Ramón de la Cruz

[eta|220ra|dekstra|Busto de Don Ramón de la Cruz en Madrido (Lorenzo Coullaut Valera, [1913)]]

**Don Ramón de la Cruz Cano y Olmedilla** (Madrido, 28-a de marto de 1731 — samloke, 5-a de marto de 1794) estis hispana dramaturgo.

## Biografio 
Oni ne scias multe pri sia vivo. La titolo "don" de lia nomo ne estas "don" socia aŭ universitata, sed metita de la gepatroj, kun aliaj nomoj kiaj Ramón, Francisco kaj Ignacio, kio estis tute malkutima laŭ la tiamaj nomigregularo de la Katolika Eklezio en Hispanio. Kiam li estis 13-jaraĝa li loĝis en Sebto, urbo kie lia patro postenis, kaj jam tiam li komponis versojn. Kiam li estis 15-jaraĝa amiko lia publikigis en Madrido anoniman poemon lian nome *Diálogo cómico* (humura dialogo). En 1759 li postenis en administrado de prizonoj kaj venontjare li edziĝis al Doña Margarita Beatriz Magán Melo de Bargas, kiu naskis almenaŭ kvin gefilojn, el kiuj unu (Antonio Ramón de la Cruz Cano y Olmedilla) estos komandanto de la hispana artilerio en la batalo de Bailén. Li studis beletrojn kaj ricevis protekton de la duko Alba, kiu kutime portis lin dum veturoj, kaj de la grafino Benavente, por kies privata teatrejo li komponis variajn *sainete*, kaj de ties filino, la dukino Osuna.

Dum sia junaĝo li verkis tragediojn kaj komediojn kie li imitis ĉefe verkistojn kiaj Pietro Metastasio, Jean Racine y Voltaire. Li ankayŭ tradukis verlojn de tiuj aŭtoroj kaj produktis version de *Hamlet* de Shakespeare tra la franca adapto fare de Jean-François Ducis. Li ankaŭ adaptis kelkajn tekstojn de hispana klasika teatro, kiaj *Andrómeda y Perseo* de Calderón kaj *Ifigenia* de José de Cañizares. Laste li dediĉis sin al popola sainete sukcese, el kiuj li produktis pli ol tricento, kio allogis la malamikecon de stilistoj de Novklasikismo, partianoj de arto pli idealigita kaj eduka. Probable tiu malamikeco estis helpata de la favoroj kiujn li ricevis el la municipo de Madrido kaj kiuj permesis al li hegemonion super la teatra vivo de la ĉefurbo nome kiel praktika direktoro de la madridaj teatroj Cruz kaj Príncipe, kies programon li kontrolis; tio okazis ĉefe en 1773, kiam falis la registaro de la Grafo Aranda, protektanto de la stetiko novklasika.

Ramón de la Cruz klopodis kunigi sian verkaron, kiun li publikis en kolekto nekompleta de dek volumenoj (1786-1791). Li verkis totalon de 542 verkoj, inter la diversaj teatraj subĝenroj. Li estis amiko de la pentristo Francisco de Goya y Lucientes. Li suferis pro pulmomalsano en 1793, kaj post kelkaj remalsaniĝoj, li mortiĝis venontjare.

## Verko 
[eta|250ra|dekstra|*Las castañeras picadas*. Reliefo de la *Monumento al Madridaj Sainetistoj* ([Madrido, L. Coullaut, 1913).]]

Li verkis komediojn (*Marta abandonada*) kaj zarzuela (*El tutor enamorado*; *Las segadoras de Vallecas*, 1768; *Las labradoras de Murcia*, 1769; *Las foncarraleras*, 1772; *El licenciado Farfulla*, 1776,ktp.), sed li estas konata ĉefe pro siaj pli ol 300 sainete (nome priĝenraj humoraj historietoj, kun muziko kaj kantoj, komponitaj vigle kaj gracie en verso), per kiuj pi portretis la tiaman Madridon. La plej fama estas certe *Manolo*, kie oni faras parodion de la priheroaj komedioj kutimaj tiame, kie oni uzas malaltkvartalan lingvaĵon por priskribi la revenon de deliktulo ĵus elirinta el karcero ekde afrika prizono, medioj kiujn la aŭtoro bone konis ĉar li estis funkciulo priprizonoj kaj loĝis en Sebto) kaj oni parodias la tragikajn situaciojn de tiaj komedioj.

Krom *Manolo*, *Inesilla la de Pinto* kaj *Zara*, respektive parodias la temon de *Inés de Castro* de La Motte kaj de *Zaira* de Voltaire. Alia grupo estas konstituata du verkoj per kiuj li priskribas la tiamajn teatrajn sistemojn: *El teatro por dentro*, *El coliseo por defuera*, *El sainete interrumpido*, ktp. Plej konataj estas tiu kiuj temas pri madrida kutimaro, kio aperas ankaŭ en la jam menciitaj kaj ĉe *El Prado por la noche*; *Las tertulias de Madrid*; *La víspera de San Pedro*; *La maja majada*; *Las castañeras picadas*; *El Rastro por la mañana*; *La pradera de san Isidro*, ktp.

## Notoj 
## Bibliografio 
* Javier Huerta, Diego Peral, Héctor Urzaiz, *Teatro español de la A a la Z*. Madrid: Espasa Calpe, 2005.
* Fernando Lázaro Carreter, "Ramón de la Cruz", en la *Diccionario Bompiani de autores literarios*. Barcelona: Planeta-De Agostini, 1987.

## Vidu ankaŭ 
* Hispana literaturo de la Klerismo

## Eksteraj ligiloj 
* Verkoj de Ramón de la Cruz ĉe la Biblioteca Virtual Cervantes
* Eldono klarigita de *sainete* nome *El almacén de novias* 
* Verkoj de Ramón de la Cruz ĉe la Biblioteca Digital Hispánica de la Biblioteca Nacional de España

Kategorio:Klerismo
Kategorio:Hispanaj verkistoj
Kategorio:Hispana teatro