Fulana lingvo

eta|maldekstre|542x542px|Kelkaj afrikaj lingvoj i.a. la **fulana**.La **fulana lingvo** (ankaŭ kelkfoje **fulba lingvo** aŭ en la propra lingvo ***Pulaar***) estas lingvo de Okcidenta Afriko, parolata de la fulanoj en Gambio kaj Gvineo, de la fulanoj en Kameruno kaj en Sudano. Ĝi estas parolata ankaŭ kiel unua lingvo de la tukuloroj en la valo de la rivero Senegalo kaj kiel dua lingvo de popoloj en aliaj areoj. Entute 40 milionoj da homoj parolas la fulanan Tamen, tradukistoj de la Biblio supozas, ke almenaŭ oni bezonas 7 diferencajn tradukojn por fari ĝin komprenebla por ĉiuj parolantoj de la fulana, kaj etnologoj konsideras kelkajn el la variantoj kiel separatajn lingvojn:

### Orientocentra 
Fulfulde, Orienta Niĝero (Niĝero)

Fulfulde, Centrorienta Niĝero (Niĝero)

Fulfulde, Niĝeria (Niĝerio)

* 1.700.000 en Niĝerio (2000)

### Orienta 
#### Fulfulde, Adamava, fub 
* 700.000 parolantoj en Kameruno (1993)
* 128.000 en Ĉado (1993)
* 90.000 en Sudano (1982)

#### Fulfulde, Bagirmi, fui 
* 24000 parolantoj en Ĉado
* 156.000 parolantoj en Centrafrika Respubliko (1996).

### Okcidentocentra 
#### Fulfulde, Maasina, ffm 
* 900.000 parolantoj en Malio (1991)
* 7000 parolantoj en Ganao (1991)

#### Fulfulde, Borgu, fub 
* 280.000 parolantoj en Benino (2002)
* 48.000 parolantoj en Togolando (1993)
* parolata ankaŭ en Niĝerio

#### Pular 
Oni donas ankaŭ alternativajn nomojn kiel *Futa Ĝalon* (kio estas fakte la nomo de la regiono kie ĝi estas parolata).
* 2.550.000 parolantoj en Gvineo (1991)
* 50.000 parolantoj en Malio (1991)
* 136.000 parolantoj en Senegalio (2002)
* 178.000 parolantoj en Sieraleono (1991)

Pular estas oficiala regiona lingvo en Gvineo, kaj multaj parolantoj estas unulingvaj. La lingvo prunteprenis multe el la araba kaj la franca, sed ankaŭ el la angla, portugala, malinka, susu, volofa kaj aliaj.

### Okcidenta 
#### Pulaar 
Maŭritanio, Senegalio kaj Gambio

## Skribado 
### Latina alfabeto 
Por skribado estas uzata la latina alfabeto, sed la fulana uzas la jenajn aldonajn specialajn literojn por distingi signife diferencajn sonojn: Ɓ/ɓ, Ɗ/ɗ, Ŋ/ŋ, Ɲ/ɲ, Ƴ/ƴ (i.e. ''imploda B, imploda D, velara N [sonoj kiel "ng" en la angla "king'], palatala N, ejektd Y*). La apostrofo ʼ estas uzata kiel gorĝa halto. En Niĝerio ʼy anstataŭas ƴ, kaj en Senegalio la litero ñ estas uzata anstataŭ ɲ.

#### fulana alfabeto 
**a, aa, b, mb, ɓ, c, d, nd, ɗ, e, ee, f, g, ng, h, i, ii, j, nj, k, l, m, n, ŋ, ny **(or **ñ** or **ɲ**)**, o, oo, p, r, s, t, u, uu, w, y, ƴ**

La literoj **q, x, z** estas uzataj en kelkaj kazoj por prunteprenitaj vortoj.  En la pulana de Gvineo (*Pular*) estas aldona litero - **ɠ** - estas parto ankaŭ de la ortografio.

### Araba skribado 
La fulana estis skribita ankaŭ en la araba alfabeto aŭ *Ajami* ĝis la eŭropa koloniigo. Tio daŭras iagrade kaj ĉefe en kelkaj areoj kiel Gvineo.

### Alfabeto ADlaM 
La gvineaj fratoj Ibrahima kaj Abdoulaye Barry kreis propran alfabeton por la lingvo fulana (*Pulaar*), lingvo parolata de 40 milionoj da fulanoj en Okcidentafriko, ĉar ĝi neniam havis propran alfabeton. Tio signifis ke la poemoj, kantoj, menuoj, leteroj kaj retpoŝtoj de la fulanoj estis ĉiuj skribitaj per aliaj alfabetoj kaj popolo kiu ne povas komuniki ciferece per alfabeto, kiu reflektas la propran lingvon, ne nur uzas aliajn skribsistemojn, sed iam ankaŭ aliajn lingvojn. Tial la du fratoj, Ibrahima (14-jaraĝa- kaj Abdoulaye (10-jaraĝa), komencis ekde 1989 inventi alfabeton por helpi konservi la fulanan kulturon: ADLaM, akronimo kiu uzas la unuajn kvar literojn de la alfabeto kaj kiu signifas "A*lkule Dandayɗe Leñol Mulugol*", aŭ "*la alfabeto kiu protektas la homojn kontraŭ malapero*".

Laŭ Abdoulaye Barry ĉiu, kiu ne scipovas legi aŭ skribi en la franca, estas konsiderata analfabeta en iuj partoj de Afriko, precipe tiuj kun kolonia heredaĵo kiuj volas regi la popolon farante la registaran komunikadon en lingvo, kiun pli ol tri kvaronoj de la loĝantaro ne komprenas.

Ene de ses monatoj ili ellaboris funkciantan manuskripton: 28 literoj, skribitaj de dekstre al maldekstre, kiel en la araba. La knaboj kundividis sian alfabeton kun iu ajn, kiu montris intereson. Ili transskribis librojn, ellaboris broŝurojn kaj organizis klasojn. La skribo estis intertempe akceptita de la konsorcio de Unikodo kaj de Microsoft.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Arnott, David W. (1970). *The nominal and verbal systems of Fula*. Oxford: Clarendon Press.
* Wilson, W. A. A. (1989). Atlantic. In John Bendor-Samuel (Ed.), *The Niger-Congo Languages'', pp.&nbsp;81–104.

## Eksteraj ligiloj 
*  
* Filmeto pri la nova fulana alfabeto ADlaM
* http://www.pulaagu.com
* http://www.jamtan.com
* http://www.kawtal.org 
* http://www.kawtal.com
* Miɗo Waawi Pular! Learner's guide to Pular (Fuuta Jallon)  de Herb Caudill kaj Ousmane Diallo
* Online learner's guide to Adamaoua Fulfulde 
* Etnologa signifo de Fula
* Fulfulde Language Family Report (SIL) - ĝi inkludas mapon de dialektoj
* FULA (Fulfulde, Pulaar, Fulani, Peul) Lingvoretejo  el MSU's Webbook of African Language Resources  (el 1980-aj jaroj)
* Pular Language Ebooks , PDF
* PanAfrican L10n retejo pri la fulana

Kategorio:Atlantika lingvaro

Kategorio:Lingvoj de Afriko
Kategorio:Lingvoj de Senegalo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto