open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gotoj

eta|250ra|Gento de gotoj
eta|Gota aglofibolo
maldekstra|eta|400ra|


La **gotoj** estis antikva etno kiu havas orient-ĝermanan devenon kaj ili parolis en la gota lingvo. Pri la originaj sidejoj de gotoj oni povas scii jam de la antikvaj aŭtoroj kaj de arkeologiaj esploroj. Plinio la Maljuna (23-79 p.K.) skribis en sia verko "Naturalis historia" ("naturhistorio") pri la gotoj. Ankaŭ Jordanes la gota historiisto kaj monaĥo en la 6-a jc p.K. en sia verko 'Pri la deveno kaj la agado de gotoj" skribis de la legendoj ĝis la jaro 540 p.K., i.a. pri la genealogioj de la ostrogotaj reĝoj la Amaloj kaj pri la vizigotaj reĝoj la Baltingoj. La gotoj praloĝis en suda parto de la nuntempa Svedio kaj de tie translokiĝis al riverbuŝo de Vistulo. Ili migris en la 2-a jarcento p.K. suden kaj disiĝis al du partoj: la okcidentaj gotoj (visigotoj) setliĝis en Dakio, la orientaj (ostrogotoj) en norda parto de la Nigra Maro.
[eta|maldekstra|Delto de [Vistulo
* Oksywie / (kvartalo de Gdynia,
* Wielbark (kvartalo de Malborko)
* Gościszewo (vilaĝo apud Malborko)]]
[eta|altdekstre=1.3|Disvastiĝo de la [Wielbark-kulturo en la 3-a jc p.K. 

]]

250ra|eta|La rekonstruita gota kabano en Masłomęcz
[eta|maldekstra|La gotaj [kromleĥoj de Wielbark-kulturo en vilaĝo Węsiory en Kaŝubio]]
[eta|600ra|dekstra|La gotaj [kromleĥoj de Wielbark-kulturo apud la vilaĝo Odry en Kaŝubio / Distrikto Chojnicki - la kromleĥoj estas parto de la granda nekropolo de gotoj]]
[eta|250ra|maldekstra|Ekipaĵo de la gota tombo de la [Wielbark-kulturo, la 2-a - 3-a jc p.K..]]
[eta|maldekstra|200ra|La [Maŭzoleo de Teodoriko en Raveno, la unika restaĵo de la arkitekturo de gotoj.]]

La visigotoj (el la germana Westgoten, t.e. okcidentaj gotoj), rifuĝintaj for de la hunoj petis en 376 p.K. sub gvido de Ataraniko rifuĝejon de la Romia imperio. Ili ribelis en 378 kaj murdis la imperiestron Valento kaj kuntiris fortojn en Ilirio. Ili okupis Romon en 410 (sub gvido de Alariko), poste sud-Gaŭlion, finfine fondis imperion en Hispanio, kiun detruis la araboj en 711.
[eta|dekstra|300ra|Migradoj de la [visigotoj.]]

La Reĝlandon de la ostrogotoj forbalais la hunoj, poste la ostrogotoj partoprenis en la militiroj de tiuj. Post morto de Atilo (nomo fakte ne huna sed gota; "Atti-la" signifas "Patr-eto"), ili reakiris sian sendependecon kaj setlis en la 5-a jarcento p.K. en Panonio.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Gota lingvo
* Götaland
* Gotiko
* Etnogenezo
* Rugoj

Kategorio:Antikvaj etnoj
Visigotoj

eta|dekstra|300ra|Migradoj de la visigotoj.
La **visigotoj** (el la germana Westgoten, t.e. okcidentaj gotoj) estas ĝermana popolo kaj unu el du ĉefaj partoj de la gotoj.

La gotoj havas orient-ĝermanan devenon, ili praloĝis en suda parto de la nuntempa Svedio kaj de tie translokiĝis al riverbuŝo de Vistulo. Ili migris en la 2-a jarcento suden kaj disiĝis al du partoj: la okcidentaj gotoj (visigotoj) setliĝis en Dakio, la orientaj (ostrogotoj) en norda parto de la Nigra Maro.

La visigotoj, rifuĝintaj for de la hunoj petis en 376 sub gvido de Ataraniko rifuĝejon de la Romia imperio. Ili ribelis en 378 kaj murdis la imperiestron Valento kaj kuntiris fortojn en Ilirio. Ili okupis Romon en 410 (sub gvido de Alariko), poste sud-Gaŭlion, finfine fondis imperion en Hispanio, kiun detruis la araboj en 711.

## Kulturo 
[eta|200ra|maldekstre|Marmoro de [Salvatierra de Tormes, fotita de Manuel Gómez-Moreno en 1903.]]

En konstruado la visigota arto uzis duoncirklan kaj hufan arkojn; en skulptado uzis latinan krucon kaj grekajn signojn kiel simbolajn ornamojn. Geometriaj ornamaĵoj estis tre uzitaj, krom simbolaj bildoj.


Kategorio:Antikva epoko
Kategorio:Antikvaj etnoj
Kategorio:Historio de Hispanio
Auguste Rodin

**Auguste RODIN** (François-Auguste-René Rodin) (naskiĝis la  en Parizo, mortis la  en Meudon) estis franca skulptisto, unu el la plej eminentaj skulptistoj de la moderna epoko. Li ludis gravan rolon en la arto de la malfrua 19-a jarcento.

Eble lia plej fama verko estas la bronza skulptaĵo, *La Pensanto*.

## Vivo 
eta|maldekstra|250px|Rodin, 1898.

Auguste Rodin naskiĝis la , ĉe la numero 3 de la strato Arbalète en Parizo, en kamparo-devena kaj malriĉa familio.
Lia patro, Jean-Baptiste, estas normanddevena, lia patrino Marie Cheffer estas lorendevena.
Per la unua edziĝo de sia patro kun Gabrielle Cateneau, li havas bofratinon, Clothilde, kiu verŝajne estis forigita el la familio post la dua edziĝo de Jean-Baptiste.
Auguste havas pli aĝan fratinon, Maria.

Rodin devenis el konservativa familio de oficistoj; lia patro laboris ĉe policadministracio. En la jaro 1853, Rodin, 13-jara, estiĝis lernanto en *École Spéciale de Dessin et de Mathématiques*. Postajare li ŝanĝis al *École des Arts Décoratifs*. Tie li restis ĝis la jaro 1862. Dume li vane provis estiĝi studento ĉe la fama *École des Beaux-Arts*.

Kiam lia fratino mortis en 1862, Rodin spertis krizon kaj iĝis membro de la ordeno de la *Pères du Saint-Sacrement*. Ekde lia eniro li havis la rajton por ĉiam fari artverkojn.

2 jarojn poste Rodin estiĝis lernanto de Albert-Ernst Carrier-Belleuse, kie li restis ĝis la jaro 1870. Post ilia disiĝo en Bruselo li finfine ricevis publikajn mendojn kaj laŭdon.

Por studi la verkojn de Michelangelo li vojaĝis en 1875 al Italio kaj li revenis en 1877 al Parizo por studi gotikajn katedralojn. Ekde 1879 ĝis la jaro 1882 li laboris por fabriko de porcelanaĵoj en Sèvres. En 1883 Camille Claudel estiĝis la lernantino de Rodin kaj poste lia amatino.

Kiam Rodin loĝis ekde 1894 en Meudon, li gvidis rondon el junaj verkistoj kaj artistoj.

Ĉe la Internacia ekspozicio en Parizo en 1900 oni montris en pavilono *Rodin* 171 verkojn de li. Dum la jaroj 1905 kaj 1906 Rainer Maria Rilke laboris kiel privata sekretario por Rodin. En la *Hôtel Biron*, la nuna *Musée Rodin*, Rodin instalis en 1907 pluan atelieron.

En februaro 1917, li edziĝis 76-jara kun sia vivkunulino Rose Beuret. Auguste Rodin mortis la  en Meudon.

