open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gotardo

La vorto **Gotardo** (esperantigita el *Gotthard*, *Gotthardt*, *Göttert* ktp) povas esti:

## Personoj 
(germana vira persona nomo)
* Gotardo de Hildesheim (konata kiel **Sankta Gotardo**) (*Godehard, Godebert*), episkopo de Hildesheim, sanktulo
* Georg Gotthart († 1619)
* Joseph Gotthardt (1880–1963)

## Lokoj 
* Gotard-masivo montara masivo en Svislando
* Sankt-Gotardo estas montpasejo en Svislando
* komunumo Sankt Gotthard im Mühlkreis en Supra Aŭstrio
* hungara urbo Szentgotthárd proksime al Aŭstrio

## Tuneloj 
* Gotard-tunelo estas la unua fervoja tunelo tra Gotard-masivo, 15 Km longa
* Gotarda Baza Tunelo malfermita dum jaro 2016, 57 Km longa
* Gotard-aŭtovojtunelo estas aŭtovojtunelo tra Gotard-masivo

## Muzika grupo 
* Gotthard (muzika grupo), svisa ŝtonroka grupo de Lugano
Halenkov

**Halenkov** estas vilaĝo troviĝanta en orienta parto de distrikto Vsetín en Ĉeĥio, en tipe montara regiono. Tra la vilaĝo trafluas rivero Vsetínská Bečva, apartiganta montarojn Vsetínské vrchy kaj Javorníky. Vivas ĉi tie  ().

## Historio 
Halenkov fondis en la jaro 1654 Jiří Illésházy, hungara nobelo devenanta el Žitný insulo, kiu aĉetis en 1652 la vsetínan senjorujon. La bazo de vilaĝo estis sinjora korto Helenovice, kiu estis nomita laŭ Helena, unusola filino de Jiří Illésházy. Loĝantoj de Halenkov vivtenis sin plejparte per agrikulturo kaj bredado de valaĥia brutaro kaproj kaj ŝafoj.

En la jaro 1868 Michael Thonet fondis en Halenkov fabrikon por meblaro el fleksiga ligno, kio alportis al loĝantoj novajn laborokazojn. En 1992 ĉi tie laboris 160 okupitoj.

En 1908 estis finita fervojo el Vsetín ĝis Velké Karlovice, kiu faciligis la vivon al ĉi tieaj loĝantoj, sed senigis okupon de ĉevalveturigistoj.

En la 30-aj jaroj trafis ankaŭ loĝantojn de Halenkov ekonomia krizo. Tial tiamaj reprezentantoj de la vilaĝo konsentis konstruigi armean deponejon de movigsubstancoj, por ke ili sekurigu al la loĝantoj laboron. La deponejoj estis malvalidigitaj en 2003.

## Loĝantaro 
Kategorio:Municipoj en distrikto Vsetín
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Vsetín
Kategorio:Valaĥio (Moravio)
Kategorio:Setlejoj en Hostýna-vsetína montetaro
Kategorio:Setlejoj en Javorníky
Ŝuaroj

eta|Ŝuaroj en Logroño Ekvadoro
La **ŝuaroj** estas sud-amerika indiana etna grupiĝo apartenanta al la etno de **ĵivaroj**. Ili vivas en regiono de Ekvatoro nomata "montara" (plejparte en la provinco Morona-Santiago) kaj en areoj limaj en la nordo de Peruo, sur orientaj deklivoj de la Andoj kaj borde de la rivero Marañón. Ilia lingvo apartenas al la ĵivara lingvaro. Ili iam nombris 300 000, nuntempe restas ĉ. 20 000.

La agrikulturo de ŝuaroj estas praarbara, ili kultivas maniokon, maizon, bataton kaj aliajn plantojn. Ili kolektas fruktojn de la arbaro, ĉasas, fiŝkaptas per pafkano kaj per venenigita sago. La grandaj familioj vivas en komuna loĝejo.

Ili estas batalemaj kaj fieraj indiĝenoj, kiuj estas konataj pro ilia tekniko pri canco-pretigo.

Kategorio:Etnoj
Firstotureto

[eta|Firstotureto sur la kirko de [Sankta Katarino en Velvary (Ĉeĥujo)]]
**Firstotureto**, **tegmentotureto** aŭ **sanktusturo** estas tureto sur la firsto aŭ tegmento de preĝejo, kapelo, urbodomo kaj aliaj iomete luksaj publikaj aŭ privataj domoj, en kiu pendas sonorileto.

Kontraste al turo, tiu ĉi elemento ne havas propran fundamenton, ĉar sidas sur tegmenta firsto. Ĝi troviĝas normale super altarejo, aŭ, precipe sur gotikaj krucformaj kirkoj, super krucejo de la ĉefa kaj orta navoj.

La sonorilon en firstotureto oni sonorigadas ekz. dum *Sanctus* kaj dum hostilevado. Tiu ĉi kutimo hodiaŭ nur malmultloke konservatas, pli frue tamen la sonorigado estis kutima.

Ene de firstotureto oni ofte lokas dokumentojn ligitajn al estigo de la preĝejo, kiel memoraĵon por venontaj generacioj.

Firstoturetoj komencis aperadi unuafoje en la 13-a jarcento, sur novaj preĝejoj ili ne plu estadas konstruataj.

## Vidu ankaŭ 
* preĝejo
* kirko

## Referencoj 
Kategorio:Arkitekturo
Branky

**Branky** () estas municipo de Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Vsetín, ĝi situas proksimume 5&nbsp;km okcidente de Valašské Meziříčí survoje al Police kaj Loučka kaj poste al Bystřice pod Hostýnem. Vivas ĉi tie  ().

## Historio 
La unua mencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1270, kiam olomouca episkopo Bruno el Schauenburg donis ĝin al vidvino post soldato Albert Stangem.

## Loĝantaro
## Kulturaj memorindaĵoj 
* Kastelo el la 18-a jarcento, kiu estis konstruita dum Lockneridoj el Lockenau
* Preĝejo de Nemakulita koncipo de Virgulino Mario, finita en 1787

## Personecoj 
* Antonín Kašík (1876-1915), filologo kaj germanisto
* Charalambos Bursas, majstro de la mondo en ĵonglado kun pilko per la kapo

## Pluaj fotoj 

Branky, zámek (2).jpg|Kastelo
Branky, fara (2).jpg|Paroĥo
Branky, OÚ.jpg|Malnova kastelo, hodiaŭ municipa ofico kaj poŝto
Branky, škola.jpg|Baza lernejo
Branky_pečeť.png|Sigelilo de la municipo

Kategorio:Municipoj en distrikto Vsetín
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Vsetín
Kategorio:Valaĥio (Moravio)
Kategorio:Setlejoj en Hostýna-vsetína montetaro
Kategorio:Setlejoj en Subbeskida montetaro
Hubara otido

La **Koluma otido**, **Sahara otido** aŭ **Hubara otido** (*Chlamydotis undulata*) estas granda birdo de la familio de Otidedoj de la ordo Otidoformaj. La Azia iama subspecio estas nun konsiderata kiel aparta specio, nome Makkvina otido, *Chlamydotis macqueenii*. Ili estas la ununuraj vivantaj membroj de la genro *Chlamydotis* .

## Disvastiĝo 
Ĝi reproduktiĝas en la Kanaria Insularo kaj norda Afriko. La dividolimo inter la du specioj estas la duoninsulo Sinaja. La Koluma otido estas loĝanta birdo en sia teritorio. Estas tri klare diferencaj subspecioj: *Ch.u. fuertaventurae*, endemio de Kanaria Insularo; *Ch.u. undulata*, en Nordafriko el Maroko ĝis Egiptio kaj iama subspecio *Ch.u. macqueenii* aŭ pli bone dirite *Ch. macqueenii* en Azio el Mezoriento ĝis Mongolio.

La kanaria subspecio reproduktiĝas en la tri okcidentaj insuloj (Lanzarote, Fuerteventura kaj La Graciosa); ŝajne pasintece ankaŭ en la du plej grandaj insuloj Gran Canaria kaj Tenerife. Ĉiukaze temas pri endanĝerigita specio aŭ raso de nur ĉ. 500 birdoj. Homa agado -ĉasado, kaprobredado, montopadoj, ktp- malpliigas la populacion. La lastajn jarojn iomete haltiĝis ties malpliigo ĉefe en insulo Lanzarote.

Tiu specio reproduktiĝas en ebenaj dezertoj kaj aliaj tre sekegaj ŝtonaj aŭ sablaj zonoj. Foje en tritikokampoj aŭ aliaj terkulturejoj, ĉefe somere.

## Aspekto 
eta|maldekstre|240ra|Kanaria subspecio.
Koluma otido estas iom pli ol 60 cm longa kun enverguro de 140 cm kaj pezo de ĝis 3 k la maskloj. Ĝi estas pli granda ol Malgranda otido kaj pli malgranda ol Granda otido. Ĝi estas brunflava supre kaj blanka sube, kun nigra strio laŭlonge kaj ambaŭflanke de la longa kolo -ĉefe la masklo-. La cetero de la kolo kaj gorĝo estas griza. Dumfluge la longaj flugiloj montras grandajn brunajn kaj nigrajn partojn kontraste kun blanka parto -ne tiom granda kiom en Granda kaj Malgranda otidoj- ĉe flugilbazo. Koluma otido estas iome pli malgranda kaj malhela ol Makkvina otido, *Chlamydotis macqueenii*.

Ambaŭ seksoj estas similaj, sed la femalo estas pli malgranda kaj griza sube. Laŭ voĉo tiu birdo estas preskaŭ silenta.

## Kutimoj 
[eta| *Chlamydotis undulata* - [MHNT]]
Ili estas solecaj dum reproduktado kaj sociaj en aliaj epokoj.

Kiel aliaj otidoj, tiu specio organizas specialan pariĝadan ceremonion per gonflado kaj montrado de blanka plumaro ĉefe de kapo kaj gorĝo dum ili subenkaŝas la kapon kaj solene promenadas cirkle aŭ surloke.

La ino demetas 2 ĝis 4 ovojn surgrunde protektite de herbo. Kovado daŭras ĉ. 24 tagojn.

Tiu palearktisa specio estas ĉiomanĝanta, ĉefe semojn, insektojn -saltuloj- kaj aliajn etajn bestetojn -lacertoj kaj serpentoj-.

## Referencoj kaj ligoj 
* Taxonomic recommendations for British birds  (PDF format).

## Eksteraj ligiloj
Kategorio:Otidedoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Palearktisa faŭno
Centra Litovio 1920-1940

La tiel nomata **"Centra Litovio"** (pole *Litwa Środkowa*) estis la nomo de pseŭdoŝtato kun la ĉefurbo Vilno (litove *Vilnius*, pole *Wilno*), kiun deklaris anoj de la pola armeo post anekso de la regiono. La pseŭdoŝtato neniam atingis plenan ŝtatan suverenecon kaj la 16-an de aprilo 1922 iĝis parto de la Dua Pola Respubliko.

[eta|dekstra|330px|Mapo de [Litovio, Orienta Prusio, Pollando, Belorusio kaj Latvio ("Centra Litovio" verde kolorigita)]]
La regiono ĉirkaŭ la urbo Vilno, kie plejparte loĝis kaj ankaŭ nun loĝas litovoj, antaŭ la Unua Mondmilito estis parte la cara imperio de Rusio kaj dum la jaro 1915 estis okupita de la armeo de la Germana Imperio. Post kiam tiu armeo devis retiriĝi, la armeoj de Litovio, Pollando kaj Sovetunio batalis pri regado de la regiono. Post la komenciĝo de la pola-bolŝevika milito armeo sub komando de la pola generalo *Lucjan Żeligowski* okupis la areon, kiu apartenis al la ekde la jaro 1918 sendependa ŝtato Litovio, sed estis tiumomente okupita de la sovetunia Ruĝa Armeo. La 12-an de oktobro 1920 Żeligowski, kune kun pseŭdoregistaro nomumita de la pola armeo, proklamis la ŝtaton "Centra Litovio". Litovio vole-nevole devis rezigni pri sia ĉefurbo Vilno kaj proklamis la duan plej grandan urbon de Litovio, Kaŭnaso, intertempa ĉefurbo.

Dum la jaro 1939 Pollando kaj la baltiaj ŝtatoj laŭ la sekreta aldona protokolo al la Hitler-Stalin-pakto laŭ mapa linio dividiĝis inter la nazia Germana Regno kaj Sovetunio. La plej granda parto de la Respubliko Litovio kaj ankaŭ la pole aneksita "Centra Litovio" okupiĝis de la Ruĝa Armeo de Sovetunio kaj ekde la jaro 1940 iĝis la Litova SSR (Litova Socialisma Soveta Respubliko).

Dum 1991 la Litova SSR kaj kadre de ĝi la regiono ĉirkaŭ Vilno fariĝis la - denove suverena - Respubliko Litovio.

## Vidu ankaŭ 
* Historio de Litovio

Litovio, Centra
Kategorio:20-a jarcento en Pollando
Kategorio:20-a jarcento en Litovio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1920
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1922
Naruhito

eta|Naruhito en 2019
**Naruhito** (japane: 徳仁; naskiĝis la 23-an de februaro 1960 en Tokio, Japanio) estas la 126-a Imperiestro de Japanio (2019- ), plej aĝa filo de la imperiestro Akihito kaj la imperiestrino Michiko. Oni evitas nomi vivantan imperiestron kun lia nomo sed nomas lin "Lia Imperia Moŝto la Imperiestro" (天皇陛下 *Tennô Heika*) aŭ "reganta Imperiestro" (今上天皇 *Kinjô Tennô*) Lia infana titolo estis *Princo Hiro* (浩宮 *Hironomiya*). Lia erao estas Rejŭa (令和).

Li iĝis oficiala kronprinco je sia 31-a naskiĝdatreveno, la 23-an de februaro 1991.

## Edukado 
Naruhito post siaj historiaj studoj ĉe la universitato Gakushuin ricevis en 1982 la diplomon *Bachelor* kaj en 1988 *Master*. De 1983 ĝis 1985 li studis ankaŭ ĉe Merton College en Oksfordo, Anglio.

## Geedziĝo kaj familio 
Kronprinco Naruhito fianĉiĝis la 19-an de januaro 1993 al Princino Masako. Li jam dufoje faris al la burĝa diplomatfilino geedziĝproponon, antaŭ ol ŝi konsentis. La 9-an de junio 1993 ambaŭ geedziĝis.

La nura infano de la paro, Princino Aiko, naskiĝis la 1-an de decembro 2001. Ĉe ŝia naskiĝo ekis debato en Japanio pri la reguloj de la tronosukcedo, ĉar ĝi malpermesis al virinoj surtroniĝon, kaj la imperiestra familio de 1965 ne plu naskis filojn.

## Vidu ankaŭ 
* Imperia Transiro Japanio de 2019
* Reiwa-epoko

## Eksteraj ligiloj 
* Kunaicho | Iliaj imperiestraj moŝtoj Kronprinco Naruhito kaj Kronprincino Masako 

Kategorio:Japanaj imperiestroj
Psikologo

**Psikologo** estas la profesiulo kiu bakalaŭriĝis pri psikologio en iu universitato. La leĝoj pri tiu bakalaŭriĝo malsamas laŭ la lando.

La plej fama areo pri kiu laboras la Psikologo estas la klinika psikologio, sed ne nur la psikologoj zorgas pri tio. Ĝenerale, psikiatroj kiuj partoprenis en studoj pri psikoterapio ankaŭ laboras tiel kiel la klinika psikologo.

Kelkaj agadkampoj kie laboras la psikologo:

**Lerneja psikologio**: En lernejo psikologo grave kontribuas al la eduko, partoprenante en la ellaborado de specifaj edukoprogramoj. La scio pri la evoluo de la infana psiko ludas grandan rolon en tio.

**Homaj Rimedoj kaj Entreprena Psikologio**: la psikologoj kiuj laboras en ĉi areo studas la  dum laboro, kaj disvolvas programojn kaj procedojn por ke la labora travivaĵo estu pli agrabla al la entrepreno kaj al la laboristo. Kelkaj funkcioj de ĉi tiu profesiulo estas: elektado kaj preparigo de laboristoj, analizi kaj disdoni rangojn, organizi, disvolvi kaj zorgi pri Homaj Rimedoj en entreprenoj.

**Socia kaj Komunuma Psikologio**: Ekzistas multaj psikologoj en ĉi areo, precipe kun publikaj servoj. Disvolvas la psikologoj porgrupaj programoj, aŭ por ekskluditaj minoritatoj, ktp. La analizilo plej kutime estas grupo, familio, kolektivo aŭ popolo. Alivorte, ĝi ekzamenas homan konduton en socio kaj grupo.

**Eksperimenta Psikologio**: la plej granda parto de tiaj psikologoj laboras en universitatoj aŭ esplorejoj, malgraŭ ke hodiaŭ kelkaj entreprenoj invitas tiajn psikologojn cele disvolvi programojn en esplorado pri konsumanto de ia produktaĵo aŭ cele analizi scikapablo en uzo de novaj prototipoj industriaj. La eksperimenta psikologo realigas pruvojn kaj eksperimentojn por scii pri kiel la cerbo laboras, kiuj estas la bazaj funkcioj de la memoro, de la atento, de la perceptado.

**Aliaj agadkampoj**: Ekzistas multaj aliaj areoj kie laboras la psikologo kiel la Jura Psikologio, la Sporta Psikologio, la Hospitala Psikologoj, ktp.

Wilhelm Wundt, kiu notis psikologion kiel scienco aparte el biologio kaj filozofio, estis la unua persono kiu nomiĝis *psikologo*.

## Notoj 

Kategorio:Psikologio
Mühlbach

**Mühlbach** (germane por *muelila rivereto*) estas nomo de diversaj komunumoj, interalie:
* Mühlbach (Sudtirolo), itale *Rio di Pusteria,* en nuna Italio.
* Mühlbach an der Breusch, france *Muhlbach-sur-Bruche,* en la historia regiono Alzaco de nuna Francio.
* Mühlbach (Rumanio), rumane *Sebeş.*
Nigra poplo

La **nigraj poploj** estas nomo de tri specioj de poploj en la sekcio *Aegiros* de la genro *Populus*, kiuj kreskas indiĝene en Nordameriko (*Populus deltoides*, orient-amerika nigra poplo), Eŭropo (*Populus nigra*, eŭropa nigra poplo), kaj okcidenta Ameriko (*Populus fremontii*, okcident-amerika nigra poplo aŭ riverborda, ĉerivera nigra popolo).

La **tabriza poplo** estas vario de poploj de la specio **nigra poplo** *Populus nigra var. italica* karakterizata per sia longeca formo. Konata en Irano kiel "Tabriza poplo" kaj en Eŭropo kiel "Italia poplo", ĝi devenas de Irano, estis enkondukita en Italion, kaj poste en
Francion en jaro 1749.

eta|Tabrizaj poploj en Tirgistano
eta|100ra|maldekstra|folio de Populus nigra italica

Dosiero:Turpan-bezeklik-desierto-d06.jpg|Tabrizaj poploj en Ŝinĝango

Kategorio:Salikacoj
Kenneth G. Linton

**Kenneth Gordon LINTON** (naskiĝis la ; mortis la ) estis aŭstralia esperantisto kaj administranto de firmao.

Li esperantistiĝis en 1931. Dum la dua mondmilito li soldatservis en Novgvineo kaj poste prelegis kaj verkis pri siaj spertoj. Li estis prezidanto de Aŭstralia Esperanto-Asocio kaj kontribuis al *Australian Esperantist.* Krome li verkis priesperantajn studlibrojn por aŭstralianoj.

## Verkoj 
* *Kanako el Kananam,* aventuroj en la ĝangalo de Novgvineo. - Rickmansworth: Esperanto Publ. Co., 1960. 199 paĝoj.
** *The friend from Kananam,* adventures in the New Guinea jungle. Tradukis Pierre L. Ullman. Dulingva eldono en Esperanto kaj la angla. - Viktorio (Brita Kolumbio): Trafford Publishing, 2004. 254 paĝoj. ISBN 1412014980.
* *Studlibro por kandidatoj por la elemento diplomo.* - Matraville: Libroservo de la Aŭstralia Esperanto-Asocio, [1981]. 37 paĝoj.
* *Studlibro por la Aŭstralia norma supera diplomo.* - Manly: Libroservo de la Aŭstralia Esperanto-Asocio, [proksimume 1983]. 32 paĝoj.
* *Miloj da bananoj.* En: *Trezoro,* la Esperanta novelarto. (*Jubilea kolekto jarcento de Esperanto* 4, *Esperantaj klasikaĵoj* 6.) - Budapeŝto: Hungara Esperanto-Asocio, 1989. ISBN 963-571-109-3. Volumo 1, paĝoj 472–477.
### Recenzoj
Pri *Kanako el Kananam*

## Traduko 
* Nevil Shute: *Sur la bordo. (On the beach.)* - Manly: Aŭstralia Esperanto-Asocio, 1983. 254 paĝoj. ISBN 0-9595336-3-X.

## Eksteraj ligiloj 
* The Friend From Kananam  - anglalingvaj informoj pri la libro kaj la verkinto

Linton, Kenneth G.
Petrești (Sebeș)

**Petrești** [petreŝtj] (hungare: **Péterfalva**, germane: **Petersdorf**) estas vilaĝo en Rumanio sude de Sebeș. En 1910 ĝi havis 2320 loĝantojn (germanoj, rumanoj, hungaroj); en 1992 4120 (rumanoj). Ĝia unua mencio skriba estas el 1309. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Szeben vármegye*). Administre ĝi apartenas al Sebeș.

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
* Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
eta|Luterana preĝejo en Petrești

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de distrikto
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Răhău

**Răhău** [rəhəŭ] (hungare: **Rehó**, germane: **Reichau**) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Sebeş. En 1910 ĝi havis 2 081 loĝantojn (rumanoj); en 1992 920 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1291. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario, (Szeben vármegye). Administre ĝi apartenas al Sebeş.
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de distrikto
* Administracia mapo de distrikto 
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Sebeșel

**Sebeșel** [sebeŝel] (hungare: **Sebeshely**, *Alsósebes* aŭ *Kissebes*, germane: **Klein-Mühlbach**) estas vilaĝo en Rumanio sude de Sebeș. Administre ĝi apartenas al Săsciori.

## Loĝantaro 
En 1910 ĝi havis 868 loĝantojn (rumanoj, germanoj); en 1992 1 094 (rumanoj).

## Historio 
Ĝia unua mencio skriba estas el 1382. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (*Szeben vármegye*).

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de distrikto
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Kronprinco

**Kronprinco** estas kutima titolo por la (vira) heredonto de reĝa aŭ imperia seĝo en monarkio (se li estas filo de la aktuala monarko - ekz-e Franz Ferdinand de Aŭstrio-Este estis tronheredonto, sed ne "kronprinco").

**Kronprincino** estas kutima titolo por:
# la (virina) heredonto de reĝa aŭ imperia trono (en tiuj monarkioj kiuj permesas virinan heredon), aŭ
# la edzino de kronprinco.

