Uragano

eta|250ra|La uragano Katrina en aŭgusto 2005
[250ra|eta|[Uragano Isabel (2003) vidita el spaca orbito dum la 7a Ekspedicio de Internacia Kosmostacio. La "okulo" aŭ "kerno", "okulmuro", kaj ĉirkaŭaj pluvozonoj, karakteraj de tropikaj ciklonoj en plej larĝa senco, estas klare videblaj en tiu vidaĵo el spaco.]]
[eta|250ra|Inundo ĉe [Key West, Florido, Usono pro la marborda inundo el la Uragano Wilma en Oktobro 2005.]]
[eta|dekstra|250ra|Animata bildo de **uragano** en [norda duonglobo]]
**Uragano** estas granda, fortega, tropika tromba ciklono, kun ventoj kirle vojaĝante po pli ol 119&nbsp;km/h. Uraganoj naskiĝas en la varmaj akvoj de la oceanoj kaj maroj, kaj povas fari grandan detruon kiam ili trafas landon, forblovante konstruaĵojn, arbojn, kaj kunportante torentajn pluvegojn kiuj siavice ofte kreas inundojn.

La vorto "uragano" devenas de "Hurikan", la Kariba dio de malbono. Tiu ĉi nomo mem devenis de "Hurakan" unu el la Majaaj kreinto-diaĵoj, kiu blovis lian spiron trans la Ĥaosa Akvo kaj malkovris la teron.

Je la tuta mondo okazas ĉiujare 80-90 tropikaj ŝtormoj; ĉirkaŭ 2/3 de tiuj ŝtormoj evoluas ĝis uragano. Je la Nord-Atlantika Oceano la nombro de tropikaj ŝtormoj varias inter 4 (1983) ĝis 21 (1933); averaĝe temas pri 10.

## Skalo de Saffir-Simpson 
La meteologio uzas la skalon de Saffir kaj Simpson por klasifiki uraganojn. Ĉiuj tropikaj ŝtormoj estas danĝeraj, sed kelkaj tamen estas pli danĝeraj ol aliaj. Por prepariĝi je eventuala damaĝo, oni kreis klasifikon por distingi inter fortegaj kaj detruigaj uraganoj. La skalon redaktis en 1969 konsilanto Herbert Saffir, specialisto pri ŝtorma damaĝo je konstruaĵoj, kaj Bob Simpson, direktoro de la *National Hurricane Centre* (Nacia Centro pri Uraganoj).

La skalo estas uzita por povi taksi la damaĝon kiam uragano atingas la marbordon. Uragano de klasoj
2, 3, 4 kaj 5 estas respektive 10, 50 100 kaj 250 pli damaĝiga ol la malforta klaso 1. Cetere la damaĝo je certa loko ankaŭ dependas de diversaj faktoroj, kiel la distanco inter la regiono kun la plej alta ventorapideco, la konstru-priskriboj surlokaj, ĉu estas vegetaĵaroj aŭ ne kaj ĉu ekestas inundoj.

Ne estas rilato inter la amplekso de tropika ciklono kaj ĝia damaĝiga potencialo; ekzemple la tre forta uragano Andrew de 1992, klaso 4 je la skalo de Saffir-Simpson, kondukis al relative malgrandaj damaĝoj. Aliflanke la damaĝoj de la klaso 5 estas ĉiam grandaj; ekzemple Mitch kaj Gilbert en 1998, Ivan en 2004, Katrina en 2005.

### Klasoj 
* Klaso 1: malforta ŝtormo kun ventrapidoj inter 118 kaj 152 kilometrojn hore. Atendita damaĝo: malmulte da.
* Klaso 2: mezforta ŝtormo kun ventrapidoj inter 153 kaj 176 kilometrojn hore. Damaĝo je tegmentoj kaj fenestroj, grava damaĝo je arboj kaj aliaj vegetaĵoj.
* Klaso 3: forta ŝtormo kun ventorapidoj inter 177 kaj 208 kilometrojn hore. Gravaj damaĝoj kun vastaj detruoj je konstruaĵoj.
* Klaso 4: tre forta ŝtormo kun ventrapidoj inter 209 kaj 248 kilometrojn hore. Tegmentoj estas forblovataj, estas multe da inundoj kaj damaĝo je konstruaĵoj. Ekzemploj: Luis, Felix kaj Opal en 1995, Andrew en 1992.
* Klaso 5: detruiga ŝtormo kun ventorapidoj pli granda ol 248 kilometrojn hore. Preskaŭ ĉio estas forblovata, estas gravaj damaĝoj je konstruaĵoj kaj la infrastrukturo ĝenerale. Okazas inundegoj. Ekzemploj: Mitch kaj Gilbert en 1998, Ivan en 2004, Katrina en 2005.

Je la Boforta skalo, uragano havas indicon de 12.

[eta|250ra|Ĉirkaŭ [depresio la ventoj konverĝas je la "okulo" (angle *eye*) de la uragano kaj turniĝas maldekstren en la norda duonglobo pro la Koriolis-forto ligita al la rotacio de la Tero. Ĉirkaŭ la "okulo" estas la "okulmuro" (angle *eyewall*) kie kirliĝas fortaj suprenirantaj ventoj, dum longdistancaj cirusoj cirkulas dekstren. ]]
eta|250ra|Diagramo de tropika ciklono

## Strukturo kaj priskribo de uraganoj 
Forta tropika ciklono estas formata de la jenaj konsistaĵoj:

* **Malalta premo:** Ĉiuj uraganoj rotacias ĉirkaŭ areo de malalta atmosfera premo proksime al la tersurfaco. La premoj registritaj en la centro (kerno) de uraganoj estas inter la plej malaltaj observitaj sur la tersurfaco de la tero ĉe marnivelo.
* **Varma kerno:** Uraganoj estas karakterizitaj kaj gviditaj de liberigo de grandaj kvantoj da latenta varmo de kondensado, ĉar la densa aero leviĝas supren kaj ĝia vaporo kondensiĝas al akvo. Ĉi tiu varmego distribuiĝas vertikale ĉirkaŭ la kerno (okulo) de la ŝtormo; je ĉiuj altoj (krom la areo proksime al la tersurfaco, kie la akvotemperaturo efikas sur la aeron), la interno de la tropika ciklono estas pli varma ol la eksteraj areoj ĉirkaŭ ĝi. En la centro de matura tropika ciklono, aero malsupreniras prefere ol supreniras. Dum sufiĉe forta ŝtormo, aero povas enprofundiĝi per tavolo sufiĉe profunda kiu malpermesas formadon de nuboj, tiel kreante klaran "okulon". Tie la vetero kutime estas trankvila kaj libera je nuboj, kvankam la maro povas esti ekstreme impeta.
* **Fortventa okulmuro:** La nuba ekstera rando de la "okulo" nomiĝas la "okulmuro". La okulmuro estas kie troviĝas la plej grandaj ventrapidecoj, la aero leviĝas plej rapide, la nuboj atingas sian plej altan altecon, kaj la precipitaĵo estas la plej abunda. La plej granda damaĝo fare de la vento okazas kie la okulmuro de uragano pasas sur grundo

### Okulo kaj interna zono 
Uragano montras areon de aero kiu cirkulas en descendanta dirento en la centro de la uragano; se la areo estas sufiĉe forta povas disvolviĝi tio kion oni nomas "okulo". Normale, en la okulo la temperaturo estas varma kaj tiu estas sennuba (tamen, la maro povas iĝis ekstreme violenta). En la okulo de la uragano oni registras la pli malvarmajn temperaturojn en surfaco kaj la pli varmajn en alteco. Normale la okulo estas de cirkla formo kaj povas varii el 3 ĝis 370 kilometroj de diametro. Foje, la maturaj kaj intensaj uraganoj povas havi kurvon al la interno en la supra parto de la muro de la okulo, montrante aspekton similan al tiu de futbala stadiono, pro kio foje tiun fenomenon oni nomas "stadiono forto".

Estas aliaj elementoj kiuj jen ĉirkaŭas jen kovras la uraganon. La centra densa nubaro (*Central Dense Overcast*, CDO) estas areo de densa aktiveco ŝtormeca proksime de la centro de la uragano; ĉe pli malfortaj ciklonoj, la centra densa nubaro kovras la centron de cirkulado tute komplete, rezulte en okulo nevidebla. Ĝi enhavas la muron de la okulo kaj la okulon en si mem. La klasika uragano enhavas centran densan simetrian nubaron, kio signifas, ke ĝi estas perfekte cirkla kaj rondoforma en ĉiuj siaj flankoj.

La muro de la okulo estas zono ĉirkaŭ la okulo en kiu la ventoj atingas la plej grandajn rapidecojn, la nuboj atingas la plej altan altecon kaj la precipitado estas pli intensa. La plej grava damaĝo pro fortaj ventoj okazas dum la muro de la okulo de uragano pasas super tero.

### Grando 
La mezuron de la grando de uragano oni akiras mezurante la distancon ekde ĝia centro de cirkulado ĝis la lasta fermita izobaro, konata ankaŭ kiel ĝia *ROCI* (mallongigo kiu korespondas al angla *Radius of Outermost Closed Isobar*). Se la radiuso estas pli malgranda ol du gradoj de latitudo aŭ 222 kilometroj, tiam la uraganon oni konsideras "tre malgranda" aŭ "nana". Radiusoj inter 3 kaj 6 gradoj de latitudo aŭ inter 333 kaj 666 kilometroj faras, ke la uraganon oni konsideru "mezgranda". La "tre grandaj" uraganoj havas radiusojn pli grandajn ol 8 gradoj aŭ 888 kilometroj. Aliaj metodoj por determini la grandon de uragano inkludas la mezuron de la radiuso de la ventoj de la ventarego kaj mezurante la radiuson je kiu ĝia relativa kirleco malkreskiĝas je 1·10-5s-1 el ĝia centro.

## Similaj fenomenoj 
### Tajfunoj 
**Tajfuno** (aŭ **tifono**) estas tropika tromba ciklono en la norda pacifika oceano okcidente de la 180-a longituda grado, precipe en la Ĉina Maro. Ĝi okazas inter majo kaj septembro.

