Ŝahnameo

[eta|maldekstre|Paĝo el manuskripta versio de la Ŝahnameo de Ferdousio. [Broklina Muzeo.]]
eta|Ŝahnameo de Ferdousio (935–1020).
**Ŝahnameo** (, laŭvorte *Ŝahletero* aŭ *Ŝahlibro aŭ Libro de Ŝahoj*) estas la plej fama epopeo en la persa lingvo. Ĝin verkis Abol-Gasem Ferdousio, la plej granda epopeisto de la perslingva literaturo de Persio aŭ Irano. Temas pri la popola eposo por la Granda Irano. Ferdousio kreis ĝin dum 30-jara periodo pr. inter 977 aŭ 980 kaj 1010 p.K. en urbo Tuso en provinco Ĥorasano en la nordoriento de nuna Irano.

La epopeo entenas 60&nbsp;000 versduojn pro kio *Ŝahnameo* estas la plej longa epopeo de la mondo verkita de unusola poeto. Ĝi temas pri la antikvaj reĝoj, aŭ ŝahoj de Persio, iam mitecaj. Ĝi rakontas ĉefe la persan mitologion kaj je ioma etendo ankaŭ la historian pasinton de la Persa Imperio el la kreado de la mondo ĝis la Islama konkero de Persio en la 7a jarcento. Nuntempaj Irano, Afganio kaj la ampleksaj regionoj influitaj de la persa kulturo (kiaj Kartvelio, Armenio, Turkio, kaj Dagestano) omaĝas tiun nacian epopeon.

La lingva kaj historia valoroj de Ŝahnameo estas tre gravaj rilate al la persa lingvo kaj Irano. Ferdousio poemis ĝin en la persa lingvo, kiam la araba lingvo regis la landon - ekpost la alveno de la Islamo en Iranon en la 7-a jc p.K. Ŝahnameo per sia interesa enhavo kaj alloga poezia formo epopeeca kaj revivigis la persan lingvon kaj bele re-prezentis la diversajn loĝantojn de Irano - konsistantaj el tre diversaj kaj multaj gentoj - ilian komunan historion kaj identecon.

Tiu verko estas de centra gravo en la persa kulturo, konsiderata literatura majstroverko, kaj definitiva montro de etna kaj nacia kultura identeco de modernaj Irano, Afganio kaj Taĝikio. Ĝi gravas ankaŭ por la nuntempaj aliĝantoj de Zoroastrismo, je tio ke ĝi markas la historiajn ligilojn inter la komenco de la religio kun la morto de la lasta sasanida reganto de Persio dum la islama konkero kaj la finon de la Zoroastra influo en Irano.

La parkerindaj versoj de la verko ĉiam aperas en popolparoloj kaj aŭtoraj tekstoj fierigante kaj la dirantojn kaj la diratojn.

## Kompono 
[270ra|eta|maldekstra|La murdo de Kosro la 2-a en manuskripto de [Mogola Imperio|mogola epoko en 1535]]

Ferdousio ekverkis *Ŝahnameon* en la jaro 977 kaj kompletigis ĝin la 8an de Marto 1010. *Ŝahnameo* estas monumento de poezio kaj historiografio, nome la ĉefa poezia memoro pri tio, kion Ferdousio, liaj samtempuloj kaj liaj antaŭuloj konsideris la resuma rakonto de la iama historio de Irano. Jam ekzistis tiaj rakontoj en prozo, kiel ekzemple la *Ŝhahnameo* de Abu-Mansur Dakiki. Malgranda parto de la verko de Ferdousio, en eroj disaj tra la tuta *Ŝahnameo*, estas entute de lia propra komponado.

*Ŝahnameo* estas eposa poemo de ĉirkaŭ 50,000 duversoj, verkitaj en frua Moderna persa. Ĝi estas bazita ĉefe sur samnoma proza kompilaĵo farita en la komenca vivo de Ferdousio en ties naskiĝoloko Tuso. Tiu prozaĵo *Ŝahnameo* estis siavice plejparte tradukaĵo de Pahleva (Mezpersa lingvo) verko, konata kiel *Xwadāynāmag* ("Libro de reĝoj"), malfrua sasanida kompilaĵo de la historio de reĝoj kaj herooj de Persio el mitaj tempoj ĝis la regado de Ĥosro la 2-a (590–628). La *Xwadāynāmag* enhavis historian informaron pri la lasta sasanida periodo, sed ŝajne ĝi ne uzis historiajn fontojn por la komenca sasanida periodo (de la 3a kaj 4a jarcentoj de nia erao). Ferdousio aldonis materialon pluigante la historion al la elpovigo de sasanidoj fare de araboj meze de la 7a jarcento.

230ra|eta|Faramarz, filo de Rostam, ploras la morton de sia patro, kaj de sia onklo, Zavareh.
La unua kiu entreprenis la versigon de la Pahlevia kronikaro estis Abu-Mansur Dakiki, samtempulo de Ferdousio, poeto de la kortego de la Samanidoj, kiu subite finigis ĝin post kompleti nur 1,000 versojn. Tiuj versoj, kiuj temas pri la elstarigo de la profeto Zoroastro, estis poste aligitaj fare de Ferdousio, dankinte, en sia propra poemo. La stilo de *Ŝahnameo* montras karakterojn kaj de verkita kaj de parola literaturo. Kelkaj fakuloj plendas ke Ferdousio uzis ankaŭ Zoroastrajn *nask*, kiaj tiuj de la nune perdita *Ĉihrdad* kiel fontoj.

Multaj aliaj Pahleviaj fontoj estis uzataj por komponi la eposon, kaj ĉefe la Kar-Namag i Ardashir i Pabagan, kiu estis origine verkita dum la fino de la sasanida epoko kaj donas rakontojn pri kiel Ardaŝiro la 1-a enpoviĝis kio, pro ties historia proksimeco, ŝajne estas tre verŝajna. Krome la teksto estas verkita en la malfrua mezpersa, kio estis la tuja antaŭaĵo de moderna persa. Tiele, granda parto de historiaj kronikoj el *Ŝahnameo* estas bazitaj sur tiu eposo kaj estas fakte variaj frazoj kaj vortoj kiuj povas kongrui inter tiuj du fontoj laŭ Zabihollah Safa.

Laŭ unu rakonto de la fontoj, perso nome Dehqan en la kortego de la reĝo Anuŝehraŭan Dadgar estis komponinta enorman libron en prozo, konata kiel *Ĥodaj Nameh*. Post la falo de la Irana Imperio, *Ĥodaj Nameh* venis al ekposedo de la reĝo Jakub-i Laith Safari kaj poste la samania reĝo Nuh ordonis al la poeto Dakiki kompletigi ĝin, sed Dakiki estis mortigita de sia sklavo. Ferdousio akiris la libron danke al amiko.

## Enhavo 
250ra|eta|maldekstra|Kai Ĥorso enpoviĝis tenanta la glavon per kiu li ekzekutos Afrasijab pro la murdo de Sijavaŝ.

*Sahnameo* havigas poezian rakonton de prahistorio kaj historio de Irano, komence el la kreado de la mondo kaj la enkonduko de la artoj de civilizo (fajro, kuirarto, metalurgio, juro), kaj fine ĉe la Islama konkero de Persio. La verko ne estas precize kronologia, sed estas ĝenerala movo tra tempo. Kelkaj el la roluloj vivas centojn da jaroj sed plej el ili havas normalajn vivodaŭrojn. Estas multaj *ŝahoj* kiuj venas kaj iras, same kiel herooj kaj malbonuloj, kiuj same venas kaj iras. La nuraj longdaŭraj bildoj estas tiuj de Granda Persio mem, kaj sukcedo de sunleviĝoj kaj sunsubiroj, el kiuj ne estas eĉ du ekzakte similaj, kvankam ili ilustracias pri la paŝado de tempo.

La verko estas dividata en tri sukcedaj partoj: nome epokoj "mita", "heroa", kaj "historia".

Patro Tempo, saturneca figuro, estas rememoro de la tragedio de morto kaj perdo, kvankam la venonta sunleviĝo venas, kunportante la esperon de nova tago. En la unua ciklo de kreado, malbono estas ekstera (nome la diablo). En la dua ciklo, estas la komencoj de la familia malamo, malbona konduto, kaj malbono poluanta la homan naturon. La du plej aĝaj filoj de la Ŝaĥo Frejdun sentas malavaron kaj envion al sia senkulpa pli juna frato kaj, pensante ke ilia patro favoras lin, ili murdas lin. la filo de la murdita princo venĝas la murdon, kaj ĉiuj estas enmetitaj en la ciklo de murdo kaj revenĝo, sango kaj plia sango. En la tria ciklo, aperas serio de malbonaj ŝaĥoj. Estas fedreca historio de Ŝaĥo Kaj Kavus, lia edzino Sudabeh, kaj ŝia pasio kaj malakcepto fare de ŝia duonfilo, Sijavaŝ. En venonta ciklo, ĉiuj ludantoj estas nesimpatiaj, egoistaj kaj malicaj. Tiu eposo ĝenerale estas pli malhela ol plej aliaj epopeoj, plej el kiuj havas ioman specon de rezolucio kaj katarso. Tiu tono ŝajnas respeguli du aferojn nome la konkero de la Sasanida Irano, kaj la lastaj tagoj de Persia Zoroastrismo.

Inter la roluloj de la verko estas multaj figuroj, kaj masklaj kaj inoj, kiuj venas tra la originala vidpunkto de la homa kondiĉo fare de Zoroastro. Tiu emfazis la gravon de la homa libera volo. Ĉiuj el la roluloj de Ferdousio estas komplikaj; neniu estas arketipo aŭ marioneto. La plej bonkarakteraj roluloj havas makulojn, kaj la plej malbonajn havas momentojn de humaneco.

eta|Ŝahnameo.
Tradicia historiografio en Irano postulas ke Ferdousio bedaŭris la falon de la Sasanida Imperio kaj la sekva regado fare de "Araboj" kaj "Turkoj". *Ŝahnameo* estas tiele lia klopodo por konservi la memoron de la oraj tagoj de Persio kaj transmiti ĝin al novaj generacioj tiele ke ili povu lerni kaj klopodi konstrui pli bonan mondon. Kvankam la konservado de antaŭ-islama mit-historia heredo ŝajnas esti inter la ĉefaj celoj de Ferdousio, tamen nombraj fakuloj formale kontraŭis tiujn vidpunktojn.

## Influo super la persa lingvo 
Post *Ŝahnameo*, nombraj aliaj verkoj similaj laŭnature aperis laŭlonge de jarcentoj ene de la kultura sfero de la persa lingvo. Sen escepto, ĉiuj tiaj verkoj estis bazitaj en stilo kaj metodo sur *Ŝahnameo*, sed neniu el ili povis atingi la saman gradon de famo kaj populareco.

Kelkaj fakuloj kredas, ke la ĉefa kialo, ke la moderna persa lingvo hodiaŭ estas pli-malpli la sama lingvo kiel tiu de la tempo de Ferdousio antaŭ pli ol 1000 jaroj, ŝuldiĝas al la ekzisto mem de verkoj kiel la *Ŝahnameo*, kiu havis daŭran kaj profundan kulturan kaj lingvan influon. Alivorte, la *Ŝahnameo*mem fariĝis unu el la ĉefaj kolonoj de la moderna persa lingvo. Studi la ĉefverkon de Ferdousio ankaŭ iĝis postulo por atingado de majstrado de la persa lingvo de postaj persaj poetoj, kiel konstatite per multaj referencoj al la *Ŝahnameo* en iliaj verkoj.

Kvankam 19-a-jarcenta brita iranologo E. G. Browne asertis, ke Ferdousio celkonscie evitis araban vortprovizon, tiu aserto estis defiita per moderna fakularo, specife Mohammed Moinfar, kiu notis ke ekzistas multaj ekzemploj de arabaj vortoj en la *Ŝahnameo*, kiuj estas efektive sinonimoj por persaj vortoj antaŭe uzitaj en la teksto. Ĉi tio pridubas la ideon de la intenca evitado de arabaj vortoj fare de Ferdousio.

eta|maldekstre|Ŝahnameo.
La *Ŝahnameo* havas 62 rakontojn, 990 ĉapitrojn, kaj proksimume 50 000 rimajn paretojn, kio igas ĝin pli ol tri fojojn la longo de Iliado de Homero kaj pli ol dek du fojojn la longon de la germana *Nibelungenlied*. Laŭ Ferdousio mem, la fina eldono de la *Ŝahnameo* enhavis proksimume sesdek mil distiĥojn. Sed ĉi tio estas ronda figuro; la plej multaj el la relative fidindaj manuskriptoj konservis iom pli ol kvindek mil distiĥojn. Nizami Aruzi raportas ke la fina eldono de la *Ŝahnameo* sendita al la tribunalo de sultano Mahmud de Gazni estis preparita en sep volumoj.

## Kultura influo
La dinastio de Ŝirvanŝahoj adoptis multajn de siaj nomoj el *Ŝahnameo*. La rilato inter Ŝirvanŝah kaj lia filo, Manuĉir, estas menciita en la oka ĉapitro de la verko de Nizami nome *Lejla kaj Maĝnun*. Nizami konsilas al la filo de la reĝo legi la *Ŝahnameo*-n kaj memori la signifoplenajn diraĵojn de la saĝulo.

Laŭ la turka historiisto Mehmet Fuat Köprülü:

 de Aleksandro la Granda en Iskandar, folio el la Granda Mongola Ŝahnameo. Tabriz, ĉirkaŭ 1330. *Freer Gallery of Art*.]]

Ankaŭ Ŝaho Ismail la 1-a (m. 1524), fondinto de la Safavidoj de Irano, estis tre influita de la persa literatura tradicio, aparte de *Ŝahnameo*, kio probable klarigas la fakton ke li nomis ĉiujn siajn filojn laŭ roluloj de *Ŝahnameo*. Dickson kaj Welch sugestas, ke la verko de Ismail nome *Shāhnāma-i Shāhī* estis celita kiel donaco por la juna Tahmasp la 1-a. Venkinta super la uzbekoj de Muhammad Ŝajbani, Ismail petis al Hatefi, fama poeto el Ĝam (Ĥorasan), verki *Ŝahname*-ecan eposon pri liaj venkoj kaj lia ĵus establita dinastio. Kvankam la eposon oni lasis nefinita, ĝi estis ekzemplo de *masnavioj* en la heroema stilo de *Ŝahnameo* verkitaj poste por la Safavidaj reĝoj.

La influo de *Ŝahnameo* etendiĝis trans la persa sfero. Profesorino Viktoria Arakelova de la Universitato de Erevano asertis jene: 

### Pri Kartvela identeco 
Jamshid Giunashvili notis pri la konekto de la kartvela kulturo kun tiu de *Ŝahnameo* jene:

 de Unesko. Herat, 1426–1430. Biblioteko de la Palaco Golestan.]]

Farmanfarmaian en la gazeto *Journal of Persianate Studies* verkis jenon:

### Pri Turka identeco 
Malgraŭ kredo subtenita de kelkaj, la Turana *Ŝahnameo* (kies fontoj estas bazitaj sur Avesto kaj Pahleviaj tekstoj) havas neniun rilaton kun turkoj. Turan, kiu estas la persa nomo por la areoj de Centrazio preter la Oxus ĝis la 7-a jarcento (kie la rakonto de la *Ŝahnameo* finiĝas), estis ĝenerale iranlingva lando.

Laŭ Richard Frye:

, 1493–1494. Brita Muzeo.]]
Turkoj, kiel etno-lingva grupo, estis influitaj fare de la *Ŝahnameo* ekde la apero de Selĝukoj.
 La selĝuka sultano Toghrul la 3-a laŭdire deklamis la ŝahnameon svingante sian armilon en batalo. La turkoj mem ligis sian originon ne kun turka triba historio sed kun la Turananoj de *Ŝahnameo*. Specife en Hindio, tra la *Ŝahnameo*, ili sentis sin la lastaj posteuloj ligitaj al la civilizita mondo per la fadeno de *Iranismo*. Goethe estis inspirita per persa literaturo, kiu movis lin por verki lian verkon *Okcident-Orienta Divano*. Goethe skribis:

### Biografioj 
*Sargozasht-Nameh* aŭ biografio de gravaj poetoj kaj verkistoj delonge estis persa tradicio. Kelkaj el la biografioj de Ferdousio nun estas konsiderataj apokrifaj, tamen tio montras la gravan efikon, kiun li havis en la persa mondo. Inter la famaj biografioj estas jenaj:

# *Ĉahar Maqaleh* ("Kvar artikoloj") de Nezami 'Arudi-i Samarkandi
# ''Tazkeret Al-Ŝu'ara* ("La biografio de poetoj") de Doŭlat Ŝah-i Samarkandi
# *Baharestan* ("Loĝejo de Printempo") de Ĝami
# *Lubab ul-Albab'' de Mohammad 'Aŭfi
# *Natajej al-Afkar* de Moŭlana Muhammad Kudrat Allah
# ''Arafat Al-'Aŝighin* de Ohadi Balĝani

### Poetoj 
Famaj poetoj de Persio kaj la persa tradicio laŭdis Ferdousion. Multaj el ili estis tre influitaj de liaj vekoj kaj uzis siajn genron kaj rakontojn por disvolvi siajn proprajn persajn eposojn, rakontojn kaj poemojn:
* Asadi Tusi naskiĝis en la sama urbo kiel Ferdousio. Lia *Garŝaspnama'' estis inspirita fare de la Ŝahnameo, kiel li mem atestas en la enkonduko. Li laŭdas Ferdousion en la enkonduko kaj konsideras Ferdousion la plej granda poeto de sia tempo.
* Masud Sa'ad Salman montris la influon de la *Ŝahnameo* nur 80 jarojn post ĝia kompono deklamante siajn poemojn en la Gaznavida kortego de Hindio.
* Otman Moĥtari, alia poeto ĉe la Gaznavida kortego de Hindio, rimarkis, "Vivanta estas Rustam tra la epopeo de Ferdousio, alie ne estus spuro de li en ĉi tiu mondo".
* Sanai kredis, ke la fondon de poezio faris reale Ferdousio.
* Nizami Ganjavi estis ege influita de Ferdousio kaj tri el liaj kvin "trezoroj" rilatis al la antaŭislama Persio.  Lia *Ĥosro-o-Ŝirin*, *Haft Pejkar* kaj *Eskandar-nameh* uzis la *Ŝahnameon* kiel ĉefa fonto. Nizami notis, ke Ferdousio estas "la saĝulo de Tus" kiu plibeligis kaj ornamis vortojn kiel novan ĵusedzinon.
* Attar verkis pri la poezio de Ferdousio: "Malfermu okulojn kaj tra la dolĉa poezio vidu la ĉielan edenon de Ferdousio."
* En la *Baharestan*, Jami verkis, "Li venis de Tus kaj lia plejboneco, renomo kaj perfekteco estas bone konataj. Jes, kia bezono estas de la panegiroj de aliaj al tiu viro, kiu verkis versojn kiel tiujn de la Ŝah-nameh?"

Multaj aliaj poetoj, ekz., Hafizo, Rumi kaj aliaj mistikaj poetoj, uzis la bildaron de la herooj de *Ŝahnameo* en sia poezio.

### Persa historiografio 
 adaptaĵo de la *Ŝahnameo*.]]
La efiko de la *Ŝahnameo* al persa historiografio estis tuja, kaj kelkaj historiistoj ornamis siajn librojn per la versoj de *Ŝahnameo*. Malsupre estas ekzemploj de dek gravaj historiistoj kiuj laŭdis kaj la *Ŝahnameon* kaj Ferdousion:

### Legendoj pri Aleksandro 
La *Ŝahnameo* enhavas la unuan persan legendon pri Aleksandro la Granda en la tradicio de la Aleksandra Romano. Tri sekcioj de la *Ŝahnameo* estas dediĉitaj al Aleksandro, okupante pli ol 2 500 versojn en totalo, kaj la vivo de Aleksandro estas la turnopunkto de la verko inter mitaj kaj historiaj regantoj de Irano. Ĝi ankaŭ reprezentas turnopunkton de perslingvaj reprezentadoj de Aleksandro, de negativo en antaŭ-islamaj Zoroastranaj skribaĵoj ĝis pozitivaj. Post kiam la *Ŝahnameo* enkondukis la tradicion de la Aleksandra Romano en la persa, la ĝenro iĝis populara kaj multaj Aleksandro-legendoj estis verkitaj en la lingvo, el kiuj la plej signifaj verkoj ŝuldis multon al la *Ŝahnameo*. Inter tiuj estas la anonima *Iskandarnameh*, la *Iskandarnameh* de Nezami, la *Aĝina-i Iskandari* de Amir Khosrow, kaj aliaj.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Reza Abbasi

## Eksteraj ligiloj 
* Teksto de Ŝahnameo  tre mallongigita traduko en la angla
* Paĝaro pri Ŝahnameo 
* Bildaro pri Ŝahnameo 
* Bildaro el ilustritaj versioj de Ŝahnameo 
* Plena angla traduko de Arthur kaj Edmond Warner 
* Plena angla traduko de Helen Zimmern

Kategorio:Literaturo de Irano
Kategorio:Memoro de la Mondo
Kategorio:Historio de Irano
Kategorio:Epopeoj
Kategorio:Persa lingvo