Kanakujo

eta|Kaj la franca flago kaj la flago de FLNKS havas ofican staton
**Kanakujo** (plej ofte , sed foje  (laŭ latina sufikso), aŭ  (laŭ latineca skribo), elparolita kanaKI'), **Nov-Kaledonio** aŭ **Nova Kaledonio** ( elparolita nuVEL-kaledoNI) estas *sui generis* franca transmara teritorio lokita en Oceanio. Ĝi estas insularo, kiu troviĝas sude de Vanuatu, ĉirkaŭ 1&nbsp;210 km oriente de Aŭstralio kaj 17&nbsp;000 km de ĉeflanda Francio. Ĝi entute havas 33 komunumojn. La kanakoj, la antaŭkoloniaj lokanoj de la insuloj, estas melanezianoj, kaj mem estas grupo de diversaj etnoj.

La plena, oficiala, franca nomo antaŭe estis ''Territoire d'Outre-Mer de la Nouvelle-Calédonie et Dépendances* – Transmara Teritorio de Nov-Kaledonio kaj Dependencoj – kaj poste tio *Territoire d'Outre-Mer de la Nouvelle-Calédonie*, kaj ekde 1999 nur *Nouvelle-Calédonie*. 

Nov-Kaledonio havas ekde 2010 du oficialajn flagojn, la kutima franca flago, kaj la flago de la politika movado FLNKS, kiu estas uzata kune kun la franca flago plurloke en Nov-Kaledonio. Kelkloke, en la aliaj lokoj en la lando, oni nur uzas la francan flagon.

La plej fruaj spuroj de homoj en Nov-Kaledonio venas de la periodo de la Lapita kulturo (ĉ. 1600–500 a.K, aŭ 1300–200 a.K.), kiu estis naviga kaj terkultiva kulturo kiu influis grandan areon en la Pacifiko. Komence, la setlejoj en Nov-Kaledonio centriĝis je la marbordo, ĉ.&nbsp;1100&nbsp;a.K. ĝis 200&nbsp;p.K.

La unua eŭropano kiu vidis Nov-Kaledonion estis James Cook, je la 4-a septembro 1774, dum lia dua vojaĝo. Li ankaŭ nomis ĝin *New Caledonia*, Nov-Kaledonio, ĉar la nordo de la ĉefa insulo memorigis lin pri Skotlando, kiu latine kaj poetike en la angla nomiĝas *Caledonia.*

Nov-Kaledonia iĝis franca kolonio en 1853, kaj en 1946 transmara teritorio. En 1953, proceso aprobi francan civitanecon por ĉiu nov-kaledoniano, sendepende de etneco, estis plene farita. Tia malfrua kia dum la frua 20a jarcento, multaj homoj estis mallibervole prenita al kaj el Nov-Kaledonio kiel laboristoj, tra la ago de homovendistoj trompi kaj trudi homojn, inklude infanojn, al eniri iliajn ŝipojn.

Dum la Dua Mondmilito, Nov-Kaledonio elektis subteni Liberan Francion, kaj la provincestro kiu subtenis la Reĝimon de Vichy estis devigita forlasi la insulojn kaj iri al Hindoĉinio. Dum la milito, 300 homoj de la insuloj libervole aliĝis al la armeo de Libera Franco kaj batalis en ĝi en Norda Afriko. 1942–1943 la ĉefurbo Noumeo estis la loko por la ĉefa sud-pacifika flotbazo de la Usona mararmeo. Tiam, 50&nbsp;000 usonaj militistoj loĝis en Nov-Kaledonio – tiom multaj kiel la tuta tiama kutima loĝantaro.

Enciklopedio de Esperanto uzas la nomon *Nova Kaledonio.*

### Endemioj 
* Novkaledonia akcipitro
* Novkaledonia kakariko
* Novkaledonia korvo
* Novkaledonia megalurulo
* Novkaledonia ralo
* Novkaledonia sturno

## Lingvoj kaj etna miksado 
eta|Kanakaj virinoj
Etna konsisto (laŭ popolnombrado en 1989):
* melanezianoj 44,8 %
* eŭropanoj 33,6 %
* valisanoj 8,6 %
* indonezianoj 3,2 %
* aliaj 9,8 %

Malgraŭ tiu frapa diverseco de etnoj la franca estas la lingvo komprenata kaj parolata de ĉiuj, eĉ se kanakoj kaj kelkaj  uzas hejme ankaŭ proprajn lingvojn.

### Esperanto-movado 
Pioniro de la Esperanto-movado en Nov-Kaledonio estis E. Bardoulet. Laŭ Enciklopedia de Esperanto, Bardoulet aliĝis al Esperanto en 1898, kaj estis la unua pioniro de Esperanto en Nov-Kaledonio. Li aŭ ŝi faris "vigla propagando", "precipe per artikoloj" en Noumeo. T. T. Anuruddha, multjara prezidanto de Budhana Ligo Esperantista naskiĝita 1915 en Bonno, mortis 1980 en Noumeo en Nov-Kaledonio. Dum la 21-a jarcento, UEA havis 7 membrojn en Nov-Kaledonio. Ekzistas esperanta landa asocio, Nov-Kaledonia Esperanto-Asocio, kiu ne estas aliĝinta al UEA. Ankaŭ ŝajnas ekzisti esperantan klubon en Noumeo, *Club Esperanto de Nouméa (E-o Noumea)''.

## Historio 
### Etna mikso 
La kanakoj, loĝintaj en Nov-Kaledonio de jarmiloj ne plu restas solaj sur la insularo. Jam en la lasta jarcento alvenis aliaj etnaj grupoj en la teritorio. Krom francoj, envenis vjetnamoj kaj indonezianoj por labori en minejoj kaj en kafoplantejoj. Hodiaŭ multe da vjetnamoj havas malgrandajn magazenojn eĉ en la plej foraj savanaj vilaĝoj. 

### Konfliktoj pri aŭtonomeco 
Post la fino de la Dua Mondmilito Nov-Kaledonio el franca kolonio fariĝis franca transmara teritorio. Ĝi ricevis ioman aŭtonomecon, sed ĉiam en la kadro de la Franca respubliko.  tute kontraŭstaranta la apartenon de Nov-Kaledonio al Francio.  kreante en 1977 partion lojalan al Francio, nomatan Unuiĝo por Kaledonio en la Respubliko, kaj gvidatan de . Ĝin kontraŭstaras la sendependisma bloko, nomata ekde 1984 Naciliberiga Fronto Kanaka'Socialisma. Tiu dupolusa politika kampo estas ĝis hodiaŭ konstanta karakterizaĵo de Novkaledonio.

En la 1980aj jaroj okazis grava krizo inter la du politikaj blokoj. En 1985, tre kaosa jaro, pluraj homoj estis mortigitaj. En 1988 kelkaj kanakoj prenis plurajn ĝendarmojn kiel garantiulojn. Tiu perforta evento bedaŭrinde finiĝis per masakro. Finfine en 1988 la lojalisma kaj la sendependisma partiestroj, Jacques Lafleur kaj , kune kun la franca registaro subskribis la  en Parizo.

La interkonsento estis grava paŝo antaŭen al paciĝo, sed bedaŭrinde, unu jaron poste, la eminenta kanaka heroo Tjibaou kaj alia sendependisma estro estis murditaj de kanaka ekstremisto. Sed post tio finfine finiĝis la sangaj konfliktoj kaj la moderaj anoj de la du politikaj blokoj esprimis volon daŭrigi la realigon de la matinjona interkonsento. Laŭ tiu ĉi interkonsento oni kreis sur la teritorio tri provincojn (Norda, Sudo, Lojaleca insularo), ĉiun kun sufiĉe granda interna aŭtonomeco. Oni kreis kelkajn konsultajn organojn kaj decidis, ke okazos referendumo pri sendependeco en 1998. Grava celo de la interkonsento de 1988 estas ankaŭ ekvilibrigi la situacion de tiu ĉi lando, en kiu la blankuloj ĉiam estis aparte favorataj, por finfine krei pli justan distribuon de povo kaj ekonomia bonstato inter la malsamaj etnaj kaj geografiaj komunumoj.

En la 12-a de decembro 2021 Nov-Kaledonio rifuzis sendependecon per tria referendumo bojkotita de la sendependistoj, kun 96,5% da kontraŭ-sendependaj voĉdonoj.

Ŝajnas, ke ĝis nun la interkonsento sufiĉe bone funkciis, kaj ke eventuale oni povos trovi alian, novan interkonsenton. Nov-Kaledonio retrovis pacon kaj trankvilon kaj zorgas ĉefe pri sia ekonomia evoluo, oni komencis malcentrigi la ekonomion, ekzemple vendante en 1990 la unuan nikelminon al la Norda Provinco.

## Notoj 
## Referencoj 
## Literaturo 
* Nov-Kaledonio : socio ekbolanta, malkoloniigo suspendita. Alban Bensa, Eric Wittersheim, *Le Monde Diplomatique,* julio 2014.

* Nikelo, pridisputata valoraĵo. Alban Bensa, Eric Wittersheim, *Le Monde Diplomatique,* julio 2014.

## Vidu ankaŭ 
* Transmaraj teritorioj de Francio
* Novkaledoniaj pluvarbaroj
* Komunumoj de Nov-Kaledonio
* Stretfolia rizoforo
* Kaledonio kune

## Eksteraj ligiloj 
* guov.nc – Oficiala retejo
* ''Association calédonienne d'espéranto* – Nov-Kaledonia Esperanto-Asocio (arkiva kopio je *Wayback Machine'')


Kategorio:Specialaj teritorioj de Eŭropa Unio
Kategorio:Kolektivumoj de la Transmara Francio
Kategorio:Transmara Francio
Kategorio:Franclingvaj administraj unuoj
Kategorio:Zelandio
Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1853
Kategorio:Insuletaj evolulandoj