Globomutuo

La **Globomutuo** aŭ **Globokraco** (*Crax globulosa*) estas minacata membro de la familio de Kracedoj, nome enhavanta jakuojn, mutuojn, kaj ĉaĉalakojn. Ĝi troviĝantas en malproksimaj pluvarbaroj de okcidenta Amazona Baseno en Sudameriko.

## Aspekto 
upright|eta|maldekstra|Kapo kaj kolo de maskla plenkreskulo
La Globomutuo estas ĉirkaŭ 82–89 cm longa, kaj pezas ĉirkaŭ 2,500 g. Ĝi estas granda mutuo kiu ne havas la blankan vostopinton troviĝantan ĉe multaj el tiuj birdoj; la plumoj laŭlonge de la kresto estas krispaj antaŭen. Temas pri evidenta kazo de seksa duformismo, kiel ĉe aliaj samgenranoj. Maskloj havas nigran plumaron ĝenerale escepte ĉe la blanka kloakareo (areo inter kruroj kaj vosto). La irisoj estas malhelbrunaj; kruroj, piedoj kaj beko estas nigrecaj. Ĝi havas rimarkindajn karmezinajn bekornamojn—a rondoforma ruĝa karunklo kun osteca kerno ornamas la bazon de la supra maksilo (kaj estas tialo kaj por la komuna nomo kaj por la latina scienca nomo), dum la vaksaĵo etendas almenaŭ duonvoje sub tiu karunklo kaj sub la bazo de la mandiblo formas malgrandan karnecan bridon.

Ino havas nigran plumaron ĝuste kiel masklo, sed ties kloakareoj estas ruĝece sablokoloraj. Ĉe kelkaj, la flugoplumoj kaj foje la flugilkovriloj havas svagan brunecan marmornuancon. Ankaŭ ties beko kaj irisoj estas nigrecaj, sed ties piedoj kaj kruroj estas grizeckarnecaj. Ili ne havas la bekajn karunklon kaj bridon, kaj ties vaksaĵo estas briloranĝe-ruĝa. Junaj maskloj havas malpli disvolvigitajn vizaĝajn ornamojn, kutime kun pli flaveca nuanco kiel ĉe inoj.

File:Wattled Curassow Crax globulosa Head 2600px.jpg|Ino de GlobomutuoNotu malhelan bekon kaj oranĝecan vaksaĵon
File:Crax globulosa.jpg|Juna masklo de Globomutuo
File:Crax rubra (Great Curassow) - male.jpg|Masklo de Globomutuo (*C. rubra*)
File:Crax alector (Rio Zoo).jpg|Orienta Blankapuga mutuo (*C. a. alector*)Notu helan bekon. Vaksaĵo estas oranĝec-ruĝa ĉe okcidenta subspecio.
File:Crax daubentoni 002.jpg|Plenkreska masklo de Flavbrida mutuo (*C. daubentoni*)
File:Crax blumenbachii (male).jpg| Plenkreska masklo de Ruĝbeka mutuo (*C. blumenbachii*)Notu karmezinan vaksaĵon kaj manko de markata bekokarunklo

## Taksonomio kaj sistematiko 
[eta|Globomutuo de [Joseph Smit|J. Smit.]]
La Globomutuo estas unu el la specioj de la genro *Crax* priskribitaj en 1825 de Johann Baptist von Spix; la tipa loko estas la regiono Solimões (meza Amazona Rivero). Ties scienca nomo *Crax globulosa* povas esti tradukita al "karunkla mutuo". *Crax* estas termino por mutuoj enkondukita de Mathurin Jacques Brisson en sia verko de 1760 *Ornithologia* kaj adoptita de Linnaeus kiel genronomo en sia verko *Systema naturae*. La vorto *globulosa* aludas al posedo de unu aŭ pliaj elstaraj rondoformaj elstaraĵoj (el latina *globus* "globo"); ĉikaze ĝi aludas evidente al elstara bekokarunklo de maskla plenkreskulo. Tiu birdospecio, kun ties rimarkindaj trajtoj, estis sekve priskribita kiel nova fare de kelkaj sciencistoj kiuj ne konis la priskribon fare de Spix. Ĝi ne havas agnoskitajn subspeciojn. 

En kaptiveco oni scias, ke tiu specio hibridiĝis kun la Blubeka mutuo (*Crax alberti*). Tiu specio estas de la norda grupo de *Crax*. La Flavbrida mutuo (*C. daubentoni*) estas probable pli proksima al ĝi, sed senrilate ĝi estas tre distinga el la Globomutuo. Sed eble eblaj (kvankam ne nepre fruktodonaj) hibridoj estas supozitaj inter ĉiuj ajn du specioj el Kracedoj. La koloro kaj la formo de la bekornamoj de masklaj hibridoj de la genro *Crax* ne estas facile antaŭanonceblaj, sed trajta movo postulus, ke la orienta (se iu) subspecio el la Blankapuga mutuo (*C. a. alector*) havus ruĝan ornamon, ĉar neniu ruĝornama samgenrano loĝas en aŭ ĉe ties teritorio. La ruĝa vaksaĵo de la okcidenta blankapuga mutuo povus bone esti ŝulda al la eventuala hibridiĝa introgresio de aleloj de *C. globulosa*, ĉar malverŝajnas ke la areo de Solimões estas tute netrapasebla por tiuj birdoj.

