Sturno

La **vulgara sturno**, **ordinara sturno**, **eŭropa sturno** aŭ simple **sturno** *(Sturnus vulgaris)* estas paserina birdo de la familio de Sturnedoj kaj la plej tipa el la genro, kiu siavice estas la plej tipa en la familio.

Tiu specio de sturno estas indiĝena de plej parto de moderklimataj Eŭropo kaj okcidenta Azio. Ili estas loĝantaj birdoj en suda kaj okcidenta Eŭropo kaj sudokcidenta Azio, dum nordorientaj populacioj migras suden kaj okcidenten vintre al tiuj regionoj, kaj eĉ iom pli suden al areoj kie ili ne reproduktiĝas, nome en Iberio kaj norda Afriko. Ĝi estas disvastiĝinta ankaŭ en Aŭstralio, Novzelando, Nordameriko kaj Sudafriko.

## Taksonomio 
eta|maldekstra|Sturno
En la genro *Sturnus*, la Eŭropa sturno estas la tipa specio, la ununura kun ĉiuj tipaj karakteroj de tiu genro. Estas en tiu genro kie la surgrunda manĝotekniko de sondado per malferma beko estas plej antaŭenigita; la tekniko inkludas emmeton engrunde de la malferma beko kiel metodo serĉi kaŝitajn manĝerojn. Eŭropaj sturnoj havas la fizikajn trajtojn kiuj permesas ilin uzi tiun manĝoteknikon, kiu sendube helpis la specion disvastiĝi tiom amplekse.

Kune kun la *Sturnus vulgaris*, la genro *Sturnus* inkludas ankaŭ kelkajn speciojn kiuj ŝajne estas pli malpli rilataj, sed kelkaj pridisputas ĉu se la taksonomio baziĝas sur natura evolua grupigo, tiam nur la Eŭropa kaj la Nigra sturno estu grupigitaj kune.

### Subspecioj 
[altdekstre|eta|*S. v. faroensis* ĉe [Ferooj]]
Estas kelkaj subspecioj de la Eŭropa sturno, kiuj varias laŭ irizeco de plenkreska plumaro. Laŭ grada variado laŭ geografiaj teritorioj kaj etenda intergradado, oni interkonsentas ke la subspecioj estas klinaj. Akceptado de diferencaj subspecioj varias inter diversaj fakuloj.
* ***Sturnus vulgaris vulgaris*** Linnaeus, 1758. Ordinara sturno. Plej parto de Eŭropo, escepte fora nordokcidento kaj fora sudoriento; ankaŭ Islando kaj la Kanarioj, kie ĝi estas ĵusa kolono. Ankaŭ enmetitaj populacioj tutmonde apartenas al tiu subspecio.
:Nomiga subspecio. La brilo estas verda en kapo, ventro kaj suba dorso, bronzopurpura en kolo al supraj brusto kaj dorso, kaj purpura en flankoj kaj supraj flugilkovriloj. Nefacile videblaj helgrizaj bordoj en subaj flugilkovriloj. En orientaj partoj de la teritorio, pli purpura kaj malpli bronza briloj.
* ***Sturnus vulgaris faroensis*** Feilden, 1872. Feroa sturno; foje misliterumita *faeroensis* aŭ *faroeensis*. Ferooj.
:Iom pli granda ol la nomiga, ĉefe ĉe beko kaj kruroj. Plenkreskuloj kun pli malhela kaj senkolora verda brilo kaj malpli punkteco eĉ en freŝa plumaro. Junuloj estas fulgonigraj kun blankecaj mentono kaj areoj en ventro; gorĝo kun nigreca punkteco.
* ***Sturnus vulgaris zetlandicus*** Hartert, 1918. Ŝetlanda sturno. Ŝetlandoj.
:Kiel *faroensis* sed intermeza laŭ grando inter tiu kaj *vulgaris*. Birdoj el insuloj Fair, Sankta Kildo kaj Foraj Hebridoj estas intermezaj inter tiu subspecio kaj la nomiga kaj ties lokigo kun *vulgaris* aŭ *zetlandicus* varias laŭ la fakuloj. Malhelaj junuloj troviĝas foje en Skotio kaj suden, indike iom da genofluo el *faroensis* aŭ origina polimorfismo kiu iĝis hegemonia en *faroensis*.
* ***Sturnus vulgaris granti*** Hartert, 1903. Azora sturno. Azoroj.
:Kiel nomiga, sed pli malgranda, ĉefe ĉe piedoj. Ofte forta purpura brilo en supraj partoj.
* ***Sturnus vulgaris poltaratskyi*** (Finsch, 1878). Orienta Baŝkirio orienten tra Uraloj kaj centra Siberio, al Lago Bajkalo kaj okcidenta Mongolio.
:Kiel nomiga, sed brile en kapo hegemonie purpura, en verda dorso, en flankoj kutime purpurblua, en supraj flugilkovriloj bluecverda. Dumfluge, videblaj helaj cinamaj bordoj de subaj flugilkovriloj kaj akzeloj; tiuj areoj povas aperi tre palaj en freŝa plumaro.
* ***Sturnus vulgaris tauricus*** Buturlin, 1904. El Krimeo kaj oriente de rivero Dnepro orienten ĉirkaŭ marbordo de Nigra Maro al okcidenta Malgrand-Azio, kvankam ne en altaj teroj kie ĝi estas anstataŭata de *purpurascens*.
:Kiel nomiga, sed klare longflugila. Brilo de kapo verda, de korpo bronzopurpura, de flankoj kaj supraj flugilkovriloj verdecbronzaj. Subflugiloj nigrecaj kun palaj bordoj de kovriloj. Preskaŭ senpunkta en reprodukta plumaro.
* ***Sturnus vulgaris purpurascens*** Gould, 1868. Orienta Turkio al Tbiliso kaj Lago Sevan, en altaj teroj en orientaj bordoj de Nigra Maro anstataŭante *tauricus*.
:Kiel nomiga, sed flugiloj pli longaj kaj verda brilo limigita al orelkovriloj, kolo kaj supra brusto. Purpura brilo ie ajn escepte en flankoj kaj supraj flugilkovriloj kie estas pli bronza. Malhelaj subflugiloj kun fajnaj blankaj bordoj en kovriloj.
* ***Sturnus vulgaris caucasicus*** Lorenz, 1887. Volga Delto tra orienta Kaŭkazo kaj apudaj areoj.
:Verda brilo en kapo kaj dorso, purpura brilo en kolo kaj ventro, pli blueca en supraj flugilkovriloj. Subflugiloj kiel ĉe *purpurascens*.
* ***Sturnus vulgaris porphyronotus*** (Sharpe, 1888). Okcidenta Centra Azio, grade al *poltaratskyi* inter Ĝungara alatau kaj Altajo.
:Tre simila al *tauricus* sed pli malgranda kaj komplete alopatria, separata de *purpurascens*, *caucasicus* kaj *nobilior*.
* ***Sturnus vulgaris nobilior*** (Hume, 1879). Afganio, sudorienta Turkmenio kaj apuda Uzbekio al orienta Irano.
:Kiel *purpurascens* sed pli malgranda kaj flugilmallonga; orelkovriloj kun purpura brilo, kaj subaj partoj kaj subflugiloj kun brilo tre ruĝeca.
* ***Sturnus vulgaris humii*** (Brooks, 1876). Kaŝmiro al Nepalo.
:Malgranda; purpura brilo nur en kolareo kaj foje en flankoj al vostokovriloj, resto kun verda brilo.
* ***Sturnus vulgaris minor*** (Hume, 1873). Sinda sturno. Pakistano.
:Malgranda; verda brilo nur en kapo kaj suba ventro kaj dorso, ie pli purpura brilo.

Oni nomigis kelkajn aliajn formojn, sed estas ĝenerale ne plu konsiderataj validaj. Plejparto estas intergradoj el koincido de teritorioj de diversaj subspecioj.

Konfuzo kun aliaj specioj eblas nur en Iberio, okcidenta Mediteraneo kaj nordokcidenta Afriko vintre, kie ĝi devas esti distingita el tre proksime rilata Nigra sturno, kiu, kiel ties nomo sugestas, havas malpli da punkteco en sia plumaro. La Nigra sturno povas esti distingita nur de proksime pro siaj longaj gorĝoplumoj. Kroma kanto, oni priskribis 11 aliajn alvokojn, inklude arigalvokon, minacalvokon, atakalvokon, grumbalvokon kaj seksalvokon. Ili foje loĝas en malfermaj arbaroj kaj pli rare en arbustaroj kiaj la Aŭstralia makiso. Eŭropaj sturnoj rare loĝas en densaj, humidaj arbaroj (ekzemple pluvarbaroj aŭ humidaj sklerofilaj arbaroj). Ordinaraj sturnoj adaptiĝis ankaŭ al marbordaj areoj, kie ili nestumas kaj ripozas en klifoj kaj manĝas inter algoj. Ties kapablo adaptiĝi al granda vario de biotopoj permesis ties disvastigon kaj setligon tra la tuta mondo —rezulte en veveja gamo el marbordaj humidaj teroj al alpaj arbaroj, el marnivelo al 1900 m super marnivelo. En Aŭstralio, la Eŭropa sturno estas nomata ordinara sturno, kaj ĉeestas tra sudoriento, kvankam oni observis kelkajn izolatajn populaciojn en norda kaj Okcidenta Aŭstralio. Ili estas oftaj tra Novsudkimrio, Viktorio, Kvinslando, Tasmanio, kaj en disaj lokoj ĉe la sudorienta parto de Okcidenta Aŭstralio.

## Kutimaro 
maldekstra|eta|Sturnaro ĉe Valo Napa
Ĝi estas tre gregema specio aŭtune kaj vintre. Argrandoj estas tre variaj, kaj grandaj birdaroj havigas spektaklajn vidaĵon kaj sonon kutime ĉe ripozejoj. Tiuj grandaj aroj ofte allogas rabobirdojn kiaj la Kolombfalko aŭ la Nizo. Aroj formas densan sferecan formaĵon dumfluge, ofte etendiĝante kaj maletendiĝante kaj ŝanĝante formon, ŝajne sen iu ajn flugestro. Tre grandaj ripozejoj, escepte ĝis 1.5 milionoj da birdoj, povas formiĝi en urbaj centroj, arbaroj aŭ kanejoj, kaŭzante problemojn per siaj fekaĵoj (milionoj da fekaĵoj). Tiuj povas akumuliĝi ĝis 30&nbsp;cm alte, mortigante arbojn pro ties kemia kompono; en pli malgrandaj kvantoj la fekaĵoj estas tamen profitaj kiel Sterko, kaj tiele arbaradministristoj povas klopodi movigi ripozejojn el arbarareo al alia por disvastigi la profiton kaj eviti grandajn toksejojn.

Grandaj aroj de pli da unu miliono da sturnoj estis observataj tuj antaŭ suneliro printempe en sudokcidenta Jutlando, Danio. Tie ariĝas marte ĝis nordaj birdoj el Skandinavio kiuj foriras al ties reproduktaj teritorioj meze de aprilo. Tia arigado kreas komplikajn formojn ĉe la ĉielo kiel fenomeno loke konata kiel *Nigra suno*. Por ĝui tiun spektaklon, la plej taŭga loko estas la ĉemaraj marĉejoj (*marsken* en Dana) de Tønder kaj Esbjerg municipo inter Tønder kaj Ribe. En tiaj multnombraj aroj la kuraĝaj rabobirdoj kiuj atakas ilin povas esti damaĝitaj de tiom multnombra reago per sturnaj fekaĵoj kaj vomaĵoj kio povas senflugigi la rabobirdon kiu povas fali aŭ eĉ droni se la atako okazis super akvo.

Sturnoj estas ĉasataj de rabobirdoj, inklude la speciojn de la Migra falko ie ajn kaj de la Berigora falko en Aŭstralio. Tamen, en la 1970-aj jaroj la konsumado de produktoj kemie traktataj per DDT fare de sturnoj kiuj estis sekve manĝataj de Migrofalkoj kaŭzis danĝerajn sekvojn de la toksaĵo en la falko. Kiel rezulto, oni observis malaltajn reproduktajn sukcesojn pro pli maldikaj ovoŝeloj kaj restoj de organokloro en ovoj.

Nestoj de Eŭropaj sturnoj estas tre vundeblaj fare de predantoj kiaj ermenoj, vulpoj, kaj homoj. Ankaŭ la ordinara minao estas minaco, ĉar ili ofte rabas ovojn, idojn kaj eĉ plenkreskajn sturnojn el siaj nestoj.

### Manĝado 
La Eŭropa sturno estas insektovora, kaj tipe konsumas insektojn inklude raŭpojn, tineojn, kaj cikadojn, same kiel araneoj, milpieduloj, centipieduloj, limakoj, kaj malgrandaj lacertoj. Dum la konsumado de senvertebruloj necesas por sukcesa reproduktado, sturnoj estas ĉiomanĝantoj kaj povas manĝi ankaŭ grenon, semojn, fruktojn, nektarojn, kaj rubaĵojn, se estas oportuno.

Estas kelkaj metodoj per kiuj ili manĝas; sed ĉefe ili manĝas el aŭ ĉe la grundo, kaptante insektojn el aŭ sub la surfaco de la grundo. Ĝenerale, sturnoj preferas manĝi inter malaltaj herboj kaj ofte troviĝas inter kaj eĉ sur paŝtantaj animaloj. Ju pli granda estas la aro, des pli proksime estas individuoj unu de alia dum manĝado. Aroj ofte manĝas en unu loko dum iom da tempo, kaj revenas al lokoj kie jam sukcese manĝis. Maskloj kantas dum multe de la konstruado kaj eĉ pli kiam ino alproksimiĝas al lia nesto. Post la seksumado la masklo kaj la ino plukonstruas la neston. Kutimaj nestolokoj estas en arbotruoj, konstruaĵoj, arbostumpoj, kaj artefaritaj nestoskatoloj. Nestoj estas tipe konstruitaj el pajlo, seka herbo, bastonetoj kaj interne kovritaj el plumoj, lano kaj mildaj folioj. Konstruado kutime daŭras 4 al 5 tagoj kaj povas plui dum kovado. Oni aldonas freŝajn herbojn al nestoj kaj tio funkcias kiel insektoforpelilo.

Sturnoj estas kaj monogamaj kaj poligamaj, kvankam ovodemetado estas farataj ĝenerale de unu masklo kaj unu ino, foje la paro povas havi kroman helpanton. Paroj povas esti parto de pli granda kolonio, en kiu kazo kelkaj aliaj nestoj povus okupi la saman aŭ apudajn arbojn. La idoj naskiĝas blindaj kaj nudaj (senplumaj). Ili havigas al si pufan lanugon 7 tagojn post eloviĝo kaj vidon post 9 tagoj. Idoj restas en la nesto dum 3 semajnoj, kiam ili estas manĝigataj konstante de ambaŭ gepatroj dum 1–2 semajnoj. Paroj povas efektivigi ĝis tri ovodemetadojn ĉiun reproduktan sezonon, ofte reuzante kaj rekovrante la saman neston. Krome oni konstatis ke foje junuloj invadas siajn antaŭajn nestojn aŭ najbarajn por eviti novan ovodemetadon. Tamen ĝi estas malfavore influita en norda Eŭropo de intensiva agrikulturo, kaj en kelkaj landoj, ĝi estis listita en Ruĝa Listo pro malpliiĝo de pli da 50 %. En Britio ĝi malpliiĝis pli da 80 % inter 1966 kaj 2004; kvankam populacioj en kelkaj areoj -kiaj Norda Irlando- estas stabilaj aŭ eĉ pliiĝantaj, dum en aliaj areoj -ĉefe en Anglio- malpliiĝis eĉ pli draste. La ĝenerala malpliiĝo atribuiĝis al perdo de manĝoriĉaj pludaŭraj paŝtejoj, kio kondukis al malaltaj survivindicoj de junuloj. Pli grandaj malpliiĝoj observiĝis el 1980 en Svedio, Finnlando, norda Rusio (Karelio), kaj Baltaj ŝtatoj, kaj pli malgrandaj malpliiĝoj en multe de la resto de norda kaj centra Eŭropo. *S. vulgaris vulgaris* vidatas foje ankaŭ en la Ferooj.

### Enmetitaj populacioj 
Tiu adaptebla palearktisa specio estas konsiderata plago en kelkaj el la landoj kien ĝi estis enmetita. La Eŭropa sturno estas trunestanta specio kaj nestos en ĉiu kavaĵo kiun ĝi trafos. Ĝi malfavoris indiĝenajn speciojn kie ĝi estis enmetita pro konkurenco por nestolokoj. Ekzemple en Nordameriko la Purpura hirundo estas nuntempe amplekse dependa el artefaritaj nestodomoj intermetitaj de homoj, kiujn devas esti protektitaj el koloniigo fare de Eŭropaj sturnoj.

#### Aŭstralio 
La ordinara sturno estis origine enmetita en Aŭstralio por malpliigi la populacion de rikoltoplagoj —insektoj kiujn sturnoj manĝas. Komencaj setlantoj deziris la birdan alvenon krede ke sturnoj estas gravaj por la polenigo de lino, grava rikolto. Oni situis nestoskatolojn por la ĵus liberigita specio en farmoj kaj ĉe rikoltejoj. La ordinara sturno estis enmetita en Melburno en 1857 kaj en Sidnejo en 1880. Je la 1880-aj jaroj estis stabilaj populacioj en sudoriento danke al la laboro de enmetantaj komitatoj. Je la 1920-aj jaroj, sturnoj estis disvastigataj en Viktorio, Kvinslando kaj Novsudkimrio, sed tiam ili estis agnoskitaj kiel plago kaj Okcidenta Aŭstralio malpermesis ties importadon en 1895. Pro tiom da tiuj indiĝenaj specioj jam endanĝeritaj, la sturno faras gravan minacon. Ili minacas ankaŭ draste indiĝenan kaj endemian speciaron de la Aŭstralia flaŭro. Semoj ofte ĝermas pli sukcese post ingesto, kaj, ĉar sturnoj kapablas manĝi preskaŭ ĉiujn tipojn de semoj kaj flugi grandajn distancojn, la ordinara sturno estas eksterordinara semodisiganto. Ili kulpas pro disvastigo de invadaj plantospecioj kiaj la *Asparagus asparagoides*. Novaj aroj estas rutine mortpafitaj, dum neatentaj junuloj estas kaptataj kaj enretigitaj. La dua metodo analizas la DNA de la populacioj de la Aŭstralia komuna sturno por scii la migrovojon el orienta al Okcidenta Aŭstralio kaj pli bone organizi evitajn strategiojn.

#### Novzelando 
En Novzelando, la Sturno estis enmetita en 1862, kaj nune ĉeestas en plej parto de la lando.

#### Nordameriko 
eta|maldekstra|Junulo el granda aro en Kalifornio, Usono.
Kvankam estas ĉirkaŭ 200 milionoj da sturnoj en Nordameriko, ili estas ĉiuj posteuloj de ĉirkaŭ 60 birdoj (aŭ 100 http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/European_Starling.html) liberigitaj en 1890 en Central Park, Novjorko, fare de Eugene Schieffelin, kiu estis membro de la *Acclimation Society of North America* kiu klopodis enmeti en Nordameriko ĉiun birdospeciojn menciitajn en la verkoj de William Shakespeare.

Kiel enmetita specio, la Eŭropa sturno ne estas protektita laŭ la Migratory Bird Treaty Act. Sturnoj estas konsiderata damaĝa specio en Nordameriko. Tiuj birdoj, kiuj veturas laŭ enormaj aroj, ofte endanĝeras la aerveturadon, ĝenas la gregobredadon, forpelas indiĝenajn birdojn, kaj ripozas en urboj, kie ili lasas korodajn fekaĵojn kaj kaŭzas centojn de milionoj de dolaroj de damaĝo ĉiujare. En 2008, la agentoj de la usona registaro venenigis, mortpafis aŭ kaptis 1.7 milionoj da sturnoj, pli ol ĉe ĉiu ajn damaĝa specio.

#### Sudafriko 
En Sudafriko la sturno estis enmetita en 1890, kaj estas nune komuna en suda regiono de Kabprovinco, kaj malpli komuna norde en la areo de Johanesburgo.

### Kulturaj referencoj 
* En Kimra Mitologio Branwen malsovaĝigis sturnon kaj sendis ĝin tra la Irlanda Maro kun mesaĝo por ŝia frato Bran, kiu navigis el Kimrio al Irlando por savi ŝin kun sia frato, Manawydan.
* La kapablo de la sturno por imiti homan paroladon havigis al la birdo tiun kameon en la verko de William Shakespeare *Henriko la 4-a (parto 4a)*:
:''The king forbade my tongue to speak of Mortimer. But I will find him when he is asleep, and in his ear I'll holler 'Mortimer!' Nay I'll have a starling shall be taught to speak nothing but Mortimer, and give it to him to keep his anger still in motion.'' (“La reĝo malpermesis mian langon paroli pri Mortimer, sed mi trovis lin kiam li dormos kaj en sia orelo mi enŝovos Mortimer, ĉar mi havos sturnon kiu lernos diri nenion escepte Mortimer kaj mi kolerigos lin”).
* La poemo de William Butler Yeats nome "The Stare's Nest by My Window" (La nesto ĉe mia fenestro) temas pri sturna nesto. "Stare" estas loka, neformala variaĵo de "starling" (sturno).
* En ties albumo de 1999 nome Brighten the Corners, la sendependa rokgrupo de la 19910-aj jaroj nome Pavement elsendis la kanton *Starlings of the Slipstream* (Ondosturnoj).http://www.last.fm/music/Pavement/_/Starlings+of+the+Slipstream La grupo estis el Kalifornio (precize de la norda parto de la regiono de Valo San Joaquin), kie la Eŭropa sturno estas ĉie http://www.extension.org/pages/Starlings.
* Unu el la ĉefaj roluloj de la romano kaj filmo The Silence of the Lambs nomiĝas Clarice Starling (Sturno). Iam alia rolulo faras vortoludon baze sur ŝia nomo kaj diras al ŝi "Fly away, little Starling... Fly, fly, fly..." (Forflugu, sturneton, flugu, flugu...)

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Florida's Introduced Birds: European Starling ("Sturnus vulgaris")  – Universitato de Florido
* ARKive - bildoj kaj filmetoj de la Eŭropa sturno *(Sturnus vulgaris)* 
* RSPB
* BBC
* Cornell University
* BBC dawn chorus Montro de la sturna kanto
* Filmetoj, fotoj kaj sonoj de la Eŭropa sturno ĉe Internet Bird Collection
* Diferencoj laŭ aĝo kaj sekso (PDF) de Javier Blasco-Zumeta 

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Sturnedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo