Isabel la 2-a (Hispanio)

eta|200px|Izabela la 2-a
**Isabel la 2-a de Hispanio** aŭ **Izabela la 2-a de Burbono** (naskiĝis en Madrido la 10-an de oktobro 1830; mortis en Parizo la 10-an de aprilo 1904) estis reĝino de Hispanio inter 1833 kaj 1868. Filino de Ferdinando la 7-a kaj *María Cristina de Borbón-Dos Sicilias*, Isabel estis 3-jaraĝa, kiam ŝi estis nomita reĝino la 29-an de septembro de 1833 post la morto de sia patro. De tiam ĝis 1840 regentis ŝia patrino, kaj inter 1840 kaj 1843 la Generalo Espartero.

Ŝia onklo Karlo Maria Isidro de Burbono ne akceptis virinon kiel reĝo de Hispanio, do en 1833 komencis la Unua Karlisma Milito.

Kiam la reĝino estis 16-jaraĝa, oni organizis la edziĝon kun ŝia kuzo Francisko de Asizo de Burbono, persono kiun ŝi malamis, komencante la sinsekvon de amantoj, inter ili la kapitano Enrike Puig, laŭ pluraj aŭtoroj la vera patro de la estonta Alfonso la 12-a. Dum ŝia reĝado Hispanio moderniĝis per konstruo de pluraj fervojoj kaj progresis industrio. Ŝi multe influis (aŭ klopodis influi) en la politiko de Hispanio, tio ĝenis politikistojn kiuj organizis ribelon (La Glora Revolucio) por ekziligi ŝin. Isabel iris Francien kie ŝi mortis en 1904.

## Biografio 
### Infanaĝo 
Ŝia patro estis Ferdinando la 7-a kaj ŝia patrino *María Cristina de Borbón-Dos Sicilias*, kiu estis kvara edzino kaj nevino de Ferdinando, kiu dum tri antaŭaj geedzecoj ne havis filon; tamen post Isabel li havis alian filinon, nome Luisa Fernanda, en 1832, sed ne filon.

Ŝi surtroniĝis nur 3-jaraĝa, pro la morto de Ferdinando en 1833, sen virfilo. Fernando, antaŭmorte estis aprobinta la nomita Pragmatan sankcion, , laŭ kiu oni nuligis la salfrankan leĝon, , kiu malhelpis la ascendon de virinoj al reĝeco. Tio okazigis la insurekcion de la infanto Carlos María Isidro de Borbón, kiu estas frato de Fernando, kaj pro tio deziris iĝi heredanto al la trono. Paradokse tiuj instruistoj estis respondecaj pri la eniro de Isabel en la seksafera vivo. Ventosa estis elpelita el palaco; Frontela estis konata kiel amanto de la reĝino kaj tiu mem donis al li honoron de la Kruco de Karlo la 3-a. Olózaga senvirgigis kaj inicis ŝin en la seksa vivo. dum jam estis tre konata la skandala inklino de Isabel al viroj. Tio okazigis konstante separojn. Tiele kelkaj gravuloj devis peri, inter kiuj la generalo Narváez, la konfesisto de la reĝino, la arkiespiskopo Antonio María Claret kaj eĉ la papo mem, nome Pio la 9-a. pri seksa malordo nome ninfomanio, atribuo kiu pluis ĝis nun, dum la biografiistino de Isabel la 2-a nome Isabel Burdiel argumentis en 2011 en intervjuo, ke la akuzoj estas falsaj fabrikitaj de kontraŭantoj kaj ke la ekzisto de amantoj estis io ofta en la tiama aristokrataro.]]
La vivo de Isabel skandalis kaj en la kortego kaj en la hispana socio. Ŝi kutime enlitiĝis je la kvina nokte kaj ellitiĝis je la tria posttagmeze. La unua "oficiala" amanto estis la generalo Francisco Serrano kiun Isabel nomis “la bela generalo”, kaj skandalis la fakto ke Isabel sekvis lin al la kazernoj de Madrido. Tiel, la armeaj estroj decidis translokigi lin for el Madrido. kaj sor Patrocinio, kiu ege fiinfluis en la rilatoj inter la geedzoj.

