open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michel Renard

**Michel RENARD** [Mikaelo Renar] (1829-1904)

Naskis en Braine-l'Alleud; mortis en Bruselo.
Verkis en la valona, regiona lingvo el Belgio.

Li rifuzis parokestrejon por dediĉi sin al la laboristaj asocioj de la ĉefurbo. Lia sindonemo plenumita en malriĉeco allogis al li ĉies respekton, inkluzive tiu de malmoderaj kontraŭklerikaluloj, kaj ĉiu povas scii kiom maltolerema oni povis esti tiam en iu ajn klano.

Restas lia eksterordinara epika poemo *La aventuroj de Johano de Nivelles [prononcata *nivel*], la filo de sia patro*. Tiu legenda ulo, fame konata de ĉiuj Nivelles-anoj, kaj de multaj belgoj, estas figurita ĉe la sonorilaro de la kanonika preĝejo Sankta Gertruda. En la tria versio (de 1890), la verko enhavas dekdu kantojn. Temas pri burleska epopeo; la mirveko certigas unuecon de la poemo je ĉiu situacio ŝanĝo. Tiu verko estas skribita en propra valondialekto; la plej mirinda estas ke tiu lingvo ne ŝajnas artefarita.

(ĉerpo) : La aventuroj de Johano de Nivelles

           Jen do nia hejmrunda poezia ekfaro
           valonoj malŝtopu viajn orelojn, aŭskultu :
           tiu rakonto tuj estos infera afero
           kaj samtempe, amikoj, ĝi ŝajnos al vi bela.
           Ĉar mi parolos al vi pri fama Johan' d'Nivel
           nia Johan' nun videbl' fiera, "bajo"* kiel
           martelon en mano, alte sur sonorilturo.
           Johano ĉiam staranta kiel militkvatisto,
           ĉu neĝo, ĉu hajlo sur lian dorson amasas.
           Fabulo pri la plej maljuna valona estas,
           inda de ĉiuj niaj honorigoj kaj kantoj.

Renard, Michel
Kategorio:Valonlingvaj verkistoj
Arono

**Arono** estas vira persona nomo, laŭ la biblia persono Aaron.

## Konataj Aronoj 
* Aaron, biblia persono

### Esperantistoj 
* Aaron Chapman

## Vidu ankaŭ 
* Aarono

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Arnaldur Indriðason

**Arnaldur Indriðason**, nomata ankaŭ en latina alfabeto Indridhason aŭ Indridason (naskiĝis la  en Rejkjaviko) estas islanda verkisto. Li estas filo de la verkisto Indriði G. Þorsteinsson.

Diplomita pri historio, li estas ĵurnalisto kaj kritikisto pri kino. Li estas aŭtoro de pli ol dek krimromanoj, inter kiuj kelkaj fariĝis furoraĵoj de la libromerkato, vendataj en 26 landoj kaj tradukitaj en la lingvojn anglan, ĉeĥan, danan, finnan, francan, germanan, italan, nederlandan, norvegan, polan kaj svedan. Li loĝas en Rejkjaviko kun siaj edzino kaj tri infanoj. Arnaldur Indriðason ricevis kelkaj literaturajn premiojn.

## Verkoj 
## La ĉefa serio 
Krimromanoj pri la detektivo Erlendur Sveinsson, lia familio kaj partneroj: Sigurður Óli kaj Elínborg:

* 1997 – *Synir duftsins*
* 1998 – *Dauðarósir*
* 2000 – *Mýrin*
* 2001 – *Grafarþögn*
* 2003 – *Röddin*
* 2004 – *Kleifarvatn*
* 2005 – *Vetrarborgin*
* 2007 - *Harðskafi*
* 2008 - *Myrká*
* 2009 - *Svörtuloft*

### Aliaj romanoj 
* 1999 – *Napóleonsskjölin*
* 2003 – *Bettý*

### Aliaj verkoj 
* 2000 – *Leyndardómar Reykjavíkur 2000* (unu ĉapitro)

Kategorio:Islandaj verkistoj
Kategorio:Verkistoj de krimromanoj
Kategorio:Personoj de Rejkjaviko
Nicolas Defrêcheux

**Nicolas Defrêcheux** (naskiĝis en 1825 en Lieĝo, mortis en 1874) estas valona verkisto.

De li la valona muzo ekhavas novan dirmanieron "*Lasu min plori*" estis eldonata de la gazeto "Le Journal de Liège" [La Ĵurnalo de Lieĝo] la 23-an de junio 1854. Tiu verko tuj fulme sukcesis, parte dank'al moda melodio de franca komponisto.

Tiu unua sukceso estis de dua sekvita en 1856, la "Kraminjono" (populara danco, kies gedancantoj sinsekvas unuvice intertenantaj sin per la manoj). "Ĉu vi vidis onin preterpasi?". Tiu-ĉi estis tiom sukcesa, ke lieĝanoj finfine kreis la Lieĝan Asocion pri la Valona Literaturo, kiu estis definitive disvolvonta la dialektan literaturon. Kun Defrêcheux vere ekas la valona liriko.

Lirismo kaj kanzono reale disiĝis nur je la fino de la jarcento; tamen tiu disiĝo estis jam komencinta. Eĉ tro nete, ĉar la delikata kaj nuanca Defrêcheux-a lirismo naskis imitantojn, kiuj konfuzis sentemon kaj delikatecon kun sentimentaleco kaj afekteco.

                          Lulkanto
                          ________

                    Ekdormu en via lulilo,
                    la nokto la teron envolvas;
                    la junaj birdetoj kunkaŭras
                    jam sub la patrina flugilo.

                    Kunŝovu palpebrojn tiam glatajn
                    je blondokulharoj randatajn:
                    mi vidis, sur sojlo staranta
                    la polvoviraĉon* venantan,

                    Sendinte vin benis min Dio:
                    pli roza ol pulpo la fraga,
                    ol ĝia floreto blanka,
                    vi estas por mia feliĉo.

                    Tuj kiam vi tutendormiĝos
                    l'anĝeloj ĉielaj alvenos;
                    sed ilin jam vidis vi, bebo,
                    ĉar al vi ekridis la lipoj!

                * Mita ulo, kiu dormigis infanojn per ĵeto de sableroj en iliajn okulojn.

Kategorio:Valonaj verkistoj
Kategorio:Valonlingvaj verkistoj
Satelita ŝtato

**Satelita ŝtato**, aŭ laŭ pli malnova vorto (por ŝtatoj de la antikvo kaj mezepoko) **vasaloŝtato** estas nomigo por pli eta ŝtato, kiu troviĝas en dependa rilato de pli granda ŝtato. Ofte satelitaj ŝtatoj nur formale estas suverenaj, sed praktike politike dominiĝas de la pli forta ŝtata organismo. Klasikaj ekzemploj de la 20-a jarcento estas ekzemple la ŝtatoj, kiuj dum la periodo de la Dua Mondmilito estas sub kontrolo de Nazia Germanio aŭ Italio, sed formale restis suverenaj (Francio de Vichy, Slovakio, Kroatio, Montenegro), aŭ la ŝtatoj de la Varsovia pakto, kies politiko grandparte dominiĝis fare de Sovetunio. 

La vorto uzas la bildon de satelito, do de eta natura aŭ artefarita ĉiela korpo, kiu troviĝas en la gravito de pli granda planedo, cirkulas ĉirkaŭ ĝi kaj devas moviĝi laŭ la vojo de la granda ĉiela korpo. 

La koncepto ne estas nova: Ekde kiam dum la homa historio ekestis ŝtatoj kaj poste imperioj, ankaŭ ekestis vasaloŝtatoj (samkiel feŭdismaj regantoj havis malpli fortajn nobelojn, kiuj estis ligitaj al ili kiel vasaloj). Ofte la imperioj unue venkis malamikan ŝtaton en milito kaj reduktis ĝin al vasaloŝtato dependa de la propra regno, por tamen poste en dua milito konkeri la vasaloŝtaton, neniigi ĝin kaj ekspansie integrigi la teritorion en la propran regnon. Tiun sorton ekzemple havis la Punika Imperio ĉirkaŭ la urbo Kartago, kiu estis potenca mararmea ŝtato, ĝis ĝi per malvenko de la Dua Punika Milito dum la jaro -201 iĝis vasaloŝtato de la Romia Imperio, kaj tamen 55 jarojn poste dum la Tria Punika Milito esti tute konkerita fare de la imperio de Romo.

## Vidu ankaŭ
* De iure

## Referencoj 
Kategorio:Politiko
Kategorio:Reĝimoj
Historio de Barato

Post antaŭaj tiudirektaj luktoj kaj partopreno de hindia soldataro en la Dua Mondmilito la 15an de aŭgusto de 1947 Barato sendependiĝis de Britio. Unu el la plej influaj gravuloj de tiu periodo estis Mohandas Karamchand Gandhi, kiu post helpi decidege tiun sendependecon estis mortigita de fanatika hinduo. Post la sendependiĝo eksplodis teruraj malfacilaĵoj inter hindiaj islamanoj kaj hinduistoj, kio igis la **partigon de la lando en du**: la nuna Barato kaj Pakistano, tiam dividita en du zonoj, la okcidenta (nuna Pakistano) kaj la orienta (nuna Bangladeŝo).

Dum granda parto de sia historio, Barato estis regita de la partio Barata Nacia Kongreso. Ĝi estis fondita multe antaŭ la sendependeco de la lando, kaj estis dum longa tempo konsiderata kvazaŭ simbolo de tiu ĉi. Ĝi estis dum longa tempo estrata de anoj de la familio Nehru-Gandhi, tio estas, de la unua ĉefministro Jawaharlal Nehru, lia filino Indira Gandhi, kaj ties filoj Rajiv kaj Sanjay, bofilino Sonia kaj nepoj. Al Nehru sekvis Gulzarilal Nanda. Dume estis la prezidentoj de Barato Rajendra Prasad kaj Sarvepalli Radhakrishnan.

Indira Priyadarshini Gandhi plej konata kiel Indira Gandhi estis ĉefa reganto de la lando ekde la 19a de januaro de 1966 ĝis la 24a de marto de 1977, kaj ekde la 14a de januaro de 1980 ĝis sia morto en la 31a de oktobro 1984. Ŝi estis la ununura filino de Jawaharlal Nehru, la unua Ĉefministro de Barato. Ŝi havis la saman nomon "Gandhi" sed ŝi ne estis parenco de Mahatma Gandhi). Dum sia epoko, ŝi estis unu el la plej gravaj registoj tutmondaj (kaj unu el la malmultaj registinoj) kaj tiam Barato estis unu el la plej gravaj landoj de la movado de neflankaj landoj.

La Barata Nacia Kongreso regis la centran registaron preskaŭ seninterrompe ĝis 1977. Inter tiu jaro kaj 1980, koalicio estrata de la Janata Partio venkis en la balotoj. Nova malvenko de la Kongreso okazis en 1989, fare de la Janata Dal, kiu nur konservis al povon dum du jaroj.

Inter 1996 kaj 1998, ekzistis pluraj ŝanĝoj, kun venko unue de la dekstra hindunaciista partio Baratija Janata Partio (BJP) kaj poste de la maldekstra koalicio Unuiĝinta Fronto. En 1998, la BJP formis la nacian Demokratan Aliancon kun aliaj lokaj partioj, kaj regis dum la tuta 5-jara periodo.

La Kargila Milito, konata ankaŭ kiel Kargila konflikto, estis armita konflikto inter Barato kaj Pakistano kiu okazis inter majo kaj julio 1999 en la Kargila distrikto de Kaŝmiro kaj aliloke en la Linio de Kontrolo (LK).

En la lastaj balotoj, en 2004, la Kongreso, estrita de Sonia Gandhi, venkis surprize, kaj, apogite de pli malgrandaj maldekstraj partioj, sukcesis formi registaron. La 22-an de majo de 2004, la siko Manmohan Singh de la Barata Nacia Kongreso, estis nomumita ĉefministro de Barato.

Komence de la 21-a jarcento Barato estas kun Ĉinio unu el la plej gravaj landoj de la disvolviĝanta Azio pro siaj teritoria amplekseco, siaj enormaj loĝantaroj kaj la pezo de siaj ekonomioj.

## Vidu ankaŭ 
* Ribelo de Sipajoj
* *La infanoj de noktomezo*


Kategorio:Hinduismo
Ejaka lingvo

La **Ejaka Lingvo** estas nun mortinta Na-denéa lingvo, kiu estis historie parolata en Sudcentra Alasko, proksima al la buŝo de la rivero Kupro. La 21-an de januaro 2008, la lasta denaska parolanto mortis, tribestro Marie Smith Jones. 

Marie Smith (1918-2008) de Cordova estis la lasta parolanto de la lingvo.  Ŝi ankaŭ estis la lasta plen-sanga ejak(in)o.  Pro la formortado de siaj aŭtoĥtonaj parolantoj, la ejaka iĝis afiŝ-infano por la batalo kontraŭ lingva estingiĝo.

## Historio 
Notendas, ke la disvastigo de la angla kaj subpremo de indiĝenaj lingvoj far usonaj aŭtoritatoj ne estis la sola kaŭzo de la malkresko de la ejaka lingvo.  La alnorda migrado de la popolo Tlingit ĉirkaŭ Yakutat en antaŭkontaktaj tempoj kuraĝigis la uzon de la tlingita prefere al la ejaka laŭ multe el la Pacifika Bordo de Alasko.  La ejaka estis ankaŭ sub premo de siaj najbaroj okcidentaj, la popolo Alutiiq de Princo William Sound, aldone al ioma premo de la popolo de la valo de la rivero Kupro.  La ejaka kaj la tlingita kulturoj komencis kunfandi laŭ la Golfa Bordo, kaj nombro da  ejake parolantaj grupoj iĝis absorbitaj de tlingitaj loĝantaroj de la Golfa Bordo.  Ĉi tio rezultigis la anstataŭon de la ejaka per la tlingita inter la plejparto de la miksitaj grupoj post kelkaj generacioj, kiel raportita en tlingitaj buŝaj historioj de la areo.  Ĉi tiu procezo estis tamen tute libervola, en akra kontrasto al la perfortaj klopodoj de la usona registaro dum la epoko teritoria.

## Klasifiko kaj parencaj lingvoj 
La plej proksimaj parencoj de la ejaka estas la Atabaska lingvaro.  La ejak-atabaska aglomero, kune kun la tlingita, formas bazan dividon de la na-denéa lingva filumo.

Multaj tlingitaj lok-nomoj laŭ la Golfa Bordo estas derivitaj de nomoj en la ejaka; ili havas obskurajn aŭ eĉ sensencajn signifojn en la tlingita, sed buŝa tradicio konservas multajn ejakajn etimologiojn.  La ekzisto de ejake-derivitaj tlingitaj nomoj laŭ la plejparto de la bordo al Sudorienta Alasko estas forta indikaĵo, ke la antaŭhistoria areo de la ejaka estis iam treege pli granda ol ĝi estis je la tempo de eŭropa kontakto.  Ĉi tio konfirmas kaj tlingitajn kaj ejakajn buŝajn historiojn de migrado ĉie en la regiono.
 
## Konsonantoj

## Vokaloj 

 
::Vokaloj sekvitaj de "n" estas nazaligitaj.
 
## Bibliografio
* Krauss, Michael E., ed. 1982. In Honor of Eyak: The Art of Anna Nelson Harry. Fairbanks: Alaska Native Language Center. ISBN 0-933769-03-2 (~Honore al Ejako: La Arto de Anna Nelson Harry)
* New Yorker, June 6, 2005: "Last Words, A Language Dies" by Elizabeth Kolbert ("Lastaj Vortoj, Lingvo Mortas" de Elizabeto Kolbert)

## Eksteraj ligiloj 
* Aŭtoĥtona Vilaĝo de Eyak (oficiala hejmpaĝo de la Tribo)
* From Stewards to Shareholders: Eyaks Face Extinction (~De Stevardoj al Akciuloj: Ejakoj alfrontas estingiĝon) (intervjuo)
* Alaska Aŭtoĥtona Lingva Centro
* Eyak Konservada Koncilio 
* La Eyak Korporacio (ANSCA Korporacio)

Kategorio: Mortintaj indianaj lingvoj de Nordameriko
Kategorio: Na-denea lingvaro
Kategorio: Lingvoj laŭ alfabeto
Kategorio: Indianaj lingvoj de Alasko
Ekspansio

**Ekspansio** laŭ PIV estas

# en sociaj rilatoj, la plivastiĝo kaj plietendiĝo de ies influo aŭ povo,
# en ekonomiko, la pligrandiĝo de ekonomika faktoro, 
# en fiziko, la dilatiĝo aŭ dispremiĝo de gaso aŭ de vaporo en aparato aŭ maŝino (Vd artikolon dilatkoeficiento) kaj
# en kosmologio, la ekspansio de la universo estas la nomo de la fenomeno, kiu vidas grandskalajn objektojn konsistigantajn la universon  malproksimiĝi unu de la alia.

La **ekspansiemo** estas soci-scienca teorio, laŭ kiu regno nature emas al ekspansio.

Kategorio:Politiko
Kategorio:Fiziko
Kategorio:Ekonomiko
Jakov Ĥozijev

**Jakov ĤOZiJEV** (osete *Хозиты Яков*; naskiĝis la 8-an de februaro 1916 en montara Nord-Osetio, mortis la 9-an de julio 1938 en Orĝonikidze, nun Vladikavkaz), elstara oseta poeto.

La gepatroj de Jakov, kune kun multaj aliaj montaranoj, translokiĝis al apudmontara plataĵo en 1922 kaj ekloĝis en la vilaĝo Kirovo. En 1930 Jakov Ĥozijev finis mezlernejon kaj ekstudis en Orĝonikidze. Ekde infanaĝo li verkis poezion en sia denaska (oseta) lingvo.

Malgraŭ la ioma studo en agrikultura speciala lernejo, en 1932 li serioze dediĉis sin al literaturo, studentiĝinte en literatura fakultato de la Nord-Osetia Pedagogia Instituto (nun universitato). En la 1930-aj jaroj en Nord-Osetio estis eldonataj 14 ĵurnaloj kaj revuoj en la oseta lingvo: en ĉiuj ili ekde 1932 aperadis verkojn de Ĥozijev.

En 1936, fininte la pedagogian instituton, Jakov Ĥozijev komencis doktoriĝajn studojn ĉe la Nord-Osetia Scienc-Esplora Instituto. Li ne finstudis tie kaj ne iĝis doktoro pri filolologio pro sia subita morto la 9-an de julio 1938: li dronis dum naĝado en la rapida rivero Terek. Tiam li estis nur 22-jara.

## Verkado 
Jakov Ĥozijev verkis plurajn poeziaĵojn. Li havis tre klaran lingvaĵon kaj bonan ritmon. Kelkaj liaj poeziaĵoj eniras la nepran studplanon pri la oseta literaturo en mezlernejoj de la respubliko.

Lia ĉeftemo estis renovigo de la patrio, nova vivo kun soveta potenco, revoj pri eĉ pli feliĉa estonteco. Krom tio li verkis por infanoj (pri diligento en mezlernejo kaj aliaj temoj) kaj multe tradukis el diversaj poetoj, ĉefe rusaj (Aleksandr Puŝkin, Miĥail Lermontov, Vladimir Majakovskij kaj aliaj).

Jakov Ĥozijev ankaŭ okupiĝis pri literatura kritikado; li ankaŭ partoprenis kompiladon de literaturaj kolektoj por instrui osetan literaturon en mezlernejoj.

Kategorio:Osetaj poetoj
Orienta platgermana lingvo

La **orienta platgermana lingvo** (aŭ **orienta malaltgermana lingvo**) estas grupo de platgermanaj lingvaj dialektoj parolata en nordorienta Germanio kaj ankaŭ fare de malplimultoj en norda Pollando. Kune kun la okcidenta branĉo de la platgermana, ĝi konsistigas la platgermanan lingvon.

## Parencaj lingvoj 
La orienta platgermana lingvo apartenas al la dialekta kontinuaĵo de la kontinentaj okcidentaj ĝermanaj lingvoj.

En la okcidento ĝi fande enfadiĝas en la okcidentan platgermanan lingvon. Tian distingon oni kutime faras atentante la pluralajn finaĵojn de la verboj: En la orientaj platgermanaj tiuj finaĵoj estas bazitaj sur la malnova unua/tria-persona finaĵo: *-e(n)*, dum ke la okcidentaj platgermanaj finaĵoj estas bazitaj sur la malnova dua-persona finaĵo: *-(e)t*. La diskategoriigon de la platgermanaj lingvaj dialektoj en orientan kaj okcidentan grupojn ne faras ĉiuj lingvistoj.

En la sudo, ĝi enfadiĝas en la orienta centra germana. La diferenco estas ke la diversajn orientajn platgermanajn lingvojn ne afektis la altgermana konsonanta ŝovo. La areoj afektitaj de la altgermana konsonanta ŝovo estas ankoraŭ disvastiĝanta hodiaŭ, aparte la berlina dialekto, kiu estas gajnanta super la brandenburga dialekto de kiu ĝi estas ĉirkaŭita.

## Dialektoj 
Orientaj platgermanaj lingvaj dialektoj estas:
* En Germanio:
** la brandenburgia (en Brandenburgio)
** la meklenburgia-antaŭpomeria (en Meklenburgio-Antaŭpomerio)
* En Pollando:
** la malalta prusa (parolata de malplimultoj ĉirkaŭ la urbo Gdansko (historie ĝis 1945 Dancigo) en norda Pollando; preskaŭ estingiĝinta ekde 1945; laŭ iuj ĝi inkluzivas la Plautdietsch (vidu sube)
** la orienta pomeria dialekto (parolata de malplimultoj en Pomerio kaj Brazilo; parto de la pomeria dialekta grupo)

Ĝi ankaŭ inkluzivas:
* la plaŭtdiĉa (devenanta de okcidenta Prusio), kiu estas parolata de menoanoj en Nordameriko kaj kelkaj aliaj lokoj en la mondo, aparte en amerikaj landoj.
* la berlina (en Berlino) estis versio de la brandenburga en mezepokaj tempoj ĝis ĝi disiĝis; ĝi estas nun konsiderata kiel orient-meza germana dialekto.

La *Baltendeutsch* estas alt-germana variaĵo influita de la orienta platgermana lingvo antaŭe parolata de germanaj baltoj en nuna Estonio kaj Latvio.

## La Patro Nia en Plautdietsch 
: Ons Voda em Himmel,
: lot dien Nome jeheilicht woare;
: lot dien Ritjdom kome;
: lot dien Welle jedone woare,
: uck hia oppe Ed, soo aus em Himmel;
: jeff ons Dach fe Dach daut Broot, daut ons fehlt;
: en vejeff ons onse Schult,
: soo aus wie den vejewe, dee sich jeajen ons veschuldicht ha;
: en brinj ons nich en Vesetjunk nenn,
: oba rad ons von Beeset.