Auguste Rodin-Burghers of Calais (photo).jpg|*La Burĝoj de Calais*, Calais
Zürich - Kunsthaus - Rodin's Höllentor IMG 7384 ShiftN.jpg|*La Pordoj de Infero*, Muzeo Rodin, Parizo
The thinker pdd.jpg|*La Pensanto*, ĝardeno de Muzeo Rodin, Parizo
Rodin Thinker Kyoto.jpg|*La Pensanto*, Nacia Muzeo de Kioto, Kioto

## Vidu ankaŭ 
* Muzeo Rodin
* Camille Claudel
* Rodin-skandalo, Vajmare 1906

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.musee-rodin.fr 
* http://www.rodinmuseum.org 
* http://www.rodin-web.org 
* http://www.scultura-italiana.com/Galleria_estero/Rodin%20Auguste/index.html  
* http://rodin100.org

Kategorio:Francaj skulptistoj
Kategorio:Francaj litografoj
Partenogenezo

**Partenogenezo** estas maniero de neseksa reproduktado ĉe plantoj kaj bestoj, en kiu la nefekundigitaj ovoloj disvolviĝas kaj generas novajn estaĵojn (rotiferoj, laŭsoj).

Ĉe abeloj, la virabeloj evoluas per partenogenezo, ĉe ŝildlaŭsoj, male, la abelinoj.

Inter la vertebruloj kapablas multiĝi per partenogenezo nur ĉirkaŭ 70 specioj, sed nur kelkaj reptilioj. La komoda varano de Indonezio same povas apliki partenogenezon en malfavoraj cirkonstancoj (zooparko). La varaninoj naskas ĉiam virvaranojn per partenogenezo.

Kategorio:Reproduktado
Alerono

**Alerono** estas diversmaniermovabla klapo, metita ĉe apud la alopinto kaj uzata por doni ruliĝan movon al aviadilo.

Kelkfoje oni kombinas aleronon kun alteriĝa klapo kaj tiel ĝi formas flaperonon.

eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px
eta|meza|Funkciado de la aleronoj

## Vidu ankaŭ 
* Spojlero

## Eksteraj ligiloj 
* http://ibis.experimentals.de  
* http://www.grc.nasa.gov/WWW/K-12/airplane/alr.html  

Kategorio:Aviadiloj
Levoforto

Ç
eta
eta|Skemo de la fortoj kaj iliaj komponentoj: levoforto *FL* ,  trenaĵo *FD* (paralela al la fluo), rezultanta forto *F*, en la puŝpunkto

**Levoforto** estas tia aerodinamika forto, kie estas perpendikulara al la relativa rapideco de la fluido, en kiu moviĝas objekto. La forto, kiu estas paralela al la rapideco estas la trenaĵo. Kun flugilo, la levoforto estas kaŭzita de la fakto, kie estas pli da aero frapanta la malsupro de la objekto ol la supro, kaj tial la forto puŝas la objekton supren. La rapideco devas esti sufiĉe granda, por ke la levoforto estu pli granda ol la gravita forto. Tio ne koncernas nur flugilojn; helicoj, hidroplanoj, veloj, ventoturbino kaj tiel pli uzas levoforton por funkcii.

## Klarigoj 
Estas pluraj klarigoj por la levoforto, malsame en sia komplekseco, iom de ili dependas de la principo de Bernoulli aliaj de la tria leĝo de Newton pri movo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Flugilŝarĝo

Kategorio:Forto
Kategorio:Aerodinamiko
Kategorio:Aviada terminologio
Ovo

eta|Ovoj de diversaj specioj
[eta|ovo de [avoceto]]
[300px|dekstra|eta|Skema sekco de kokina ovo: 1. kalkŝelo, 2. ŝelhaŭto (ekstera), 3. ŝelhaŭto (interna), 4. [kalazo, 5. ekstera ovoblanko (maldikflueca), 6. meza ovoblanko (dikflueca), 7. ovoflavohaŭto, 8. krea ovoflavo, 9. ĝermo, 10. flava ovoflavo, 11. blanka ovoflavo, 12. ena ovoblanko (maldikflueca), 13. kalazo, 14. aerejo, 15. kutiklo.]]

**Ovo**, kiel ovoĉelo, estas organa korpo, produktata de inoj de diversaj klasoj de bestoj kaj enhavanta ĝermon de estonta samspeca besto. La ovo pluevoluas ekster la patrina korpo (ovonaskuloj, birdoj, fiŝoj, insektoj, reptilioj, amfibioj kaj monotremoj) aŭ en ĝi (vivonaskuloj:mamuloj)

Ovoj povas do esti ege malsamaj je grandeco, formo kaj koloro. Ankaŭ la metodoj por prizorgi la eloviĝintajn idojn estas tre diversaj. La sekco de ovo estas preskaŭ ĉiam ovalo.

La **kokina ovo** estas produkto de la kokino por krei idaron. Homoj uzas ĝin kiel nutraĵon.

La ovomolaĵo enhavas multan nutrontan proteinon kaj kolinon. Ĝin kovras ĉe birdoj kalka ovoŝelo aŭ (ĉe reptilioj) pergameneca ovoŝelo.

La vera ovoĉelo de birda ovo estas ĉe la ovoflavo, sur kiu troviĝas ĝermoplato. La ovoflavo kaj la ĝermo (gameto) estas ĉirkaŭita per membrano.

## Kuirado 
En la kuirado oni nomas ovoj nur ovojn de kortobestoj, ĉefe la kokinajn ovojn, kiuj estas riĉaj je diversaj vitaminoj (A, D, E, K, B1, B2).

## Opinioj pri ovo 
* Samuel Butler: *"Kokino estas rimedo de ovo por produkti plian ovon"*.

## Vidu ankaŭ 
* Ovoblanko
* Ovobulo
* Ovoflavo
* Albumino
* Ovoĉelo
* Ovodukto
* Frajo
* Kokina ovo
* Ovoŝelo
* Nesto
* Fabergé-ovoj
* Ovo de Kolumbo
* Ovotranĉilo
* Senŝela ovo
* Senflava ovo

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (11) proverboj pri ovo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj
Polimero

**Polimero** estas kemia kombinaĵo kies molekuloj estas tre grandaj kaj konsistas el pluraj samaj eroj kiuj estas enligitaj nature aŭ sinteze. Oni nomas ilin makromolekulaj materialoj. La sintezaj polimeroj ĉefe devenas el nafto. Elastoj, plastoj, likvaj kristaloj kaj fibroj estas gravaj grupoj de polimeraj materialoj.

*Natura polimero: ekz. celulozo, proteino
*Nenatura polimero: ekz. plasto, arta fibro

***Unumero** estas molekulo konsistanta je unu mero aŭ reakcianta grupo
***Dumero** estas molekulo konsistanta je du meroj aŭ reakciantaj grupoj
***Trimero** estas molekulo konsistanta el tri meroj,
***Kvarmero** estas molekulo, konsistanta el kvar meroj, ktp
***Oligomero** estas molekula kompleksaĵo kiu konsistas je kelkaj **unumeraj unuaĵoj**, kontraste al **polimero**, kie la nombro da unumeroj principe ne estas limigita. **Dumeroj**, **trimeroj** k **kvarmeroj** estas, ekzemple, oligomeroj komponitaj je du, tri aŭ kvar unumeroj respektive.

## Vidu ankaŭ
* Makromolekulo
* Molekuloj (libro)
* Polietileno
* Konduktiva polimero
Glukozamino

**Glukozamino** aŭ aminoglukozo estas amina derivaĵo de glukozo. Ĝi solviĝas bone en akvo, facile kristaliĝas. Ĝi estas tre disvastigita en ligita formo en glukoproteido, heparino, sango, galo. Ĝi estas ĉefa parto de ĥitino, skeleta materialo de krustuloj, insektoj, fungoj. Ĝi produkteblas el ĥitino per kloracida hidrolizo.

[eta|maldekstra|180px|[Sulfato de glukozamino]]
eta|maldekstra|180px|Kemia strukturo de α-D-glukozamino

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.celostnimedicina.cz/glucosamin-a-klouby.htm 
* http://www.glucosamine-arthritis.org 
* http://nccam.nih.gov/news/19972000/121100/qa.htm  
* http://www.nytimes.com/2006/02/23/health/23arthritis.html 

Kategorio:Aminosukeroj
Adalberto Huleŝ

**Adalberto HULEŜ,** ankaŭ konata sub la nomo **HULES Béla**  [huleŝ bela] (naskiĝis la  en Zalabér; mortis la ) estis hungara verkisto, poeto, filozofo, tradukisto, profesoro kaj parolanto de Esperanto (hungara esperantisto), esperantlingva verkisto kaj poeto.

*Adalberto Huleŝ* estas Esperanta nomversio uzita ankaŭ kiel verkista nomo en liaj esperantlingvaj verkoj. Lia verkaro estis en 1980 rekonata per eŭropa premio.

## Vivkuro kaj Esperanto 
Huleŝ vivis en Zalabér ĝis 1938. Poste li vivis ĝis 1944 en urbo Zalaegerszeg; li lernadis en gimnazio de tiu okcidenthungaria urbo. De februaro ĝis majo 1945 li devis servi kiel levento (membro de tiuepoka soldateca junulara organizo) en Aŭstrio. Li pasis abiturientan ekzamenon en gimnazio de cistercianoj en urbo Székesfehérvár.

En 1945 kaj 1946 li studis en la medicina universitato en urbo Pécs. Ekde 1946 li studis latinan kaj hungaran filologiojn en Budapeŝta Universitato Rolando Eötvös, akronime nomata ankaŭ ELTE. En 1951 li finstudis kaj akiris diplomon.

Inter 1951 kaj 1958 li instruadis la latinan lingvon en urbo Nagykanizsa. De septembro 1957 ĝis januaro 1958 oni malliberigis lin pro tiel nomata "kontraŭrevolucia agado" en 1956.

Somere de la jaro 1958 li transloĝiĝis en Budapeŝton. Li laboris kiel scienca esploristo ĉe la hungaria Centro de dokumendado pri Arthistorio. Poste li iĝis liberprofesiulo: li tradukadis, vivis laŭ okazaj laboroj, eniris la literaturan vivon.

En la jaro 1964 li transloĝiĝis reen al Pécs. Li instruadis la hungaran kulturon (lingvon kaj literaturon) ĝis 1976. Poste, dungate, li instruadis Esperanton je diversaj niveloj, interalie en la jaroj 1968-69 en la pedagogia altlernejo de Pécs, kiu en 2000 fuziis al la universitato de Pécs. Inter 1969 kaj 1979 li laboris kiel maŝin-manipulisto ĉe la akvo-entrepreno de Pécs.

En la jaro 1979 li revenis al Budapeŝto. Li laboris ĉe Hungara Esperanto-Asocio, poste en la Biblioteko Széchenyi. 

En 2001 li transloĝiĝis al vilaĝo Tinnye, kie li ofte gastigis amikojn-artistojn, por komuna laboro.

El liaj tri geedzecoj li havas kvin infanojn.

## Verkoj 
* *1982 : Katoj kaj ĉevaloj,* poemoj
* *1985 : Magányos iniciálé (*Soleca inicialo*),* poemoj
* *1996 : Egér-pillanat (M*us-momento*),* poemoj
* *1999 : Jó és rossz (B*ono kaj malbono*)*
* *2000 : Az Ember Lényeg és a Lelketlen Gép – avagy melyik lábunkra álljunk ? (*Homa esenco kaj senanima maŝino aŭ kiupiede ekstari*?)*
* *2001 : Aki A-t mondott, mondjon B-t is (*Kiu levis piedon, devas ekpaŝi*),* poemoj

Ekde la jaro 1976 aperadis liaj poemoj kaj tradukoj en Esperantaj revuoj.

## Eksteraj ligiloj 
* István Ertl en *La Ondo de Esperanto* pri lia poezio 
* *Eventoj* pri lia forpaso

## Vidu ankaŭ 
* Esperanto-verkisto
* Béla HULES (en la hungara vikipedia versio, kie interalie ankaŭ estas portreta foto de li)

## Notoj kaj referencoj 

Kategorio:Hungaraj esperantistoj
Kategorio:Hungaraj verkistoj
Kategorio:Hungaraj poetoj
Kategorio:Hungaraj profesoroj
Nektaro

eta|180px|Nektaro de kamelio
eta|180px|**Nektaro** signifas en la botaniko sukeroriĉan fluaĵon, kiun produktas la floroj aŭ aliaj partoj de plantoj, por logi bestojn al polenado. Plantoj sekrecias nektaron el speciala organo, kies nomo estas nektario.

Nektaro servas por multaj bestoj kiel nutrofonto. Nektaro estas la vera bazmaterialo por mielo.

Kategorio:Floroj
Kategorio:Planta fiziologio
Provinco Gilano

eta|maldekstra|

La **provinco Gilano** -  - estas unu el tridek provincoj en la nuntempa ŝtato Irano. Ĝia administra centro estas la urbo Raŝt. La provinco kovras areon de  kvadrataj kilometroj kaj laŭ la stato de oktobro 2006 havis  loĝantojn. Parto el ili, la giloj, parolas la gilan lingvon kaj per sia etna nomo kaŭzis la nomon de la regiono. La provinca teritorio troviĝas en la nordo de la ŝtato kaj norde havas vastan bordon al la Kaspia Maro.

Famaj urboj de Gilano estas: Raŝto – Astara – Lahiĝan – Langerud – Fuman – Taleŝ – Laŝte Neŝa – Anzali – Ĥomam – Ĥoŝke Biĝar – Rudsar – Manĝil – Loŭŝan – Rudbar.
__NOTOC__

La apuda montaro, kovrita per arbaroj, estis konata de la antikvaj Grekoj sub nomo de Hirkanio, kaj fama pro ties arbaroj kaj tigroj. Aparte en tiu regiono parolatas la gila lingvo.

En jaro 1990 granda tertremo kaŭzis 50 - 100.000 mortintojn. Inspirita de tio estis produktita la filmo de Abbas Kiarostami "Tra la olivarboj".

## Administra divido 
La provinco konsistas el 12 distriktoj:

## Loĝantaro 
El la loĝantoj dum la jaro 1996 46,8 % loĝis en urboj kaj 53,2 % en la malurba karmparo. La plej multaj loĝantoj denaske parolas la lingvon *Gilaki*. Krome en la nordokcidento de la provinco paroliĝas la lingvo *Taleŝi*. Ekde pluraj jardekoj en iuj partoj de la nordokcidento tamen dominas la azerbajĝana lingvo, la kun la turka parenca lingvo de la azerbajĝana loĝantaro de nordokcidenta Irano (la provincoj Ardabil, okcidenta kaj orienta Azerbajĝano de Irano).

[250ra|eta|la laguno *Anzali* de la [Kaspia Maro]]

## Historio 
Kune kun "Irana Azerbajĝano" la provinco Gilan kaj sia ĉefurbo Raŝt estis plurfoje okupita de la Rusa Imperio respektive de Sovetunio: inter 1723 kaj 1736, 1909/11 kaj 1912, 1915 kaj 1918, 1920 kaj 1921, 1941 kaj 1946. Ĉi-tie instaliĝis la Irana Soveta Respubliko.

## Vidu ankaŭ 
* Universitato de Gilano

## Eksteraj ligiloj 
* provinca turisma retejo 

Gilan
Hirkanio

**Hirkanio** - greke latinliterigite *Hyrcania* - estis nomo laŭ kiu estis konata de la antikvaj helenoj la regiono inter la Kaspia Maro kaj la Elborz-Montaro. La nomo devenis el la avesta lingvo, kie ĝi havis la formon *Varkâna* ("lando de la lupoj"). En la persa lingvo la regiono ricevis la nomon گرگان (*Gorgan*).

La nomon transprenis la plej granda urbo de la regiono, la urbo Gurgano, kiu nuntempe estas la ĉefurbo de la irana provinco Golestano. Laŭ la censo de la jaro 2006 la urbo havas 259.209 loĝantojn. La nuna urbo Gorgan situas ĉe la sudorienta bordo de la Kaspia Maro.

[eta|maldekstra|240px|La "Hirkania ora pokalo" el la unua duono de la unua jarmilo, elfosita proksime de *Kalardaŝt* en [Mazandarano]]

Kategorio:Historio de Irano
Kategorio:Hirkanio
Ĥitino

dekstra|200ra
**Ĥitino** aŭ **kitino** estas polimero de glukozamino, tre kontraŭstara al acidoj kaj alkaloj, konsistiganta grandparte la malmolan korpotegaĵon de artikuloj kaj aliaj animaloj. Ĝi estas ankaŭ la ĉefa komponento de ĉelmuro de fungoj kaj la ekzoskeleto de insektoj.

Ĥitino estas polisaĥarido, kiu konsistas el acetilglukozaminoj (pli precize: N-acetil-D-gluguz-2-amino). La acetilglukozamino estas ligita per β-1,4 ligo - tiu estas la sama ligotipo kiu ĉe la glukozoj en celulozo.

La ĥitino respondecas ĉe insektoj pri moleco kaj elasteco de ekzoskeleto. La kutiklo duriĝas nur per aldono de sklerotino.

## Iom da historio 
Ĥitino estis malkovrita, en 1811, en fungoj, de la franca profesoro Henri Braconnot (1780-1855), ricevante la komencan alnomon **fungino**. La nomon ĥitino ĝi ricevis de Antoine Odier (1766-1853) en 1823, kiam ĝi estis izolita el insektoj. Nur en 1843 Anselme Payen (1795-1871) malkovris ke ĥitino enhavis nitrogenon en sia strukturo, kiu estas simila al la plantfibro nomita celulozo. La struktura diferenco inter la du fibroj ŝuldiĝas al la hidroksilgrupoj situantaj ĉe pozicio 2, kiuj en ĥitino estis anstataŭigitaj per acetaminogrupoj. Ĝi estas la plej abunda nature okazanta fibro post celulozo.

Kategorio:Polisaĥaridoj
Argono

**Argono** estas kemia elemento en la perioda tabelo kun la simbolo **Ar** kaj atomnumero 18. Ĝi estas la tria nobla gaso. La atmosfero de Tero konsistas de proksime 1% argono, aŭ 9&nbsp;340&nbsp;ppm.

Ĝi estas senkolora kaj senodora gaso kiu estas kemie inerta. Ne estas iuj ajn konitaj kemiaj kombinaĵoj okazantaj kun argono nature. Tamen, en 2000 sciencistoj ĉe Universitato de Helsinko sukcesis krei argonan hidrofluoron (HArFl) en laboratorio.

En la industrio, ĝi estas plej ofte uzata por veldado kiel ŝirmgaso.

La gaso estis malkovrita komence de la 20-a jarcento fare de John William Strutt Rayleigh, kiu pro tiu malkovro en 1904 ricevis la Nobel-premion pri fiziko.

Dosiero:Ar-TableImage.svg|Argono en la perioda tabelo
Dosiero:ArTube.jpg|argono en vitra tubo, lumigita fare de elektronoj

## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Izotopoj de argono
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ar/index.html 
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ar.html 
* http://periodic.lanl.gov/elements/18.html  
* http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm

Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Gasoj
Skandio

**Skandio** estas kemia elemento de la perioda tabelo kun la simbolo **Sc** kaj atomnumero 21. Ĝi estas mola, arĝent-blank-kolora transirmetalo.

Oni povas trovi skandion en maloftaj mineraloj de Skandinavio. Iufoje ĝi estas klasigata kun itrio kaj la lantanoidoj kiel malofta teraĵo.

## Historio
Dmitri Mendeleev antaŭdiris ekziston de elemento kio estis nomita "eka-boro" en 1869. Ĝi havas atommason inter 40 kaj 48.
Lars Frederik Nilson detektis ĉi tiun elementon en la mineraloj eŭksenito kaj gadolinito. 
Li nomis tiun elementon "skandio"n. Origino estas latina vorto, Scandia. (Signifo estas Skandinavio.)

## Kemiaj propraĵoj 
Skandio estas mola metalo kun arĝenteca aspekto. Post oksidado per aero, ĝi fariĝos helflava aŭ rozkolora. Skandio estas sentema al veteraĝado kaj dissolviĝas malrapide en la plej multaj diluitaj acidoj. Ĝi ne reagas kun 1:1 miksaĵo de nitrata acido (HNO 3 ) kaj 48.0% hidrofluoracida (HF) solvaĵo, kiu povas ŝuldiĝi al la formado de netralasebla pasivada tavolo. Skandiorrompaĵoj brulas en aero kun brilflava flamo, produktante skandiooksidon.

## Aplikaĵo 
La ĉefa apliko de skandio (laŭ pezo) estas en alojoj de aluminio-skandio, kiuj estas uzataj por fari malgrandajn aerospacajn komponantojn.

Dentistoj uzas la laseron de Erbium-dopita kromio-ittrio-skandio-galio-grenato (Er,Cr:YSGG) por kavpreparo kaj endodontika traktado.

Skandio estis proponita por uzo en solidoksidaj fuelpiloj (SOFCoj) kiel dopanto en la elektrolitmaterialo, tipe zirkoniooksido (ZrO₂).

## Kunmetaĵo 
Skandiooksido (Sc2O3)

Skandio (III) Bromido (ScBr3)

Skandiofluorido (ScF3)

Skandionitruro (ScN)

## Bildaro 

Dosiero:Sc-TableImage.svg
Dosiero:Scandium.jpg
Dosiero:Sc,21.jpg

## Vidu ankaŭ 
* Izotopoj de skandio
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

## Referencoj 
Kategorio:Metaloj
Kategorio:Kemiaj elementoj
Henny Porten

**Henny PORTEN** [heni portn], plennome: Henny Frieda Ulrike PORTEN (naskiĝis la 7-an de januaro, 1890, mortis la 15-an de oktobro, 1960) estis germana aktorino kaj produktorino de filmoj.

Naskiĝinte en Magdeburg, Henny Porten pasigis sian infanaĝon sen diversaj urboj. Ekde 1895 la familio vivis en Berlino. Perite de sia patro, la reĝisoro Franz Porten, kiu havis amikajn rilatojn al la filmpioniro Oskar Messter, ŝi kiel junulino ricevis unuajn rolojn en mallongaj mutfilmoj.

Ekde 1910 ŝi aperis en aro da sentimentale kortuŝaj filmoj: ekz. *Das Liebesglück einer Blinden*, temanta pri amo inter juna blindulino kaj kuracisto, kiu per operacio redonas al ŝi la vidkapablon. La scenaron cetere verkis ŝia fratino Rosa Porten.

Henny Porten fariĝis ege populara kaj baldaŭ ekaperis en pli altnivelaj produktaĵoj, kiel ekz. *Die Hintertreppe* (reĝisoro: Leopold Jessner) kaj *Anna Boleyn* de Ernst Lubitsch.

Pri sonfilmoj ŝi estis skeptika, sed ŝia debuto en tiu ĉi medio *Skandal um Eva* (1930) estis sukcesa. Ekde 1933 tamen stagnis ŝia kariero: Ŝi rifuzis forlasi sian judan edzon kaj sekve apenaŭ plu ricevis filmrolojn. Post la dua mondmilito ŝi nur trifoje aperis en filmoj.

Henny Porten mortis en Berlino.

## Listo de filmoj 
* *Das Liebesglück einer Blinden* (1911)
* *Irrungen* (1919)
* *Rose Bernd* (1919)
* *Kohlhiesels Töchter* (1920)
* *Anna Boleyn* (1920)
* *Hintertreppe* (1921)
* *Skandal um Eva* (1930)
* *Familie Buchholz* (1944)
* *Neigungsehe* (1944)
* *Absender unbekannt* (1950)
* *Carola Lamberti – eine vom Zirkus* (1954)
* *Das Fräulein von Scudéri* (1955)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.defa-sternstunden.de/stars/hporten.htm  
* http://archiv.tagesspiegel.de/archiv/17.06.2005/1874120.asp 
* http://www.filmportal.de/df/88/Uebersicht,,,,,,,,2E7E9F7928FD4122A1EE2416A3279ADA,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.html 

Kategorio:Germanaj aktoroj
Freddie Mercury

**Freddie MERCURY** [FREdi MIRKjuri] (naskiĝis la 5-an de septembro 1946 en Zanzibaro, mortis la 24-an de novembro 1991 en Londono) estis la ĉefkantisto de la brita rokgrupo *Queen*.

