open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zadigo

***Zadig ou la Destinée*** (en Esperanto *Zadigo aŭ la Destino*) estis kaj romano kaj filozofia fabelo verkita de Voltero. La libro estis publikigita por la unua fojo en 1747 laŭ la nomo de *Memnon*. Plilongigita je kelkaj ĉapitroj, ĝi estis publikigita denove en 1748 laŭ sia aktuala titolo.

La romano, verkita kiel historia novelo, diskutas la demandon ĉu vere estas gajno al la bonulo kaj malgajno al la malbonulo? **Zadigo** estas orienta saĝulo, heroo de la samnoma fabelo de Voltero esperantigita de Lanti.

Zadigo, la heroo de la rakonto, kies nomo estas derivita de la hebrea vorto "justula", estas saĝa, honesta kaj virta viro, kiu vivis en Babilono en antikvaj tempoj, kaj eniris en diversajn aventurojn pro sia amo por knabino nomita. Ŝamira. Simila al lia fama verko Candide, Voltaire uzis la intrigon de la romano por akre kritiki la historiajn okazaĵojn de sia tempo. En la romano, Voltaire esprimas ideojn en la spirito de franca klerismo en la 18-a jarcento kaj eliras kontraŭ sociaj problemoj kiel ekzemple klastavoliĝo, organizita religio kaj registara korupto.

Kategorio:Verkoj el la franclingva literaturo
Kategorio:Voltaire
Kategorio:Fikciaj azianoj
Stanley J. Weyman

**Stanley John WEYMAN** (naskiĝis la 7-an de aŭgusto, 1855, mortis la 10-an de aprilo, 1928) estis angla romanisto, foje konata kiel la "Princo de Romanoj".

Weyman [Ŭajman] naskiĝis en Ludlow, Shropshire, kiel filo de notario. Li estis edukita ĉe Shrewsbury Lernejo, kaj ĉe Christ Church, Oksfordo. Li ricevis diplomon de moderna historio en 1877, kaj li advokatiĝis ĉe Inner Temple en 1881.

Post ok jaroj kiel advokato, en 1889, li verkis sian unuan romanon titolitan *The House of the Wolf* (= La domo de la lupo). Tio ĉi estis sekvata dum la sekvaj du jardekoj pere de la romanoj kiuj famigis lin: inter ili historiaj romanoj kiuj temis pri la tumulto en Francio dum la 16a kaj 17a jarcentoj.

Kvankam dum jaroj liaj plej aĉetitaj historiaj romanoj sorĉigis milojn da legantoj (Robert Louis Stevenson kaj Oscar Wilde estis inter liaj plej entuziasmaj legantoj) hodiaŭ liaj libroj estas plejparte neglektataj.

## Bibliografio 
* *The House of the Wolf* (1889)
* *A Gentleman of France* (1893)
* *Under the Red Robe* (1894)
* *Memoirs of a Minister of France* (1895)
* *Shrewsbury* (1897)
* *The Castle Inn* (1898)
* *Sophia* (1900)
* *Count Hannibal* (1901)
* ''In King's Byways* (1902)
* *The Long Night* (1903)
* *The Abbess of Vlaye* (1904)
* *Starvecrow Farm* (1905)
* *Chippinge'' (1906).

Kategorio:Anglaj verkistoj
Genterapio

[dekstra|eta|340ra|Genterapio per DNA-virusa vehiklo. Nova geno estas enigita en DNA-virusan vehiklon, kiu estas uzata por enĉeligi la modifitan [DNA|DNA-n en homan ĉelon. Se la kuracado estas sukcesplena, la nova geno produktos funkciivan proteinon.]]

**Genterapio** estas forte disvolviva kuracad-formo koncerne terapiajn aplikadojn. Ĝi konsistas, per aro da teknikoj, el enigo de nukleacida ĉeno (transgeno,
interfera RNA) en
ĉelojn, celante produktigi aŭ inhibi produktadon de genproduktaĵo implikata en apero de patologio. Tiuj produktadaj ŝanĝoj ebligas malgravigi eĉ malaperigi malsanajn simptomojn. Enigo de eksterdevena materialo povas esti farata envitre, tiam oni poste retroinjektas la modifitajn ĉelojn en la cel-organismon, aŭ envive, tiam transinfekto estas farata rekte en la organismo. Enkonduki genan materialon en ĉelojn per vehiklo nomiĝas « transinfekto » dum DNA-enĉeligo per elektroporigado aŭ per kalcia ŝoko nomiĝas « transformo ».

Por enigi interesan genon, necesas disponi je biologia ŝipo, la biovehiklo. Tiu vehiklo povas esti diversspeca: balistika, liposoma aŭ virusa.

•**balistika vehiklo**: Tute ne temas pri biologia strategio, pli ĝuste, temas pri mekanika strategio. Por enigi DNA, oni sin helpas per mikrogloboj sur kiujn oni kroĉas la enĉeligotan nukleacidan ĉenon. Speciala pafilo estas uzata por pafi la mikroglobojn kiuj transirante la ĉelmembranon, enigos en la ĉelon la heredan molekulon. Tiu transinfekta maniero ne permesas envivajn transinfektojn.

•**liposoma vehiklo**: Tiu tekniko konsistas el uzado de grasaj mikrovezikoj (liposomoj) al kiu oni enhavigas la nukleacidan ĉenon. Kontaktante ĉelmembranon, la veziko kunfandiĝas kun ĝi kaj tiel enigas la nukleacidan molekulon. Tiu transinfekta maniero permesas envivajn transinfektojn sed sen akurata trafebleco.

•**virusa vehiklo**: Tiukaze, oni helpas sin per uzado de viruso sen malsanig-kapablo. Oni uzas la naturan virusan kapablon enigi sian propran genan materialon en ĉelon kaj ĝin esprimigi per ĉela maŝinaro por enigi kaj ebligi la esprimadon de elektitaj nukleacidaj sinsekvoj. La replikiva kaj lizogena trajtoj de la uzataj virusoj estas forigitaj ĝenerale enŝovante la interesan genon aŭ genaron en parton de la virusa genomo gravan por subteni tiajn pluvivigajn funkciojn. Kelkaj virusoj havas hist-specifan tropismon. Tiu trajto ebligas celi la histon kiun oni deziras trafi, por ekzemple eviti transinfekti senkontrole ĉiujn ĉelojn trafitajn de la viruso. Tiuvidpunkte, virusa vehiklo pli bonas rilate envivan transinfekton pro tiu traf-kapablo. Tamen, tiaj vehikloj prezentas malavantaĝon kiel imunoreago-provokon kiu povas esti eĉ mortodona.

Dosiero:Adenoviruses-genome.svg|

## Vidu ankaŭ 
* Gentekniko
* Medicina genetiko

Kategorio:Genetiko
Meda dau doka

**Blessing Grant, O God of Nations, on the Isles of Fiji** (ankaŭ konata kiel *God Bless Fiji*) aŭ en la fiĝia lingvo **Meda Dau Doka**  estas la oficiala nacia himno de Fiĝio. Ĝin verkis (origine en la angla lingvo) *Michael Francis Alexander Prescott* (naskiĝis en 1928). En 2001 aperis Esperanta versio de Ros' Haruo. La melodio baziĝas sur tradicia fiĝia popolkanto. La himno aperis ekde 1970 okaze de la sendependeco.

|-
! origina fiĝilingva teksto
Meda Dau Doka
! angla versio
Blessing Grant, O God of Nations, on the Isles of Fiji
! esperanta versio
Donu benon al Fiĝio, Dio de l' nacioj
! rowspan="2" style="vertical-align:top;" |

|-  style="vertical-align:top;" |
|
Meda dau doka ka vinakata na vanua
E ra sa dau tiko kina na savasava
Rawa tu na gauna ni sautu na veilomani
Biu na i tovo tawa savasava

;Rekantaĵo
Me bula ga ko Viti
Ka me toro ga ki liu
Me ra turaga vinaka ko ira na i liuliu
Me ra liutaki na tamata
E na veika vinaka
Me oti kina na i tovo ca

Me da dau doka ka vinakata na vanua
E ra sa dau tiko kina na savasava
Rawa tu na gauna ni sautu na veilomani
Me sa biu na i tovo tawa yaga

Bale ga vei kemuni na cauravou e Viti
Ni yavala me savasava na vanua
Ni kakua ni vosota na dukadukali
Ka me da sa qai biuta vakadua

|
Blessing grant oh God of nations on the isles of Fiji
As we stand united under noble banner blue
And we honour and defend the cause of freedom ever
Onward march together God bless Fiji

;Rekantaĵo
For Fiji, ever Fiji, let our voices ring with pride.
For Fiji ever Fiji her name hail far and wide,
A land of freedom, hope and glory to endure what ever befall.
May God bless Fiji
Forever more!

