Tony Jackson kaj precipe Louis Armstrong.

## Konsiderindaj skatkantistoj 
* Louis Armstrong
* Richard B. Boone
* Cab Calloway
* Betty Carter
* Scatman Crothers
* Cliff Edwards
* Ella Fitzgerald
* Gene Greene
* Slim Gaillard
* Dizzy Gillespie
* Cleo Laine
* Anita O'Day
* Scatman John
* The Nutty Squirrels
* Mel Tormè
* Leo Watson
* Al Jarreau

## Vidu plu 
* A cappella
* Beatbox
* Bandari
* Listo de kantoj kun skantkantado

## Referenco el la angla teksto 
* Dick Higgins, "A Taxonomy of Sound Poetry" in *Precisely: Ten Eleven Twelve* (1981)

## Vidu ankaŭ 
* Voĉa muziko
* Silabkanto

## Ekstera ligiloj (*en la angla*) 
* Dick Higgins' Audio Works on UbuWeb Sound Poetry
* Canntaireachd

Kategorio:Poeziaj manieroj
Kategorio:Muzikaj ĝenroj
Kategorio:Kantado
Kategorio:Ĵazo
Teréza Nováková

**Teréza NOVÁKOVÁ** (naskiĝis la 31-an de julio 1853 en Praha - mortis la 13-an de novembro 1912 en Praha) estis ĉeĥa verkistino de rakontoj kaj romanoj pri popolaj herooj konfliktantaj kun sia ĉirkaŭaĵo. Ŝi partoprenis virinan movadon kaj iniciatis folkloran esploron de orienta Bohemio. Patrino de grava literatura kritikisto Arne Novák.

Ŝia fraŭlina nomo estis Lanhausová. Kiel filino de germanino kaj ĉeĥo ŝi konis ambaŭ lingvojn kaj ellernis perfekte ankaŭ la anglan kaj la francan. En 1876 ŝi edziniĝis al gimnazia instruisto J. Novák kaj transloĝiĝis kun li al Litomyšl. Tie ŝi eklaboris en virina movado per prelego pri verkistino Karolína Světlá, kiun ŝi konsideris sia instruistino. Post kiam ŝi vidviniĝis kaj mortis ankaŭ tri el ŝiaj infanoj, ŝi foriris al Proseč, kie ŝi poste verkis siajn ĉefverkojn.

## Verkoj 
* **Kroj lidový a národní vyšívání na Litomyšlsku** (Folkloraj vestoj kaj brodado en la regiono de Litomyšl, 1890)
* **Z měst i samot** (El urboj kaj solejoj, 1890)
* **Maloměstský román** (Eturba romano, 1890)
* **Jan Jílek** (Jan Jílek, 1898 - romano pri junulo el protestantisma familio)
* **Jiří Šmatlán** (Jiří Šmatlán, 1900 - romano pri socialisto)
* **Na Librově gruntě** (Sur la grundo de Libra, 1901)
* **Úlomky žuly** (Graniteroj, 1902)
* **Děti čistého živého** (Infanoj de pura vivanto, 1907 - romano pri religia sekto)
* **Drašar** (Draŝar, 1910 - romano pri patrioto)
* **Výkřiky a vzdechy** (Ekkrioj kaj ĝemoj, 1911)
* **Ze ženského hnutí** (El la virina movado, 1912)

Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Diluvo

**Diluvo** okazas post grandega (aŭ daŭrada) pluvego, post kiu landaj teritorioj estas kovritaj de akvo, aŭ dum printempa degelado de neĝo, kiam el monta areo forfluas multego da fand-akvo, kaj riveroj ne plu povas akcepti ĝin - vaste sin disfluanta en valoj en ĉirkaŭaĵojn.

La biblio rakontas pri tutmonda diluvo sendita de Dio por pereigi la pekintan homaron, escepte de la pia Noa, kiu, avertite, postvivis kun sia familio la diluvon en sia arkeo (Genezo 6–9).

## Vidu ankaŭ 
* Diluvo turingia
* Inundo
* Tutmonda diluvo

Kategorio:Meteologio
Kategorio:Oceanografio
Kategorio:Naturaj katastrofoj
Harvey Spencer Lewis

**D-ro Harvey Spencer LEWIS** (1883 - 1939) estis Imperatoro de la Rozkruca Ordeno, AMORC de 1915 ĝis 1939.

## Frua Vivo 
H.S. Lewis naskiĝis en Frenchtown Nov-Ĵerzejo al metodista familio de kimra deveno. En 1904 li fondis la Instituton pri Psika Esplorado en Novjorko.