200px|eta|dekstre|La reto de fervojo en la duoninsula Hispanio dum la 19a jarcento.
Tamen, dum la regado de Isabel, Hispanio ege moderniĝis pere de la konstruado de multaj linioj de fervojo, el kiuj la unua en la Iberia Duoninsulo ligis Mataró kun Barcelono. Tamen, la kreado de la fervoja reto utilis al multaj gravuloj de la reganta klaso por pliriĉiĝi, kiel ekzemple la patrino de la propra reĝino, nome María Cristina, aŭ la Markizo de Salamanca, nome bankisto malaga kiu akiris la akcepton kaj de la reĝino kaj de la Parlamento por serio de koncesioj (129 milionoj da pesetoj de subvencio en 1853-1854), kaj samtempe, vendis al la registaro la linion Madrid-Aranjuez por pli ol 60 milionoj da pesetoj kaj rericevis ĝin lue sen publika konkurenco por unu miliono kaj duono jare, monsumo kiun li neniam pagis.

Isabel remalfermis la Universitatojn kiujn ŝia patro fermis, sed la eduka panoramo de ŝia reĝepoko rezultis seniluziigita: en 1855 estis en Hispanio 6000 vilaĝoj sen bazlernejo, en 1858 ekzistis nur 53 mezlernejoj, kun ĉirkaŭ 10 000 studentoj (kvinfoje malpli ol en Francio, kun la duono de loĝantaro), kaj estis nur 6104 studentoj en la dek hispanaj universitatoj (Oviedo kaj Salamanko havis nur 100 en siaj kvar fakultatoj); pli ol duono (3472) studis juron.

## En fikcio 
[200px|eta|dekstre|José Castelaro: *Isabel II ĵuras la Konstitucion*, 1844, [Muzeo pri Historio de Madrido.]]
* Post la falo de la reĝino Isabel kaj ŝia ekzilo al Francio, la fratoj Bécquer, nome la poeto Gustavo Adolfo Bécquer kaj la pentristo Valeriano Domínguez Bécquer, sub la pseŭdonimo SEM, eldonis la verkon “Los Borbones en pelotas” (Nudaj Burbonoj) farita inter la jaroj 1868-1869, kun serio de akvareloj satiraj kaj ege pornografiaj. Ĝi neniam estis publikigita oficiale sed sekrete cirkulis kaj poste malaperis. Estis malkovrita en 1986 sed oni konservis nur 89 bildojn.
* La kvara serio de la *Naciaj epizodoj* de Benito Pérez Galdós (1902-1907) disvolvigas agadon inter la Revolucio de 1848 kaj la falo de Isabel en 1868.
* En 1927 Ramón del Valle-Inclán ekpublikis la ambician serion, *El ruedo ibérico* (Iberia taŭrludejo), kio, simile kiel ĉe la *Naciaj epizodoj* de Galdós, intencis rakonti la historion de Hispanio ekde la reĝado de sia malamata Izabela la 2-a ĝis la aktualo de la aŭtoro. Tamen li sukcesis verki nur tri romanojn de tiu projekto: *La corte de los milagros* (Mirakla kortego) (1927), *Viva mi dueño* (1928) kaj *Baza de espadas* (1932) ĉiuj priskribanta la komplikan etoson de la kortego de Isabel, la konspiradon fare de la militistoj kaj finfine la ekinsurekcion mem respektive.
* Krome *Farsa y licencia de la Reina Castiza* estas teatraĵo de Ramón María del Valle-Inclán publikigita por la unua fojo jam en 1920. Temas pri verko kiu estas ludataj de geaktoroj kiuj ludas rolojn de pupoj. En la kortego de la reĝino Isabel venas trompistoj kun la intenco riĉiĝi per ĉantaĝo pere de du leteroj el la reĝino kun skandala enhavo. Pro tio okazas multaj palacaj komplikoj. La verko jam estis konata dum la regado de Alfonso la 13-a, nome nepo de Isabel, kiu aperis en ĝi per tute malprestiĝigita bildo. Post nur tri jaroj venos la Diktatoreco de Primo de Rivera dum kiu la verkisto havos problemon kun la reĝimo. Certe liaj verkoj (pri Isabel) ne helpis al sia defendo.
* Multaj filmoj aperigas la figuron de Isabel, ekzemple *Vendaval* (Orduña Films, 1949) Juan de Orduña, *Amistad*, *¿Dónde vas, Alfonso XII?* kaj *¿Dónde vas, triste de ti?*, *Luz de Soledad*, kaj *Handia*. En televido la serio *El Ministerio del Tiempo* aperigas Isabel, ludita de Carmen Sánchez.
[eta|center|600px|La festado de la festeno de reĝino Izabela II de Hispanio en [Sajgono la 17an de januaro 1863.]]

