Timuro

[220ra|eta|dekstra|Timur Lenko en [poŝtmarko de Uzbekio.]]
dekstra|350ra|eta|La imperio de Timur inter la jaroj 1365 kaj 1405
[eta|350ra|Statuo de Tamerlano sur monbileto de [Uzbekio.]]
**Timuro** aŭ **Timur** (, „la fera“), fakte **Timur bin Taraghay Barlas**; ofte nomata **Tīmur-e Lang** aŭ **Timur Lenko** (تیمور لنگ, „Timur la lama“) kiu en okcidenta Eŭropo estis latinigita al la nomo **Tamerlan** – (la 8-an de aprilo 1336 en *Keŝ*, nuntempe *Ŝaksrisabz*, hodiaŭa Uzbekio; la 19-an de februaro 1405 en *Ŝimkent*, hodiaŭa Kazaĥio) – estis centrazia konkeranto, militestro kaj imperiestro fine de la 14-a jarcento. Li fondis la dinastion de *Timuridoj*.

Alternativaj prononcaj kaj skribaj variaĵoj de la nomo estas interalie *Timur-i Lenk*, *Timur Läng*, *Timur Khan (Timur-Ĥano)*, *Amir Temur*. Li mem nomis sin **Tīmur-e Gurkāni** ( تيمور گوركانى), la iranigita formo de la origine mongola vorto *kürügän*, kio havas la signifon "bofilo". La nomo estis aludo de Timur al sia membrigo per edzigo en la familio de Ĝingis-Ĥano kaj celis fortigi sian legitimon je regado. Aldone li havis la perse islaman honoran titolon **Amīr-e Kabīr** kaj sub tiu nomo pli ofte menciiĝas en klasikaj islamaj tekstoj.

Naskiĝinta en la konfederacio Barlas en Transoksiano dum la 1320-aj aŭ 1330-aj jaroj, li akiris kontrolon de Okcidenta Ĉagataja Ĥanlando ĉirkaŭ 1370. El tiu bazo, li estris militajn kampanjojn tra Okcidenta, Suda kaj Centra Azio kaj aperis kiel la plej povega reganto en la islama mondo post sia venko super la Mamlukoj de Egipto kaj Sirio, la ekira Otomana Imperio kaj la dekadenca Delhia Sultanlando. El tiuj konkeroj li fondis la Timuridan Imperion, kvankam ĝi fragmentiĝis tuj post lia morto. Li estis konsiderata la lasta el la grandaj nomadaj konkeristoj de la Eŭrazia Stepo, kaj lia imperio preparis la aperon de pli strukturitaj kaj longdaŭraj kanonaj imperioj en la 1500-aj kaj 1600-aj jaroj. Kiel rimedo por legitimigi siajn konkerojn, Timuro fidis je islamaj simboloj kaj lingvo, nomante sin mem la *Glavo de Islamo* kaj helpante instruajn kaj religiajn instituciojn. Li konvertis preskaŭ ĉiujn gvidantojn el Borjigidoj al Islamo dum sia vivdaŭro. Liaj armeoj estis inkluziveme multetnaj. Timuro ankaŭ decide venkis la kristanajn kavalir-hospitalistojn ĉe Smirno, titolante sin *ghazi*. Antaŭ la fino de sia regado, Timuro ankaŭ akiris kompletan kontrolon de ĉiuj restoj de la Ĉagataja Ĥanlando, Ilĥanato, Ora Hordo kaj eĉ provis restarigi la Juan-dinastion.

La armeoj de Timuro estis timitaj ĉie en Azio, Afriko, kaj Eŭropo, Fakuloj ĉirkaŭkalkulas ke liaj kampanjoj kaŭzis la mortojn de 17 milionoj da homoj, sumiĝante al proksimume 5% de la monda loĝantaro.

