Tripitako

La ***Tripitako*** estas la tradicia termino por la budhisma kanona tekstaro. La kanona versio de Teravado estas ĝenerale nomita Palia Kanono. Ankaŭ en Mahajano oni konsideras la Tripitakon kiel aŭtoritatan tekstaron sed, malsame de Teravadanoj, la Mahajana Tripitako inkluzivas aliajn derivitajn tekstojn kaj komentariojn, kiuj estis verkitaj pli poste.

La Tripitako estis verkita inter ĉirkaŭ la jaro 550 antaŭ la Komuna Erao kaj la komenco de la Komuna Erao, probable registrita unuafoje dum la unua jarcento antaŭ la Komuna Erao. La Dipavanso asertas, ke dum la regado de Valagamba de Anuradhapura (29-17 a.K.E.) la bikŝuoj, kiuj antaŭe memorigis la *Tripitako*n kaj ties komentariojn parole, registris skribe ilin en librojn pro la minaco de malsatego kaj milito. La Mahavanso ankaŭ raportas mallonge pri la skriba registrado de la kanono kaj la momentaroj dum tiu tempo. Ĉiu budhisma subtradicio havas sian propran Tripitakon por siaj monaĥejoj, skribitaj de siaj *sangha* (komunumoj), ĉiu kolekto konsistanta el 32 libroj en tri partoj aŭ kestoj de instruoj: *Vinaya Piṭaka* (“Kesto de Disciplino”), *Sūtra Piṭaka* (“Kesto de Diskursoj”) kaj *Abhidharma Piṭaka* (“Kesto de Speciala Doktrino”). La strukturo, la kondutnormo kaj moralaj virtoj en la *Vinaya*-Kesto specife havas similecojn kun kelkaj el la postrestantaj tekstoj de la *Dharmasūtram*de hinduismo. Multo de la postrestanta Tripitako-literaturo estas en palio, kun kelkaj en sanskrito same kiel en aliaj regionaj aziaj lingvoj.

La graveco de la *Vinaya* estas tiom alta, ke la Budho nomis *Dhamma-Vinaya* sian religion aŭ filozofion. Tia estas la originala nomo de tio, kion ni nuntempe nomas budhismo. La termino *Dhamma-Vinaya* signifas Instruon-kaj-Disciplinon aŭ Instruan Disciplinon: tio donas la ideon, ke la disciplino (la regularoj de la *Vinaya*) estas ĉefa, fundamenta, neforĵetenda, en la instruo de Budho. En aliaj vortoj, la instruo (*Dhamma*) kaj la disciplino el reguloj (*Vinaya*) kompletigas unu la alian. Tiuj reguloj aŭ disciplino estus tute nekompreneblaj sen la teorio kaj klarigado en la diskursoj de la *Dhamma* (la du aliaj “korboj” de la *Tipitaka*). Tial, eĉ la laikoj povas trovi en tiuj reguloj de la *Vinaya* senĉesan inspiron en siaj praktikoj kaj profundaj instruoj. Sen tiuj reguloj kaj la historioj akompananta ilin, oni preskaŭ ne povus kompreni la kuntekston kaj cirkonstancaron de la frua budhisma komunumo.

La *Vinaya Pitaka* konsistas el kolektoj aŭ volumoj, kaj tiuj siaparte konsistas el unuopaj libroj. La enhavo de la *Vinaya Pitaka* estas:

'*I. *Suttavibhanga'''*

1. *Parajika* (Reguloj kaŭzantaj eksigan elpelon disde la *Sangha*) - 2. *Sanghadisesa* (Reguloj postulantaj la kuniĝon de la *Sangha*) - 3. *Aniyata* (Reguloj nedifinitaj) - 4. *Nissaggiya Pacittiya* (Reguloj devigantaj la perdon de la objekto kaj la konfeson) - 5. *Pacittiya* (Reguloj devigantaj la konfeson) - 6. *Patidesaniya* (Reguloj devigantaj la agnoskon) - 7. *Sekhiya* (Reguloj de trejnado) - 8. *Adhikaranasamatha* (Reguloj solvantaj la polemikojn).

*'II. *Khandhaka*'*

A. *Mahavagga* (granda ĉapitro):

1. *Mahakhandhaka* (La Granda Kolekto) - 2. *Uposathakhandhaka* (Kolekto pri *Uposatha*) - 3. *Vassupanayikakhandhaka* (Kolekto pri la pluvoj) - 4. *Pavaranakakhandhaka* (Kolekto pri la invito) - 5. *Cammakkhandhaka* (Kolekto pri la kaŝlokoj) - 6. *Bhesajjakkhandhaka* (Kolekto pri la kuraciloj) - 7. *Kathinakkhandhaka* (Kolekto pri *Kathina*) - 8. *Civarakkhandhaka* (Kolekto pri la flavaj monaĥvestoj) - 9. *Campeyyakkhandhaka* (Kolekto kun la monaĥoj de *Campa*) - 10. *Kosambakakkhandhaka* (Kolekto kun la monaĥoj de *Kosamba*).

B. *Culavagga* (malgranda ĉapitro):

11. *Kammakkhandhaka* (Kolekto pri la agoj) - 12. *Parivasikakkhandhaka* (Kolekto pri la provperiodo) - 13. *Samuccayakkhandhaka* (Kolekto pri la akumulado) - 14. *Samathakkhandhaka* (Kolekto pri la solvoj) - 15. *Khuddakavatthukkhandhaka* (Kolekto pri la malgrandaj aferoj) - 16. *Senasanakkhandhaka* (Kolekto pri la loĝloko) - 17. *Sanghabhedakakkhandhaka* (Kolekto pri la skismo) - 18. *Vattakkhandhaka* (Kolekto pri la devoj) - 19. *Patimikkhatthapanakkhandhaka* (Kolekto pri la paŭzo de *Patimokkha*) - 20. *Bhikkhunikkhandhaka* (Kolekto de la monaĥinoj) - 21. *Pancasatikakkhandhaka* (Kolekto kun la kvincent) - 22. *Sattasatikkhandhaka* (Kolekto kun la sepcent).

*'III. *Parivara*'*

Ĉi tiu parto enhavas repriskribadon de la antaŭaj partoj de la *Vinaya*, kun resumoj de la reguloj klasifikitaj kaj reklasifikitaj, laŭ la diversaj kriterioj, kun celo de memorigado kaj didaktiko.

## Deveno kaj historio 
La tutaĵo - ampleksa kiel pli-malpli 11 biblioj - originis kiel literaturo buŝa. Laŭ la klasika tradicio, oni recitis, redaktis kaj parkerigis ĝin dum pluraj sinsekvaj koncilioj (palie *sangâyana''), el kiuj la unua okazis baldaŭ post la morto de la Budho, la dua cent jarojn poste kaj la tria dum la tempo de la imperiestro Aŝoko. Tiuj tri okazis en Hindio, kaj la tria fine aldonis la lastan parton de Abhidhammapitaka. Dum la kvara koncilio, en Cejlono en la unua jarcento antaŭ Kristo, oni fine fiksis la tekston ankaŭ skribe, sur palmfolioj. Du pluaj koncilioj okazis en moderna tempo en Birmo: la kvina en Mandalajo en 1870, kaj la sesa en Ranguno en 1956.

## Vidu ankaŭ 
* Tripitako de Tajŝo

## Referencoj 

Kategorio:Sanktaj libroj
Kategorio:Budhismo
Kategorio:Terminaro de Budhismo