open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spremberg

La urbo **Spremberg**  (sorabe **Grodk** ) situas en la regiono Luzacio en la germana lando Brandenburgio ĉe la rivero Spree. Ĝi apartenas al la distrikto Spree-Neisse (ĉefurbo Forst / Baršċ). Fine de  la komunumo havis  loĝantojn. Ĝia meza alteco super mara nivelo estas ĉirkaŭ 112 metroj.

La historiaj informoj pri la urbo estas tre nekompletaj. Tial oni iam festis 1000-jaran jubileon, sed poste konstatis, ke temis pri eraro.

La regiono iam estis fama pro vitrofarado kaj teksado, sed ambaŭ metioj preskaŭ ne plu ekzistas.

Spremberg havas la ĝemelajn urbojn
Szprotawa (Pollando, www.szprotawa.pl)
kaj
Grand Forks (Kanado, www.city.grandforks.bc.ca ).

## Naskiĝis en Spremberg 
* Carl Oestreich (* 18-a de aprilo 1800) komponisto kaj kornisto
* Franziska Wiese (* 1987) kantistino, violonistino

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Dosiero:Wappen Spremberg.png|
Dosiero:Spremberg stadtgliederung ortskarte.png|
Dosiero:Bismarckturm in Spremberg.jpg|

Kategorio:Distrikto Spree-Neiße
Kategorio:Urboj de Brandenburgio
Glia ĉelo

La nerva sistemo entenas du specojn de ĉeloj: la nervoĉeloj kaj la **gliaj ĉeloj**. Diference de la nervĉeloj, tiuj ĉi kapablas plu dividi sin dum la tuta vivo per mitozo. Ili ludas kernan rolon per kontrolado kaj protektado de la nervoĉeloj. Eble ili eĉ rolas en la dissendo de la nerva signalo.
La gliaj ĉeloj estas 50 foje pli abundaj ol la nervoĉeloj en la cerbo.
La gliaj ĉeloj estis malkovritaj en 1891 de Santiago Ramón y Cajal.

## Kelkaj tipoj de gliaj ĉeloj 
### Astroĉeloj 
La plej abundaj en la cerbo, ili reguligas la ĥemian ĉirkaŭaĵon de la nervoĉeloj per forigo de la troaj jonoj, ĉefe de kalio.

### Oligodendroĉeloj 
Ili respondecas pri la protektado de aksonoj en la centra nerva sistemo per mjelo. Tio plirapidigas la transportadon de la nerva mesaĝo.

### Ŝvanaj ĉeloj 
Ili plenumas la saman rolon en la periferia nerva sistemo.

Dosiero:Gfapastr5.jpg|
Dosiero:Astrocyte.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Neŭrono
* Charles-Philippe Robin

Kategorio:Ĉeloj
Plovdiv

eta|200px|maldekstre|Strato en malnova Plovdiv
**Plovdiv** () estas ĉefurbo de la samnoma provinco de Bulgario. Kun ĉirkaŭ  loĝantoj ĝi estas la dua plej granda urbo de la lando, post la ĉefurbo Sofio, de kie ĝi situas  sudorienten. Plovdiv situas ĉe la rivero Marico, kies valo formas gravan vojon inter Sofio kaj Turkio. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Historio 
En la loko de Plovdiv jam 500 jarojn antaŭ nia epoko ekzistis traka setlejo, nomita *Eumolpia*.
Kiam la makedona reĝo Filipo la 2-a konkeris la regionon en la jaro -341,
li nomis la urbon *Philippopolis* (Filipurbo), kion la trakoj tradukis al *Pulpudeva*,
de kio venas la hodiaŭa nomo. Sed intertempe la urbo havis ankaŭ aliajn nomojn: Philibe (otomana) kaj Trimontium (romia).

En 1878 rusoj forpelis la otomanojn, kaj Plovdiv iĝis ĉefurbo de *Orienta Rumelio*. En 1885 Orienta Rumelio kuniĝis kun Bulgario, kun Sofio kiel ĉefurbo, kiel ĝis nun.

## Galerio 

dosiero:Bulgaria-Plovdiv-02.jpg
dosiero:Bulgaria-Plovdiv-01.jpg
dosiero:Bulgaria-Plovdiv-03.jpg
dosiero:Bulgaria-Plovdiv-04.jpg

eta|maldekstra|250px|urba panoramo
eta|maldekstra|250px|Romia amfiteatro en Plovdiv

## Gravuloj
* Ivan Kostov Nikolov

## Esperantistoj en Plovdiv 
* Konstantin Mateev
* Ilija Bobĉev (naskiĝis 1873; mortis la 9-an de oktobro 1936);
* Ivan Armin
* Ivan Savov
* Todor Iŝev
* Artin Uzunjan

## Vidu ankaŭ 
* Trolebusa transporto en Plovdiv

## Eksteraj ligiloj 
*  ()


Kategorio:Urboj de Bulgario
Kategorio:Provinco Plovdiv
Granado (apartigilo)

**Granado** (hispanlingve *Granada*) estas nomo de du urboj:

* Granado urbo en la hispana Andaluzio
** Granada (stacidomo), fervoja stacio en  Granado
* Granado (Nikaragvo) 

Ĝi estis la nomo de la lasta islama reĝlando en Hispanio.

De tiu nomo devenas la nomo de la amerika lando Grenado kaj la kariba insularo plejparte apartenanta al la lando Sent-Vincento kaj Grenadinoj

En astronomio:
*1159 Granado estas asteroido.

## Vidu ankaŭ 
* Grenado (apartigilo)
Valladolid

**Valladolid** (elp. ''Baljadolid' *) estas la nomo de jenaj urboj

* Valadolido estas urbo en Kastilio Hispanio, ĉefurbo de la Provinco Valadolido en la regiono Kastilio kaj Leono
** Valladolid-Campo Grande (stacidomo) estas fervoja stacio en Valadolido
** Valladolid-Universidad (stacidomo) estas fervoja stacio en Valadolido
* Valladolid (Yucatán) estas urbo en Jukatano, Meksiko

Ĝi estas ankaŭ la antikva nomo de la meksika urbo nun nomata *Morelio''
Leopold von Berchtold

**Leopold Graf von BERCHTOLD** (*grafo de Berĥtold* laŭ la tiama nobeleca sistemo) naskiĝis en Vieno la . Li estis de 1906 al 1911 aŭstria ambasadoro en Sankt-Peterburgo kaj inter 1912 kaj 1915 aŭstria ministro pri eksterlandaj aferoj. Post la mortigo de la aŭstria tron-heredonto arkiduko Franz Ferdinand en Sarajevo li subtenis la kulpigan ultimaton al Serbio. Post la deklaro pri neŭtraleco de Rumanio kaj Italio li demisiis kiel ministro.

*Berchtold* mortis la  en Peresznye apud Sopron (germane Ödenburg) en Hungario.

Kategorio:Aŭstraj politikistoj
Kategorio:Grafoj
Hélder Câmara

**Hélder CÂMARA**  (naskiĝis la 2-an de julio 1909 en Fortalezo, mortis la 27-an de aŭgusto 1999 en Recifo) estis brazila ĉefepiskopo.

## Biografio 
**Hélder CÂMARA** naskiĝis la  en Fortalezo (Brazilo) kiel 11-a el 13 filoj en sia familio. Lia antaŭnomo *Hélder* estas la nomo de Nederlanda urbo, kiu plaĉis al João Câmara, lia patro.

En la aĝo de 22 Hélder Câmara ricevis specialan permeson pastriĝi je la , kvankam li ne havis la regule necesan aĝon.

Kiel pastro li klopodis uzi simplan lingvaĵon kompreneblan por lia aŭskultantaro de fideluloj.

En 1950 li en Romo (Italio) konatiĝis kun monsinjoro Montini (posta papo Paŭlo la 6-a).

En 1952 li estis elektita kiel episkopo kaj organizis *CNBB*, la Nacian Konferencon de Brazilaj Episkopoj. Post la armea puĉo en 1964 li kontraŭis la armeajn regantojn kaj senperforte engaĝiĝis por sociala kaj demokratia ŝtato.

Tiusence li influis la ekleziajn decidojn de Medellin kaj Puebla (1971).

Hélder Câmara ricevis pli ol dudek honorajn doktorecojn kaj la honoran civitanecon de trideko da urboj.

## Citaĵo 
## Eksteraj ligiloj 
*  Internacia Centro Hélder Câmara

Kategorio:Brazilaj ĉefepiskopoj
Kategorio:Brazilaj teologoj
Kategorio:Brazilaj episkopoj
Kategorio:Romkatolikaj episkopoj
Kategorio:Katolikismo
Kategorio:Kristanaj socialistoj
Kategorio:Senperforto
Kategorio:Teologio de liberigo
BEL

**BEL** havas plurajn signifojn:

* **bel** estas kodo de belorusa lingvo laŭ normo ISO 639-3.
* **Matej Bel**
* **Marc de Bel**
* **San Paolo Bel Sito**
* **Alice Bel Colle**
* **BEL** estas ne aktiva kodo de valuto Financa belga franko de lando Belgio laŭ normo ISO 4217.
* **BEL** estas landokodo de Belgio laŭ normo ISO 3166.
* **Brazila Esperanto-Ligo**
* **Bahaa Esperanto-Ligo**
* **Bulgara Esperantisto-Ligo**, fondita la 6-an de aŭgusto 1907 en Veliko Tarnovo
* biblia figuro: Bel kaj la Drako
Brazila Esperanto-Ligo

eta|300px|Enirpordo de Brazila Esperanto-Ligo
eta|300px|Koridoro al la enirporto de Brazila Esperanto-Ligo
eta|300px|Centra parto de Braziljo, vidata tra fenestro de Brazila Esperanto-Ligo.
**Brazila Esperanto-Ligo** (BEL), komence Brazila Ligo Esperantista, estis fondita la  kaj agnoskita kiel "utila por la nacia publiko" la . Ĝi kunordigas la Esperanto-movadon en Brazilo. La Ligo disponas pri vikiopaĝo por kunredaktado de la historio de la Esperanto-movado en Brazilo.

## Agado 
Interalie Brazila Esperanto-Ligo:
* Eldonas la revuon Brazila Esperantisto
* Havas librovendejon kun verkoj en kaj pri Esperanto
* Havas bibliotekon;
* Organizas korespondajn kursojn;
* Peras abonojn de Esperanto-gazetoj
* Okazigas ĉiujare Brazilan Kongreson de Esperanto

## Estraro 
mandato 2022-2025:
* prezidanto: Querino Neto
* vicprezidanto: Izabel Andrade
* financa direktoro: Emerson dos Santos
* kasisto: Livio Lima
* 1-a sekretario: Fábio Santos
* 2-a sekretario: Léia Maia
* 3-a sekretario: Leandro Abrahão ()
mandato 2019-2022:
* prezidanto: Evandro F. de Avellar
* vicprezidanto: Querino Neto (José Querino de Macedo Neto)
* financa direktoro: Fernando Maia Jr. (vikipediano)
* kasisto: Sônia Maria Alves Lucio
* 1-a sekretario: Rodrigo Tavares P. de Medeiros
* 2-a sekretario: Leandro Oliveira Freitas
* 3-a sekretario: Márcia Maria Cunha de Avellar
mandato 2016–2018:
* prezidanto:  Evandro F. de Avellar
* vicprezidanto: Euripedes A. Barbosa
* financa direktoro: Fernando Maia Jr.
* kasisto (trezoristo): Cleto Galvão da Silva (mortis)
* 1-a sekretario: Emilio Carlos Vaz Cid
* 2-a sekretario: Josias F. Barboza (KKS)
* 3-a sekretario: Darci Sardinha

## Informiloj
* Brazila Esperantisto, la organo de la Brazila Esperanto-Ligo, fondita en 1907 samkiel la asocio mem
* *BEL Informas* estis monata informa bulteno de Brazila Esperanto-Ligo de januaro 1983. Ĝia "unua epoko" estis de 1983 ĝis 1985 papere. Nuntempe ĝi estas en ĝia "dua epoko" ekde julio 2007 rete.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Esperanto-Asocio de San-Paŭlo
* Kultura Kooperativo de Esperantistoj

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de BEL (nur )


Kategorio:Brazilaj Esperanto-asocioj
Kategorio:Esperanto-eldonejoj
Alto Paraíso de Goiás

**Alto Paraíso de Goiás**  /'ałtŭ para'izŭ djgoj'az/ (Alta Paradizo en Gojaso) estas urbo kaj municipo en ŝtato Gojaso, Brazilo tie estas fondaĵo Bona Espero. Ĝia unua nomo estis "Veadeiros". Ĝi havis, en 2014, 7.328 loĝantojn kaj areo de 2.593,885 km².

## Esperanto en Alto Paraíso de Goiás 
Esperanto en Alto Paraíso estas ligata al Bona Espero. En 1957, nur tri jarojn post la politika emancipiĝo de vilaĝo Veadeiros (poste nomita urbo Alto Paraíso), tie alvenis Arthur Velloso, Renato Diniz, Neuza Esteves de Araújo, Elisabeth Pointcaré, Inês Nunes de Andrade kaj Camélia Gomes da Silva, kiuj ricevis en Recife spiritan orienton pri lokigo de soci-eduka Esperantista institucio en la centro de la lando. Post serĉado en pluraj urboj de subŝtato Goiás, la fondintoj de “Mansão Bona Espero” (unua nomo de la institucio), estis spirite gvidataj por konatiĝi kun la plej alta punkto de la brazila centra altebenaĵo je latitudo 14 sude de Ekvatoro. Poldevena familio Szerwinski, posedanto de vasta regiono en “Chapada dos Veadeiros”, tuj kaptis la noblan celon de tiu projekto kaj senhezite donacis teritorion de ĉirkaŭ 500 hektaroj. Dum la sekvaj jaroj la institucio akiris pliajn 500 hektarojn, ŝanĝis la nomon al “Fazenda-Escola Bona Espero”, kiu nun aperas en la oficiala mapo de Goiás.

Okaze de la "Kongreso de la Monda Reto de la Kosma Konscienco" okazinta en Alto Paraíso, de la 4-a ĝis la 7-a de Septembro 1993. Ursula Grattapaglia, direktorino de la bieno-lernejo Bona Espero, paroladis pri la temo “Esperanto kiel Lingvo de la Tria Jarmilo” antaŭ la ĉeesto de proksimume mil personoj. Kadre de la evento la urbestro de Alto Paraíso inaŭguris du esperantajn monumentojn: unu en la urbocentro, kie sur marmora piramido estas skribite: “Ke la Paco Regu la Mondon”, la frazo estas en la lingvoj portugala, japana, angla kaj esperanta. La alia monumento, en Bona Espero, konsistas el kolono, tri metrojn alta, sur kiu estas kvinpinta verda stelo (simbolo de Esperanto) kaj ambaŭflanke la sama enskribo en portugala kaj esperanta lingvoj.

[eta|maldekstra|400px|Rivero Preto en Nacia parko [Chapada dos Veadeiros]]
eta|maldekstra|400px|Akvofaloj dos Couros

Kategorio:Municipoj de Gojaso
Ursula Grattapaglia

**Ursula GRATTAPAGLIA** (naskiĝis la 27-an de septembro 1933 en Berlino kiel Ursula Sandkühler) - german-devena brazila esperantistino, administrantino de la fondaĵo Bona Espero en Brazilo kun ŝia edzo Giuseppe. Membrino de Rotario kaj Rotaria Amikaro de Esperantistoj. 

## Vivo
Grattapaglia travivis la Duan Mondmiliton en Berlino kaj la orientaj germanaj provincoj, aneksitaj post la germana invado en Pollando. Kadre de aliancana forpelo de germanoj estis deportita el Pollando. Tio influis al ŝia posta esperantisteco. Ŝi eklernis Esperanton 16-jara, apud aliaj lingvoj, kaj ekde tiam aktivas en la movado, i.a. en la 1950-aj jaroj en Berlino. Post sesjara korespondado ŝi renkontis Giuseppe Grattapaglia kaj en la posta jaro ili geedziĝis.

Ŝi ekloĝis en Italio, aktivis pri kongreskaravanoj kaj eldonado de la itala landa Esperanto-revuo. Grattapaglia estis komitatano (1971-1992) kaj estrarano (1977-1983) de UEA. En sia profesia laboro kiel samtempa interpretisto en eŭropaj kongresoj, ĉefe en Italio kaj Germanio, ŝi utiligis okazojn por informi pri Esperanto, precipe politikistojn kaj ĵurnalistojn. Ekde 1974 ŝi laboras volontule kun sia edzo en Brazilo en la bieno-lernejo Bona Espero, esperantista eduka institucio por protekti, eduki kaj instrui infanojn en socia risko. Apud tiu laboro ŝi dum la lastaj sep jaroj aktivas en la internacia Rotaria Movado favore al Esperanto.

En 2005, ŝi fariĝis honora membro de UEA, pro sia laboro por Bona Espero.
Ŝi estas ankaŭ honora civitano de la urbo Alto Paraíso de Goiás.

La dummilita vivo de Ursula fariĝis teatraĵo okaze de la 100-a Universala Kongreso kiel adaptaĵo de la libro *Bona Espero: idealo kaj realo* de Roman Dobrzyński.

## Vidu ankaŭ 
* Giuseppe Grattapaglia
* Militrakonto

## Bibliografio
* Halina Gorecka, Aleksander Korĵenkov, *Nia diligenta kolegaro. Biografioj de 200 eminentaj esperantistoj*, p. 112-113, Sezonoj, Kaliningrado, Litova Esperanto-Asocio, Kaunas 2018, ISBN 978-609-95087-6-4
* Roman Dobrzyński, *Bona Espero: Idealo kaj realo*, "Esperanto", n-ro 10, Martin 2008

## Eksteraj ligiloj 
* Mallonga filmraporto pri Bona Espero
* 
* Infanoj malgraŭ Hitlero. Militrakonto, 08/09/2018

Kategorio:Brazilaj esperantistoj
Kategorio:Germanaj esperantistoj
Kategorio:Honoraj membroj de UEA
Kategorio:Estraranoj de UEA
Kategorio:Esperanto en Berlino
Kategorio:Premio Deguĉi
Ĝermolisto de armenaj esperantistoj

## A 
### Karine Arakeljan 
**Karine ARAKELJAN** estas armena instruistino kaj esperantistino. La 24-an de julio 2018 ŝi elektiĝis por nova ILEI-estraro dum la 51-a ILEI-Kongreso 2018 kaj oficis dum tri jaroj, ĝis somero 2021..

#### Referencoj 

Armenaj
Armenaj
Erling Anker Haugen

**Erling Anker HAUGEN** [HEŬgen] (naskiĝis 1910, mortis 1989) estis norvega esperantisto, kunverkinto de la norvega-Esperanto vortaro de 1963.  Li estis dum preskaŭ kvindek jaroj vicdelegito kaj fakdelegito pri revizio. 

Liaj tradukoj de la versdramoj de Henrik Ibsen *Peer Gynt* (1951) kaj *Brand* (1978) estas konsiderataj majstroverkoj.

Erling Anker HAUGEN mortis fine de 1989 en Trondheim, Norvegio.

HAUGEN, Erling Anker
HAUGEN, Erling Anker
Haugen, Erling Anker
Esperanto-Norsk Ordbok

***Esperanto-Norsk Ordbok*** estas vortaro Esperanto-norvega verkita de Ragnvald Rian kaj eldonita en 1948 de *Esperantoforlaget* (Esperanto-eldonejo) el Oslo.

## Eksteraj ligiloj 
* Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
* Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience 
* Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio

Kategorio:Esperanto-vortaroj
Kategorio:Norvega lingvo
Kategorio:Antverpena Lingvo-libraro
Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience
Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio
Norvega-Esperanto vortaro Rian Haugen

**Norsk-esperanto ordbok** estas Norvega-Esperanto vortaro de la  Eldonejo Esperantista (Esperantoforlaget A/S) en Norvegio, 1963. Ĝi estis verkita de Ragnvald Rian kaj Erling Anker Haugen.

## Ligiloj 
* Norsk-esperanto ordbok en la Nacia Biblioteko de Norvegio

Kategorio:Esperanto-vortaroj
Kategorio:Antverpena Lingvo-libraro
Listo de urugvajaj esperantistoj

Jen listo de esperantistoj el Urugvajo:

* Clemente Estable
* Joaqnin Moreira GINER
* Pedro Casas
* Manuel Fernandez Menendez
* Walter Heimann
* Ernesto Sonnenfeld
* Romulo ZEBALLOS MORALES

Urugvajaj
Listo de tataraj esperantistoj

Jen listo de **esperantistoj el Tatario**:

* Aĥmed Ĥabibi
* Faik Baĥteev
* Ŝamil Usmanov

Tataraj
Tataraj
Kategorio:Tataroj
Java lingvo

La **java lingvo** estas aŭstronezia lingvo parolata en la meza kaj orienta partoj de la insulo Javo en Indonezio. Tradicie por ĝi ekzistas aparta skribo, la java alfabeto, sed nuntempe la lingvo kutime skribatas per la latina alfabeto.

La lingvo java (cara Jawa) apartenas al la lingvo-familio de aŭstroneziaj lingvoj, al la grupo de la malajopolinezia lingvaro respektive al ties okcidenta branĉo.

## Uzado
Proksimume 80 milionoj da homoj parolas ĝin; tamen, ili uzas plejparte la indonezian (bahasa indonesia) kiel skriba lingvo. Tiu situacio kun du lingvoj ebligas cetere foresto de lingvaj kvereloj kiel ili ekzistas en landoj kie pluraj lingvoj samtempe estas uzataj.

Ĝi estas parolata - kiel la nomo tion indikas - sur la insulo Javo, en la orienta kaj en la meza parto. Ankaŭ ekzistas javlingva komunumo en Surinamo (pli frue Holanda Gujano (?)) kaj multnombraj javparolantoj, kies geavoj se ne ili mem elmigris el Javo por vivi en Orienta Timoro, en Malajzio, en Singapuro, en Tajvano, en Aŭstralio, en Nov-Kaledonio, en Nederlando.

## Trajtoj
* Krom **prefiksoj** kaj **sufiksoj** kiuj funkcias kiel en la aliaj lingvoj indoneziaj, la java lingvo uzas ankaŭ **enfiksojn** (do ene de la *verbaj* radikoj).
* Koncerne la vortaro, sur proksimume 10 000 vortoj, milo da vortoj havas du formojn, depende de la *persono al kiu oni parolas* :
** la **krama**-n oni uzas por persono de pli alta rango,
** la **ngoko**-n oni uzas por persono de sama rango.
** ankaŭ ekzistas la **madya** (meza nivelo) kaj **ki** kaj **ke**
(subgrupoj de la krama por humile paroli pri si mem aŭ por alparoli individuon de malpli alta rango).
## En Esperanto
Arya Bhaskara Ferduzi en dupaĝa artikolo priskribas apartajn trajtojn de la java lingvo, nome, ke ĝi estas la plej parolata en Indonezio, dum la skriba kaj oficiala lingvo estas la indonezia. Kiel malfacilaj trajtoj ŝi komentas la neceson uzi tre diferencajn formojn se temas pri formala kaj neformala situacioj, tio estas, oni dependas de la aĝoj de la parolanto kaj de la parolato, simile al tio kio okazas en la japana lingvo, sed kun tre granda diferenco, kun tute apartaj vortoj. Ankaŭ la nombrosistemo estas komplika kaj tre diferenca depende de la formaleco.

eta|Lingvoj parolataj en Javo: la java lingvo montrata blanke

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio


Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Indonezio
Kategorio:Lingvoj de Malajzio
Santiago Ramón y Cajal

**Santiago RAMÓN Y CAJAL** estis hispana histologo. Li naskiĝis en malgranda vilaĝo Petilla de Aragón (Navaro) la 1-an de majo 1852, kaj forpasis en Madrido, la 17-an de oktobro 1934.

*Noto: pri lia nomo, vidu artikolon Hispanaj kaj hispanlingvaj personaj nomoj; li estas normale alnomata per lia dua familinomo, Cajal*. Proksimuma elparolo: ''Santjago Ramon' i Kaĥal'*

Li pasigis sian infanaĝon en Aragono, en kies ĉefurbo, Zaragozo, li studis Medicinon.

Lia unua laboro kiel doktoro disvolviĝis dum la unua fazo de la milito de sendependiĝo de Kubo, kie li malsaniĝis, kaj devis reveni en Hispanion en 1875. Tiam, li doktoriĝis kaj komencis samtempigi sian kuracistan karieron kun siaj unuaj sciencaj esploroj.
En 1888 Ramón y Cajal publikigas sian teorion pri la neŭronoj, la plej faman el siaj malkovroj. Baldaŭ li estas nomumita katedra profesoro en la Universitato de Madrido.

La internacia agnosko al liaj eltrovoj okazis dum kongreso de la Germana Societo pri Anatomio, en Berlino, en 1895, kie li havas la eblon prezenti siajn malkovrojn, helpate de siaj precizaj kaj samtempe belaj desegnoj. Bona ekzemplo de la soleco de lia figuro en la tiama scienca panoramo estas ke li mem devas pagi sian vojaĝon al la Kongreso.

De tiam komencas alveni la premioj kaj la sciencaj agnoskoj. Estas kreata en Madrido la Laboratorio de Biologiaj Esploroj, poste nomata *Instituto Cajal'', kie li havas okazon krei skolon de esploristoj, kelkaj el ili kun graveco en la posta historio de la scienco.

En 1906, Ramón y Cajal ricevas la Nobelpremion pri Medicino, kune kun la italo Camillo Golgi.

En la postaj jaroj li plu dediĉas sian tempon al la scienca esploro, kaj precipe al la fortigo de la scienca politiko, ludante gravan rolon en la revekigo de la scienco en Hispanio, ĝis tiam apenaŭ atentita. Liberala laŭ karaktero, li kontribuis al la ĝenerala disvolviĝo de la eŭropeca kulturo en la hispanaj medioj. Lia artikolaro kaj lia membiografio estis tre legitaj verkoj en lia tempo.

Santiago Ramón y Cajal iĝis honora membro de Hungara Scienca Akademio en 1925.

Lia frato Pedro estis ankaŭ medicinisto, kaj membro de la Esperanto-grupo de Zaragozo.

Dosiero:Cajal-mi.jpg|
Dosiero:Cajal-va.jpg|
Dosiero:Santiago Ramón y Cajal (1852-1934) portrait (restored).jpg|
Dosiero:CajalHippocampus.jpeg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://nobelprize.org/medicine/laureates/1906/index.html  
* http://nobelprize.org/medicine/articles/cajal 
* http://nobelprize.org/medicine/laureates/1906/cajal-bio.html 
* http://www.arrakis.es/~corcus/losantos/losnuestros/cajal.htm# 

Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziologio aŭ medicino
Kategorio:Komplutensa Universitato de Madrido
Hayek

**Hayek** estas familia nomo de:

*Friedrich Hayek, aŭstra ekonomo
*Nicolas Hayek, svisa horloĝa entreprenisto
*Nick Hayek, svisa horloĝa entreprenisto, filo de Nicolas.
*Salma Hayek, meksika aktorino.
Promontory Point

**Promontory Point** estas loko en la usona ŝtato Utaho;
ĝi situas sur kabo inter la Granda Sala Lago
kaj ties golfeto *Bear River Bay*.
La loko iom famiĝis, ĉar en proksima kaj similnoma loko,
*Promontory Summit* ĉe
*Promontory* (60 km norde de ĝi),
okazis grava evento en la trafika historio de Usono.

Je la 10-a de majo 1869 ĉe tiu loko
kontaktiĝis la konstruantaj teamoj de la
fervojoj
Central Pacific Railroad
kaj
Union Pacific Railroad
kaj tiel establis la unuan fervojan ligon inter
la du marbordoj de Usono.

Okaze de la sukceso oni metis arĝentan kaj oran najlojn
en la lastan ŝpalon (el laŭra ligno).
La Angla vorto por tiu speco de najloj estas
*spike* kaj povas signifi ankaŭ "spiko",
tial iuj asertas, ke temis pri ora spiko
(vidu la artikolon pri Utaho), sed tio estas
malprobabla.
La Universitato de Stanford
eĉ ofertas bildon de tiu najlo ĉe
www.stanford.edu/dept/SUMA/spike.html .

Jena mapo montras la situon de la renkonta stacio
*Promontory* kaj de la kabo *Promontory Point*:
Dosiero:Promontory.png

Pretere, la fervojaj stacioj de *Promontory* kaj
*Echo Canyon* (nuna *Wahsatch*, ĉe la ŝtata limo al Vajomingo)
rolas en la romano "*Winnetou III*" de la germana
verkisto Karl May.

Kategorio:Historio de Usono
Salma Hayek

**Salma HAYEK JIMÉNEZ** (naskiĝinta la ) estas meksika aktorino. Post ĉefroloj en meksikaj televidaj prezentoj, ŝi iris al Hollywood kaj rolis dum kelkaj jaroj en etaj partoj, kiam ŝi famiĝis en la filmo de *Desperado* de Robert Rodriguez.

Hayek naskiĝis en Coatzacoalcos, Veracruz, Meksiko, kiel filino de Sami Hayek Dominguez, - parte libandevena entreprenisto – kaj Diana Jiménez, opera kantistino. *Salma* estas hispana nomo el la araba vorto "paco" aŭ kalmo". Ŝi parolas angle, hispane, arabe kaj portugale.

Hayek debutis kiel reĝisorino de la filmo The Maldonado Miracle (2003) kun ĉefrolantoj Peter Fonda, Mare Winningham kaj Ruben Blades.
eta|Salma en Cannes 2010

## Filmaro 
### Televido 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Salma Hayek Fotografaĵoj 

Kategorio:Virinoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 2-an de septembro
Kategorio:Meksikaj aktoroj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj televidaktoroj
Kategorio:Usonaj produktoroj
Kategorio:Premiitoj de Premio Emmy
Malajala lingvo

La **malajala lingvo** (kodo laŭ ISO 639-1: ml, ISO 639-2: mal) estas dravida lingvo parolata de ĉirkaŭ 35 milionoj da homoj, ĉefe en la sudo de Barato. Ĝi estas la oficiala lingvo de la ŝtato Keralo.

La malajala parencas kun la tamila; la du lingvoj apartiĝis ĉirkaŭ la jaro 1000. Ili distingiĝas interalie per tio, ke la malajala alprenis tre multajn vortojn, kaj eĉ gramatikajn formojn, el sanskrito.

La Esperanta vorto *kopro* devenas el la malajala.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Keralao
* Malajalolingva literaturo
* Naciaj lingvoj de Barato
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio

## Eksteraj ligiloj 
* Unikoda Koda Abako por la Malajala (PDF Aranĝo)
* Raporto de *Ethnologue* por la Malajala

Kategorio:Dravida lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Barato
John Wilkes Booth

**John Wilkes BOOTH** (10-a de majo 1838 – 26-a de aprilo 1865) estis usona aktoro fifama pro la murdo de Abraham Lincoln en 1865. Li estis aktoro kaj havis sukceson en ŝekspiraj dramoj.
Dum la Usona Enlanda Milito li batalis partizane por la sudianoj (konfederacio).

Je la 14-a de aprilo 1865 li eniris la teatran loĝion de la prezidento Abraham Lincoln en la Ford-teatro en Vaŝingtono (dum prezentado de la komedio *Our American Cousin*, "Nia usona kuzo") kaj mortpafis la prezidenton. Poste li sukcesis eskapi, kriante la ŝtatan moton de Virginio "*sic semper tyrannis*" ("tiel ĉiam al tiranoj").
Li eĉ atingis la teritorion de Marilando kaj poste de Virginio, kie li post dek du tagoj estis trovita kaj mortpafita.

Pro kelkaj neklarigitaj cirkonstancoj (la facila eskapo, la rifuzo de gardisto, kiun la prezidento estis petinta) estas suspektoj, ke Booth ne agis sola, sed havis potencajn komplicojn, al kiuj ne plaĉis la repaciĝema sinteno de Lincoln post la venko.

## Rilataj temoj 
* Atenco kontraŭ Abraham Lincoln

Dosiero:Lincolnassassination.jpg|
Dosiero:John w booth.jpg|
Dosiero:John Wilkes Booth.jpg|

Kategorio:Atencintoj
Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj murdistoj
Marata lingvo

eta|maldekstra|180px|Unuaj versoj de *Jñánesjvari* en modialfabeto.
La **marata lingvo** (ankaŭ literumata '*marat*h*a*') estas parolata ĉirkaŭ 70 milionoj da homoj, ĉefe en la ŝtato Maharaŝtro en okcidenta Barato, kie ĝi estas oficiala lingvo. La marata uzas preskaŭ la saman alfabeton kiel la hindia: speco de devanagara skribo. Ĝia ISO-kodo estas *`mr`*. Ekzistas Vikipedio por la marata lingvo.

## Vidu ankaŭ 
* Naciaj lingvoj de Barato
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj
* Lingva familio

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Ekzemploteskto en language-museum kun angla traduko
* *Lengua Marathi* en Promotora Española de Lingüística Mapo, priskribo, ekzemploteksto 
* Lingva Mapo de Barato 
* Serĉrezultoj de Rosetta Project
* Fontoj en Marata kaj rilataj al Maharaŝtro 
* Dokumentoj en marata lingvo 

Kategorio:Hindarja lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Barato
Ulrich von Hutten

**Ulrich von HUTTEN** naskiĝis la 21-an de aprilo 1488 en kastelo *Steckelberg* (nun historia ruino kaj parto de la urbo Schlüchtern). Li mortis la 29-an de aŭgusto 1523 sur insulo Ufenau (Lago de Zuriko) pro sifiliso. Lia eldiro "*Die Luft der Freiheit weht*" ("blovas la vento de libereco") iĝis moto de la Universitato Stanford.

## Vivo 
Hutten frekventis la lernejon de la monaĥejo en Fulda. Post studado ĉe pluraj germanaj kaj italaj universitatoj li servis mallongan tempon en la armeo de imperiestro Maksimiliano la 1-a. Tiu ĉi deklaris Hutten en 1517 laŭrekronita poeto.

Kiel publicisto li engaĝiĝis kune kun Franz von Sickingen pri germana patriotismo kaj plifortigo de la suvereneco de la imperiestroj de la Sankta Romia Imperio kontraŭ la nobelaro kaj la papo. Li estis fanatikulo de la reformideoj de Marteno Lutero, kies doktrinojn li defendis en multaj verkoj.

La politikaj agadoj de Hutten tamen kreis profundan fosaĵon inter li kaj lia dunganto. Post la fiaskinta ribelo de la mezrejnlandaj kavaliroj Hutten devis ekziliĝi en Svislandon, helpate de Ulrich Zwingli.

## Verkado kaj publicistado 
Hutten estis la ĉefa eldonisto de la dua parto de la satiraj *Leteroj de obskuraj viroj* (1515-17) kontraŭepiskoparaj kaj monaĥaraj, reage al "*Epistolae clarorum virorum*" de Johano Reuchlin. Menciindas ankaŭ la verkoj *Ars Versificandi* (1511) kaj *Vadismus* (1520): tie ĉi publike kondamnitis la papeco. Li meritiĝis per eldono de skribaĵo de Lorenzo Valla pri la t.n. Donaco de Konstanteno kaj per la publikigo de satiraj dialogoj latin-/germanlingvaj laŭ la modelo de Lukiano.
* De Guaiaci medicina et morbo Gallico 1524
* Ad Carolum imperatorum.. 1520
* Utis. Nemo 1518
* Commentarius in artem versificatoriam Hulderici Hutteni, cum perbreui ... 1547
* Aula. Dialogus (denuo impr.) 1519
* Febris: dialogus Huttenicus 1619
* Equitis ad Bilibaldum Pirckheymer Patricium ...] 1519
* De schismate extinguendo, et vera ecclesiastica libertate adserenda ... 1520
* [Oratio ad Carolum maximum, Augustum, & Germaniae Principes, pro Vlricho ...] 1521

## Eksteraj ligiloj 
* Biografio ĉe NDB
* 
* Stefan Etzel: Ulrich von Hutten (1488–1523) Ritter, Humanist und Rebell aus der Rhön 
* Latinlingvaj verkoj surrete
* Moto de la Universitato de Stanford
* Verkoj ĉe zeno.org
## Notoj
Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Germanaj nobeloj
Kategorio:Germanaj renesancaj humanistoj
Kategorio:Imperiaj kavaliroj
Kategorio:Homoj rilataj al Erfurto
Kategorio:Universitato de Greifswald
Kategorio:Universitato Rostock
Cheyenne

**Cheyenne** (ŝaj-EN), esperante Ŝajeno, estas la ĉefurbo de la usona ŝtato Vajomingo, en kies ekstrema sud-oriento ĝi situas.
Ĝi ekestis en la jaro 1867, kiam la fervoja kompanio Union Pacific Railroad atingis tiun regionon, konstruante al-okcidentan fervojan linion por faciligi la konkeron de la lando. Tiutempe la urbo apartenis al la teritorio de Dakoto. La urbonomo devenas de samnoma indiana tribo.

Laŭ la stato de  en la urbo  vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Tio estas pli ol dekono de la loĝantaro de Vajomingo kaj du trionoj de la loĝantaro de la ĉirkaŭanta kantono ("graflando") *Laramie*, la plej loĝata distrikto de la subŝtato.

## Eksteraj ligiloj 
Oficiala retpaĝejo: www.cheyennecity.org.

Kategorio:Urboj en Vajomingo
Kategorio:Ĉefurboj de Usono
Venkantino de Samotrako

dekstra|400ra|eta
alternative=Victoire de Samothrace - vue de droite en contre-plongée, gros plan de la statue.JPG|eta
La **Venkantino de Samotrako**, ankaŭ nomata **Niko de Samotrako**, estas marmora skulptaĵo de la helena diino Niko (Venko), malkovrita en 1863 sur la insulo Samotrako de la franca konsulo kaj amatoro-arkeologo Charles Champoiseau. La statuo nun estas eksponata en la Luvro en Parizo. En la greka lingvo ĝi estas nomata *Niki tis Samotrakis* (Νίκη της Σαμοθράκης). Multe da kopioj ekzistas en muzeoj kaj galerioj tra la mondo.

La Venkantino estas konsiderata unu el la grandaj supervivantaj ĉefverkoj de greka skulptaĵo el la helena periodo, malgraŭ ke ĝi estis difektita, sen kapo kaj etenditaj brakoj. De nekonata artisto (eble de rodisa origino), oni pensas, ke la skulptaĵo datiĝas de la periodo inter 220 a.K. kaj 190 a.K. (kvankam iuj datas ĝin inter 250 a.K. kaj 180 a.K.). Certe, la simileco kun figuroj kaj tapiŝoj de la Pergama altaro (datita ĉirkaŭ 170 a.K.) ŝajnas forte. Parta enskribo ĉe la bazo de la statuo inkluzivas la vorton "Rhodhios" (Rodiso), kiu indikas ke la statuo estis mendita por celebri grandan mararmean venkon de Rodiso, en tiu tempo la plej potenca mara ŝtato de la Egea. La Samotraca Arkeologia Muzeo tamen diras, ke la statuo estis oferdono de la makedonia generalo Demetrio la 1-a Poliorketo post lia mararmea venko ĉe Kipro.

La statuo staras ĉe la pruo de ŝipo, kaj eble servis kiel parto de ekstera altaro, prezentante la diinon malsuprenirantan el la ĉieloj al la venkinta floto. Farita per blanka parosa marmoro, la figuro mezuriĝas 3,28 metroj laŭalte. Antaŭ perdi siajn brakojn, Niko verŝajne blovis glorkanton per trumpeto. En 1950 unu el la manoj de la statuo estis malkovrita en Samotrako kaj nun estas en vitra elmetejo en la Luvro apud la podio sur kiu staras la statuo.

La Venkantino estas unu el la pli grandaj trezoroj de la Luvro, kaj hodiaŭ estas dramege eksponita ĉe la kapo de la ŝtuparo Daru.

## Vidu ankaŭ 
* Helenisma arto

## Eksteraj ligiloj 
* Luvro - Elektitaj Verkoj - Venkantino de Samotrako 
* Greka TTT-paĝo, kiu petas la redonon de la Venkantino al Grekio 

Kategorio:Statuoj
Kategorio:Arto
Kategorio:Arkeologio
Giuseppe Grattapaglia

**Giuseppe GRATTAPAGLIA** (naskiĝis la 15-an de januaro 1931 en Torino Italio, forpasis la 10-an de junio 2023) estis administranto, kun sia edzino Ursula, de fondaĵo Bona Espero, bieno-lernejo en Brazilo.

Li estis aktivulo de Rotario kaj Rotaria Amikaro de Esperantistoj. Eks-inĝeniero de firmao FIAT, li konstruis multajn partojn de la bieno-lernejo.

En la 1970aj jaroj li helpis krei esperantajn reklamfilmetojn por FIAT en Esperanto.

## Verkoj
* **1974**: (kun aliaj) Piccolo dizionario turistico. Malgranda vortaro aŭto-turisma. Petit guide du touriste automobile. Concise tourists dictionary. Kleines Lexikon für Touristen. Breve vademécum para turistas. [Torino]: Fiat, [1974]. 29 p.&nbsp;2 ilus.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj
*Giuseppe Grattapaglia paroladon farante en Hamburgo en 1975

Kategorio:Brazilaj esperantistoj
Kategorio:Italaj esperantistoj
Kategorio:Premio Deguĉi
Konstantin Ĉernenko

**Konstantin Ustinoviĉ ĈERNENKO** (; naskiĝis la  en Bolŝaja Tes, Jeniseja gubernio, la Rusia imperio — mortis la  en Moskvo, Sovetunio) estis sovetia politikisto, Ĝenerala Sekretario de KPSU kaj estro de la plej supera soveto, do ŝtatestro de Sovetunio.

## Literaturo en Esperanto
*Vladlen Kuznecov. **Perfektigo de la evoluinta socialismo kaj lukto por la paco sur la planedo** trad. L. Novikova kaj V. Aroloviĉ . Eld. APN, Moskvo, 1984.

*Vladlen Kuznecov. **Al la nuklea epoko — pacan kodon: 6 principoj de Konstantin Ĉernenko** trad. A. Ŝakarov. Novosti (APN), 1984, 14 p. 20 cm.

## Referencoj 
Kategorio:Sovetiaj politikistoj
Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro
Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro
Aloísio Sartorato

**Aloísio SARTORATO** (naskiĝis la , mortis la ) estis brazila esperantisto, ano de Kultura Kooperativo de Esperantistoj.

Sartorato esperantistiĝis en 1963 (danke al Amarílio Carvalho). Li kunfondis Guanabaran Esperanto-Junularon, en 1965 (kun Francisco WECHSLER, Paulo Sérgio Viana, Jair Salles kaj Alfredo Ênio Duarte). Ekinstruis en Kultura Kooperativo de Esperantistoj, de 1966 ĝis 1975. Kunfondis Brazilan Esperantistan Junularan Organizon en 1967, kaj fariĝis ĝia unua kasisto (ĝis 1969). Fariĝis Prezidanto de Guanabara Esperanto-Junularo en 1968. Fariĝis membro de la Kontrola Komitato de BEL en 1976. Fariĝis kasisto de BEL en 1978 ĝis 1985) (oficperiodoj de Sylla Chaves kaj Fernando Galvão Marinho). Instruis Esperanton ĉe Asocio de Funkciuloj de Fondaĵo Getúlio Vargas (ĝis 1987) kaj ĉe Asocio Esperantista de Rio de Janeiro, en 1986 (en ĉi lasta, ĝis 1996). Iniciatis la Esperantan Korespondan Kurson Interlingvo, en 1987 (kiu daŭris ĝis 1992), kaj lanĉis la unuan fotokopiitan eldonon de "Esperanto para Principiantes". Estis redaktoro de Rio Esperantista, de 1987 ĝis 1989. Lanĉis la unuan presitan eldonon de "Esperanto para Principiantes", en 1991 (propra eldono). Fariĝis prezidanto de Asocio Esperantista de Rio de Janeiro, de 1997 ĝis 2000. Estis Vic-Prezidanto de Kultura Kooperativo de Esperantistoj, de 2001 ĝis 2007. Iniciatinto kaj zorganto de la kampanjo de Kultura Kooperativo de Esperantistoj "Esperanto en la bibliotekojn".

## Verkoj
**Esperanto para principiantes* (Esperanto por komencantoj, portugallingva). Eld. Liga Brasileira de Esperanto, 1986;

## Referencoj 
Kategorio:Brazilaj esperantistoj
Protaktinio

**Protaktinio** estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon **Pa** kaj la atomnumeron 91. Ĝi estas rara tero kaj elemento en la aktinoida serio. Protaktinio estas arĝent-kolora radioaktiva elemento, konita por ĝia superkonduktivo.

Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Aktinoidoj
Kategorio:Metaloj
Sfera trigonometrio

**Sfera trigonometrio** estas branĉo de sfera geometrio. Ĝi ĉefe okupiĝas pri la kalkulo de flanklongoj kaj anguloj en sferaj trianguloj.

## Unuaj formuloj de la sfera trigonometrio 
### Sfera ortangula triangulo 
[eta|300ra|La sfera triangulo, ĉe kiu la angulo *C* estas [orto]]
[eta|300ra|La sfera triangulo, ĉe ĝi la [angula kromaĵo estas  *&alpha; + &beta; + &gamma; - &pi; > 0*]]

la formulo, kiu anstataŭas la teoremon de Pitagoro :
:\cos c = \cos a \cdot \cos b

:\sin a = \sin c \cdot \sin \alpha
:\sin b = \sin c \cdot \sin \beta
:\cos \alpha = \cos a \cdot \sin \beta
:\cos \beta = \cos b \cdot \sin \alpha

:\cos c = \cot \alpha \cdot \cot \beta
:\sin a = \tan b \cdot \cot \beta
:\sin b = \tan a \cdot \cot \alpha
:\cos \alpha = \tan b \cdot \cot c
:\cos \beta = \tan a \cdot \cot c

### Ajna ortangula triangulo 
\frac{\sin \alpha}{\sin a} = \frac{\sin \beta}{\sin b} = \frac{\sin \gamma}{\sin c}

La unua sfera leĝo de kosinusoj:

:\cos a = \cos b \cdot \cos c + \sin b \cdot \sin c \cdot \cos \alpha
:\cos b = \cos a \cdot \cos c + \sin a \cdot \sin c \cdot \cos \beta
:\cos c = \cos a \cdot \cos b + \sin a \cdot \sin b \cdot \cos \gamma

La dua sfera leĝo de kosinusoj:
:\cos \alpha = -\cos \beta \cdot \cos \gamma + \sin \beta \cdot \sin \gamma \cdot \cos a
:\cos \beta = -\cos \alpha \cdot \cos \gamma + \sin \alpha \cdot \sin \gamma \cdot \cos b
:\cos \gamma = -\cos \alpha \cdot \cos \beta + \sin \alpha \cdot \sin \beta \cdot \cos c

Dosiero:Neper's Circle.png|Cirklo de Neper montras la rilatojn de partoj de orta sfera triangulo

## Vidu ankaŭ 
* Sfera geometrio
* Angulo
* Sfero
* Ĉefcirklo
* Malgranda cirklo
* Sfera leĝo de kosinusoj
* Formulo de duona rivolua sinuso

## Eksteraj ligiloj 
* TriSph Libera programo por solvo de sferaj triangoloj. Oni povas agordi ĝin por diversaj praktikaj aplikadoj kaj ĝi estas agordita por gnomona scienco.
* http://mathworld.wolfram.com/SphericalTrigonometry.html 
* http://mathworld.wolfram.com/SphericalTriangle.html 
* http://www.rwgrayprojects.com/rbfnotes/trig/strig/strig.html 

Kategorio:Geometrio
Kategorio:Sfera trigonometrio
Franciumo

**Franciumo**, aŭ **francio** estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon **Fr** kaj la atomnumeron 87. Ĝi estas tre radioaktiva alkala metalo, kiu estas trovebla en urania kaj toria ercoj.

Sciencistoj kalkulis, ke en la tuta Tero ekzistas je ajna specifa tempo entute malpli ol 20 atomoj da franciumo. Pro sia radioaktiveco, ĉiu atomo vivas nur kelkajn minutojn. Sekve, ni scias tre malmulte pri la trajtoj de la metalo franciumo.

eta|maldekstra|180ra

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Kemio
* Listo de kemiaj elementoj laŭ nomo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ simbolo
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fr/index.html () Pri la kemia elemento *franciumo*
* http://www.andyscouse.com/pages/francium.htm () Informoj pri diseriĝo de *franciumo* 
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Fr.html () Elektronaj ŝeloj de *franciumo* 
* http://periodic.lanl.gov/elements/87.html  () Retejoj de Nacia Laboratorio Los Alamos

Kategorio:Kemiaj elementoj
Savonlinna

**Savonlinna** estas urbo kaj komunumo en la provinco Suda Savonio de Finnlando. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la gubernio Orienta Finnlando. Laŭ la stato de  en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la ĉirkaŭaj komunumoj . Ĉiujare en Savonlinna okazas opera festivalo.

En 1973 plejparto el la komunumo Sääminki estis ligita al Savonlinna kaj la alia parto al Punkaharju. Savonranta estas eksa komunumo kiu estis ligita al Savonlinna en 2009 kaj Kerimäki en 2013. Tuj oriente de la centra loĝloko Savonlinna kaj tuj sude de Savonranta situas la enlanda insulo Sääminginsalo en la lago Saimaa, la plej granda insulo de Finnlando.

Olavinlinna (kastelo de Olavi) estas kastelo en la urbo Savonlinna.

## Bildaro 

Dosiero:Savonlinna heinäkuu 2002 IMG 1635.JPG|
Dosiero:Olofsborg.jpg
Dosiero:Kerimaki church exterior.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* oficiala retejo (, , ,  kaj )

Kategorio:Komunumoj de Suda Savonio
Kategorio:Komunumoj de Finnlando
Kategorio:Urboj de Finnlando
Kategorio:Komunumoj de Orienta Finnlando
Plutonio

**Plutonio** estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon **Pu** kaj atomnumeron 94. Ĝi ne havas stabilajn izotopojn (estas radioaktiva), ne havas nature prezentiĝantajn izotopojn (nomiĝas ankaŭ "transurana elemento"), estas rara tero kaj elemento en la aktinoida serio. Plutonio estas arĝent-kolora metalo kiu flaviĝos kiam malkovrita al aero. Ĝi estas la ĉefa elemento de nukleaj armiloj.

## Historio 
Oni unue sukcesis produkti plutonion 1940-12-14 ĉe la universitato "University of California, Berkeley", sed la malkovro estis sekreta pro la milita situacio ĝis la jaro 1948. Nuntempe oni scias ke tre minimumaj kvantoj da plutonio ĉiam prezentiĝis en la naturo (dise enmiksite en U-238), sed la plej granda parto de la totala kvanto nun estas plutonio intence aŭ neintence produktita dum uzo kaj prilaboro de uranio.

## Izotopoj 
* 238Pu: estiĝas per reakcio inter 238U kaj 2D (peza hidrogeno) kun sekva β-disfalo:

:\begin{align}
\ce{^{238}_{92}U{} + ^{2}_{1}D ->} &\ce{ ^{238}_{93}Np{} + 2^{1}_{0}n} \\
&\ce{^{238}_{93}Np ->[\beta^-][2.117 \ \ce d]{} ^{238}_{94}Pu}
\end{align}

:238Pu havas duoniĝan tempon je 87.74 jaroj kaj eligas varmopovumon je 560 W/Kg (vato/kilogramo).

* 239Pu: estiĝas per kapto de neŭtrono ĉe uran-izotopo 238U kun du sekvaj β-disfaloj:

:
\ce{^{238}_{92}U{} + ^{1}_{0}n ->{} ^{239}_{92}U ->[\beta^-][23.5 \ \ce{min}]{} ^{239}_{93}Np ->[\beta^-][2.3565 \ \ce d]{} ^{239}_{94}Pu}

:239Pu havas duoniĝan tempon je 24'100 jaroj kaj eligas varmopovumon je 1.9 W/Kg (vato/kilogramo).

* 240Pu: estiĝas per kapto de neŭtrono el 239Pu. Same povas estiĝi el 239Pu la pli altaj izotopoj 241Pu kaj 242Pu.

## Apliko 
* 238Pu en radioizotopa generatoro, (t.n. "Plutonio-baterioj") por provizo de elektra energio en kosmosondiloj (ekzemple Cassini-Huygens), nuntempe nur tiuj kiuj multe malproksimiĝas de suno. Pli frue, oni uzis radioizotopajn generatorojn ankaŭ en satelitoj.
* 239Pu kiel fendigaĵo en nukleaj armiloj kaj fendigaĵo en regeneraj reaktoroj (kiuj tamen neniam utiliĝis en nukleaj elektrejoj).
* 241Pu kiel fendigaĵo en etaj (povumarmaj) nukleaj armiloj.

## Vidu ankaŭ 
* Glenn Theodore Seaborg (kemiisto)
* Nukleaj armiloj
Arjeplog

**Arjeplog** (pite-samea *Árjapluovve,* lule-samea Árjepluovve6, nord-samea *Árjjatluovvi* sud-samea *Aarjepluevie,* ume-samea *Árjiepluövvie*) estas loĝejaro kaj komunumo en la historia provinco Laponio, gubernio Norrbottens län, en norda Svedio. Oni testas tie kaŝe novajn aŭtotipojn. La loĝejaro estas la ĉefloko de la komunumo, kaj ankaŭ la nura ne malgranda loĝejaro en la komunumo.

La loĝejaro situas inter la grandaj lagoj Hemavan kaj Uddjaure en la elfluejo de rivero Skellefteälven, kaj havis 1701 loĝantojn en 2020. La vojo inter norvega Bodø kaj sveda Skellefteå trapasas Arjeplog, kaj nomiĝas Silvervägen, ’La arĝentvojo’, pro la antaŭa arĝentmino de Nasafjäll.

En la 17-a jarcento kaj 1770–1810 oni minis arĝenton kaj plumbon en arĝentmino de Nasafjäll en la komunumo. Dum la unua periodo, tie oni minis ĉirkaŭ 860 kg arĝento kaj 255 tunoj da plumbo, kaj dum la dua 110 kg arĝento kaj 21 tunoj da plumbo. Dum la unua periodo, oni en la mino uzis altruditan laboron – viroj de la marbordaj paroĥoj kiu faris militservon, kaj sameoj kiu estis pagita por transporti la ercon, tamen ankaŭ devigitaj transporti. La boaco-paŝtado suferis kaj multaj sameoj forlasis la regionon, kaj la premo al la restantaj kreskis.

La flughaveno de Arvidsjaur troviĝas 98&nbsp;km for de la loĝejaro, en la komunumo de  Arvidsjaur, kaj servas ĉefe enlandan trafikon.

La pite-samea lingvo, foje svede nomita arjeplogsamiska, arjeplog-samea, estas origina lingvo de la aero, interalie parolita okcidente de la loĝejaro Arjeplog. Hodiaŭ oni taksas ke ekzistas 30–40 parolantojn de la lingvo. La familie plej proksimaj lingvoj estas la nord-samea kaj la lule-samea.

La sveda nomo *Arjeplog* venas de la samea Árjepluovve, kaj estas plej frue trovita en la sveda en 1638, pri samea komunumo, kaj en 1640 pri la preĝej- kaj vendej-loko. *Pluovve* signifas ’malseka marĉo’. La komenco aŭ venas de *árjee,* 'neceso', interpretita kiel 'la marĉo kie oni kunigis por pagi impostojn' aŭ *hárijje,* ’kresto’.

En 2020, la komunumo havis areon de tero de 12&nbsp;557,59 km², kaj loĝantaro de 2718. Tio fariĝas ĝin la kvara plej tero-granda kaj kvara malplej loĝata komunumo en Svedio. La tuta areo kun akvo estas 14&nbsp;494,16 km² (kvina plej granda). Loĝantare, ĝi estas la plej malgranda komunumo de Norrbottens län, kaj la nombro malkreskas. La socialdemokratoj estis la plej granda partio en ĉiu baloto, kaj ankaŭ ĉiam regis la komunumon, aŭ sole aŭ kun aliaj partioj.

La devizo de la komunumo estas *En väg, många möjligheter* – ’Un vojo, multaj eblecoj’.

Arjeplog tätort 2015.png|La loĝejo en 2015
Dosiero:Arjeplog église.jpg|Preĝejo de Arjeplog
Arjeplog - KMB - 16001000407944.jpg|Arjeplog iam 1940–1959
Galtispouda view.jpg|Elvido de monto Galtispuda
Dosiero:Arjeplog vapen.svg|Komunuma blazono

## Loĝejaroj 
Loĝejaro, svede *tätort,* estas statistike precizigita kiel aro de minimume 200 hejmoj kun malpli ol 200 metroj de un al la alia. En la komunumo nur ekzistas la ĉefloko kiu plenumas tiun precizigon.

* **Arjeplog** 1&nbsp;701

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala paĝaro
* La arĝenta muzeo

Kategorio:Komunumoj de Svedio
Kategorio:Sameio
Kategorio:Norrbottens län
Ŭacuki Nobuhiro

**ŬACUKI Nobuhiro** (japane: 和月伸宏 [ŭacuki nobuhiro]; hepburne: *Watsuki Nobuhiro*, 26-a de majo 1970 — ), manga-verkisto, naskiĝis en Japanio, en Niigata (prefektujo). Nun lia memportreto estas porko.

## Listo de verkoj 
### Serio 
*Rurōni Kenŝin (Samurai X) (るろうに剣心 -明治剣客浪漫譚-)
* Gun Blaze West
*Bosō Renkin (武装錬金)
*Embalming-the Another Tale Of Frankenstein- (エンバーミング-the Another Tale Of Frankenstein-)

### Rakontetoj 
*Hokuriku Jurej Kobanaŝi (北陸幽霊小話)
*Sengoku no Mikaduki (戦国の三日月)
*Rurōouni （るろうに -明治剣客浪漫譚-）
*Jahiko no Sakabatō (弥彦の逆刃刀)
*Meteor Strike (メテオストライク)
*Embalming -DEAD BODY and BRIDE-　（エンバーミング　-DEAD BODY and BRIDE-）
*Embalming II -DEAD BODY and LOVER- （エンバーミングII　-DEAD BODY and LOVER-）(freŝdate)

Kategorio:Mangaverkistoj
Kategorio:Japanaj verkistoj
Inn

eta|300ra|Mapo de la proksimuma rivervojo de Inn
La rivero **Inn** (en Esperanto ankaŭ **Eno**, romanĉe **En**) fontas el Morteratsch-Glaĉero (je 2000 m s.m.) en Engadino en la Grizonaj Alpoj kaj el la lago Lunghin (je 2484 m s.m.), proksime de la Malojopasejo. Tie, ĉe monto Piz Lunghin, akvoj fluas al tri maroj: Adriatiko tra Pado, Atlantiko tra Rejno kaj Nigra Maro tra Danubo, al kiu fine iras ankaŭ la akvo de *Inn*.

La rivero unue trafluas la grizonan valon Engadino, kiu konsistigas la koron de romanĉlingva Svislando, nord-orienten al Aŭstrio. Tiam ĝi trafluas la aŭstran provincon Tirolo kaj turniĝas iom norden, borante sian vojon tra la Nordaj Alpoj. Atinginte la germanan provincon Bavario ĝi formas unue la aŭstrian-germanian landlimon, poste trafluas Bavarion kaj kurbiĝas orienten por denove atingi tiun landlimon, laŭ kiu ĝi fluas ĝis la urbo Passau. Tie ĝi, forlasinte la limon okcidenten (germanien) dum mallonga distanco, fluas en la riveron Danubo.

La valo de Inn inter Innsbruck kaj la limurbo Kufstein estas parto de la plej grava nord-suda vojo tra la Alpoj, kies daŭrigo suden estas la pasejo Brenner (Brenero).

Mörnbach [mernbaĥ], foje nomata Mörn, estas dekstra alfluanto de Inn.

## Urboj ĉe la rivero 
* Sankta Maŭrico en Grizono
* Zernez en Grizono
* Scuol (Schuls) en Grizono
* Landeck en Tirolo
* Innsbruck en Tirolo
* Kufstein en Tirolo
* Rosenheim en Bavario
* Wasserburg en Bavario
* Schärding en Supra Aŭstrio
* Passau en Bavario

## Flankaj riveroj 
En la riveron Inn fluas interalie jenaj riveroj kaj riveretoj, nomataj ek de la riverfino en Passau:

## Bildgalerio 

Dosiero:Inn bei Kufstein.jpg|Rivero Inn ĉe Kufstein
Dosiero:Verlaufskarte Inn DE.png|Mapo
Dosiero:Fluss-inn-bei-ried.jpg|Ried supre en la valo de Inn, ĉe Landeck

## Notoj kaj referencoj 
Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Riveroj en Aŭstrio
Kategorio:Riveroj en Germanio
Kategorio:Riveroj en Svislando
Kategorio:Riveroj en Bavario
Kategorio:Kantono Grizono
Kategorio:Akvokolekta areo de Danubo
Kategorio:Riveroj de la Alpoj
Kategorio:Alfluantoj de Danubo