## Verkistoj 
Fritz Reuter estas iu el la plej famaj platgerman-lingvaj verkistoj.

## Vidu ankaŭ 
* Prusio

## Eksteraj ligiloj 
* retejo de la asocio *Plautdietsch Freunde e.V.*

Kategorio:Platgermana lingvo
Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto
Reĝimo de Vichy

La **reĝimo de Vichy** (), en Esperanto ankaŭ foje **Viŝia Francio**, estas la registaro de Francio post la milita malvenko de la ŝtato kontraŭ la atakinta Tria Regno, la Okupacio de Francio kaj la sekva konstitucia ŝanĝo de la 17-a de julio 1940. La reĝimo de Vichy sekvis la Trian Respublikon de Francio kaj ekzistis ĝis la jaro 1944. Ĝi havis sian sidejon en la tradicia baneja urbeto Vichy (prononco ''Viŝi' '') en la franca regiono Aŭvernjo.

## Formala suvereneco 
Laŭ internacia juro la reĝimo de Vichy regis la tutan Francion kun la escepto de Alzaco kaj Loreno, kiuj estis historie je signifa parto germanlingvaj regionoj kaj dum la atako de Nazia Germanio estis okupitaj de la faŝisma armeo, kaj sekve integritaj en la Germanan Regnon.
Krome eta regiono en la sudoriento de la ŝtato (kun la urboj Monako kaj Nico) estis okupita de faŝisma Italio, kvankam tiu okupo kun la registaro de nazia Germanio kaj la Francio de Vichy ne estis interkonsentita kaj de ili estis nur tolerita.

## Faktaj cirkonstancoj 
eta|dekstra|300ra|la nazie okupita zono de Francio (rozkolore) norde kaj la teritorio de la reĝimo de Vichy (helverde) sude
Fakte la regoteritorio de la registaro de Vichy nur ampleksis 60 procentojn de la teritorio de kontinenta Francio kaj la transmarajn teritoriojn. La resto de Francio estis administrata de nazie germania armeestro en Parizo, kaj la pleja nordo de la ŝtato (departementoj Nord kaj Pas-de-Calais) de germania armeestro en Bruselo. En la nazie okupita zono de Francio ĉiuj leĝoj de la reĝimo de Vichy nur ekvalidis, kiam la germana armeestro eksplicite jesis kaj subskribis ilin. Sed ankaŭ en la teritorio de la reĝimo de Vichy, la franca registaro fakte ne estis sendependa de la milite venkinta nazia Germanio: eblas nomi la Vichy-an reĝimon satelita ŝtato de Nazia Germanio.

Kiam la Aliancanoj kontraŭ nazia Germanio dum novembro 1942 ekokupis nordan Afrikon kaj la germana diktatoro Hitlero ekkalkulis per invado de lia "fortikaĵo Eŭropo" fare de la malamikoj, la faŝismaj armeoj de Germanio kaj Italio ankaŭ okupis la teritorion de la reĝimo de Vichy. Post la invado de la Aliancanoj en Normandio la nazioj enkarcerigis la anojn de la registaro de Vichy dum aŭgusto 1944 kaj transportis ilin al la urbo Sigmaringen en la (ankoraŭ) nazia Germanio.

## Estro 
La nomo de Philippe Pétain, kiel ŝtatestro de la Reĝimo de Vichy, rilatas al la armistico de junio 1940 kaj al la fifama, germanfavora reĝimo, kiu subtenis nazian Germanion.

## Aliaj gravuloj 
* Philippe Henriot
* Pierre Laval
* Robert Paxton
* Rastado de la Vintra Ciklodromo
* Provizora registaro de la Franca Respubliko


Kategorio:Historio de Francio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1940
Kategorio:Vichy
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1944
Nacia Galerio de Skotlando

eta|dekstra|350px|La Nacia Galerio de Skotlando, vidita sude.
La **Nacia Galerio de Skotlando** () estas la ĉefa arta muzeo de Skotlando, kaj situas en Edinburgo. La galerio estis konstruita laŭ novklasika stilo, kaj etendiĝas sur monteto nomita The Mound, inter du partoj de la ĝardeno *Princes Street Gardens*.

La galerio estis konstruita fare de William Henry Playfair, kaj estis inaŭgurita en 1859. Ĝi entenas la plej vastan skotlandan kolekton de eŭropaj skulptaĵoj aŭ pentraĵoj, ekde la Renesanco ĝis post-impresionismo. Inter la ekspoziciitaj artistoj, oni povas mencii Paul Gauguin, Diego Velázquez, El Greco, Sandro Botticelli, Paul Cézanne aŭ Claude Monet.

## Vidu ankaŭ 
* Edinburgo
* Skota Nacia Galerio de Moderna Arto

## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Muzeoj en Skotlando
Kategorio:Edinburgo
Klaroskuro

[eta|dekstra|300px|*Novnaskita infano*Fare de [Georges de La Tour, 1645/164876 x 91 cm, Belarta muzeo de Rennes]]
**Klaroskuro** (el la itala *Chiaroscuro*) estas grafika tekniko, per kiu klaraj partoj de desegnaĵo aŭ pentraĵo apudas tre malhelajn partojn, tiel kreante krudajn kontrastojn. Tiu tekniko aperis dum la Renesanco, sed spertis klimakson danke al Caravaggio kaj al liaj disĉiploj. Aliaj artistoj sekve utiligis *chiaroscuro*, ekzemple Rembranto.

En la pentraĵoj de Caravaggio, la tekniko fakte havas simbolan signifon: la surtera mondo estas tre obskura, dum la interveno de Dio okazigas subitan lumon. Sed *Chiaroscuro* cetere eblas pliigi la patoson de iu verko, rigidigi sintenojn aŭ obteni pli da reliefo.

## Vidu ankaŭ 
* Sfumato
* Georges de La Tour
* Caravaggio
* Joseph Wright of Derby
* Nigra filmo, la simile videbla nigrablankan efikon

Kategorio:Pentrado
I.r.

dekstra|eta|i. kaj r. aŭstra-hungara blazono (1915)
**i. r.**, **i. kaj r.** kaj **r.** estas mallongigoj el periodo de Aŭstrio-Hungario.

;i.r.
mallongigo por *imperiestra-reĝa* - ĝi estis uzata por markigo en titolo de oficejoj de aŭstria parto de la monarkio.

;i. kaj r.
mallongigo por *imperiestra kaj reĝa* - ĝi estis uzata por markigo en titolo de oficejoj komunaj al Aŭstrio kaj Hungario

;r.
mallongigo por *reĝa* - ĝi estis uzata por markigo en titolo de oficejoj en hungara parto de la monarkio.

Kategorio:Mallongigoj
Kategorio:Aŭstrio-Hungario
Kategorio:Rilatoj de Aŭstrio kaj Ĉeĥio
Alcácer do Sal

**Alcácer do Sal** estas portugala urbo, kiu apartenas al Distrikto Setúbal, regiono Alentejo kaj subregiono de Marborda Alentejo kaj enhavas ĉirkaŭ 9,100 loĝantojn.

## Geografio
Ĝi estas sidejo de municipo tre ampleksa pro ĝiaj 1,479,94 km² sed ne tiom loĝata pro ties apenaŭ 14,287 loĝantoj (2001), subdividita en 6 komunumoj. La municipo limas norde kun la municipoj de Palmela, Vendas Novas kaj Montemor-o-Novo, nordoriente kun Viana do Alentejo, oriente kun Alvito, sude kun Ferreira do Alentejo kaj kun Grândola, okcidente ankaŭ kun Grândola, tra fadeno de la estuaro de la rivero Sado kaj nordokcidente tra tiu estuaro de Sado kun Setúbal.

La komunumoj de Alcácer do Sal estas la sekvaj:

* Comporta
* Santa Maria do Castelo (Alcácer do Sal)
* Santa Susana
* Santiago (Alcácer do Sal)
* São Martinho
* Torrão

En Alcácer do Sal naskiĝis la fama matematikisto Pedro Nunes kaj en Torrão Bernardim Ribeiro.

Alcácer do Sal estas ĝemelita kun la franca urbo Bondy.

## Historio 
**Alcácer do Sal** estas unu el la plej malnovaj urboj de Eŭropo, fondita antaŭ la 1000 a.K. de la fenicoj. Kiel la najbaraj kaj ankaŭ fenicaj urboj Lisbono e Setubalo, produktis salon, fiŝon, ĉevalojn por eksportado kaj manĝaĵojn por la ŝipoj kiuj komercis stanon kun Kornvalo.

Dum la epoko de la araboj ĝi estis ĉefurbo de la provinco de *Al-Kassr*. Afonso la 1a de Portugalio konkeris ĝin en 1158. Rekonkerita de la maŭroj, nur dum la reĝado de Afonso la 2a de Portugalio, kaj per la helpo de ŝiparo de krucistoj, la urbo estis finfine finkonkerita de la kristanoj kaj estis ĉefurbo de la Ordeno de Santiago.

## Vidindaĵoj 
Estas tre interesa kastelo (de kie bela rigardejo kaj pejzaĝo), preĝejoj, mezepokaj konstruaĵoj, riverhaveno kaj rivero kun tipaj boatoj. Proksime estas vizitindaj trankvilegaj senhomaj plaĝoj.

## Vidu ankaŭ 
* Alcácer do Sal (stacidomo)
* Pinheiro (stacidomo)
* Somincor (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Fotoj de ALCÁCER DO SAL
* Alcácer do Sal vidata de al-Farrob 


Kategorio:Urboj de Portugalio
Kategorio:Municipoj de Portugalio
Simon de Harlez

**Simon de HARLEZ** [HarLE] (1700-1782) estis belga verkisto kaj dramisto kiu verkis en la Valona lingvo.

Li naskiĝis en Lieĝo, kaj estis kastenalo, ekleziano, konsilanto de la lieĝa princo-episkopo Charles-Nicolas d'Oultremont.

Li kontribuis al la valona literaturo, verkante i.a. "La Hipokondriuloj", dialogo inter korposuferanto (Masbruĝi) kaj memsosuferanto pro malfeliĉa amo (Hulpe).

Ĉerpo:

              Diro de Masbruĝi
              _________________

        Ha! Mi neniam povus vin kompati
        vi kulpas : kial vin ne defendi?
        Kiu ne volas bruli fajron fuĝas.
        Ĉu melankoli- aŭ mutem-ulo,
        se sian kapton iomete helpas,
        ardiĝeblos pli ol alia homo.

        L'amo neniam perdas sian povon:
        iĝas oni amanto tiom facil'
        ne gravas ĉu tristeco aŭ ĝojeco.
        Kiam al junulo plaĉas junulin',
        tiu-ĉi disorĉisto kvatadinte,
        laŭiris jam duonon de la vojo.

Kategorio:Valonaj verkistoj
Kategorio:Valonlingvaj verkistoj
Kategorio:Mortintoj en 1782
Marteno

**Marteno** estas vira persona nomo latindevena, derivita de la romia dio Marso.

**Nacilingvaj formoj** de Marteno:

* Мартин (bulgare)
* Martin [marťin] (ĉeĥe)
* Marten, Martin (estone)
* Martti (finne)
* Martin (france)
* Martin 
* Martín (hispane)
* Márton (hungare)
* Martino (itale)
* Maarten (nederlande)
* Marcin (pole)
* Martinho, Martim, Martins, Martiniano, Martino (portugale)
* Мартин (ruse)
* Martin [martin] (slovake)

**Marteno** povas referenci al:

## Personoj 
* Marteno, slovaka muzikisto
* Marteno de Brago, kristana verkisto de Brago
* Marteno de Tours, sanktulo, kristana episkopo de Tours
* Marteno la 1-a (Aragono), reĝo de Aragono
* Marteno la 1-a (Sicilio), reĝo de Sicilio
* Marteno la 1-a, papo
* Marteno la 4-a, papo
* Marteno la 5-a, papo
* Marteno Bucero, protestanta reformisto
* Marteno Lutero, fondinto de protestantismo.

## Lokoj 
* Martin, antaŭe Turčiansky Svätý Martin, urbo en Slovakio
* Marteno-kazerno, soldatejo en Erfurto (Germanujo).

## Vidu ankaŭ 
* Sankta Marteno (apartigilo)
* Saint-Martin (apartigilo)

Kategorio:Viraj personaj nomoj
Kategorio:Apartigiloj
Martin

:*Tiu ĉi artikolo temas pri la urbo en Slovakio. Por la persona nomo vidu Marteno*.
**Martin** (ĝis la jaro 1950 **Turčiansky Svätý Martin**), hungare **Turócszentmárton** [turocsentmArton], germane **Turz-Sankt Martin** kaj latine *Sanctus Martinus* / *Martinopolis*) estas distrikta urbo kun 60 000 loĝantoj situanta en regiono Žilina en distrikto Martin en nordokcidento de Slovakio.
eta|maldekstre|Precipa placo de Martin

## Historio 
La unua skriba mencio devenis el 1264. La urbonomo devenis el la departemento kaj patrono de la preĝejo. Ĝi urbiĝis en 1340. La husanoj forbruligis ĝin en 1433, sed la urbo evoluis kaj en 1489 akiris ankaŭ rajtojn de kampurbo. En 1861 okazis granda kunveno de slovakoj, kie ili postulis aŭtonomion. Tie funkciis kultura asocio Matica slovenska inter 1863-1875 kaj post 1918. En 1888 meblofabriko, en 1893 bierofabriko ekfunkciis. Fine de la 19-a j.c. konstruiĝis granda rondirado de fervojo, kiu ligis urbojn Budapeŝto-Miskolc-Kassa-Poprád-Liptószentmiklós-Turócszentmárton-Zsolna-Nagyszombat-Pozsony-Vác-Budapeŝto. En 1910 loĝis en la urbo 4113 da homoj (2720 slovakoj, 934 hungaroj, 392 germanoj). La urbo estis longe distriktejo de Turóc. En 1918 oni proklamis union al Ĉeĥio. En 2002 en la urbo la slovakoj havis 95%.
eta|Centro de Martin
[eta|Martin, orienta vido de sur [Martinské hole]]

## Vidindaĵoj 
* preĝejo omaĝe al Marteno el la 13-a jarcento
* luterana preĝejo el 1784
* departementa domo el 1746
* muzeo el 1931
* Slovaka nacia tombejo

## Famuloj 
* En la iama eksvilaĝo Prékopa (nuntempa urboparto de Martin) naskiĝis hungara historiisto Alajos Mednyánszky.
* En la iama Turócszentmárton naskiĝis hungara geologo Miklós Aldobolyi Nagy

## Ĝemelurboj 
*  Jičín, Ĉeĥio
*  Karviná, Ĉeĥio
*  Gotha, Germanio
*  Hoogeveen, Nederlando
*  Kalisz, Pollando
*  Baĉki Petrovac, Serbio

## Esperanto 
En Martin okazis de la 24-a ĝis 27-a de majo 2007 kongreso de SKEF kaj de la 12-a ĝis 20-a de julio 2013 Somera Esperanto-Studado kun partopreno de 230 personoj el 27 landoj.

En Martin loĝas la redaktoro de la revuo *Juna Amiko* de ILEI, Stano Marček kaj tie funkciis la Slovaka Esperanto-Instituto.

## Vidu ankaŭ 
* Slovaka Nacia Biblioteko

## Referencoj 
Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Municipoj en distrikto Martin
Kategorio:Distriktaj urboj en Slovakio
Vinkultivado

eta|Vinberoj
**Vinkultivado** estas la agrikultura kultivado de vinberoj por sekva produktado de vino.

eta|maldekstra|Permana rikolto de vitoj
Detale, vinkultivado inkluzivas ĉiujn paŝojn de la vinokreado - de la elekto de dekliva kaj sunriĉa tereno kun taŭga grundo por planto de vitoj tie tra la rikolto de la vinberoj en la vitejo ĝis la fermentado de vinbera suko al vino en plej taŭgaj cirkonstancoj. Vinberoj tamen ne necese iĝas vino, sed ankaŭ produktiĝas por vendado kiel freŝaj beroj, por sekigo kaj vendado kiel sekvinberoj, por trinkado de vinbera suko, kaj por fermentado ĝis ŝaŭmvino kaj vinaj brandoj pli alkoholoriĉaj ol vino.