En Eŭropo, ĝenerale la plej maljuna infano (kiel en Svedio, Belgio, Norvegio kaj Nederlando) aŭ la plej maljuna filo de la nuna monarko (Unuiĝinta Reĝlando, Hispanio, Danio, k.a.) havas tiun rolon, sed en arabaj monarkioj, ekzemple, la reguloj pri vico povas malsami kaj la kronprincan titolon povas haviĝi pro merito aŭ pro tio, ke iu ne estas konsiderata minaco al la nuna monarko; en tiaj okazoj, homoj ekhavintaj la titolon povas ankaŭ perdi ĝin, se ĝi doniĝas al alia ano de la reĝa familio.

Rimarkindas tamen, ke kvankam ĝi estas ofte uzata kiel ĝenerala esprimo pri ebla reĝonto, ĝi ofte ne estas oficiala titolo en eŭropaj monarkioj. Nuntempe, nur la eblaj reĝontoj de skandinavaj monarkioj oficiale havas la titolon.

En kelkaj landoj, la kronprinco aŭ heredonto tradicie ankaŭ havas apartan nobelan titolon, ekzemple:
* en Britio: princo de Kimrujo
* en Francio: dauphin
* en Hispanio: infanto, princo de Asturio
* en Svedio: duko de Vestrogotio

*
*
Kategorio:Reĝaj titoloj
Masako

Imperiestrino **Masako** (naskiĝis la 9-an de decembro 1963 en Tokio, Japanio), estas edzino de Naruhito, Imperiestro de Japanio.

## Juneco kaj edukado 
Masako estas la plej aĝa filino de la diplomato Owada Hisashi. Jam de infaneco Masako travojaĝis grandan parton de la mondo kun siaj gepatroj. Ŝi vizitis infanĝardenon en Moskvo, poste bazan lernejon *Denenchōfu Futaba* en Tokio. Ŝi abiturientiĝis en Belmont (Masaĉuseco) apud Bostono kun bonegaj notoj. Ŝi estis prezidanto de la „National Honor Society“.

## Eksteraj ligiloj 
* Their Imperial Highnesses Crown Prince Naruhito and Crown Princess Masako 
* Hello! Magazine | Japan's Masako 
* Who2 profilo 
* CBS News | Japan's Crown Princess Crumbles  
* BBC News | Princess trapped by palace guard 
* BBC News | News archive 

Kategorio:Imperiestrinoj
Kategorio:Japanaj princinoj
Gorgan

**Gorgan** estas vilaĝo en Rumanio administre apartenanta al Cenade.

## Vidu ankaŭ
* Gurgan aŭ Gorgan en Irano

## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de distrikto
* Administracia mapo de distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Cergău Mic

**Cergău Mic** [ĉergəu mik] (hungare: **Bolgárcserged**, germane: **Kleinschergied**) estas vilaĝo en Rumanio sude de Blaj. En 1910 ĝi havis 717 loĝantojn (rumanoj); en 1992 382 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1303. Ĝi havis bulgaran loĝantaron, kiu de la 18-a jarcento rumaniĝis. Ĝis 1919 apartenis al Hungario, (Alsó-Fehér vármegye). Administre ĝi apartenas al Cergău Mare.
## Fonto
*Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.
*Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)
## Eksteraj ligiloj 
* Popolnombrado 2002 
* Mapo de distrikto
* Administracia mapo de distrikto 
Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Kojoto

La **kojoto** (*Canis latrans*, kio signifas "bojanta hundo"), nomita ankaŭ *preria lupo* http://www.bartleby.com/65/x-/X-prairiew.html ) estas membro de la (hunda) familio de la kanisedoj kaj parenco de la hejma hundo. La kojoto estas indiĝena besto de Nordameriko, kaj oni trovas ilin nur en Nordameriko kaj Centra Ameriko (plejsude en Kostariko). Eŭropaj esploristoj unue renkontis ĉi tiujn kanisedojn dum iliaj vojaĝoj en la sudokcidento de Nordameriko. Ili foje kuniĝas en malgrandaj aroj sed kutime ĉasas sole. Kojotoj meze vivas ses ĝis dek jarojn. La vorto "kojoto" venas al Esperanto de la (meksika) hispana lingvo, kiu siavice pruntis ĝin de la navatla lingvo kie ĝi havis la formon (IPA ) kaj eble signifis "kantanta hundo".

Oni trovas tiu nearktisa-neotropisa specio interalie en jenaj ekoregionoj : la arbaroj de norda-centra Rokmontaro, la alegan-altaĵaj arbaroj, la arbaroj de Frejzer-Altebenaĵo kaj Frejzer-Baseno, la centra-meksikaltebenaĵa kserofitaro, la centra-meksika kserofitaro, la malaltebenaĵaj arbaroj oriente de Grandaj Lagoj kaj la novanglaj-akadiaj arbaroj.

## Subspecioj 
Ekzistas 19 subspecioj de kojotoj kaj pluraj pli formortintaj subspecioj:

* C. latrans cagottis
* C. latrans clepticus
* C. latrans dickeyi
* C. latrans frustror
* C. latrans goldmani
* C. latrans hondurensis
* C. latrans impavidus
* C. latrans incolatus
* C. latrans jamesi
* C. latrans latrans
* C. latrans lestes
* C. latrans mearnsi
* C. latrans microdon
* C. latrans ochropus
* C. latrans peninsulae
* C. latrans texensis
* C. latrans thamnos
* C. latrans umpquensis
* C. latrans vigilis

## Kojotoj en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 21an ĉapitron "Fabeloj de indiana tribo en Usono" al komentoj pri tiuj popoloj, sed ĉefe al du rakontoj pri kojotoj.

## Bildogalerio 

Canis latrans 2CCE92F2-4FC1-49EF-A7F3-29129CB07E64 (51551287830).jpg
Coyote (16647167454).jpg|
Coyote, Arizona (49238964601).jpg
Coyotes (Canis latrans), DSC3299vv.jpg
Coyote (43498979795).jpg
Taking a Break (13541119013).jpg
Coyote Salt Creek Marsh.jpg
Wildlife90 (24215826877).jpg
Coyote in Canada.jpg
Coyote by Rebecca Richardson.jpg
Leaping Coyote Seedskadee NWR (16117597568).jpg|
Howl (cropped).jpg|

## Referencoj 
Kategorio:Kanisedoj
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kategorio:Faŭno de Kanado
Kategorio:Faŭno de Usono
Kategorio:Faŭno de Meksiko
Kategorio:Faŭno de Honduro
Kategorio:Faŭno de Gvatemalo
Kategorio:Faŭno de Nikaragvo
Kategorio:Naŭatlaj vortoj kaj esprimoj
Kařízek

**Kařízek** estas municipo situanta en distrikto Rokycany en Ĉeĥio. Ĝi havas  (). Katastra teritorio havas areon 446 ha. 18&nbsp;km okcidente situas urbo Rokycany, 21&nbsp;km sudoriente urbo Příbram kaj 25&nbsp;km nordoriente urbo Beroun.

## Historio 
La unua skribmencio pri la vilaĝo estas el la jaro 1398.

## Loĝantaro 
## Memorindaĵo 
* Terkabano, partizana kaŝejo el la jaroj 1943-1944, en arbaro inter Kařízek kaj Újezd.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de municipoj en Ĉeĥio kun la plej malalta nombro de loĝantoj

Kategorio:Municipoj en distrikto Rokycany
Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Rokycany
Kategorio:Setlejoj en Brda montetaro
Bolovănești

**Bolovănești** estas vilaĝo en Rumanio. Administre ĝi apartenas al la regiono Transilvanio, al la distrikto Alba kaj al la komunumo Ceru-Băcăinți. Laŭ la stato de  en la vilaĝo vivis nur .

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de la distrikto
* Administracia mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Curpeni

Curpeni (kurpenj) (hungare:**Kurpény**, germane:**Kurpentsch**) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Alba Iulia. En 1910 ĝi havis 434 loĝantojn (rumanoj); en 1992 71 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1805. Ĝis 1919 apartenis al Hungario, (Hunyad vármegye). Administre ĝi apartenas al Ceru-Băcăinţi.

## Literaturo 
* Magyar Nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapest.

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Rudbekio

***Rudbeckia*** estas unu el almenaŭ kvaroj genroj ene de la dukotiledona familio de la Asteracoj, kies membroj estas ofte konataj kiel konusfloroj; la aliaj *Echinacea*, *Dracopis*, kaj *Ratibida*.

La sciencan nomon de la genro ''* enkondukis  (*Linnaeus*): La nomo estas laŭ d-ro Olaus Rudbeckius, la Juna, la instruisto de Linnaeus.
eta|250ra|maldekstra|La florantaj rudbekioj (*Rudbeckia fulgida*)
eta|250ra|maldekstra|*Rudbeckia fulgida*
eta|dekstra|*Rudbeckia hirta*
;Specioj
* *Rudbeckia alpicola* Showy Coneflowerflorantaj
* *Rudbeckia auriculata* Eared Coneflower
* *Rudbeckia bicolor* Pinewoods Coneflower
* *Rudbeckia californica* California Coneflower
* *Rudbeckia fulgida* Orange Coneflower (vidu la du apudajn fotojn)
* *Rudbeckia glaucescens* Waxy Coneflower
* *Rudbeckia graminifolia* Grassleaf Coneflower
* *Rudbeckia grandiflora* Rough Coneflower
* *Rudbeckia heliopsidis* Sunfacing Coneflower
* *Rudbeckia hirta* Black-eyed Susan (vidu la apudan foton)
* *Rudbeckia klamathensis* Klamath Coneflower
* *Rudbeckia laciniata* Cutleaf Coneflower, Green-head Coneflower (vidu la supran foton)
* *Rudbeckia maxima* Great Coneflower
* *Rudbeckia missouriensis* Missouri Coneflower
* *Rudbeckia mohrii'' Mohr's Coneflower
* *Rudbeckia mollis* Softhair Coneflower
* *Rudbeckia montana* Montane Coneflower
* *Rudbeckia nitida* Shiny Coneflower
* *Rudbeckia occidentalis* Western Coneflower
* *Rudbeckia pinnata* Grey-headed Coneflower
* *Rudbeckia scabrifolia* Roughleaf Coneflower
* *Rudbeckia serotina*
* *Rudbeckia speciosa* Showy Coneflower
* *Rudbeckia subtomentosa* Sweet Coneflower
* *Rudbeckia texana* Texas Coneflower
* *Rudbeckia triloba* Brown-eyed Susan

## Uzoj 
Multaj specioj uziĝas en la restaŭrado de prerio kaj por ornamado. Oni manĝigas hejmbestojn per ili. Abunda kreskado de ĉi tiuj plantoj ĉe ranĉterenoj indikas bonan sanon de la ekosistemo.

## Referencoj 

dosiero:Rudbeckia.JPG|Preria restaŭrado

Kategorio:Asteracoj
*
Saga (imperiestro)

Imperiestro **Saga** (japane 嵯峨天皇 *Saga-tennō*; n. 7-an de septembro 786; m. 15-an de julio 842) estis la 52-a imperiestro de Japanio. Li estis la dua filo de imperiestro Kammu kaj pli juna frato de Heizei. Li regada tempo daŭris de 809 ĝis 823 kaj estas konata kiel pintiĝo de la ĉina kulturo en Japanio.

Li estis ankaŭ konata kiel poeto kaj kaligrafiisto, defendanto de budhismaj monaĥo Kūkai. Li donacis por li templon Toji en suda parto de ĉefurbo Heian (hodiaŭ Kioto) por fondi budhisman lernejon. Li ankaŭ malpermesis la mortpunon.

Kategorio:Japanaj imperiestroj
Tronosukcedo

**Tronosukcedo** temas pri la transpreno de la rajtoj kaj devoj de reganto, simbolitaj de la trono, fare de posteulo, kies aŭtentikigo estas agnoskita de heredo, naskiĝo, anonco de antaŭulo aŭ baloto.

En la plej multaj kulturoj la tronosukcedo iris laŭ la patra flanko, foje tamen ankaŭ laŭ la patrina flanko.

## Vidu ankaŭ
* sukcedo
* kronprinco


Kategorio:Monarkio
Kategorio:Historio
Sâncraiu

Sâncraiu estas nomo de multaj lokoj en Rumanio.

*Sâncraiu (Cluj) Distrikto Cluj
*Sâncraiu (Ilieni) Distrikto Covasna

 Sâncraiu (Covasna)
Kanada elodeo

La **Kanada elodeo**, **akvopesto** (*Elodea canadensis*) estas nordamerika akvoplanto, specio el la plantofamilio hidrokaritacoj (*Hydrocharitaceae*). Ĝi disvastiĝis en Eŭropo el akvariaj uzoj. Ĝi plimultiĝas per vegetativaj metodoj per dispartiĝo de la plantobazoj.

Ĝi vivas ankaŭ en Sud-Azio kaj Aŭstralio (en Hungario ekde 1870-aj jaroj).

## Genro akvopesto 
Al la genro de akvopestoj apartenas 12 specioj, ili ŝatas la lagojn kaj apenaŭ fluantajn riverojn kaj tie formas trudherbojn.

La akvopestoj havas specialan ĉelan aktivadon kaj tiel estas elstaraj demonstraj plantoj en laboratorioj. En la lernejoj oni uzas ilin por demonstro, prezento de kloroplastoj kaj aliaj ĉelorganoj, plasmofluo, oksigenproduktado per fotosintezo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Plantaj vivoformoj laŭ Raunkiær
* Ranmordo

Kategorio:Hidrokaritacoj
Kategorio:Nearktisa flaŭro
Trono

[eta|300ra|Reĝa trono en la [katedralo de Aachen, Germanujo]]
**Trono** estas ceremonia alta seĝo de reĝo aŭ alia suvereno. Figure *trono* signifas la reĝan aŭ suverenan potencon.

Laŭ Francisko Azorín **trono** estas *Ceremonia, alta seĝo por reĝo aŭ suvereno.* Li indikas etimologion el la greka *thronos* (trono).

## Listo de famaj tronoj 
* Trono de Salomo
* Trono de Apolo, Amyclae
* Trono de Sankta Eduardo, Westminster Abbey, Londono
* Trono Karolo la granda, Aachen
* Trono de Imperiestro Vilhelmo la 2-a, Poznan
* Trono de Imperiestro Vilhelmo la 2-a, Romo
* Dana trono el eburo kaj narvalodentoj en Kopenhago
* Trono de la Papo
* Portebla trono de la Papo
* Pavotrono, trono de la iamaj hindaj reĝoj, kiu troviĝas nun en Irano kaj estas trono de la persa ŝaho
* Krisantemotrono, trono de la japanaj imperiestroj
* Drakotrono, trono de la ĉinaj imperiestroj
* Feniksotrono, trono de la koreaj reĝoj
* Leonotrono, trono de la Dalai-Lamao, reganto de Tibeto

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri trono en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj
Hipofizo

eta|dekstra|Situo (ruĝe) de la hipofizo
**Hipofizo** (*hypophysis*) aŭ **pituitario** estas endokrina glando havanta proksimume la grandecon de pizo, kiu sidas en la malgranda osteca kaveto de la sfenoido nomata *turka selo*, ĉe la fundo de la cerbo.

La hipofizo produktas hormonojn regulantajn ampleksan diversecon da korpaj agadoj, inkluzive de hormonoj, kiuj stimulas aliajn endokrinajn glandojn (tiroido, gonadoj, kortiko de la surrenaj glandoj). Dum iom da tempo tio motivis sciencistojn nomi ĝin la *estra glando*, sed nun ni scias, ke ĝin mem fakte regulas la hormonoj ellasataj de la hipotalamo.

La hipofizo fizike ligiĝas al la hipotalamo per dukto.

Inflamon de la hipofizo oni nomas hipofizito. Ĝi estas malofta kaj ankoraŭ ne bone komprenata malsano. Vidu artikolon Hipofiza malsano.

## Referencoj 
Kategorio:Glandoj
Kategorio:Endokrina sistemo
Kategorio:Cerbo
Kategorio:Neŭroendokrinologio
Kategorio:Endokrinaj glandoj
Băcăinți

**Băcăinți** [bəkəincj] (hungare **Bokajalfalu** aŭ mallonge **Bokaj**, germane **Bocksdorf**) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Alba Iulia. En 1910 ĝi havis 870 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en 1992 322 (rumanoj), kaj laŭ la stato de  en la vilaĝo vivis . Administre ĝi apartenas al la regiono Transilvanio, al la distrikto Alba kaj al la komunumo Șibot.

## Historio 
Ĝia unua mencio skriba estas el 1263 (laŭ aliaj: 1278). Ĝis 1919 ĝi apartenis al la Hungara reĝlando ene de Aŭstrio-Hungario kaj estis parto de la depertamento Hunyad. 

## Fonto 
* Magyar nagylexikon, 1-18., 1993-2004, Budapeŝto.

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de la distrikto
* Administracia mapo de la distrikto 

Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio
Kategorio:Distrikto Alba
Parmezano

**Parmezano** ( ; kun la signifo: parma fromaĝo el reĝiaj bovinoj) estas malmola fromaĝo el lakto de bovinoj el reĝia raso (itale *Reggiana* = el Reggio nell'Emilia), ĉefe uzata kiel raspita fromaĝo.

*Parmigiano reggiano* estas ekde la 30-a de oktobro 1955 en Germanio kaj ekde la 12-a de junio 1996 en la tuta Eŭropa Unio protektita nomo de malmolega fromaĝo, kiu enhavas almenaŭ 32 % da graso.

La fromaĝo estas speciala ĉar ĝi estas longtempe konservebla. Parmezano ankaŭ estas vendata uzprete raspita, sed ofte tio ne estas vera aprobita Parma fromaĝo. La fromaĝo ekzemple estas uzata por grateni manĝaĵojn aŭ por ŝuti super pastoj. Sed la gusto pli bone estas laŭvalore rimarkita en tre maldikaj tranĉaĵoj sur salatoj, kun nur olivoleo kaj balzamvinagro el Modena.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Gorgonzolo
* Grana Padano
* Parma ŝinko

## Eksteraj ligiloj 
* Consorzio del Formaggio Parmigiano-Reggiano (itale kaj angle)

Kategorio:Fromaĝoj
Kategorio:Itala kuirarto
Marko (masunuo)

**Marko** estas malnova masunuo, kies difino ne samis en diversaj landoj.

## Ekzemploj
Ekzemploj el kelkaj landoj:
* en Francio *(marc)* – 244,755 g
* en Germanio *(Mark)* – 280,5 g
* en Hispanio *(marco)* – 229,975 g
* en Ĉeĥio *(hřivna)* – 253,17 g

La difinoj tamen malsamis eĉ ene de unu lando aŭ regiono, laŭ la diversaj urboj:
* Marko erfurta – 235,40 g
* Marko hispana – 230,348 g
* Marko holanda – 246,06 g
* Marko kolonja – 233,856 g
* Marko krakova – 197,98 g
* Marko nurenberga – 237,52 g
* Marko pariza – 277,75 g
* Marko portugala – 229,50 g
* Marko prusa – 233,85 g
* Marko de Tower – 233,275 g
* Marko viena – 280,66 g
* Marko de Würzburg – 238,62 g

## Unuigoj
Ankaŭ tial oni foje sentis bezonon de stabiligaj kaj sistemigaj reformoj. Unu tia reformo okazis en la ĉeĥaj landojdum la reĝado de Venceslao la 4-a, ĉirkaŭ la jaro 1300. Sekve de lia monreformo oni ekdistingis tie kelkajn malsamajn markojn:

* Marko *praga*, aŭ *peza* – 253,14 g (el ĝi oni povis stampi 64 groŝojn)
* Marko *reĝa*, aŭ *malpeza* – el ĝi 56 groŝojn
* Marko *mina* – el ĝi 78 groŝojn
* Marko *sesdeka* – el ĝi 60 groŝojn

## Kvantoj
Daniel Moirand en sia listo de proponitaj vortoj por sia traduko de La Libro de la mirindaĵoj de Marko Polo klarigas matematike la valoron de marko kiel peza arĝenta mezunuo jene:

## Vidu ankaŭ 
* Marko (monunuo)

## Referencoj
Kategorio:Imperiaj unuoj
Kategorio:Mezurunuoj de maso
Ruĝa vulpo

La **Ruĝa vulpo** estas la plej konata el ĉiuj vulpoj. En Britio, Irlando kaj aliaj Okcident-Eŭropaj landoj, kie jam ne vivas aliaj sovaĝaj kanisedoj, oni simple nomas ĝin "vulpo". La ĉasistoj konsideras vulpojn damaĝaj bestoj kaj ĉasas ilin dum la tuta jaro, sed tiuj ĉi multiĝas sufiĉe rapide.

## Priskribo 
maldekstra|eta|Ruĝaj vulpoj en la neĝo|alt=Ruĝaj vulpoj en la neĝo
Kiel sugestas ĝia nomo, ĝia felo estas plejparte ruĝ-bruna, sed estas nature aperanta griza variaĵo, la arĝenta vulpo; de ĉi tiuj oni sukcesis produkti rason de bredita arĝent-vulpo per konsekvenca malsovaĝigo. La vulpo longas 90–120&nbsp;cm kaj pezas 6–10&nbsp;kg.

## Disvastiĝo 
[maldekstra|eta|[Kranio de la ruĝa vulpo.]]
Ĝia arealo estas la plej vasta ne nur de ĉiuj vulpoj sed de ĉiuj teraj karnovoroj entute. Tiu holarktisa specio estis enkondukita en Aŭstralio dum la 19-a jarcento.

Oni trovas la ruĝan vulpon i.a. en jenaj ekoregionoj : la arkta marborda tundro, la egeaj kaj okcident-turkaj sklerofilaj kaj miksaj arbaroj, la elborz-montara arbarstepo, la kopetdagaj duonarbaroj kaj arbarstepo, la malaltebenaĵaj arbaroj de Sankt-Laŭrenca Golfo, la novanglaj-akadiaj arbaroj, la skandinavaj montaraj betularoj kaj herbejoj kaj la zagros-montara arbarstepo.

## Vivmaniero 
Ruĝaj vulpoj vivas en arbaroj aŭ sur deklivoj surkreskitaj de arbedoj kaj arbustoj, sed ankaŭ en malfermitaj kampoj, kie ĝi scias sin maski kaj esti nevidata. Ĝi fosas truojn en la tero kun multaj koridoroj. En la ĉefa ĝi naskas idojn, la ceterajn ĝi uzas kiel kaŝejon en danĝero. Dum la tago ĝi kuŝas en vepro, la truojn ĝi uzas nur en kazo de neceso.

Ĝi ĉasas leporojn, kuniklojn, perdrikojn, anserojn, kokinojn, sed ankaŭ mikrotojn, per kio ĝi kompensas damaĝojn. Kvaronon da ĝia nutraĵo konsistigas plantoj.

[eta|maldekstra|300ra|ruĝa vulpo sur la monto [Brocken en Germanio]]
 2023.]]
La gevulpoj pariĝas en januaro ĝis marto. Post 52 tagoj la vulpino naskas 2 ĝis 12 vulpidojn en sferforma ĉambro fine de subtera koridoro. Post du semajnoj la idoj malfermas la okulojn, la patrino ilin nutras ankoraŭ unu monaton kaj post tri monatoj ili jam scias memstare ĉasi.

## Vidu ankaŭ 
* Grandfolia fago

## Notoj 
Kategorio:Vulpoj
Kategorio:Holarktisa faŭno
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Vulpo
Kategorio:Mamuloj de Azerbajĝano
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Vulpo
Kategorio:Mamuloj de Pollando
Wolfgang Schwarz

**Wolfgang Schwarz** (n. 14-an de septembro 1947 en Vieno) estis aŭstra artosketisto.
## Sporto 
Lia plej granda sukceso estis la surpriza olimpia venko en la Vintra Olimpiko 1968 en Grenoblo antaŭ la usona *Timothy Wood* kaj franca *Patrick Pera*.

Pliaj sukcesoj estis la dua lokumo en la Eŭropa ĉampionado de 1965 kaj Monda ĉampionado de 1967. Post retiriĝo, li laboris dum 10 jaroj en surglacia amuza spektaklo *Holiday on Ice*.

## Verdiktoj 
Li invitis junulinojn el Litovio en 2002 por dancado, sed igis ilin putinoj. Oni juĝis lin je 1,5-jara prizono (danke al kuracista atesto pri haŭta kancero, li sukcesis resti libera). Ĉar li planis forrabon de filino de riĉulo, li en 2006 por ok jaroj prizoniĝis, kaj en 2007 la jaroj ankoraŭ estis altigitaj al dek kaj duono - komence de 2014 li liberiĝis.

## Vidu ankaŭ 
* Aŭstrio en la Vintra Olimpiko 1968

Kategorio:Artsketistoj
Kategorio:Aŭstraj sketistoj
Israela-Libana konflikto de 2006

eta|post Israela atako en Sidon
La **Israela-Libana konflikto de 2006** (aŭ 34-taga milito)okazis inter Israelo kaj Libano ekde la 12-a de julio ĝis 14-a de aŭgusto. En la armea konflikto ne partoprenis la libana registaro, armeo, nur gerilanoj de la libana opozicio, precipe de la Hizbulaho, sed ankaŭ batalantoj de la libana komunista partio kaj la *Amal-milico*.

## Kaŭzo 
La eksplodiga afero estis la surpriza atako de Hizbulah-soldatoj al israelaj soldatoj. Ili murdis 8 israelajn soldatojn kaj du forrabis (12-an de julio). Ĉar la Libona registaro ne povis bridi la Hizbulah-agadon en Suda Libano kaj ne povis kontroli la sudan parton de la lando, Israelo decidis ne plu toleri fiagadon de Hizbulaho kaj neniigi ties fortojn.

## Taktiko de Israelo 
Israelo efektivigis neefikan taktikon. Ĝi volis neniigi la Hizbulahon nur per aera bombardado, sed tio ne sukcesis, tiel - kiam evidentiĝis, ke okazas armistico ene de tago, horoj - Israelo rapide okupis parton de Libano, sude la la rivero Litani. Dumtempe la Israela armeo perdis multajn soldatojn pro modernaj armiloj de Hizbulaho, ricevitaj de Irano tra Sirio.

Antaŭ la surtera atako, Israelo forpelis intence per daŭra bombardado la loĝantojn (ankaŭ instigis ilin per flugfolioj je fuĝo). Israelo lastfoje uzis jam grapolbombojn kontraŭ la Hizbulaho.

Estis ankaŭ parto de la israela taktiko la bombardo de pontoj, akvopurigaj, elektroproduktaj sistemoj, benzinujoj ktp. Tiel ili volis efiki premon je la loĝantaro kontraŭ la Hizbulaho.

### Celo de Israelo 
* Komence: liberigo de la du soldatoj kaj neniigo de Hizbulaho
* fine de la atakoj: malfortigo de Hizbulaho, fortigo de la libana registaro en Suda Libano, liberigo de la du soldatoj

## Taktiko de Hizbulaho-batalantoj 
Ĉar ili ne havis iun ajn defendan sistemon kontraŭ aera bombardado, ili kaŝis sin - en civilaj vestoj - inter la loĝantaro. Ili travestiĝis nur por la batala agado (pro tio volis forpeli Israelo tutan loĝantaron de Sud-Libano). Ili uzis modernajn kontraŭtankajn grenadojn (pro tio prokrastis Israelo la surteran atakon) kaj daŭre bombardis Nord-Israelon.

### Celo de Hizbulaho 
Ili volis repuŝi la agreson kaj forigi la israelan armeon en suda Libano, damaĝinte Israelon plej forte eble.

## Rezulto de la bataloj 
Dum la bataloj fuĝis 7-900 mil homoj el Sud-Libano kaj 3-400 mili el Norda Israelo. La damaĝo estas miliarda en ambaŭ flankoj, sed en Libano tio povas atingi eĉ 5-6 miliardojn pro la tute detruitaj domoj.

## Kritikendaĵoj 
* Usono intence lasis agadi Israelon kaj ne postulis dum 30 tagoj ĉesigon de bombardado
* Israela oficiro deklaris, ke ili bombardas Libanon reen je 20 jaroj, kaj ilia celo estus komplete detrui la libanan infrastrukturon
* Israelo mortigis sepfoje pli da civiloj ol militistoj

## Vidu ankaŭ 
* Batalo de Bint Ĵubejl

Kategorio:Militoj de la 21-a jarcento
Kategorio:Konfliktoj en 2006
Kategorio:Politiko en 2006
Kategorio:2006 en Israelo
Kategorio:Historio de Libano
Perperikon

La antikva traka urbo **Perperikon** situas en la orienta Rodopo, 15 km nordoriente de la nuntempa urbo Karĝali, (Bulgario) je 470 m alta roka monteto. La vilaĝo Gorna krepost („Supra kastelo“) situas ĉe la piedo de la monteto. Perperikon estas la plej granda megalita ruinaĵo en la Balkano.

Oni trovis en la proksimo ruinojn de antikva kristana templo el la 3-a-4-a jarcento.

Post konstruo de aŭtovojo ĝis la piedo de la monteto, la elfosita urbo iĝis populara turisma vidindaĵo.

## Bildgalerio 

Perperikon, grobnitsa na vladetelite.jpg|La tombo de la regantoj
Perperikon-Medieval-Walls.jpg|Mezepokaj muroj de Perperikon
Perperikon E5.jpg
Perperikon Nenko Lazarow 131.JPG
Perperikon Nenko Lazarow 060.JPG
Perperikon Nenko Lazarow 064.JPG
Perperikon Bulgaria.jpg

## Eksteraj ligiloj 
* Perperikon.bg - oficiala paĝo

Kategorio:Prahistorio
Kategorio:Bizanca imperio
Kategorio:Bulgario
Kategorio:Balkana duoninsulo
Kategorio:Antikvaj urboj
Kategorio:Ruinoj
Charles Curtis

**Charles CURTIS** (naskiĝis la 25-an de januaro 1860 en Topeka, Kansaso; mortis la 8-an de februaro 1936 en Vaŝingtono) estis usona politikisto de la Usona Respublikana Partio kaj de 1929 ĝis 1933 la 31-a vicprezidanto de Usono. Antaŭe li anis dum longaj jaroj la Kongreson, komence kiel membro de la Domo de Reprezentantoj kaj poste kiel Senatano, dumtempe li estis ankaŭ portempa prezidanto de la Senato. Lia patrino devenis de la Kanza-popolo kaj Charles Curtis estis la unua - kaj ĝis nun ununura - indiano, kiu sukcesis atingi tiom altrangaj postenoj.

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio en la Usona Senato 
* Curtis, Charles - Biografio  

 

Kategorio:Vicprezidantoj de Usono
Kategorio:Usonaj politikistoj
Kanza

**Kanza** (*ventaj homoj*, ankaŭ *Kav*, *Konca* aŭ *Kaza*) estas nordamerika indiana popolo el la Siu-lingvofamilio, kiu vivis ĉe la rivero Kansaso kaj ĉe la rivero *Saline* en la nuna centra Kansaso. La angla loknomo *Kansas* estis unu el la angligoj de la franca transskribo *Cansez* (prononco ) de la originala . La urbo Kansasurbo en Misurio estis nomita laŭ la rivero, kiel estis poste la urbo Kansasurbo (Kansaso) kaj la subŝtato Kansaso.