Ĉe la orienta limo de ties teritorio, nome la rivero Madejra, supren en Bolivio, la Globomutuo loĝas dise tra plej el norda Bolivio en regiono de 700 km ĉirkaŭ la kunfluoj de la alfluantoj de la Madejro, nome kvar ĉefaj riveroj de norda Bolivio. En Brazilo, tiu birdospecio troviĝantas en naturo nur en Amazonia subŝtato (ĝi iam loĝis ankaŭ en Rondônia), nome ĉe la Juruao, la Javario, la Japurao, kaj ĉe ties plej nordorienta limo ĉirkaŭ la regionoj de la kunfluoj laŭlonge de Solimões, Madejro, Rio Negro, kaj Purus.

Kiel plej el la Kokoformaj faras, ĝi manĝas ĉefe plantan materialon, suplementite de kelkaj malgrandaj (tipe senvertebruloj) animaloj—inklude almenaŭ foje krustulojn kaj fiŝojn –, sed estas malmulta aktuala informo. Manĝe, ĝi estis observita vagante surgrunde malpli ofte ol la aliaj mutuoj de la genro *Crax*, indike, ke ĝi eble preferas diferencan manĝaĵojn (ekz. freŝa frukto anstataŭ falintaj semoj) ol siaj proksimaj parencoj.

La reprodukta sezono en naturo estas nekonata; reprodukta aktivado estis notita inter Junio kaj Aŭgusto sed ekzistas malmultaj registroj kaj kiel ĉe multaj pluvarbaraj birdospecioj eble ne estas tre bone markitaj reproduktaj kaj nereproduktaj sezonoj. Maskloj allogas inojn ĉirkaŭparadante ilin kaj elsendante zumajn alvokojn. Tiuj birdoj kopulacias surgrunde, kaj ĉe multaj aliaj Kokanseroj kaj ĉe paleognatoj la maskloj havas ian penison. Paroj eble formiĝas por jaroj, ofte esence por la tuta vivo, kiel ĉe aliaj mutuoj; foje povas okazi ŝanĝo de partnero, kaj kie maskloj estas ofte ĉasataj (ties laŭtaj alvokoj faras ilin facile troveblaj) survivantoj povas pariĝi kun pli ol unu ino.

Eble estas iome pli ol 10,000 plenkreskuloj de *C. globulosa* reste en la mondo, sed se ekzistas aliaj populacioj krom tiuj konataj, ili povus nombri malpli ol 5,000 individuoj kuniginte plenkreskulojn kaj junulojn. Ekzistas kaptiva birdonombro kaj laŭ mutuaj standardoj estas eĉ sufiĉe multnombra. La specio foje reproduktiĝas en kaptiveco, sed tio estas entute nesufiĉa por kompensi la malpliiĝon en naturo—partikulare ĉar ĝi ricevas malmulte laŭleĝan protektadon kaj ĝi ne estas konata el protektita areo for de la Naturrezervejo Mamiraŭao (populacio el la rivero Apaporis ĉe la Nacia Parko Ĉiribikete ŝajne foriris).

## Notoj 
## Referencoj 
* Alarcón-Nieto, Gustavo & Palacios, Erwin (2005): Confirmación de la segunda población del pavón moquirrojo (*Crax globulosa*) para Colombia en el rió Caquetá [Konfirmo de dua populacio ĉe Kolombio de Globomutuo (*Crax globulosa*) en malsupra Kaketao]. *Ornitología Colombiana* **3**: 97-99 [hispana kun angla resumo]. PDF kompleta teksto 
* Blake, Emmet R. (1955): A collection of Colombian game birds. *Fieldiana Zool.* **37**(5): 9-23. kompleta teksto ĉe Internet Archive
* del Hoyo, Josep (1994a): 48. Wattled Curassow. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): *Handbook of Birds of the World* (Vol.2: New World Vultures to Guineafowl): 361-362, Plate 34. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6
* del Hoyo, Josep (1994b): Cracidae. *In:* del Hoyo, Josep; Elliott, Andrew & Sargatal, Jordi (eds.): *Handbook of Birds of the World* (Vol.2: New World Vultures to Guineafowl): 310-363, Plates 30-34. Lynx Edicions, Barcelona. ISBN 84-87334-15-6
* Pereira, Sérgio Luiz & Baker, Allan J. (2004): Vicariant speciation of curassows (Aves, Cracidae): a hypothesis based on mitochondrial DNA phylogeny. *Auk* **121**(3): 682-694 [angla kun hispana resumo]. DOI:10.1642/0004-8038(2004)121[0682:VSOCAC]2.0.CO;2 HTML resumo HTML kompleta teksto senbilda 

## Eksteraj ligiloj 
* BirdLife Species Factsheet. 
* Filmetoj de Globomutuo ĉe Internet Bird Collection
* Fotaro de Globomutuo  VIREO
* Foto-High Res; Artikolo pbase.com
* Foto-Mez Res ; Article  armonia-bo.org — "Wattled Curassow Program"--(ĉe kunfluo inter Rio Negro-Amazono confluence)

Kategorio:Kracedoj
Kategorio:Kokoformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko