Purpurkapa papageto

**Purpurkapa papageto**, *purpurkrona papageto*, *ruĝkapa papago* aŭ *purpurkapulo* (*Purpureicephalus spurius*) estas papago indiĝena de Sudokcidenta Aŭstralio. Priskribis ĝin Heinrich Kuhl en 1820, sen agnoskita subspecio. Delonge oni klasigis ĝin en sia propra genro pro sia distinga longa beko, kvankam genetika analizo montras, ke ĝi kuŝas ene de la genlinio de la papagoj *Psephotellus* kaj ke ĝia ple proksima parenco estas la mulga papago (*Psephotellus varius*). Ne facile konfuzebla kun aliaj papagospecioj, ĝi havas brilan karmezinan kronon, verdecflavajn vangojn, kaj distingan longan bekon. La flugiloj, dorso, kaj longa vosto estas malhelverdaj, kaj la malsupraj partoj estas purpurbluaj. La plenkreska ino estas tre simila, kvankam foje estas iom pli senkolora ol la masklo; ĝia ŝlosila distinga trajto estas blanka strio en la subflugilo. Junuloj estas ĉefe verdaj.

Trovebla en arbaroj kaj malfermaj savanoj, la ruĝkapa papago estas ĉefe herbovora, kiu konsumas semojn, precipe de eŭkaliptoj, same kiel florojn kaj berojn, sed ankaŭ insektoj estas foje manĝataj. Nestumado okazas en arbaj kavaĵoj, ĝenerale de pli malnovaj grandaj arboj. Kvankam la ruĝkapa papago estis forpafita kiel plago kaj estis trafita de senarbarigo, la populacio kreskas kaj la specio estas konsiderata malplej zorgiga fare de la Internacia Unio por la Konservo de Naturo (IUCN). Ĝi havas reputacion esti maltrankvila kaj malfacile bredebla en kaptiteco.

## Taksonomio
Tiun specion priskribis en 1820 Heinrich Kuhl, kiel *Psittacus spurius*, el nematura specimeno kolektita en Albany (Okcidenta Aŭstralio) dum la Ekspedicio Baudin (1801–1803) kaj deponita en la Nacia Muzeo de Natura Historio  de Parizo. La specia epiteto *spurius* estas Latina adjekto kun la signifo "eksterleĝa", reference al markite diferencaj plumaroj kaj de plenkreskuloj kaj de nematuruloj (tial plenkreskuloj kaj nematuruloj aperis nerilataj). La irlanda natursciencisto Nicholas Aylward Vigors nomis la specion *Platycercus pileatus* en 1830 el specimeno de plenkreska masklo akirita de la Zoologia Societo de Londono. Angla artisto Edward Lear bildigis vivantan specimenon en sia verko de 1830 nome *Illustrations of the Family of Psittacidae, or Parrots*. 

La specion metis en la monotipan genron *Purpureicephalus* — kiel *P. pileatus* — la franca biologo Charles Lucien Bonaparte en 1854. La genronomo estas mikso de la Latina  "purpura", kaj de la greka  "kapo". En tiu kombino, la nuntempa nomo estas tradukebla kiel "bastarda ruĝkapulo". La longa beko de la ruĝkapa papago kaj ĝia nekutima koloo — manko de vangopecetoj kompare kun *Platycercus* — estas la ĉefaj kialoj de ĝia lokigo en sian propran genron.

Neniu subspecio estas agnoskita nuntempe. Mathews provizore priskribis subspecion *carteri* en 1915 el specimeno kolektita ĉe Broomehill (Okcidenta Aŭstralio) sur la bazo de pli malhelaj malsupraj partoj kaj pli verdaj vangoj; ĝi ne estis konsiderata diferenca fare de postaj fakuloj. Ne estas konata geografia variado; kvin birdoj el Esperance havis pli malgrandajn bekojn kaj tarsojn ol individuoj de alliaj lokoj en sia arealo, sed la montro estis tro malgranda por fari konkludojn. 
 

La Purpurkapa papageto estas rilata al aliaj Larĝvostaj papagoj, sed la rilatoj ene de la grupo estis neklaraj. En 1938, aŭstralia ornitologo Dominic Serventy proponis, ke temas pri la nura survivinto de genlinio de orienta Aŭstralio, sen proksima vivanta parenco. En 1955, brita evolucibiologo Arthur Cain proponis, ke tiu orienta genlinio vanuis post esti superita de la Karmezina rozelo (*Platycercus elegans*), kaj ke ĝia plej proksima parenco estas la Kornopapago (*Eunymphicus cornutus*) de Nov-Kaledonio, kiu laŭ lia konkludo estis adoptinta multe pli verdan plumaron ĉe pli malseka klimata.

"Red-capped parrot" (Ruĝkrona papago) estis akceptita kiel la oficiala nomo fare de la Internacia Ornitologia Unuiĝo (IOC). Angla ornitologo John Gould uzis la nomon "red-capped parakeet" en 1848 baze sur la scienca nomo de Vigors, kiu inspiris ankaŭ la malnovan terminon en birdobredado "pileated parrot". Ĝi estis nomita ankaŭ "western king parrot" (okcidenta reĝpapago) por distingi ĝin el la Alistero (*Alisterus scapularis*) loĝanta oriente, "purpurkrona papago", "griza papago", aŭ "hookbill" (hokbekulo) pro la distinga supra mandiblo.

## Aspekto
La Purpurkapa papageto havas longan bekon kaj brilan, klaran plumaron kun padronoj, diverse priskribitaj kiel grandiozaj, pompaĉaj, aŭ klaŭnece koloraj. Dumfluge, ĝi havas blankecan strion videblan sur la malsupra flanko de la flugilo. Inaj birdoj havas blankajn makuletojn sur sep aŭ pli da subflugilaj plumoj, kvankam kelkaj individuoj el ambaŭ seksoj tute ne havas makulojn. Birdoj kun blankaj makuloj sur malpli ol sep flugilplumoj povas esti aŭ inoj aŭ subplenkreskaj maskloj. La masklo havas iomete pli larĝan kaj pli platan kapon, rimarkeblan kiam birdoj estas rekte komparataj unu kun la alia, same kiel pli longajn flugilojn kaj voston. Plenkreska plumŝanĝo okazas en la sudhemisferaj somero kaj aŭtuno. La ruĝkapa papago ripozas kaj marŝas montrante distingan vertikalan pozon.

Junuloj havas verdecan plumaron ĝenerale, antaŭ ol komenci sian unuan plumŝanĝon ĉirkaŭ aŭgusto. Ilia posta plumaro multe pli similas al tiu de plenkreskaj birdoj. La malklare videblaj markoj de la padrono de plenkreskulo komenciĝas kiel malhelverda krono, kun ruĝeca frunta bendo, la grizviola koloro de la ina brusto, kaj ruĝaj malsupraj partoj makulecverdaj. La beko estas pli oranĝa, sed fariĝas la palblugriza koloro de plenkreskaj birdoj antaŭ du ĝis kvin monatoj de aĝo. Junuloj kun blankaj makuletoj sur dek aŭ malpli da plumoj sub la flugilo estas maskloj, dum tiuj kun pli ne povas esti seksigitaj. Viraj subplenkreskuloj ofte havas restintajn blankajn makulojn sur siaj flugilplumoj.

## Distribuado kaj habitato
La ruĝkapa papago troviĝas en la ekoregiono de Sudokcidenta Aŭstralio en densaj ĝis malfermaj arbaroj kaj maldensarbaroj, kaj erikejoj en marbordaj regionoj. La distribua areo estas sude de la rivero Moore ĝis la marbordo en Esperance. Registroj pri la specio etendiĝas enlanden de la suda marbordo, ĝis Gingin kaj Mooliabeenee.

La kutima vivejo estas eŭkaliptaj arbaroj aŭ maldensarbaroj, sed ĝia distribuo estas plejparte asociita kun la *marri* (*Corymbia calophylla*). Ĉi tiu arbospecio provizas konstantan nutraĵfonton kaj pliiĝis laŭ teritorio kaj populacio ekde la setliĝo de eŭropanoj.> Ĝi povas esti negative trafita de termalplenigo kaj forigo de arboj. La ruĝkapa papago uzas grandajn arbojn por ripozi nokte kaj retiriĝi al ili dum la mezo de la tago. Ĝi ĝenerale evitas plantejojn de blua eŭkalipto (*Eucalyptus globulus*) kaj pinojn. 

La papago estas ofte observata ĉe lagaj rezervejoj en antaŭurbaj areoj sur la Cigna Marborda Ebenaĵo, ene de vidado de vadbirdoj (Ĥaradrioformaj birdoj) troveblaj ĉe nesalakvaj ĝis saletaj malsekejoj.

## Kutimaro
Tiuj papagoj troviĝas en paroj aŭ malgrandaj grupoj de 4 ĝis 6 individuoj, aŭ foje en pli grandaj aroj de 20–30 birdoj. Malofte oni povas trovi aron de ĝis 100 birdoj; tiuj ĝenerale konsistas el junaj birdoj. Birdoj povas asociiĝi kun aŭstraliaj ringkoluloj (*Barnardius zonarius*) aŭ flavorelaj rozeloj (*Platycercus icterotis*). La ruĝkapa papago estas timema, kaj ofte retiriĝas al la supra kanopeo de arboj se ĝenatas, kio malfaciligis la studon de ĝia reproduktado kaj socia konduto. Tial multaj aspektoj de ĉi tiuj estas malbone konataj.