## Referencoj
## Literaturo
* Atienza, Juan G. “Isabel II: la reina caprichosa”. La esfera de los libros. Madrid. 2005
* Burdiel, Isabel. “Isabel II: un perfil inacabado”. 1998.
* Burdiel, Isabel. “Isabel II. NO se puede gobernar inocentemente”. Espasa Calpe. Madrid. 2004.
* Isabel Burdiel (2010). Isabel II. Una biografía. Madrid: Taurus. ISBN 978-84-30607952.
* Isabel Burdiel (eld.), España. La construcción nacional (1830/1880), Fundación Mapfre. Madrid, 2012. ISBN 9788430608218.
* Isabel Burdiel (2012). Los Borbones en pelota. Zaragoza: Institución Fernando el Católico. ISBN 978-84-9911-196-4.
* Comellas, José Luis. “Isabel II. Una reina y un reinado”. Ariel, Barcelona. 1999. ISBN 9788434466111
* Comellas, José Luis. “Política y administración de la España isabelina”. Narcea. Madrid. 1972.
* Espadas Burgos, Manuel. “La España de Isabel II”. Historia 16. Madrid. 2004.
* Fayanás Escuer, Edmundo. “Isabelle II. Nymphomane couronnée”. Histoire point de vue, nº 16. Decembro 2013. Parizo.
* Fontana, Josep. “La época del liberalismo”. Crítica-Marcial Pons. Barcelona. 2007. ISBN 978-84-8432-876-6.
* Juan Francisco Fuentes, El fin del Antiguo Régimen (1808-1868). Política y sociedad, Síntesis. Madrid, 2007. ISBN 9788497565158.
* González Doria, Fernando. “Memorias de Isabel II”. Bitácora. Madrid. 2010.
* Granados Loureda, Juan Antonio. “Breve historia de los Borbones”. Ediciones Nowtilus. 2010.
* Llorca, Carmen. “Isabel II y su tiempo”. Istmo. Alcoy. 1984. ISBN 9788470901423
* La Blanchetai, Pierre H. “Isabelle II, reine d’Espagne”. Plon. Parizo. 1934.
* Luard, René. “Isabel II de España”. Juventud. Barcelona. 1958.
* Luz, Pierre de. “Isabel II, reina de España, 1830-1904”. Juventud. Barcelona. 1937.
* Medio, Dolores. “Biografía de Isabel II”. Suc de Rivadeneira. Madrid. 1966.
* Moreno Echeverria, J.M. “Isabel II, biografía de una España en crisis”. Ediciones 29. Madrid. 1973.
* Juan Sisinio Pérez Garzón, ed. (2004). Isabel II: los espejos de la reina. Marcial Pons. ISBN 9788495379764.
* Puga, María Teresa. “El matrimonio de Isabel II en la política de su tiempo”. Aunsa. Pamplona. 1964.
* Rico, Eduardo G. “La vida y la época de Isabel II”. Planeta. Barcelona. 1999.
* María Cruz Romeo kaj María Sierra (eld.), La España Liberal (1833-1874), Marcial Pons/PUZ. Madrid, 2014. ISBN 9788415963561.
* Rueda, Germán. “Isabel II”. Arlanza. Madrid. 2001.
* Candelaria Sáiz Pastos kaj Javier Vidal Olivares, El fin del Antiguo Régimen (1808-1868). Economía, Síntesis. Madrid, 1999. ISBN 9788477389132.
* Rafael Serrano García, El fin del Antiguo Régimen (1808-1868). Cultura y vida cotidiana, Síntesis. Madrid, 1999. ISBN 9788477389149.
* Vázquez García. “Figuras femeninas de la desviación sexual. España, 1850-1920”. Madrid. 2010.
* Vilches, Jorge. “Isabel II. Imágenes de una reina”. Síntesis. Madrid. 2007. ISBN 8497564650.

## Vidu ankaŭ 
* Karlismaj Militoj

## Eksteraj ligiloj 
* Diccionario Biográfico. Real Academia de la Historia *Fernando VII*

* Liberalismo y romanticismo en tiempos de Isabel II
* Biografio de Isabel II en la Biblioteca Virtual Miguel Cervantes 
* Biografio de Isabel II de Histórico Digital kun alternativa rigardo mala al tiu tradicia

Kategorio:Hispanaj reĝoj
Kategorio:Burbonoj
Kategorio:Hispanaj ekzilitoj
Kategorio:Reĝinoj