Roka Montaro

[776x776px|eta|dekstre|La Roka Montaro ĉe [Denver (Koloradio).]]{{Informkesto reliefo|regiono-ISO=CA
| nomo = Roka montaro
| dosiero = Moraine Lake 17092005.jpg
| priskribo1 = Morena lago kaj la Valo de la dek pintoj, Nacia Parko Banff, Alberto, Kanado.
| priskribo2 = Morena lago kaj la Valo de la dek pintoj, Nacia Parko Banff, Alberto, Kanado.
| maks-nomo = Monto Elbert
| maks-alteco = 4401
| areo = 991691
| longeco = 4800
| superigo = Amerika Kordilero
| subigo = Kanada Rokmontaro
| najbaro = Pacifika Oceano
| kontinento = Nordameriko
| ŝtato = , }
| akvejo =
| latitudo=44
| longitudo=-111
| zomo=2
}}

La **Roka Montaro** aŭ **Rokmontaro**, (, kaj ), estas alta montaro en okcidenta Norda Ameriko kie ankaŭ estas kelkaj vulkanoj.
Ĝi etendiĝas laŭ pli ol 4800&nbsp;km el Meksiko aŭ Nov-Meksiko en sudokcidenta Usono, tra kontinenta Usono, en Kanadon (pli precize ĝis plej norda parto de Brita Kolumbio en okcidenta Kanado) kaj Alaskon. La plej alta monto estas la Monto Elbert en Koloradio, kun alto de 4401 m super la marnivelo. La Monto Robson (3954 m) estas la plej alta montopinto de la kanada parto. Ene de la Nordamerika Kordilero, la Rokmontaro estas iom aparta de la Pacifika Montaro kaj de la Kaskada Montaro kaj Sierra Nevada kiuj ĉiuj kuŝas pli for en la okcidento.

La Roka Montaro estis komence formita antaŭ 80 milionoj ĝis antaŭ 55 milionoj da jaroj dum la Laramidea orogeniko (montoproduktado), kiam en kelkaj platoj komencis turniĝi iom post iom sub la nordamerika plato. La angulo de subdukcio estis surfaca (neprofunda), rezultigante larĝan zonon de montoj trairantaj okcidentan Nordamerikon. Ekde tiam, plua tektona agado kaj erozio proksime de glaĉeroj skulptis la Rokmontaron en spektaklajn pintojn kaj valojn. Ĉe la fino de la lasta glaciepoko, homoj komencis enloĝi la montaran sistemon. Poste eŭropanoj, kia ekzemple Sir Alexander Mackenzie kaj usonanoj, kiaj ekzemple tiuj de la Ekspedicio de Lewis kaj Clark, komencis esplori la montaron, dum mineraloj kaj felo-komerco motivigis la komencan ekonomian ekspluaton de la montoj, kvankam la teritorio mem neniam iĝis dense loĝita.

Nuntempe, multe de la montara sistemo estas protektita pere de publikaj parkoj kaj arbarterenoj, kaj estas populara turisma loko, precipe por marŝado, tendumado, montogrimpado, fiŝkaptado, ĉasado, montbiciklado, skiado, kaj neĝtabulado. En la Roka Montaro troviĝas naciaj parkoj, ekzemple la fame konata Nacia parko Yellowstone kaj vintrosportaj centroj.

## Geografio 
[eta|260ra|maldekstre|Blankakapra [sovaĝejo en Alberto (Rokmontara Nacia Parko).]]
La Roka Montaro estas la plej orienta parto de la ekspansia Nordamerika Kordilero. Ĝi estas ofte difinita kiel etendejo el la rivero Liard en Brita Kolumbio

La Kanada Rokmontaro estas difinita de kanadaj geografoj kiel ĉio sude de la rivero Liard kaj oriente de la Rokmontara Tranĉeo, kaj ne etendiĝas al Jukonio, Nordokcidentaj Teritorioj nek al centra Brita Kolumbio. Ĝi estas dividata en tri ĉefaj grupoj: nome montaroj Muskwa kaj Hart (kolektive nomita Norda Rokmontaro) kaj Kontinentaj Montaroj. Aliaj pli nordaj montaroj de la oriento de la Kanada Kordilero pluas trans la valo de la rivero Liard, kiel la montoj Selwyn, Mackenzie kaj Richardson en Jukonio same kiel la Brita Montaro/Brooks en Alasko, sed tiuj ne estas oficiale agnoskitaj kiel parto de la Rokmontaro fare de la registara agentejo *Geological Survey of Canada*, kvankam la difino de la nordamerika *Geological Society of America* konsideras ilin partoj de la Rokmontara sistemo kiel "Arctic Rockies" (Arkta Rokmontaro).

La Kontinenta Dividejo de Nordameriko estas en la Roka Montaro kaj markas la linion en kiu akvo fluas ĉu al Atlantiko aŭ al Pacifiko. La monto *Triple Divide Peak* (Montopinto Triobla Dividejo, 2 440 m, en Montano) nome en la Glaĉera Nacia Parko estas nomita tiel ĉar akvo venanta el la montaro atingas ne nur Atlantiko kaj Pacifikon sed ankaŭ la Hudsonan Golfon. Pli norde en Alberto, la rivero Atabasko kaj aliaj riveroj nutras la basenon de la rivero Makenzio, kiu alfluas al la Beaufort-maro de la Arkta Oceano.

La homa loĝantaro ne estas tre densa en la Rokmontaro, kun averaĝo de kvar personoj por kvadrata kilometro kaj estas nur malmultaj urboj kun ĉirkaŭ 50 000 personoj. Tamen, la homa loĝantaro rapide kreskiĝis en la ŝtatoj de la Roka Montaro inter 1950 kaj 1990. La pliiĝo de la loĝantaro dum kvar dek jaroj rezultis en kreskopliiĝo en gamo el 35% en Montano ĝis ĉirkaŭ 150% en Utaho kaj Koloradio. La populacioj de kelkaj montaraj urboj kaj komunumoj duobliĝis en la kvardek jaroj 1972–2012. Jackson, Vajomingo, pliiĝis je 260%, nome el 1 244 ĝis 4 472 loĝantoj, dum tiuj kvar dek jaroj.
[eta|maldekstre|Glaĉeroj, kiel la Glaĉero Jackson en la [Glaĉera Nacia Parko de Usono|Glaĉera Nacia Parko, Montano, montrita tie, klare estis konstruanto de la Roka Montaro.]]

En la suda Roka Montaro, proksime de aktuala Koloradio, tiuj praaj ŝtonoj estis tuŝitaj per montokonstruado ĉirkaŭ 300 Ma, dum la Pensilvana erao. Tiu montkonstruado produktis la Praan Rokan Montaron. Ili konsistis plejparte el antaŭkambria metamorfa roko movigita supren tra tavoloj de la kalkŝtono metita malsupren en la malprofunda maro. La montoj eroziis dum la malfrua Paleozoiko kaj frua Mezozoiko, heredigante ampleksajn demetaĵojn de sedimentaj petroj.

Teranoj komencis kolizii kun la okcidenta limo de Nordameriko en la Misisipia erao (antaŭ ĉirkaŭ 350 milionoj da jaroj), kaŭzante la Antler-orogenion. Dum 270 milionoj da jaroj, la efikoj de platkolizioj estis enfokusigitaj tre proksime de la rando de la nordamerika kontinentplata limo, longe en la okcidento de la regiono de la Roka Montaro.

La nuna Roka Montaro estis levita en la Laramide-orogenio de inter 80 kaj 55 Ma. la tapiŝetfaskoj supreniras kaj formas sulkojn (montoj). En Kanado, la Teranoj kaj subdukcio estas kvazaŭ piedo puŝanta la tapiŝeton, la praaj ŝtonoj estas la tapiŝeto, kaj la Kanada ŝildo en la mezo de la kontinento estas la durligna planko.

[eta|dekstre|Sedimentaj rokaĵoj en la Roxborough Ŝtata Parko ĉe [Denver.]]

La nuna suda Rokmontaro estis perfortigita supren tra la tavoloj de Pensilvana erao - kaj permiaj sedimentaj restaĵoj de la Praa Roka Montaro. Tiaj sedimentaj restaĵoj ofte estis renversitaj laŭ krutaj anguloj laŭ la flankoj de la moderna intervalo; ili nun estas videblaj en multaj lokoj ĉie en la Rokmontaro, kaj estas elstare montritaj laŭ la Dakota Krutmonteto (*Dakota Hogback*), frua kreteca grejsa formacio kiu etendiĝas laŭ la orienta flanko de la moderna Rokmontaro.

Tuj post la Laramide-orogeny, la Rokmontaro estis kiel Tibeto: alta altebenaĵo, verŝajne 6 000 metroj (20 000&nbsp;ft) super marnivelo. En la lastaj 60 milionoj da jaroj, erozio nudigis for la altajn ŝtonojn, malkovrante la praajn ŝtonojn malsupre, kaj formante la nunan pejzaĝon de la Rokmontaro.

Ĉiuj geologiaj procezoj, supraj, forlasis komplekson metitan de ŝtonoj eksponitaj ĉe la surfaco. Ekzemple, vulkana roko de la epokoj Paleogeno kaj Neogeno (66 milionoj ĝis antaŭ 2.6 milionoj da jaroj) estas en la San-Juan Montoj kaj en aliaj lokoj. Jarmiloj de severa erozio en la Vajominga Baseno transformis intermontajn basenojn en relative platan terenon. La Teton-montoj kaj aliaj nord-centraj montaroj enhavas falditajn kaj faŭltigitajn ŝtonojn de paleozoika kaj mezozoika epokoj drapiritajn super kernoj de vulkanaj metamorfaj rokoj de Proterozoiko kaj Arkeano intervalantaj en aĝo de 1.2 miliardoj (ekz., Tetonoj) ĝis pli ol 3.3 miliardoj da jaroj (Beartooth Montoj). ĝis 60 coloj (1,500&nbsp;mm) je jaro loke en la nordaj pintoj. Mezaj januaraj temperaturoj povas intervali de  () en Prince George, Brita Kolumbio, ĝis  () en Trinidad, Koloradio.

La USGS difinas dek arbarkovritajn zonojn en la Roka Montaro. Zonoj en pli sudaj, pli varmaj, aŭ pli sekaj areoj estas difinitaj per la ĉeesto de pinjonpinoj/juniperoj, ponderosaj pinoj, aŭ kverkoj miksitaj kun aliaj pinoj. En pli nordaj, pli malvarmaj, aŭ pli malsekaj lokoj, zonoj estas difinitaj per Duglasioj, kaskadaj specioj (kiaj ekzemple okcidenta cugo), *Pinus contorta*/tremoloj, aŭ abioj miksitaj kun piceoj. Proksime de arbarolimo, zonoj povas konsisti el blankpinoj (kiaj ekzemple blankŝela pino aŭ konuspino); aŭ miksaĵo de blankpinoj, abioj, kaj piceoj kiuj prezentiĝas kiel arbed-simila kriplarbaro. Finfine, riveroj kaj kanjonoj povas krei unikan arbarzonon en pli aridaj partoj de la montara sistemo. La enkonduko de la ĉevalo, metaliloj, fusiloj, novaj malsanoj, kaj malsamaj kulturoj profunde ŝanĝis la indianajn kulturojn. Indianaj populacioj estis formortigitaj de la plej granda parto de siaj historiaj teritorioj per malsano, militado, habitatperdo (formorto de la bizono), kaj daŭraj atakoj kontraŭ ilia kulturo.
eta|maldekstra|altdekstre|Siro Alexander MacKenzie en 1800

Siro Alexander MacKenzie (1764–11an de Marto de 1820) iĝis la unua eŭropano se temas pri trapasi la Rokan Montaron en 1793. Li trovis la suprajn atingojn de la rivero Fraser kaj atingis la pacifikan marbordon de kio nun estas Kanado la 20-an de julio el tiu jaro, kompletigante la unuan registritan transkontinentan transiron de Nordameriko norde de Meksiko. Li alvenis ĉe Bella Coola, Brita Kolumbio, kie li la unua atingis salan akvon en Suda Bentinck Arm, nome fjordo de la Pacifiko.

La Ekspedicio de Lewis kaj Clark (1804-1806) estis la unua scienca sciigo de la Roka Montaro. Specimenoj estis kolektitaj por nuntempaj botanikistoj, zoologoj, kaj geologoj. La ekspedicio laŭdire pavimis la vojon al (kaj tra) la Rokan Montaron por eŭrop-usonanoj de la Oriento, kvankam Lewis kaj Clark renkontis almenaŭ 11 eŭrop-usonajn montaranojn dum siaj vojaĝoj.

Montaranoj, ĉefe francaj, hispanaj, kaj britaj, travagis la Rokan Montaron de 1720 ĝis 1800 serĉante mineralajn kuŝejojn kaj felojn. La fel-komerca Nord-Okcidenta Kompanio establis la entreprenon *Rocky Mountain House* kiel komercstacio en kio nun estas la Rokmontaraj Montetoj de aktuala Alberto en 1799, kaj ilia komerco konkurencis kun la Kompanio de la Hudsona Golfo establis la proksiman *Acton House*. Tiuj lokoj funkciis kiel bazoj por plej multe de la eŭropa agado en la Kanada Rok-montaro en la komenco de la 19-a jarcento. Inter la plej rimarkindaj estas la ekspedicioj de David Thompson, kiu sekvis la Kolumbion al la Pacifiko. Ĉe sia ekspedicio de 1811, li kampadis ĉe la krucvojo de la riveroj Kolumbio kaj Serpento kaj starigis poluson kaj avizon postulante la areon por Britio kaj deklarante la intencon de la Nord-Okcidenta Kompanio konstrui fortikaĵon en la loko.

De la angl-usona Kongreso de 1818, kiu establis la 49-an paralelan nordon kiel la internacian limon okcidente de Lago de la Arbaroj ĝis la "Ŝtona Montoj"; Britio kaj Usono konsentis pri kio poste estis priskribita kiel "komuna okupado" de teroj pli okcidente al la Pacifiko. Rezolucio da la teritoriaj kaj traktattemoj, la Oregona Disputo, estis prokrastita ĝis pli posta tempo.

En 1819, Hispanio cedis siajn rajtojn norde de la 42-a Paralelo al Usono, kvankam tiuj rajtoj ne inkludis posedon kaj ankaŭ inkludis devontigojn al Britio kaj Rusio koncerne siajn postulojn en la sama regiono.

### Setlado 
[eta|dekstre|Arĝentominado en [Aspen (Koloradio) en 1898.]]
Post 1802, felkomercistoj kaj esploristoj pioniris en la unua disvastigita apero de usonanoj en la Roka Montaro sude de la 49a paralelo. La plej famaj de tiuj estis William Henry Ashley, Jim Bridger, Kit Carson, John Colter, Thomas Fitzpatrick, Andrew Henry kaj Jedediah Smith. La 24an de Julio, 1832, Benjamin Bonneville kondukis la unuan vagonaron tra la Roka Montaro uzante la Sudan Montopasejon en la nuntempa ŝtato Vajomingo.

[eta|maldekstre|Pavilono Saltair ĉe la [Granda Sala Lago en 1900.]]
Miloj da personoj pasis tra la Roka Montaro laŭ la Oregona vojo komence de la 1840-aj jaroj. Mormonoj eksetliĝis ĉe la Granda Sala Lago en 1847. El 1859 ĝis 1864, oni malkovris oron en Koloradio, Idaho, Montani, kaj Brita Kolumbio, kio rezultis en kelkaj orimpetegoj kiuj alportis milojn da serĉantoj kaj ministojn por esplori ĉiun monton kaj kanjonon kaj por krei la unuan gravan enspezofonton de la Roka Montaro. La Idaha orimpetego sola produktis pli da oro ol la Kalifornia kaj Alaska orimpetegoj kombinitaj kaj ludis gravan rolon en la financado de la Unia Armeo dum la Usona Enlanda Milito. La transkontinenta fervojo estis finkompletigita en 1869, kaj la Nacia Parko Yellowstone estis establita kiel la unua nacia parko en la mondo en 1872. Dume, transkontinenta fervojo en Kanado estis origine promesita en 1871. Kvankam politikaj komplikoj malhelpis sian kompletigon ĝis 1885, finfine la Kanad-Pacifika Fervojo sekvis la trapasejojn Kicking Horse kaj Rogers ĝis la Pacifika Oceano. La funkciuloj de la kanada fervojo konvinkis la Parlamenton atribui vastajn areojn de la Kanada Rok-montaro kiel Naciaj Parkoj Jasper, Banff, Yoho, kaj Lagoj Waterton, metante la fundamenton por turisma enspezofonto kiu daŭras ĝis nuntempe. La Glaĉera Nacia Parko (MT) estis establita per simila rilato al la turisma promocio fare de la Granda Norda Fervojo (Usono). Kvankam setlantoj plenigis la valojn kaj minurbojn, konservada etiko startis. La usona Prezidento Harrison establis kelkajn arbarajn rezervejojn en la Roka Montaro jam en 1891–1892. En 1905, la usona Prezidento Theodore Roosevelt etendis la Medicine Bow Arbaran Rezervejon por inkludi la areon nun administrata kiel Nacia Parko Roka Montaro. Ekonomia disvolviĝo ekcentriĝis al minado, forstado, agrikulturo, kaj distrado, same kiel al la servosektoroj kiuj helpas ilin. Tendumejoj kaj kampadejoj iĝis ranĉoj kaj farmoj, fuortoj kaj trajnstacioj iĝis urboj, kaj kelkaj urbetoj iĝis urbegoj.

La Roka Montaro enhavas kelkajn sedimentbasenojn kiuj estas riĉaj en elkarba metano. Elkarba metano estas natura gaso kiu eliras el karbo, ĉu pro bakteria agado ĉu pro ekspono al alta temperaturo. Elkarba metano havigas 7 porcento de la natura gaso uzata en Usono. La plej grandaj fontoj de elkarba metano de la Roka Montaro estas en la Baseno San Juan en Nov-Meksiko kaj Koloradio kaj la Baseno de la rivero Powder en Vajomingo. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke tiuj du basenoj enhavas 38 mil milionoj da kubaj futoj de gaso. Elkarba metano povas estis rekuperata per dehidrigo de la karbokuŝejo, kaj separante la gason el la akvo; aŭ injekciante akvon por elrompi la karbon por liberigi la gason (la nomita hidraŭlika fendado).

Agrikulturo kaj forstado estas gravaj enspezofontoj. Agrikulturo inkludas sekajn terojn (pluvkultivado) kaj irigacian kampokultivadon krom brutobredado ĉefe de bovoj. Tiaj gregoj estas ofte translokigitaj inter alt-altitudaj someraj paŝtejoj kaj malalt-altitudaj vintraj paŝtejoj, praktiko konata kiel transmigra brutobredado. kaj vintre al la elekto de mondfamaj skiejoj ofertitaj de la montoj kaj al la multaj distrolokoj en la montoj mem.

Ĉefa altiraĵo estas la naciaj parkoj, inter kiuj tutmonde fama estas la Nacia Parko Yellowstone. La nomo "Yellowstone" (aŭ Flavŝtono) ekzistas ĉar la rivero Yellowstone fluas tra kanjono kun flavaj ŝtonoj. La saman nomon ankaŭ havas la plej granda parka lago. En la parko troviĝas pluraj gejseroj, el kiuj la plej konata estas *Old Faithful* (la maljuna fidelulo, pro ĝiaj oftaj kaj regulaj erupcioj). La parko estas listigita kiel Monda Naturheredaĵo de Unesko.

Ekzistas migrovojo kiu iras proksime al la Roka Montaro de Meksiko ĝis Kanado nomita la Kontinenta Dislimo-Migrovojo (angle **Continental Divide National Scenic Trail** (mallongigo **Continental Divide Trail (CDT)**), kaj sur la norda limo ligas al la Granda Dislimo-Migrovojo (angle **Great Divide Trail** (**GDT**)) kiu daŭras kun la kresto en la kanada parto.

## Naciaj parkoj 
### Usono 
eta|dekstre|230ra|Afiŝo de 1938 por la Nacia Parko Yellowstone.
* Nacia Parko Yellowstone
* Nacia Parko Glaĉera (Usono)
* Rokmontara Nacia Parko
* Nacia Parko Grand Teton

### Kanado 
* Nacia Parko Jasper
* Nacia Parko Banff
* Nacia Parko Kootenay
* Nacia Parko Yoho
* Nacia Parko de Lagoj Waterton
* Nacia Parko Glaĉera (Kanado)

## Riveroj kun fonto en la Roka Montaro 
eta|dekstre|alt=View of a narrow green river flowing between high, reddish-brown cliffs|Rivero Kolorado, signife ruĝa pejzaĝa tereno ("colorado" signifas ruĝa en la hispana).
* Kolorado
* Kolumbio
* Misuro
* Nord-Saskaĉevano

## Vidu ankaŭ 
* Arbaroj de norda-centra Rokmontaro
* Kriplarbo
* Nordamerikaj Grandaj Ebenaĵoj
* Pluvombro

## Bildaro 

RockyMountainsLocatorMap.png|Mapo montranta proksimuman lokon de la Rokmontaro.
Reservoir in the Rocky Mountains.jpg|Neĝofandaj fluejoj plenigas akvorezervejon en la Roka Montaro proksime de Dillon (Koloradio).
Colorado rocky mtns.JPG|Rokmontaro en Koloradio.

## Referencoj 
## Literaturo 
* 
* 

## Eksteraj ligiloj 
* Colorado Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* North Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* South Central Rockies Forests ecoregion images at bioimages.vanderbilt.edu (slow modem version)
* Sunset on the Top of the Rocky Mountains, CO, Historical Society of Pennsylvania 
* 


Kategorio:Montaroj en Nordameriko