Ekologio

dekstre|eta|250ra
[eta|[Ernst Haeckel, kreinto de la termino *ekologio* konsiderata ankaŭ fondinto de ties studado.]]
**Ekologio** (de la greka: οἶκος, "domo"; - λογία, "studo pri"), aŭ **ekoscienco**, estas la scienca studo de interagoj inter organismoj kaj ilia medio, kiel ekzemple la interagoj kiujn organismoj havas unu kun la alia kaj kun ilia abiota medio. Temoj de intereso al ekologoj inkludas la biodiversecon, distribuon, kvanton (biomaso), nombron (populacio) de organismoj, same kiel konkurencon inter ili ene de kaj inter ekosistemoj. Ekosistemoj estas kunmetitaj de dinamike interrilatantaj partoj inkluzive de organismoj, la komunumoj kiujn ili konsistigas, kaj la ne-vivantaj komponentoj de sia medio. Ekosistemaj procezoj, kiaj ekzemple primarproduktado, pedogenezo, nutra cirkulado, kaj diversaj niĉaj konstruaktivecoj, reguligas la fluon de energio kaj materio tra medio. Tiuj procezoj estas daŭrigitaj per organismoj kun specifaj vivhistoriaj trajtoj, kaj la gamo da organismoj estas nomitaj biodiverseco. Biodiverseco, kiu rilatas al la gamoj da specioj, genoj, kaj ekosistemoj, plifortigas certajn ekosistemajn servojn.

Ekologio estas interfaka kampo kiu inkludas biologion kaj tersciencon. La vorto "ekologio" ("Ökologie") estis kreita en 1866 fare de la germana sciencisto Ernst Haeckel (1834-1919). Malnovgrekaj filozofoj kiaj ekzemple Hipokrato kaj Aristotelo bazigis la fundamentojn de ekologio en siaj studoj pri naturhistorio. Moderna ekologio transformiĝis en pli rigoran sciencon en la fino de la 19-a jarcento. Evoluaj konceptoj en adaptado kaj natura selektado iĝis bazaj ŝtonoj de moderna ekologia teorio. Ekologio ne estas sinonima kun medio, ekologiismo, naturhistorio, aŭ mediscienco. Ĝi estas proksime rilata al evolua biologio, genetiko, kaj etologio. Kompreno pri kiel biodiverseco influas ekologian funkcion estas grava fokusareo en ekologiaj studoj. Ekologoj serĉas klarigi aspektojn de:
* Vivprocezoj, interagoj kaj adaptiĝoj
* La movado de materialoj kaj energio tra vivantaj komunumoj
* La sukcesia evoluo de ekosistemoj, kaj
* La abundo kaj distribuado de organismoj kaj biodiverseco en la kunteksto de la medio.

Ekologio estas homa scienco. Ekzistas multaj praktikaj aplikoj de ekologio en konservadisma ekologio, malsekregiona administrado, naturresursa administrado (agroekologio, agrikulturo, forstado, agroforstado, fiŝbredejoj), urboplanado (urba ekologio), komunumsano, ekonomiko, baza kaj aplikata scienco, kaj homa socia interagado (homa ekologio). Organismoj kaj resursoj kunmetas ekosistemojn kiuj, en victurno, konservas biofizikajn religmekanismojn kiuj moderigas procezojn reagantajn al vivantaj (biotaj) kaj neporvivaĵaj (abiotaj) komponentoj de la planedo. Ekosistemoj daŭrigas viv-apogajn funkciojn kaj produktas naturan kapitalon kiel biomasa produktado (manĝaĵo, fuelo, fibro kaj medicino), la reguligo de klimato, tutmondaj biokemiaj cirkuladoj, akvofiltrado, grunda formado, erozi-kontrolo, eniras en protektadon kaj multajn aliajn naturajn ecojn de scienca, historia, ekonomia, aŭ propra valoro.

## Difinoj 
eta|220ra|Protekto de ĉirkaŭa medio.
**Ekologio** estas scienco studanta rilatojn inter vivaj organismoj kaj ilia vivmedio, t.e. ĝi estas la fako, kiu celas kompreni la funkciadon kaj evoluon de la ekosistemoj, rilatojn inter vivantaj specioj kaj ilia vivmedio, kaj ekvilibrojn estiĝantajn en la natura medio aŭ ĉirkaŭumo. Tiu kompreno atingeblas per observado, eksperimentoj, post kiuj eblas elpensi klarigajn teoriojn pri la koncernaj fenomenoj. Ankaŭ la rilatoj de la homa specio kun la natura medio povas esti tereno de ekologio.

La nuntempa signifo de la vorto **ekologio** estas pli vasta ol ĝi estis en la unuaj jardekoj de la evoluado de tiu ĉi scienco. Eĉ pli, aŭdante pri ekologiaj aferoj oni kutime pensas, ke temas pri mediprotektado, ekzemple celado gardi endanĝerigitajn speciojn aŭ naturajn mediojn, kaj biodiversecon. (vd. ankaŭ Ekologiismo).
En la lastaj tridek jaroj la vorto "ekologio" estas ricevinta ankaŭ trian sencon: tiu de ekologiismo aŭ de politika ekologio (pri tio vidu ankaŭ Verdaj Partioj).
Tian ĉi sencoŝanĝiĝon multe kontribuis ĉiam pli rimarkeblaj konsekvencoj de la homa influo al la medio. Resume, en kelkaj landoj oni distingas inter kelkaj nocioj, en kelkaj ne. Ekzemple, anglalingvanoj distingas la vortojn ***ecological*** (rilata al la scienco ekologio) kaj ***environmental*** (rilata al la medio kaj mediprotektado), kaj ruslingvanoj uzas ambaŭkaze la vorton ***экологический*** (ekologia).

Jen ekzemplo pri kiel ĉeesto de apartaj specioj povas rekte kaj malrekte influi la biotopon, kaj kun si kuntreni tutan vicon da aperoj (aŭ inverse da malaperoj) de specioj:
En marĉo de Pagny-ĉe-Mozo (Loreno) vivloko elstare malriĉa je herbaj specioj kaj mineralaj konsistaĵoj, oni enigis en 1988 du inbestojn kaj unu virĉevalon de la raso *konik polski*, rasmiksaĵo de Tarpano kaj polaj malsovaĝaj ĉevaloj. La fortikaj bestoj, perfekte taŭgaj je la kontinenta malvarma klimato, kapablis elturniĝi nutre en tiaj malriĉaj medioj sen bezono de ekstera nutrigo. Post pluraj jaroj eksperimentaj la "Konserv-instanco de la lorenaj situoj" observis, ke la flaŭra diverseco pliiĝis, kaj eĉ ke reaperis rara endanĝerita orkideo *Liparis loeselii*. Observatis ankaŭ nova nestanta bird-loĝantaro kun specioj herbejemaj kiel herbejpipio, kanemberizo, kanbirdo kaj grilbirdo.
*Sed tio ne devas pensigi, ke bonas enigi fremdajn speciojn en ekosistemon*: Fine de la 1950-aj jaroj britoj enmetis nilajn perkojn en Lago Viktoria cele pligrandigi fiŝproduktadon; dum dudek jaroj nenio rimarkinda okazis, sed dum la 1980-aj jaroj ĝi elkonkeris la lagon, kaj nun konsistigas 80% de ties biomaso, kaj la tradiciaj haplokromenaj fiŝoj, kiuj kun 400 specioj kaj 80% de ties biomaso, estis la ekologia riĉeco de ĝia, estas nur 1% de la biomaso, kaj duono el ties specioj jam malaperis. Kaj nun post eksterminte la haplokromenojn, la nilaj perkoj nun trudatas intermanĝi.

## Integraj niveloj, rigardoj kaj skalo de organizado 
[eta|400ra|Ekosistemoj regeneriĝas post tumulto kiel ekzemple [incendio, formante mozaikojn de malsamaj aĝoklasoj strukturitaj trans pejzaĝo. Bildigitaj malsamaj stadioj estas en arbarkovritaj ekosistemoj komencantaj de pioniroj koloniigantaj tuŝitaj lokoj kaj maturiĝantaj en sukcesiaj stadioj kondukantaj al praarbaroj.]]
La amplekso de ekologio kovras larĝan aron de interrilatantaj niveloj de organizo enhavantajn de mikro-nivela (ekz., ĉeloj) ĝis planedskalajn (ekz., biosfero) fenomenojn. Ekosistemoj, ekzemple, enhavas abiotajn resursojn kaj interrilatantajn vivoformojn (t.e., individuaj organismoj nome agregaĵo en populacioj kies agregaĵoj iras en apartajn ekologiajn komunumojn). Ekosistemoj estas dinamikaj, ili ne ĉiam sekvas linian sukcesian vojon, sed ili ĉiam ŝanĝiĝas, foje rapide kaj foje tiel malrapide ke ĝi povas preni milojn da jaroj por ekologiaj procezoj por alporti proksimume certajn sukcesiajn stadiojn de arbaro. La areo de ekosistemo povas varii multe, de malgrandega al vasta. Unuopa arbo estas de nur malmulte da gravo al la klasifiko de arbara ekosistemo, sed danĝernivele signifa al organismoj vivantaj en kaj sur ĝi. Kelkaj ekologiaj principoj, aliflanke, ekspozicias kolektivajn trajtojn kie la sumo de la komponentoj klarigas la trajtojn de la tutaĵo, kiel ekzemple naskofrekvencoj de populacio estanta egalaj al la sumo de individuaj naskiĝoj dum elektita tempokadro. Biodiverseco inkludas specidiversecon, diversecon de la ekosistemoj, kaj gendiversecon kaj sciencistoj estas interesitaj en la vojoj laŭ kiuj tiu diverseco tuŝas la kompleksajn ekologiajn procezojn kiuj funkcias je kaj inter tiuj respektivaj niveloj. Loĝantaj specioj evoluigas trajtojn kiuj kongruas kun la selektigaj premoj de iliaj lokaj medioj. Tio tendencas havigi al ili kompetitivan avantaĝon kaj diskuraĝigas simile adaptitajn speciojn kiuj havas koincidan geografian teritorion. La konkurencekskluda principo asertas, ke du specioj ne povas kunekzisti senfine vivanta el la sama limigita resurso; unu finfine forkonkurencos la alian. Kiam simile adaptitaj specioj koincidas geografie, pli detalema alrigardo montros subtilajn ekologiajn diferencojn en iliaj habitatoj aŭ dietaj postuloj. Aŭtoekologio, la studo de specioj unuope, foje ankaŭ estas inkluzivita. Populaciekologio studas la nombrojn kaj dinamikon de specipopulacioj, kaj interagoj inter du specioj. Ekzemple, ĝi enhavas demandojn pri la kreskado aŭ malkreskado de populacioj, kaj kiel populacioj disvastiĝas.

Komunuma ekologio studas ekologiajn komunumojn, ankaŭ nomitaj "biocenozoj" (la lasta vorto estas pli populara en la iamaj sovetaj landoj). Ĝi estas tre diversa subfako de ekologio. Gravaj temoj en komunuma ekologio estas interagoj inter du aŭ pli specioj, aparte kompleksaj retoj de interagoj (ekzemple trofaj retoj) kaj biodiverseco: kial estas pli da specioj en iuj lokoj ol aliaj lokoj. Normale, interago inter du specioj estas avantaĝa por almenaŭ unu el ili. Ĝi nomiĝas mutualismo se ĝi estas avantaĝa por ambaŭ specioj (ekzemple la agrikulturo de fungokultivaj formikoj), kunmanĝado se la efiko al unu specio estas neŭtrala, kaj parazitismo aŭ predado se por unu specio ĝi estas malavantaĝa.

Ekosistema ekologio studas la fluado de energio kaj kemiaj elementoj en ekosistemoj. Aparte gravaj elementoj estas karbono, nitrogeno kaj fosforo, ĉar ili necesas por vivo. Nune, pro tutmonda varmiĝo, multaj ekologistoj studas karbonon en ekosistemoj.

Estas aliaj modernaj subfakoj, inkluzive pejzaĝekologio, evolua ekologio, kaj la ekologio de infektaj malsanoj, inter aliaj.

## Plantekologio 
Plantekologio estas subfako de ekologio kiu studas la distribuadon kaj abundon de plantoj, la efikoj de la mediaj faktoroj sur la abundo de plantoj kaj la interagado inter plantoj kaj aliaj organismoj. Ties ekzemploj estas la distribuado de folifalaj moderklimataj arbaroj en Nordameriko, la efiko de la sekego aŭ de la inundoj super la survivado de plantoj kaj la konkurenco inter la plantoj de la dezerto por la akvo, aŭ la efiko de la gregaroj de brutobredado sur la kompono de la paŝtejoj.

### Ekologiismo kaj politika ekologio 
* Homa ekologio (ankaŭ socia ekologio)
* Ekologiaj problemoj
* Ekologia agrikulturo
* Ekologia restaŭro
* Ekovilaĝoj
* Ekoteknologio
* Mediprotektado (ankaŭ Naturprotekto)
* Poluo
* Luma poluo
* Urba ekologio
* Verda politiko
* Vid-ekologio

## Nocioj 
### Sciencaj terminoj 
[290ra|eta|Arealo de la [ondatro (*Ondatra zibethicus*)Ruĝe:origina nearkta arealoVerde:nenature enkondukita]]
* Arealo
* Biocenozo
* Biomaso
* Biomo
* Duanivelaj konsumantoj
* Duanivelaj produktantoj
* Ekosofio
* Ekosistemo
* Habitato
* Halofito
* Holismo
* Kserofito
* Nutra ĉeno
* Medio
* Populacio
* Trofa nivelo
* Unuanivelaj konsumantoj
* Unuanivelaj produktantoj
* Vegetaĵaro
* Vivloko aŭ biotopo

### Temoj kaj aferoj 
[eta|dekstra|290ra|Oranĝe, la landoj kultivante pli ol 95% de la por-komercaj [Genetike modifita organismo|GMO-oj en 2005. Oranĝstreke, la ceteraj areoj kie porkomercaj GMO-oj estis kulturitaj en 2005. La punktoj indikas la landojn kiuj uzis eksperimentajn GMO-ojn.]]
* Ekologia kronologio
* Daŭrivo.
* Endanĝerigita specio.
* Genetike modifita organismo (aŭ GMO) .
* Naturprotektismo.
* Mediprotektado.
* Ozona tavolo.
* Poluo.
* Reciklo.
* Renoviĝa energio, biodizelo, hidrogeno kaj suna energio.
* Tutmonda varmiĝo.
* Rajtoj de la naturo
* Rajto al sana medio

### Organizoj 
[eta|350ra|Protestantoj de [Greenpeace en Tuluzo.]]

#### Internaciaj 
* Asocio de Verduloj Esperantistaj (AVE)
* BirdLife International
* EYFA (Eŭropa junularo por aktiveco)
* Greenpeace
* ISEC (Internacia societo por ekologio kaj kulturo)
* Naturprotekto Internacie
* Ramsar-Interkonsento
* Schumacher College - Schumacher kolegio
* La Teramikoj
* WWF (Monda Natur-Fonduso)

#### Naciaj 
##### Ĉeĥio 
* Civita Unuiĝo Horní Mlyn

##### Hispanio 
* Ecologistas en Acción

##### Kroatio 
* Zelena akcija http://www.zelena-akcija.hr/

## Personoj 
[eta|240ra|Vandana Shiva ([2007)]]

* David Attenborough
* Lester R. Brown
* Berta Cáceres
* Jacques-Yves Cousteau
* Jean Dorst
* Wangari Maathai
* Chico Mendes
* Helena Norberg-Hodge
* Eugene Pleasants Odum http://de.isbn.pl/I-3133823035/%EF%BF%BDologie.html 
* Félix Rodríguez de la Fuente
* Vandana Shiva
* Greta Thunberg

## Informiloj 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Ekopedia  (perdita ligilo)

### Libroj 
* Berlow EL (1999) Strong effects of weak interactions in ecological communities. Nature, 398, 330–334.
* Hartmut Bick: Grundzüge der Ökologie, 3. Auflage, Gustav Fischer, Stuttgart 1998; ISBN 3-437-25910-5.
* Roger Dajoz, Précis d'écologie. Dunod, (Paris) 615 p., 2000
* Dobzhansky, Theodosius (1973), «Nothing in Biology Makes Sense Except in the Light of Evolution» (angle), The American Biology Teacher 35 (3): 125-129, ISSN [tel:0002-7685 0002-7685], Resumo disvastiga
* Paul Duvigneaud, La synthèse écologique : populations, communautés, écosystèmes, biosphère, noosphère, Doin éditeurs 1984 (ISBN 2-7040-0351-3)
* Margalef, Ramón (1998). «1». Ecología (9a eldono). Barcelona: Omega. ISBN 84-282-0405-5.
* Patrick Matagne, Comprendre l'écologie et son histoire. La bibliothèque du naturaliste. Les origines, les fondateurs et l'évolution d'une science..., Delachaux et Niestlé, 2002 (ISBN 2-603-01268-1)
* Alain Milon, Pour une critique de la raison écologique, éd. Circé, 2014.
* Molles, Manuel C. Jr. (2006). Ecología: Conceptos y aplicaciones. (3a eldono). Madrid: McGraw-Hill. ISBN 84-481-4595-X.
* Eugene P. Odum: Fundamentals of ecology. Saunders, Philadelphia 1971.
* Thomas M. Smith, Robert L. Smith: Ökologie. 6. Auflage, Pearson Studium, München 2009; ISBN 978-3-8273-7313-7
* C.R. Townsend, J.L. Harper, M.E. Begon: Ökologie. 2. Auflage, Springer-Verlag, Berlin 2003; ISBN 3-540-00674-5
* Ludwig Trepl: Allgemeine Ökologie, Bd. 1: Organismus und Umwelt. Lang, Frankfurt/M. 2005.

### Gazetoj 
### Filmoj 
* ''La fino de l'animala klado* far Joël BRISSE (Francio, 2003)

### Ligiloj (anglalingve) 
* *Ecology (Stanford Encyclopedia of Philosophy)*
* *The Nature Education Knowledge Project: Ecology*
* *Ecology Dictionary - Explanation of Ecological Terms* (Klarigo pri ekologiaj terminoj) 
* *Ecology Journals* (Listo de ekologiaj ĵurnaloj) 
* *Basic Terms of Ecology* (Bazaj terminoj pri ekologio)
* Canadian Society for Ecology and Evolution
* Ecological Society of America
* Ecology Global Network
* Ecological Society of Australia
* British Ecological Society
* Ecological Society of China
* International Society for Ecological Economics
* European Ecological Federation
* UN Millennium Ecosystem Assessment 
* The Encyclopedia of Earth Wilderness: Biology & Ecology
* Ecology and Society - A journal of integrative science for resilience and sustainability
* Science Aid: Ecology, U.K. High School (GCSE, Alevel) Ecology 

*(Bonvolu meti ĉi tien ligilojn nur al esperantlingvaj fontoj pri la scienco ekologio. Por alilingvaj fontoj uzu koncernlingvajn fakojn de Vikipedio. Por medi- kaj naturprotektadaj aferoj, same kiel por paĝaroj pri organizoj, movadoj kaj teknologioj, bv. Uzi la koncernajn fakojn atingeblajn de ĉi paĝo.*

*Kontraŭargumento: Vikipedio servu al la esperantistoj! Ili ofte havas konojn de pluraj lingvoj, almenaŭ pasivajn. Bonajn fontojn ili povu rekte aliri sen pena serĉado tra alilingvaj vikioj. Ju pli utila, des pli uzata estos nia vikipedio. Krome la eksteraj ligiloj instigos eltiri/traduki informojn por kompletigi la esperantlingvan artikolon. Tamen unu peto: se temas pri ligiloj al alilingvaj retejoj, ĉiam indiku la lingvo(j)n!)''

*