Marĉa kalto

La **marĉa kalto** (*Caltha palustris*), estas plantspecio el la genro kalto (*Caltha*) de la familio de la Ranunkolacoj (Ranunculaceae). Ĝi estas disvastigita en la Norda hemisfero en Eŭrazio kaj Nordameriko.

## Priskribo 
[eta|floro de la marĉa kalto– bone videbla la kvin [perigono|perigonfolioj kaj la multaj stamenoj]]
eta|juna plurfrukto kun maturiĝantaj foniklofruktoj
eta|plurfrukto kun matura foniklofruktoj kaj semoj
[eta|malofta sirfido de la specio *[Sphegina montana* prenas polenon de la stamenoj]]
eta|marĉaj kaltoj estas tipaj plantoj de la akvejaj randoj
eta|*Caltha palustris* var. *alba*
[eta|bildo de la marĉa kalto en *Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz* (flaŭro de Germanujo, Aŭstrio kaj Svisio) 1885 de [Otto Wilhelm Thomé]]
[eta|en antaŭaj jaroj la burĝonoj de la marĉa kalto oni metis en [vinagro kaj manĝataj kiel „germanaj kaporoj“ ]]
eta|florburĝonoj tuj antaŭ la malfermiĝo

### Formo kaj folio 
La marĉa kalto estas somerverda, multjara, herba planto, kiu atingas altecon inter 15 kaj 60&nbsp;cm. Ĝi havas fortikan rizomon. La arkece levantaj, kalvaj kaj kavaj tigoj estas disbranĉitaj en la supra parto.

La bazaj folioj havas longajn pedunklojn; la supraj folioj preskaŭ ne havas pedunklojn. La malhelverdaj, ofte brilaj foliplatoj havas diametron ĝis 15&nbsp;cm kaj estas kor. Ĝis renformaj kaj je la rando noĉitaj.

### Floro 
La floroj aperas ekde marto kaj floras ĝis aprilo kaj junio. De tempo al tempo ĝi floras duanfojon en julio ĝis oktobro. Ĉe ĉiu pedunklo troviĝas plej ofte pluraj floroj. La duseksaj floroj estas radiosemetriaj. La involukro konsistas el kvin larĝe ovalaj perigonofolioj, kiuj longas ĝis 2&nbsp;cm. Florkaliko ne ekzistas. Ekzistas multaj flavaj stamenoj. Ekzistas kvin ĝis dekkvin liberaj karpelojn. La nektaraj glandoj troviĝas baze de la karpeloj.

### Frukto kaj semo 
El la karpelo kreskas maldika foniklofruko. La maturaj foniklofloroj havas stelon formon. La maturaj semoj estas ĉ. 2,5&nbsp;mm longaj kaj staras duvicaj.

### Kromozomaro 
La baza kromozomonombro estas t x =8. La ploidigrado estas diploida ĝis dekaploida. kromozomo nombroj ekzistas de 2n = 16, 32, kaj 24-80.

## Ekologio 
Marĉa kalto estas hemikriptofito.

## Disvastigo 
La marĉa kalto hejmiĝas en Eŭropo, en la modera ĝis norda Azio kaj la norda ĝis arkta Nordameriko. Ĝi apartenas tial al la ĉirkaŭpolusaj plantspecioj. En Eŭropo ĝi troviĝas ĝis Islando kaj la arktaj regionoj de Rusujo.

La marĉa kalto kreskas en marĉaj herbejoj, ĉe fontoj, apud riveretoj kaj fosaĵoj. Ĝi troviĝas ankaŭ en malsekaj arbaroj kiel faultarbaro kaj ĉerivera arbaro. Ŝanĝantajn akvonivelojn ĝi toleras bone.

La blazono de la komunumo Bebensee montras i.a. marĉan kalton.

## Taksonomio 
La unua priskribo de *Caltha palustris* okazis 1753 fare de Carl von Linné. Sinonimo por *Caltha palustris* L. estas *Caltha polypetala* HOCHST. EX LORENT. La specia epiteto *palustris* venas de la latina vorto *palus* por „marĉo“ kaj montras, ke la planto kreskas en malsekaj kreskejoj.

## La marĉa kalto kiel ĝardenplanto 
En ĝardenoj ĝi kreskas ankaŭ ĉe stavoj. Hodiaŭ ekzistas diversaj kultivaroj, kiuj distingiĝas de la origina specio:
* *Caltha palustris* ‘Monstrosa’ havas pompone plenaj flavaj floroj
* same plenaj flavaj floroj havas la kultivaro *Caltha palustris* ‘Flore Pleno’
* neplenajn kaj blankajn florojn havas la kultivaro *Caltha palustris* var. *alba*

## Marĉa kalto kiel venena planto 
Marĉa kalto estas malforte venena
eta|marĉa kalto: en „Hieronymus Bocks Kräuterbuch“, 1546

## Referencoj 
## Literaturo 
* Manfred Bocksch: *Das praktische Buch der Heilpflanzen – Kennzeichen, Heilwirkung, Anwendung, Brauchtum.* BLV , München 2003, ISBN 3-405-14937-1.
* Vagn J. Brøndegaard. *Ethnobotanik. Pflanzen im Brauchtum, in der Geschichte und Volksmedizin.* Berlin : Mensch und Leben 1985, S. 2–3: Butterorakel.

## Eksteraj ligiloj 
* 
* Datenblatt *Caltha palustris* mit Verbreitung in Portugal bei *flora-on.pt*.
* Datenblatt *Caltha palustris* bei *Flora Vascular*.
* Verbreitung auf der Nordhalbkugel
* Die Giftpflanze Sumpfdotterblume bei *giftpflanzen.com*.

Kategorio:Ranunkolacoj