## Famaj Kanza-anoj 
* La nura nordamerika indianoj, kiu iam iĝis vicprezidento de Usono estis Charles Curtis sub Herbert Hoover (1929–1933). Lia patrino estis Kanza-o.
* La usona ĵaza saksofonisto, kantisto kaj komponisto Jim Pepper (1941-1992) devenis de la indianaj popoloj Kanza kaj Maskoka.
* La 23-an de aprilo 2000 mortis la lasta pursanga Kanza-o, *William A. Mehojah*.

## Eksteraj ligiloj 
* Official Kanza-Nacio retejo 
* Kanza-lingvo-projekto  
* Rootsweb Kanza artikolo  

## Galerio 

George Catlin - Hón-je-a-pút-o, Wife of Bear-catcher - 1985.66.28 - Smithsonian American Art Museum.jpg
George Catlin - Meach-o-shín-gaw, Little White Bear, a Distinguished Brave - 1985.66.25 - Smithsonian American Art Museum.jpg
George Catlin - No-ho-mun-ya, One Who Gives No Attention - 1985.66.522 - Smithsonian American Art Museum.jpg
George Catlin - O-rón-gás-see, Bear-catcher, a Celebrated Warrior - 1985.66.26 - Smithsonian American Art Museum.jpg
George Catlin - Shó-me-kós-see, The Wolf, a Chief - 1985.66.22 - Smithsonian American Art Museum.jpg

Kategorio:Indianaj etnoj en Nordameriko
Kategorio:Etnoj en Usono
Kategorio:Siua lingvaro
Ĝermolisto de barataj esperantistoj

## C 
### Henry Josef Cmi 
**Henry Josef CMI** (naskiĝis en 1891 - mortis frue de 1987 en Kalikuto aŭ *Kozhikode*, Hindio) estis UEA-delegito kaj fakdelegito pri medicino.

## D 
### Naren Dholokia 
**Naren DHOLOKIA** (naskiĝis en 1906, mortis en 2002) estis iama fakdelegito de UEA pri vidbendoj, fotografio kaj barata kuirarto en Burnley (Barato), emerita kvalitkontrolisto, interalie tradukis hindajn poemojn.

## J 
### J. T. Jesudasan 
**J. T. JESUDASAN** (naskiĝis en 1881, mortis 1965 en Nagercoil, tiama provinco Madraso, ekde 1969 nomata Tamilnado) estis barata Esperanto-pioniro, kiu lernis la lingvon jam en 1900.

## Referencoj 
Kategorio:Barataj esperantistoj
Barataj
Barataj
Benko

**Benko** povas signifi
*Longan tabulan sidilon por pli ol unu persono, kun aŭ sen dorsapogilo, en hejmo, ĝardeno, aŭto, vagono, kaj similaj nome benko (meblo)
*Similforman, sed tre grandan elstaraĵon en maro, grundo ks. (sablobenko, Dogger-benko, benko (geologio)
*Densan aron de fiŝoj, kune migrantajn
*Fortikan stablon, precipe el giso

Aliaj:

*Piedbenketo estas malalta ebena mebleto, sur kiu oni apogas la piedojn, sidante sur alta sidilo.
*Glacibenko
*torturbenko
*rembenko estas transversa benko en boato
*randbenko ĉe rando profundaĵo, vojtaluso, por evitigi falon
*kuŝbenko, litbenko

## Ne konfuzu kun 
* Banko (apartigilo)
* Bank (apartigilo)

Kategorio:Mebloj
Dogger-benko

eta|Situo de Dogger-benko en la Norda Maro.
La **Dogger-benko** estas grandarea, memstara submara sablobenko en la Norda Maro, je ĉirkaŭ 100 km de la nordokcidentaj bordoj de Anglio. Ĝi altas je 20&nbsp;m pli ol la ĉirkaŭa marfundo, longas ĉirkaŭ 260 km, larĝas ĉirkaŭ 100 km (ĉe 35&nbsp;m-a parto). Ĝia plej malprofunda parto troviĝas en la okcidenta fino, kie ĝi troviĝas nur je 15&nbsp;m sub la marsurfaco.

La benko estas fakte grandega moreno, kiu kolektiĝis ĉe la plej suda limo de la lasta glaciepoko, kiam la marnivelo estis ĉirkaŭ 100&nbsp;m pli malalta.

Ĝi famas jam de jarcentoj kiel elstara fiŝkaptejo. Ĉar la fiŝoj trovas tie abundan nutraĵaron, la fiŝkaptistoj povas kapti amase flesojn, gadojn, haringojn, eglefinojn kaj rombofiŝojn.

Norde de la benko kruciĝas la marlimoj de Britio, Nederlando, Germanio, Danio, kaj Norvegio. Ĉe la Dogger-benko rajtas fiŝkapti nur Norvegio.

La nomo verŝajne venas el la malnov-nederlanda vorto *Dogge* - fiŝkapta boato.

## vidu ankaŭ 
* Doggerland

Kategorio:Atlantiko
Nigra listo

**Nigra listo** estas listo de instancoj ekz. pri personoj, entreprenoj, kiuj devas suferi malavantaĝojn rilate al la pliaj. La malavantaĝigo povas okazi per diskriminado aŭ per teknikaj limigoj. Malon de tio, oni nomas blanka listo.

Oni ofte nomas nigra listo tiujn listojn, kiujn oni publikigas por hontigi personojn, entreprenojn pro ŝuldoj, malhumanaj agadoj ktp. 

En la diktaturoj, apero sur nigra listo ofte signifis murdon, morton aŭ devigon je elmigro de la listigita persono. 

Hodiaŭ Usono uzas liston pri tiuj landoj, kiuj komercas kun Kubo, aliaj neŝatataj landoj, laŭ usona registaro, diktaturaj landoj. Tiuj entreprenoj ne rajtas komerci kun Usono, krome se estas pli interesa al Usono la komerco.

## Komputado 
Nigraj listoj estas uzataj ankaŭ en komputado inter poŝtoserviloj. Kiam unu poŝtoservilo konektiĝas kun alia por transdoni retmeŝaĝon, la dua servilo kontrolas, ĉu la IP-numero de la unua troviĝas sur nigra listo, kaj en tiu okazo entute rifuzas akcepti la retmesaĝon, aŭ ja akceptas ĝin sed plusendas ĝin al iu kontrola instanco, aŭ akceptas ĝin kun aldono de difinita rimarko. Konataj nigraj listoj en retmesaĝado estas SpamCop.net, SORBS, kaj NJABL.org.

## Eksteraj ligiloj 
* Nigra listo de Spamcop.net (en la angla)
Pekorino

eta|200px|dekstra|Pecorino Rosso Volterrano
**Pekorino** (el la itala: *pecora*, ŝafo; prononcu: pekorino) estas itala fromaĝo el ŝafolakto kun 48% da graso kaj protektita devennomo.

## Specoj 
* **Pecorino lucano** la plej konata estas la **pecorino di Filiano**
* **Pecorino romano** havas tre longan tradicion.
* **Pecorino sardo** la tria plej grandkvante produktita ŝaffromaĝo el la insulo Sardio.
* **Pecorino siciliano** konata en Sicilio jam dum la antikva greka epoko.
* **Pecorino toscano** jam el la etruska epoko.
* **Pecorino fresco** el nematura blankeca paŝto.
* **Pecorino senese** frotita per tomatokaĉo.

## Eksteraj ligiloj 
* Ttt-ejo de la *Consorzio per la tutela del formaggio pecorino romano* (itale, angle, france)

Kategorio:Manĝaĵoj
Kategorio:Fromaĝoj