Blessing grant oh God of nations on the isles of Fiji
Shores of golden sand and sunshine, happiness and song
Stand united, we of Fiji, fame and glory ever
Onward march together God bless Fiji.

|
Donu benon al Fiĝio, Dio de l' nacioj,
Dum ni staras kune sub la nobla blua flag'
Kaj honoras kaj defendas plu la liberecon,
Ĉiam ja Fiĝion benadu Di'.

;Rekantaĵo
Fiĝion por ĉiam ni laŭdu kun fier',
Fiĝio, nomon vian, ĝis limoj de la ter',
Land' de libero, glor', espero, tra kia ajn futur',
Fiĝion benu por ĉiam Di'!

Donu benon al Fiĝio, Dio de l' nacioj,
Oraj plaĝoj kaj sunbrilo, kantoj kaj feliĉ',
Fiĝianoj, kune staru ni en fam' kaj gloro,
Ĉiam ja Fiĝion benadu Di'.

|}
## Eksteraj ligiloj 
Esperanta traduko kun midi-dosiero pri la muziko 

Fiĝioj
Kategorio:Naciaj simboloj de la Fiĝioj
Subŝtatoj de Brazilo

La ŝtato Federacia Respubliko Brazilo estas dividita administre kaj politike en 27 federacierojn (formale nomataj *federaciaj unuoj de Brazilo, unidades federativas do Brasil*): 26 *estados*, kiuj en Esperanto korespondas al la politika koncepto de subŝtatoj, kvankam la laŭvorta traduko el la portugala estus "federaciaj ŝtatoj", kaj plus unu *Distrito Federal*, en Esperanto Federacia Distrikto. Laŭ la oficiala uzo de la portugala lingvo, neniam ekzistis ia termino "subestado" (laŭvorta traduko de "subŝtato") en tiu lingvo: Ĉiam temis pri ŝtatoj aŭ, dum la imperia periodo, pri provincoj. Tial brazilaj esperantistoj tendencas klarigi ke Brazilo estas "ŝtato el 26 ŝtatoj kaj federacia distrikto", kaj substrekas ke en pluraj aliaj landoj estas simila tendenco nacilingve nomi ***kaj*** la suverenan membroŝtaton de Unuiĝintaj Nacioj ***kaj*** ties unuarangajn administrajn partojn per la vorto "ŝtato" (ekzemple en Usono, Meksiko, Venezuelo kaj Niĝerio estas simile en la oficialaj ŝtataj lingvoj, la angla kaj hispana). Kelkaj esperantistoj opinias, ke esperantlingve la pli ekzakta lingvouzo estus nomi la 26 *estados* de Brazilo "subŝtatoj", pro tio ke ne temas pri suverenaj ŝtatoj. Ekzemple la unua vaste interrete atingebla unulingva Esperanto-Vortoro, la Reta Vortaro, listigas la vorton *subŝtato* en la ĉi tie indikita senco. Tamen la plej ampleksa Esperanta difinvortaro, nome PIV, ne registras la vorton *subŝtato* kaj indikas, ke oni uzu la vorton *ŝtato* por paroli kaj pri la politika formo (sen ideo pri suvereneco) kaj por la federaciero.

Kvankam la Federacia Distrikto rigore ne estas (sub)ŝtato, tamen pro analogio kaj taŭgeco multfoje ĝi aperas kune kun la (sub)ŝtatoj, sed pro neatento ĝi kelkfoje estas erare enlistigita kiel (sub)ŝtato mem. Verdire la Federacia Distrikto estas speciala teritorio de Brazilo, kie estas la landa ĉefurbo Braziljo, kun administra sistemo diferenca de tiu de la aliaj federacieroj.

La jena mapo supre dekstre montras la Federacian Distrikton kune kun la (sub)ŝtatoj pro taŭgeco, kvankam ĝi ne estas (sub)ŝtato fakte.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de brazilaj (sub)ŝtatoj laŭ loĝantaro

## Referencoj 
*
Dario la 3-a

**Dario la 3-a** aŭ **Kodomano** regis la Persan imperion de jaro 336 a.K. ĝis 330 a.K.. Lia murdo signifis finon de la Persa imperio.

Aleksandro la Granda konkeris la orientan mediteranean marbordon, eniris Persion, kaj apud la urbeto Iso venkis la grandan Darion la 3-an en la Batalo de Iso. De 336 a.K. ĝis 330 a.K., li konkeris Egipton kaj, post kiam li revenkis Darion ĉe la Batalo de Gaŭgamela, okupis Babilonon.

Dario la 3-a estis pranepo de Dario la 2-a (Persio) kaj de Aĥemenida dinastio.

## Vidu ankaŭ 
* Albiburlian

Kategorio:Persa imperio
Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.
Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.
Bongo

La **bongo** estas frapinstrumento kiu fariĝis el du malgrandaj tamburoj alfiksataj unu al la alia. La tamburoj, kies grandeco malsimilas, povas fariĝi el ligno, metalo aŭ kompunda materialo. La tamburkapoj povas fariĝi el felo aŭ el fibroj sintezaj, kaj la du tamburoj alfiksiĝas per lignopeco dika. Ĝi aperis ĉe la fino de la 19-a jarcento en Kubo, alportitaj per la sklavkomerco. La unuaj bongistoj ekmiksis ritmojn el du stiloj muzikaj: tiun de la sklavoj afrikaj kaj tiun de la kolonianoj hispanaj, tiel farante la unuan ritmon bongan, la Salsaon.

La bongo produktas sonojn alt-tonaltajn. Oni tenis la bongon inter la genuoj kun la pli granda tamburo dekstre. Oni tradicie ludas la bongon per frapi la tamburkapojn kun la fingroj kaj la polmoj, kvankam oni ankaŭ povas uzi bastonojn aŭ penikojn tamburajn. Ankaŭ eblas dampi la bongon, metante la manon sur la tamburkapo dum ĝin frapante.

Kategorio:Kubaj muzikinstrumentoj
Kategorio:Fraptamburoj
Pirapora

**Pirapora** (foje esperantigita **Piraporo**, oficiale ) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono *Norte de Minas* (do "Nordo de Minas-Ĝerajso") kaj estas la administra centro de la samnoma mikroregiono *Pirapora*. Laŭ la stato de  en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en  estis . La teritorio havas komunan limon kun .

## Etimologio 
La nomo Pirapora devenas de tupia lingvo kaj signifas "Suprenirejo de Fiŝoj".

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Municipoj de Minas-Ĝerajso	

## Eksteraj ligiloj 
*  () 
* retejo de la loka konsilantaro  ()

Kategorio:Municipoj de Minas-Ĝerajso
Zakario

La 91-a papo **Sankta Zakario** oficis inter la 14-a de decembro 741 kaj la 15-a de marto 752. En la papa funkcio antaŭis lin Gregorio la 3-a kaj sekvis lin Stefano la 2-a.

En 751 la papo Zakario malpermesis la manĝadon de leporaĵo, ĉar la leporo pro sia granda fekundeco estis konsiderata malmorala. Postmorte li deklariĝis katolika sanktulo - lia  tago de festo estas la .

## Vidu ankaŭ 
* listo de papoj

Kategorio:Papoj
Kategorio:Sanktuloj
Triangulo (muzikilo)

eta|Triangulo
**Triangulo** estas frapinstrumento, oni tintigas ĝin per fera bastoneto kaj ĝi estas pendigita sur mallonga ŝnureto, je kiu oni tenas ĝin. Triangulo aspektas kiel egallatera triangulo kun rondigitaj verticoj, ĉe unu el ili dividita por pli bona reeĥo.

Triangulo estas instrumento, pri kies ŝatateco en mezepoko estas vico da bildaj dokumentoj. Ĉiu flanko de la triangulo vibriĝas sendepende de la aliaj, do la instrumento donas sonon kunmetitan el kelke da dekoj de neharmoniaj tonoj, el kiuj neniu superas la alian. La sono de triangulo do ne havas destineblan altecon kaj eblas do uzi ĝin en kia ajn harmonio. 

Kategorio:Muzikaj instrumentoj
Kategorio:Frapinstrumentoj
Atabaska lingvaro

La **atabaska lingvo-familio** estas grava grupo da nord-amerikaj indiĝenaj lingvoj, la plej granda grupo en Usono kaj Kanado laŭ nombro de lingvoj kaj laŭ nombro de nuntempaj parolantoj.

Ĝiaj membroj inkluzivas la apaĉajn lingvojn de sudokcidenta Usono (el kiuj unu, la navaha, havas pli ol 150 000 parolantojn) kaj plurajn gravajn lingvojn de okcidenta Kanado. Kune kun la ĵus mortinta, klare parenca ejaka lingvo, kaj la simil-struktura, eble parenca tlingita, la atapaska lingvaro formas la lingvan superfamilion na-denea. (Iam oni konsideris ankaŭ la ĥajda parto de na-denea lingvaro, sed pli modernaj studoj montris la similecojn nur supraĵaj.)

eta|maldekstra|280px|Antaŭ-kontakta distribuo de Na-deneaj lingvoj (Atabaska + Ejaka + Tlingita)

* Nordaj lingvoj
** en la etna grupo deneoj grupiĝas la lingvoj
*** Ĉipevajana (parolata aparte en la Nordokcidentaj Teritorioj)
*** Dogriba (parolata en la Nordokcidentaj Teritorioj)
*** lingvo de etno nomata *Yellowknives* aŭ ''T'atsaot'ine*
*** Slavea (parolata en Brita Kolumbio, Alberto kaj la Nordokcidentaj Teritorioj)
*** lingvo de etno nomata *Sahtu''.
** Atna (parolata en Alasko)
** Babina (parolata en Brita Kolumbio)
** Bivera (parolata en Brita Kolumbio kaj Alberto)
** Cecota (parolita en Brita Kolumbio)
** Cuktina kaj Sarsia (parolata en Alberto)
** Ĉilkotina (parolata en Brita Kolumbio)
** Hana (parolata en Alasko kaj Jukono)
** Holikaĉuka (parolata en Alasko)
** Ingalika (parolata en Alasko)
** Kariera (parolata en Brita Kolumbio)
** Kaska (parolata en Jukono)
** Kojukona (parolata en Alasko kaj Jukono)
** Kolĉana (parolata en Alasko)
** Kuĉina (parolata en Alasko kaj Jukono)
** Lepora (parolata en la Nordokcidentaj Teritorioj)
** Monta (parolata en la Nordokcidentaj Teritorioj)
** Sekana (parolata en Brita Kolumbio)
** Tagiŝa (parolata en Brita Kolumbio)
** Taltana (parolata en Brita Kolumbio)
** Tanajna (parolata en Alasko)
** Supra Tanana kaj Malsupra Tanana (parolataj en Alasko)
** Tanakrosa (parolata en Alasko)
** Nord-tuĉona kaj Sud-tuĉona (parolataj en Jukono)
** Urslaga (parolata en la Nordokcidentaj Teritorioj)
* Pacifikaj lingvoj
** Galisa (parolata en Oregono)
** Hupa (parolata en Kalifornio)
** Kolombi-rivera (parolita en Oregono kaj Vaŝingtonio)
** Tolovaa (parolata en Oregono kaj Kalifornio)
** Tututnia (parolata en Oregono)
** Supra Umpkva (parolata en Oregono)
* Sudaj lingvoj
** Apaĉaj
** Navaha

vidu ankaŭ: Lingvoj de Oregono

## Eksteraj ligiloj 
* http://ling.ucsc.edu/Jorge/fernald.html  
* http://www.uaf.edu/anlc 
* http://www.yukoncollege.yk.ca/ynlc  
* http://www.indianersprachen.de 

Kategorio:Lingvofamilio
Navaha lingvo

La **navaha lingvo** (*Diné bizaad*) estas atabaska (na-denea) lingvo parolata plejparte en la Navaha Nacio, en nordorienta Arizono kaj nordokcidenta Nov-Meksiko (Usono); ĝi estas prave rigardebla kiel unu el la apaĉa lingvaro. La navaha lingvo estas parolata de pli ol 150 000 homoj, kaj (kontraste al plej multaj usonaj indiĝenaj lingvoj) tiu nombro aktuale kreskas.

Gravas por signifo de la unuopaj vortoj la melodio (sonnivelo) de la parolo. Ĉe substantivoj gravas, ĉu ĝi signifas vivaĵon aŭ senvivaĵon. Oni dividas la vivantojn je parolantoj (homoj) kaj venigantoj (bestoj kaj plantoj), la nevivantoj povas estis korpaj aŭ spiritaj.

La navaha gramatiko konas la kvaran personon, kies funkcio estas, ke oni povu aludi je persono, kiu ĉeestas aŭd-distance (oni trovas malĝentila personan mencion kun nomo). Al la maskla genro apartenas la statikeco, al la femala genro apartenas la aktiveco, ekzemple penso, ideo estas vira, dum parolo estas virina.

En la Dua Mondmilito la usona armeo utiligis navahalingvanojn por paroli kvazaŭ ĉifre, ĉar la malamikaj armeoj ne disponis pri scipovantoj, kiuj povus traduki la mesaĝojn.

Ekzistas navahlingva Vikipedio, havanta pli ol dek mil artikolojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Navahoaj ĉifroparolantoj de Arizono (1941-1945) - el la katalogo de UEA-Libroservo
* Navaha Vikipedio

Kategorio:Apaĉa lingvaro
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio:Lingvoj de Usono
Zeĥarja

Historio - Religio

En la Malnova testamento, **Zeĥarja** estis la dek unua el la malgrandaj profetoj. Laŭ li nomiĝas la biblia libro Zeĥarja.

En la Nova testamento, **Zeĥarja** estas la patro de Johano la Baptisto. La *laŭdkanto de Zeĥarja* (Luk 1, 68-79) estas konata preĝo (vidu Matena laŭdo).

## Eksteraj ligiloj 
* La libro de Zeĥarja el la Malnova testamento 
* Alia retpaĝo kun la libro Zeĥarja

Kategorio:Bibliaj personoj
Kurt Weill

**Kurt Julian WEILL**, kiu naskiĝis je la 2-a de marto, 1900 en Dessau, Germanio, kaj mortis en Novjorko, Usono je la 3-a de aprilo, 1950, komponis muzikon por muzikaloj kaj aliaj teatraj verkoj, kaj ankaŭ neteatrajn koncertajn verkojn.