Naskiĝinte en Zanzibaro el parsia praavaro, Mercury (lia vera nomo estis **Farrokh Bulsara**) pasigis plurajn jarojn de sia infanaĝo en Barato, post tio li studis arton en Londono, kie li komencis muzikan karieron kiel Larry Lurex (Leri Ljureks).

En 1975 *Queen* estis la plej populara grupo dum naŭ semajnoj kun *Bohemian Rhapsody* (Bohemia Rapsodio), kiu uzis stilon operecan kaj kiu estis unu el la nova arto: pop-vidbendo. Mercury trovis popularecon eĉ kun klasikemuloj kiam li aperis kun la kataluna primadono Montserrat Caballé kaj la Reĝa Baledo en Londono.

Li sciis jam du jarojn antaŭ sia morto, ke li suferas je aidoso, sed li senavare komponis, laboris ĝis profundiĝo de la malsano (aŭtuno 1991). Mercury tiam ŝanĝis jam sian viv-manieron, sed tro malfrue por savi sian vivon. Li mortis de bronka pneŭmonio nur horojn post sia anonco, ke li suferas je aidoso. La honeste ambaŭseksama kantisto petis al siaj admirantoj kontraŭi tiun malsanon.

Eble la plej konata pro *We are the Champions* (Ni estas la ĉampionoj) pro lia kunlaboro kun la brita rokgrupo *Queen*. Li apogis la afrikajn malsatantojn en la kantado de Live-Aid, karitata spektaklo por Afriko.

## Diskaro 
### soloaj albumoj 
* 1985: *Mr. Bad Guy*
* 1988: *Barcelona* (kun Montserrat Caballé)
* 1992: *The Freddie Mercury Album* (titolo en Usono, *The Great Pretender*)
* 2000: *The Solo Collection* (10 KD kaj 2 DVD)
* 2006: *Lover of Life, Singer of Songs - The Very Best of*

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* "La voĉo": Freddie Mercury 

Kategorio:Ambaŭseksemaj muzikistoj
Kategorio:Britaj kantistoj
Kategorio:Queen
Kategorio:Naskiĝintoj la 5-an de septembro
Kategorio:Mortintoj la 24-an de novembro
Lanolino

**Lanolino** estas grasa substanco, defalanta ĉe lavado de lano kaj poste rafinita. Ĝi estas produktita de la sebaj glandoj de ŝafa haŭto. Ĝi defendas la beston kontraŭ tramalsekiĝo. Hidrolizo de lanolino donas lanolinajn alkoholojn kaj lanolinajn acidojn; lanolinaj acidoj enhavas kolesterolon.

Ĝi estas uzata (en farmacia kaj parfuma industrio) por ŝmiraĵoj, kiu tre facile sorbiĝas tra la haŭto.

Kategorio:Lano
Kategorio:Kosmetikaj kemiaĵoj
Kategorio:Substancoj
Kategorio:Zoologio
Graso

[eta|320px|Ekzemplo de graso: [triglicerido kun tri malsamaj grasaj acidoj (unu saturita, du nesaturitaj).]]

**Graso** estas facile ŝmirebla kaj fandebla substanco, kiu troviĝas en la homaj kaj bestaj histoj, sed oni konas alidevenajn grasojn kiel margarino (vegetala), vazelino (minerala graso).

## Priskribo 
La grasoj estas esteroj de glicerino kaj saturitaj kaj nesaturitaj unubazaj karbonacidoj.

Fizikaj ecoj: ili ne solviĝas en akvo, pli maldensaj ol akvo; solviĝas bone nur en benzolo, benzino, kloroformo, etero. En pura stato ili estas senkoloraj kaj senodoraj.

Kemiaj ecoj: malkonstruiĝas je efiko de lumo, aero kaj kelkaj mikroorganismoj, dumtempe estiĝas karakterize, malagrable odoraj kaj gustaj kombinaĵoj (proceso nomiĝas ranciĝo).

Ili estas facile hidrolizeblaj, malkombiniĝas al grasacidoj kaj glicerino. Tio okazas nature en la korpo de bestoj, je efiko de lipaz-enzimo produktita de pankreato. La malkombiniĝon helpas eĉ la galacidoj, ĉar ili emulsias la hidrofobajn grasojn.

La grasoj estas gravaj nutromaterialoj, ili povas konstruiĝi en la korpo el karbonhidratoj kaj proteinoj. La grasoj estas gravaj energiodeponejoj de la korpo.

La industrio grandkvante uzas porkograson, bovan sebon por produkti glicerinon, sapon, kaj ŝmiraĵojn.

## Saturitaj grasoj 
Saturita graso estas graso en kiu ĉiuj grasacidoj havas simplajn ligojn. Duoblaj ligoj povas reagi kun hidrogeno por formi simplajn ligojn. Ili estas nomataj saturitaj, ĉar la duobla ligo rompiĝas kaj ĉiu duono de la ligo estas ligata al (saturata per) hidrogena atomo. Plej animalaj grasoj estas saturitaj. La graso de plantoj kaj fiŝoj estas ĝenerale nesaturataj.

## Vidu ankaŭ 
* Karbonhidrato
* Grasĉelo
* Lipido
* Lubriko
* Oleo
* Proteino

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri graso en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.scientificpsychic.com/fitness/fattyacids.html 
* http://www.oph.fi/etalukio/opiskelumodulit/kemia  
* http://www.oph.fi/etalukio/opiskelumodulit/kemia/kemia2/rasvat.html  
* http://www.foerstner.org/konrad/bco/grundlagen/lipide.html  

## Referencoj 
Kategorio:Nutrado
Kategorio:Nutraĵo
Kategorio:Lipidoj
二

**二** estas radikalo kiu signifas **du**. Ĝi estas la 7-a radikalo ordigita en Kangxi-Vortaro(1-a litero de 2-streka grupo).
* **Alterna formo**': 贰, 弍

* **Radikalo**: 二+0

* **strekoj**: 2

* **Ordo de strekoj**
*# horizontala lino de maldekstra al dekstra
*# Alia horizontala lino de maldekstra al dekstra

* **kvar anguloj sistemo**: 10100

* **Kangjie**: 一一 (MM)

* **Grafika Signifo kaj origino**: Simpla formo de antikva 弍.

* **Ordinara signifo**
** du
** dua

* *Ĉina numero* **一**
** **Lasta:** 一
** **Sekva:** 三

----

## Ĉina lingvo Hanzi 
* ** latina alfabeto**
** Mandarena:
*** **Pinyin**: *èr ( er4 )*
*** **Wade-Giles**: erh4
*** **Yale**:
** Kantona:
*** **Jyutping**:
*** **Penkyamp**:
*** **Yale**: yi6
** Tang: nji3

* **Stilo**: Simpla kaj Tradicia

----

## Japana lingvo Kanji 
* **Legmanieroj**
** **On**: に (ni), じ (ji)
** **Kun**: ふた (futa), ふたた{び} (futata{bi}), ふた{つ} (futa{tsu})
** **Nanori**: おと (oto), つぐ (tsugu), にい (nî), は (ha), ふ (fu), ふたつ (futatsu), ふだ (fuda), わ (wa)

----

## Korea lingvo Hanja 
* **Hangeul**:

* **Eumhun legmaniero**:

* **Latina skribo**
** **Latina skribo de Korea lingvo**: i
** **McCune-Reischauer**:
** **Korea Yale**:

----

## Vjetnama lingvo 
* **Legmanieroj**: nhì

----

## Informo de vortaroj 
* Kanĝi: 0086.010
* Morobashi: 00247
* Dae Jaweon: 0175.060
* Hanyu Da Zidian: 10002.010

## Teknika Informo 
* **Unikodo**:
** Deksesuma: 4E8C
** Dekuma: 20108
* **Big5**:
** Deksesuma: A447
** Dekuma: 42055

Kategorio:Ĉina skribo
Kategorio:Radikalo (Ĉina skribo)
Balzamo

**Balzamo** estas bonodora rezino elŝvitante el diversaj arboj kaj entenanta benzoan aŭ cinamatan acidon. Balsamoj ofte estas uzataj kiel senodorigiloj kaj purigiloj, ofte uzata kiel kuracilo. Foje egiptaj mumioj estis kovritaj per balzamoj; la mumiiga procezo nomiĝas ankaŭ enbalzamigo.

## Ekzemplo
* Tigra Balzamo

## Vidu ankaŭ
* balzamarbo 
* balzama abio
* balzamvinagro
* incenso
* mirho

Kategorio:Botaniko
Kategorio:Rezinoj
Gubernio Ivate

La **gubernio Iŭate** (; Hepburn/Kunrei: Iwate), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio de Japanio. Ĝi situas en la regiono Tōhoku (japane 東北地方, Tōhoku-ĉihō), en la nordoriento de la insulo Honŝuo. Gubernia ĉefurbo estas la urbo Morioka.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Enlanda statistika kodo pri la gubernio estas * JP-03*.

## Geografio 
### Urboj 
Necesos adapti la nomojn al transliterigo Hepburn, krome se pri transliterigo al esperantaj literoj en la paĝo notiĝis almenaŭ du ekstervikipediaj esperantlingvaj referencoj.

* Hachimantai [Haĉimantai]
* Hanamaki
* Ichinoseki [Iĉinoseki]
* Kamaishi [Kamaiŝi]
* Kitakami
* Kuji [Kuĵi]
* Miyako [Mijako]
* Morioka (gubernia ĉefurbo)
* Ninohe
* Ofunato
* Oshu [Oŝu]
* Rikuzentakata
* Takizava
* Tono

### Distriktoj, urbetoj kaj vilaĝoj 
Jam estas artikolo pri la urbeto Sumita en la distrikto Kesen.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Gubernia retejo (, sed aŭtomate ankaŭ al pliaj lingvoj)
* IHATOVAJ Esperantistoj, Esperanto-organizo en la gubernio Ivate, arkivigite laŭ stato de januaro 2008, en Esperanto
* Informoj pri la gubernio, arkivigite laŭ stato de januaro 2008, en Esperanto


Kategorio:Gubernioj de Japanio
Ida Pfeiffer

**Ida PFEIFFER** [ida pfajfer], origine: **Ida REYER**, (naskiĝis la 14-an de oktobro 1797, mortis la 28-an de oktobro 1858) estis aŭstra esploristo, vojaĝverkisto, kaj etnografo. Ŝi estis la unua virino, kiu sola vojaĝis tra la tuta mondo, kaj kies furorantaj ĵurnaloj estis tradukitaj en sep lingvojn. Ŝi veturis ĉirkaŭ 32 000 kilometrojn tere kaj 240 000 kilometrojn maren, inkluzive de du vojaĝoj tra la mondo de 1846 ĝis 1855 . Pri siaj sep mondvojaĝoj ŝi verkis 13 librojn.

Ŝi estis membro de geografiaj societoj kaj de Berlino kaj Parizo, sed la Reĝa Geografia Societo rifuzis al li membriĝi en Londono, ĉar ĝi malpermesis la elekton de virinoj antaŭ 1913.

## Vivo 
Ida Pfeiffer naskiĝis en Vieno (Aŭstrio). Kvankam ŝi jam kiel infano revis pri grandaj vojaĝoj, ŝi en la jaro 1820 obeis al sia familio kaj edziĝis al advokato *d-ro Pfeiffer*, kiu estis 24 jarojn pli aĝa ol ŝi. Post kiam la du filoj plenkreskiĝis, la paro disiĝis.

Nun Ida Pfeiffer ekrealigis sian revon: Intertempe 44 jarojn aĝa, ŝi legis vojaĝpriskribojn, lernis fremdajn lingvojn kaj la konservadon de plantoj kaj bestoj.

## Vojaĝoj 
De 1842 ĝis 1858 ŝi faris kvar ĉefajn vojaĝojn,

# Istanbulo, Jerusalemo kaj Islando (1842–1845)
# Unua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo (1846–1848)
# Dua vojaĝo ĉirkaŭ la mondo (1851–1855）
# Madagaskaro (1856–1858)

i.a. al Egiptio, Ĉinio, Brazilo, Islando kaj Tahitio. Inter la vojaĝoj ŝi dum mallonga tempo restis en Vieno.

Eksterlande Ida Pfeiffer vivis la primitivan vivon de la lokaj loĝantoj. Ŝi ne timis danĝerojn: En la jaro 1852 en Sumatro – kiel unua eŭropanino – ŝi vizitis tribon, kiu onidire vivis kanibale. En Madagaskaro en 1858 ŝi spertis konflikton kun la reĝino Ranavola la 1-a. La reĝino forpelis ŝin el la lando kaj Ida Pfeiffer malsana revenis al Vieno, kie ŝi la 28-an de oktobro 1858 mortis.

## Influoj 
Pfeiffer estas referencita kiel "Madam Pfeiffer" en la libro de Thoreau, *Walden*. Thoreau parolas pri kiel ŝi portis pli civilizitajn vestaĵojn kiam ŝi proksimiĝis al sia patrujo.

Alfred Wallace ofte menciis Pfeiffer en siaj leteroj al sia fratino, al sia kolego Henry Walter Bates, kaj al Samuel Stevens, naturhistoria agento en Londono, kiu subtenis la kolektan ekspedicion de Pfeiffer al Ameriko.

Fakte, Wallace vizitintos multajn el la samaj lokoj, kiujn Pfeiffer faris antaŭ li, inkluzive de la Malaja Insularo.

Charles Darwin citis Pfeiffer en sia *Descent of Man* (1871), rimarkante ke "en Javo, flava, ne blanka knabino, estas konsiderata, laŭ sinjorino Pfeiffer, belulino."

## Listo de verkoj 
* *Reise nach dem skandinavischen Norden...* (1846)
* *Eine Frauenfahrt um die Welt* (1850)
* *Meine zweite Weltreise* (1856)
* *Reise nach Madagaskar* (eld. 1861)

Dosiero:Ida Pfeiffer Dauthage.jpg

## Referencoj 
Kategorio:Aŭstraj esploristoj
Kategorio:Aŭstraj verkistoj
Tegumenta sistemo

La **tegumenta sistemo** (el la latina *integumentum*, eksteraĵo, kovraĵo) estas laŭ anatomio de animaloj la eksteraj histoj de la korpo de kiu la haŭto formas la plej grandan parton. Ĝi estas ofte la plej granda anatomia sistemo. Ĝi enhavas la haŭton, hararon, kaj ungojn.

## Funkcioj 
La tegumenta sistemo havas multajn rolojn rilate al memregulado. Ĉiuj korpaj sistemoj kunlaboras en interkonektita maniero por konservi la gravajn internajn funkciadkondiĉojn de la korpo. La haŭto havas gravegan laboron, tio estas protekti la korpon, kaj agas kiel unua defendlinio de la korpo kontraŭ infekto, temperaturŝanĝiĝo kaj aliaj defioj al memregulado.

La funkcioj de la tegumenta sistemo estas variaj kaj rilatas al:
* konservado de la korpa integreco
* protektado de la korpinternaj vivgravaj histoj kaj organoj
* protektado kontraŭ invado de infektigaj organismoj
* protektado de la korpo kontraŭ sekiĝo
* protektado de la korpo kontraŭ temperaturŝanĝoj
* ekskrecio de ne plu utilaj materialoj per ŝvitado
* metabolo
* sentumo pri la ekstera mondo (tuŝo, premo, doloro, varmego kaj malvarmego)
* protektado de la korpo kontraŭ sunfrapo
* kreado de vitamino D per ekspozicio al transviola lumo
* stokado de akvo, graso, glukozo kaj vitamino D
* partoprenado en temperaturregulado

## Malsanoj 
Eblaj malsanoj de la homa tegumenta sistemo inkluzivas jenajn:
* Ekzantemo
* Haŭtvezikoj
* Mikozo
* Infekto
* Sunfrapo
* Haŭtkancero
* Albinismo
* Akno
* Herpeto

## Vidu ankaŭ 
* Haŭto
* Epidermo
* Dermo
* Hipodermo
* Ungo
* Hararo

## Bibliografio 
* Hynek Burda: *Allgemeine Zoologie. (Ĝenerala zoologio)*, eldonejo Eugen Ulmer. Stuttgart 2005 (p. 155) ISBN 3-8252-2690-5


Kategorio:Anatomio
Vundo

**Vundo** () estas difekto de la korposurfaco interna aŭ ekstera. Ĝin kaŭzas ofte meĥanika damaĝo; la grando de la difekto dependas de la elasteco kaj rezisteco de koncerna histo.

Simptomoj de vundo: doloro, sangumo, histo-formorto. Ĉe malfermaj vundoj estiĝas la t.n. enira pordo, tra kiu povas alveni infektaĵoj, fremdaj materialoj deekstere.

En botaniko, surface de vundita planto estiĝas vunda kambiumo (v. meristemo) per vund-hormonoj. La ĉeloj de la kambiumo rapide dividiĝas kaj produktas la vundo-kovrintan kalushiston.

Figure vundo povas esti ankaŭ ia spirita difekto.

## Vidu ankaŭ 
* grato
* abrazio
* lezo
* memvundanta konduto, psikiatria perturbo

## Proverbo 
Ekzistas pluraj (18) proverboj pri vundo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Dermatologio
Kategorio:Sindromoj en kirurgio
Nitroglicerino

eta|350px|Kemia strukturo de nitroglicerino

**Nitroglicerino** (aŭ **glicerina trinitrato**) estas nitrat-acida estero de glicerino (tiel la **ĝusta nomo** estus **glicerintrinitrato**, ĉar ĝi estas estera kaj ne nitro-kombinaĵo). Ĝi estas senkolora, venena, en akvo nesolvebla likvo. Nitroglicerino estas produktata el nitrata acido kaj koncentrita fumanta sulfura acido. Ĝi brulas kviete, sed je bato eksplodas.

## Nomo 
Laŭ historia respekto oni uzas la nomon "Nitroglicerino", laŭ moderna korekta normado la nomo estas glicerina trinitrato.

## Produktado 
Oni produktas el ĝi diversajn eksplodaĵojn (dinamito, eksploda gelateno). La nomo
dinamito estis de Alfred Nobel.

## Uzo 
Ĝi estas uzata en terapeŭtiko kontraŭ *angina pectoris*.

## Vidu ankaŭ 
* Ascanio Sobrero
* Alfred Nobel kaj dinamito
* Eksplodaĵo

## Eksteraj ligiloj 
* http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pauz.201000378/pdf * Ein Sprengstoff wird Medikament - Entdeckungsgeschichte des Nitroglycerins.*

Kategorio:Esteroj
Kategorio:Eksplodaĵoj
Kategorio:Italaj inventoj
Lano

[eta|Mallong- kaj longhara lano en familia esplorcentro en Boonesville, [Arkansaso ]]
[eta|180px|Tondlano de [Aŭstralio|aŭstralia merinoŝafo]]
**Lano** estas la molaj haroj de la felo de kelkaj mamuloj (kontraŭe al la kovra haro), precipe tiuj de ŝafoj (tondita lano).

Kiel silko kaj kazeino ĝi estas proteinofibro, sed lano kaj aliaj bestaj haroj distingas sin per alta sulfurenhavo (3-4 %), kiu originas en la alta enhavo de la duobla aminacido cisteino. Lano estas rekreskanta krudmaterialo.

Ĝi estas natura fibro kiu devenas el la hartondado de ŝafoj, sed ankaŭ de aliaj herbomanĝantoj, kiel kapro, kamelo, kuniklo, gruntbovo, lamo, alpako, vikuno, ktp. Temas pri fibro el proteino (keratino), fajna, milda, malpeza, izola, kontraŭhumidiga, elasta kaj frizita. La fibroj povas plilongiĝi ĝis 50 %: tio okazas ĉar la fibroj komponiĝas el pintaj skvamoj ligitaj baze kaj sub premo.

## Terminoj 
**Tondolano** aŭ **tondita lano** estas lano de vivanta besto kontraste kun recikligita, reuzita materialo farita el malnovaj teksaĵoj aŭ trikaĵoj (ŝirlano) aŭ el feloj de mortigitaj bestoj.

## Kvalito 
Lano havas naturan temperaturregulan kvaliton. Lana fibro povas enteni akvovaporon, sed la surfaco forpelas akvon. Ĝi povas sorbi akvon ĝis 33 % de sia seka pezo, sen sentigi malsekecon, ĝi forkondukas malsekecon pli rapide ol la ofte uzata kotono. Ĉar lanaĵoj (konsiderante la tutan volumenon) konsistas el ĝis 85 % da aero, ili bonege izolas. Lano malfacile malpuriĝas kaj apenaŭ ĉifiĝas, ĉar la fibro estas tre elasta. Lano konservas la kolorojn kaj malfacile ekbrulas. Ĝi fakte ne brulas, sed nur karbiĝas. Kontraŭe al homfaritaj fibroj ĝi alprenas malmulte da ŝvitodoro. Lano havas emon formi lannodetojn, kiun specifaj proceduroj povas malpliigi. Sen prilaborado kruda lano povas malagrable grati la haŭton, tio tamen ne okazas pri altkvalita merinolano.

[eta|dekstra|180px|Lanŝafoj en [Melburno]]
## Rikoltado 
Por rikolti la lanon, la bestoj estas ĝenerale tondataj (tondolano, kutime po unufoje jare printempe) aŭ elkombitaj: kaŝmirkaproj (kaŝmirlano), angorakuniklo (angoralano). Ĉe kelkaj ŝafrasoj la lano estas deŝirita (tio estas por la besto ne doloriga, ĉar oni forprenas nur la jam preskaŭ malfiksitajn harojn). La lano de angorakaproj nomiĝas mohero. La tondadon oni iam faris per specialaj larĝaj tondiloj, sed nuntempe per elektraj tondomaŝinoj. El unu ŝafo oni akiras el 4 al 5 k.

## Lantipoj 
Ju pli maldikaj estas la fibroj, des pli valoras la lano. Merinolano estas tre mola, maldika, krispita. Ĝi devenas de la merinoŝafo. Tiu tipo estas la 40 % de la tutmondaj ŝafoj, 43 % el miksitaj kaj 17 el specialaj: alpako ktp.
* 
* 

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wool.com.au/attachments/Education/AWI_WoolFacts.pdf 
* http://www.sheepusa.org 
* http://www.ncwga.org 
* http://www.woolfestival.com 
* IDEA DI LANA *Créateur de mode vintage. Vêtements et accessoires en tricot et crochet (laine, mohair, acrylique, etc) pour femmes, enfants et layettes...* (Moddesegnisto de malnovaj modoj. Trikitaj kaj kroĉitaj vestaĵoj kaj akcesoraĵoj (lano, mohajro, akrilo, ktp.) por virinoj, infanoj kaj beboj..) 


Kategorio:Besta anatomio
La Forlasita Mondo

**La Forlasita Mondo** estas serio de noveletoj, de verkisto kiu unu nomis sin Cor Willems, sed poste decidis alpreni la nomon Dekerido.

La serio estas sciencfikcia; temas pri iu kuriero sennoma, kiu en la ne tro fora estonto vojaĝas, post la sekiĝo de la tero, tra la dezertoj inter urbegoj. Li renkontas diversajn strangajn personojn kaj aferojn, kaj klopodas en sia propra maniero solvi problemojn.

En februaro 1995 aperis la unua noveleto *La Forlasita Mondo* en Monato, en majo aperis *La Morta Vilaĝo*. En la antverpena klubo La Verda Stelo li ankaŭ prezentis la noveletojn: *La Sovaĝaj Hundoj*, *La Brulanta Arbaro* kaj *La Nova Printempo*.

Kvankam estas kronologio en la serio, la noveletoj ne estas verkitaj en la ĝusta sinsekvo. Ĉiufoje do estas eble ŝovi novan aventuron de la kuriero inter du jam ekzistantajn, aŭ havi rakonton sen ke ekzistas antaŭa aŭ/kaj posta ĉapitro. Neniu ordo estas definitiva.

Ĝis nun estas verkitaj:
:1. La Forlasita Mondo
:2. La Sovaĝaj Hundoj
:4. La Morta Vilaĝo
:6. La Brulanta Arbaro
:25. La Nova Printempo

Titoloj jam planitaj:
:3. La Dunaj Asterioj
:5. La Nigra Turo
:14. La Perdita Memoro
:15. La Sovaĝa Infano
:16. La Sekretaj Ok
:17. La Kakao-Konspiro
:22. La Nova Mondo

Ideoj jam estas preparitaj por la mankantaj numeroj.
:26. Novaj Respondecoj

## Referencoj 
Forlasita mondo
Kategorio:Sciencfikcia literaturo
Bildŝtono

**Bildŝtono** estas ŝtono kun ĉizitaj bildoj, pli aĝa ol la runŝtonoj. Aparte multaj, la bildŝtonoj estas en Gotlando.

La plej multaj gotlandaj bildŝtonoj verŝajne estas memorŝtonoj, origine starigitaj sur tombokampoj.

Ekde la 5-a jarcento kaj ĝis la 8-a jarcento, ili ofte estas hakilformaj (kun la akra flanko supren), kun malmultaj bildoj.

Dum la 8-a jarcento, ili ofte estas lokigitaj ĉe vojoj kaj kunvenlokoj. Tiam, ili estas fungoformaj kaj bildriĉaj, ofte kun pluraj bildkampoj. Multaj bildoj havas motivojn el la nord-ĝermana mitologio, sed kelkajn oni povas interpreti kiel scenoj el la verkoj de Homero.

Dum la 11-a jarcento, la bildojn anstataŭas runoj. Tiam do ne plu temas pri bild- sed pri runŝtonoj.

Kelkan faktojn oni konas nur danke al la gotlandaj bildŝtonoj, ekzemple la ŝaktabulan aspekton de la vikingŝipaj veloj (vidu la bildon sube).

La plej multaj gotlandaj bildŝtonoj ne plu staras en siaj originaj lokoj. Ofte oni uzis ili kiel konstrumaterialo en preĝejoj kaj tomboj.

## Vidu ankaŭ 
* Sörla þáttr

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Arkeologio
Kategorio:Historio de Svedio
Michael Gold

**Michael GOLD** (naskiĝis la 12-an de aprilo 1894 en Novjorko - mortis la 14-an de majo 1967 en Tera Inda Kalifornio) estis maldekstra usona verkisto, dramisto, ĵurnalisto kaj kritikisto. La nomo Michael Gold estis kaŝnomo por Itzok Isaac Granich.

Li kaj liaj du fratoj naskiĝis en familio de judaj enmigrintoj devenantaj de Rumanio loĝanta en la kvartalo Lower East Side en Novjorko. Michael Gold studis en la universitatoj de Novjorko kaj Harvard.

Lia precipa verko:

*Jews without Money*

en Esperanto aperis:

*Judoj sen mono*. Trad. Georgo Saville 1938

## Eksteraj ligiloj 
*  Biografio.

Kategorio:Usonaj verkistoj
Kategorio:Anglalingva literaturo
Alcelafenoj

:genro : † pradamalo - *Praedamalis*
:genro : † prodamalisko - *Prodamaliscus*
:genro : † damalopso - *Damalops*
:genro : † parnulario - *Parnularius*
::specio : † parnulario altdenta - *Parnularius altidens*
:genro : † makapanio - *Makapania*
:genro : Damalisko - *Damaliscus*
::specio : † damalisko mallarĝmuzela - *Damaliscus angustirostris*
::specio : damalisko blua - *Damaliscus lunatus*
::: subspecio : damalisko blua ĉesebo - *Damaliscus lunatus lunatus*
::: subspecio : damalisko blua topio - *Damaliscus lunatus topi*
::: subspecio : damalisko blua jimelo - *Damaliscus lunatus jimela*
::: subspecio : damalisko blua tiango - *Damaliscus lunatus tiang*
::: subspecio : damalisko blua korigumo - *Damaliscus lunatus corrigum*
::specio : damalisko hirolo - *Damaliscus hunteri*
::specio : damalisko bunta - *Damaliscus dorcas*
::: subspecio : damalisko bunta blankpuga - *Damaliscus dorcas dorcas*
::: subspecio : damalisko bunta blankfrunta - *Damaliscus dorcas phillipsi*
:genro : ALCELAFO - *Alcelaphus*
::specio : † alcelafo pratempa - *Alcelaphus priscus*
::specio : alcelafo flavbruna - *Alcelaphus lichtensteini*
::specio : alcelafo stepa - *Alcelaphus buselaphus*
::: subspecio : alcelafo stepa nordafrika - *Alcelaphus buselaphus buselaphus*
::: subspecio : alcelafo stepa okcidentafrika - *Alcelaphus buselaphus major*
::: subspecio : alcelafo stepa lelvelo - *Alcelaphus buselaphus lelwel*
::: subspecio : alcelafo stepa toro - *Alcelaphus buselaphus tora*
::: subspecio : alcelafo stepa svajnea - *Alcelaphus buselaphus swaynei Swayneův*
::: subspecio : alcelafo stepa kongonio - *Alcelaphus buselaphus jacksoni (kongoni)*
::: subspecio : alcelafo stepa koka - *Alcelaphus buselaphus cokii*
::: subspecio : alcelafo stepa ruĝa - *Alcelaphus buselaphus caama*
:genro : GNUO - Connochaetes*
::specio : † gnuo antikva - *Connochaetes antiquus*
::specio : gnuo blankvosta - *Connochaetes gnou*
::specio : gnuo striita - *Connochaetes taurinus*
::: subspecio : gnuo striita blua - *Connochaetes taurinus taurinus*
::: subspecio : gnuo striita kuksona - *Connochaetes taurinus cooksoni*
::: subspecio : gnuo striita ĝonstona - *Connochaetes taurinus johnstoni*
::: subspecio : gnuo striita blankbarba - *Connochaetes taurinus albojubatus*
::: subspecio : gnuo striita serengeta - *Connochaetes taurinus mearusi*

## Bildogalerio 

Dosiero:Wildebeest cropped.jpg|
Dosiero:Wildebeest.jpg|
Dosiero:Streifengnu.jpg|
20130925 Serengeti5448 Bubale de Coke.jpg|*Alcelaphus buselaphus*
Alcelaphus buselaphus - Namibia Etosha.jpg|*Alcelaphus caama*
Black Wildebeest.jpg|*Connochaetes gnou*
RSA Bontebok.jpg|bunta damalisko aŭ bonteboko (*Damaliscus pygargus pygargus*)
Hirola.jpg|*Beatragus hunteri*
Topi (Damaliscus lunatus jimela).jpg|blua damalisko *Damaliscus lunatus jimela*
Ngorongoro 2012 05 30 2682 (7500969272).jpg|Blua gnuo (*Connochaetes taurinus'')

## Eksteraj ligiloj 
* http://sn2000.taxonomy.nl/Main/Classification/68360.htm  
* http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla.html#Bovidae 
* http://www.bwfoto.dk/da/lister.asp?side=pattedyr 
* http://www.erhverv.toldskat.dk/display.asp?o_id=134869&ov_id=200476&mode=2 


Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Bunta damalisko

La **bunta damalisko** aŭ **bonteboko** (*Damaliscus pygargus pygargus*) estas antilopo en la familio Alcelafenoj trovebla sovaĝe nur en Sud-Afriko kaj Lesoto. Ĝi tre similas al ĝia subspecio blesboko (*Damaliscus pygargus phillipsi*). Ili staras alte je 80-100 centimetroj ĉe ŝuldro, kaj pezas proksime 85 kilogramojn. Ĝi manĝas ĉefe herbojn.

Kategorio:Alcelafenoj