open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apolonio

**Apolonio** povas signifi:

* Apolonio (poeto) konata kiel Apolonio el Rodiso (295-215 a.Kr.)
* Apolonio de Pergo geometro (262-190 a.Kr.)
* Apolonio de Ateno skulptisto (1-a jc a.Kr.)
* Apolonio de Tiano filozofo, matematikisto kaj mistikulo (3 a.Kr. - 97 p.Kr.) 
* Apolonio Diskolo gramatikisto (2-a jc p.Kr.)
* Sankta Apolonio (2-a jc p.Kr.)
* Apolonio de Tarso reganto pri Celesirio kaj Fenicio (tempe de la Makabeoj)

Sed atentu:
* Apolonio (Greka Mitologio) Tiu ĉi formo fakte estas erara: la Greka Dio nomiĝas Apolono.
* Apolonio (Romia mitologio) Tiu ĉi formo fakte estas erara: la Latina Dio nomiĝas Apolono.
Ando-ekvatora lingvaro

**Ando-ekvatora lingvaro** estas lingvofamilio de Amerikaj indianoj. Dividiĝas je 5 branĉoj: tupi-gvarania, keĉua, ajmara, aravaka, araŭkana. Reprezentantoj: keĉuoj (12.8 mln), paragvajanoj (3.6 mln), ajmaroj (2.2 mln), araŭkanoj (800 mil), aruakoj (400 mil) k.a. Totala kvanto: 20.3 mln.

AJMAROJ

* **Nomo:** [f] Aymaras; [r] ajmara
* Indiana popolo en Bolivio, Peruo kaj Ĉilio. Ĝi prezentis la duan etnan komponenton (laŭ grandeco) en Inkaa ŝtato. Totala kvanto: 2,55 mln (1992).
* **Lingvo:** ajmara; vaste uzata ankaŭ hispana kaj keĉua.
* **Raso:** amerika branĉo de mongoloida raso.
* **Kredantoj:** katolikoj.

ARAŬKANOJ

* **Nomo:** [m] mapuĉe; [f] Araucans; [r] araukani
* Indiana popolo en Ĉilio (800 1 mil, 1992) kaj okcidento de Argentino (70 mil).
* **Lingvo:** araŭkana.
* Konservas tradiciajn konfesojn, parto - katolikoj.

ARAVAKOJ

* **Nomo:** [f] Arawaks; [r] aravaki
* Grupo de indianaj triboj (guahiro, kampa, baniva, mem aravakoj k.a.) en Sud-Ameriko kaj Kariboj, 400 mil (1992).
* **Lingvoj:** aravaka.
* Kredantoj konfesas tradiciajn religiojn, parto - katolikoj.

GVAHIRANOJ

* **Nomo:** [m] vaju; [f] Guajiros; [r] guaĥiro, goaĥiro
* Indiana popolo de aravaka grupo, loĝanta en Gvahira duoninsulo. Kvanto: en Kolumbio 200 mil (1992), Venezuelo 65 mil, malgrandaj grupoj en Panamo kaj Antiloj.
* Konfesas tradiciajn religiojn, estas ankaŭ katolikoj.

GVARANIOJ

* **Nomo:** [f] Guaranis; [r] guarani
* Indiana gento de tupi-gvarania grupo en Paragvajo; 30 mil (1987). Partoprenas en formigo de nuntempaj paragvajanoj.
* **Lingvo:** gvarania.
* Laŭ religio katolikoj.

JIVAROJ (jivaroj = ŝuaroj)

* **Nomoj:** [f] Jibaros; [r] ĥibaro, ŝuara
* Grupo de indianaj popoloj en Peruo (40 mil, 1992) kaj Ekvadoro (35 mil).
* **Lingvoj:** ando-ekvatora familio.
* **Kredantoj:** katolikoj.

KAMPOJ

* **Nomo:** [f] Campas; [r] kampa
* Indiana gento de aravaka grupo en Peruo, 50 mil (1993).
* **Lingvo:** kampa.
* **Kredantoj:** katolikoj.

KEĈUOJ

* **Nomo:** [m] kiĉua; [f] Quetchoua; [r] keĉua
* Indiana popolo en Peruo (7,7 mln), Ekvadoro (4,3 mln) kaj Bolivio (2,47 mln). Loĝas ankaŭ en Argentino, Ĉilio kaj Kolumbio. Totala kvanto: 14,87 mln (1987). Idoj de la kreantoj de Inkaa civilizo.
* Apartenas al amerika branĉo mongoloida raso.
* **Lingvo:** keĉua, la plej granda indiana lingvo. Ĝin parolas ĉirkaŭ 8-10 mln indianoj en Peruo, Ekvadoro, Bolivio. Keĉua estis lingvo de loĝantaro de grandega Inkaa imperio.
* **Kredantoj:** katolikoj.

PARAGVAJANOJ

* **Nomoj:** [f] Paraguyaens-Guaranis; [r] paragvajci
* Popolo, ĉefloĝantoj de Paragvajo (4,12 mln). Totala kvanto: 4,5 mln (1992). precipe mestizoj.
* Parolas en hispana kaj gvarania lingvoj. Gvarania lingvo prezentas intertriban lingvon en Paragvajo.
* **Kredantoj:** katolikoj.

TUPI-GVARANIOJ

* **Nomoj:** [f] Toupi-Guaranis; [r] tupi-guarani
* Grupo de indianaj popoloj (gvaranioj, kajnguoj, gujakoj k.a.) en Paragvajo, Brazilo, Bolivio, Peruo, Gujano k.a. 150 mil (1992).
* **Lingvoj:** tupi-gvaraniaj.
* **Kredantoj:** adeptoj de tradiciaj religioj.
Andamananoj

[eta|180ra|kompara mapo montranta la distribuon de la variaj andamananaj etnoj ĉirkaŭ la jaro 1800 kaj en 2004. Noteblas la migrado de la [ĝarvoj de la origina loĝloko al la okcidenta marbordo, la limiĝo de la ongeoj de izolitaj setlejoj, kaj la kompleta malapero de la ĝangiloj (Jangil). Nur la tereno de la sentinelanoj restas sama.]]
La **andamananoj** estas la ĉefloĝantoj de la insularo Andamanoj en la Hinda Oceano - politike la insularo apartenas al Barato. Kun ongeoj, ĝarvoj kaj aliaj malgrandaj triboj ili konsistigas izolitan etnan familion. Oni konsideras ilin frua tavolo de melanezia raso de granda aŭstraloida raso. Komence de la 21-a jarcento estas ĉirkaŭ 100 mil andamananoj.

La andamanaj lingvoj formas izolitan familion. La andamananoj kredis precipe je tradiciaj religioj.

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de la organizaĵo *The Andaman Association* (angle) 

Kategorio:Andamanoj
Kategorio:Etnoj en Barato
Atomnumero

[eta|Z- Atomnumero, A- [Masnombro]]
La **atomnumero** (aŭ **atomnombro**) de kemia elemento estas la nombro de la protonoj en atomokerno (aŭ nukleo). Oni ĝin simboligas per la litero Z. La atomnumero donas la pozicion en la perioda tabelo.

La atomnumero oni povas indiki maldekstre sub la simbolo de la elemento, plejofte en kombinaĵo kun la masnombro por indiki difinitan izotopon, ekzemple:

:{}_{1}^{1}\mathrm{H}, {}_{1}^{2}\mathrm{H}, {}_{1}^{3}\mathrm{H}  (hidrogeno, deŭterio, tritio: atomnumero 1) kaj

:{}_{\ 8}^{15}\mathrm{O}, {}_{\ 8}^{16}\mathrm{O}, {}_{\ 8}^{17}\mathrm{O}, \ldots (oksigeno, atomnumero 8) 

## Vidu ankaŭ 
* Listo de kemiaj elementoj laŭ atomnumero
* Atommaso
* Elektra ŝargo

Kategorio:Kemiaj proprecoj
Kategorio:Nuklea fiziko
Kategorio:Atomoj
Kategorio:Nombroj
Abstrakta mondo

Sub la termino **abstrakta mondo** oni konsideras formojn de la ekzisto de la materio - tempo kaj spaco, ankaŭ diversajn abstraktajn rilatojn de la materio - kvanto, formo, ordo, ekzisto, ŝanĝo, movo, kvalito, rilato, kaŭzo.

Pri la studo kaj esploro de la abstrakta materio estas okupita filozofio, logiko, matematiko, fiziko kaj aliaj sciencoj. 

## Vidu ankaŭ 
**[S]:** Vikiarbo > Universo > Abstrakta materio

**[M]:** Tempo ~ Spaco ~ Kvanto ~ Formo kaj Ordo ~ Abstraktaj rilatoj

Kategorio:Fiziko
Kategorio:Abstraktado
Apolono

**Apolono** (helene Ἀπόλλων) aŭ **Febo** (Φοῖβος "foibos") estas la filo de Zeŭso kaj de la Titanino Letoa. Li estas la frato de la ĝemela diino Artemisa, kaj la patro de Orfeo kaj Asklepio.

200px|eta|dekstraApolono estis tre bonaspekta blonda juna viro. Li simbolis la ordon, la akordon, kaj la civilizacion. Li estis la patrono de la muziko, la medicino, kaj la orakolo. Ofte li portis pafarkon, liron, kaj laŭron.

Apolono kaj Artimesa estis ĝemeloj. Ili naskiĝis sur la insulo Deloso, ĉar ĉiu en Helaso temis la koleron de Hera, la ĵaluza edzino de Zeŭso. La diino Temisa donis nektaron kaj ambrozion al la infaneto Apolono, kaj la bebo rapide fariĝis plenkreskulo.

Apolono helpis al Pariso dum la Milito de Trojo.

La dio havas sub sia egido la Muzojn.

## Partneroj kaj idaro 
## Adorado 
Peano estas helena kanto por honoro de Apolono aŭ milita kanto de venko kaj ĝojo (NPIV).

## Bildaro 

Dosiero:Velázquez - La Fragua de Vulcano (Museo del Prado, 1630).jpg
Dosiero:Apollo citaredo, età augustea, dalla zona delle scalae caci 01.jpg|
Dosiero:Delphi temple-650px.jpg|
Dosiero:Lucas Cranach d. Ä. 003.jpg|

## Referencoj
## Vidu ankaŭ 
* *Apollo et Hyacinthus*
* Apolono-Belvedero
* La Parnaso
* 1862 Apolono
* Projekto Apollo

## Eksteraj ligiloj 
* http://winterscapes.com/kyklosapollon 
* http://www.gregoryferdinandsen.com/FCO2003/apollo.htm  
* http://www.androphile.org/preview/Library/Mythology/Greek  
* http://janusquirinus.org/essays/Apollo/MultifacetedGod.html 

Kategorio:Apolono
Kategorio:Arkpafistoj
Kategorio:Dioj de la helena mitologio
Kategorio:Dioj pri arto
Kategorio:Dioj pri sano
Kategorio:Dioj pri sciado
Kategorio:Idaro de Zeŭso
Kategorio:Muzoj
Kategorio:Olimpaj dioj
Kategorio:Orakolaj dioj
Kategorio:Roluloj de la Iliado
Kategorio:Romiaj dioj
Kategorio:Samseksemo en mitologio
Kategorio:Sunaj dioj
André-Marie Ampère

**André Marie AMPÈRE**  (naskiĝis la 20-an de januaro 1775 en Poleymieux-au-Mont-d'Or, mortis la 10-an de junio 1836 en Marsejlo) estis franca fizikisto, matematikisto, inĝeniero kaj filozofo.

Kiel infano li neniam vizitis lernejon, sed estis instruata de sia patro, kiu estis riĉa komercisto. Li fariĝis instruisto, poste profesoro pri matematiko en la *Franca Politeknika Lernejo* de Parizo kaj ekde 1826 li laboris kiel profesoro pri fiziko en la *Collège de France*. Jam ekde la jaro 1802 li estis membro de la Akademio de Sciencoj de Francio.

Ampère (aŭ *Ampero*, esperante) estas konsiderata unu el la malkovrintoj de la elektromagnetismo. Krome li eltrovis multajn novajn sciojn en la matematiko kaj la kemio, ankaŭ okupiĝis pri biologio kaj filozofio. La mezurunuo de la kurentointenso estas nomata laŭ li: ĝi fakte nomiĝas ampero.

Li, kiel aliaj saĝuloj de sia tempo, ankaŭ okupiĝis pri filozofio kaj eĉ kreis projekton de apriora lingvo, kiun oni konas iomete per sia korespondado.

[eta|240px|maldekstra|Domo en [Poleymieux-au-Mont-d'Or, muzeo]]

## Omaĝoj 
[eta|maldekstra|Statuo de André-Marie Ampère, sur la *placo Ampère* en [Liono]]

* Lia nomo estas uzita por difini la mezurunuon de kurento: la Ampero (simbolo *A*).
* Lia nomo estas unu el 72 nomoj de scienculoj skribitaj sur la Eiffel-turo.
* En Francio pluraj lernejoj, gimnazioj kaj liceoj nomiĝas "Ampère".
* En Parizo, unu strato nomiĝas "rue Ampère".
* En Liono, unu placo nomiĝas "Ampère" kaj unu metrostacio ankaŭ ''*.
* La asteroido numero 10183 nomiĝas *10183 Ampère'' en lia honoro, ĝi estis malkovrita de Eric Walter Elst la 15-an de aprilo 1996.

## Vidu ankaŭ 
* Ampera cirkvita leĝo (pri magneta kampo)
* Ampera forta leĝo (pri elektromagneta forto)
* Sciencistoj kies nomoj estas uzataj por SI-unuoj
* Listo de la 72 nomoj sur la Eiffel-Turo

## Eksteraj ligiloj 
* Hejmo de Ampère - Muzeo pri Elektriko , en Poleymieux-au-Mont-d'Or 
* Ampere kaj la historio de elektriko, en la retejo de CNRS 
* Vivpriskribo 

Kategorio:Francaj fizikistoj
Kategorio:Francaj matematikistoj
Kategorio:Francaj inĝenieroj
Kategorio:Francaj filozofoj
Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Atomomaso

**Atomomaso**, antaŭe **atompezo**, estas la maso de atomo. Por ĝi, kiel por ĉiu maso en la SI-sistemo povas esti uzata la mezurunuo kilogramo. Por kelkaj kalkuladoj estas pli praktike uzi la atomomasan unuon **u**.

Laŭdifine, unu **atommasa unuo (1 u)** egalas al 1/12 de la maso de unu atomo de karbono-12:
:en SI-unuo : 1&nbsp;**u**&nbsp;=&nbsp;1,660&nbsp;538&nbsp;782 &nbsp;×&nbsp;10−27&nbsp;kg;
:en nuklea fiziko, estas pli oportune esprimi mason per MeV/c²
:kun la valoro:1&nbsp;**u**&nbsp;=&nbsp; 931,494 &nbsp;028&nbsp;MeV/c².

Elementoj kutime havas diversajn izotopojn. Ĉiu izotopo havas malsaman atomomason. La atomomaso de elemento estas la averaĝo de la atomomasoj de la izotopoj en la sama proporcio, kiel ili troviĝas en la naturo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Atommasa unuo
* Atomkerno
* Atomnumero
* Masnombro
* Molekula maso
* Nukleono
* Regulo de entjera nombro

Kategorio:Atoma fiziko
Kategorio:Kemio
Kategorio:Subatomaj partikloj
Ajnuoj

**Ajnuoj** (aŭ **ainoj**) estas indiĝena etno loĝanta ĉefe en la insulo Hokajdo en Japanio, 20 mil (1992). Apartenas al izolita ajnua lingvofamilio. Prauloj de ajnuoj venis de Sud-Orienta Azio dum frua neolitiko.