Lia plej konata verko estas la *Trigroŝa Opero* (originale, *Die Dreigroschenoper*) de 1928 verkita kunlabore kun Bertolt Brecht, reprezento de la *Almozula Opero* (originale, ''The Beggar's Opera*) de John GAY. Ĝi enhavas la plej faman kanton de Weill, *Die Moritat von Mackie Messer''. La kunlaborado inter Weill kaj Brecht estis sukcesa, sed finiĝis en 1930 pro politikaj diferencoj. Laŭ Lotte Lenya (lia edzino), Weill komentis, ke li ne povas muzikigi la manifeston de la komunista partio.

Kategorio:Usonaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Germanaj komponistoj
Kategorio:Judaj muzikistoj
Kategorio:Tony-premiitoj
Kategorio:Germanaj socialistoj
Zakinto

eta|
**Zakinto** (, , dum la antikva tempo  - *Hýria*) estas insulo en la okcidento de Grekio. Ĝi kovras areon de 410&nbsp;km² kaj laŭ la censo de 2011 havis 40 758&nbsp;loĝantojn. Temas pri la plej suda kaj post Korfuo kaj Kefalonio tria plej granda insulo el la ioniaj insuloj. Kune kun la neloĝata insularo *Strofades* Zakinto krome ĝis administra reformo efektivita komence de 2011 estis unu el la 51 grekaj provincoj ("prefektujoj", kiuj greke nomigas , do "nomos"). Tiu provinco estas parto de la administra regiono ("periferio") Ioniaj Insuloj. Ĉefa loĝloko de la insulo estas la samnoma urbo *Zakinto*, kiu de la lokuloj tamen plej ofte nomatas "Ĥora" kaj kiu havas proksimume 13.000 loĝantojn.

eta|250ra|la haveno de la urbo Zakinto
Dum multaj jarcentoj la insulo estis regata de la historia Respubliko Venecio, kiu nomis la insulon *""* ("Floro de Levanto"). Nuntempe la insulo post Korfuo estas la dua plej frekventata turisma feriocelo de la ioniaj insuloj.

## Eksteraj ligiloj 
* zakynthos.gr oficialaj paĝoj de la insulo respektive provinco
* reta portalo pri Zakinto 

Kategorio:Insuloj en Grekio
Kategorio:Ioniaj insuloj
Kategorio:Provincoj de Grekio
Kategorio:Urboj de Grekio
Ioniaj insuloj

La **Ioniaj insuloj** () estas grupo da insuloj ĉe la okcidenta bordo de Grekio, en la Ionia Maro, kiu estas parto de la Mediteranea Maro. La plej grandaj estas:
*Korfuo (Κέρκυρα = *Kerkyra*)
*Lefkado (Λευκάδα = *Lefkada*)
*Itako (Ιθάκη = *Ithaki*)
*Kefalonio (Κεφαλλονιά = *Kefalonia*)
*Pakso (Παξοί = *Paxi*)
*Zakinto (Ζάκυνθος = *Zakynthos*)
*Kitero (Κύθηρα = *Kythira*)
Krome menciindas la pli eta insulo Antipaksos.

Uzata estas ankaŭ la formo **Jonaj insuloj**.

Escepte de Kitero, ĉiuj kromaj insuloj politike apartenas al la administra regiono Ioniaj Insuloj de Grekio.
Ogden Nash

**Frederic Ogden NASH** — oni neniam uzas lian unuan nomon — naskiĝis je la 19-a de aŭgusto, 1902, kaj mortis je la 19-a de majo, 1971. Li estis usona poeto konata pro verkado de rimplenaj, spritaj, leĝeraj versaĵoj. Liaj rimoj ofte estis tre nekutimaj, eĉ absurdetaj. Li verkis plejparte mallongajn poemojn, sed ankaŭ pli longajn (kaj eĉ kunlaboris pri muzikalo *One Touch of Venus*, verkante la kantolirikojn por libreto de S. J. Perelman laŭ muziko de Kurt Weill).
eta

Kategorio:Usonaj poetoj
Kategorio:Usonaj humuristoj
Gefrateco

**Gefrateco** (foje oni uzas la pli simpla formo **frateco** laŭ aliaj nacilingvoj, sed tiu formo laŭradike ekluditas virinoj) estas forta sento de amikeco, esprimanta grandan proksimecon kiel al familia ligo, kaj inkluzivas grandan sindonemon, reciprokan subtenon kaj fortan socian solidarecon, similan al frata amo.

La bazo de la signifo de la esprimo kiel ĝi estas nuntempe, fondiĝis en relative formalaj sociaj grupoj de viroj, "fratecoj de viroj", kiuj formiĝis en diversaj kampoj ekde la tempo de antikva Grekio kaj Romo, kaj prosperis precipe en Mezepoko. Kelkaj el la grupoj kiuj disvolviĝis tra la jaroj formiĝis ĉirkaŭ religia kredo, ekzemple frateco de membroj en aparta preĝejo; kelkaj disvolviĝis ĉirkaŭ specifa profesia identeco, ekzemple gildoj de diversaj profesioj en la mezepoko; aliaj kreiĝis ĉirkaŭ sento de komuna nacia aparteno; aliaj grupoj estis formitaj ĉirkaŭ komunaj spertoj kiuj kreis senton de aparteno kaj komuna sorto, kiel ekzemple komuna militservo. Dum la 20-a jarcento kaj ĝis nuntempe, multaj fratecaj organizaĵoj disvolviĝis ĉirkaŭ politika, religia, socia, profesia, eduka aliĝo (ekzemple fratrio de universitataj studentoj) kaj pli.

Sociaj grupoj kun fortaj ligoj de ĉi tiu tipo inter virinoj estis malpli oftaj, kaj estis nomitaj "Fratinaroj" (vidu frataroj kaj fratinaroj), de la latina vorto Soror - fratino. Nuntempe multaj samideanarogrupoj estas miksitaj kaj inkluzivas kaj virojn kaj virinojn.

Frateco estas menciita en la nacia moto de Francio, *Liberté, égalité, fraternité* () , kaj slogano de la Ligo de Komunistoj de Jugoslavio, "Frateco kaj unueco".

## Vidu ankaŭ 
* Internacia Tago de Homa Frateco
* socia grupo

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* SF Kiesling (1998), Viraj identecoj kaj socilingvistika vario: La kazo de samideanaro, Journal of Sociolinguistics 2/1, pp 69-99

Kategorio:Sociaj konceptoj
Camp Fire USA

**Camp Fire USA** (*Kampfajro*) estas usona organizaĵo por geknaboj, tre simila al la sekse apartigitaj organizaĵoj de skoltoj kaj skoltinoj. Ĝi fondiĝis en 1910 kiel *Camp Fire Girls* (nur por knabinoj), kiam la usona skolta organizo estis ankoraŭ tre juna kaj la skoltina ne komenciĝis. La fondintoj estis d-ro Luther H. Gulick kaj lia edzino, Charlotte Vetter Gulick. Ekde 1975 ĝi akceptas ankaŭ knabojn kiel membrojn. Ĝi nun servas ĉiujare al proksimume 750 000 geknaboj.

La moto de Kampfajro estas "Doni servon." La atentovorto (kaj nomo de la plej alta medaliono) estas "WoHeLo" (kunmetita el la komencaj literparoj de la anglalingvaj vortoj por "Laboro/Sano/Amo"). La tradicia simbolo estas du krucigitaj ŝtipoj sub tripinta flamo; la tradiciaj koloroj estas ruĝo, blanko kaj bluo.

La Leĝo de Kampfajro estas:
::* Adori Dion.
::* Serĉi belon.
::* Doni servon.
::* Ĉasi scion.
::* Fidindi ĉiam, en ĉiu via faro.
::* Teni firme la sanon.
::* Glori vian laboron.
::* Esti feliĉa.

## Eksteraj ligiloj 
Oficiala TTTejo (anglalingva)

Kategorio:Usono
Kategorio:Socio
Kategorio:Organizaĵoj
Zapado

[eta|dekstra|[Teleregilo, nepra ilo por zapado]]

**Zapado** estas ago, kiam televidanto rapide ŝanĝadas la programojn, sen daŭre spekti iun el ili (nova PIV),
ĉar li nur volas scii, kion oni elsendas ĉe unuopaj kanaloj, por ke li povu elekti la plej interesan programon. La ago komenciĝis en Usono, pro deziro al spektantoj interŝanĝi televidkanaloj dum reklamvideoj.

Kategorio:Televido
Kategorio:Neologismoj
Spektado

**Spektado** signifas atenti per la vido kaj aŭdo tion, kio estas prezentata, precipe la teatrajn spektaklojn, filmojn en kinejo, programojn en televido, sportojn en stadionoj, muzikon en koncertejo, sed ankaŭ surstratan akcidenton.
Ĝi estas intenca atenta sekvado de ia vidinda okazaĵo.

Kategorio:Muziko
Kategorio:Sporto
Kategorio:Televido
Kategorio:Filmoj
Kategorio:Teatro
Zaporogoj

[eta|[Ilja Repin:La zaporoĵaj kozakoj skribas leteron al la turka sultano (al Mehmedo la 4-a)]]
[250ra|eta|dekstra|*Tendaro de zaporogoj*, pentraĵo de [Józef Brandt]]
**Zaporogoj** (ukr. *Запорожці*), **Zaporoga Armeo** (ukr. *Військо Запорізьке*) estis ukrainaj kozakoj, kiuj vivis trans riversojloj de Dnepro (ukraine *пороги*, *porohi*, la nomo signifas do "transriversojlanoj"), en tereno nun plejparte kovrita de la akvorezervujo Kaĥovka. Zaporogoj, kies historio komenciĝis en la 15-a jarcento, ludis gravan rolon en la historio de la tuta orienta Eŭropo, ĉefe tiama Respubliko de Ambaŭ Nacioj kaj nunaj Ukrainio, Pollando kaj Rusio. La pinto de ilia disvolviĝo estis en la 17-a jarcento, kiam dum kelka tempo ili ĝuis politikan sendependecon. La zaporoga armeo estis nuligita en la jaroj 1775-1780 de Katerina la 2-a. Nuntempa Ukrainio trovas la historion de zaporogaj kozakoj integra parto de sia propra historio kaj unu el la plej gravaj fontoj de la nacia identeco

## Vidu ankaŭ 
* Konstitucio de Filip Orlik
* Filip Orlik
* Semen Klimovskij
Kategorio:Kozakoj

## Piednotoj
Kserkso la 1-a (Persio)

**Kserkso la 1-a** (*malnovpersa:* , **Xšayār̥šā**, ankaŭ **Khshayārsha**; *klasika greka:* Ξέρξης; ĉirkaŭ 518 – aŭgusto&nbsp;465 a.K.), ofte nomita **Kserkso la Granda**, estis la kvara Ŝahanŝaho de la Aĥemenida Imperio, kiu regis ekde 486 ĝis 465&nbsp;a.K. Li estis la filo kaj posteulo de Dario la Granda (522&nbsp;a.K.–486&nbsp;a.K.), kaj lia patrino estis Atosa, filino de Ciro la Granda (550&nbsp;a.K.–530&nbsp;a.K.), la fondinto de la Aĥemenida Imperio. Kiel lia patro, li regis la imperion ĉe ĝia teritoria maksimumo. Li invadis Grekion kaj venkis batalon de ĉe Termopiloj, sed malvenkis la militon. Li regis de 486&nbsp;a.K. ĝis sia murdo en 465&nbsp;a.K. el la manoj de Artabano, la komandanto de la reĝa gardistaro. Li estis de Aĥemenida dinastio.

Kserkso la 1-a estas rimarkinda en okcidenta historio pro sia dua persa invado de Grekio en 480&nbsp;a.K. Lia armeo provizore kaptis kontinentan Grekion norde de la Istmo de Korinto ĝis iliaj perdoj ĉe Salamino kaj Plateo jaron poste renversis tiujn gajnojn kaj decide finis la duan invadon. Tamen Kserkso sukcese disbatis ribelojn en Egiptio kaj Babilono. Kserkso ankaŭ kontrolis la kompletigon de diversaj konstruprojektoj ĉe Suzo kaj Persepolo.

Oni identigas Kserkson kun la reĝo Aĥaŝveroŝ en la biblia Libro de Ester, kiun kelkaj kleruloj, inkluzive de la germana filologo kaj eklezihistoriisto Eduard Schwartz, la kleriko kaj akademiano William Rainey Harper — ambaŭ nun forpasintaj — kaj la biblia akademiano Michael V. Fox konsideras kiel historia romano.
 Tamen estas nenio kiu proksimas al ĝenerala konsento pri kiu historia evento disponigus la bazon por la rakonto. Laŭ W.S. McCulloiugh, “Povas ekzisti iu fakta nukleo subtenante la rakonton pri Ester, sed la libro en sia estanta formo montras tiajn malprecizaĵojn kaj faktokonfliktojn ke oni devas priskribi ĝin kiel historia fikciaĵo.”

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Grek-persaj militoj
* Batalo de Plateo
* Opero *Serse* de George Frideric Handel.

Kategorio:Regnestroj
Kategorio:Persa imperio
Chantek

**Chantek** (n. la 17-an de decembro 1977, ĉe la regiona pri-primata esplorcentro *Yerkes* (nun nomata *Emory*) en Atlanta, Georgio, m. la 25-an de aŭgusto 2017) estis vira orangutango, kiu havis multajn intelektajn kapablojn, inkluzive de gestlingvo. Li estis instruita de la antropologino d-rino Lyn Miles. Chantek havis grstolingvan vort-provizon de pli ol 300 vortoj kaj komprenas anglan parolon kaj gestajn vortojn. Li ankaŭ faris kaj utiligis ilojn, faris artaĵojn kaj muzikon, ktp.

La vorto *ĉantek* en la malaja kaj indonezia lingvoj signifas "ĉarma" aŭ "bela". Devene li estis el familioj, kiu descendis kaj de sumatraj orangutanoj kaj de borneaj orangutanoj, la du specioj de la genro orangutanoj.

## Vidu ankaŭ
* Primata uzado de homa signolingvo
* Koko (gorilo) kaj Miĥaelo (gorilo)
* *Washoe*, ĉimpanzo
* Dian Fossey
* Jane Goodall

Kategorio:Homoideoj en lingvaj studoj
Zebro

**Zebro** estas la nomo de kvar specioj de sudafrikaj ekvoj, similaj al ĉevalo aŭ azeno, sed kun pli longaj oreloj kaj kun flava aŭ blanka felo malhelbrune striita. Ilia kolhararo estas brose mallonga.

Oni nun rekonas kvar speciojn kaj multajn subspeciojn (la tri specioj estas montara zebro (*Equus zebra*), hartmana zebro *Equus hartmannae*, stepa zebro (*Equus quagga*), kaj grevia zebro (*Equus grevyii*). Formortinta subspecio estis la kvago *Equus quagga quagga*), kiu diferencis per desegno de strioj, per formo de la kapo kaj oreloj. Kelkaj pli similas al ĉevalo, aliaj al azeno.

## Specioj 
* Stepa zebro, *Equus quagga*
** Kvago, *Equus quagga quagga* (formortinta)
** Burĉela zebro, *Equus quagga burchellii* 
** Granta zebro, *Equus quagga boehmi*
** Selusa zebro, *Equus quagga borensis*
** Ĉapmana zebro, *Equus quagga chapmani*
** Kraŭŝeja zebro, *Equus quagga crawshayi*
* Monta zebro, *Equus zebra*
* Hartmana zebro, *Equus hartmannae* 
* Grevia zebro, *Equus grevyi*

Zebrino estas graveda dum 12 ĝis 14 monatojn, pro kio zebrido naskiĝas tre evoluinta. Jam kelkajn horojn post naskiĝo zebrido scipovas kuri kaj salti kaj do gardi sin kontraŭ rabobestoj.

## Kuriozaĵo
En kelkaj landoj oni nomas zebrostria pasejo la striojn sur ŝoseo, kiuj indikas piediran transirejon - lokon, kie piedirantoj rajtas transiri la ŝoseon de unu trotuaro al la kontraŭa.

## Referencoj 

Equus grevyi (aka).jpg|Grevia zebro 
Zebra Botswana edit.jpg|Ĉapmanaj zebroj
TingatingaTz.jpg|Tinga Tinga pentraĵo el Tanzanio

Zebroj
Kategorio:Ekvedoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Zeo

**Zeo** (*Zea*) estas genro de plantoj el poacoj, inter ili ankaŭ de maizo (*Zea mays*), kiuj devenas el la Centra Ameriko. Ĝi estas monoika herbo kun apeksa virseksa paniklo kaj kun akselaj inseksaj spikoj.

## Piednotoj 
Kategorio:Panicoideoj
Zeino

**Zeino** estas proteino el la prolamina grupo trovebla en maizo. Prolaminoj estas ĉ. duono el ĉiuj proteinoj de maizo. Zeino estas farata el maiza gluteno per 70 %-a etanolo, kiu povas ĝin solvi. Poste la etanolo estas forvaporigita kaj konstruiĝas la membrano, kiun oni povas utiligi multflanke.

Pura zeino estas senkolora, senodora, sengusta, malmola, persista, nesolvebla en akvo kaj grasoj ĝin ne trapasas. Ĉar zeino estas tute manĝebla, ĝi estas valora por procezataj manĝaĵoj kiel konservilo. Zein en 1985 ĝenerale agnoskiĝis sendanĝera fare de la usona nutraĵa kaj medicina administracio (angle *U.S. Food and Drug Administration*, mallonge FDA; agnoskiĝo GRAS, angle *generally recognized as safe*).

Zeino estas uzata kiel klara ŝelo por dolĉaĵoj, nuksoj, sekigitaj fruktoj, medikamentoj, kaj aliaj. Diversaj komponantoj de produkto estas eble izoli el la aliaj per zeino-membrano.

Oni povas procesi zeinon pli longe al rezinoj kaj polimeroj kiujn estas eble uzi en diversaj plastoproduktoj.

Kategorio:Proteinoj
Zeaksantolo

**Zeaksantolo** estas flava koloraĵo el maizo (C40H56O2), kies neracia formo estis zeaksantino (laŭ malnova PIV).

Kategorio:Karotenoidoj
Kategorio:Cikloheksenoj
Kategorio:Manĝaj kolorigiloj
Kategorio:Tetraterpenoj
Zebuo

**Zebuo** (*Bos indicus*) estas azia formo de bovo kun grasĝibo sur la ŝultroj, pro kio ĝi estas nomata ankaŭ **ĝibobovo**. Ĝiaj kornoj estas supren levitaj kaj sub la kolo ĝi havas grandan lobon.

Ĝi estis kultivita fare de orientaj popoloj.

En Afriko vivas varianto de zebuo nomata grandkorna bovo.

## Bildaro 

Touro_Nelore_REFON.jpg
NeloreCattle.jpg
Indiai púpos tehén.jpg
BrahmaBullFeria09.JPG

Kategorio:Bovenoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Indiga

La **indiga** (ankaŭ **bluviola** kaj **violblua**) estas la **koloro** de la farbo Indigo produktita el indigoplanto.

Ĝi estas inter blua kaj viola kun ondolongoj inter 425 nm kaj 450 nm.

blua, indiga, viola:

En *Ĉielarka Magio*, la feino Izzy (Inky en nordamerikaj eldonoj) reprezentas kaj protektas la indigan koloron.

Kategorio:Koloroj
Zabajono

[eta|tumb|dekstra|[Zabajono - frandaĵo el sukero, ovoflavo, vanilo kaj likvoro, kuirbanita.]]
**Zabajono** ( aŭ *zabaglione*) estas frandaĵo el sukero, ovoflavo, vanilo kaj likvoro, kuirbanita .

Ĝi estas unu el la plej famaj desertoj de la itala kuirarto. Temas pri vinŝaŭmaĵo: oni unue ŝaŭmkirlas ĝis blanko ovoflavojn kaj sukeron, antaŭ ol aldoni Marsala-vinon, rumon kaj eble cinamon kaj ŝaŭmkirli en akvobano.

Oni servas zabajonon plej ofte en per sukero pulverigitaj glasoj (pokaloj) kun biskvitoj au *pannetone* (lombarda pankuko).

La invento de tiu recepto estas atribuita kaj al Bartolomeo Scappi, fama itala kuiristo de la 16-a jarcento, kaj al kuiristo de la kortego de la duko Karlo Emanuelo la 1-a de Savoie en la 18-a jarcento.

## Baza recepto 
Por 4 personoj: 5 ovoflavoj, 1 ovo, 2 kuleroj da sukero, 1/2 glaso da marsala-vino.

En akvobano miksi la 5 ovoflavojn, la ovon kaj la sukeron.

Ŝaŭmkirli per kirlilo ĝis obteno de preskaŭ blanka ŝaŭmo.

Aldoni iom post iom la marsala-vinon kirlante ĝis densigo de la ŝaŭmo.

## Referencoj 
Kategorio:Itala kuirarto
Kategorio:Italaj desertoj
Kategorio:Desertoj
Kategorio:Dolĉaĵoj
Xanten

La urbo **Xanten** (foje esperantigita kiel **Ksanteno**) situas en Germanio ĉe la malsupra riverfluo de Rejno en la nordokcidento de Nordrejn-Vestfalio, kaj apartenas al la distrikto Wesel. Fine de  la urba komunumo havis  loĝantojn sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun .

Geografie la komunuma teritorio apartenas al la regiono Malsupra Rejno.

## Historio 
La *romia, katedrala kaj Sigfrida urbo* Ksanteno havas pli ol dumiljaran historion. Ĝi komenciĝas per la konstruo de fortikaĵo *Castra Vetera* kaj de urbo *Colonia Ulpia Traiana* ene de la Romia imperio kaj daŭras per la fondo de la monaĥejo de sankta Viktoro en la 8-a jarcento.

Post malfermiĝo de la *arĥeologia parko* kaj la *libertempa centro* Ksanteno en 1988 fariĝis la unua ŝtate agnoskita ripozloko en la distriktaro Düsseldorf.

## Esperanto 
Inter la 27-a de decembro 2005 kaj la 3-a de januaro 2006 en la junulargastejo *Xanten Südsee* apud la lago Südsee (*Suda lago*) en la ksantena kvartalo *Wardt* okazis la 49-a Internacia Seminario (IS). Kadra temo de la prelegoj kaj diskutoj estis "Religioj, kulturoj kaj vivfilozofioj".

## Gefiloj de la urbo 
* Georg Bleibtreu

## Vidindaĵoj 
### Konstruaĵoj 
* mezepoka **urbocentro** kun inter aliaj:
** gotika katedralo de sankta Viktoro (*Dom*) kun abateja biblioteko kiu ekspozicias artokolektojn
** pordego **Klever Tor**
** **Kriemhild**-muelejo
* **arĥeologia parko** de Ksanteno (APX) - parte rekonstruita romia *Colonia Ulpia Traiana* kun inter aliaj:
** parte rekonstruita **havena templo** (tiel nomita pro la situo proksime de la *haveno* ĉe la Rejno
** parte rekonstruita **amfiteatro**
* **pilgrima kirko** ĉielenpreno de Maria en Marienbaum
* **libertempa centro** *Freizeitzentrum Xanten* (mallongigo FZX) - distra centro kun naĝejo, du plezuraj havenoj, instalaĵo por akvoskiado kaj aliaj aferoj
* regiona **muzeo** de Ksanteno
* **amfiteatro** en Birten
* **akvokastelo Winnenthal** ĉe Birten
* Monaĥejo Fürstenberg sur la monteto Fürstenberg ĉe Ksanteno

### Naturo 
Natura parko *Bislicher Insel* estas unu el la malmultaj agrikulturaj pejzaĝoj de Germanio, kiu apartenas al la gravaj tranoktejoj de arktaj anseroj kaj donas hejmon al la sola kastoraro de la regiono ĉe malsupra Rejno.

Dosiero:Harbor temple (1) (archaeological park Xanten, Germany, 2005-04-23).jpg|la arkeologia parko de Ksanteno
Dosiero:Römerfest_Xanten.jpg|atendantaj romiaj legianoj en historia festivalo


Kategorio:Urboj de Nordrejn-Vestfalio
Kategorio:Distrikto Wesel
Kategorio:Ruhr-regiono
Ĉina aligatoro

La **ĉina** aŭ **jangzia aligatoro** (*Alligator sinensis*) el la krokodiluloj estas propra al Ĉinio kaj troviĝas en la meza kaj malsupra basenoj de Jangzi-rivero, ĉefe en la provincoj Anhuj, Ĝjangsu kaj Ĝeĝjang. Ĝi havas mallongan sed rondan faŭkon, longas je 1-2 metroj kaj pezas 10 kilogramojn. Ĝia dorso, kiu surhavas ses vicojn da horizontalaj kornecaj skvamoj, estas malhelbruna kun flavaj makuloj kaj strioj, kaj ĝia abdomeno grizblanka.

La ĉinaj aŭ jangziaj aligatoroj vivas en riveroj kaj malprofundaj lagoj de la subtropika zono. Ili manĝas ĉefe fiŝojn, ranojn, akvobirdojn kaj malgrandajn mambestojn. Sin kaŝante sub akvo, la aligatoro.tenas nur la naztruojn kaj okulojn sur la akvo, senbrue alproksimiĝas al ĉasaĵo kaj faras surprizan atakon kontraŭ ĝi. Ĝi fosas kavon kiel sian loĝejon en bambuaro, fragmitaro kaj ĉe riverstrando kaj lago, kie kreskas herboj. En la kavo troviĝas multaj en- kaj elirejoj, el kiuj iuj kondukas al la tero kaj aliaj, pli malgrandaj, al la akvo. En la kavo troviĝas granda nesto. La jangzi-a aligatoro vintrodormas ĝenerale de la lasta tagdeko de oktobro ĝis marto de Ia sekvanta jaro. Somere, kiam la vetero far iĝas varmega kaj sekega, ĝi ankaŭ dormas dum mallonga tempo. Ĝi ordinare pariĝas en junio, ĝia pariĝa tempo tamen estas influata de vetero. Se printempo varmiĝas pli frue, ili do vekiĝas pli frue el la vintra dormado kaj fruigas sian pariĝon. Unu maskla aligatoro povas pariĝi al kvar aŭ kvin femalaj aligatoroj. Kiam la masklaj estas pli multaj ol la femalaj, okazas do kruela batalo inter la masklaj. La gealigatoroj pariĝas en akvo. La ovumado de la femala aligatoro okazas unu monaton post la pariĝo. Antaŭ ovoellaso ĝi fosas kavon, en kiu ĝi amasigas putrintajn foliojn, kaj herbojn. Ĉiufoje ĝi demetas kelke da eĉ dekojn da ovoj. Post du-monata spontanea kovado eloviĝas la idoj. Tiam ĝi fariĝas furioza kaj ĉiam gardas la neston ĉirkaŭe. Nelonge post sia eloviĝo la aligatoridoj jam povas naĝi en akvo.

Kategorio:Krokodiluloj
Granda bunta bucero

La **granda bunta bucero** (*Buceros bicornis*) el la ordo de koracioformaj birdoj kaj familio de buceredoj vivas en la suda parto de la provinco Junnan en Ĉinio, kaj vidiĝas ankaŭ en la zono de Hindio ĝis Malajzio kaj Sumatro. Ĝi estas granda speco el la buceroj, kun longeco de pli ol 1,2 metroj.

La maskla kaj femala birdoj havas saman aspekton. Ilia kapo estas nigra kaj ilia kolo surhavas blankajn plumojn brilantajn brune; iliaj supra korpo kaj flugiloj kun blanka strio, larĝa kaj horizontala estas nigraj; blanka estas ilia vosto, ĉe kies pinto troviĝas nigra kaj larĝa strio, ilia brusto estas nigra kaj la abdomeno blanka. Ili sin karakterizas per granda, forta kaj kurba beko. Inter la kapo kaj bekbazo troviĝas granda kornosimila elkreskaĵo larĝa kaj plata, kies posta parto estas ronda kaj ambaŭ flankoj altaj; sur ilia frunto elstaras du kornoj, tial oni nomas la birdon dukorna bucero. Ĝiaj flavaj beko kaj kornosimila elkreskaĵo entenas ruĝan kaj oranĝan kolorojn. La dorsflanko de la antaŭa parto de la kornosimila elkreskaĵo de la virbirdo estas nigra, kaj tiu de la birdino estas ruĝa. La iriso de la okuloj de la virbirdo estas sangruĝa kaj tiu de la birdino estas perle blanka.

La grandaj buntaj buceroj ĝenerale loĝas en montaraj arbaroj kaj agas en aro el ses buceroj. Dum flugado ili eligas grandan bruon, kiu aŭdiĝas eĉ en loko 1,5 kilometrojn fora. Dum flugado ili jen svingas la flugilojn, jen glisas. Tiuj orientalisaj birdoj manĝas ĉefe fruktojn, kaj ankaŭ grajnojn kaj aliajn vegetalajn semojn, kelkiam birdojn, musojn, lacertojn kaj insektojn. Ili fekundiĝas inter januaro kaj aprilo, kaj konstruas neston en truoj de altaj arboj. La birdino havas kutimon topi sian nestaperturon, kaj tiam la virbirdo nutras ĝin per manĝaĵo. La birdino demetas 2-3 ovojn en la nesto, kiuj estas variaj larĝe kaj longe; la ovoŝelo estas malmola kaj kompakta, iam kun papiloj kaj porokavetoj sur si; la ovo estas brile ruĝblanka, sed ĝi ofte fariĝas bruna pro kovado. Dum la kovado la birdino ŝanĝas siajn plumojn. Ĝi rompas la neston kun siaj idoj, kiam ili plene kreskas, kaj forlasas ĝin.

