Starogard Gdański

eta|771x771px|centre|
**Starogard Gdański** (germane: **Preußisch Stargard**; kaŝube: **Starogarda**) estas urbo en la Pomeria provinco de Pollando. Ĝi apartenas al komunumo Starogard Gdański en samnoma distrikto Starogard. Laŭ la stato de  en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Historio 
Laŭ la arkeologiaj esploroj la mezepoka burgo aperis en la loko de hodiaŭa urbo sur la iama setlejo el la neolitiko de antaŭ 4 aŭ 5 mil jaroj. Tio signifas, ke la unuaj setlantoj de tiuj terenoj, krom la kapableco ĉasadi, posedis ankaŭ scipovon agrikulturi kaj bredadi bestojn. Tamen la unua historia mencio aperis en la jaro 1198. Tiam burgo, nomata sub la nomo *Starigrod*, estis menciita en la dokumento de la pomeria princo *Grzymisław*, kiu donaciis la burgon al la ordenaj kavaliroj de la grupo de la Malta Ordeno. Dum la jaroj 1269 dokumente aperas la urbonomo *Stargarde*, en 1276 la variaĵo *Staregarde*. En la jaro 1305 la burgo estis aĉetita kaj pligrandigita fare de la Ordeno de germanaj kavaliroj, en iuj fontoj ankaŭ nomata *Teŭtona Ordeno*. En la jaro 1339 la germanaj kavaliroj donis al la urbo la blazonon kaj la urborajton en la jaro 1348 (vidu la supran ilustraĵon). Baldaŭ la militistoj de la Ordeno de germanaj kavaliroj el Marienburg konstruis la defendmurojn ĉirkaŭ la tuta urbo.

En la jaro 1440 Stargarde aliĝis al la Prusia Konfederacio, tio helpis al la urbo reveni en la jaro 1466 al la Reĝa Prusio, kiu fariĝis parto de Reĝlando Pollando. En la jaro 1454 la reprezentantoj de la urbo Stargarde faris la omaĝon por la pola reĝo Kazimiro la 4-a. Tamen en la jaro 1461 la germanaj kavaliroj denove okupis la urbon. En la jaro 1484 grandan parton de la urbo detruigis granda brulego (incendio). En la jaro 1520 Stargarde okupis denove la germanaj kavaliroj. En la unua duono de la 16-a jarcento en la urbo disvastigis luteranismo. Rezulte de ĝi la Protestantoj transprenis ĉiujn katolikajn preĝejojn en la urbo. La unuan fojon aperas la nomo de la urbo en la formo Stargard en la jaro 1566. Fine de la 16-a jarcento la influoj de la Reformacio en la urbo malgrandigis. En la jaro 1599 katolikoj reakiris la plej multajn preĝejojn (ĉiujn krom la preĝejon *St.-Katharinen-Kirche*) kaj aliajn posedaĵojn.

Komence de la 17-a jarcento estis kreita libroforme la urba leĝaro. Dum la pol-sveda milito (1626-29) la urbo estis ege detruita. La situacio malboniĝis en la jaro 1655, kiam Stargard okupadis la urbon svedoj, dum la Sveda diluvo (vidu la apudan mapon). Ili forlasis la urbon post du jaroj. Duone de la 18-a jarcento la sudan parton de la urbo denove detruigis brulego. En la jaro 1769 laŭ iniciato de Józef Wybicki, parlamentano de Pola Sejmo kreiĝis en Stargard *Pomeria Konfederacio*, kiel parto de la kontraŭrusia Bara Konfederacio, por defendi la limojn de tuta Pollando. Stargard estis la unua urbo en Pomerio, kiu aliĝis al la Bara Konfederacio. Multaj urbanoj mortis dum la milito kun la rusia armeo. Malgraŭ tio, tiam en la jaro 1772 okazis la unua dispartigo de Pollando fare de imperioj de Prusio, Rusio kaj Aŭstrio. Dum la sekvaj 148 jaroj la urebo estis parto de la Reĝlando Prusio, ekde 1871 ankaŭ de la Germana Regno.

eta|230ra|maldekstra|
La 19-a jarcento estis signifa dum la tuta historio en la rapida disvolvo de industrio kaj infrastrukturo. Sub la regado de Prusio aperis multaj fabrikoj kaj metiejoj. Inter ili speciale grava estis: fondita en la jaro 1820 fabriko de kaldronoj de Horstmann, en la jaro 1846 oni konstruis la *Winkelhausen-fabrikon* de vodkoj kaj likvoroj kaj en la jaro 1872 estis konstruitaj la *muelejoj de Wiechert*. Ĝis hodiaŭ kelkaj el tiuj ebjektoj plenumas daŭre sian rolon, kaj ili estas samtempe la monumentoj de la industria arkitekturo. En la jaro 1862 Starogard posedis unu el unuaj sur polaj teritorioj la fajrobrigadon. Dum la jaroj 1870-1871 oni konstruis fervojon kaj la stacidomon. Fine de la 19-a jarcento oni komencis la konstruon de nova hospitalo (malsanulejo).

Post la fino de la Unua Mondmilito Germanio perdis la urbon. La 29an de januaro 1920 la "blua armeo" de renaskiĝanta Pollando, gvidata de generalo Józef Haller (1873-1960), transprenis la urbon nome de sendependa Pollando, kiu sekve formale eknomiĝis Starogard. Al la urbo venis la 65a Regimento de Infanterio, de tiam nomata la starogarda. Dum la intermilito en Starogard okazis plua disvolvo de industrio. En la jaro 1921 en la urbo vivis 125 judoj, tio estis nur 1% de la loĝantaro. En la jaro 1923 la urbon vizitis la prezidento de Pollando Stanisław Wojciechowski, en 1927 kaj 1929 la intertempe elektita nova prezidento Ignacy Mościcki.

La 2-an de septembro 1939 komenciĝis, post eksplodo de la dua mondmilito, la nazia-germana okupado de la urbo. La 12-an de septembro germanaj okupantoj faris la unuan amasan ekzekuton. La 22-an de novembro en apuda vilaĝo Nowy Wiec pafmortigis 42 aŭ 43 polojn (en tio 2 klerikojn), kaj ankaŭ germanojn, interalie katolikan pastron Johannes Paul Aeltermann. Ĝis la fino de okupacio en la arbaro ĉe apuda vilaĝo Piaśnica perdis la vivon ĉirkaŭ 7 mil homoj (masakro de Piaśnica), en tio granda nombro la pacientoj de la psikiatria hospitalo de proksima vilaĝo *Kocborowo*. Preskaŭ ĉiuj judoj en la urbo estis murditaj ĝis la fino de septembro 1939. La urbon ekokupis la Ruĝa Armeo la 6-an de marto 1945. En la bataloj kun germanoj perdis la vivon 26 sevetiaj soldatoj.

Ekde 1945 la urbo apartenis al la komunisma Pola Popola Respubliko. Dum la jaroj 1945-1998 la urbo administracie apartenis al la Vojevodio de Gdansko. En la jaro 1947 oni eltombigis la restaĵojn de la viktimoj de la masakro de Piaśnica kaj allokigis al la urba katolika tombejo en Starogard. Post la fino de la milito okazis rapida disvolvo de la urbo. En la jaro 1949 sur la tereno de la urbo ekkomencis la agadon la unua laika lernejo de la Societo de Amikoj de Infanoj. En la jaro 1950 al la nomo Starogard oni aldonis vorto „Gdański” ("Gdanska"), por diferencigi kun simila nomo de la urbo en Okcidenta Pomerio: Stargard. Dum aŭgusto 1980 en la urbo eksplodis la amasaj kontraŭkomunistaj protestoj kaj strikoj kaj estingis la Inter-entreprena Strik-Komitato (Strikoj en la Pola Marbordo). Nun la urbo estas forta industria centro, interalie funkcias fabriko de la farmaciaĵoj (medikamentoj), meblaj firmaoj, domkonstruaj entreprenoj kaj la Vitro-Fandejo de vitraĵproduktoj por domo.

## Internacia kunlaboro 
*  Diepholz, Germanio
*  Limerick, Irlando
*  Borislav, Ukrainio
*  Hillerød, Danlando
*  Foŝan, Ĉinio

## Personoj ligitaj kun la urbo 
* Kazimierz Deyna (1947-1989), futbalisto

## Bibliografio pollingva 
* Götz Aly (2015): La kulpigitaj. „Eŭtanazio” en Tria Regno (Obciążeni. *"Eutanazia" w nazistowskich Niemczech*), Wydawnictwo Czarne (Nigra Eldonejo), *Wołowiec*.
* Jan Buchholz, Andrzej Szklarski (1999): *Królewskie miasto Starogard. Stolica Kociewia od czasów najdawniejszych do czasów najnowszych* La reĝa urbo Starogard. Ĉefurbo de "Koĉevio", *Biuro Promocji i Wydawnictw STAR* (La Buroo de Promociado kaj Eldonaĵoj), Starogard Gdański.
* Czesław Czubryt-Borkowski (1988): *Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939-1945* (Gvidilo al la memoritaj lokoj de lukto kaj martireco dum la militaj jaroj 1939-1945), Wydawnictwo Sport i Turystyka, Varsovio.
* Adam J. Haras (1999): Starogard Gdański *w fotografii* (..en fotoj), Starogardzkie Centrum Kultury, Starogard Gdański.
* Janusz Kruk, Sarunas Milisauskas (1999): *Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu*, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Krakovo.
* Józef Milewski (1959): *Dzieje Starogardu Gdańskiego*, Wydawnictwo Morskie, Gdynia.
* Józef Milewski (1955): *Starogard Gdański i okolice* (..kaj la ĉirkaŭaĵo), Wydawnictwo Sport i Turystyka, Varsovio.
* Józef Milewski (1982): Starogard Gdański *stolica Kociewia i okolice* (ĉefurbo de Kociewie kaj la ĉirkaŭaĵo), PTTK, Gdansko.
* Krystyna Szwentnerowa (1968): *Zbrodnia na via mercatorum* (Krimo sur la Via Mercatorum), romano, Wydawnictwo Morskie, Gdynia.
* Ryszard Szwoch (2000): Starogard Gdański. *Przewodnik po mieście i okolicy* (gvidilo al la urbo kaj ĉirkaŭa areo), Studio Twórczego Działania Carpe Diem, Starogard Gdański.

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Urboj de Pomerio (provinco de Pollando)
Kategorio:Urboj en Pollando