Inter la taskoj de vinkultivisto estas la kontrolado kaj laŭeble ekologia kontraŭbatalo de vitaj malsanoj, kontrolado kaj influo de la vitokresko, la ĝustatempa rikolto de la beroj, posta sukigo de ili kaj - se la celo estas vino - la taŭga stokado por fermentado de la vinbera suko.

## Vidu ankaŭ 
* Vinbero
* Vito
* Vitejo
* Vinfarado
* Vinregiono
* Vinhistorio
* Vinscienco
Erpilo

eta|denta erpilo
eta|diska erpilo

**Erpilo** estas agrikultura ilo por la erigo de terpecoj post plugado respektive antaŭ la semado. Kutime ĝi tiriĝas de tirbestoj aŭ de traktoro. En Eŭropo erpiloj estas uzataj ekde la komenco de la mezepoko. Origine la ilo konsistis el kadro kun pluraj "dentoj", komence el ligno, poste el ŝtalo. Dum la jarcentoj evoluis ankaŭ pliaj formoj: erpiloj kun diskoj kaj metalaj retoj kun dentoj, kiuj efikis erpe.

La **erpado** pro la granda nombro de unuopaj erigiloj kreas relative fajnan grundokonsiston. Resume erpado kune kun la plugado dum multaj jarcentoj estis la precipaj mekanismoj de kamparanoj prepari la grundon por kultivado de plantoj.

Kategorio:Iloj
Kategorio:Agrikulturo
Plugado

eta|freŝe plugita kampo

**Plugado** estas la tranĉado de terpecoj kaj ioma kirlado de tiuj terpecoj sur agrikultura kampo pere de plugilo. Pro la plugado la tero iĝas pli malsoolida kaj aeroriĉa. La tera surfaco iĝas pli granda kaj varia. Aero kaj pluvo pli facile atingas antaŭe kaŝitajn terpecojn, kaj la grundo iĝas pli taŭga por posta semado. Per plugado ankaŭ eblas miksi la grundon ĝis certa profundeco kun sterko, torfo aŭ alispeca nutra tero, kiun oni antaŭe disdonis sur la poste pluvenda grundo.
eta|maldekstra|pluganta kamparano

Ĝenerale tamen post la plugado sekvas dua prilaboro de la kampo per erpilo. Dum plugo havas unu aŭ malmultajn grandajn erigilojn, erpilo havas multajn etajn, kaj tial pli fajne erigas la grundon. Iusence erpilo ankaŭ denove glatigas la terosurfacon, dum la plugilo antaŭe postlastis profundajn sulkojn.

Se kampo estas dekliva, konsiderindas plugi tiel, ke la plugaj sulkoj laŭeble malmulte altiĝas aŭ malaltiĝas, por ne subteni eventualan erozion. La sukceso de plugado tre dempendas de la ĝusta momento, de taŭga plugoprofundeco kaj de la vetero: Se estas tro seke, la plugado kontribuas al plua sekigo de la tero, sed se post la plugado pluvas en taŭga kvanto, la kunlaboro inter homo kaj naturo estas bona.

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri plug(ad)o en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

## Referencoj 
Kategorio:Agrikulturo
Fekundeco

[500ra|eta|Monda mapo de la homfekundeca kvoto je ŝtatoj aŭ regionoj, [2020 ]]
**Fekundeco** estas la kapablo de organismoj krei posteulojn. La vorto same validas por plantoj kaj fungoj kiel por bestoj inter ili homoj. La fekundeco estas koncepto tre profunde enradikiĝinta en la kultura historio de la homaro. En du dimensioj ĝi rilatas al la pluvivo de la homaro:

* Unuflanke post la komenco de agrikulturo antaŭ pli ol 10.000 jaroj, la fekundeco de la kampoj kaj de la espereble kreskaj nutraj plantoj, samkiel la fekundeco de la dombestoj estis esence grava por la homoj.

* Aliflanke la homa fekundeco, do la kapablo kaj de viroj kaj de virinoj generi idojn, ĉiam estis esenca homa zorgo. En ĉiuj kulturoj troveblas fekundigaj ritoj kaj simboloj pri fekundeco, kaj en la karakterizigoj de multaj dioj ilia fekundeco estas grava trajto.

Laŭ Kartaganoj, Tanit – de iuj asociita al Dido - estis diino de la fekundeco.

## Malfekundeco 
**Malfekundeco** (aŭ neologisme "sterileco") estas la kontraŭaĵo de fekundeco.

## Interviki-Ligo 
* troa populacio - Overpopulation, Übervölkerung

## Vidu ankaŭ 
* Fekundiĝo
* Fekundindico
* Grundofekundeco
* Naskindico
* Reproduktado
* Vivciklo (biologio)


Kategorio:Reproduktado
Semado

[250ra|eta|[Vincent van Gogh - la semisto]]

**Dissemado** aŭ **semado** laŭ PIV estas

* kaj en konkreta senco la ago "disĵeti grajnojn (do semon) sur teron, por ke ili ĝermu kaj kresku",

* kaj en figura senco la ago "disvastigi senton, preskaŭ ĉiam en malica senco".

En la esperanta kulturo aparte multaj klasikaj proverboj rilatas al semado: Inter la saĝaj frazoj estas interalie la eldiroj 'Ne semu inter dornaĵo' (Malnova Testamento), 'Se Peĉjo ne semos, Petro ne rikoltos' (Zamenhofo), 'Kiu semas venton, rikoltos ŝtormon' (same Zamenhofo) kaj 'Semu al vi justecon, tiam vi rikoltas amon' (Nova Testamento).

Semado do konkrete en agrikulturo estas la disĵeto de semoj en preparitan teron, kiu ĝenerale antaŭe estis plugita kaj erpita. Tradicie homoj per mano prenis la semojn el sako ĉe la korpo kaj per svinga movo de la mano disdonis ilin: tiam la nombro de semoj en la mano, la forteco de la svingo kaj la rapideco de paŝado difinis, kiom da grajnoj po kvadrata metro estis semitaj. Nuntempe ofte tiun laboron faras maŝinoj, por kiuj oni kompreneble povas antaŭfiksi la nombron da grajnoj po kvadrata metro.

La plej bona tempo por semado tre dependas de la planto, sed krome ankaŭ de la regiona vetero kaj grundokonsisto. Plantoj tre malsame reagas al temperaturo, la nombro kaj intenseco da ĉiutaga sunradiado kaj de pluvo. Multaj plantoj en la pli malvarmaj klimatozonoj de la mondo semiĝas dum printempo, sed ekzistas ekzemple "vintraj grenoj", kiuj bezonas frostan grundon por ekĝermi, kaj do devas semiĝi iom antaŭ la vintra frostoperiodo. En la tropika klimatozono kompreneble eblas semi sendepende de la kalendaro, krom ke iuj sezonoj estas tro sekaj aŭ tro malsekaj.

Kategorio:Agrikulturo
Sulko

eta|sulkoj en freŝe plugita kampo
**Sulko** estas linioforma profundiĝo en la tero de agrikultura kampo. Ĝin kreis kutime plugilo aŭ hakilo.

## Mitologio 
### Fekundeco / Vagino 
Pro la tutmonda disvastiĝo de teraj diinoj en ĉiuj agrikulturantaj kulturoj la sulko mitologie sur ĉiuj kontinentoj estas simbolo por fekundeco, parte ankaŭ rekte por la ina vagino.

En la hinda mitologio la diino *Sita* naskiĝis en kampa sulko kaj estas la edzino de la dio Rama.

Laŭ la etruska mitologio la heroo *Tages* "naskiĝis el sulko".