## Vidu ankaŭ 
* Centra-hindoĉinaj sekaj arbaroj
* Sumatraj malaltaĵaj pluvarbaroj

Kategorio:Koracioformaj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Krokodila lacerto

eta|300px|Krokodila lacerto (*Shinisaurus crocodilurus*)
alternative=Shinisaurus crocodilurus - Tiergarten Schönbrunn 4.jpg|eta|300px|*Shinisaurus crocodilurus* - Tiergarten Schönbrunn 4

La krokodila lacerto (*Shinisaurus crocodilurus*) el la ordo de skvamuloj kaj familio de lacertedoj vivas nur en Dajaŭ-monto de Ĝinŝiŭ-gubernio, Gŭangŝji, Ĉinio. Ĝi similas al la lacerto, tamen ĝia vosto kun du vicoj da eĝoj sur la dorso tre similas al tiu de la krokodilo. Ĝuste pro tio ĝi ricevis la nomon krokodila lacerto. Ĝia tuta korpo estas olivbruna, escepte de la korpoflankoj helbrunaj kun makuloj nigraj, persikruĝaj aŭ oranĝflavaj. Nigra horizontala strio vidiĝas de la dorso ĝis la vosta pinto. La lacerto longas 15 cm., kaj ĝia vosto 20 cm.
La krokodilaj lacertoj loĝas ĉe la malrapidfluaj montriveretoj aŭ malprofundaj lagetoj. Tage ili rigardas ĉirkaŭen sur arbobranĉoj kun levita kapo por serĉi manĝaĵojn. Surprizite, ili tuj saltas en akvon, tial la lokanoj nomas ilin dronantaj hundoj. Nokte ili dormas kuŝante sur arbobranĉoj tute senmove. Ili ne moviĝas eĉ kiam oni tuŝas mane ilian dorson. Pro tio ili havas alian kromnomon dormema serpento, kaj estas facile kapteblaj nokte. Kaptite, ili ofte ŝajnigas sin mortaj por sin savi. Ili manĝas ĉefe insektojn, lumbrikojn, ranidojn kaj fiŝetojn. En la frosta- vintro, kiam inankas manĝaĵoj, ili vintrodormas en arbotruoj, rokfendoj aŭ tcrkavoj. Ili vekiĝas ĉe varmeta printempo. Se ilia vosto rompiĝas, ĝi povas rekreski, tamen la rekreskinta vosto estas mallonga kaj ronda, sen segilforma rando. Ankaŭ la generado de krokodila lacerto estas originala. Post pariĝo la femala lacerto ne demetas ovojn eksteren, sed restigas la fekundigitajn kaj nefekundigitajn ovojn en la ovodukto. Kiam la fetoj maturiĝas, ili forlasas la patrinan korpon kune kun la nefekundigicaj ovoj. La femala lacerto ĉiufoje naskas 4-6 idojn, ĉiu kun pezo de é. 3 gramoj. Ili povas naĝi kaj sendepende agadi tuj post sia naskiĝo.

## Bildaro 

Shinisaurus crocodilurus krokodilschwanz höckerechse.jpg
Shinisaurus crocodilurus - Tiergarten Schönbrunn 3.jpg
Chin-krokodilschwanzechse-01.jpg
Chinesische Krokodilschwanzechse Tiergarten Schoenbrunn.jpg

Kategorio:Endanĝeritaj specioj
Kategorio:Lacertoj de Azio
Le Soir

**Le Soir** (eo:"La Vespero") estas belga franclingva gazeto. Fine de 2005 ĝi estis stile reviziita. Ĝi konsistas el tri kajeroj:
# ĝeneralaj informoj (La Une, Opinion)
# ekonomio kaj sporto
# kulturo

## Suplementoj 
* **Swarado** por junuloj
* **Le Mad** pri filmo, muziko, koncertoj ktp
* '''L'Immo**
* **Les Routes** pri aŭtoj
* **Les Livres** pri libroj
* **Zap'* pri televido

## Nombro de legantoj 
Laŭ enketo de la sendependa kontrolorgano CIM en Belgio inter junio 2004 kaj majo 2005, *Le Soir'' havas ĉiutage preskaŭ duona miliono da legantoj.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de gazetoj

Kategorio:Belgaj gazetoj
Kategorio:Franclingvaj gazetoj
La Libre Belgique

**La Libre Belgique** (eo:"La Libera Belgio") estas belga franclingva gazeto.
Same kiel ĝia nederlandlingva ekvivalento, De Standaard, La Libre Belgique dum longa periodo estis katolike inspirita gazeto. En la jaro 1999 ĝi malfermiĝis al aliaj vidpunktoj. Ĝi momente apartenas al la grupo SA IPM.

Kategorio:Belgaj gazetoj
Kategorio:Franclingvaj gazetoj
Elefanta fiŝo

La **elefanta fiŝo** (*Psephurus gladius*) estis fiŝo el la ordo de acipenseroformaj kaj familio de poliodontedoj kiu vivis ĉefe en la riveroj Jangzio, Ĉjantang kaj la malsupra parto de la Flava Rivero en Ĉinio. Ĝi iam vizitis grandajn lagojn ĉe la menciitaj riveroj.

## Priskribo 
Ĝi longis pli ol 2 metrojn kaj pezis ĝenerale 500 kg. Ĝi kun longa kapo, granda kaj arkforma buŝo kaj fleksebla mandiblo malsupra estis korpe navetforma kaj plata en la antaŭa parto kaj pli dika ol larĝa en la malantaŭa parto. La dentoj estis akraj, ĉe la buŝo estis paro da mallongaj tentakloj. Ĝiaj okuloj estis malgrandaj, dum la brankoj grandaj. Ĉar ĝiaj grandaj operkuloj tre similis al elefantaj oreloj kaj ĝia longa buŝo similas al rostro, oni nomas ĝin elefanta fiŝo. Ĝia korpo estis glata kaj senskvama, aŭ kun iom da restaĵoj de degenerintaj skvamoj. Ĝiaj flank-linioj estas kompletaj kaj etendiĝis ĝis la supra folio de la malrekta vosta naĝilo. La supra vosta naĝilo, kun 8 ostpecoj rombformaj, estis pli longa ol la malsupra. Ĝiaj kapo, dorso kaj vosta naĝilo estis blugrizaj, kaj la ventro blanka.

La elefantaj fiŝoj estas raraj animaloj propraj al Ĉinio kaj ankaŭ la plej grandaj fiŝoj dolĉakvaj en la mondo, vivantaj en la meza kaj malsupraj tavoloj de la rivero. Ili estis tre ferocaj kaj lertaj en naĝado, manĝis ĉefe alispecajn fiŝojn kaj ankaŭ salikokojn kaj kankrojn. Ili frajis marte kaj aprile en la supra parto de Jangzi-rivero. La maturiĝinta ovario prezentiĝis malhelgriza. La ova diametro longis ĉ. 2,7 mm. La femala fiŝo, 30-35 kg peza, povis enteni 200 000 ovojn.

## Formorto 
En la komenco de 2020 oni konfirmis la jaman supozon de la formorto de tiu specio: nome "Psephurus gladius", kiu vivís en la rivero Jangzio, nome la tria plej longa de la mondo kun pli ol 6300 kilometroj kaj hejmo de pli ol 400 diversaj specioj. Ekde 2009, tiu fiŝo ne estis plu vidata, sed la sciencistoj atendis ĉar ne estis certigaj pruvoj de ties formorto. Ĵusa studo publikigita en la revuo *Science of the Total Environment* montris la malpliigon de la specio ekde 1970 kiel rezulto de troa fiŝkaptado kaj de la habitatofragmentado. Krome, en 1981, oni konstruis la Akvobaraĵon Geĵuba kiu blokis la migradon de la fiŝo necesa por ties reproduktado. Inter 1981 kaj 2003, la specio estis vidata nur 201 fojojn — kaj 95,2% antaŭ 1995— kaj ekde 1996 oni deklaris ĝin endanĝerigita, laŭ la Ruĝa Listo de la Internacia Unio por la Konservado de la Naturo. En 2003, oni konstruis la Baraĵon de la Tri Gorĝoj, kaj tio malbonigis la situacion de la specio kiu jam ne trovis frajejojn. En tiu jaro oni konfirmis la lastan vidon de tiu specio. La esplorado de la ĉinaj sciencistoj konfirmis, ke la specio komplete malaperis kaj probable inter 2005 kaj 2010. Dum lasta detala esplorado tra la tuta regiono, oni identigis 322 fiŝospeciojn, kaj eĉ ne unusolan specimenon de elefanta fiŝo.

## Notoj 
Kategorio:Poliodontedoj
Kategorio:Aktinopterigoj
Kategorio:Acipenseroformaj