open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aero

[eta|dekstra|340px|[Temperaturo kaj meza molekula maso de aero depende de alto super la nivelo de maro.]]
**Aero** estas nomo por la miksaĵo el gasoj en la atmosfero de la Tero. Laŭ la kondiĉoj de norma stato, ĝia denso estas 1.2 kg/m3 (1,2 g/l aŭ 0,0012 g/cm3).

Seka aero konsistas je ĉirkaŭ 79% el azoto, je 20% el oksigeno, kaj je 1% el argono. Aero povas enhavi 0-7% da akvovaporo (la 79%, 20% kaj 1% laŭe malgrandiĝetas), kaj malpli ol 1% da karbona dioksido. La konsisto de aero ŝanĝiĝas laŭ alteco, kaj elspirita aero enhavas pli da karbona dioksido ol enspirita aero, ĉirkaŭ je 4,5%.

Aerpremo malgrandiĝas laŭ alteco; tial aviadiloj estas deinterne premigataj. Oni konservas la premon en la maŝino pli alta ol ekstere, por ke restu la komforto de la enaj homoj, sed por ŝpari brulaĵon la premo estas ete malpli alta ol ĉe la tersurfaco. Kiam la suma aerpremo malgrandiĝas, la parta premo de ĉiu konsista gaso (inkluzive oksigeno) malgrandiĝas. Montgrimpistoj devas kunporti oksigenon, kiam ili grimpas altajn montojn por konservi la partan premon de oksigeno en la sango ĉe normala nivelo; se ne, ili suferas hipoksion, kiam la parta premo de oksigeno estas malsupre ol 0,16 bar (16 kPa) en la aero.

Oni ofte uzas densigitan aeron dum subakva naĝado kiel malprofundakva spira gaso kaj por plenblovi flosilojn. Densigatan aeron oni uzas ankaŭ kiel energifonton por pneŭmatikaj motoroj.

## Vidu ankaŭ 
* Aerdenso
* Aerpurigilo
* Atmosfera absorbo kaj difuzo
* Silfino
* Tera atmosfero

Kategorio:Meteologio
Kategorio:Naturscienco
Kategorio:Gasoj
Kategorio:Fundamentaj vortoj
Rinocero

**Rinocero** (*Rhinoceros*) estas genro de grandaj, dikhaŭtaj, sovaĝaj mamuloj el subordo de neparhufuloj, el familio rinoceredoj, kun unu longa korno sur la nazo.

Oni foje uzas la nomon **rinocero** kiel sinonimo por rinoceredo.

## Specioj 
El la genro *rinocero*, multaj specioj malaperis, kaj nur restas du specioj:

* *Rhinoceros sivalensis* †
* *Rhinoceros paleindicus* †
* *Rhinoceros platyrhinus* †
* *Rhinoceros sinensis* †
* *Hindia rinocero* - (*Rhinoceros unicornis*)
* *Java rinocero* - (*Rhinoceros sondaicus*)

## Referencoj 
Kategorio:Neparhufuloj
Kategorio:Genroj de mamuloj
Rumeno

**Rumeno** (*rumen*) estas la unua, kaj la plej granda, stomaka poŝo de la remaĉula stomako ĉe remaĉuloj, de kie la nemaĉita herbo revenas bulforme en la buŝon.

Kiam ŝafoj aŭ aliaj remaĉuloj paŝtas, vegetalo estas maĉata al amaso nome boluso, kiu estas poste pasata tra la rumeno, al la centipelio. Tia interago ien kaj reen povas daŭri je 20 ĝis 48 horoj antaŭ ke la boluso iras al la omaso, Ĉar intertempe la boluso revenadas al la buŝo per la ezofago (remaĉoprocezo).

Kategorio:Besta anatomio
Omaso

**Omaso** (*omasus*) estas la tria stomaka fako en la remaĉula stomako de remaĉuloj, nomata ankaŭ faldostomako pro sia interna surfaco.
eta|

Kategorio:Besta anatomio
Abomaso

**Abomaso** (*abomasus*) estas la kvara fako de la remaĉula stomako, lokita post omaso. Nomatas ankaŭ kazeiga stomako, ĉar tranĉita el la bovido, kaprido aŭ ŝafido ĝi servis por kazeigi lakton, fari kazeon, fromaĝon.
La aliaj stomakaj fakoj (rumeno, centipelio, omaso) estas nomitaj antaŭ-stomakoj, ĉar ili partoprenas al mikroba digesto, sed la grava enzima digesto okzas en tiu ĉi abomaso.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.zwergziegen.ch/verdauungsvorgangtext.html  (germane)
* http://www.que.at/html/nutztiere/rind/labmagenverlagerung.html (ligilo perdita)

Kategorio:Besta anatomio
Manmohan Singh

**Manmohan SINGH** (urdue: منموہن سنگھ, panĝabe: ਮਨਮੋਹਨ ਿਸੰਘ, hinde: मनमोहन सिंह) (n. la 26-an de septembro 1932 - m. la 26-an de decembro 2024) estis la dekkvara ĉefministro de Barato. Naskiĝinte en vilaĝo en la tiama provinco de Panĝabo en la Brita Barato, li kompletigis sian bazan edukon ĉe la Universitato de Panĝabo en 1948. Poste li iris al Unuiĝintan Reĝlandon por studi ekonomikon ĉe la Universitato de Cambridge. Li publikigis sian unuan libron *India’s Export Trends and Prospects for Self-Sustained Growth* en 1964, kiu estas kritika de la tiamaj, barataj, negocaj polisoj.

## Politika kariero 
En la 70-aj jaroj li laboris por la ŝtato, kiel financa konsilisto. Komence de la 80-aj jaroj li iĝis estro de la centra banko. Poste li laboris kiel konsilisto de la ĉefministro, poste (1991-1996) ministro pri financoj ĉe la registaro de Narasimha Rao.

Lia rolo kiel financa ministro donis al li grandan prestiĝon. Li klopodis ekvilibrigi politikon favoran al malsupraj tavoloj kun liberaligo de la ekonomio kaj privatigo de ŝtataj entreprenoj.

Post la malvenko en la sekvaj balotoj, li restis fidela al la grupo de la familio Gandhi, en la krizo sekvanta la elekton de Sonia Gandhi kiel gvidanto de la partio Barata Nacia Kongreso (ŝi estis kontraŭita de parto de la partio pro sia itala deveno). Li agadis dum tiuj jaroj kiel gvidanto de opozicio en la Rajya Sabha (Senato).

Kiam la Kongreso venkis en la baloto de majo de 2004, Sonia Gandhi rifuzis sian nomumon kiel ĉefministron, kaj sugestis la nomon de Dro. Singh. Li estis elektita la 19-an de majo de 2004 fare de la prezidento A.P.J. Abdul Kalam.

Lia eco kiel ano de religia minoritato (kaj ankaŭ de lingva, ĉar lia denaska lingvo estas la panĝaba) helpis mildigi la tensiojn inter la diversaj grupoj de tiom varia lando. Li ankaŭ strebis mildigi la streĉojn kun la najbara lando, Pakistano.

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://pmindia.nic.in Oficejo de la Barata Ĉefministro
* http://www.manmohansingh.org/  ManmohanSingh.org
* http://india.gov.in/govt/primeminister.php Lia profilo en la retejo de la barata registaro

Kategorio:Barataj politikistoj
Kategorio:Ĉefministroj de Barato
Ivan Gašparovič

**Ivan GAŠPAROVIČ** (naskiĝis en 1941 en Poltár) estis la tria prezidento de Slovakio.

Li studis (1959-1964), poste instruis (1968-1990) juron en Bratislavo, en la Universitato de Komenio.

* 1990-1992 ĉefprokuroro de Ĉeĥoslovakio
* ekde 1992 kunfondinto de la dekstra LS-HZDS
* 1993-1998 prezidanto de la parlamento

Li estis tre intima konfidulo de Vladimír Mečiar.

Kategorio:Prezidantoj de Slovakio
Kategorio:Slovakaj politikistoj
Ebro

**Ebro** (, , ) estas granda rivero de norda Hispanujo. Ĝi longas ĉirkaŭ 930&nbsp;km,  kaj ĝia baseno ampleksas ĉirkaŭ 85.000&nbsp;km².

Ebro parte trafluas la Kantabran Montaron kaj alfluas Mediteraneon proksime al *Tortosa* formante riveran delton. Tiu delto estas protektita Natura Parko, pro la riĉeco i.a. de birdoj. La rivero estas apenaŭ ŝipebla pro akumuliĝo de drivaĵo (aluvio) pro la digoj.

Ĝi estas la plej akvabunda rivero en la Ibera duoninsulo, kaj fakte donas ĝian nomon al tiu ĉi.

Gravaj urboj situantaj en ĝia proksimeco: Reinosa (Kantabrio),  Miranda de Ebro (Kastilio kaj Leono), Logroño (Rioĥo), Tudela (Navaro), Zaragozo (Aragono), kaj Tortosa (Katalunio).

Ĉefaj alfluantoj:
* Alhama
* Iregua
* Najerilla
* Aragón (rivero)
* Gállego
* Segre
* Noguera Pallaresa
* Noguera Ribagorzana
* Cinca
* Oca
* Jalón
* Jiloca
* Guadalope
Ĉe la enfluejo de la rivero en la somero de 217 a.K. okazis la Batalo de la Ebro, dum la Dua Punika Milito, inter la kartaga kaj la romia mararmeo. La rivero estis la sceno ankaŭ de unu el la grandaj bataloj de la Hispana Enlanda Milito en malfrua julio 1938, kiam Respublikanaj trupoj provis halti la antaŭenmarŝon de la fortoj de Franco en vasta kontraŭatako. La rezultoj de la Batalo de la Ebro malfermis la vojon por ke la naciistoj transprenu Katalunion.

## Bildoj 

Dosiero:Elfluejo de Ebro.jpg|Elfluejo de Ebro en Fontibre.
Dosiero:Monumentoenlaparko.jpg|Monumento en la parko de la elfluejo de Ebro.
Dosiero:RiveroEbrotraReinosa.jpg|Rivero Ebro tra Reinosa.
Dosiero:Embalse del Ebro cxe Las Rozas.jpg|Akvorezervejo Embalse del Ebro ĉe Las Rozas.

## Vidu ankaŭ 
* hispanaj riveroj

Kategorio:Riveroj en Eŭropo
Kategorio:Riveroj en Aragono
Kategorio:Riveroj en Katalunio
Java rinocero

maldekstra|alternative=Java Rinocero|eta|Java Rinocero
La **java rinocero** (*Rinoceros sondaicus*) estas tre minacata specio de rinoceredoj en la orientaliso. Nun nur 40 da ili plurestas en la okcidento de la insulo Javo de Indonezio. Origine la specio tamen vivis en vastaj partoj de sudorienta Azio kaj parte vivis simpatrie kun aliaj specioj de rinoceredoj. Kiel loĝantoj de la tropika pluvarbaro javaj rinoceroj preferas molan plantan nutraĵon kaj plejparte vivas unuope. Engaĝita ekologia protekta programo helpu savi la specon de kompleta formorto.

## Vidu ankaŭ 
* Centra-hindoĉinaj sekaj arbaroj

Kategorio:Neparhufuloj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Georges Wolinski

**Georges WOLINSKI** (naskiĝis  en Tunizo, mortis  en Parizo dum atenco kontraŭ *Charlie Hebdo*) kiel filo de pola patro kaj itala patrino. Li estas franca politika kaj erotika karikaturisto, bildstriisto kaj humura pensisto kun foje tre spica humuro, kaj foje profunde filozofa konsciiĝo.dekstra|etaLi tre ofte uzas dubsencojn, kaj dusencojn, se oni legas ilin "unuatavole", naive, multaj el liaj pensoj kaj desegnoj ŝajnas estis ege dekstrismaj - nu li afiŝas sin kiel ege maldekstrisma! divenu kie estas la eraro! li sperte kaj ĝue ludas per tiaj ambiguecoj.

Kelkaj pensoj:
:"La unua homo, kiu mortis ja konjekteble estis surprizita."
:"Mi preferas esti estonta komunisto, ol estinta komunisto!"
:"Oni devas lasi al la malriĉuloj sufiĉe da mono, ke ili ne ribelu"
:"Inter mi kaj aliulo mi ne havas elekton."
:(dialogo inter riĉa turisto kaj enmigrinto:) "Mi havas ege simplajn gustojn, mi povus loĝi en kelo. - Loĝas mi en kelo!"

## Vidu ankaŭ 
* Charlie Hebdo

Kategorio:Francaj karikaturistoj
Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio
Kategorio:Naskiĝintoj en Tunizo
Kategorio:Nigrapieduloj
Kategorio:Mortintoj en Parizo
Provinco Mazandarano

eta|
eta| pejzaĝo en Mazandarano
La **provinco Mazandarano** -  - estas unu el tridek provincoj en la nuntempa ŝtato Irano. Ĝia administra centro estas la urbo Sari. La provinco kovras areon de  kvadrataj kilometroj kaj laŭ la stato de oktobro 2006 havas  loĝantojn. Ĝi troviĝas en la nordo de la ŝtato kaj havas vastan bordon al la Kaspia maro. Dum la antikva epoko Mazandaran aŭ Mazenderan estis parto de la regno Hirkanio.

La Ramsar-Interkonsento pri la protekto de malsekejoj estiĝis en la mazandarana urbo Ramsar en 1971.

Mazandaran estas ankaŭ rapide kreskanta centro por turismo, novigado, biotekniko kaj konstruinĝenieriko.

## Plej gravaj urboj 
* Sario (urbo)
* Amol
* Babol
* Babolsar
* Ĥaemŝahr

## Ekonomio 
Pro la aparta klimato de la regiono, pli malseka ol tiuj de la aliaj partoj de Irano, la produktoj de la provinco estas rizo kaj aliaj grenoj , fruktoj, kotono, teo, tabako, sukerkano kaj laste sed ne balaste silko.

### Turismo 
Mazandaran estis elektita kiel la turisma ĉefurbo de membroŝtatoj de la Organizaĵo por Ekonomia Kunlaborado (ECO) en 2022.

## Kulturo 
La loĝantaro estas plejparte laika kaj sekve virinoj havas pli grandan socian liberecon kaj sendependecon ol en persaj provincoj. La Universitato de Mazandaran estas universitato troviĝanta en la provinco Mazandaran, kun ĉefsidejo en la urbo Babolsar.

## Personoj el Mazandarano 
[eta|350x350px|La "[Hirkanio|Hirkania ora pokalo" el la unua duono de la unua jarmilo, elfosita proksime de *Kalardaŝt* en Mazandarano]]
* Parisa, muziko

* Khosrow Sinai (filmreĝisoro)

* Sadegh Hedayat

* Reza Ŝaho Pahlavi

* Majid Rahnema

* Baháʼu'lláh, fondinto de la bahaa kredo, kreskis en Nur, Mazandarano

* Abdu'l-Bahá

* Subh-i-Azal

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Mazandarananoj
* Mazandarana lingvo, proksime rilata al la gila

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo de la Medicina Universitato Babol 
* Retejo de la Universitato de Mazandarano 


Kategorio:Provincoj de Irano
Remaĉula stomako

[eta|200ra|[Digesta sistemo de remaĉulo (bovino):**m.** Ezofago; ** v.** Rumeno; **n.** Centipelio aŭ retostomako; **b.** Omaso; **l.** Abomaso; **t.** Piloro, komenco de intesto.]]
**Remaĉula stomako** estas kompleksa, kvarparta stomako de remaĉuloj (bovedoj, cervedoj). Ankaŭ la kameledoj remaĉas la nutraĵon sed oni konsideras, ke ili havas nur 3-partan stomakon pro la la fakto, ke omaso kaj abomaso estas kunmiksitaj.

Se oni parolas pri remaĉula stomako, oni pensas pri kvarĉambra stomako de bovedoj. Ĝi konsistas el la kvar partoj kiel rumeno, centipelio (aŭ retostomako), omaso (aŭ faldostomako), abomaso (aŭ postomaso). La unuaj tri fakoj produktas nur mukon, la abomaso produktas digestajn materialojn.

Rumeno (*rumen*) estas la unua stomaka poŝo de la remaĉula stomako, de kie la nemaĉita herbo revenas bulforme (estas la boluso) en la buŝon. Tie la besto denove maĉas la nutraĵon (tiam la makzeloj moviĝas horizontale). De la rumeno venas la digesteblaj nutraĵoj tuj tra la reteca stomako al la omaso, poste al abomaso kie ĝi vere digestiĝas, kaj fine al la intesta sistemo.

## Referencoj 
Kategorio:Besta anatomio
Hazardo

**Hazardo** estas imagita supernatura forto, kiun oni rigardas kiel kaŭzon de la okazaĵoj (favoraj aŭ malfavoraj) neantaŭvideblaj kaj sendependaj de nia volo: multajn aferojn oni atribuas al la hazardo (pro neesploro de iliaj veraj kaŭzoj).

Oni ankaŭ povas difini hazardon, kiel la renkontigo de du nedependaj kaŭzaj serioj.
* Ekzemplo: pluvegas ekstere, kaj iom post iom, ia tegolo povas malkroĉiĝi de mia tegmento. Tio estas kaŭza serio.
* Post la pluvo, mi deziras promeni, tio estas ankaŭ kaŭza serio, sed alia.
* Sed, se tiuj du serioj renkontiĝas, mi prenos tegolon sur la kapo, kaj estos hazardo.

Do, la hazardo ekestas, kiam kaŭzaj serioj renkontiĝas en la tempo KAJ en la spaco.

Ĝis la ekesto de la kvantuma fiziko scienco kredis je ne-ekzisto de vera hazardo. La kvantuma fiziko asertas, ke sur mikroskopa nivelo (pri la sorto de partikloj) ekzistas hazarda konduto, kiu efikas al la makroskala mondo. La fizikisto Albert Einstein, fondinto de la teorio de relativeco, ne akceptis la ekziston de hazardo; kvankam li ne sukcesis prezenti konvinkajn argumentoj kontraŭ ĝi, li stimulis la tiurilatan esploradon.

Dosiero:Zufallsverteilung-aufgabes.jpg|Tasko: dividu 11 monerojn al 10 porkoj
Dosiero:Zufallsverteilung-solls.jpg|Ĉu hazardo tiel dividas 11 monerojn al 10 porkoj?
Dosiero:Zufallsverteilung-ists.jpg|Tiel hazardo dividas: Unu ricevas tre multe (3), du ricevas multe (2) kaj kvar ricevas po 1. 30 % ricevas neniom.

