Asirio

[eta|[Tiglatpilezero la 3-a, fondinto de la nova asira imperio]]
**Asirio** estis antikva lando, en la norda parto de Mezopotamio. Ĝi kreiĝis en la 3-a jm a.K. kaj ekzistis ĝis la 7-a jc a.K. En tiu tempo, la loĝantaro de Asirio, laŭ kulturo, lingvo kaj etno preskaŭ ne diferencis de la najbara Babilonio. La asiria lingvo estis dialekto de la asiro-babilona aŭ akada lingvo. Asirianoj adoradis la tutan babilonan panteonon de dioj, sed en ĝia kapo starigis sian dion - Aŝuron. La ĉefurbo de la lando nomiĝis pro la dia nomo - Aŝuro aŭ *Asiro*, kaj la lando - Asirio.

Asirio dekomence situis en la supra fluo de Tigriso kaj havis malgrandan teritorion. Sciencistoj supozas, ke ĝia teritorio estis loĝata de ĥuritaj kaj subaraj ne-ŝemidaj triboj. Iom po iom, okazis ĝia semitiĝo, ĉar de okcidento penetris okcident-ŝemida amorea loĝantaro, kaj de sudorient-ŝemida babilona (akada) loĝantaro. La akada lingvo fariĝis parola por la aborigenoj, babilona religio kaj kulturo forte enradikiĝis. Tiamaniere, la ŝemidiĝo de la regiono finiĝis je la 2000 a.K.

* 3-2-a jarmiloj - Asiro kaj ĝiaj kontrolataj teritorioj subiĝis al Babilonaj regnestroj.
* Kom. de 18-a jc a.K. - Kreiĝis vasta regno sub la gvido de reĝo Ŝamŝiadad 1-a. Gravaj centroj estis Arbela, Ninevo ka.
* 18-a jc. - Babilona reĝo Hamurabo subigis Asirion.
* 16-15 jc. - Kreiĝis ĥurita regno Mitano, kiu konkeris Asirion.
* 15-a jc - Asirio liberiĝis de Mitano kaj mem atakis ĝin.
* Fino de 15-a jc - kom. de 14-a jc - Asiria reĝo Asurubalit 1-a mallongtempe okupis Babilonion.
* 15-13-a jc - Asirio konkeris la tutan teritorion de Mitano en norda Mezopotamio.
* 12-a jc - Dum la regado de Tiglatpilasar 1-a (1115-1077), Asirio estas forta regno, kiu sukcese militis en najbaraj kaj foraj landoj (Suda Kaŭkazio, Urartu, Nairi, Norda Sirio, Fenicio).
* 11-a jc - Asirio malplifortiĝis pro la senĉesaj invadoj de arameoj, kiu daŭris dum du jarcentoj. Asiriaj reĝoj translokis sian rezidejon de Asiro al Kalĥu, unue kaj poste al Dur-Ŝarukin kaj Ninevo.
* 9-a jc - Asirio denove prosperis dum Asurnasifal 2-a kaj Salmanasar 3-a.
* fino de 9-a jc - Asirio perdas multajn teritoriojn pro la kontraŭstaro kun Urartu, sed dum la regado de Tiglatpilesar 3-a, Asiro venkas ĝin, konkeras Sirion, Palestinon, Fenicion kaj Babilonion kaj kreas fortan imperion nome Nov-Asiria Imperion.
* 705-633 a.K. - Dum la regado de Sinaherib (705-680), Asarhadon (680-669) kaj Asurbanipal (669-633) daŭras la prosperado kaj sukcesaj militoj kun Medio, Elamo, Egipto, Scitoj kaj Kimerianoj.
* 605 a.K. - Koalicio de Medio kaj Babilonio supervenkis kaj Asirio, kiel regno ĉesis la ekzistadon. Mem la loĝantaro, asirianoj iom post iom arameiĝis kaj perdis sian individuecon.

## Bildaro 

Dosiero:Human headed winged bull facing.jpg|
Dosiero:Human headed winged bull profile.jpg|
Dosiero:AlterOrient2.png|"Proksima Oriento": Mikena kulturo, Egipta civilizo, Hitita ŝtato, kaj Asirio (verde)
Dosiero:Assyria (Romia Imperio).svg|La romia provinco *Assyria* en 117

## Vidu ankaŭ 
* Asira arto
* Akado
* Babilonio
* Mitano
* Urartu

## Eksteraj ligiloj 
* La Historio de la Antikva Okcidenta Azio 
* The Daily Revolution: Is the Nimrud Lens a Tri,000 Year Old Telescope?  ()
* [http://www.vokrugsveta.ru/publishing/vs/archives/?item_id=626 ]  
* http://www.kchanson.com/ANCDOCS/meso/obelisk.html


Kategorio:Geografio de Irako
Kategorio:Eksaj landoj de Azio
Kategorio:Aperis en la 3-a jarmilo a.K.
Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en la 7-a jarcento a.K.