En la egipta mitologio oni ofte mencias la "sulkon de la tera diino *Maat*.

Ankaŭ en la antikva romia kulto ekzistas ceremonio, dum kiu la ĉefa dio Jupitero "en la sulko de diino Juno* serĉas fajroŝtonon.

### Signo de limo 
Laŭ la mezepoka eŭropa tradicio la sulko estis ofte uzita kiel signo de teritoria limo. Jam en la mito pri la fondo de la urbo Romo la knabo *Remulus* laŭlegende dum la 753 antaŭ Kristo fosis sulkon ĉirkaŭ la teritorio, kiu signis la estontan sanktan distrikton de la urbokerno sur la monto Palatino. Dum la jaro 1985 oni tie fakte trovis fosaĵon, kiu vere fontas el la 8-a jarcento antaŭ Kristo.

Laŭ la nord-ĝermana mitologio la diino Freja fosis profundan sulkon ĉirkaŭ la teritorio *Zelando (Sjælland)'' en Danio, kio pro tio iĝis insulo kaj dividiĝis de Svedio.

## Vidu ankaŭ 
* Ni fosu nian sulkon!

Kategorio:Agrikulturo
Kategorio:Mitologio
Kategorio:Hindua mitologio
Kategorio:Egipta mitologio
Kategorio:Etruska mitologio
Kategorio:Romia mitologio
Kategorio:Ĝermana mitologio
Lahn

eta|maldekstra|Rivero Lahn en Germanio
**Lahn**  estas rivero en Germanio. Ĝi longas 242 kilometrojn. La rivero estas la sudorienta limo de la arbaroriĉa mezalta montaro Westerwald.

## Alfluantoj 
* Mühlbach

Dosiero:2005 - Lahn Gießen - Wetzlar 2.jpg|inter Gießen kaj Veclaro
Dosiero:2005 - Lahn Gießen - Wetzlar mit Schwänen.jpg
Dosiero:River Lahn 01.jpg|en Runkel

## Eksteraj ligiloj 
* retejo *Das Lahntal* ("la valo de rivero Lahn") 

Kategorio:Riveroj en Germanio
Kategorio:Riveroj en Hesio
Kategorio:Riveroj en Rejnlando-Palatinato
Kategorio:Wetzlar
Kategorio:Alfluantoj de Rejno
Gangtoko

[eta|dekstra|Gangtok vidata el la [telfero]]
eta|dekstra|Registaraj konstruaĵoj en Gangtok
[eta|dekstra|La Do-drul Chorten [Stupao en Gangtok]]
eta|Gangtok vidata de kontraŭa monto
eta|Muzeo por Tibetologio
eta|La Rumtek-Monaĥejo
[eta|[Azia nigra urso|Aziaj nigraj ursoj en Himalaja Zoologia Ĝardeno]]
**Gangtok** () estas la ĉefurbo de la barata ŝtato Sikimo, ĝi havas 50 000 loĝantojn kaj situas sur alto de 1 780 metroj en la Himalaja Montaro. Ĝi estas malgranda urbo, plenigita per diversaj kulturoj, religioj kaj homoj kiuj vivas en perfekta harmonio.

La ĉefurbo ne estas malpli evoluinta ol la cetera mondo rilate urboplanado, kun larĝaj vojoj, viaduktoj, foiroj, moderna hospitalo, instruadaj institutoj, rapidmanĝejoj, diskotekoj, kaj ĉiuj aliaj modernaj agrablaĵoj kiujn oni povas deziri, sufiĉkvante ĉeestas. Impona homfarita gvidmarkilo de la urbo estas la 66 m alta televida turo kiu transrigardas la urbon kaj situas apud la *Enchey Monaĥejo* malsupre de *Ganesh Tok*. Plezurpromeno laŭlonge de *Mahatma Gandhi Marg* estas ravo por la butikumanto. Hoteloj, restoracioj, brikabrako, piedvestoj kaj preskaŭ ĉio estas disponebla.

## Famuloj
* Pälden Döndrub Namgyal

Kategorio:Urboj de Barato
Tria Respubliko de Francio

La **Tria Respubliko de Francio** estas la nomo de la franca ŝtato inter la jaroj 1871 ĝis 1940.

Post la malvenko de Francio en la Francia-Prusia Milito de la jaroj 1870 kaj 1871, la Pariza Komunumo de la jaro 1871 kaj la maltroniĝo de la reĝo Napoleono la 3-a de Francio ne plu eblis instali novan reĝan dinastion, kaj tial – pli pro manko de alternativoj ol el politika konvinko – elvokiĝis respubliko.

La nova ŝtata konstitucio antaŭvidis legislativon kun du-parta parlamento: Ĉambro de la deputitoj (*Chambre des députés*) kaj Senato (*Sénat*), kiuj kune sub la nomo *Nacia Asembleo* elektu prezidenton, kiu havu fortan pozicion kaj oficu dum po sep jaroj. La politika pozicio de la prezidento tamen ne estis tiom forta, kiom en la posta koncepto de Charles de Gaulle por la rolo de la prezidento en la Kvina Respubliko de Francio. La ĉefministro dependis de la plimulto en la Ĉambro de la deputitoj, kaj la ministraroj ŝanĝiĝis relative ofte.

En ekstera politiko la nova ŝtato komence havis malfacilan pozicion. La kanceliero de la Germana Regno, Otto von Bismarck, zorgis pri internacia izoligo de Francio, kaj kiel sola eŭropa respubliko apud San-Marino kaj Svisio la ŝtato ekspektis malfidon de la aliaj, monarkiaj ŝtatoj.

En interna politiko la ŝtato aparte batalis pri redukto de la politika kaj socia influo de la katolika eklezio. Tio gvidis al drasta divido de ŝtato kaj religio, kio ĝis hodiaŭ karakterizas Francion, kaj al konstruo de multaj novaj ŝtataj lernejoj, ĉar la ŝtato ne volis esti dependa de katolikaj lernejoj. Krom la sukcesoj, la trian respublikon skuis diversaj grandaj krizoj, i.a. la *Panama krizo*.

La Tria Respubliko de Francio finiĝis dum la jaro 1940, post la Batalo de Francio, kiam la ŝtato denove kapitulacis kontraŭ la (nun de diktatoro Hitler regita) Germana Regno kaj okazis la Okupacio de Francio. La regionoj Alzaco kaj Loreno, kies loĝantoj tradicie je granda parto estis germanlingvaj, estis aneksitaj de Nazia Germanio, la norda parto de Francio estis okupita de la armeo de Nazia Germanio kaj en la sudo la politikisto *Philippe Pétain* fondis la reĝimon de Vichy (*État Français*), kiu fakte estis satelita ŝtato de Nazia Germanio.

## Prezidantoj de la Tria Respubliko 
## Vidu ankaŭ 
* Dreyfus-skandalo
* Popola Fronto
* Sekularigo

Kategorio:Historio de Francio
Francio, Respubliko, 3-a
Kategorio:Respublikismo
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1870
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1940
Partio de la Sendependeco de Porto-Riko

La separisma **Partio de la Sendependeco de Porto-Riko** (hispane *Partido Independentista Puertorriqueño*, angle *Puerto Rican Independence Party*, mallonge PIP), estis fondita la 20-an de oktobro 1946. La partio laboras cele al la nacia sendependeco de Porto-Riko.

La partio estis fondita la 20-an de oktobro 1946 fare de la Hilberto Concepcion de Garcia (1909-1968), kaj estas unu el la tri gravaj partioj en Porto-Riko (kune kun la Populara Demokrata Partio kaj la Nov Progrespartio). La partio rekomendas balotan kaj civitan lukton (inkluzive de civila malobeo) por sendependeco de Usono same kiel socialdemokratian ekonomion.