Oni supozas, ke la ruĝkapa papago estas monogama, kaj la paroj formas longdaŭrajn ligojn ĝenerale ekde ĉirkaŭ 20 monatoj. Pli junaj inoj estis registritaj pariĝantaj kun pli maljunaj maskloj je 8 aŭ 9 monatoj, sed ŝajne ne kapablaj reproduktiĝi en ĉi tiu aĝo. La masklo komencas amindumadon sekvante la inon kaj farante kontaktalvokon, kaj ankaŭ plenumante aminduman montradon. Tio implikas levi siajn kronplumojn, krispigi siajn kron- kaj pug-plumojn, malaltigi siajn flugilojn por montri sian pugon, kaj levi kaj ekflamigi siajn vostoplumojn. La ino ofte kliniĝas kaj eligas manĝo-petegan vokon. Ĉi tiuj montradoj komenciĝas antaŭ ol nestejo estas elektita kaj daŭras dum la reprodukta sezono ĝis ĉirkaŭ du semajnoj post kiam la idoj elnestiĝis.

### Reproduktado
La reprodukta sezono estas de aŭgusto ĝis decembro. La ruĝkapa papago bezonas maturajn arbojn sufiĉe grandajn por havi kavaĵojn en la trunko aŭ branĉoj. Ĉi tiuj arboj povas esti sur vojbordoj, laŭlonge de akvovojoj, aŭ en paŝtejoj, same kiel en arbaroj aŭ maldensejoj. Nestoj ĝenerale estas 50–100 m aparte, kaj paroj defendas ilin energie kontraŭ aliaj birdoj, precipe aliaj ruĝkapaj papagoj, dum la daŭro de la nestado. La nestejo estas kavaĵo en arbo ĝenerale en pli malnova granda arbo, kiel ekzemple marri-o, ĝarah, tuart, inundita eŭkalipto (*Eucalyptus rudis*) aŭ paperŝela spp. (*Melaleuca*), je alteco inter 4,5 kaj 16 metroj, averaĝe ĉirkaŭ 9,6 m supergrunde kaj ofte norden aŭ orienten. Pli malalta enirejo, mallarĝa kun pli granda kavaĵo, registrita je 3 metroj estis konsiderata escepta. Ofte estas maĉmarkoj ĉe la enirejo, kiu estas 70–170 milimetrojn larĝa. La kavaĵo estas 190 kaj 976 mm profunda kaj estas kovrita per lignopolvo ĉe la fundo. Ĉiu vivkapabla semo, kiu estas konsumata, povas esti nedigestita kaj disigita.

Kvankam la ruĝkapa papago manĝas malpli da enkondukitaj plantospecioj ol aliaj papagoj, ĝi ja manĝas la semojn de maldika kardo (*Carduus pycnocephalus*), ŝafkardo (*C. tenuiflorus*) kaj diverskolora kardo (*Silybum marianum*). La specio ankaŭ adaptiĝis por ekspluati la enkondukon de fruktoĝardenoj kiel pomoj kaj piroj kaj la ĝardenojn de antaŭurbaj areoj. Ankaŭ la fruktoj de aliaj kultivitaj enkondukaĵoj estas elektitaj, inkluzive de migdalo, nektarino, olivo, persikoj, prunoj, granatoj kaj blanka cedro (*Melia azedarach*). Ankaŭ insektoj kiel psilidoj formas parton de ilia dieto.

La ruĝkapa papago ĉefe manĝas surgrunde, tenante la kapsulon de eŭkaliptoj aŭ konusojn de ŝi-kverko per unu piedo kaj eltirante la semon per sia svelta kurbigita beko. Ambaŭ specioj eltiras mari-semojn el sia ligneca kapsulo manipulante ĝin per la piedo kaj malsupra mandiblo, kaj enigante la pinton de la supra mandiblo ĉe malfermaĵoj en la sem-disiganta valvo. La ruĝkapa papago lasas malprofundajn markojn ĉirkaŭ la malfermaĵo de la kapsulo, kun malmulta difekto al la ŝelo. La specio ĉefe manĝas kaj manipulas objektojn per sia maldekstra piedo; limigita specimenigo de aŭstraliaj papagospecioj indikas, ke flankeco estas asociita kun pli granda grandeco, kaj multaj el ĉi tiuj estas maldekstrapiedaj, kvankam du aliaj larĝvostaj papagspecioj (nome la karmezina rozelo kaj la ringkolulo) estas dekstrapiedaj, kaj pli malgrandaj specioj montras neniun preferon.

## Referencoj 
*
* *The Atlas of Australian Birds*, Blakers, Davies & Reilly, (1984) 
* *Photographic Field Guide to Birds of Australia*, Jim Flegg, (2002) 
*John Gould's *The Birds of Australia* :
** Kompleta teksto disponebla ĉe National Library of Australia en elektronika formato ĉe http://nla.gov.au/nla.aus-f4773
* 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Papagoj
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio