Nuklea armilo

eta|250px
eta|250px|Modelo de la bombo "Little Boy", kiu estis ĵetita je Hiroŝimo
eta|250px|Modelo de la bombo "Fat Man", kiu estis ĵetita je Nagasako
[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri atombomboj.]]
eta|Interparolo pri la nuntempa situacio de nuklea armiĝo kun homo, kiu en ŝtata tasko zorgas pri la temo
**Nuklea armilo** aŭ **atombombo** estas bombo funkcianta per la energio produktita de la fisio aŭ fuzio de atomaj kernoj, t.e. de kernenergio (aŭ: nuklea energio aŭ atom-energio). En la historio okazis nur du eksplodoj de atombomboj dum militoj, sed multaj aliaj uzoj de nukleaj armiloj okazis kiel eksperimentoj, multaj el kiuj estas sekretaj. La granda detrukapablo de la atomarmiloj estas produktata de la liberigo de energio, ĉefe meĥanika (pro la eksplodo) aŭ terma. La elsendo de joniga radiado estas sekundara, kvankam ĝi havas longdaŭrajn efikojn.

La termino "nuklea" estas pli preciza ol "atoma" ĉar fakte la energio estas originata en procezoj en la nukleo de la atomoj (atomkernoj), kaj ne en la atomo kiel tuto. La uzo estas malsama laŭ lingvoj, kaj en Esperanto la nomo atombombo pli enradikiĝis en nefaka literaturo. Kelkfoje la vorto atombombo estas uzata nur por la armiloj kiuj uzas la nuklean fision, la t.n. *A-bomboj*, dum tiuj uzantaj la fuzion ricevas la nomon *H-bomboj* (hidrogenaj bomboj).

## Tipoj de nukleaj armiloj 
[eta|Nuklea testo "Romeo" (kun forto 11 megatunoj de [ekvivalento TNT) la 27-an de marto 1954 sur atolo Bikini]]
[eta|Fungeca nubo post eksplodo de atombombo ĵetita la [9-an de aŭgusto 1945 al Nagasako]]

### A-bombo 
**A-bombo** aŭ **fisia bombo** estas aranĝaĵo, kies energio devenas de nuklea fisio de uraniaj aŭ plutoniaj atomkernoj. Je komenco de julio 1945 Usono posedis tri bombojn, du plutoniajn kaj unu uranian. Unu plutonian oni eksplodigis je 1945-07-16, tio estis la plej frua nuklea eksplodo. La ceterajn du oni faligis en Hiroŝimo kaj Nagasako.

### H-bombo 
**H-bombo** aŭ **fuzia bombo** estas aranĝaĵo, kies energio devenas ĉefe de nuklea fuzio de hidrogenaj (deŭteriaj, triciaj) aŭ aliaj malpezaj atomkernoj. Fuziaj bomboj ĉiam enhavas ankaŭ fisian parton, ĉar tio estas la sola metodo komencigi nuklean fuzion kiu postulas tre altan temperaturon. Per aldono de la fuzia parto eblas plifortigi la detruan efikon de la armilo.

### Neŭtrona bombo 
**N-bombo** estas armilo, kiu pliigus la radioaktivan karakteron de la bombo, per la elsendo de neŭtronoj. Ĝia celo estis mortigi homojn per la radiado, sed malmulte difekti materialon kaj ekipaĵon.

## Efikoj 
### Nuklea vintro 
Granda nombro da atomaj eksplodoj povus krei tiom da polvo en la atmosfero, ke konsiderinde malpli da sunlumo atingus la teran surfacon. Tio povus grave malaltigi la temperaturon.

## Disvolviĝo 
### Deveno de la ideo 
La unua, kiu pensis pri la eblo uzi la ĵus malkovritan atom-energion kiel plej povan kaj teruran armilon estis, jam en 1909, Frederick Soddy en sia libro *The interpretation of radium*. La ideon reprenis poste, en 1914, H.G. Wells, romanoforme en *The world set free*.

En 1915, post pli ol unu jarcento da "plicivilizado" de militoj kaj da establado de "pri-militaj leĝoj" (ekzemple, ke militon oni faru nur inter militistoj, aŭ ke oni ne suferigu senkulpajn civilulojn), la unua, kiu verkis libron por konsili kiel celon la eldetruadon de plena urbo, inkluzive kiel malhelpi la agadon de fajrobrigado kaj ke do la urbo forbrulu tute, estis la brita matematikisto F.W. Lanchester en *"Aircraft in warfare"* ("Aviadiloj en milito"). Li konsentis, ke kelkaj morale obĵetos, sed kiel li diris malestime: "ĉiam estos sentemuloj".

### Dua Mondmilito 
La unua atombombo estis konstruita de Usono dum la Dua mondmilito. Kiam estis malkovrita la nuklea fisio, en 1939, la sciencistoj rimarkis ke ĝi ebligis la militan uzon. La milita situacio, kaj la timo, ke la nazia reĝimo en Germanio povus disvolvi la armilon antaŭe, okazigis la sisteman esploron, per la kreado de la Projekto Manhattan. Inter tiuj kiuj partoprenis en ĝi estis John von Neumann, Edward Teller, Robert Oppenheimer, Richard Feynman kaj Hans Albrecht Bethe.