## Pri la nomo de "Aino" 
"Aino" signifas "homon." La Ainaj etnoj rigardas tiujn aferojn por si utilajn aŭ super sia rego
kiel "kamuy" (dioj), por kiuj ili en la ĉiutaga vivo preĝis kaj plenumas diversajn ceremoniojn.
Ĉi tiuj dioj estas: tiaj "naturaj" dioj, kiaj fajro, akvo, vento kaj tondro; tiaj "animalaj" dioj, kiaj ursoj, vulpoj, ocela-strigoj kaj orkoj; tiaj "vegetalaj" dioj, kiaj akonito, fungoj kaj artemizio; tiaj "objektaj" dioj, kiaj boatoj kaj kruĉoj; kaj tiaj aliaj dioj, kiaj protektas domojn, kiaj de montoj kaj de lagoj. Kontraste al tiaj dioj oni nomas homon kiel 'Ainon'.

## Origino 
Pri la origina deveno de la ainoj oni iam proponis diversajn teoriojn, kiuj estas la Kaŭkaza (Blankula), la Mongoloida, la Oceanio-Rasa, la Praaziana-Rasa, kaj la Izola-Rasa. Lastatempe troviĝas tiu teorio, kiu sekvas unu hipotezon el la evoluigitaj Mongoloido-Teorioj: Pra-mongoloidaj popoloj iam konsistis el du tipoj: la sud-devena kaj la nord-devena, el kiuj antaŭ la Ĵomon-periodo (kelkdekmil jarojn antaŭe) la sud-devenaj mongoloidoj ekmovis sin norden kaj enloĝiĝis en la Japana(n) insularo(n), inkluzive de Okinavo, dum longa periodo. Poste ili ekludis sian ĉefan rolon en la Ĵomon-periodo tra la tuta lando. Tamen, en la Yayoi kaj tumula periodoj, la nord-devenaj mongoloidoj amase transiris la maron al la japana insularo. Kaj oni supozas, ke la etnaj Japanoj (ne ainaj) estas la popolo evoluinta rapide pro la fortaj influoj de ĉi tiuj migradaj procezoj, kaj aliflanke, la ainoj en la regionoj, Hokkajdo kaj Tohoku, kaj la Ryukyu-a popolo en Okinavo estas tiuj, kiuj estas apenaŭ influitaj de ĉi tiu procezo.

## Ajnuoj en Esperanto 
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 43an ĉapitron "La ainoj kaj iliaj fabeloj" al komentoj pri la popolo en la insulo Hokajdo; poste ŝi rakontas du fabelojn pri du gigantaj vulpoj kaj alaŭdo respektive.

## Vidu ankaŭ 
* Hokkajdo
* Saĥaleno
* Kurilaj insuloj
* Homo de Kennewick

## Notoj 

Kategorio:Etnoj en Rusio
Kategorio:Etnoj en Japanio
Kategorio:Saĥaleno
Kategorio:Hokajdo
Kategorio:Historio de Nordorienta Azio
Kategorio:Indiĝenaj popoloj de Azio
Albany (Nov-Jorkio)

**Albany**, Esperantigita "Albeno", estas la ĉefurbo de la usona ŝtato Nov-Jorkio kaj ankaŭ de loka kantono Albany.  Laŭ la stato de la censo  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Tamen la metropola regiono, kiu inkludas Schenectady kaj Troy, havis loĝantaron de iom pli ol 1 170 000. Albany situas 240 km norde de la urbo Novjorko, sur la okcidenta bordo de la rivero Hudsono.

eta|maldekstra|Vido de la urbocentro.
* **loko**: 42.65 Norde, 73.75 Okcidente
* **horzono:** GMT-5h (-4h de aprilo ĝis oktobro)

## Historio 
Henry Hudson, anglo velante sub la Nederlanda flago, atingis la lokon en 1609. La nederlandanoj fondis *Fort Orange*, la situo de la nuntempa Albany, en la jaro 1624.

La nomo *Albany* estas anglalingva versio de skotgaela *Alba* ("Skotlando")

## Vidindaĵoj 
En la centro de Albeno estas la *Imperia Ŝtata Placo*, konstruita de la guberniestro Nelson A. Rockefeller, inter 1965 kaj 1979, kontraŭ 1000 milionoj da dolaroj. Ĝi havas futurismajn konstruaĵojn kaj monumentojn. Estas granda korso kun arbojn kaj basenojn. Sub la placo estas korso de 40 hektaroj kun multaj butikoj. En la placo estas granda sfera konstruaĵo nomita *The Egg* (La Ovo), kun du teatroj interne. Oni povas havi bonan elvidon de la 42-a etaĝo de *Corning Tower* en la placo.

Fronte al la placo estas la Ŝtata Kapitolo, granda monumenta konstruaĵo (1867-1899) el masonaĵo. La Ekzekutiva Domego, hejmo de la guberniestro, estas proksima. La oficejoj de la Ŝtata Universitato de Nov-Jorkio (universitata sistemo de 367.000 studentoj en 64 terenoj) estas en Albany.

## Servoj 
* Nov-Jorkia Ŝtata Biblioteko

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.albanyny.org ()

Kategorio:Urboj de Nov-Jorkio
Kategorio:Ĉefurboj de Usono
Aldebarano

eta|280px|Komparo de Aldebarano kaj Suno en sama skalo
La stelo **Aldebarano** (la alfa stelo en la konstelacio Taŭro) havas diametron de proksimume 5,3×107km, aŭ ĉirkaŭ 38-oble la diametron de la Suno. Ĝia nomo devenas de la araba propozicio indikanta ke la stelo estas la "estro de la sekvantaro", t.e. la estro de la stelaro Hiadoj kiu sekvas la Plejadojn en ties ĉiunokta vojaĝo tra la ĉielo. En astrologio, Aldebarano estas fortuna stelo, aŭguranta riĉaĵojn kaj honorojn. La stelo estas unu el kvar "reĝaj steloj" de la antikvaj Persoj de ĉirkaŭ -3000.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.ari.uni-heidelberg.de/aricns/cnspages/4c00382.htm  
* http://www.solstation.com/stars2/aldebaran.htm 
* http://www.alcyone.de/SIT/bsc 
* http://www.alcyone.de/SIT/mainstars/SIT000763.htm

Kategorio:Steloj
Aro

La tri-litera kombinaĵo **aro** havas plurajn signifojn, inter aliaj:

*La vorto **aro** estas substantivigo de la sufikso -ar- en Esperanto. Aro do estas grupo aŭ kolekto. En la matematiko ĝi havas tre precizan signifon, kiu estas la bazo de la aro-teorio. 
*En matematiko, **aro** estas kolekto da elementoj konsiderataj kiel unu tutaĵo. 
*Ekster la Internacia sistemo de unuoj, **aro** estas mezurunuo pri areo.
***Aro (komputiko)** estas komputika datumstrukturo.
***ARo** estas la kutima elparolo de literkombino **AR**.
***aro** estas la kodo de la araona lingvo (minoritata lingvo en Bolivio) laŭ la normo ISO 639-3.
***Aro (rivero)** estas la plej longa rivero sur svisa teritorio.
***Ar-Glaĉeroj** estas kvaropo de glaĉeroj en Kantono Berno, Svislando.
Listo de landaj Esperanto-asocioj en Azio

Jen estas la listo de landaj Esperanto-asocioj en Azio.

## Vidu ankaŭ 
* Azia Komisiono de UEA

Kategorio:Esperanto-asocioj
Aksiomo

**Aksiomo** estas principo (baza aserto), kiu estas akceptata sen pruvo en scienca teorio aŭ dedukta sistemo.

La vorto *aksiomo* devenas de greka αξιωμα [aksioma] - kiu signifas "io inda aŭ memevidenta".

Aksiomoj kies valideco ne estas tiel evidenta ankaŭ estas nomataj ”postulatoj”. Parenca nocio estas ”dogmo”. Subfako de filozofio, en kiu temas pri aksiomoj kaj aksiomigo, nomiĝas aksiomiko.

## Deveno kaj deduktaĵoj 
Aksiomo ne estas pruvebla surbaze de teorio en kiu ĝi rolas, sed ĝi povas esti akceptata

* pro memevidenteco,
* pro pruvebleco kadre de iu pli baza teorio,
* pro supozata manko de kontraŭdiraj faktoj,
* aŭ pro nura konvencio.

Gravaj asertoj, kiujn oni povas dedukti de aksiomoj aŭ aksiomaro pere de la rimedoj de la teorio estas nomataj teoremoj (en matematiko kaj logiko, sed foje ankaŭ en aliaj sciencoj.)

## Matematiko 
En la matematiko, ĉiu kampo havas aksiomojn, sur kiuj baziĝas ĉiuj pruvataj teoremoj. Tamen, la plej bazaj aksiomoj estas tiuj de la aro-teorio, ĉar per ili oni povas konstrui ĉiun matematikan kampon sen neceso de novaj aksiomoj, nur per la uzo de difinoj.

Same kiel aksiomoj, postulatoj estas nepruveblaj asertoj.
Historie la diferenco estis, ke aksiomojn oni konsideris memevidentaj, sed postulatojn ne.
En nuntempa matematiko la distingo nebuliĝis, kaj oni ĝenerale uzas la du vortojn sinonime.

Multaj aksiomoj de geometrio en la verko de Eŭklido - "Komencoj", estis nomitaj postulatoj. Oni nomas postulatojn ankaŭ aksiomojn kaj regulojn de formalaj sistemoj, t.e. de iuj teorioj priskribitaj per formala lingvo kaj bazitaj sur ia aksiomaro.

## Logiko 
Aksiomo, enkadre de la logiko, estas ĝenerala aserto, prezentata kun ekskluziveco rilate sian kontraŭaĵon. Alidire, la aserto fare de aksiomo necese estas, kaj ne povas esti la kontraŭo. Ĉefa ekzemplo de aksiomo estas tiu de nekontraŭdiro:
* tio, kio estas, dum ĝi estas, necese estas, kaj do ne povas esti tio, kio ĝi ne estas.
Ne estas la aksiomo izolita koncepto, nek kunmeto de pluraj premisoj farante argumenton. Sed aksiomo estas rekte nur aserto; sed tiu aserto havas la internan karakteron esti ĝenerala kaj necesa tiamaniere, ke la alternativo estas prezentata kiel rekte ekskludata.
Ne estas, do, aksiomo la simpla aserto sen la ekskludado de la alternativo, kiel kiam oni nur asertas ke la ento estas. En aksiomo samtempe la aserto asertas kaj forigas la kontraŭon, kiel en la ento necese estas. Disfaldite, tio ekvivalentas: la ento, kio estas, dum ĝi estas, necese estas, kaj do ne povas esti tio, kio ĝi ne estas.
En fakto, jam enestas aksiomo. Post kiam la fakto okazas, oni komprenas, ke ne eblas ke ĝi jam ne estis okazinta. Neniam eblas forigi la fakton, post kiam ĝi okazis. La afero en si mem povas esti kontingenca, sed jam ne estas kontingenca post kiam ĝi okazis.

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://metamath.planetmirror.com/mpegif/mmset.html#axioms  
* http://us.metamath.org/mpegif/mmset.html#axioms 

Kategorio:Matematikaj aksiomoj
Kategorio:Sciteorio
Kategorio:Filozofio de scienco
Amelazo

**Amelazo** estas enzimo havanta fiziologian, komercan, kaj historian signifon. Ĝi ankaŭ nomiĝas diastazo, kiu estas miksaĵo de amelazoj de malto.

Amelazo troviĝas kaj en plantoj kaj en bestoj. En 1835, ĝin purigis de malto Anselme PAYEN kaj Jean Persoz. Ties laboro kondukis ilin suspekti ke simila substanco (kiujn ni nun konas kiel enzimojn) eble rolas en biokemiaj procezoj. Amelazo hidrolizas amelon, glikogenon, kaj dekstrinon por formi respektive glukozon, maltozon, kaj la lim-dekstrinojn. Saliva amelazo konatas kiel ptialazo; kvankam homoj havas tiun ĉi enzimon en sia salivo, kelkaj mamuloj, kiel ĉevaloj, hundoj kaj katoj, ne havas ĝin. Ptialazo komencas la digeston de polisaĥarido en la buŝo; la proceso finiĝas en la malgranda intesto pere de la pankreata amelazo, ofte nomata amelopsino(?). La amelazo de malto digestas hordean amelon al disaĥaridoj kiuj estas atakataj de gisto dum fermentigado.

Amelazo havas du tipojn laŭ la malkombina metodo:
alfa-amelazo, beta-amelazo
eta|maldekstra|180px|

## Eksteraj ligiloj 
* En la angla vikipedio: :en:Amylase
* http://www.foodnews.ch/x-plainmefood/20_lebensmittel/Hydrolasen.html#a-amylase 
* http://www.scientiaevitae.de/2/5/production/enzyme.htm  

Kategorio:Enzimoj
Abiogenezo

[eta|La plej fruaj konataj vivoformoj estas supozataj fosiliigitaj [Mikroorganismo|mikroorganismoj, trovitaj en hidrotermikaj ellasaj precipitaĵoj, kiuj eble vivis jam 4.28 Gya (antaŭ miliardoj da jaroj), relative baldaŭ post la formado de la oceanoj 4,41 Gya, kaj ne longe post la formado de la tereno 4,54 Gya.]][eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto pri la origino de la vivo.]]**Abiogenezo**, en biologio, estas la termino por *spontanea genezo*, kiu estas la teorio laŭ kiu plene formitaj vivaĵoj estiĝas el nevivanta materio.

La teorio venas de la observo pri subita apero de muŝlarvoj en putra viando, aŭ de subita apero de plenkreskaj birdoj en arboj sen iam vidi birdidojn, ktp.

La unuan paŝon en la scienca refuto de la teorio faris la italo Francesco Redi, kiu, en 1668, pruvis ke neniu muŝlarvo brediĝis en viando, de kiu muŝoj estis forbaritaj per per dratgazo kaj, do, sur kiu ili ne povis meti ovojn. Ekde la 17-a jarcento, pli kaj pli montriĝis, ke almenaŭ por facile videblaj organismoj, abiogenezo ne okazis, sed ĉiu vivaĵo venis el jam ekzistanta vivaĵo.

La teorio, ke nunaj vivaĵoj devenas nur de aliaj vivaĵoj estas aparta de la teorio ke la unuaj vivaĵoj evoluis el la praaj ĥemiaj procezoj. Kiam oni nuntempe parolas pri abiogenezo, oni ofte intencas la teorion de la unuaj praaj vivaĵoj. Por eviti konfuzon, la fenomenon pri ekesto de la unuaj vivaĵoj el neorganika materio oni eventuale povas nomi **biogenezo**, **pragenezo**, **arĥegenezo**, **paleogenezo** aŭ **arĥebiozo**.

## Vidu ankaŭ 
* Origino de la vivo
* spontana generado
*Aleksandr Oparin
*Kemia evoluo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.whatislife.com/about.html 
* http://www.asa3.org/archive/evolution/199602/0125.html  
* http://www.talkorigins.org/faqs/abioprob/spontaneous-generation.html 
* http://www.talkorigins.org/faqs/abioprob/abioprob.html 
* http://exobiology.arc.nasa.gov/sŝ/biomod/1996_pac_symp_biocomp/node2.html 
* http://www.vobs.at/bio/spezial/x-hist07.htm 
* http://web.snauka.ru/en/issues/2013/12/30018
* http://www.azorcord.orc.ru/abstract.pdf 

Kategorio:Origino de la vivo
Atena

**Atena** – helene Ἀθηνᾶ – estas la protekta diino de sia urbo Ateno, la ĉefurbo de la nuna Grekio. La templo de Atena, la Partenono, ankoraŭ staras sur la supro de la Akropolo de la moderna urbo. Antaŭ ĝi estis granda statuo de la diino Atena en la templo. Apude staras la Ereĥteiono kun sia kariatidoj, alia templo dediĉita al Atena. Por protekti sian urbon kaj ŝtaton (urboŝtaton), Atena uzis la fulmofrapon kaj la ŝildon nomita la egidon (*aegis*, vorto kiu signifas "protektado" en la greka) de sia patro Zeŭso.

Strange, Atena ĉiam estas pura virgulino, kaj ŝi ne havis veran patrinon: Ŝi venis de la kapo de Zeŭso, post ke li formanĝis sian edzinon Metisa.

Sed oni memoras Atenan pli pro sia inteligenteco kaj saĝeco.
Ŝi estis la preferata filino de sia patro. La olivarbo estas la arbo de Atena, kaj la noktuo ŝia birdo.

Francisko Azorín faras priskribon de Atena tiele:

## Bildaro 

Dosiero:Athena ciste.jpg
Dosiero:Pallas Velletri, Nordisk familjebok.png
Dosiero:Athene MK1888.png

## Vidu ankaŭ 
* Pordego de Atena Arĥegetis
* Prometeo

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* statuo de Atena en Nashville

Kategorio:Atena
Kategorio:Dioj pri metiarto
Kategorio:Dioj pri saĝeco
Kategorio:Forĝistaj dioj
Kategorio:Dioj de la helena mitologio
Kategorio:Idaro de Zeŭso
Kategorio:Militaj dioj
Kategorio:Olimpaj dioj
Kategorio:Roluloj de la Iliado
Kategorio:Virgaj dioj
Kategorio:Forrabo de Persefono
Kategorio:Diinoj
Listo de landaj Esperanto-asocioj en Afriko

dekstra|250px
En Afriko aktivas interalie la jenaj Esperanto-asocioj:

* Asocio de Beninaj Esperantistoj
* Asocio Nacia por Esperanto en Burundo
* Asocio pri Esperanto en Kameruno
* Demokratia Kongolanda Esperanto-Asocio
* Demokratia Kongolanda Esperantista Junulara Organizo
* Kotdivuara Esperanto-Asocio
* Malagasa Esperanto-Unuiĝo
* Esperanto-Asocio de Suda Afriko
* Tanzania Esperanto-Asocio
* Unuiĝo Togolanda por Esperanto
* Zimbabva Esperanto-Instituto

## Vidu ankaŭ 
* Afrika Komisiono de UEA
Amerika Komisiono de UEA

La **Amerika Komisiono de UEA**, ankaŭ nomita **UEA-Komisiono por Ameriko**, estas laborgrupo de reprezentantoj de UEA kaj ĝiaj landaj asocioj en Ameriko.

La Komisiono estis starigita en 1994, dum la 79-a Universala Kongreso de Esperanto en Seulo.  Ĝia tasko estas prizorgi la agadon por la Internacia Lingvo en Ameriko.  Ekde sia fondiĝo, ĝi okupiĝas pri plivastigi la kunlaboron inter la landaj movadoj en la kontinento kaj direkti atenton al la konservado de la interesiĝo flanke de grupoj kaj izoluloj en landoj sen organizita strukturo aŭ malforta movado.

La laboro de la Komisiono estas financita etparte de la rento de la Fondaĵo Ameriko (ne ekzistas alta kapitalo) de UEA kaj de donacantoj.

La Komisiono organizas la Tut-Amerikan Kongreson Esperantan.

## Eldonaĵoj 
* AktivAmeriko, bulteno de 1998 ĝis 2003

## Eksteraj ligiloj 
* *ameriko.org*, la retejo de la komisiono  ()


Kategorio:Esperanto-movado en Sudameriko
Kategorio:Esperanto-movado en Nordameriko
Kategorio:UEA
AKE

**AKE** aŭ **Ake** havas plurajn signifojn:

***ake** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
***aKE** estas mallongigo de **antaŭ Komuna Erao**.
***Åke Blomberg**
***Azia Kongreso de Esperanto**
*'''Ake estas malnova majaa urbo en Jukatanio, Meksiko.
Azia-Oceania Kongreso de Esperanto

La **Azia Kongreso de Esperanto** (AKE, aŭ Azia Esperanto-Kongreso), laŭ decido de 2016 ekde 2019 nomata **Azia-Oceania Kongreso de Esperanto** (AOK, aŭ Azia-Oceania Kongreso), okazas fare de la Komisiono pri Azia Esperanto-Movado (KAEM), ekde 2016 la Komisiono pri Azia-Oceania Esperanto-Movado (KAOEM) de UEA, ĉiun 3-an jaron ĝis 2008, kaj 2-an jaron por la jaro 2010, kaj denove ĉiun 3-an jaron ekde 2010. Ekde 2016 por la preparado instaliĝis Loka Kongresa Komitato (LKK). La 10-a kongreso okazis en Koreio en novembro 2022, kaj la 11-a en Okajamo, Japanio en septembro 2025.

La ĝisnunaj kongresoj:

# **1-a**, 21-a ĝis 25-a de aŭgusto 1996; Ŝanhajo, Ĉinio; 486 aliĝintoj el 16 landoj; kun la temo "Azio kaj la 21-a jarcento"
# **2-a**, 22-a ĝis 25-a de aŭgusto 1999; Hanojo, Vjetnamio; 420 aliĝintoj el 16 landoj; kun la temo "Kunlaboro por Paco, Stabileco, kaj Disvolvigo"
# **3-a**, 23-a ĝis 26-a de aŭgusto 2002; Seulo, Koreio; 552 aliĝintoj el 16 landoj; kun la temo "Interkompreniĝado inter kulturoj"
# **4-a**, 25-a ĝis 29-a de aŭgusto 2005; Katmanduo, Nepalo; 173 aliĝintoj el 7 landoj (el ili pli ol 100 el Nepalo). La kongreso estis origine planita por la 4-a ĝis la 8-a de marto, sed prokrastita pro puĉo kaj la nestabila politika situacio en la lando. Antaŭaj ministroj kaj opoziciuloj estis malliberigitaj kaj sur la stratoj aperis multaj soldatoj. La kongreso fine okazis en aŭgusto. Kongresa temo: Mondpaco el monttegmento Himalajo!
# **5-a**, 11-a ĝis 15-a de februaro 2008; Bengaluro, Barato; 254 aliĝintoj el 25 landoj; kun la temo "Esperanto en multlingva Azio". Ampleksaj informoj haveblas en du PDF-dokumentoj en la arkivigita eksa kongresa retejo.
# **6-a**, 19-a ĝis 23-a de junio 2010; Ulanbatoro, Mongolio. 254 aliĝintoj el 33 landoj; kun la temo "Azia Harmoniiĝo per Esperanto".
# **7-a**, 18-a ĝis 22-a de aprilo 2013; Jerusalemo, Israelo. ĉ. 160 aliĝintoj el 26 landoj; informo akirebla ĉe LKK. Kongresa temo: "Ekologio de paco - paca kunvivado de homo, medio kaj naturo".
# **8-a**, 3-a ĝis 6-a de novembro 2016; Ĉjuanĝoŭ, Ĉinio, pli ol 270 aliĝintoj el 24 landoj. Kongresa temo: "Esperanto por azia kunlaboro en la reta epoko!"
# **9-a**, 25-a ĝis 28-a de aprilo 2019; Danango, Vjetnamio. 281 aliĝintoj el 22 landoj; kun la temo "Esperanto kaj kultura diverseco de Azio kaj Oceanio"
#**10-a**, 3-a ĝis 6-a de novembro 2022; Pusano *(Busan)*, Koreio, 300 aliĝintoj (inkluzive de retaj partoprenintoj). Kongresa Temo: "Novan vojon por la Esperanto-Movado post Kronvirusa Krizo".
#**11-a**, 20-a ĝis 22-a de septembro 2025; Okajamo, Japanio.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* filma prezento de la 10-a Azia-Oceania Kongreso de Esperanto (AOK) novembre 2022 en Jutubo ()
* filma prezento de la samtempe organizita 54-a Korea Kongreso de Esperanto novembre 2022 ankaŭ en Jutubo ()

Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Azio
Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Oceanio
Alonzo Church

**Alonzo CHURCH** (14-a de junio 1903 – 11-a de aŭgusto 1995) estis usona matematikisto kiu kontribuis multe al matematika logiko, teorio de rekursio kaj la fundamentaj teorioj de komputiko.

Li naskiĝis la 4-an de junio 1903, en Vaŝingtono, kaj diplomiĝis ĉe la Universitato Princeton kaj doktoriĝis tie en 1927.  Kaj en 1929, li tie fariĝis profesoro de matematiko, kie li restis ĝis 1967, kiam li translokiĝis al Kalifornio.

Li estas plej konata pro disvolvi la lambdokalkulon kaj pro lia referaĵo de 1936 kiu montris la ekziston de nedecideblaj problemoj en la kalkulo.  Tiu rezulto antaŭis la faman laboron de Alan Turing pri la haltproblemo ankaŭ kiu demonstris la ekziston de nesolveblaj problemoj per meĥanika maniero.  Church direktis la doktoran tezon de Turing, en kiu ili montris la ekvivalentecon de la lambdokalkulo kaj la turinga maŝino (uzita en la haltproblema laboro de Turing) kaj sekve montris ke diversaj aliaj meĥanikaj komput-sistemoj havas ekvivalentajn kapablojn.  Tiel rezultiĝis la tezo Church-Turing, kiu estas konata ankaŭ kiel la tezo de Church aŭ la tezo de Turing, ĉar estas disputo pri kiu unue proponis ĝin.

Church estas ankaŭ konata pro la Teoremo Church (1936), kiu demonstras ke ne estas decida procedo por aritmetiko.  Lia laboro etendis tiun de Kurt Gödel.

Church fondis la *Ĵurnalon de Simbola Logiko* en 1936 kaj daŭris kiel ĝia redaktoro ĝis 1979.  Li verkis la libron *Enkonduko al Matematika Logiko* en 1956.

Church havis 31 doktorajn studentojn.  Inter ili estis, krom Turing, Stephen Kleene, John Kemeny kaj Raymond Smullyan.

Kategorio:Usonaj komputikistoj
Kategorio:Usonaj matematikistoj
Artemiso

[eta|250ra|Bildo de Artemiso (dekstre) kaj [Apolono (maldekstre) de 5-a jarcento a.K.]]
**Artemiso** aŭ **Artemisa** ( , Micen-greke  *A-te-mi-to*) estas en la helena mitologio la virga diino de la ĉaso kaj unu el la 12 ĉefaj grekaj dioj, unu el la plej populara inter la grekoj.

## Atributoj 
Ŝia arbo estas la cipreso. Ŝia astro estas la luno. Ŝia favorata urbo estas Efezo.

### Ĉasistino 
Oni ofte bildigis ŝin kiel juna virino en cervledaj vestoj, kaj kun arko kaj arĝentaj sagoj en la manoj. Kiel la ĉasistino-diino, ŝia atributoj estis la pafarko, la sago, la ora ĉaro, la ĉashundoj, la ĉasataj cervoj, kaj aliaj ĉasaĵoj: urso, apro, kaj numido.

### Akuŝistino 
Alia rolo de Artemiso estas la diino de akuŝo, laŭ la arketipo de la patrino-diino. Virinoj preĝis al Artemiso por helpo pri gravediĝo kaj akuŝo.

## Mitoj 
Artemiso kaj Apolono estas ĝemelaj gefiloj de Zeŭso kaj Letoa. Kiel Apolono estis la dio de la suno, do Artemiso estis la diino de la luno. Ŝi komplementis Apolonon.

Artemiso kaj la giganto Oriono pasigis multan tempon kune, kaj Apolono ne ŝatis tion. Tial Apolono petis Artemison pruvi ŝian arkpafadan lertecon. Ŝi devis trafi malproksiman celon, kiu flosis en la maro. Artemiso estis bona arkisto, kaj ŝi trafis la celon. Ĝi estis la kapo de Oriono. Ŝi mortigis sian bonan ĉaskamaradon, kies konstelacio nun estas en la ĉielo.

En multaj mitoj, Artemiso gardas sian virgecon tre ĵaluze, unufoje transforminte viron, kiu vidis ŝin sen vesto, en cervon.

## Kulto 
Artemiso estis alpreĝata tra la helena mondo. La centro de ŝia kulto estis en Efezo, kie staris ŝia Templo, unu el la sep mirindaĵoj de la antikva mondo, kiun mencias la *Agoj de la Apostoloj*. Ĝin prirabis la gotoj en 268 p.K. Oni ne scias precize kiam en la 5a jarcento la kristanaj aŭtoritatoj ordonis ĝian fermon.

Krom Efezo, grava kulto de Artemiso ekzistis en Deloso (kie ŝi estis naskita) kaj en Sparto.

## Rilato kun Diana 
La romianoj nomis ŝin latinlingve Diana, kies kulto kunfandis kun la greka kulto de Artemiso.

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* 105 Artemiso
* Templo de Diana
* Programo Artemis

Kategorio:Arkpafistoj en la helena mitologio
Kategorio:Artemiso
Kategorio:Bestaj dioj
Kategorio:Dioj pri akuŝado kaj infanaĝo
Kategorio:Dioj pri ĉasado
Kategorio:Dioj pri naturo
Kategorio:Dioj de la helena mitologio
Kategorio:Idaro de Zeŭso
Kategorio:Lunaj dioj
Kategorio:Olimpaj dioj
Kategorio:Roluloj de la Iliado
Kategorio:Virgaj dioj
Kategorio:Forrabo de Persefono
Kategorio:Diinoj
Antaŭkambrio

**Antaŭkambrio** estas la longa tempo de la Tera formiĝo ĝis la apero de unuaj prabestoj, kiu daŭris de antaŭ 4.600 ĝis antaŭ 570 milionoj da jaroj. Dum tiu tempo ne ekzistis formoj de vivo krom eble mikroboj. Ĝi estas komuna nomo por ĉiuj eraoj kaj formacioj antaŭ Kambrio. La antaŭkambria erao dividiĝas je du grandaj partoj:
* Arkeozoiko - la unua erao de Antaŭkambrio, dum kiu apenaŭ ekzistis vivantaj organismoj sur la planedo Tero. Proksimuma aĝo - 4.500 milionoj da jaroj.
* Proterozoiko - la dua erao de Antaŭkambrio. Proksimuma aĝo - 1.100 milionoj da jaroj.

Ĉi tiun epokon sekvis la paleozoika erao, dum kiu evoluis la plimulto de la nun ekzistantaj plantoj kaj bestoj.


Kategorio:Geologiaj temposkaloj
Astronomo

[eta|[Carolyn S. Shoemaker, usona astronomo, sukcesa malkovranto de kometoj]]
**Astronomo** aŭ **astronomiisto** (ankaŭ **astrosciencisto**) estas sciencisto, kies fako estas astronomio. Multaj astronomoj laboras en observatorioj kun teleskopoj kaj kolektas informojn pri steloj, planedoj, galaksioj kaj aliaj objektoj en la kosmo. Astronomo analizas la kolektitajn informojn kaj helpas nin kompreni, kiel la universo kondutas.

## Vidu ankaŭ 
* Astronomio
* Listo de astronomoj


Kategorio:Profesioj
Astronomia Terminaro

Esperanto-kulturo > Esperanto-vortaro > Astronomia Terminaro
----
En Marto 2000, grupo de astronomoj-esperantistoj komencis la verkadon de **faka terminaro pri astroscienco**. La komenca vorttrezoro estis prenita el malgranda komputiltajpita vortlisto kreita de Johano Rapley. Poste, la vorttrezoro kreskis pro la aldono de PIVaj kaj PIV2aj terminoj kaj terminoj kolektitaj el pluraj priastronomiaj libroj, artikoloj kaj ĵurnaloj. 

La terminaro uzas la teknologion de Reta Vortaro kaj provizas la konsultanton per koncizaj difinoj, sinonimoj, nocisistema klasifikado, uzekzemploj kaj nacilingvaj tradukoj al preskaŭ 90 lingvoj. Ĝi nuntempe enhavas pli ol 1800 artikolojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Astronomia terminaro  de Terminologia Esperanto-Centro
* Astronomia terminaro  de AEK

Kategorio:Vortaroj
Astronomio
AUC

**AUC** estas mallongigo de:

* **ab urbe condita** (latine "ekde kiam la urbo (Romo) estis fondita") - indikas jaron de la romia erao
* **Autodefensas Unidas de Colombia** (hispane "Memdefendo Unuigita de Kolombio"): kvazaŭmilitista armeo de Kolombio
***auc** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
Arkta Cirklo

La **arkta cirklo** estas unu el la du polusaj cirkloj, t.e. la cirklo de latitudo kiu situas proksimume 66,5 gradoj norde de la ekvatoro de la Tero kaj kiu ĉirkaŭiras la nordan malvarmegan terzonon. La Suno neniam subiras en la someraj monatoj super la arkta cirklo kaj neniam leviĝas en la vintraj monatoj.

Pro severa klimato ne multaj homoj vivas pli norde de la cirklo. La plej grandaj urboj de tiu teritorio estas Murmansk, Norilsk, Vorkuta kaj Tromsø

Dosiero:Arctic circle.svg
Dosiero:World map with arctic circle.svg

## Vidu ankaŭ 
* Antarkta cirklo

## Eksteraj ligiloj 
* http://groups.msn.com/965172qg02rbm4ek3a6e7udur5/_whatsnew.msnw  
* https://archive.is/20121209120846/www.bugbog.com/images/maps/arctic_circle_map.jpg 
* http://www.world-maps.co.uk/maps/600-arctic.jpg  
* http://www.mccord-museum.qc.ca/en/keys/webtours/GE_P3_5_EN.html 

Kategorio:Geografia terminologio
Kategorio:66° N
Kategorio:Geografio de Arkto
Akordo

**Akordo** povas havi plurajn signifojn.
* Ĝeneralsence **akordo** estas sameco de sentoj aŭ opinioj inter du aŭ pluraj personoj.
* **Akordo** estas oficiala interkonsento, ekzemple inter ŝtatoj.
* **Akordo** estas harmonia songrupo, tie ĝi sinonimas al muzika agordo.
* **Akordo** estas grupo de nederlandaj kantistoj, kiuj kantas nurvoĉe, sen muzikila akompano.

## Vidu ankaŭ 
* Agordo (apartigilo)
Antigvo kaj Barbudo

**Antigvo kaj Barbudo** () estas insularo kaj ŝtato en la regiono Karibio de Ameriko, sur la insuloj Antigvo, Barbudo kaj Redondo, kiuj apartenas al la Malgrandaj Antiloj en la Kariba Maro. La nacia himno de Antigvo kaj Barbudo estas '** .

* **Landkodo:** AG.
* **Areo:** ĉirkaŭ 
* **Ŝtatestro:** Brita reĝo, de 1981 oni adoptis la institucion de guberniestro.
* **Ĉefurbo:** Sankta Johano.
* **Loĝantaro:** 66 mil.
* **Ŝtatlingvo:** angla.
* **Kredantoj:** protestantoj.
* **Eksporto:** kotono, rumo, fiŝo.
* **Historio:'* membro de la Brita Komunumo de 1981. De 1984 ĉekape de la ŝtato estas Laborpartio de Antigvo.

## Ekonomio 
eta|250px|Situo de Antigvo kaj Barbudo
eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Antigvo kaj Barbudo, 2019
La ŝtato estas parto de orientkaribia valuta unuiĝo kaj kune kun kvin aliaj karibiaj ŝtatoj kaj du pliaj transmaraj teritorioj de Britio kiel oficialan valuton uzas la orientkaribian dolaron .

## Politiko 
La politika sistemo estas liberala demokratio kaj konstitucia monarĥio. La Guberniestro ĝenerala (*Governor General'') estas la reprezentanto en Antigvo kaj Barbudo de la krono de la Unuiĝinta Reĝlando, la ŝtatestro de Antigvo kaj Barbudo .

## Ekstera politiko 
Antigvo kaj Barbudo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* oficialaj paĝoj de la ministerio pri turismo de Antigvo kaj Barbudo .
* oficialaj paĝoj de la registaro de Antigvo kaj Barbudo .
* http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ac.html .
* paĝoj de la usona Kongresa Biblioteko pri Antigvo kaj Barbudo.


Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1981
Kategorio:Parokoj de Antigvo kaj Barbudo
Akvofalo

800x800px

**Akvofalo** estas loko kie akvo de rivero falas malsupren sekvante iomete altan ŝtupon.

Se prezentiĝas pluraj distingeblaj ŝtupoj, formiĝas serio de akvofaloj, nomita kaskado. **Katarakto** estas grandega akvofalo, tiu termino estas uzata precipe pri la iamaj ses akvofaloj de Nilo, antaŭ ke ili plejparte malaperis pro baraĵoj.

## La plej altaj akvofaloj 
## Aliaj konataj akvofaloj 
* Igŭacuo
* Niagara Akvofalaro
* Akvofalo de Tekendama
* Plitvicaj lagoj
* Krka-akvofaloj

## Galerio 
[eta|centre|800ra|[Iguacuo (Argentino)]]

Dosiero:Iceland Godafoss 1972.jpg|la akvofalo *Godafoss* en Islando
Dosiero:Iceland Dettifoss 1972.jpg|*Dettifoss* en Islando
Dosiero:Chutes du rhin.jpg|la Rejn-Akvofalo
Dosiero:Iguacu-004.jpg|Akvofalo Igŭacuo en Argentino kaj Brazilo

## Vidu ankaŭ 
* Listo de mondaj akvofaloj laŭ landoj

## Eksteraj ligiloj 
* (slovene kaj angle) pri Slovenaj akvofaloj
* Artikoloj pri akvofaloj 

775ra

Kategorio:Akvofaloj
Amanda Higley

**Amanda HIGLEY** [amanda higli] (1974-) naskiĝis en Sakramento, Kalifornio, Usono. Ŝi studis en la Kolegion Principia, kie instruas la fama esperantisto Duncan Charters, de kiu ŝi lernis Esperanton.

Ŝi eklernis Esperanton en 1996, ĉeestis la Nord-Amerikan Someran Kursaron de Esperanto dum kelkaj someroj, kaj en 1999 ŝi ekvojaĝis al Eŭropa Esperantujo. Ŝi ĝenerale uzis Pasportan Servon dum sia restado tie. Ŝi ĉeestis la Internacian Junularan Kongreson (en Veszprém, Hungario), la Mont-Kabanan Renkontiĝon (en Aŭstrio) kaj la TEJO-seminarion (en Strasburgo, Francio).

Ŝia tuta vojaĝado daŭris 16 monatojn tra 16 landoj. Kiam ŝi revenis, ŝi prelegadis ĉe multaj universitatoj pri siaj spertoj por revigligi la junularan Esperanto-movadon en Usono.

## Eksteraj ligiloj 
*La Vagemulino 
*Aventuroj de plurmonata Pasporta Servo-vojaĝanto 

Kategorio:Usonaj esperantistoj
Anders Celsius

**Anders CELSIUS** (esperante "Celsio"; naskiĝis la 27-an de novembro 1701 en Upsalo, mortis la 25-an de aprilo 1744 en Upsalo) estis sveda astronomo, matematikisto kaj fizikisto.

Celsius studis en Uppsala, fariĝis profesoro en 1730 kaj fondis en 1741 la unuan svedan observatorion. Li priesploris interalie la konekson inter polusaj lumoj kaj ŝanĝoj de la tera magnetkampo, observis la lunojn de la Saturno kaj determinis la helecon de steloj.

Lia plej fama merito estis la propono el la jaro 1742, mezuri temperaturojn laŭ la diferenco inter la ekbolo kaj la ekdegelo de la akvo. Li formis sian celsian skalon tiamaniere, ke li je 0 gradoj fiksis la ekbolon kaj je 100 gradoj la ekdegelon. Carl von Linné poste inversigis tiun ĉi skalon, difinante la degelopunkton je 0 gradoj kaj la bolopunkton je 100 gradoj.
En tiu formo la skalo estas ankoraŭ uzata, kiel sola normigita alternativo al la kelvina skalo de Lordo Kelvino, kiu uzas la saman relativan unuon, sed havas nulejon ĉe  (la plejeble malalta temperaturo, la absoluta nulpunkto, kie molekula moviĝo ĉesas).

## Vidu ankaŭ 
* 4169 Celsius

Kategorio:Svedaj fizikistoj
Kategorio:Svedaj astronomoj
Kategorio:Svedaj matematikistoj
Kategorio:Universitato de Upsalo
Kategorio:Temperaturo
Arizono

**Arizono** () estas subŝtato de Usono. Ĝi fariĝis la 48-a ŝtato de Usono je la 14-a de februaro 1912. Ĝi estis la lasta de la tuŝantaj 48 ŝtatoj, kiu eniris la union.

Granda parto de Arizono estas kovrita de montoj kaj dezerto. Arbaroj nur kreskas sur proksimume kvarono de la areo. La klimato estas do varma kaj seka. Eĉ vintre, temperaturoj malofte falas sub 0 gradoj.

Ekster la metropolitenaj areoj Fenikso kaj Tucson, la ŝtato estas tre kampara kaj malabunde loĝita. Ekzistas tri naciaj parkoj kie naturo estas protektita fare de la ŝtato. Unu el ili estas la fama Granda Kanjono, grandega gorĝo.

Antaŭ la alveno de eŭropanoj, ĉi tie loĝis indianoj de la Pueblo-kulturo, kiuj estas konataj pro siaj kvadrataj adoboj. Apache'oj ankaŭ vivis en la oriento, kiuj poste iĝis konataj kiel surĉevalaj rabistoj. Komencante en la 17-a jarcento, Arizono estis hispana kolonio kaj poste iĝis meksika.

La plej granda parto de Arizono apartenis al Usono de 1848. En 1853, Usono aĉetis strion de tero en la sudo de Meksiko tiel ke fervojo de Teksaso ĝis Kalifornio povus esti konstruita. En tiu tempo, Arizono estis teritorio kaj estis administrita fare de la Usona Parlamento en Vaŝingtono. En 1912 ĝi estis akceptita en Usono kiel aparta ŝtato.

## Geografio 
Arizono lokiĝas en la sudokcidenta regiono de Usono. Ĝi ankaŭ estas parto de la Okcidenta Usono, kaj de la Montriĉaj Okcidentaj Ŝtatoj. Ĝi estas la sesa plej granda kaj la dekkvara plej multhoma ŝtato de la kvindek usonaj ŝtatoj. Ĝia ĉefurbo kaj plej granda urbo estas Fenikso. Arizono estas unu de la ŝtatoj kies landlimoj tuŝas la punkton nomiĝante la Kvar Anguloj, la loko kie kunen venas la kvar ŝtatoj Arizono, Utaho, Kolorado, kaj Nov-Meksiko. Ĝi dividas landlimojn kun la usonaj ŝtatoj Nov-Meksiko, Utaho, Nevado, Kalifornio, kaj kun la nacio Meksiko, kaj dividas unu punkton komune kun la sudokcidenta angulo de la ŝtato Kolorado. La landlimo de Arizono kun Meksiko mezuriĝas 389 mejlojn (626 km), laŭ la norda landlimo de la meksikaj ŝtatoj Sonoro kaj Malalta Kalifornio.

Kelkaj geografiaj elstaraĵoj en Arizono estas la Kanjono Granda, la altebenaĵo Kaibab, la "Pentrita Dezerto" kaj dezerto Sonora, kaj la ŝtonigita arbaro. Inter Nevado kaj Arizono estas formita la Nigra Kanjono de Kolorado fare de la rivero Kolorado.

## Urboj 
* Ĉefurbo: Fenikso
* Aliaj urboj
** Flagstaff
** Tucson
** Surprise
** Prescott

## Vidu ankaŭ 
* Monument Valley

## Eksteraj ligiloj 
* 

Dosiero:USA 09983 Grand Canyon Luca Galuzzi 2007.jpg
Dosiero:Arizona Biltmore - cottage 2.JPG
Dosiero:Grand_Canyon_Hopi_Point_with_rainbow_2013.jpg
Arkansaso

**Arkansaso** (  ) estas subŝtato de Usono. Ĝi fariĝis la 25-a ŝtato de Usono je la 15-a de junio 1836. Laŭ la stato de la jaro  en Arkansaso vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

**Ĉefurbo:** Little Rock
**Ŝtatestro:** *Sarah Huckabee Sanders* ekde 2023, antaŭe *Asa Hutchinson* ekde 2015.

La nomo Arkansaso devenas de la algonkena vorto *akakaze*, per kiu la algonkenoj nomis la tribon *Quapaw*; la prononco estas tiu de la franca lingvo en la 17‑a jarcento.

## Kantonoj
Arkansaso havas 75 kantonojn.

### Kantonaj sidejoj
* Fayetteville (Arkansaso)

## Limoj
Najbaraj subŝtatoj estas:
* Misurio norde
* Tenesio kaj Misisipio oriente
* Luiziano kaj Teksaso sude
* Oklahomo okcidente

## Servoj 
* Arkansasa Ŝtata Universitato

## Bildoj 

Dosiero:Arkansas quarter, reverse side, 2003.jpg|Kvarona dolaro de Arkansaso
Dosiero:Dean B. Ellis Library, Arkansas State University (3 September 2005).jpg|Ŝtata universitato de Arkansaso en Jonesboro

## Vidu ankaŭ 
* Eburbeka pego, eble formortinta specio de birdo, eble vidita dum la 2000‑a jaroj

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*
*Genealogia projekto pri la ĉerokiaj indiandoj en Arkansaso

Kategorio:Arkansaso
Antikvaj civilizoj de Mezopotamio

Historio > Civilizoj > Antikvaj Civilizoj de Mezopotamio
----

Mezopotamio estas ofte nomata "La lulilo de civilizacio", ĉar oni kredas, ke tie ekaperis la plej malnovaj el la antikvaj civilizoj. Antaŭ 5.000 jaroj agrokulturistoj gajnis fekundan teron, akvumitan per du riveroj, Tigriso kaj Eŭfrato: Mezopotamion, kio signifas ‘interriverejo’ (greke: meso – ‘meze’ kaj potamos – ‘rivero’). Tiu ĉi zono hodiaŭ estas Irako.

En Mezopotamio homoj loĝas jam multajn jarmilojn kaj povas esti, ke ĝi estas la plej antikva loĝata regiono de la mondo. Historio komenciĝas per arkeologia **kulturo** nomata **Al-Obeida** (laŭ vilaĝo Tel Al-Ubaid en Irako) de Eneolitiko, kie la unuaj postrestaĵoj estis malkovritaj. Arealo de ĉi-tiu kulturo ampleksas ne nur Mezopotamion, sed ankaŭ nordan Sirion kaj sud-orientan parton de Malgrand-Azio. Ĝi estas datita inter fino de 6-a jarmilo kaj mezo de 4-a jarmilo. Al-Obeida-kulturo karakteriziĝas per apero de urboj kaj irigacia agrokulturo.

La plej gravaj antikvaj civilizoj de la regiono estis: Sumera (3.500 a.K. – 2.000 a.K.), Babilona (18-a jarcento a.K. – 539 a.K.) kaj Asiria (1.350 a.K. – 612 a.K.).

## Vidu ankaŭ 
* Frua Dinastia Periodo (Mezopotamio)
* Mezopotamio
* Akado
* Asirio
* Babilonio
* Sumero

Kategorio:Mezopotamio
Akadanoj

La **akadanoj**, ŝemida popolo, penetris Mezopotamion de okcidenta kaj nord-okcidenta flankoj, preskaŭ en la sama tempo, kiam en la sudo aperis sumeranoj. Prapatrujo de akadanoj evidente estis Araba duoninsulo kaj Nord-Afriko kaj venis tra Palestino kaj Sirio.

La unua ondo de ŝemidaj migrantoj akceptis nomon laŭ la urbo Akado (Agade). Laŭ aspekto akadanoj tre diferencis de sumeranoj, estante pli sveltaj, kun iom plilongigitaj vizaĝoj, kutime kun barboj. Pli norden de akadoj loĝis ĥuritaj triboj, kiuj poste ŝemidiĝis.

Akadanoj parolis akadan lingvon; ili kreis fortan regnon dum Sargono 1-a.

**Rilataj Artikoloj**:

* Mezopotamio
* Akado
* Akada lingvo
* Sumero
* Sargono

## Eksteraj ligiloj 
* http://ancientneareast.tripod.com/Akkad.html 

## Vidu ankaŭ 
* Akada (asirobabilona) Leksikono
* Babilonio

Kategorio:Historio de Irako
Kategorio:Mezopotamio