La partio ĝuas la larĝan subtenon de internacie famaj personecoj, politikistoj kaj diversaj artistoj, inkluzive de Martín Torrijos, Gabriel Garcia Marquez, Mario Benedetti, Ernesto Sabato kaj aliaj, same kiel la subtenon de diversaj internaciaj organizaĵoj kiel la Socialista Internacio  .

Por la elektoj de 2020, Juan Dalmau estis la kandidato de la partio. Li akiris 175 402 voĉojn kaj venis en kvara loko, kun rekordo de 13,58% de la voĉoj, la dua plej bona balota efikeco en la historio de la PIP. Kun la Movimiento Victoria Ciudadana (Citizens Victory Movement) certigas 179,265 voĉojn kaj venanta en tria loko per 13.95% de la voĉoj, tio estas la plej granda parto de la puertorika voĉdono (27.53%) iam akirita fare de maldekstremaj partioj en Porto-Riko.

## Gravuloj 
## Referencoj 
Kategorio:Politiko de Porto-Riko
Kategorio:Regionaj partioj
Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1946
Kategorio:Movadoj de nacia liberigo
Kategorio:Movadoj pri sendependeco
Ĥordo (anatomio)

**Ĥordo** (latine: *chorda dorsalis*), aŭ , estas la praa interna aksoskeleto de ĉiuj ĥorduloj, al kiuj apartenas ankaŭ la vertebruloj.

La ĥordo konsistas el kartilageca materialo kaj donas stabilecon kaj elastecon al la organisma trunko.
Ĉe vertebruloj la ĥordo estas anstataŭata per la osteca spino, sed dum la embriogenezo (embria disvolviĝo) oni povas vidi ĥordan fazon. Fragmentoj de la ĥordo konserviĝis en la gelateneca kerno de la intervertebra disko.

## Referencoj 
Kategorio:Anatomio
Kategorio:Skeleta sistemo
Kategorio:Evoluismo
Kategorio:Embriologio
Barako

[eta|Kabana barako ĉe Pigeon Forge, [Tenesio, Usono.]]
**Barako** estas provizora militistara konstruaĵo, plej ofte el ligno, por loĝigi are kaj ade soldatojn, laboristojn, malsanulojn, rifuĝintojn, militkaptitojn ks. Ĝi foje povas esti kvazaŭ sinonimo de kabano aŭ kabanego.

Barakaro estas aro de barakoj, ofte ĉirkaŭbarita. Ĉar ili ofte estis uzataj por loĝigi nedece subrangitajn personojn, la termino poluiĝis el pejorativa karaktero. Historie estis tipaj la fotoj kaj bildoj de la barakoj de naziaj ekstermejoj, kaj nuntempe en Eŭropo de barakaj rifuĝejoj por elmigrintoj el Azio kaj Afriko.

Laŭ Francisko Azorín **barako** estas *Provizora konstruo por loĝigi soldatojn, laboristojn, malsanulojn, rifuĝintojn.* Kaj li indikas etimologion el kelta *baraĉad* (branĉaĵo) aŭ araba *baraga*.

## En Valencilando 
[eta|dekstra|Kamparana barako *barraca* de la [Albufero de Valencio.]]
*Barako* (el la kataluna *barraca*) estas tipa konstruaĵo en Valencilando kie loĝis kutime la kamparanoj aŭ la fiŝistoj. Konstruiĝis precipe laŭlonge de la valencia marbordo, de Carcaixent ĝis Sagunt. Sed en la regionetoj ĉirkaŭantaj la Albuferon, tio estas, Horta de València, kaj en la Riberoj Alta kaj Baixa, ĝi havas pli karakterizajn karakterojn, ĉar ĝi konstruiĝas en zono kie facile troveblas tradiciajn materialojn por ĝin konstrui: koto, kanoj, hurdo, pajlo. Kvankam ĝia uzado diminuis, nuntempe ankoraŭ la kamparanoj laborantaj en urbaj areoj loĝas en ĝi.

Ankaŭ ekzistas kelkaj en Terres de l'Ebre kaj en Murcio. Precipe en la Ebra Delto, kie estis rifuĝejoj de la kultivistoj de rizo.

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* kazerno, garnizono, kabano, kajuto, budo, kampadejo

Kategorio:Milito
Kategorio:Konstruaĵoj
Sankta Marteno

**Sankta Marteno** estas la nomo de jenaj personoj:
* Marteno de Tours, sanktulo
* Marteno la 1-a, papo, sanktulo
* Marteno de Porres, sanktulo

Ceteraĵoj:
* Martena tago, nomtago de Sankta Marteno de Tours, 11-a de novembro
* Sankta Marteno, insulo
* Sankta Marteno, preĝejo de Erfurto.

## Vidu ankaŭ 
* Marteno (apartigilo)
* Saint-Martin (apartigilo)
* Sankt Martin
* Sanmartin
Ĉambro de Deputitoj (Francio)

La **Ĉambro de la deputitoj** (*Chambre des députés*) estis unu el la du partoj de la legislativo de la Tria Respubliko de Francio (1871–1940); la alia estis la Senato. Ambaŭ ĉambroj kune konsistigis la Nacian Asembleon.

La deputitoj elektiĝis ĉiujn kvar jarojn en ĝenerala kaj senpera voĉdono. La Ĉambro havis 565 deputitojn, el inter ili 6 el Alĝerio kaj 10 el la kolonioj de Francio. Je voĉdono rajtis ĉiuj francoj ekde 21 jaroj, kandidatiĝi kiel deputito rajtis ĉiuj francoj ekde 25 jaroj. Ekde la jaro 1885 la civitanoj de ĉiu departemento de Francio elektis la nombron de deputitoj, je kiu laŭ la nombro de enloĝantoj rajtis la departemento. 

Samkiel la Senato, la Ĉambro de la deputitoj havis ampleksajn rajtojn pri kreado de leĝoj kaj pri kontrolo de la registaro. La Prezidento de la Respubliko rajtis malfondi la Ĉambron, kio tamen post la jaro 1877 ne okazis.

La registara sistemo de la Tria Respubliko de Francio estis relative malstabila. Post la Unua Mondmilito la Ĉambro de la deputitoj ofte delegis la rajton je leĝofarado al la registaro. 

La 10-an de julio 1940, post la kapitulaco de la Respubliko kontraŭ la atakinta Nazia Germanio, la Ĉambro de la deputitoj kaj la Senato transdonis ĉiujn siajn rajtojn al generalo *Henri Philippe Pétain*: per tiu paŝo finiĝis la Tria Respubliko de Francio kaj komenciĝis la mallonga periodo de la Reĝimo de Vichy. Post tiu tago la Ĉambro de la deputitoj ne plu kunvenis, en la konstitucio de la Kvara Respubliko de Francio ĝi ne estis antaŭvidita.

## Eksteraj ligiloj 
* paĝoj de la Nacia Asembleo, kun ampleksa historio de la franca demokratio (en la franca, germana, angla, hispana kaj itala)

Kategorio:Historio de Francio
Kategorio:Politiko de Francio
Aaron Chapman

**Aaron (Arono) Chapman** (naskiĝis en 1978) estas diplomito pri lingvistiko kaj plurmedio, estrarano (2006- ) kaj dumviva membro de Kanada Esperanto-Asocio (KEA). Li naskiĝis en Halifakso kaj poste loĝis dum iom da tempo en Otavo, antaŭ ol transloĝiĝi al Vankuvero. Lia edzino Karlina ankaŭ parolas Esperanton. Kune ili produktas la retradiajn kaj 'podkastajn' programojn de Radio Verda, pioniro de sendependa, internacia, interreta aŭdprogramaro en Esperanto.

Arono estas unu el la originaj planistoj kaj efektivigintoj de la kursejo Lernu.net de E@I.

Arono kreis plurajn planlingvojn, kiel Folksstem, Nordien kaj Somish.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Kursejo Lernu.net 
* Retejo Radio Verda

Kategorio:Kanadaj esperantistoj
Kategorio:Kanadaj lingvistoj
Kategorio:Lingvokreintoj