Aidoso

[eta|Kio estas Aidoso kaj HIV? - video de la jutuba kanalo [Scivolemo (projekto)|Scivolemo.]]
La **Akirita Imuno-Deficita Simptomaro** (mallongigite **AIDS**, kiun oni ofte vortigas kiel "aidoso") estas infekta malsano kiu kaŭzas degeneron de la imunosistemo. Ĝin kaŭzas HIV, viruso kiu disvastiĝas per likvaĵoj de homa organismo (plej facile per sango, sed ĝi estas ankaŭ en lakto, spermo kaj vagina sekrecio de HIV-havaj personoj).

Ne ĉiu HIV-hava homo havas simptomojn de la malsano ĝis ĝia imuna sistemo produktas sufiĉe da ĉeloj CD4, kiuj detruas la virusojn. Ĉar HIV obliĝas miliarde dum tago, la imuna sistemo ne havas tiom da defendaj ĉeloj. Oni agnoskas aidosan diagnozon, kiam certa nivelo de damaĝo al la imunsistemo efektivas. Laŭnorme tiel estas kiam la kvanto de T-ĉeloj subiras la kvantlimon 200. Super tiu limo, oni rigardas la homon HIV-hava.

La malsanon karakterizas kompleta elĉerpiĝo de la organismo. Malsanuloj mortas post kelkaj monatoj, aŭ jaroj pro aliaj infektoj, kiuj ĉe persono kun ĝusta imuneco ne estas danĝeraj. Tial necesa estas kuracado HIV-havantojn, antaŭ ol apero de simptomoj de aidoso mem.

En la jaro 2000 estis 36 100 000 infektitaj homoj; en 2006 estis jam pli ol 65 milionoj. Pli ol 25 milionoj mortis pro aidoso ekde 1981, en nura jaro 2006 jam 2 900 000 homoj.

Oni supozas, ke **aidoso** evoluis en Afriko, ĉe la simioj kaj tie ĝi transsaltis al la homo.

## Signoj kaj simptomoj
Estas tri ĉefaj etapoj de infekto per viruso HIV: akuta infekto, klinika latenteco, kaj AIDS.

### Akuta infekto 
La dekomenca periodo post la infekto per HIV estas nomita akuta HIV, ĉefa HIV aŭ akuta retrovirusa sindromo. Multaj individuoj disvolvas gripecan malsanon, mononukleozon aŭ glandan febron 2–4 semajnojn post ekspono dum aliaj ne havas gravajn simptomojn.

### Klinika latenteco 
La dekomencajn simptomojn sekvas stadio nomita klinika latenteco, sensimptoma HIV, aŭ kronika HIV. Ĝis ĉirkaŭ 20&nbsp;jaroj (averaĝe, ĉirkaŭ ok jaroj). Kvankam tipe estas malmultaj aŭ neniu simptomoj dekomence, preskaŭ je la fino de tiu stadio multaj personoj suferas febron, pezperdon, stomakintestajn problemojn kaj muskuldolorojn. Alia grupo konsistas el tiuj kiuj retenas malaltan aŭ nedetekteblan virusŝarĝon sen kontraŭretrovirusa traktado, konata kiel "elitaj kontrolantoj" aŭ "elitaj subpremantoj". Ili estas proksimume 1 el 300 infektitaj personoj.

### Akirita Imuno-Deficita Simptomaro
**Akirita Imuno-Deficita Simptomaro**, en angla *acquired immunodeficiency syndrome*, (AIDS, aidoso) estas difinita kiel infekto pro HIV kun ĉu CD4+ T ĉeloj kelkulitaj sub 200 ĉeloj por µL aŭ okazado de specifaj malsanoj asociaj kun infekto per HIV. Kiuj infektoj okazos dependas parte el kiuj organismoj estas abundaj en la medio de la persono.

Personoj kun Aidoso havas pliigitan riskon disvolvi variajn virus-devenajn kancerojn, kiel la sarkomo de Kaposi, la limfomo de Burkitt, la limfomo de la ĉefa centra nervosistemo, kaj la utera kancero. La sarkomo de Kaposi estas la plej ofta kancero, ekzistanta en 10% ĝis 20% de personoj kun HIV. La dua plej ofta kancero estas limfomo, kiu estas kaŭzo de morto de preskaŭ 16% de personoj kun Aidoso kaj estas la komenca signo de Aidoso en 3% ĝis 4% de kazoj.

Krome, personoj kun Aidoso ofte suferas pro sistemaj simptomoj kiel longaj febroj, ŝvitado (ĉefe nokte), svelitaj limfaj ganglioj, malvarmegoj, malforteco, kaj neintencita pezperdo. Diareo estas alia ofta simptomo, okazanta en ĉirkaŭ 90% de personoj kun Aidoso. Ili povas ankaŭ estis atakitaj de diversaj psikiatriaj kaj neŭrologiaj simptomoj sendepende ĉu temas pri oportunismaj infektoj aŭ kanceroj.

## Transmisio 
HIV estas disvastigita per tri ĉefaj vojoj: seksa kontakto, grava ekspono al infektitaj korpofluaĵoj aŭ histoj, kaj el patrino al filo dum gravedo, nasko aŭ mamnutrado (konata kiel vertikala transmisio). Ne estas risko akiri HIV se eksponita al fekaĵoj, nazaj sekrecioj, salivo, sputaĵoj, ŝvito, larmoj, urino, aŭ vomado se tio ne estas poluita per sango. Eblas ankaŭ iĝi kuninfektita per pli ol unu tipo de HIV, stato konata kiel HIV "superinfektado".

## Kronologio 
eta|250px|**Rock Hudson** unua famulo kun aidoso.

dekstra|350px|eta|Procentaĵo de plenkreskuloj infektitaj en 2005

* 1981, oni konis la unuajn kazojn en Usono: ĉiuj estis samseksemaj viroj. Tiujare mortis 234 malsanuloj.
* 1983, la usonaj aŭtoritatoj avertis pri la danĝero kontaĝi pere de sangodonado; tamen en aliaj landoj (eĉ disvolvigitaj) tio prokrastiĝos: en Svisio oni faros ekde 1986, en Hispanio sisteme nur ekde 1992; en tiu epoko multaj hemofiliuloj infektiĝos pro kulpo de la neatentemaj sanaŭtoritatoj. En Parizo la Instituto Pasteur sukcesis izoli la viruson HIV.

* 1985, oni komencis pristudi la antikorpojn en Usono kaj Japanio. Samjare oni konis la unuan kazon de famulo, nome Rock Hudson, fama holivuda aktoro, kiu agnoskis suferi la malsanon: dum la bedaŭrinda historio de Aidoso, multaj famuloj partoprenos en ĝi.

* 1987, aperis la unua medikamento (AZT), la unua espero por malsanuloj.

* 1989, la unuaj aktivuloj sukcesis malaltigi la prezon de la AZT. La premo de tiuj kolektivoj, kiel ActUp, estos decida por tiuj sukcesoj.

* 1991, forpasis Freddie Mercury, kantisto de la rokbando Queen; li estis kaŝinta sian malsanon ĝis la antaŭmorto. Samjare aperis la ruĝa laĉo kiel simbolo de la lukto kontraŭ Aidoso. Ankaŭ samjare jam estis ĉirkaŭ 10 milionoj da infektitoj tutmonde.

* 1993, aperis la unua holivuda filmo pri la temo, nome Philadelphia, Tom Hanks ricevis Oskar-premion pro sia rolo kiel advokato maljuste maldungita pro sia malsano.

* 1996; alia famulo, nome Magic Johnson, konata korbopilkisto, estis anoncinta sian infekton en 1991 kaj retiriĝis el korbopilko pro timo de liaj kunuloj; tamen li revenis en 1996, kiel simbolo, ke aidosuloj povas havi normalan vivon. Samjare la usona sciencisto David Ho ricevis honoron pro esti priserĉinta pri kombina terapio per tri samtempe uzataj medikamentoj, kiu ebligus regi la infekton.

* 21-a jarcento, la pandemio disvastiĝis tra Afriko, dum haltigis sian kreskon en disvolvigitaj landoj. La batalo estas inter farmaciajn entreprenojn kaj registaroj, kiuj klopodas havigi malmultekostajn medikamentojn.

* 2002, Bocvano estis la unua afrika lando kiu decidis nacian agadplanon kontraŭ la malsano.

* 2007, Brazilo estis la unua lando kiu decidis aĉeti generikan medikamenton, kontraŭ la malhomaĵo de farmaciaj entreprenoj pliriĉiĝi per vendo de medikamentoj kontraŭ aidoso.

## Nombroj 
Kiel ekzemplo de meza lando oni prenu la kazon de Hispanio, ne tiom disvolvigita medicine kiel ekzemple Usono, sed ne tiom malriĉa kiel subsaharaj landoj. El 1981 - kiam aperis la malsano - ĝis 2006 oni diagnozis ĉirkaŭ 75 000 malsanulojn, el kiuj **50 000 estis mortintaj en 2006**, tio estas **du trionoj mortis**. Dum tiuj jaroj la proporcio inter diagnozoj kaj mortoj preskaŭ paralelis kun plialtiĝo el 1987 (498 kazoj kaj 189 mortoj) al 1994 (7 477 kazoj kaj 5 058 mortoj). En 1996 oni komencis uzi terapiojn kombinitajn kun kontraŭvirusiloj kaj jam de antaŭe oni informis sufiĉe la loĝantaron pri la risko de kontaĝo; pro tio la nombroj kaj de mortoj kaj de diagnozoj descendis el 1996 (6 733 kazoj kaj 5 749 mortoj) al jaro 2000 (2 872 kazoj kaj 1 767 mortoj). Tamen ŝajne ĉirkaŭ tiam la virusoj mutaciiĝis kaj pro tio la mortokvanto ne tiom descendis. Krome la publika timo malpliiĝis kun la malpliiĝo de la malsanulnombro kaj ankaŭ la nombro de diagnozoj ne malpliiĝis tiom kiom ĝis tiam. Tiele ambaŭ nombroj (kaj de diagnozoj kaj de mortoj) multe maldraste malpliiĝis dum la unua jarkvino de la 21-a jarcento. Ĉirkaŭ 3,000 personoj malsaniĝas ĉiujare kaj el tiuj 40 % ne scias pri tio, ĉefe inter nesamseksemuloj, ankaŭ inter samseksemuloj sed iom malpli kaj multe malpli inter droguloj.

En 2009 Aidoso infektas proksimume 33 milionoj da homoj, inkluzive de 1 miliono en Usono.

## Prevento 
[eta|150px|[Simbolo de la batalo kontraŭ la aidoso.]]
Prevento estas la plej efika ago kontraŭ la aidosa viruso. Per la uzo de kondomoj, sterilaj injektiloj por uzo de drogoj, vakcinado aŭ sangodonaco eblas malhelpi infekcion. Post infekciriska evento oni povas malgrandigi la riskon uzante tiel nomatan postekspozician profilakson.

Ne ekzistas kontraŭ-aidosa vakcino. Malsukcesis la kreado de vakcino pro la granda mutado de la viruso.

## Limigo de rajtoj de infektitaj 
Leĝaro de 12 landoj malpermesas al homoj infektitaj de HIV eniri siajn landojn. kaj la kemiisto Kary Mullis. Iliaj tezoj influis la iaman sudafrikan prezidanton Thabo Mbeki, kiu nomumis Duesberg en 2001 membro de la sudafrika komisio pri aidoso.

La disvastiĝkvoto de HIV/aidoso atingas en Sudafriko pli ol 20 %, ĉirkaŭ 370 000 homoj mortis en 2003 en Sudafriko pro aidoso.
Mbeki mem rifuzas ian rilaton inter HIV kaj aidoso.
Kary Mullis famiĝis pro la malkovro de PĈR, per kiu eblas interalie evidentigi HI-virojn en la korpo de malsanuloj. Sed de kiam li nomis sin viktimo de homkaptado fare de eksterteruloj kaj konatigis sian emon al astrologio, la plej multaj sciencistoj ne plu konsideras lin fidinda.

Tiaj opinioj estas kritikitaj kiel danĝeraj teorioj de la plej multaj medicinistoj. Pro la neado de la rilato inter HIV kaj aidoso en Sudafriko malrapidis la enkonduko de kontraŭ-aidosa terapio ĝis 2004. Oni taksas ke pro tia politiko mortis nenecese almenaŭ 350 000 homoj inter 2000 kaj 2005 kaj infektiĝis samtempe ĉirkaŭ 35.000 beboj per HIV.

## Agado kontraŭ Aidoso
[dekstra|eta|203x203ra|[Kondomo sur obelisko en Bonaero.]]
Monda Tago de Aidoso estas markita por la 1-a de decembro ĉiujare kaj estas dediĉita al konsciigo de la mondo pri la aidosa epidemio kaŭzita de la disvastiĝo de la aidosa viruso. Ekde 1988 ĝis 2004 la tago estis organizita fare de la organizo UNAIDS (Komuna Programo de Unuiĝintaj Nacioj pri HIV kaj Aidoso), kiu estis aliĝinta al Unuiĝintaj Nacioj kaj kiu, post interkonsiliĝo kun aliaj organizaĵoj, elektas temon ĉiujare por marki la Mondan Tagon de Aidoso. En 2005, UNAIDS transigis respondecon pri Monda Aidoso-Tago al la Monda Aidosa Kampanjo (WAC), sendependa organizo. La temo elektita por marki la Mondan Tagon de Aidoso de 2005 ĝis 2010 estas: "Ĉesu Aidoson: Konservu la promeson". Tiu ĉi afero estas ne nur menciita en la Monda Tago de Aidoso sed en organiza laboro tutjare.

Dum la Monda Tago de Aidoso, la organizo instigas la publikon al kvar agadoj:

* Portante ruĝan rubandon
* Parolu kun aliaj pri aidoso
* Engaĝiĝo al sociaj agadoj pri la temo de aidoso
* Kontribuoj al la medicina kaj socia batalo kontraŭ la malsano

La Tutmonda Fonduso por Batali Kontraŭ Aidoso, Tuberkulozo kaj Malario (, ofte nomita **The Global Fund** (*La Tutmonda Fonduso*)) estas internacia financa institucio establita en januaro 2002 por draste pliigi financadon por la batalo kontraŭ la tri epidemiaj malsanoj de aidoso, tuberkulozo kaj malario . Ĝis nun, pli ol 2,7 miliardoj da dolaroj estis investitaj en pli ol 150 landoj tra la mondo por batali kontraŭ kaj ekstermi ĉi tiujn malsanojn .

## En la e-lingva gazetaro 
Ankaŭ en la esperantlingva gazetaro, la temo kompreneble ofte prilumiĝis. Unu ekzemplo inter multaj estas la artikolo de 1995 "Aidoso: rifuĝo en malkonon" de d-ino Dorothy Blake, tiutempe direktoro de ekstera kunordigado kaj mobilizado por la globa programo de Aidoso en la Monda Organizaĵo pri Sano, publikigita en Kontakto 1995:4, paĝoj 8 kaj 9.
	
Alia ekzemplo estas la artikolo "Aidoso: rifuĝo en malkonon" de d-ino Dorothy Blake, tiutempe direktoro de ekstera kunordigado kaj mobilizado por la globa programo de Aidoso en la Monda Organizaĵo pri Sano, publikigita en Kontakto, septembro-oktobro 1995.

Post pli ol kvarono da jarcento en la sama gazeto Ariel Bonkorpa en kvarpaĝa artikolo trairas itineron kiel gejo kiu sekvis la evoluon de Aidoso kaj HIV laŭ filmoj kaj televidaj serioj, nome sveda *Torka aldrig tarar utan hanskar* pri Stokholmo, *Pose* en Novjorko, ''It's a Sin* en Londono kaj esearo de Bernstein Sycamore nomata *Between Certain Death and a Possible Future*. Sekve li komentas la progreson faritan per PrEP (*Pre-exposure prophylaxis for HIV prevention*, Antaŭekspona prifilaktiko kontraŭ-HIV), medikamento kiu preventas infektigon je HIV kaj finas per komento al verko de Sarah Schulman nome *The Gentrification of the Mind*.

## En popola kulturo 
*Mauvais sang* (Malbona sango) estas franca drama filmo reĝisorita de Leos Carax, publikigita la 26an de novembro 1986. Tiu verko, grava por sia aŭtoro kaj por la franca kinarto de la 1980-aj jaroj, estas same unu de la unuaj filmoj kiuj temas, kvankam metafore, pri Aidoso.

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Mandell GL, Bennett JE, Dolin R, eld. (2010). *Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases* (PDF) (7a eld.). Philadelphia, PA: Churchill Livingstone/Elsevier. ISBN 978-0-443-06839-3.
* Joint United Nations Programme on HIV/AIDS (UNAIDS) (2011). *Global HIV/AIDS Response, Epidemic update and health sector progress towards universal access* (PDF).  Joint United Nations Programme on HIV/AIDS.

## Vidu ankaŭ 
* Aidoso-retaksado
* Aidosa orfo
* Akirita imuna deficito
* HIV/aidos-aktivismo
* Primara imuna deficito

## Eksteraj ligiloj 
* Vladimir LEMELEV: MEDICINO: Afriko kaj aidoso el Monato (2004/2 p.&nbsp;13)
* Monda tago pri aidoso (1-a de decembro)
* Komuna UN-programo pri aidoso

* UNAIDS – Joint United Nations Program on HIV/AIDS
* HIVinfo – Informaro pri traktado de HIV/AIDS, prevento kaj esplorado, *U.S. Department of Health and Human Services*
* 2018 Rekomendoj de *International Antiviral Society''

Kategorio:Homa imunonesufiĉestiga virusa malsano

Kategorio:Virusaj malsanoj de homoj
Kategorio:9-a oficiala aldono