## AMORC 
Post grava mistika sperto en 1908, li vojaĝis al Francio kaj, post necesa prepariĝo kaj ekzameniĝo, estis inicita en la la Rozkrucan Ordenon en Tuluzo. Li poste ricevis komision revigligi la Rozkrucan Ordenon en Norda Ameriko.

En 1915 D-ro Lewis establis la Ordenon en Usono, kun sidejo en Novjorko, kun la oficiala nomo *Antiquus Mysticusque Ordo Rosae Crucis* (AMORC). En 1927 D-ro Lewis translokis la sidejon al San-Joseo, Kalifornio, kie ĝis nun troviĝas granda rozkruca centro, Rozkruca Parko, kun egiptologia muzeo, planetario, laboratorioj, rozkruca universitato, templo k.a.

En 1917 D-ro Lewis enkondukis sistemon de korespondaj lecionoj nomataj *monografioj* por AMORC-anoj. Ĉi tiu sistemo montriĝis ne nur praktika, sed ankaŭ efika, ebligante al homoj loĝantaj for de rozkruca loĝio studi la rozkrucajn instruojn. Post la Dua mondmilito ĉiuj grandloĝioj de AMORC adoptis la korespondan sistemon.

## Aliaj Agadoj 
D-ro Lewis estis unu el la tri Imperatoroj de FUDOSI kaj lia mistika nomo estis **Sar Alden**.

Lewis fondis ankaŭ la Rozkrucan Egiptan Muzeon sur la tereno de Rozkruca Parko en San-Joseo. Ĝi estas la plej granda egiptologia muzeo en okcidenta parto de Usono.

D-ro LEWIS estis ankaŭ artisto, inventisto kaj verkisto.

## Aliaj Imperatoroj de AMORC 
* Ralph Maxwell Lewis
* Gary L. Stewart
* Christian Bernard

## Vidu ankaŭ 
* Rozkrucismo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.religion.qc.ca/Fiches/fiche031.htm  
* http://www.rosicrucians.org/salon/inventions/inventions.html 
* http://www.assemblee-nationale.fr/dossiers/sectes/r1687p1.asp 

* Rozkruca Ordeno, AMORC
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

Kategorio:Okultaj verkistoj
Antiquus Mysticusque Ordo Rosae Crucis

**Antiquus Mysticusque Ordo Rosae Crucis** (**AMORC**) signifas "Antikva kaj Mistika Ordeno de la Rozkruco" kaj estas la oficiala latina nomo de la Rozkruca Ordeno, AMORC.

La aldono de "AMORC" al "Rozkruca Ordeno" helpas eviti konfuzojn kun aliaj organizoj kaj movadoj kiuj nomas sin "rozkrucaj".

AMORC estis fondita en 1915 de Harvey Spencer Lewis. En la periodo de 1920 ĝis 1922 estis provoj plifortigi la rilatojn inter la usonaj kaj eŭropaj ordenoj per la fondo de TAWUC (The AMORC World Union Council), sed sen sukceso. Simila projekto inter francaj kaj belgaj ordenoj FUDOSI travivis 17 jarojn.

AMORC estas unu el multaj ordenoj, kiuj predendas esti en la tradicio ĉe la Rozkruco.

Kategorio:Ordenoj
Cecco Angiolieri

**Cecco ANGIOLIERI** (naskiĝis en Pistoia (Toskanio) en 1260, mortis probable en 1312) estis itala poeto. Li travivis malregulan, diboĉan vivon, dediĉinte sin al ludo, al drinkejo, al amoroj. Li estis poeto senpaca kaj malpia, sed ĉi-karakteroj, kiujn li arogante eksterigas malkaŝe per cinikaj esprimoj, neniam donis al li profundajn tonojn kaj vere poeziajn esprimojn.

Kategorio:Italaj poetoj
Ralph Maxwell Lewis

**Ralph Maxwell LEWIS** (1904 - 1987) estis filo de Harvey Spencer Lewis kaj Imperatoro de la Rozkruca Ordeno, AMORC de 1939 - 1987. En FUDOSI li estis konata sub la mistika nomo Sar Validivar.

Lewis konstruigis novajn konstruaĵojn por la Rozkruca Egipta Muzeo en 1966.

## Aliaj Imperatoroj de AMORC 
* Harvey Spencer Lewis
* Gary L. Stewart
* Christian Bernard

## Eksteraj ligiloj 
Imperatoro Ralph M. Lewis en rita talaro (neoficiala foto publikigita de Serafine Anthony Lemos F.R.C., membro de AMORC)

Kategorio:Okultistoj
Christian Bernard

**Christian BERNARD** (naskiĝis 1951) estis Imperatoro de la Rozkruca Ordeno, AMORC ekde 1990.

Christian Bernard estis Grand-majstro de la franclingva Grandloĝio de 1977 ĝis 1993.

Sub lia imperatoreco, en 2001 AMORC prezentis al la publiko novan manifeston, Positio Fraternitatis Rosae Crucis, dokumento kiu priskribas la sintenon de la Ordeno rilate la nunan staton de la mondo kaj ĝian esperon por la estonteco.

## Aliaj Imperatoroj de AMORC 
* Harvey Spencer Lewis
* Ralph Maxwell Lewis
* Gary L. Stewart

## Eksteraj ligiloj 
* Positio Fraternitatis Rosae Crucis  

Kategorio:Rozkrucismo
Kategorio:Francaj religiuloj
Imperatoro de AMORC

La tutmonda gvidanto de la Rozkruca Ordeno, AMORC estas nomata **Imperatoro**. La Imperatoron elektas la Plej Supera Konsilio de AMORC (konsilio kiu konsistas el ĉiuj Grand-majstroj de AMORC) por (renovigebla) oficperiodo de kvin jaroj.

## Imperatoroj de AMORC
*Harvey Spencer Lewis
*Ralph Maxwell Lewis
*Gary L. Stewart
*Christian Bernard

Kategorio:Rozkrucismo
Pietro Locatelli

**Pietro Antonio LOCATELLI** (3-a de septembro 1695 - 30-a de marto 1764) estis itala komponisto kaj violonisto.

Li naskiĝis en Bergamo en Italio. Li studis en Roma ĉe Giuseppe Valentina. Post kelkaj vojaĝoj tra Francio kaj Germanio li ekloĝis en 1729 en Amsterdam, kie li instruis violonoludadon kaj vendis italajn kordojn. Li ankaŭ gvidis la tiean *Collegium Musicum*, kiu konsistis el riĉaj muzikamatoroj kaj por kiu li ankaŭ komponis. 

La verkoj de Locatelli estas ĉefe por la violono, instrumento kiun li virtuoze ludis. Lia eble plej signifa publikaĵo estas la *Arte del violino*, opuso 3, kolekto da dek du konĉertoj kiu enhavas dudek kvar teĥnike komplikajn *capriccio*-jn - tiuj povus funkcii kiel etenditaj kadencoj, sed nuntempe kutime estas ludataj aparte de la konĉertoj. 

Krome li verkis sonatojn, triosonatojn, *concerti grossi* kaj aron da sonatoj por fluto. Locatelli pligrandigis la muzikistaron de la *concerto grosso* de triono, konsistanta el du violonoj kaj violonĉelo, ĝis kvinopo. La kvinopo konsistas el du violonoj, altviolono kaj violonĉelo.

Liaj fruaj komponaĵoj montras influojn de Arcangelo Corelli, kies lernanto li estis; lia posta stilo estas pli komparebla kun tiu de Antonio Vivaldi. Li estas samtempano de Jean-Marie Leclair, kun kiu li kune ludis i.a. en London kaj ĉe la kortumo de Kassel, kaj kiun li ankaŭ instruis dum restado de Leclair en Holando de 1738-1743. Laŭmite Leclair ludis "kiel anĝelo" kaj Locatelli "kiel diablo".

## Verkoj 
* Opus 1 - 1721: 12 *concerti grossi*
* Opus 2 - 1732: 12 sonatoj por fluto kaj *basso continuo*
* Opus 3 - 1733: L’Arte del violino – 12 violonkonĉertoj kaj 24 *capricci* por violonsolo 
* Opus 4 - 1735: 6 uverturoj kun 6 *concerti grossi*
* Opus 5 - 1736: 6 triosonatoj
* Opus 6 - 1737: 12 sonatoj por violono kaj kun *basso continuo*
* Opus 7 - 1741: 6 *concerti grossi* 
* Opus 8 - 1744: 6 violonsonatoj kaj 4 triosonatoj 
* Opus 9 - 1762: 6 *concerti grossi* 
Krome Locatelli verkis unuopajn sonatojn por ĉelo, fluto kaj violono.

Kategorio:Italaj violonistoj
Kategorio:Italaj barokaj komponistoj
Punkto

Ĝeneralsence, **punkto** estas malgranda makuleto sur supraĵo.

Laŭ la fako **punkto** povas esti:

* plej baza elemento de geometrio, vidu Punkto (matematiko),
* mezurunuo de tipografio, vidu Punkto (tipografio),
* marko de interpunkcio, vidu Punkto (interpunkcio),
* simbolo en la muzika notacio signifante plilongigon de notodaŭro je duono, vidu Punkto (muziko),
* figurasence, speciala temo, kiun oni atentas (vidu la artikolon objekto).

## Vidu ankaŭ 
* Bolpunkto
* Curie-punkto
* Dupunkto
* Fandopunkto
* Fiksa punkto (matematiko)
* Frostopunkto
* Kvarlanda punkto
* Mezpunkto
* Rosopunkto
* Senmova punkto (kie derivaĵo nulas en matematiko)
* Sojla punkto (Krita punkto)
* Superpunkto
* Trafleksa punkto
* Trilanda punkto
* Triobla punkto
* Tripunkto
Scatman John

**John Paul Larkin** (prononcata: *Ĵan POul LARkin*) (Naskita je 13-a de marto, 1942 en El Monte, Kalifornio; mortinta la 3-a de decembro, 1999 en Los Angeles), famkonata kiel **Scatman John** (SKAtman Jon), estis fama ĵaza kantisto. Larkin suferis pro balbutado, tamen li inventis unikan kuniĝon inter skatkantado kaj moderna muziko, dum faris lian "problemon" ĉe muziko.
Liaj albumoj estis venditaj en 2.5 milionoj de kopioj monde. Scatman John ricevis 14 oron kaj 18 platinon diskojn pro lia muziko. Li mortis je aĝo de 57 pro pulma kancero.

## Diskografio 
### Albumoj 
* ''Scatman's World* (1995)
* *Everybody Jam!* (1996)
* *Take Your Time* (1999)

### Aliaj 
* *Listen To The Scatman* (2001)
* *The Best Of: Scatman John* (2001)

### Simploj 
* "**Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop)**" (1994)
# Scatman (Basic-Radio)
# Scatman (Jazz-Level)
# Scatman (Second-Level)
# Scatman (Third-Level)
# Scatman (Game-Over-Jazz)
* "*'Scatman's World'''" (1995)
# Scatman's World (Single Mix)
# Scatman's World (Club Mix)
# Scatman's World (House Mix)
# Time (Take Your Time)
* "**Song of Scatland**" (1995)
# Song of Scatland (Single Version)
# Song of Scatland (Groove of Scatland)
# Hey You (U-Turn)
# Song of Scatland (Album Version)
* "**Only You**" **[*]** (1995)
# Only You
# Sing Now!
# Song of Scatland (Groove of Scatland)
# Scatman's World (Dance Mix)
* "**Scat Paradise**" (EP) **[*]** (1995)
# Hey You!
# Jazzology
# Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop) (Jazz Level)
# Scatman's World (US Remix)
# Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop) (Karaoke)
# Scatman's World (Karaoke)
* "**Pripri Scat**" (3") **[*]** (1996)
# PriPri Scat (Radio Edit) 3:15
# PriPri Scat (Love Together Mix) 5:18
# PriPri Scat (Karaoke Mix) 5:18
# Scatman's World (Album Version) 4:08
* "**Everybody Jam!**" (1996)
# Everybody Jam! (Single Jam)
# Everybody Jam! (Maxi Jam)
# Everybody Jam! (Club Jam)
# Scatmusic
* "**Su Su Su Super Kirei**" **[*]** (1996)
# Su Su Su Super Kirei (Radio Edit)
# Su Su Su Super Kirei (All Night Long Version)
# Su Su Su Super Kirei (Karaoke Version)
# Scatman (Ski-Ba-Bop-Ba-Dop-Bop) (Extended Radio)
# Love Me Tender (L.A. Unplugged Mix)
* "**Let It Go**" (1997)
# Let It Go (Go For Club)
# Let It Go (Go For Radio)
# Let It Go (Go For More)
# Message To You
* "**Scatmambo**" (1998)
# Scatmambo (Commercial Radio Mix)
# Scatmambo (Punching Radio Mix)
# Scatmambo (Punching Dancehall Mix)
# Scatmambo (Havanna Extended Mix)
# Scatmambo (Latin Short Mix)
* "**The Chickadee Song**" (1999)
# The Chickadee Song(The Album Version)
# The Chickadee Song (A Little Bit Faster)
# Take Your Time (Original Radio Edit)
# Take Your Time (Pierre J's Energy Radio Version)
# Take Your Time (Pierre J's Energy Club Mix)
* "**I Love Samba**" **[*]** (1999)
* "**Ichi, Ni, San… Go!**" **[*]** (1999)

;[*] Japanaj ĵetoj

## Vidu ankaŭ 
* Artisto de du furorkantoj.

Kategorio:Kalifornianoj
Kategorio:Eurodance kantistoj
Kategorio:Usonaj kantistoj
Kategorio:Ĵazaj kantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 13-an de marto
Kategorio:Mortintoj la 3-an de decembro
Ide

**Ide** (1896-1977) estas variaĵo de Ido kreita de svisa idisto Hans Cornioley. La celo de projekto estis proksimigi Ido al Okcidentalo, minimume laŭ la finaĵoj. La sinteno de Hans Cornioley koncerne al aliaj planlingvoj, ĉefe kontraŭ Esperanto, estis severa kaj rigida. Li ne hezitis publike montri sian malamon al Esperanto: ekzemple en "Berner Schulblatt" ("berna lerneja cirkulero") de 1928 li polemikis kontraŭ la akuzativo de Esperanto. Lia abomeno al Esperanto atingis tiel altan gradon, ke en 1959 li mem postulis ke oni purigu Idon de ĉiu Esperanta influo. Ĉar tio ne sukcesis en laŭ li akceptebla grado, por li nur restis la alternativo "Ide".

Post la morto de la aŭtoro, oni ne plu okupiĝis pri la lingva variaĵo. Ne jam konatas, kiam kaj kie li prezentis sian proponon al la publiko, kaj dubindas ĉu iu ajn iam flue parolis la lingvaĵon, krom eble la aŭtoro mem. Ĉiukaze, plej laste ekde lia morto, la esperantido konsiderendas morta lingvo kaj fiaskinta provo de konstruita lingvo.

## Eksteraj ligiloj 
* Libroj kaj aliaj dokumentoj de kaj pri Hans Cornioley en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo de la Aŭstria Nacia Biblioteko ()
* datumoj pri li en la Germana Nacia Biblioteko (, akronime DNB) ()

Kategorio:Esperantidoj
Kategorio:Ido
Alariko la 1-a

:***Alariko** estis ankaŭ pseŭdonimo de **Amador Diaz**, iama prezidanto de EAB.*

**Alariko la 1-a** (naskita ĉirkaŭ 370, mortinta en 412) kaptis Romon en la jaro 410. Li estis reĝo de la visigotoj, la okcidentaj gotoj.
[eta|maldekstre|400px|Romiaj ambasadoroj antaŭ Alariko la 1-a, gravuraĵo de [:it:Tancredi Scarpelli|Tancredi Scarpelli (1866-1937).]]

Li servis kiel soldatestro de ne-romianaj romiaj soldatoj sub imperiestro Teodozo la 1-a. Post ties morto en 395 la trupoj ribelis kaj elektis Alarikon sia estro. Li atakis kaj elrabis partojn de Trakio, Makedonio kaj Grekio.eta|Alariko, bildo el enciklopedio *Nordisk familjebok *Kiam la romia stratego Flavio Stiliko haltigis sian iradon, li retiriĝis al la nordo de Epiro; post interkonsento kun imperiestro Honorio li ricevis la titolon de duko kaj de guberniestro de okupita Epiro.

En 401 li invadis Italion, sed post malvenkoj ĉe Pollenzo (en 402) kaj Verono (en 403) devis retiriĝi al Ilirio.

Ĉar Stiliko konsciis, ke ne eblas samtempe alfronti la plurajn malamikojn de Okcidenta Romio, li interkonsente kun la imperiestro traktadis kun Alariko kaj ofertis al li la prefektecon de Ilirio (en 407).

Post kiam Stiliko estis akuzita pro perfido kaj kondamnita al morto, Alariko en 408 denove invadis Italion kaj sieĝis Romon (kiu lastfoje estis sieĝata de gaŭloj en la 4-a jarcento a.&nbsp;K.). Li foriris ricevinte riĉan tributon de la senato.

Post rompo de interkonsento kun Honorio Alariko reiris al Latio, okupis Ostion kaj postulis, ke la senato eksigu Honorion kaj proklamu Priskon, la urbestron, nova imperiestro. La romia senato akceptis, kaj Prisko nomumis Alarikon ĉefgeneralo (*magister militum*).

Intertraktado kun Honorio ne fruktis, kaj la  Alariko senpacienciĝis kaj elrabis Romon. Li detronigis sian marionetulon Prisko kaj malliberigis la fratinon de Honorio, Galla Placidia.

Kun riĉa rabaĵo Alariko foriris el Romo suden, intencante invadi Afrikon. Alveninte en Kalabrio li tamen subite malsaniĝis kaj mortis. Li estis entombigita kun siaj trezoroj en la fluejo de rivero Busento, proksime al urbo Cosenza.

Por konstrui la tombon necesis, ke sklavoj dumtempe ŝanĝu la fluon de la rivero. Tiujn sklavojn oni poste mortigis por certigi la sekretecon de la tombo. La aŭtentikeco de tiu entombigo estas duba.

Posteulo de Alariko estis lia parenco Ataulfo.

## Literaturo 
* Edward Gibbon, *Historio de la Malkresko kaj Falo de la Romia Imperio*, Ĉapitroj 37-38.

## Galerio 

Dosiero:AlaricTheGoth.jpg|Alariko sur pentraĵo de Ludwig Thiersch (1825-1909)
Dosiero:Death of Alaric.jpg|Entombigo de Alariko en rivero Busento; litografio el 1895
Dosiero:Eroberung roms 410.jpg|Konkero de Romo, franca miniaturo el la 15-a jarcento

Kategorio:Visigotaj reĝoj
MS-DOS

**MS-DOS** (mallonge por la anglalingva *Microsoft-Disk Operating System*, *Mikrosofta Diska Operaciumo*) estis la unua operaciumo de Mikrosofto por personaj komputiloj.

Ĝiaj funkcioj precipe koncernas la administradon de dosieroj. Por tio ĝi uzis la dosier-sistemon FAT (angle: *File Allocation Table* = dosiero-lokiga tabelo).

MS-DOS estis kreita por la procesoro 8086 de Intel kaj esence dependas de ties instrukciaro. Fine de la 1980-aj jaroj ĝi estis la plej uzata operaciumo por unu-uzanto-komputiloj.

La vindozaj generacioj 95, 98, 98SE kaj ME dependas de MS-DOS, ĉar ili ne havas propran sistemon pri dosieroj kaj aliaj esencaj funkcioj.

La populareco de MS-DOS influis la evoluon de la procesoroj de Intel, kiu longe zorgis, ke postaj generacioj de procesoroj subtenu la parte anakronismajn funkciojn de MS-DOS.

## Eksteraj ligiloj 
* https://web.archive.org/web/20000929051817/http://members.fortunecity.com/pcmuseum/dos.htm Muzeo de persona komputilo
* http://www.nukesoft.co.uk/msdos  *MS-DOS referenco*
* http://www.computerhope.com/history/dos.htm Historio de MS-DOS
* http://www.freedos.org Pri FreeDOS - libera operaciumo kongrua kun MS-DOS

Kategorio:Operaciumoj
Kategorio:Mikrosofto
Ciklono

[eta|200px|maldekstra|[Uragano Ivan en Kariba Maro, 7-an de septembro 2004]]
Laŭ meteorologio, **ciklono** estas rotacio de iom da alta aerpremo ĉirkaŭ areo de malalta aerpremo, kiu plejofte ekigas nubojn kaj precipitaĵojn. Pro la Koriolis-forto la rotacio estas kontraŭhorloĝdirekte en la norda duonglobo kaj horloĝdirekte en la suda duonglobo.

Tre fortaj ciklonoj povas kaŭzi trombojn: tornadojn, uraganojn kaj tajfunojn. La centro de ciklono nomiĝas "okulo de la ciklono".
[eta|240px|Komparo de la aeromovoj inter ciklono kaj anticiklono en la [norda duonglobo.]]
[eta|maldekstra|200px|Diagramo de [tropika ciklono]]
[eta|center|Animita [uragano en norda duonglobo]]

## Klasado de ciklonoj 
* Oni uzas la skalon de Beaufort (gradoj de **1** ĝis **12**) por indiki la **fortecon de la ventoj**.
* La **forteco de la tropikaj ciklonoj** estas aparte klasita per la skalo de Saffir-Simpson de **1** ĝis **5**.

Krom la tropikaj ciklonoj ekzistas ankaŭ: ekstertropikaj ciklonoj, subtropikaj ciklonoj kaj polusaj ciklonoj.

## Listo de ciklonoj 
* Ciklono Gonu
* Ciklono Jasi
* Ciklono Nargis

## Vidu ankaŭ 
* Kontraŭciklono
* Tajfuno
* Uragano

## Bibliografio 
* Rilex, Denis kaj Lewis Spolton 1987: *Vetero kaj Klimato de la Mondo*, UEA, Roterdamo, 131 paĝoj, ISBN 92 9017 035 2


Kategorio:Naturaj katastrofoj
Gloria al Bravo Pueblo

***Gloria al Bravo Pueblo*** estas la nacia himno de Venezuelo, verkita de *Vicente Salias* (vortoj) kaj *Juan Jose Landaeta* (muziko). Deklarita kiel nacia himno la 25-an de majo de 1881, pere de dekreto de la tiama prezidanto *Antonio Guzman Blanco*.

Venezuelo
Kategorio:Naciaj simboloj de Venezuelo
Amerigo Vespucci

eta|200px|Amerigo Vespucci
**Amerigo VESPUCCI** [ameˈriːɡo veˈsputtʃi] (naskiĝis la 9-an de marto 1454, mortis la 22-an de februaro 1512) estis itala komercisto, esploristo kaj kartografo je la servo de Hispanio. De lia nomo devenas Ameriko, la nomo de la kontinento.