La unuan bombon oni testeksplodigis la 16-an de julio 1945 je la kvina kaj duono en la dezerto de Alamogordo en Nov-Meksiko. Tiu atombombo nomita *Trinity* estas sama kiel tiu kiu eksplodis en Nagasako : *Fat Man*. La atoma programo estis komencita la 6-an de decembro 1941 kaj kostis en 1945 2 miliardojn da tiamaj dolaroj. Plurmiloj da tunoj da uranio el belga Kongo estis kaŝe transportitaj al Usono.

Nur kelkajn horojn, post kiam evidentiĝis, ke "la bombo funkciis", la usona krozoŝipo USS Indianapolis forlasis la havenon de San-Francisko. Ĝia celo estis la insulo Tinian en la Pacifiko. En ĝia ŝipkelo troviĝis "Little Boy", la urania bombo, kiu la  detruos Hiroŝimon.

Miloj da sciencistoj kaj teknikistoj kaŝe kunlaboris en la projekto. Eĉ plej multaj pintaj politikistoj kaj militaj komandantoj ne sciis pri ĝi. Prezidenton Harry S. Truman nur je la  oni informis pri la fakto, ke Usono jam dum du kaj duona jaroj laboris pri la atombombo. Lia antaŭulo, prezidento Franklin D. Roosevelt, kiu mortis du semajnojn antaŭe, tute ne informis lin pri tio. La  Truman dum konferenco de Potsdam rakontis al Stalin pri nova armilo kun nekonata forto. Stalin apenaŭ reagis; lia bonege funkcianta sekreta servo ŝajne zorgis pri tio, ke Stalin mem sciis pli frue pri tiu bombo ol Truman mem.

#### Atombombado de Hiroŝimo kaj Nagasako 
[maldekstra|eta|300px|[Atombombita kupoldomo "Genbaku Dome" en Hiroŝimo.]]

Ĝis nun nur unu ŝtato faligis atombombon kontraŭ loĝataj urboj. Tiu estis Usono, en 1945, en la finaj tagoj de la Dua mondmilito, kontraŭ la japanaj urboj Hiroŝimo (la 6-an de aŭgusto je la okaj kaj kvarono), kaj Nagasako (la 9-an). Usono elektis uzi la bombojn por eviti eventualan invadon de la Japana ĉefinsulo, kaj la multcentoj da miloj da mortoj kiuj nepre sekvus.

##### Elekto de la cel-urboj 
La Cel-Komitato, en kunsido ĉe Los Alamos la , elektis laŭorde la sekvajn cel-urbojn: Kioto, Hiroŝimo, Jokohamo, la arsenalon (armejon) en Kokura, Niigata, kaj eble la Palacon de la Imperiestro.
Laŭ Robert Jungk:
:"En la mallonga listo de atombombotaj cel-urboj, aparte de Hiroŝimo, Kokura kaj Niigata, troviĝis la japana urbo de temploj, Kioto. Kiam la spertulo pri Japanio, profesoro Edwin O. Reischauer, aŭdis tian teruran novaĵon, li fulmis al la oficejo de sia ĉefo, Majoro Alfred MacCormack, en departemento de la Armea Spiona Servo. La ŝoko igis lin ekplori. MacCormack, klera kaj humana advokato el Novjorko, ekde tiam penis por konvinki la Ministron pri Milito Henry L. Stimson indulgi Kioton kaj eltiri ĝin el la nigra listo."

Ĉi rakontadon de la eventoj parte konfirmas Richard Rhodes, kiam li priskribas la rifuzon de Stimson atombombi Kioton, kontraŭ la prefero de Generalo Leslie Groves.

##### Sekvoj de la eksplodoj 
La postvivintaj viktimoj, tiamaj kaj postaj, de la du atombombaj atakoj ricevas la japandevenan nomon hibakuŝoj.

Hiroŝimo estis la sepa plej granda urbo en Japanlando laŭ nombro da loĝantoj. Bombo *Little Boy*, eksplodante je alteco de 580 m supre la urbo kun 350'000 loĝantoj, mortigis 150'000 personojn tuj, kaj 80'000 personojn vundis. 92 % de la urbo estis detruitaj.

Paul Tibbets, la piloto kiu faligis la unuan bombon sur Hiroŝimon, mortis en novembro 2007, neniam espriminte ajnan bedaŭron. Fame li diris dum intervjuo en 2005: "If you give me the same circumstances, hell yeah, I'd do it again" (se vi donus al mi la saman cirkonstancon, jes ja certe mi refarus tion).

### Armadkonkuro 
En la 1950-aj jaroj ambaŭ tiamaj superpotencoj, Usono kaj Sovetunio, disvolvis kaj testis la fuziajn bombojn, kaj komencis la *nuklean armadkonkuron*, per kiu oni klopodis krei pli potencajn armilojn. La fakto, ke ne ekzistas adekvata defendo kontraŭ la enorma ataka povo de nukleaj armiloj, motivis la armadkonkuron, ĉar la sola rimedo por malhelpi nuklean atakon ŝajnis esti la "reciproka malinstigo", kiu igas la kontraŭulon timi venĝan kontraŭbaton.

Dum jaro 1945 la usona prezidanto Truman tuj decidis konservi la dezajnon de la nuklea bombo kiel usonan sekreton. Li verŝajne supozis ke neniu alia lando povos mem reinventi ĝin dum multaj jaroj, kaj ke la usona monopolo pri la nova superarmilo servos kiel minaco, kiu igos Sovetunion pli traktebla en la komencata Malvarma Milito. Fakte, la alarmita Soveta registaro de Stalino fariĝis eĉ malpli kunlaborema. Samtempe, la usonaj aliancanoj Britujo kaj Kanado insistis ke ili rajtas je la informo. Frustrate, Truman cedis, kaj komisiis al sia Vic-Sekretario pri Ŝtato, Dean Acheson, la verkadon de propono por transdoni la administron de nuklea teknologio al la nove fonditaj Unuiĝintaj Nacioj. Acheson apogis malferman kunhavigon de la informoj, opiniante ke "la avantaĝo esti pli antaŭe en armadkonkuro estas kvazaŭ nenio, kompare al la avantaĝo ne havi la armadkonkuron". Li proponis krei internacian Atoman Evoluigan Aŭtoriton (AEA), kiu posedus ĉiun fisieblan materialon de la mondo. Sed la usona reprezentanto al la Atomenergia Komisiono de Unuiĝintaj Nacioj, Bernard Baruch, ŝanĝis la proponon por ke la AEA inspektu naciajn esplorprogramojn anstataŭ mem havi monopolon pri nuklea esplorado. Sovetio rigardis la proponon de Baruch kiel usonan trompon por samtempe malhelpi sovetan militan esploradon kaj konservi la proprajn armilojn, kaj certigis ke UN malakceptu ĝin.

[thumb|dekstre|[Edward Teller en 1958.]]
En Usono, la disvolvo de H-bombo estis iniciatita de la fizikisto Edward Teller jam dum la Dua Mondmilito. Por atingi fizikan staton necesan por ke okazu nuklea kunfandiĝo de materio, estis bezonata komencigilo havanta fidindan funkciadon: tiu komencigilo estas A-bombo, kiu estis provita en la jaro 1945. La H-bomba programo **Super** daŭris post la milito, kvankam relative malrapide.

[thumb|dekstre|[Igor Kurĉatov en 1948.]]
Sovetio, timante la monopolon de Usono, urĝe ekigis nuklearmilan programon, parte per spionado de la usona projekto kaj parte per propra esploro. Ĝi eksplodigis sian propran A-bombon la 29-an de aŭgusto de 1949. La gvidanto de tiu projekto estis la fizikisto Igor Kurĉatov. La soveta sukceso revivigis en Usono senton de urĝo por la disvolvo de H-bombo. En 1950 ekfunkciis fabriko por produktado de deŭterio.

La teoriaj studoj nepre necesaj por disvolvo de H-bombo trovis obstaklon pro la nekapablo de tiamaj komputiloj fari la bezonatajn kalkulojn, do Teller estis devigita simpligi la kalkulojn. Oni alvenis al konkludo ke necesus pli da tritio ol komence supozite. La studoj daŭris, kaj la  oni ekprovis la unuan H-bombon, nomatan anglalingve *"Ivy Mike"*, en Eniwetok, atolo en la Pacifika Oceano. Samtempe en Sovetio, Kurĉatov iniciatis disvolvigon de H-bombo. Samkiel en Usono, antaŭ la ekzisto de la A-bombo, la sovetuniaj fizikistoj imagis, simile al Enrico Fermi, ke eblus fari ĉen-reagojn de nuklea kunfandiĝo. Sovetunio sukcesis eksplodigi H-bombon la , do proksimume ok monatojn post Usono.

La jardeko de 1950 fariĝis la plej intensa epoko de la vetarmado. La usona kaj soveta registaroj, malfidante la intencojn unu de la alia, fundamentis siajn esperojn sur la kapablo neniigi la alian en la okazo de agreso. Por tio, necesis neniam cedi al la alia avantaĝon en la kvanto kaj potenco de nukleaj armiloj. De la usona flanko, tian sintenon esprimis Prezidanto Dwight D. Eisenhower en 1953, asertante ke la "ŝanco por paco" dependas de tio, ĉu Sovetio pruvos sian fideblecon per konkretaj politikaj kunlaboroj kun okcidentaj ŝtatoj. Paŝoj al malarmado dum tiu periodo estis aŭ malgrandaj aŭ malsukcesaj.

## Lukto kontraŭ nukleaj armiloj 
Baldaŭ kreiĝis ankaŭ la movado kontraŭ la atomarmiloj, kun rolo ankaŭ de parto de la atomfizikistoj kiuj helpis en la disvolvo de la armiloj mem. La Russell-Einstein-Manifesto estis publikigita en Londono la 9-an de julio 1955, fare de Bertrand Russell en la mezo de la Malvarma Milito. Ĝi emfazis la danĝerojn prezentitajn de nukleaj armiloj kaj alvokis mondgvidantojn serĉi pacajn solvojn al internacia konflikto. La subskribintoj inkludis dek unu elstarajn intelektulojn kaj sciencistojn, kiel Albert Einstein, kiu subskribis ĝin nur tagojn antaŭ sia morto la 18-an de aprilo 1955. Kelkajn tagojn post la publikigo, filantropo Cyrus S. Eaton proponis sponsori konferencon - postulita en la manifesto — en Pugwash, Nov-Skotio, la naskiĝloko de Eaton. Tiu konferenco devis esti la unua el la Konferencoj Pugwash pri Scienco kaj Mondaj Aferoj, okazigitaj en julio 1957.

### Disvastiĝo al aliaj landoj
Dum Usono kaj Sovetio restis la solaj posedantoj de nukleaj armiloj, ili sentis sin relative sekuraj pri la eblo eviti katastrofan militon per zorge kalkulita strategio, sed la disvastiĝo de nuklea ataka kapablo al aliaj landoj minacis tiun fraĝilan stabilecon. Britujo, proksima aliancano de Usono, eksplodigis nuklean aparaton en 1952. En 1959 Francujo sukcese testis sian propran bombon, kaj la soveta kaj usonaj registaroj alarmiĝis. Ĉinujo fariĝis la kvina nuklekapabla lando kiam ĝi eksplodigis sian unuan atombombon en 1964.

### La Kuba Misila Krizo
 montras malmuntatan misillanĉejon en Kubo tuj post la misila krizo en 1962.]]
La plej riska momento de la Malvarma Milito okazis en oktobro 1962, kiam Usono malkovris lanĉejojn por sovetaj balistikaj misiloj konstruatajn en Kubo, soveta aliancano antaŭ ne longe atakita de Usono, kie ili povus rapide detrui gravajn usonajn urbegojn. Post unu semajno da postuloj kaj minacoj inter la usona prezidanto John F. Kennedy kaj la soveta reganto Nikita Ĥruŝĉov, Ĥruŝĉov fine cedis. Li konsentis repreni la misilojn; Kennedy promesis ne plu invadi Kubon kaj repreni misilojn, kiujn Usono estis lokinta en Turkujo, simile proksime al Sovetio. La homaro komprenis, ke ĝi venis proksimegen al nuklea milito, kiu estus povinta kolapsigi la homan civilizon.

### Unuaj signifaj limoj al armado
Post la kuba krizo, la du superpotencoj prenis pli serioze la eblon, ke nura miskalkulo rezultigos katastrofon. La Traktato por Parta Malpermeso de Nukleaj Testoj (1963) limigis ĉiun atomtestadon al subtera atomtestado, por malhelpi poluadon de nuklea postlasaĵo. Sed la ĉefa prioritato de Usono kaj Sovetio estis eviti la estiĝon de pliaj nuklekapablaj landoj. Rezulte de iliaj klopodoj, la Traktato Kontraŭ Nuklea Disvastiĝo (1968) malpermesis la evoluigon de nuklea armilo al ĉiuj landoj krom tiuj, kiuj jam havis. Ĝi tiel fiksis Usonon, Sovetion, Britujon, Francujon kaj Ĉinujon kiel la solajn rajtajn posedantojn de nukleaj armiloj. Reciproke, kreskis la premo de landoj, kiuj tiel fordonis sian ŝancon akiri nukleajn armilojn, por ke Sovetio kaj Usono metu ian limon al sia propra stoko.

Por trankviligi la aliajn naciojn, la usonaj kaj sovetaj registaroj pliseriozigis siajn provojn atingi interkonsenton pri limigo de atomaj armiloj en la Interparoloj pri Limigo al Strategiaj Armiloj (ILSA). La provoj estis interrompitaj de la soveta invado al Ĉeĥoslovakujo, sed rekomencis la sekvan jaron post kiam la usona prezidanto Richard Nixon minacis instali defendan misilan sistemon nomatan Sistemo Kontraŭ Balistikaj Misiloj. Nixon kaj lia asistanto Henry Kissinger faris la interparolojn en strikta sekreteco, ekskludante aliajn naciojn kaj eĉ la kompetentajn organojn de sia propra registaro. La rezulto estis sukcesa: en 1972, Nixon kaj Leonid Breĵnev subskribis interkonsenton por limigi nukleajn armilojn dum kvin jaroj, kaj traktaton kontraŭ la Sistemo Kontraŭ Balistikaj Misiloj. En 1977 Breĵnev malakceptis proponon de la nova usona prezidanto Jimmy Carter por drasta malgrandigo de la armilaroj de ambaŭ landoj. Post malfacilaj interparoladoj, en 1979 ambaŭ ŝtatestroj subskribis pli modestan renovigon de ILSA, sed Usono fine rifuzis ratifi ĝin pro la soveta invado al Afganujo en tiu sama jaro. En 1978 Carter haltis la usonan deplojon de la neŭtrona bombo, sen responda koncedo de Sovetio.

En 1987, Ronald Reagan por Usono kaj Miĥail Gorbaĉov por Sovetio subskribis Traktaton pri Mezdistancaj Atomarmiloj.

## Nuntempa administrado kaj juro 
[thumb|maldekstre|230ra|La [Internacia Atomenergia Organizaĵo|Internacia Atomenergia Agentejo estis kreita en 1957 por instigi al paca evoluo de atomteknologio disponigante internaciajn sekurigilojn kontraŭ nuklea proliferado.]]
Ĉar ili estas amasdetruaj armiloj, la disvastigo kaj ebla uzo de nukleaj armiloj estas gravaj aferoj en internaciaj rilatoj kaj diplomatio. En la plej multaj landoj, la uzo de nuklea forto povas esti rajtigita nur fare de la registarestro aŭ ŝtatestro. Ekzemple en Usono, la Prezidanto kaj la Sekretario de Defendo, agante kiel la Nacia Komando-Administracio, devas *komune* rajtigi la uzon de nukleaj armiloj. Malgraŭ kontroloj kaj regularoj regantaj atombombojn, ekzistas esenca danĝero de "akcidentoj, eraroj, falsaj alarmoj, ĉantaĝo, ŝtelo, kaj sabotado".

La Traktato Kontraŭ Nuklea Disvastiĝo fiksis Usonon, Sovetion (poste Rusujon), Britujon, Francujon kaj Ĉinujon kiel la solajn anojn de t. n. *atomklubo*. Tamen, oni scias ke Barato, Pakistano, Israelo, kaj Norda Koreujo poste ekhavis propran stokon. Barato, Pakistano, kaj Israelo neniam akceptis la traktaton, Norda Koreujo malrespektis kaj poste formale malakceptis ĝin, kaj Sudafriko evoluigis nuklean programon antaŭ ol subskribi ĝin. Israelo, pro politiko de intencita ambigueco, ne agnoskas siajn nukleajn armilojn. Sudafriko estas la nura lando kiu sendepende disvolvigis kaj poste rezignis kaj dismuntis siajn nukleajn armilojn. Germanio, Italio, Turkio, Belgio, Nederlando, kaj Belarusio kunhavas nukleajn armilojn fabrikitajn de aliaj landoj. Estas diversaj opinioj pri la efikeco de la Traktato Kontraŭ Nuklea Disvastiĝo. Ekde la Atoma bombado de Hiroŝima kaj Nagasaki, oni eksplodigis atomarmilojn ĉirkaŭ 2 000 fojojn por testado kaj elmontrado.

[thumb|dekstre|Voĉdonado ĉe [Unuiĝintaj Nacioj por la adoptado de la Traktato pri abolo de nukleaj armiloj la 7an de Julio, 2017Blue, jesoj; ruĝe, neoj (nur Nederlando); grize, ne voĉdonis.]]
En 1957, oni kreis la Internacian Atomenergian Agentejon (IAEA) sub la regado de Unuiĝintaj Nacioj por instigi evoluon de pacaj aplikoj de atomteknologio, disponigi internaciajn sekurigilojn kontraŭ ĝia misuzo, kaj faciligi la aplikon de sekureciniciatoj en ĝia uzo. En 1996, multaj landoj subskribis la Ampleksan Nukle-Test-Malpermesan Traktaton, La Traktato postulas la ratifon de 44 specifaj ŝtatoj antaŭ ol ĝi povas ekvalidi; en 2012, plu oni postulas la ratifon fare de ok el tiuj ŝtatoj.

Pliaj traktatoj kaj interkonsentoj regis nuklearmilajn provizaĵojn inter la landoj kun la du plej grandaj provizaĵoj, nome Usono kaj Sovet-Unio, kaj poste inter Usono kaj Rusio. Tiuj inkludas traktatojn kiel ekzemple SALT II (neniam ratifita), START I (eksvalidigita), INF, START II (neniam funkcianta), SORT, kaj Nova START, same kiel nedevigajn interkonsentojn kiel ekzemple SALT I kaj la Prezidentaj Nukleaj Iniciatoj de 1991. Kvankam ili ne ekvalidis, tiuj interkonsentoj helpis limigi kaj poste redukti la nombrojn kaj specojn de nukleaj armiloj inter Usono kaj Sovet-Unio/Rusio.

Oni kontraŭis atomarmilojn ankaŭ per interkonsentoj inter landoj. Multaj landoj estis deklaritaj Zonoj sen nukleaj armiloj, areoj kie nuklearmila produktado kaj deplojado estas malpermesitaj, per la uzo de traktatoj. La Traktato de Tlatelolko (1967) malpermesis ajnan produktadon aŭ deplojon de nukleaj armiloj en Latinameriko kaj Karibio, kaj la Traktato de Pelindaba (1964) malpermesis nukleajn armilojn en multaj afrikaj landoj. Lastatempe, en 2006 oni starigis Centrazian Zonon Liberan je Atomarmiloj inter la iamaj sovetiaj respublikoj de Centrazio malpermesantan nukleajn armilojn.

[thumb|La nombro da atomkapoj laŭ lando en 2024, surbaze de takso fare de la [Federacio de Usonaj Sciencistoj.]] 
En 1996, la Internacia Kortumo, nome la plej alta tribunalo de la Unuiĝintaj Nacioj, publikigis Konsilan Opinion koncernantan la "Leĝecon de la Minaco aŭ Uzo de Nukleaj Armiloj". La tribunalo determinis, ke la uzo aŭ minaco de uzo de nukleaj armiloj malobservus diversajn artikolojn de internacia juro, kiel de la Ĝenevaj Konvencioj, la Hagaj Konvencioj, la Ĉarto de la Unuiĝintaj Nacioj, kaj la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj. Konsiderante la unikajn, detruajn trajtojn de nukleaj armiloj, la Internacia Komitato de la Ruĝa Kruco alvokas ŝtatojn certigi, ke tiuj armiloj neniam estu uzataj, sendepende ĉu oni konsideras ilin laŭleĝaj aŭ ne.

Krome, estis aliaj, specifaj agoj intencitaj malinstigi landojn de evoluigado de nukleaj armiloj. En la sekvo de la testoj fare de Barato kaj Pakistano en 1998, ekonomiaj sankcioj estis (provizore) postulitaj de ambaŭ landoj, kvankam ili nek estis subskribintoj de la Nuklea Ne-Proliferada Traktato. Unu el la deklaritaj *casus belli* por la startigo de la Iraka milito en 2003 estis akuzo de Usono ke Irako aktive traktis atombombojn (kvankam tio baldaŭ estis malkovrita kiel malvera, ĉar la programo estis nuligita). En 1981, Israelo bombis nuklean reaktoron konstruatan en Osirak, Irako, en tio, kion ĝi nomis provo halti la antaŭajn atomarmilajn ambiciojn de Irako; en 2007, Israelo bombis alian reaktoron konstruatan en Sirio.

En 2013, la fakulo Mark Diesendorf diris, ke registaroj de Francio, Barato, Nord-Koreio, Pakistano, Unuiĝinta Reĝlando, kaj Sudafriko uzis nuklean energion aŭ esplorreaktorojn por helpi nuklearmilan disvolviĝon aŭ por kontribui al siaj provizoj de atomeksplodaĵoj de armeaj reaktoroj. En 2017, 122 landoj ĉefe en la Tutmonda Sudo voĉdonis favore al adopto de la Traktato pri la Malpermeso de Nukleaj Armiloj, kiu finfine ekvalidis en 2021.

La Apokalipsa horloĝo metafore mezuras la verŝajnecon de homfarita tutmonda katastrofo kaj estas publikigita ĉiujare fare de la *Bulletin of the Atomic Scientists* (Bulteno de la Atomaj Sciencistoj). La du jaroj kun la plej alta verŝajneco antaŭe estis 1953, kiam la Horloĝo estis fiksita al du minutoj antaŭ noktomezo post kiam Usono kaj Sovet-Unio komencis testi hidrogenbombojn, kaj 2018, post la malsukceso de mondaj gvidantoj trakti streĉiĝojn rilate al nukleaj armiloj. kaj problemoj pri klimata ŝanĝo. En 2023, post la eskalado de atomminacoj dum la rusa invado de Ukrainio, la Apokalipsa horloĝo estis fiksita al 90 sekundoj, la plej alta verŝajneco de tutmonda katastrofo ekde la ekzisto de la Apokalipsa horloĝo.

En 2024, Rusio intensigis atomminacojn en Ukrainio kaj laŭdire planas meti nukleajn armilojn en orbiton, rompante la 1967-datitan Kosman Spacotraktaton. Ĉinio signife vastigas sian nuklean arsenalon, kun projektoj de pli ol 1 000 kapeksplodiloj ĝis 2030 kaj ĝis 1 500 antaŭ 2035. Nord-Koreio progresas en interkontinentaj balistikaj misiloj kaj havas reciprokan defendan traktaton kun Rusio, interŝanĝante artilerion kontraŭ ebla misila teknologio. Irano estas nuntempe rigardata de Usono kiel nuklea "sojla" ŝtato.

Atombomba triopo aŭ *Nuklea triopo* estas ĝenerale akceptita internacia termino indikanta funkcian dividon kaj strategiajn armetrupojn de ŝtato ekipita per nukleaj armiloj.

### Malarmado 
[thumb|maldekstre|Sovetuniaj kaj usonaj atombombaj stokoj dum la [Malvarma Milito ĝis 2015, kun subita falo en totaloj post la fino de la Malvarma Milito en 1991.]]
Atoma malarmado referencas kaj al la ago redukti aŭ eĉ forigi nukleajn armilojn kaj al la fina stato de sennuklea mondo, en kiu nukleaj armiloj estas eliminitaj.

Komenciĝante ĉe la Traktato por parta malpermeso de nukleaj testoj (1963) kaj plue tra la Traktato por Kompleta Atom-Testa Malpermeso de 1996, ekzistis multaj traktatoj por limigi aŭ redukti nuklearmilajn testadojn kaj provizaĵojn. La Traktato kontraŭ pliigo de atomarmiloj de 1968 havas kiel unu el siaj eksplicitaj kondiĉoj, ke ĉiuj subskribintoj devas "fari intertraktadojn en bona kredo" al la longperspektiva celo de "kompleta malarmado". La atomarmilaj ŝtatoj plejparte traktis tiun aspekton de la interkonsento kiel "ornaman" kaj sen forto.

Nur unu lando - Sudafriko - iam plene rezignis pri nukleaj armiloj, kiujn ili sendepende evoluigis. La iamaj sovetiaj respublikoj Belorusio, Kazaĥio, kaj Ukrainio resendis sovetiajn nukleajn armilojn stokitajn en siaj landoj al Rusio post la Dissolvo de Sovetunio.

Propagandantoj de nuklea malarmado diras ke ĝi malpliigus la probablecon de nuklea milito, precipe hazarde. Kritikantoj de nuklea malarmado diras, ke ĝi subfosus la nunan nuklean pacon kaj malkuraĝigon kaj kondukus al pliigita tutmonda malstabileco. Diversaj usonaj veteranaj ŝtatistoj, kiuj estis en posteno dum la epoko de la Malvarma Milito, rekomendis la eliminon de atombomboj. INtertiuj oficialuloj menciendas Henry Kissinger, George Shultz, Sam Nunn, kaj William Perry. En januaro 2010, Lawrence M. Krauss deklaris ke "neniu temo kunportas pli da graveco al la longperspektiva sano kaj sekureco de la homaro ol la klopodo redukti, kaj eble iam, senigi la mondon de nukleaj armiloj".

[dekstre|thumb|[Ukraino|Ukrainaj laboristoj uzas ekipaĵon disponigitan fare de la Usona Defenda Minac-Redukta Agentejo por malmunti sovetian misilsilon. Post la fino de la Malvarma Milito, Ukrainio kaj la aliaj ne-rusaj, post-sovetiaj respublikoj cedis sovetiajn atomprovizojn al Rusio.]]

En januaro 1986, sovetia gvidanto Miĥail Gorbaĉov publike proponis trietapan programon por aboli la nukleajn armilojn de la mondo antaŭ la fino de la 20-a jarcento. En la jaroj post la fino de la Malvarma Milito, okazis multaj kampanjoj por instigi la forigon de nukleaj armiloj, kiel Internacia kampanjo por aboligi nukleajn armilojn (ICAN) kaj Tutmonda Nulo, kaj la celo de "mondo sen nukleaj armiloj" estis rekomendita de Usona Prezidanto Barack Obama en parolado de aprilo 2009 en Prago. Enketo de CNN de aprilo 2010 indikis ke la usona publiko estis preskaŭ egale dividita en la temo.

Kelkaj analizistoj argumentis ke nukleaj armiloj igis la mondon relative pli sekura, kun paco per malkuraĝigo kaj tra la stabileco-malstabileco paradokso, inkluzive en suda Azio. Kenneth Waltz argumentis ke atombomboj helpis konservi maltrankvilan pacon, kaj plia nuklearmila proliferado eĉ eble helpos eviti la grandskalajn konvenciajn militojn kiuj estis tiel oftaj antaŭ ties invento ĉe la fino de la Dua Mondmilito. Sed iama ŝtatsekretario Henry Kissinger diris, ke ekzistas nova danĝero, kiu ne povas esti traktita per malkuraĝigo: "La klasika nocio de malkuraĝigo konsistis en tio ke ekzistas kelkaj sekvoj antaŭ kiuj agresantoj kaj malbonfarantoj retiriĝus. En mondo de suicidbombistoj, tiu kalkulo ne funkcias en ajna komparebla maniero". George Shultz diris, "Se vi pensas pri la homoj kiuj faras suicidatakojn, kaj homoj kiel tiuj kiuj posedas nuklean armilon, ili estas preskaŭ laŭdifine ne malfortigeblaj".

Komence de 2019, pli ol 90% de la 13 865 nukleaj armiloj de la mondo estis posedataj de Rusio kaj Usono.

### Unuiĝintaj Nacioj 
La Oficejo de Unuiĝintaj Nacioj por Malarmadaj Aferoj (UNODA) estas departemento de la Sekretariejo de la Unuiĝintaj Nacioj establita en Januaro 1998 kiel parto de la plano de la tiama Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj Kofi Annan por reformi la UN kiel prezentita en sia reporto al la Ĝenerala Asembleo en Julio 1997.

Ĝia celo estas antaŭenigi nuklean senarmiĝon kaj nedisvastiĝon kaj la plifortigon de la senarmigaj reĝimoj kun rilato al aliaj amasdetruaj armiloj, kemiaj kaj biologiaj armiloj. Ĝi ankaŭ antaŭenigas senarmigajn klopodojn en la areo de konvenciaj armiloj, precipe terminoj kaj manpafiloj, kiuj ofte estas la armiloj elektitajo en nuntempaj konfliktoj.

## Atombombo en la literaturo kaj artoj 
### Nefikcie 
* *"Notoj pri la Delto"* de s-ino Okada Haru, eljapanigita de Gaku Konisi, eld. Japana Esperanta Librokooperativo, 1992. Impresa verko en bonega traduko.
* ''"Kun la kadavro de l'Edzino"* de Ogura Toyofumi, tradukita de Tanaka Sadami, eldonita de Japana esperanto Librokooperativo en 1954.
* *"Flustras Hiroŝimo"* (ses porinfanaj rakontoj atombombtemaj), 1990, Osaka. Tradukis Tanaka Sadami.
* *"Infanoj de Hiroŝimo"* (inkluzivas *"Kanto de Hirosimo"* de Ogura Toyofumi). Tradukis Tanaka Sadami.
* *"Ĉu Atom-bombo minacas?"* (Nostradamo kaj la bombo) de Norbert Bartoschek, Graz 1947
* *"Viktimoj de la atombombo"* (Travivaĵoj de atomvunditoj en Hiroŝima), tradukis JUI Ĉŭnoŝin, 1968

### Fikcie 
* Jean Nocher
* Dino Buzzati

#### Filmoj 
* *Hiroshima mon amour*, 1959. La unua parto de la filmo estas rakontita fare de malproksimaj kaj neidentigitaj homfiguroj, priskribante la efikon de la atombombo kiu estis ĵetita sur Hiroŝimo la 6-an de aŭgusto 1945, kaj precipe la perdon de hararo kaj la kompletan anonimecon de la restaĵoj de kelkaj el la viktimoj.
* *Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb*, 1964. La rakonto temas pri usona aerarmea generalo kiu komandas atombomban atakon kontraŭ Sovetio, montrante la Prezidenton de Usono, liajn konsilistojn kaj unu oficiron de la Brita Aerarmeo provantaj haltigi la bombaviadilojn por preventi atoman apokalipson.
* La vojaĝo, 1987. En la filmo estas kunmetitaj intervjuoj kun familioj en la kvin kontinentoj, kiuj parolas pri la nukleaj armilaroj, pri la malfacilaĵo sin informi pri la uzo de tiuj armiloj kaj ĝiaj konsekvencoj pere de la amaskomunikiloj kiel tra la eduksistemo kaj la politiko de iliaj respektivaj ŝtatoj. de la konsekvencoj kaj de la uzo de tiuj armiloj, kaj de la rolo de la amaskomunikiloj en la kuro al la armilaroj.

## Vidu ankaŭ 
* Atomeksplodo
* Blue Peacock
* Car-bombo
* Hibakuŝo
* Kampanjo por Nuklea Senarmigado
* Kemia armilo
* Kernfiziko
* Malarmado
* Mordechai Vanunu
* Nuklea senarmiĝo
* Premio pri Sennuklea Estonteco
* Stanislav Petrov

## Referencoj 
## Bibliografio
* Eric Schlosser, *Command and Control: Nuclear Weapons, the Damascus Accident, and the Illusion of Safety,* Penguin Press, 2013, , .

* Bethe, Hans Albrecht. *The Road from Los Alamos*. New York: Simon and Schuster, 1991. 
* DeVolpi, Alexander, Minkov, Vladimir E., Simonenko, Vadim A., kaj Stanford, George S. *Nuclear Shadowboxing: Contemporary Threats from Cold War Weaponry*. Fidlar Doubleday, 2004 (Du volumoj, ambaŭ alireblaj en Google Book Search) (Enhavo de ambaŭ volumoj estas nun disponebla en la trilogio de 2009 de Alexander DeVolpi: *Nuclear Insights: The Cold War Legacy*)
* Glasstone, Samuel kaj Dolan, Philip J. *The Effects of Nuclear Weapons (ria eldono).* Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, 1977. Disponebla rete (PDF).
* *NATO Handbook on the Medical Aspects of NBC Defensive Operations (Part I – Nuclear)*. . Departments of the Army, Navy, and Air Force: Washington, D.C., 1996
* Hansen, Chuck. *U.S. Nuclear Weapons: The Secret History.* Arlington, TX: Aerofax, 1988
* Hansen, Chuck, "Swords of Armageddon: U.S. nuclear weapons development since 1945" (CD-ROM & download available). . PDF. 2 600 paĝoj, Sunnyvale, California, Chucklea Publications, 1995, 2007.  (dua eldono)
* Holloway, David. *Stalin and the Bomb*. New Haven: Yale University Press, 1994. 
* The Manhattan Engineer District, "The Atomic Bombings of Hiroshima and Nagasaki" (1946), 
* Jean-Hugues Oppel, *Réveillez le président*, Éditions Payot et rivages, 2007 (). 
* Smyth, Henry DeWolf. *Atomic Energy for Military Purposes.* . Princeton, NJ: Princeton University Press, 1945.
* *The Effects of Nuclear War*. Office of Technology Assessment, Majo 1979.
* Rhodes, Richard. *Dark Sun: The Making of the Hydrogen Bomb*. New York: Simon and Schuster, 1995. 
* Rhodes, Richard. *The Making of the Atomic Bomb*. New York: Simon and Schuster, 1986 
* Shultz, George P. kaj Goodby, James E. *The War that Must Never be Fought*, Hoover Press, 2015, .
* Weart, Spencer R. *Nuclear Fear: A History of Images*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1988. 
* Weart, Spencer R. *The Rise of Nuclear Fear*. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2012. 

## Eksteraj ligiloj 
* Traktato pri la malpermeso de nukleaj armiloj 
* Nukle-armila arkivo de Carey Sublette
* Federacio de Amerikaj Sciencistoj
* Datumbazo de nukleaj eksplodoj 
* Broŝuroj pri Hiroŝimo kaj Nagasako en CDELI
* Hiroŝimo: persona atestaĵo de travivinto 
* Memorigu ĉiujn viktimojn de atombombardadoj , *Vrede* (paco)
* Urbestra alvoko al la japana registaro: Japanio aliĝu al la Traktato pri Malpermeso de Nukleaj Armiloj, *Global Voices en Esperanto*
* Ne plu Hiroŝimon: atesto de atombombito
*  *(nukleaj armiloj apud la siberia urbo Tjumeno en la 1960-aj)''


Kategorio:Armiloj de amasa neniigo
Kategorio:Nuklea energio
Kategorio:Armiloj
Kategorio:Bomboj