Moluskoj

alternative=Diversaj moluskoj|eta|310x310ra|Diversaj moluskoj
**Moluskoj** (*Mollusca*)  estas filumo de senvertebraj, dusimetriaj, molkorpaj bestoj.

Ĉe ili aperis unuafoje dum la filogenezo la ekstera malmola ŝelo (konko), kio ebligis ilian rapidan disvolviĝon. Tiu konko protektis ilin kontraŭ la rabobestoj kaj la eksteraj damaĝaj efikoj.

## Etimologio 
La vorto "molusko" derivas el la franca (kaj latinida) vorto *mollusque*, kiu originis el la Latina *molluscus*, el ''*, milda, mola. *Molluscus* siavice estas adaptaĵo de la esprimo en Aristotelo  *ta malákia* (la moluloj; 
La rando de la mantelo etendiĝas postkorpe, ĉefe malantaŭen, tie formanta kavon. En tiu ĉi mantela kavo troviĝas la spirorganoj, tie finiĝas la anuso, reneto (*(meta)nephridium*) kaj la seksaj organoj.

La moluskoj havas en la buŝkavo raspan langon nomatan radulo (*radula*).

Ĉe la cefalopodoj formiĝis kapopiedo (kapo+brakoj) kaj funelo (*infundibulum*).

### Spirado 
eta|dekstre|210px|Japana ostro.
La spirorganoj (diverstipaj brankoj aŭ pulmoj) troviĝas en la mantela kavo, trateksinte per angioj abunde. Sur la surfaco de la spirorganoj ŝanĝiĝas la spirgasoj per difuzo. La plej multaj moluskoj havas nur unu paron de brankoj, aŭ eĉ nur unu brankon. Ĝenerale, la brankoj estas ĉefe kiel plumoj en formo, kvankam kelkaj specioj havas brankojn kun filamentoj sur nur unu flanko. Ili disigas la krustkavaĵon kiam akvo eniras proksime de la fundo kaj eliras proksime de la pinto. Iliaj filamentoj havas tri specojn de cilioj, unu el kiuj forigas la akvon tra la krustkavaĵo, dum la alia du helpas reteni la brankojn puraj. Se la osfradioj detektas venenajn kemiaĵojn aŭ eventuale sedimentojn enirantajn la krustkavaĵon, la cilioj de la brankoj povas ĉesi bati ĝis la nebonvenaj entrudiĝoj ĉesis. Ĉiu branko havas alvenantan sangan vaskulon ligitan al la hemokoelo kaj alian forirantan al la koro.

### Cirkula sistemo 
La kardiovaskulaj sistemoj de la moluskoj konsistas el koro kaj angioj. La moluskoj ne havas kapilarojn. La korpa likvaĵo (la t.n. hemolimfo) fluas tra arterioj (de la koro) al inter la histoj kaj tra vejnoj malrapide reen al la koro. Ĉar la angioj ne formas fermitan reton, tiel oni nomas la tiun transportan sistemon malfermita. (La cefalopodoj havas preskaŭ fermitan cirkulan sistemon).

[eta|maldekstre|Konkoj el variaj [Prosobranchia|prosobrankaj gastropodoj, el la verko de Ernst Haeckel nome *Kunstformen der Natur*, 1904.]]
Kvankam moluskoj estas celomohavaj, iliaj celomoj (korpokavaĵoj) estas reduktitaj al sufiĉe malgrandaj regionoj enfermantaj la koron kaj gonadojn. La ĉefa kavaĵo estas hemokoelo tra kiu sango kaj celoma likvaĵo cirkulas kaj kiu enfermas la plej multajn el la aliaj internaj organoj. Tiuj hemokoelaj regionoj funkcias kiel efika hidrostatika skeleto. La sango enhavas la spiran pigmenton hemocianinon kiel oksigeno-transportilo. La koro konsistas el unu aŭ pluraj paroj de *atria* (aŭrikloj), kiuj ricevas oksigenitan sangon de la brankoj kaj pumpas ĝin al la ventriklo, kiu pumpas ĝin en la aorton (ĉefa arterio), kiu estas sufiĉe mallonga kaj malfermiĝas en la hemokoelo. La disvolviĝo de moluskoj estas de apartas intereso en la afero de oceana acidiĝo ĉar la media streso estas rekonata kiel suferiganta la setliĝon, metamorfozon, kaj survivadon de la larvoj.

## Ekologio 
### Manĝado 
[eta|maldekstre|250px|Spuroj faritaj de surteraj gastropodoj per siaj raduloj, skrapante [verdalgojn el surfaco ene de forcejo.]]
La plej multaj moluskoj estas herbovoraj, paŝtiĝantaj algojn aŭ filtras nutrilojn. Por tiu paŝtado, du manĝostrategioj estas superregaj. Kelkaj nutriĝas je mikroskopaj, fibrecaj algoj, ofte utiligante siajn radulojn kiel "rastilon" por kombi supren la filamentojn de la marfundo. Aliaj manĝas makroskopajn "plantojn" kiel ekzemple fuko aŭ brunalgoj, raspante la plantsurfacon per siaj raduloj. Por utiligi tiun strategion, la planto devas esti sufiĉe granda por ke la molusko povu "sidiĝi" sur ĝi, tiel pli malgrandaj makroskopaj plantoj estas ne tiel ofte manĝitaj kiel siaj pli grandaj ekvivalentoj. Filtromanĝantoj estas moluskoj kiuj manĝas prenante izolitan materialon kaj manĝpartiklojn de akvo, tipe pasante la akvon tra siaj brankoj. La plej multaj konkoj estas filtromanĝantoj. Sakoglosaj mar-limakoj suĉas la sukon de algoj, uzante siajn unu-vicajn radulojn por trabori la ĉelajn murojn, dum limakoj de la grupo de Nudbrankuloj nome *Doridacea* kaj kelkaj de la grupo de *Vetigastropoda* nutriĝas je spongoj kaj aliaj manĝas hidroidojn. (Ampleksa listo de moluskoj kun nekutimaj manĝokutimoj estas havebla en la apendico de Graham, A. (1955).) 

## Klasifiko 
eta|210px|Sepio *Sepia officinalis*.
La nun vivantaj moluskoj havas tri gravajn klasojn, kies specioj vivas ĉefe enakve, nur malgranda parto de la gastropodoj vivas surtere.
* Gastropodoj (ekz. limako, heliko, nesalakvaj helikoj)
* Lamenbrankuloj (aŭ duvalvuloj) (ekz. ostro, mitulo)
* Cefalopodoj (ankaŭ kapopieduloj) (ekz. amonito, arkiteŭto, polpo, argonaŭto, sepio, naŭtilo)

## Lamarko 
Lamarko konsideris la moluskojn kiel **deka klaso** de organizo de animaloj el la plej simplaj (infuzorioj, polipoj, radiuloj, vermoj, insektoj, araknoidoj, krustuloj, anelidoj kaj ciripedoj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la moluskojn kiel la unua grupo kun nervoj finiĝantaj ĉe malperfekta cerbo; krome ili havas konkojn (paĝo 125).

## Homa interagado 
eta|maldekstre|Perlamoto.
Dum jarmiloj, moluskoj estis fonto de manĝaĵoj por homoj, same kiel por gravaj luksvaroj, precipe perloj, perlamoto, tiria purpura tinkturfarbo, bisino, kaj kemiaj kombinaĵoj. Iliaj konkoj estis utiligitaj ankaŭ kiel formo de valuto en kelkaj preindustriaj socioj. Kelkaj specioj de moluskoj povas mordi aŭ piki homojn, kaj kelkaj fariĝis plagoj por agrikulturo.

### Uzoj fare de homoj 
Moluskoj, aparte duvalvuloj kiel ekzemple konkoj kaj mituloj, estis grava nutraĵfonto ekde minimume la apero de anatomie modernaj homoj, kaj tio ofte rezultigis trofiŝkaptadon. Aliaj ofte manĝitaj moluskoj inkludas polpojn kaj kalmarojn, marhelikojn, ostrojn, kaj pektenojn. En 2005, Ĉinio respondecis pri 80% de la tutmonda moluskokaptado, retfiŝkaptanta preskaŭ 11 000 000 tunojn (11 000 000 longaj tunoj; 12 000 000 mallongaj tunoj). Ene de Eŭropo, Francio restis la industrigvidanto. Kelkaj landoj reguligas importadon kaj manipuladon de moluskoj kaj de aliaj marmanĝaĵoj, plejparte por minimumigi la venenriskon de toksinoj kiuj foje povas akumuliĝi en la bestoj.

[eta|dekstre|Bredejo de salakvaj ostroj en [Seram, Indonezio.|alt=Photo of three circular metal cages in shallows, with docks, boathouses and palm trees in background]]
La plej multaj moluskoj kun konkoj povas produkti perlojn, sed nur la perloj de duvalvuloj kaj de kelkaj gastropodoj, kies konkoj estas ŝirmitaj per perlamoto, estas valoraj. La plej bonkvalitaj naturaj perloj estas produktitaj de marostroj de la familio Pteriedoj, nome *Pinctada margaritifera* kaj *Pinctada mertensi*, kiuj vivas en la tropikaj kaj subtropikaj akvoj de la Pacifiko. Naturaj perloj formiĝas kiam malgranda fremda objekto iĝas blokita inter la mantelo kaj ŝelo.

La du metodoj de kulturaj perloj enigas aŭ "semojn" aŭ bidojn en ostrojn. La "semo"-metodo uzas grajnojn de ŝelgrundo de nesalakvaj konkoj, kaj troa rikoltlaboro por tiu celo endanĝerigis plurajn nesalakvajn konkajn speciojn en Sudorienta Usono. La perlindustrio estas tiel grava en kelkaj lokoj, ke gravaj monsumoj estas elspezitaj por monitorado de la sano de farmitaj moluskoj.

[eta|maldekstre|200px|[Bizanca Imperio|Bizanca imperiestro Justiniano la 1-a vestita per Tiria purpuro kaj portanta nombrajn perlojn|alt=Mosaic of mustachioed, curly-haired man wearing crown and surrounded by halo]]
Aliaj luksaj kaj altstatusaj produktoj estis faritaj de moluskoj. Purpuro, farita de la inkoglandoj de konkoj de la genro *Murex* "...havigis sian pezon en arĝento" en la kvara jarcento a.K., laŭ Teopompo. La eltrovo de nombregoj da konkoj de la genro *Murex* en Kreto indikas, ke la Minoanoj eble iniciatis la ekstraktadon de "imperia purpuro" dum la Mezo de la Minoa periodo en la 20-a ĝis 18-a jarcentoj a.K., jarcentojn antaŭe la Tirianoj. Marsilko estas fajna, rara, kaj valora ŝtofo produktita de la longaj silkecaj fadenoj (bisino) sekreciitaj fare de pluraj konkmoluskoj, precipe *Pinna nobilis*, por alkroĉi sin al la marlito. Prokopio, skribante pri la persaj militoj ĉirkaŭ 550 p.K., "deklaris, ke la kvin heredaj satrapioj (guberniestroj) de Armenio kiuj ricevis sian insignon de la romia imperiestro ricevis *klamis* (aŭ mantelojn) faritan de *lana pinna*. Ŝajne, nur la regantaj klasoj rajtis uzi tiujn *klamis*."

Moluskokonkoj, inkluzive de tiuj de cipredoj, estis utiligitaj kiel speco de mono (konkomono) en pluraj preindustriaj socioj. Tamen, tiuj "valutoj" ĝenerale deviis en gravaj vojoj de la normigita registar-apogita kaj kontrolita mono konataj de civilizoj industriaj. Kelkaj konko-"valutoj" ne estis utiligitaj por komercaj transakcioj, sed plejparte kiel socia statusindikiloj ĉe gravaj okazoj, kiel ekzemple nuptoj. Se uzite por komercaj transakcioj, ili funkciis kiel krudvara mono, kiel komercebla varo kies valoro deviis de loko al loko, ofte kiel rezulto de malfacilaĵoj en transporto, kaj kiu estis minacata per nekuracebla inflacio se pli efika transporto aŭ "orfebro-"konduto ekaperis.

#### Bioindikiloj 
Konkmoluskoj estas utiligitaj kiel bioindikiloj por monitori la sanon de akvaj medioj en kaj nesala akvo kaj en maraj medioj. Ilia populaciostatuso aŭ strukturo, fiziologio, konduto aŭ la nivelo de poluado kun elementoj aŭ kunmetaĵoj povas indiki la staton de poluadstatuso de la ekosistemo. Ili estas precipe utilaj ĉar ili estas sesilaj tiel ke ili estas reprezentanto de la medio kie ili estas provitaj aŭ metitaj. La specio *Potamopyrgus antipodarum* estas uzata ĉe kelkaj instalaĵoj de akvotraktado por testi ĉu estas strogen-imitaj poluantoj el industria agrikulturo.

### Damaĝoj al homoj 
#### Pikoj kaj mordoj 
[eta|upright|La ringoj de la bluringa polpo estas averta signalo; tiu polpo estas timoplena, kaj ĝia mordo povas mortigi.

Ĉiuj polpoj estas venenaj, sed nur kelkaj specioj prezentas signifan minacon al homoj. Bluringaj polpoj en la genro *Hapalochlaena*, kiuj vivas ĉirkaŭ Aŭstralio kaj Nov-Gvineo, mordas homojn nur se grave provokitaj, sed ilia [veneno mortigas 25% de homaj viktimoj. Alia tropika specio, nome *Octopus apollyon*, kaŭzas severan inflamon kiu povas daŭri pli ol monaton eĉ se traktite ĝuste, kaj la mordo de *Octopus rubescens* povas kaŭzi nekrozon kiu daŭras pli longe ol unu monato se netraktite, kaj kapdolorojn kaj malforton persistantan por ĝis semajno eĉ se traktite.

[eta|maldekstre|Vivaj konushelikoj povas esti danĝeraj al konkokolektantojn, sed estas utilaj al neŭrologiaj esploristoj. La efikoj de individuaj konus-konkaj toksinoj sur la nervaj sistemoj de viktimoj estas tre precizaj estantaj utilaj iloj por esplorado en [neŭrologio, kaj la eta grandeco de iliaj molekuloj faras facile sintezi ilin.

#### Malsanvektoroj 
eta|Haŭtovezikoj kreite per la penetro de Schistosoma . (Fonto: CDC)
Skistosomozo aŭ helika febro (ankaŭ konata kiel bilharcio, bilharziozo aŭ helikfebro), malsano kaŭzita de la verma genro *Schistosoma*, estas "dua nur post malario kiel la plej grava parazita malsano en tropikaj landoj. Laŭtaksaj 200 milionoj da homoj en 74 landoj estas infektitaj de la malsano - 100 milionoj en Afriko sole." La parazito havas 13 konatajn speciojn, du el kiuj infektas homojn. La parazito mem ne estas molusko, sed ĉiuj specioj havas nesalakvajn helikojn kiel gastigantoj.

#### Plagoj 
Kelkaj specioj de moluskoj, precipe kelkaj helikoj kaj limakoj, povas esti gravaj plagoj por kultivoj kaj kiam enkondukite en novaj medioj, povas malekvilibrigi lokajn ekosistemojn. Unu tia plago, la giganta afrika heliko *Achatina fulica*, estis enkondukita al multaj partoj da Azio, same kiel al multaj insuloj en la Hinda Oceano kaj Pacifika Oceano. En la 1990-aj jaroj, tiu specio atingis Karibion. Provoj kontroli ĝin per lanĉadoj de la predheliko *Euglandina rosea* pruvis katastrofa, kiam la predanto ignoris *Achatina fulica* kaj daŭriĝis por ekstermi plurajn indiĝenajn helikspeciojn, anstataŭe.

## Vidu ankaŭ 
* marisko

## Bildaro 

Dosiero:Sepiola atlantica.jpg|
Dosiero:Helix pomatia (Dourbes).jpg|
Dosiero:Antalis vulgaris.jpg|
Dosiero:Moerella donacina.jpg|
Turritella communis Turmschnecke.jpg|

## Notoj 
## Literaturo 
* Lamarko (Lamarck), *Filozofio zoologia'', 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo.