Lantano

**Lantano** estas venena kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon **La** kaj la atomnumeron 57. Ĝi estas mola arĝent-kolora metalo kaj la unua el la lantanoidoj, kiuj estas Raraj teroj. Lantano ofte troviĝas kun cerio kaj aliaj raraj teraj elementoj. Lantano unue estis malkovrita kiel malpuraĵo en ceria nitrato. Lantano estas la 28-a plej abunda elemento en la terkrusto, preskaŭ trioble pli abunda ol plumbo. Lantano respondecas pri proksimume kvarono de la lantanida enhavo en mineraloj kiel monazito kaj bastnesito. La procezo de ekstraktado de lantanio el ĉi tiuj mineraloj estis ekstreme kompleksa, kaj pura lantana metalo ne estis izolita ĝis 1923.

## Trajtoj 
eta|maldekstra|220ra|Lantano
Lantano estas mola metalo. Lantano havas relative altan rezistecon de 615 nΩm ĉe ĉambra temperaturo; kompare, aluminio, bona konduktilo, havas rezistecon de nur 26,50 nΩm. Lantano estas la malplej volatila elemento en la lantanida serio.

Lantano havas la plej grandan atomradiuson el la lantanidoj. Tial, ĝi estas la plej reaktiva inter ili, makuliĝante sufiĉe rapide en aero, fariĝante tute malhela post pluraj horoj kaj povas facile bruli por formi lantanan(III) oksidon, La2O3, kiu estas preskaŭ tiel baza kiel kalcia oksido. Centimetra granda specimeno de lantano korodos tute en jaro, ĉar ĝia oksido disfalas kiel fera rusto, anstataŭ formi protektan oksidan tegaĵon kiel aluminio, skandio, itrio kaj lutecio. Lantano, varmiĝante, formos binarajn kombinaĵojn kun la nemetaloj nitrogeno, karbono, sulfuro, fosforo, boro, seleno, silicio kaj arseno. Lantano reagas malrapide kun akvo por formi lantanan(III) hidroksidon, La(OH)3.

Kelkaj lantanaj(II) kombinaĵoj ankaŭ estas konataj, sed ili estas multe malpli stabilaj. dua nur post neodimo (41.5 mg/kg) kaj cerio (66.5 mg/kg). Unu el la kialoj, kial lantano estas konsiderata "rara tero" metalo, estas ke ĝia minadprocezo estas malfacila, tempopostula kaj multekosta.

## Aplikoj 
La unua historia apliko de lantano estis en gaslanternaj manteloj.

Modernaj uzoj de lantano inkluzivas:

* Unu materialo uzata por anoda materialo de nikel-metalaj hidridaj baterioj estas La(Ni3.6Mn0.4Al0.3Co0.7). Pro la alta kosto por ekstrakti la aliajn lantanidojn, miksmetalo kun pli ol 50% da lantano estas uzata anstataŭ pura lantano. La kombinaĵo estas intermetala komponanto de la tipo AB5. NiMH-baterioj troveblas en multaj modeloj de la Toyota Prius venditaj en Usono. Ĉi tiuj pli grandaj nikel-metalaj hidridaj baterioj postulas grandegajn kvantojn da lantano por la produktado. La Toyota Prius NiMH-baterio de 2008 postulas 10 ĝis 15 kilogramojn (22 ĝis 33 funtojn) da lantano. Ĉar inĝenieroj antaŭenigas la teknologion por pliigi fuelefikecon, duoble tiu kvanto da lantano povus esti bezonata por ĉiu veturilo.
* Hidrogenaj spongaj alojoj povas enhavi lantanon. Ĉi tiuj alojoj kapablas stoki ĝis 400-oble sian propran volumenon de hidrogena gaso en reigebla adsorba procezo. Varmenergio liberiĝas ĉiufoje kiam ili faras tion; tial ĉi tiuj alojoj havas eblecojn en energiŝparaj sistemoj.
* Mischmetalo, pirofora alojo uzata en pli malpezaj silikoj, enhavas 25% ĝis 45% lantanon.
* Lantana oksido kaj la borido estas uzataj en elektronikaj elektrontuboj kiel varmaj katodmaterialoj kun forta emisiemo de elektronoj. Kristaloj de LaB6 estas uzataj en alt-brilaj, plilongigitaj, termionaj elektron-emisiaj fontoj por elektronmikroskopoj kaj Hall-efikaj propulsiloj.
* Lantana trifluorido (LaF3) estas esenca komponanto de peza fluorida vitro nomata ZBLAN. Ĉi tiu vitro havas superan transmitancon en la infraruĝa gamo kaj tial estas uzata por fibro-optikaj komunikaj sistemoj.
* Cerio-dopitaj lantana bromido kaj lantana klorido estas la lastatempaj neorganikaj scintililoj, kiuj havas kombinaĵon de alta lumrendimento, plej bona energia distingivo kaj rapida respondo. Ilia alta rendimento konvertiĝas en superan energian distingivon; krome, la lumeligo estas tre stabila kaj sufiĉe alta super tre larĝa gamo de temperaturoj, igante ĝin aparte alloga por alt-temperaturaj aplikoj. Ĉi tiuj scintililoj jam estas vaste uzataj komerce en detektiloj de neŭtronoj aŭ gama-radioj.
* Karbonarkaj lampoj uzas miksaĵon de raraj teraj elementoj por plibonigi la lumkvaliton. Ĉi tiu apliko, precipe fare de la filmindustrio por studia lumigado kaj projekcio, konsumis ĉirkaŭ 25% de la produktitaj raraj teraj kombinaĵoj ĝis la elfazigo de karbonarkaj lampoj.
* Lantana(III) oksido (La2O3) plibonigas la alkalan reziston de vitro kaj estas uzata en la fabrikado de specialaj optikaj vitroj, kiel ekzemple infraruĝ-absorbanta vitro, same kiel fotilaj kaj teleskopaj lensoj, pro la alta refrakta indico kaj malalta disperso de raraj teraj vitroj.
* Malgrandaj kvantoj de lantano aldonita al ŝtalo plibonigas ĝian maleblecon, reziston al frapo kaj duktilecon, dum aldono de lantano al molibdeno malpliigas ĝian malmolecon kaj sentemon al temperaturŝanĝiĝoj.
* Lantana oksida aldonaĵo al volframo estas uzata en gasaj volframaj arkaj veldaj elektrodoj, kiel anstataŭaĵo por radioaktiva torio.
* Diversaj kombinaĵoj de lantano kaj aliaj raraj teraj elementoj (oksidoj, kloridoj, triflatoj, ktp.) estas komponantoj de diversaj katalizoj, kiel ekzemple naftofendaj kataliziloj.
* Lantan-baria radiometrika datado estas uzata por taksi la aĝon de rokoj kaj ercoj, kvankam la tekniko havas limigitan popularecon.
* Lantana karbonato estis aprobita kiel medikamento (Fosrenol, Shire Pharmaceuticals) por absorbi troan fosfaton en kazoj de hiperfosfatemio vidita en finstadia rena malsano.
* Lantana fluorido estas uzata en fosforaj lampotegaĵoj. Miksita kun eŭropia fluorido, ĝi ankaŭ estas aplikata en la kristala membrano de fluoridaj jon-selektemaj elektrodoj.
* Lantan-modifita bentonito (aŭ fosloko) estas uzata por forigi fosfatojn el akvo en lagotraktadoj.
* Lantana telurido (La3Te4) estas konsiderata aplikata en la kampo de radioizotopa elektrosistemo (nuklea elektrocentralo) pro siaj signifaj konvertaj kapabloj. La transmutaciitaj elementoj kaj izotopoj en la segmento ne reagos kun la materialo mem, tiel prezentante neniun damaĝon al la sekureco de la elektrocentralo. Kvankam oni suspektas, ke jodo, kiu povas esti generita dum transmutacio, reagas kun la segmento La3Te4, la kvanto de jodo estas sufiĉe malgranda por ne prezenti minacon al la elektrosistemo.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Izotopoj de lantano
* Carl Gustaf Mosander

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/La/index.html 
* http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/La.html 
* http://periodic.lanl.gov/elements/57.html  
* http://www.webelements.com/webelements/elements/text/La/key.html


Kategorio:Kemiaj elementoj
Kategorio:Lantanoidoj
Kategorio:Metaloj