### Ciklonoj 
Laŭ meteorologio, **ciklono** estas rotacio de iom da alta aerpremo ĉirkaŭ areo de malalta aerpremo, kiu plejofte ekigas nubojn kaj precipitaĵojn. Pro la Koriolis-forto la rotacio estas kontraŭhorloĝdirekte en la norda duonglobo kaj horloĝdirekte en la suda duonglobo. Tre fortaj ciklonoj povas kaŭzi trombojn: tornadojn, uraganojn kaj tajfunojn. La centro de ciklono nomiĝas "okulo de la ciklono".

* Ciklono Mokao

### Tornadoj 
eta|dekstra|250ra|Tornado en Oklahomo.
**Tornado** estas forta, violenta turniĝanta kolono da aero, kiu evoluas el ŝtormo kaj ofte havas formon de funelo. Laŭ PIV tornado estas *Fortega rotacianta atmosfera perturbo laŭdiametre relative malgranda* kaj tie oni sugestas preskaŭ sinonime la terminojn ciklono kaj trombo.

Tornado konektiĝas inter kumulonimbusa nubo kaj la tero. Pli malofte povas konektiĝi ankaŭ kun la bazo de kumulusa nubo. Ĝi estas ofte referencata kiel kirlovento aŭ ciklono, kvankam la vorto ciklono estas uzata en meteologio por nomi vetersistemon kun malaltprema areo en la centro ĉirkaŭ kiu, el observanto rigardante malsupren al la surfaco de la Tero, la ventoj blovas kontraŭhorloĝe en la Norda Hemisfero kaj laŭhorloĝe en la Suda Hemisfero. Tornadoj okazas en multaj formoj kaj grandoj, kaj ili estas ofte (sed ne ĉiam) videblaj laŭ la formo de kondensa funelo originiĝinta el la bazo de kumulonimbusa nubo, kun nubo de rotaciantaj rubaĵoj kaj polvo ene de tiu. Plimulto de tornadoj havas ventorapidon de malpli ol 180 kilometroj hore (110 mejlojn hore), estas ĉirkaŭ 80 metrojn (250 futojn) larĝa, kaj veturas kelkajn kilometrojn (kelkajn mejlojn) antaŭ vanuiĝi. La plej ekstremaj tornadoj povas atingi ventorapidojn de pli ol 480 kilometroj hore (300 mph), estas pli ol 3 kilometrojn (2 mi) de diametro, kaj restas surgrunde dum pli ol 100 km (62 mi).

### Ŝtormoj 
**Ŝtormo** estas forta perturbo de la atmosfero, ordinare akompanata de pluvego aŭ neĝo, kaj foje kunigata de elektraj, optikaj kaj akustikaj aperaĵoj estiĝantaj inter nuboj reciproke aŭ inter nuboj kaj tero. Ŝtormojn ni plu markas laŭ tempo kaj loko de estiĝo, moviĝado, distanco de loko de observado, intenseco de montroaperoj ktp. Ŝtormoj estas ligitaj al kumulonimbuso. Nubo kumulonimbuso havas kelke da pluaj sinonimaj nomoj – kumulonimbuso, ŝtorma nubo kaj pluvnubo.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Whipple, A. (1982, 1984). *Storm*. Time Life Books. ISBN 0-8094-4312-0.
* Christopherson, R. (1992). *Geosystems An Introduction to Physical Geography*. Novjorko: Macmillan Publishing Company. pp.&nbsp;222–224. ISBN 0-02-322443-6.
* Sánchez-González, D. (2011). *Peligrosidad y exposición a los ciclones tropicales en ciudades del Golfo de México: El caso de Tampico*. *Revista de Geografía Norte Grande*, Nº 50, pp.&nbsp;151–170. ISSN 0718-3402. http://dx.doi.org/10.4067/S0718-34022011000300009.

## En Esperanto 
* *Flustr‘ el uragano*, prozo de Verda Majo.
* *Virino kiu Flustris en Uragano*, teatraĵo de Spomenka Štimec el 1986.

## Vidu ankaŭ 
* Aĉa vetero
* Ciklono
* Inundo
* Kaboverdo
* Kariba Maro
* Karibio
* Meksika Golfo
* Pluvo
* Ŝtormo
* Tajfuno
* Tornado
* Trombo

## Eksteraj ligiloj 
* Hurricane Glossary of Terms
* List of World's Deadliest Tropical Cyclones
* CDC - NIOSH Storm/Flood and Hurricane/Typhoon Response
* U.S. Billion-dollar Weather and Climate Events
* Indonesian Meteorological Department &nbsp;– South Indian Ocean from 90°E to 125°E, north of 10°S
* Australian Bureau of Meteorology (TCWC's Perth, Darwin & Brisbane) .&nbsp;– South Indian Ocean & South Pacific Ocean from 90°E to 160°E, south of 10°S
* Meteorological Service of New Zealand Limited&nbsp;– South Pacific west of 160°E, south of 25°S


Kategorio:Naturaj katastrofoj