Valentiniano la 1-a

**Valentiniano la Granda** aŭ **Flavius ​​​​Valentinianus** estis romia imperiestro en la okcidenta parto de la imperio de la 26-a de februaro 364 ĝis la 17-a de novembro 375. Lia ĉefa atingo estas konsiderata la ampleksa sekurigado de la fortresoj de la Rejno kaj Danubo (Fortresoj de la Danubo-Iller-Rejna).

Lia misio estis puni la barbarajn tribojn de la Kvadoj kaj la Sarmatoj, kiuj unu jaron antaŭe detruis la regionon. La 17-an de novembro, li ricevis ambasadon de Kvadoj, kiuj venis por negoci. Laŭ la kronikoj, la senkulpigoj de la senditoj kaj ilia provo kulpigi Romon pri la milito tiel kolerigis la imperiestron, ke, en kolereksplodo, li suferis apopleksion kaj mortis.

Eble same grava estis lia decido dividi la imperion inter du imperiestroj, ĉiu kun sia propra kortego kaj administra aparato, mezuro kiu antaŭsignis la tiel nomatan dividon de la imperio en 395.

## Ascendo
La patro de Valentiniano, Graciano, havis sukcesan karieron en la armeo kaj atingis la rangon de grafo. Valentiniano mem aliĝis al la romia armeo frue, fariĝis tribuno de la skutarioj (aŭ ŝildoportantoj) ĉirkaŭ 360, kaj akompanis la imperiestron Julianon al Antioĥio en Sirio. Li konservis sian postenon, kvankam li daŭre malkaŝe konfesis sian kristanismon sub la pagana regado.

eta|maldekstre|300px|Grandega statuo eble de la imperiestro Valentiniano la 1-a (321-375) konata kiel "La Koloso de Barletta"

[eta|dekstre|300px|Scenoj el la vivoj de la imperiaj fratoj Valentiniano kaj [Valento (Imperiestro|Valento.]]

eta|maldekstre|300px|Ikonografia bildo de la Romia Imperiestro Valentiniano la Granda.

Juliano falis en 363 dum kampanjo kontraŭ la Sasanida Imperio, kaj post la neatendita morto de sia posteulo Joviano, Valentiniano estis proklamita imperiestro fare de la trupoj (26-a de februaro, 364). Li divorcis sian unuan edzinon, Marinan Severan (335-370), la patrinon de sia plej aĝa filo Graciano (359-383), kaj edziĝis kun Justina (340-388), kiu naskis al li duan filon, Valentinianon la 2-an.

## Regado
Valentiniano komence loĝis en Mediolanum, poste en Parizo, kaj poste ĉefe en Treviro. Kvar semajnojn post sia surtroniĝo, laŭ instigo de la armeo, li nomumis kunimperiestron (Aŭguston) sian fraton Valento en Naiso, al kiu li donis la orientan parton de la imperio, ekskludante Ilirion kaj Grekion.

Kiel la pli aĝa Aŭgusto, Valentiniano konservis la finan decidon en ĉiu kazo. Tamen, retrospektive, ĉi tiu aranĝo estas konsiderata grava antaŭaĵo de la tiel nomata divido de la imperio en 395. Valento, kiu neniam revidis sian fraton poste, estis ĉefe komisiita pri la defendo kontraŭ la persaj Sasanidoj, kun kiuj Joviano paciĝis en 363, sed kun kiuj konsiderindaj streĉiĝoj ankoraŭ ekzistis, precipe en Armenio.

La uzurpo de Prokopio, malproksima parenco de Juliano, estis subpremita baldaŭ poste. Kvankam Valentiniano estis kristano, li ne reprenis la agreseman politikon de kristanigo ĉefe adoptita de la antaŭulo de Juliano, Konstancio la 2-a, sed anstataŭe permesis ampleksan religian liberecon.

Unu escepto estis, ke li revivigis, en modifita formo, la edikton kontraŭ la Maniĥeanoj el la tempo de Diokleciano, dekretante en 372, ke la Maniĥeanoj estu forpelitaj ĉar ili estis konsideritaj malhonoraj. La manskribaĵo estas konservita en la Codex Theodosianus.

## Batalo Kontraŭ la Ĝermanaj Triboj
La interna tumulto kaj civitaj militoj, kiujn la Romia Imperio spertis ekde ĉirkaŭ 350, kondukis al amasa neglekto de la limdefendoj. Ĉi tion ekspluatis rabantaj bandoj de militistoj. En 365, Valentiniano tial rapidis en Gaŭlion por forpeli la Alemanojn kaj Burgundojn, kiuj invadis la regionon.

La tuta regado de Valentiniano karakteriziĝis per defensivaj bataloj kontraŭ la ĝermanaj militistoj laŭlonge de la Rejno kaj Danubo. La Alemanoj estis venkitaj ĉe Charpeigne kaj Châlons-sur-Marne, sed konkeris Mogontiacum en 367. Baldaŭ poste, Valentiniano triumfis ĉe la Batalo de Solicinium (eble proksime de Sulz am Neckar), kvankam kun grandaj perdoj. Valentiniano ankaŭ atingis venkon sur la Frankoj en 366.

La imperiestro kombinis tradician ofensivan strategion, en kiu romiaj trupoj agreseme antaŭeniris en malamikan teritorion kaj detruis ĝin, kun defensivaj mezuroj. Li plifortigis la limfortikaĵojn laŭlonge de la Rejno kaj Danubo kaj en Balkanio, kio pruviĝis havi daŭran efikon, kvankam vera defendo de la longaj limoj estis neebla pro loĝistikaj kialoj.

La limdefenda strategio de Valentiniano, tamen, estis alie, kiel menciita, orientita al "avangarda strategio" kaj malinstigiĝo de la malamika trupo: La celo estis venki la malamikon ene de sia propra teritorio antaŭ ol ili povus atingi la imperion, kaj la romiaj trupoj devis disvastigi tiom da timo, ke la prirabantoj estus fuĝo-instigitaj.

Koncerne la forpuŝon de la alemanaj militistoj, kiu estis ebla nur per mobilizado de ĉiuj disponeblaj fortoj, la imperiestro profitis de la fakto, ke al ili mankis centra komando kaj ofte eĉ ofertis siajn servojn al la imperiestro kiel federatoj. Entute, Valentiniano sukcesis stabiligi la Rejnan limon, situacio kiu daŭris ĝis la Rejna transiro de 406, kiam la situacio en la nordokcidento turniĝis kontraŭ Romo.

## Bataloj en Britio kaj Afriko
En 367, la provizore grave malsana Valentiniano nomumis sian plej aĝan filon Gracianon kiel kunimperiestron en la Okcidento. La imperiestro tamen ne fidis nur je familianoj kiel Valento kaj Graciano: la plej bona generalo de Valentiniano estis hispanido nomita Flavio Teodozio (329-376), la patro de la estonta imperiestro Teodozio la Maljuna (310-376). Li sukcesis subpremi la piktajn kaj skotajn atakojn en Britio kaj restarigi pacon en la insulo. Li ankaŭ reorganizis la lokan civilan kaj militistan administradon.

Baldaŭ poste, Flavio Teodozio ankaŭ sukcese kampanjis kontraŭ la Alemanoj. Ankaŭ grava estis la ĝermana generalo Flavio Merobaŭdo (314-383), kiu poste ludis ŝlosilan rolon en la proklamo de la filo de Valentiniano, Valentiniano la 2-a, kiel imperiestro.

Fine, kiam ribelo gvidata de Firmo (320-375) eksplodis en Afriko en 372, Flavio Teodozio ankaŭ dispremis ĝin. La ribelo certe estis averta signalo por Valentiniano, tamen, ĉar ankaŭ romiaj trupoj aliĝis al la ribeluloj.

La provinco longe luktis kontraŭ atakoj de triboj kiel la Aŭstorianoj. Valentiniano antaŭe ne havis la rimedojn aŭ la tempon por trakti ĉi tiun ekonomie gravan provincon, ĉar lia plena atento estis koncentrita en la Rejna limo.

## Morto kaj Sinsekvo
Valentiniano okupis teritoriojn apartenantajn al la aliancitaj Kvadoj kaj Sarmatoj kaj akcelis la disvolviĝon de militbazoj tie - precipe la granda fortikaĵo Göd-Bócsaújtelep - kio, per la kunkulpeco de lia ĉefkomandanto en la provinco Valeria, la Duko Marceliano, finfine kondukis al la milito de 374. Ekde junio 374, Valentiniano persone intervenis en la bataloj de la Kvadoj kaj Sarmatoj, kiuj antaŭeniris trans la Danubon en Panonion.

Kvankam la romianoj atingis gravan venkon, la Limes Sarmatiae, kies konstruadon jam estis plenumita de la antaŭuloj de Valentiniano, estis forlasita. Tio ankaŭ kondukis al la trofrua fino de la konstruprojekto en Göd-Bócsaújtelep. Valentiniano establis sian ĉefsidejon ĉe la legiana tendaro Brigetio (nuntempa Komárom-Szőny), kie li mortis dum pacnegocadoj kun la Kvadoj. La mortokaŭzo estis verŝajne apopleksio, ekigita de perforta kolereksplodo de la imperiestro.

Oni diras, ke la impertinenta konduto de la ĝermanaj intertraktantoj kaŭzis la apopleksion. Ili asertis, ke la konstruado de la imperia antaŭposteno ĉe ilia flanko de la rivero estis sufiĉa kialo por ataki la romianojn. Ĉi tiu deklaro laŭdire kolerigis la imperiestron tiel multe, ke li kolapsis. Tamen, ĉi tiu teorio ne povas esti pruvita, kaj infekta malsano ankaŭ estas ebla mortokaŭzo. Valentiniano mortis la 17-an de novembro 375, post pluraj horoj da agonio. Lia korpo estis prenita al Konstantinopolo kaj enterigita tie.

La dinastio fondita de Valentiniano daŭris en la Okcidento ĝis la morto de lia filo Valentiniano la 2-a en 392, kaj en la Oriento ĝis la morto de lia frato Valento ĉe la Batalo de Adrianopolo en 378. Pli larĝe, la regado de liaj posteuloj daŭris eĉ ĝis 455: la imperiestro Teodozio la 1-a, filo de Flavio Teodosio, edziĝis kun la filino de Valentiniano, Gala (347-394), kiel sia dua edzino, tiel establante la lastan dinastion en la Okcidento de la imperio, foje nomata la Valentiniana-Teodozia dinastio.

Ĉar la geedzeco inter Teodozio kaj Gala naskis filinon, Gala Placidia (385-450), kiu estis la duonfratino de la imperiestroj Arkadio kaj Honorio (395–423), edzino de la imperiestro Konstancio la 3-a, kaj patrino de la imperiestro Valentiniano la 3-a (425–455), pranepo de Valentiniano la 1-a. La mallongdaŭra imperiestro Olibrio (472) edziĝis al filino de Valentiniano la 3-a, kaj la vandala reĝo Hilderiko (460–533) estis pranepo de Valentiniano la 1-a.

## Taksoj
En la fontoj (precipe Amiano Marĉelino kaj Zosimo), la kompetenteco de Valentiniano estis alte estimata; moderna scienca esplorado plejparte sekvas ĉi tiun takson.

Valentiniano atingis rimarkindajn faritaĵojn, precipe en la milita sfero, kaj konsiderante la staton de la imperio post la regadoj de Juliano kaj Joviano, kiu estis ombrita de la katastrofo de la malsukcesa Persa Milito. Valentiniano stabiligis la Rejnan limon kaj gajnis plurajn venkojn sur la ĝermanaj triboj.

La karaktero de Valentiniano laŭdire ofte montris severajn trajtojn, precipe ĉar li ricevis relative malmulte da formala edukado, tamen, li laŭdire estis tre interesita pri kulturo. Enlande, li havis sufiĉe malbonan rilaton kun la Romia Senato, en kiu la sekvantoj de la tradiciaj kultoj ankoraŭ konsistigis la plimulton kaj kiuj estis forte trafitaj de la "magiaj provoj" faritaj inter 369 kaj 371.

Tamen, li ĝenerale rare enmiksiĝis en religiajn aferojn kaj, kiel menciite, ŝajnas esti tolerema al paganismo.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 321
Kategorio:Mortintoj la 17-an de novembro
Kategorio:Mortintoj en 375
Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Kroatio
Kategorio:Mortintoj en Hungario
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Historio de Romo

Kategorio:Romiaj imperiestroj