Li naskiĝis en la itala urbo Florenco (itale Firenze) en 1454. En 1492 li translokiĝis al Sevilo, Hispanio, kie li laboris kun Juanoto Berardi, florencano kiu estis rilata al la negoco de oro kaj sklavoj. Post la morto de Berardi, Vespucci eniris al la ŝipirado.

Inter 1499 kaj 1502 li translokiĝis al Lisbono, el kie li plurfoje vojaĝis al Ameriko. Li estis membro de la ekspedicio de Gonzalo Coelho, sub la portugala krono, en 1501. En tiu ekspedicio li iris al la insularo Cabo Verde, al Brazilo kaj al La Patagonia, proksime al la Magelana markolo. Tiel li pruvis ke tiuj ĉi landoj estis alia kontinento. Li rakontis tiun ĉi vojaĝon en letero al Lorenzo di Pierfrancesco de Medici (1463-1503), eldonita en Parizo en 1502 kun la titolo *Mondus Novus*. En la enkonduko de la verko *Comographie introdutio* (eldonita en 1507), Martin Waldseemüller, donis al la nova kontinento la nomon Ameriko, honore al Vespucci.

## Eksteraj ligiloj 
* informo en la Katolika Enciklopedio pri Amerigo Vespucci ()
* informo en la retejo *americas-fr.com* pri li ()

Kategorio:Italaj esploristoj
Uniformo

eta|Japanaj knabinoj en lerneja uniformo
**Uniformo** estas tuto de normigitaj vestaĵoj, per kiuj oni rekonas la funkcion de la portanto. Plej ofte uniformo estas portata de publikaj (ŝtataj, urbaj) oficuloj. En kelkaj landoj ekzistas uniformoj por lernejanoj.

Ŝtata uniformo havas duoblan celon:
* El la vidpunkto de la reprezentata aŭtoritato ĝi transportu ties aŭtoritatecon kaj preventu iajn dubojn pri la portanto.
* El objektiva vidpunkto ĝi identigu la portanton kiel reprezentanton de certa aŭtoritato; tio estas grava pro du ecoj:
** La portado de karakteriza uniformo estas konstatebla per unu rigardo. Ne necesas montrado de identec-kartoj aŭ alispeca sin-identigo. Uniformo ankaŭ certagrade protektas sian portanton kontraŭ identigo; en kelkaj landoj specialaj unuoj de polico eĉ portas maskojn por preventi rekonon de kaj reprezaliojn kontraŭ individuaj policanoj.
** Uniformo ne estas sur- au demetebla en kelkaj sekundoj. Tial la uzo de uniformoj malhelpas ekzemple, ke iu en unu momento deklaru sin (vere aŭ malvere) policano, faru krimon kaj tuj poste malaperu en homamaso; pro la uniformo li estus tuj rekonebla. La uniformo do iusence protektas la rekoneblon de aŭtoritato.

Lernejaj uniformoj celas protekti lernejanojn kontraŭ kunula premo, kiu volas ekspluati ekonomian (riĉecan) nivel-diferencon inter lernejanoj: Se ĉiuj portas lernejan uniformon, ne eblas subpremi malpli monhavajn "kamaradojn" pro ties malpli impresaj vestoj. Tamen tio ne malhelpas diskriminacion pro la uzataj poŝtelefonoj, poŝkomputiloj aŭ similaj posedaĵoj.

Kategorio:Vestoj
Kunula premo

**Kunula premo** estas eduka tekniko, en kiu superuloj uzas la egalulojn de la edukatoj por premi ilin al dezirata direkto. Ĝi foje efikas ankaŭ sen la ekzisto de superuloj.

Eble la plej konata ekzemplo estas la armea tekniko puni tutan unuon pro miskonduto de unuopulo, se la unuo rifuzas perfidi la misfarinton. En tiaj okazoj la koncernaj unuoj ofte ne perfidas la farinton, sed anonime punas lin, ekzemple per anonima nokta atako.

Ekzistas multe pli subtilaj formoj de grupa premo, kiujn ofte konscias nek la uzantoj nek la koncernatoj. Ekzemple ne ekzistas ekstera kialo, ke ĉiuj anoj de lerneja klaso elspezu sian (ofte malabundan) monon por aĉeti vestaĵojn de certa marko, tamen la grupo elpelas tiujn, kiuj ne konformas. Aliaj specoj de tia premo igas junulojn fumi aŭ trinki neŝatatajn trinkaĵojn por plaĉi al la kunuloj.

Kategorio:Sociologio
Ondolongo

275px|eta|Ondolongo (λ) de sinusondo
La **ondolongo** estas la distanco inter ripetantaj punktoj laŭ ondo. Ĝi estas ofte montrata per la greka litero *lambda* (**λ**). En sinusondo, la ondolongo estas la distanco inter du pintoj.

La ondolongo *λ* (m) egalas al la proporcio de la rapideco de la ondo *v* (m/s) dividite per la frekvenco *f* (Hz)
::\lambda = \frac{v}{f} \!

## Vidu ankaŭ 
* Angula frekvenco
* Anstromo
* Frekvenco
* Perioda funkcio

## Eksteraj ligiloj 
* OPTIKO : Ĉapitro el lernolibro verkita de SÁRKÖZI János. Subĉapitroj: optiko ĝenerale, fotometrado, ekesto, propagiĝo, refrakto de la lumo, ondooptiko, polarigo, lumo kaj materialo, la okuloj, optikaj instrumentoj. 129 paĝoj, formo PDF, 882 KB.

Kategorio:Ondoj
Alexej Pludek

**Alexej PLUDEK** (naskiĝis la 29-an de januaro 1923 en Prostějov, mortis la 7-an de septembro 2002 en Prago) estis ĉeĥa verkisto de historiaj romanoj.

Li famiĝis per romano "La skribisto de faraono" el la tempo de Aĥnaton, sed lia plej bona verko estas "Konsilisto de grandaj hindreĝoj" pri la hindiaj regantoj Ĉandragupto, Bindusara, Aŝoka kaj iliaj ministroj Ĉanakja kaj Radhagupta. La lasta estas la ĉefrolulo de la romano.

Lia fantazia romano "Malamiko el Atlantido" pri la detruo de la mita insulo, kiun neniigis tro teknika civilizacio estas miksaĵo de historio kaj scienc-fikcio.

Li verkis ankaŭ du librojn pri la imperiestro Karolo la 4-a kaj pri husanoj (Ĉeĥa disputo), aventuran historian romanon por junularo "Kavalira rajdo de Jan el Michalovice" kaj scienc-fikcion "Almenaŭ mil jarojn", kio okazus, se venkus la nazia Tria regno.

Kiel komunisto li rifuzis Pragan printempon 1968 kaj en romano "Vabanko" bildigis tiamajn politikistojn kiel mensogajn karieristojn.

## Verkoj 
* *Ptačí pírko* (Birda plumo, 1959)
* *Vabank* (Vabanko, Perdita veto, 1974)
* *Faraonův písař* (La skribisto de la faraono, 1966)
* *Rádce velkých radžů* (La konsilisto de grandaj hindreĝoj, 1975)
* *Český král Karel* (Ĉeĥa reĝo Karolo, 1978)
* *Kralevic, král, císař* (Reĝido, reĝo, imperiestro, 1981)
* *Nepřítel z Atlantidy* (Malamiko el Atlantido, 1981)
* *Hledání antipoda* (Serĉado de antipodo - scienc-fikciaj rakontoj)
* *Česká pře* (Ĉeĥa disputo - pri religiaj disputoj kaj bataloj de husanoj)
* *Rytířská jízda Jana z Michalovic* (Kavalira rajdo de Jan el Michalovice)
* *Takových tisíc let* (Almenaŭ mil jarojn - kio okazus, se venkus nazioj)

Kategorio:Ĉeĥlingvaj verkistoj
Lionel Elvin

Prof. **Herbert Lionel ELVIN** (naskiĝis la 7-an de aŭgusto 1905 - mortis la 14-an de junio 2005, malpli ol du monatojn antaŭ sia 100-jariĝo, en Kembriĝo (Britujo) estis honora patrono de UEA.

Li naskiĝis en la sama semajno, kiam en Bulonjo-ĉe-Maro estis kunvenanta la unua Universala Kongreso. Jam kiel junulo li lernis Esperanton. En 1924, kiam li estis 19-jarulo, aperis lia traduko *El la Skizlibro* de la usona verkisto Washington Irving.

Elvin faris imponan karieron kiel edukisto. De 1950 ĝis 1956 li estis direktoro de la Eduka Departemento de Unesko. Poste li estis profesoro pri edukado ĉe la Londona Universitato kaj de 1958 ĝis emeritiĝo en 1973 direktoro de ĝia Instituto pri Edukado.

Prof. Elvin estis dojeno de la Honora Patrona Komitato de UEA, al kiu li estis invitita jam en 1963. En la 56-a UK 1971 en Londono, li estis rektoro de la Internacia Somera Universitato.

## Tradukoj 
* Irving, Washington: *El la Skizlibro* (Leipzig: Hirt, 1924. - 65 p.)

Kategorio:Britaj esperantistoj