Li estis la avo de Ulugbek, kiu regis en Centra Azio de 1411 ĝis 1449, kaj la praprapraavon de Babur, nome fondinto de la Mogola Imperio, kiu regis en partoj de Sudazio dum proksimume kvar jarcentoj, de 1526 ĝis 1857. Timuro ankaŭ estas rekonita kiel granda patrono de arto kaj arkitekturo, kiam li interagis kun islamaj intelektuloj kiel ekzemple Ibn Ĥaldun kaj Hafiz-i Abru. Lia patro, Taraqai, estis negrava nobelulo apartenanta al la tribo Barlas. kiu iĝis turkigita. Laŭ Gérard Chaliand, Timuro estis islamano sed li vidis sin kiel la heredanto de Ĝingis-Ĥano. li evidente serĉis alvoki la heredaĵon de la konkeroj de Ĝingis-Ĥano dum sia vivdaŭro.

Pli postaj historioj pri la Timurida dinastio asertas ke li estis naskita la 8an de aprilo 1336, sed la plej multaj fontoj pri lia vivdaŭro donas aĝojn kiuj estas kongruaj kun naskiĝodato en la fino de la 1320-aj jaroj. Historiisto Beatrice Forbes Manz suspektas ke la dato (1336) estis invento dezajnita por ligi Timuron al la heredaĵo de Abu Sa'id Bahadur Ĥano, nome la lasta reganto de la Ilĥanlando descendinta de Hülegü, kiu mortis en tiu jaro.

En la aĝo de ok aŭ naŭ, Timuro kaj lia patrino kaj fratoj estis portitaj kiel kaptitoj al Samarkando fare de invada mongola armeo.

En lia infanaĝo, Timuro kaj malgranda grupo de grupanoj trudeniris vojaĝantojn por varoj, aparte bestoj kiel ekzemple ŝafoj, ĉevaloj, kaj bovoj. Oni konas ke Timuro tenis Ali ibn Abi Talib kaj la familion Ahl al-Bajt en alta konsidero kaj estis supozita fare de diversaj fakuloj por sia "por-Ali" sinteno. Malgraŭ tio, Timuro estis konata pro atakado kontraŭ ŝijaistoj pro sunaaj kialoj kaj tial liaj propraj religiaj inklinoj restas neklaraj.

## Personeco 
Timuro estas rigardita kiel armea geniulo kaj taktikisto, kun perturba kapablo labori ene de altagrade flua politika strukturo por venki kaj konservi lojalan sekvantaron de nomadoj dum sia regado en Mezazio. Li ankaŭ estis konsiderita eksterordinare inteligenta - ne nur intuicie sed ankaŭ intelekte. En Samarkando kaj siaj multaj vojaĝoj, Timuro, sub la konsilado de eminentaj fakuloj povis lerni la persan, mongolan, kaj tjurklingvajn lingvojn.

Kiel rezulto, Timuro neniam utiligis la titolon de ĥano ĉar la nomo ĥano povus nur esti utiligita de tiuj kiuj venas de la sama genlinio kiel Ĝingis-Ĥano mem. Timuro anstataŭe utiligis la titolon de emiro kun la signifo generalo, kaj agadis en la nomo de la Ĉagataja reganto de Transoksanio.

Post la morto de Abu Sa'id, reganto de la Ilĥanida Dinastio, en 1335, ekzistis povovakuo en Irano. En 1383, Timuro komencis la armean konkeron de Irano. Li konkeris Heraton, Ĥorasanon kaj la tuton de orienta Irano antaŭ 1385; li kaptis preskaŭ ĉion el Irano antaŭ 1387. Notinda dum la persa kampanjo estis la kapto de Isfahano. Kiam Isfahano kapitulacis al Timuro en 1387, li traktis ĝin kun relativa kompato kiel certe normale kun grandurboj kiuj kapitulacis. Tamen, post kiam la grandurbo protestis kontraŭ la impostoj de Timuro per mortigado de la impostokolektistoj kaj de kelkaj el la soldatoj de Timuro, Timuro ordonis la masakron da la civitanoj de la grandurbo kun mortnombro ĉirkaŭkalkulita inter 100,000 kaj 200,000. Ĉeestinto nombris pli ol 28 turojn konstruitajn de proksimume po 1,500 kapoj por ĉiu turo. Tio estis priskribita kiel "sistema uzado de teruro kontraŭ urboj ... integrita elemento de la strategia elemento de Tamerlano" kiun li rigardis kiel malhelpado de sangoverŝado senkuraĝigante reziston. Liaj masakroj estis selektemaj kaj li esceptigis la artajn kaj teknikajn (ekz. inĝenieroj) elitojn.

En la unua fazo de la konflikto kontraŭ Toktamiŝo, Timuro gvidis armeon da pli ol 100,000 homoj norden dum pli ol 700 mejloj en la stepon. Li tiam rajdis okcidente proksimume 1,000 mejlojn avancante en fronto pli ol 10 mejlojn larĝa. Dum tiu antaŭeniro la timura armeo venis sufiĉe norden ĉar estis en regiono de tre longaj someraj tagoj kaŭzante plendojn de islamaj soldatoj pro konservado de longa horaro de preĝoj. Estis tiam kiam la armeo de Toktamiŝo estis enfermita enen kontraŭ la orienta bordo de la Volgo en la Orenburga regiono kaj detruita ĉe la Batalo de la Kondurĉa Rivero.

Estis en la dua fazo de la konflikto kiam Timuro prenis malsaman itineron kontraŭ la malamiko invadante la teritorion de Toktamiŝo tra regionoj de Kaŭkazo. En la jaro 1395 okazis la Batalo de la rivero Terek, kiu finigis la titanan lukton inter la du monarkoj. Toktamiŝo ne povis restarigi sian potencon aŭ prestiĝon. Li estis mortigita proksimume jardekon post la Terek-batalo en la areo de nuntempa Tjumeno.

Dum la kurso de la kampanjoj de Timuro lia armeo detruis Sarai, la ĉefurbon de la Ora Hordo, kaj Astraĥanon, poste interrompante la Silkan Vojon de la Ora Hordo. La Ora Hordo jam ne tenis potencon post la alveno de Timuro.

En majo 1393 la armeo de Timuro invadis Anjudan. Tio endanĝerigis la ismailian vilaĝon nur unu jaron post lia atako sur la ismailianoj en Mazandarano. La vilaĝo estis preta por la atako. Tio estas konstatita ĉar ĝi enhavas fortikaĵon kaj sistemon de subteraj tuneloj. Senlace, la soldatoj de Timuro inundis la tunelojn per tranĉado en kanalo. La kialoj de Timuro por atakado de tiu vilaĝo ankoraŭ ne estas bone komprenitaj. Tamen, estis sugestite ke liaj konfesioj kaj vido de li mem kiel ekzekutisto de dia volo eble kontribuis al liaj instigoj. La persa historiisto Ĥŭandamir klarigas ke ismailia ĉeesto kreskis pli potence en persa Irako. Grupo de lokuloj en la regiono estis malkontenta kun tio kaj, Ĥŭandamir skribas, tiuj lokuloj kunvenis kaj alportis supren sian plendon al Timuro, eventuale provokante lian atakon sur la ismailianoj tie.

## Kampanjo kontraŭ la Tuglaka Dinastio 
[maldekstra|eta|Timur venkas super la [Sultano de Delhi, Nasir Al-Din Mahmud Tuglak, vintre de 1397–1398, pentrita 1595–1600.]]
En 1398, Timuro invadis nordan Hindion, atakante la Delhian Sultanlandon regitan fare de sultano Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq (Nasir-ud-bruo Mahmud Shah Tughluq) de la Tughlaq Dinastio. Li estis kontraŭbatalita fare de Ahirs kaj Jats sed la Sultanlando en Delhio nenion por maldaŭrigis lin. [34] Post transirado de la Indusa rivero la 30an de septembro 1398, li maldungis Tulamba kaj masakritajn ĝiajn loĝantojn. [35] Tiam li avancis kaj kaptis Multan antaŭ oktobro.

Timuro transiris la Induson ĉe Attock (nun Pakistano) la 24an de septembro 1398. Lia invado ne iĝis senrezista kaj li renkontis reziston de la Guberniestro de Meerut dum la marŝo al Delhio. Timuro daŭre povis daŭrigi sian aliron al Delhio, alvenante en 1398, por kontraŭbatali la armeojn de sultano Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, kiu jam estis malfortigita per sinsekvolukto ene de la reĝa familio.

## Heredo 
[eta|Timura sarkofago en [Gur-Emir en Samarkando, Uzbekio]]
Oni ligas legendojn al malfermo de lia tombo. Oni atentigis ne ĝeni la tombon, ĉar tio alportas demonojn de la milito. La ekspedicio de la soveta esploristo Miĥail Miĥailoviĉ Gerasimov malfermis la tombon la 19-an de junio de 1941. Tri tagojn poste komenciĝis nazia invado de la Sovetunio. La skeletoj de li kaj Ulugh Beg, lia nepo, estis reentombigitaj per plena islama rito en 1942. Samtage la soveta armeo grave venkis ĉe Stalingrado.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Arnaud Blin, *Tamerlan*, Perrin,‎ 2007
* Henri Bontemps, Yves Portier, ''Barbazan, de Tamerlan à Jeanne d'Arc... le secret*, Regain de lecture,‎ 2012
* Marcel Brion, *Tamerlan*, Albin Michel,‎ 1999
* Beatrice Forbes Manz: *The Rise and Rule of Tamerlane*. Cambridge University Press, Kembriĝo 1989 (anglalingva) ISBN 0-521-34595-2 (*Cambridge studies in Islamic civilization*).
* González de Clavijo, R., *Embajada a Tamorlán*, Francisco López Estrada, Madrid: Castalia, 2005. ISBN 84-7039-831-8.
* González de Clavijo, R., *La route de Samarkand au temps de Tamerlan*, *Relato del viaje de la embajada de Castilla a la corte de Timur Beg (1403-1406)* , tradukita kaj komentita de Lucien Kehren. París: Imprimerie nationale, 2002.
* René Grousset, *L'empire des steppes. Attila, Gengis-khan, Tamerlan*, Paris, Payot,‎ 1965, 620 p. (http://dx.doi.org/doi:10.1522/24883187, http://classiques.uqac.ca/classiques/grousset_rene/empire_des_steppes/grousset_steppes.pdf)
* Gerhard Herm: *Der Balkan. Das Pulverfaß Europas*. Econ Verlag GmbH, Düsseldorf u. a. 1993, ISBN 978-3-430-14445-2, S. 164.
* Lucien Kehren, *Tamerlan - l'empire du Seigneur de Fer*, Neuchâtel,‎ 1978
* Lamb, Harold, *Tamerlán: El conquistador*, México, D. F.: Ediciones Jasón, 1953. Tradukita hispanen el angla: *Tamerlán: The Earth Shaker*. Traduko de Héctor Saldivar González. Impresora Galve.
* Manz, B.F., *The Rise and Rule of Tamerlane*. Kembriĝo: *Cambridge University Press*, 1989.
* Marozzi, J. *Tamerlane: sword of Islam, conqueror of the world*, Cambridge (MA): Da Capo Press, 2006.
* Tilman Nagel: *Timur der Eroberer und die islamische Welt im späten Mittelalter*. Beck, Munkeno 1993 (germanlingva) ISBN 3-406-37171-X.
* Jean-Paul Roux: *Tamerlan*. eldonejo Fayard,‎ Parizo 1991 (franclingva) ISBN 2-213-02742-0.
* Jean de Soltanieh (trad. Texte traduit en français moderne, présenté et annoté par Jean-François Kosta-Théfaine), *La Vie et la cour de Tamerlan. Recit de son ambassadeur auprès de Charles VI en 1403*, eldonejo Cartouche,‎ 2012

## Vidu ankaŭ 
* Tamerlano (opero)

## Eksteraj ligiloj 
* 
* S. A. M. Adshead. „Tamerlane and the Global Arsenal, 1370-1405“ (paĝoj anglalingvaj)
* "ambasadejo al Tamerlan" (same anglalingvaj)
* Forbes, Andrew, & Henley, David: *Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand* (CPA Media)
* *Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D.1403-6* – .
* Ruy González de Clavijo, *Embassy to Tamerlane, 1403-1406*, tradukita de Guy Le Strange, kun nova Enkonduko de Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009).
* *Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam'' 


Kategorio:Historio de Azio
Kategorio:Historio de Armenio
Kategorio:Historio de Irako
Kategorio:Historio de Irano
Kategorio:Historio de Kartvelio
Kategorio:Historio de Kazaĥio
Kategorio:Historio de Turkio
Kategorio:Historio de Uzbekio