## Vidu ankaŭ 
* Sorto, fortuno, destino, risko
* Hazardludo, loto, loterio
* Koincido
* Komplikeco
* Kontingenco
* Bonŝanco, Ĝojo, Feliĉo
* Informo
* Peĉo
* Serendipo

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.fooledbyrandomness.com 
* http://wetzel.psych.rhodes.edu/random/intro.html  
* http://www.random.org  
* http://www.cs.auckland.ac.nz/CDMTCS/chaitin/sciamer.html  

Kategorio:Probablo kaj statistiko
Kategorio:Hazardo
Luigi Luca Cavalli-Sforza

**Luigi Luca CAVALLI-SFORZA** (naskiĝis la 25-an de januaro 1922 - mortis la 31-a de aŭgusto 2018) estis itala genetikisto pri biohistorio de la homaro.

Li komencis sian karieron studante la pigmeojn en la ekvatora praarbaro.

Uzante la rimedojn de analizo al precipaj konsisteroj aplikitajn al la geno-konsisto de la popolaroj, li montris, ke disvastiĝo de agrikulturo en Eŭropo, en la aŭroro de historio, estis ne migrado de la konduto, sed migrado de la homoj ĝin praktikantaj.
Li evidentigis ankaŭ la praecon de la Eŭska gento, kaj multajn aliajn interesajn rezultojn.

Lia filo estas kinoreĝisoro, kunlabore kun li, li verkis libron pri la temo "homa diverseco".

Luigi Luca
Kategorio:Italaj biologoj
Kategorio:Genetikistoj
Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono
Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj
Kategorio:Membroj de la Nacia Akademio de la Linkoj
Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj
Kategorio:Membroj de la Papa Akademio de la Sciencoj
Bakĥo

**Bakĥo**, **Bakko** aŭ **Bakho** – helene Βάκχος, latine Bacchus – eble devenanta el Trakio, estas en la helena mitologio la dio de la vino Dionizo. Kiam okazis la helenigo de Romio oni transliteris lian nomon al la latina *Bacchus* intime rilatanta al la latina dio Libero, kies ekvivalento estas la greka dio de la vino. La trakio-frigia ekvivalento de la dio estas Sabazio.

Jen la greka signifo de Βακχος: *esti en ekstaza stato, en stato de religia deliro*.

Azorín derivigas el la nomo Bakho, la esprimojn bakhanalo aŭ bakhanaĵo kiel diboĉan feston ĉe adorantoj de Bakho.

## Bildaro 

Dosiero:Michelangelo Caravaggio 007.jpg| *Bacchus* de Caravaggio
Dosiero:Bacchus.jpg|*Bacchus*, de Rubens
Dosiero:Parc de Versailles, Bassin de Bacchus, Balthazar et Gaspard Marsy, (1672–75) 05.jpg|Baseno de Bakĥo, ĝardenoj de Versajlo
Dosiero:Velázquez - El Triunfo de Baco o Los Borrachos (Museo del Prado, 1628-29).jpg| *Bacchus* de Velázquez

## Notoj 
## Vidi ankaŭ 
* Bakĥantinoj
* Menadoj
* Meretrico

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.wga.hu/art/t/tintoret/4mytholo/ariadne.jpg , Tintoretto
* http://www.wga.hu/art/p/poussin/2/13nurtu.jpg , Poussin
* http://www.wga.hu/art/p/poussin/1/08midas.jpg , Poussin
* http://www.wga.hu/art/m/manfredi/bacchus.jpg , Manfredi

Kategorio:Agrokulturaj dioj
Kategorio:Dioj pri fekundeco
Kategorio:Dioj pri naturo
Kategorio:Dioj pri saĝeco
Kategorio:Dioj pri vivo, morto kaj reviviĝo
Kategorio:Dionizo
Kategorio:Ktonikaj dioj
Kategorio:Romiaj dioj
Kategorio:Pedofilio en mitologio
Kategorio:Vino
Rio

**Rio** povas esti:
* Urbo en Grekio nome Rio (Grekio).
* Tipo de estuaro nome Rio (geografio).
* Populare mallongigo por Rio de Ĵanejro.
* Unua vorto de multaj geografiaj lokoj en hispana lingvo kun signifo de "rivero" kiel ĉe Rio Grande.
Laktosuko

**Ĥilo**, **Laktosuko** (aŭ latekso) nomatas tiu suko, likvaĵo de la plantoj, kiu estiĝas ĉe rompo, vundiĝo de la planto kaj havas la denson, aspekton de lakto. Ĉ. 2000 plantoj enhavas laktosukon, la plej gravaj estas la specioj de eŭforbiacoj, morusacoj, kompozitacoj.

Ne ĉiu laktosuko estas blanka: kelidonio havas flavan sukon (la flavan koloron donas la alkaloido protoberberino).

Blankan lakosukon havas ekz. papavo, eŭforbio.

**Sinteza latekso** povas ankaŭ esti produktata per polimerigo de naftaj derivaĵoj.

## Vidu ankaŭ 
* Balato
* Kaŭĉukarbo
* Laktokardo
* Lateksa vesto

Dosiero:Latex-production.jpg|eta|maldekstra|180px|Ekstrakto de laktosuko
Dosiero:Latex.JPG|eta|maldekstra|180px|
Dosiero:Stamp Malaya Japan occupation 1943 3c.jpg|eta|maldekstra|180px|
Dosiero:Trans-poly-isoprene-1,4.svg|eta|maldekstra|180px|Ĥemia strukturo de laktosuko
Dosiero:Ancilla Tilia mini dungeon shoot.jpg|Ancilla Tilia en robo el latekso.

Kategorio:Botaniko
Kapro

**Kapro** estas genro de herbomanĝantaj mamuloj kaj remaĉuloj, el familio bovedoj kaj subfamilio kaprenoj. Kaproj estas bredataj ekde antaŭ longe, ĉefe pro sia viando, sia felo kaj sia lakto. La plej ofte bredata kapro estas la hejma kapro (*Capra aegagrus hircus*).

Kapro estas malgranda besto, kun sabroformaj aŭ ŝraŭbe turnitaj kornoj, lertega, ĉefe pri saltado. Ĝi troviĝas en ĉiuj regionoj de la mondo, ĉefe en monto.

Kaproj povas troviĝi en sovaĝeco, sed plej ofte, ili estas bredataj. Ilia bredado estas malnova (almenaŭ ekde la 8-a jarcento a.K..) Malgrandegaj kaproj estas ankaŭ bredataj kiel dombestoj.

Iuj rasoj estas bredataj ĉefe pro siaj haroj&nbsp;: ekzemple, la angura kapro, devena de Turkio, kies la hararo faras lanon. Ankaŭ tiel estas pri la kapro de la Kaŝmiro.

La ĉefaj landoj je grandeco de sia kapraro estas la sekvantaj (je nombro de besto) :

! Mondparto
! Kapraro
|-----
| Mondo (tuto) || 764 500 000
|-----
| Ĉinio || 173 000 000
|-----
| Barato || 124 500 000
|-----
| Pakistano || 52 800 000
|-----
| Sudano || 40 000 000
|-----
|Bangladeŝo || 34 500 000
|-----
| Niĝerio || 27 000 000
|-----
| Irano || 26 000 000
|-----
|Indonezio || 12 450 000
|-----
| Tanzanio || 11 700 000
|-----
| Kenjo || 11 000 000
|}

## Specioj kaj subspecioj 
## Vidu ankaŭ 
* Bredado
* Faŭno (mitologio)
* Kapraĵo
* Kaŝmirkapro
* Lano
* Mohajro
* Sakŝalmo

## Figura senco 
Propeka kapro estas sola ulo kontraŭ kiu grupo plendas por fari el li/ŝi la nuran kialon de problemoj kaj rifuzi vidi la verajn kaŭzojn de ĉi tiuj.

## Proverboj 
Ekzistas pluraj (7) proverboj pri kapro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili:
* 
* 
* 

## Referencoj 
Kategorio:Aldomigitaj bestoj

Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Genroj de mamuloj
Condrieu

**Condrieu** estas franca komunumo en la departemento Rhône kaj la regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj de Francio.

La vitoj tegas nur 100 hektarojn ĉe tiu urbeto, enhavanta 3 500 loĝantojn, sur la dekstra bordo de Rodano, 50 km sude de Liono. Ĝi situas en Rodana valo en Côtes du Rhône. La regiono estas konata pro produktado de vino.

Oni tie faras nur bonegan blankan vinon el uvovario nomata "viognier".

Kategorio:Komunumoj de Rhône
Ĉimozino

eta|Molekulo de Ĉimozino
**Ĉimozino** aŭ labenzimo estas **fermento**, ordinare ekstraktita el la stomako de junaj, ne ankoraŭ laktonutrantaj remaĉuloj kaj kiu servis por kazeigi lakton. Tiu procezo ludas gravan rolon en la produktado ekzemple de fromaĝo.

Kategorio:Enzimoj
Kategorio:Biokemio
Leonid Stadnik

**Leonid Stadnik** (pron. Leonjid Stadnjik) (* 1971 en Podoljanci - 24-an de aŭgusto 2014) estis en 2007 kun alto de 2,59 metroj, la plej alta homo de la mondo.

Li vivis en la ukraina vilaĝo Podoljanci kun sia patrino Halina.

La enorma kresko de la viro komenciĝis en lia aĝo de 14 jaroj post cerbooperacio kaj daŭras eĉ hodiaŭ. Li laboris kiel veterinaro (bestkuracisto) en bovobieno, ĝis liaj piedoj frostis vintre, ĉar li ne havis konvenajn vintrajn ŝuojn.

Li famiĝis per dissendo de SternTV, sed listiĝis en la Guinness-libro de rekordoj nur la 8-an de aŭgusto 2007, ĉar li pli frue rifuzis necesan viziton de fak-kuracisto. Li anstataŭis Xi Shun en la Ginis-libro por mallonga tempo (ĝis 20-an de augusto 2008), ĉar li ne lasis sin mezuri laŭ la novaj (24-horaj) mezurmetodoj de la Ginis, kiuj celis averaĝan mezuralton de 24 horoj.

La (oficiale) plej alta homo estis en la historio la usonano Robert Wadlow el Alton, Illinois, kiu en 1940 mortis kun korpoalto de 2,74 metroj.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1971
Kategorio:Ukrainoj
Selakto

eta|Selakto
**Selakto** aŭ **laktosero** estas verdeta, acideta likvaĵo, restanta el la lakto post apartigo de kremo kaj kazeo. Ĝi konsistas el 94% da akvo kaj 4-5% da laktozo kaj enhavas preskaŭ nenian grason. Cetere ĝi entenas laktacidon, la vitaminojn B1, B2 kaj B6, kalion, kalcion, fosforon kaj aliajn oligoelementojn, sed antaŭ ĉio 0,6 ĝis 1% da selakt-proteino. Tio estas eksplicite malpli da proteino ol en lakto, kies ĉefa proteino estas kazeino.

## Vidu ankaŭ 
* Fasto
* Fromaĝo
* Brunfromaĝo

## Proverbo 
Ekzistas proverbo pri selakto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof
:

## Referencoj 
Kategorio:Laktaĵoj
Kategorio:Trinkaĵoj
Kumiso

eta|220px|
eta|Kumys|220px|
**Kumiso**. estas fermentinta acida ĉevalina lakto, uzata kiel trinkaĵo ĉe la nomadoj. La kumiso similas al la kefiro, enhavas karbonan dioksidon kaj alkoholon. Ĝi estas agrable acideta.

Farado per popola metodo: oni fermentas la ĉevalinan lakton en ledaj ujoj. Per industria metodo por pretigi kumison: oni acidigas selakton per bakterioj kaj aldonas sukeron kaj fermenton. Poste oni miksas ĝin per lakto kaj la miksaĵo fermentas plu.

## Referencoj 
Kategorio:Laktaĵoj
Kategorio:Fermentintaj trinkaĵoj
Kategorio:Tatara kuirarto
Kategorio:Kazaĥa kuirarto
Kategorio:Rusa kuirarto
Kategorio:Kirgiza kuirarto
Summa cum laude

eta|Ekzemplo de diplomo «summa um laude»
**Summa cum laude** [sum-ma kum laŭde] estas latina esprimo signifante *kun plej granda laŭdo*. Ĝi estas kvalifiko de la plej bonaj doktoriĝaj ekzamenoj.

## Sinsekvo de kvalifikoj 
* cum laude - kun laŭdo
* magna cum laude - kun multa laŭdo
* summa cum laude - kun plej granda laŭdo

## Vidu ankaŭ 
* Doktoro

Kategorio:Fremdaj vortoj
Naĝafo

**Naĝaf** aŭ *Neĝef*, , estas urbo en Irako. Ĝi situas sude de Bagdado kaj havas 200.000 loĝantojn, sed tiu nombro baziĝas nur sur diventakso pro la militaj eventoj (stato 2004). Aliaj fontoj parolas pri nombro de ĝis ĉirkaŭ 600.000 loĝantoj.
* **Koordinatoj:** 
La urbo estas sankta loko por ŝijaistoj, precipe por imamitoj: en la urbo troviĝas la moskeo de imamo Ali, tombomoskeo de la – por la ŝiajistoj – tre grava imamo Ali ibn Abi Talib, bofilo kaj posteulo de la profeto Mohameto. La moskeo kalkulatas al la plej signifaj islamaj sanktejoj de Irako. La moskeo allogas tage kaj nokte pilgrimantojn. Ĉiu ĉef-strato de Naĝaf kuras stelforme al altaj muroj, defendantaj la moskeon.

## Historio 
En 1979 anoncis la ajatolo Ruhollah Ĥomejni revolucion en Irano el la urbo, kien li rifuĝis en 1965.

En aprilo 2004 konkeris la urbon la konfiduloj de la radikala ŝiita spirita estro Muktada al-Sadr krom la urbo Kut ankaŭ Naĝaf. La usona armeo provizore retiriĝis en majo, sed en aŭgusto rekonkeris la urbon.
eta|maldekstra|220px|La moskeo de Alijo, grava sanktejo en Naĝafo

## Vidu ankaŭ 
* Listo de urboj de Irako

Kategorio:Urboj de Irako
Kardo

eta|187ra|Kardo klinita
**Kardoj** estas plantoj el la tipo de karduo kaj cirsio, tio estas, pikilhavaj (i.a. kun pikilhavaj kapituloj), el la asteracoj (ekzemple, artiŝoko, centaŭreo, cirsio, ekinopso, karlino, onopordo, silibo) kaj dipsakacoj (dipsako).

Kardo estas la simbolo de Skotlando. La vorto estas tradicia kaj bone dokumentiĝas ankaŭ en PIV kaj aliaj Esperanto-vortaroj, sed ĝi ne estas konkreta faka taksonomia termino.

[eta|[Cnicus benedictus]]
[eta|maldekstra|[Sentiga arĝentokardo]]
[eta|maldekstra|[Kardilo / dipsako]]

## Vidu ankaŭ 
* Karduo
* Cnicus benedictus / Benedikta herbo (vidu la apudan foton)
* Artiŝoko
* Ekinopso
* Sentiga arĝentokardo (vidu la apudan foton)
* Kardilo / dipsako (vidu la apudan foton)

## Referencoj 
Kategorio:Asteracoj
Sangoplasmo

[eta|160ra|Konsistaĵoj de sango post [centrifugado kun antikoagulanto. ]]
[eta|dekstre|160ra|Sangoplasmo estas tipo de [biofarmacio rekte elprenita el vivantaj sistemoj.]]

La **sangoplasmo** (aŭ simple **plasmo**) kontribuas al ca 55 % de la volumeno de sango. Ĝi konsistas el 90-92 % akvo, kaj 8-10 % cetera materio kiel jonoj, organikaj kombinaĵoj kiel grandmolekuloj (ĉefe proteinoj).

La plej oftaj jonoj de la sangoplasmo estas:
* katjonoj Na+, K+
* anjonoj Cl−, HCO3−
La malpli grandaj organikaj molekuloj estas glukozo, aminoacidoj, ureo (OC(NH2)2) kaj ureata acido (C5H4N4O3).

La plasmoproteino estas miksaĵo de diverse konstruitaj kaj funkciantaj proteinmolekuloj. La tri ĉefaj grupoj de la proteinoj, laŭ ordo de kvanto, estas:

* albuminoj - estas la plej komunaj proteinoj el aminoacidoj,
* globulinoj - enhavas ankaŭ karbonhidratojn (kunmetitaj proteinoj),
* fibrinogeno - originas fibrino-proteinon, kiu permesas koaguliĝon de sango.

## Vidu ankaŭ 
* Antikoagulanto
* Plasmo
* Sangodonaco
* Sero

Kategorio:Sango
Kategorio:Transfuza medicino
Kategorio:Klinika kemio
Buenos Aires

La gloso **Buenos Aires** povas signifi la jenajn:

## Argentino 
*Bonaero, ĉefurbo de Argentino
*Provinco Bonaero, provinco de Argentino
* Buenos Aires (stacidomo), fervoja stacio en Bonaero

## Brazilo 
*Buenos Aires (Pernambuco) urbo en Brazilo

## Hispanio 
*Buenos Aires (metroo de Madrido), stacio de la Metroo de Madrido

## Kolombio 
*Buenos Aires (Metroo de Medellín), stacio de la Tramvojo de Medellín, Medeĝino, Kolombio
Fragmito

**Fragmito** (genro *Phragmites* el graminacoj) estas plurjaraj herboj, el kiuj la plej konata estas en Eŭropo la **ordinara fragmito** (*Phragmites australis*), kiu kreskas en marĉoj kaj kreskas 2-5 metrojn alta. Ĝi havas lancetformajn laŭgrande pintiĝintajn foliojn kaj 30&nbsp;cm longan tirson el floroj ĉirkaŭataj de arĝente brilaj haroj. La tigoj uzatas por tegi tegmenton, por fari matojn kaj konstrumaterialojn por domoj. Ĝi uzatas ankaŭ por produktado de papero.

La specioj de la genro vivas tutmonde, escepte de la arktaj areoj kaj ĉe la marĉoj de Amazonio.

La planto estas akvoŝatanta kun stolonoj, kiuj kreskas pli ol 10 metrojn kaj formas kelkfoje naĝantan insulon. La plej konata medio por la planto estas akvo 0–3 m profunda. Ĝi floras fine de somero, kaj oni uzas la sekan floraron por ornamado.

## Kelkaj elektitaj specioj 
* *Phragmites altissimus
* *Phragmites arundinacea
* *Phragmites australis
* *Phragmites barbata
* *Phragmites berlandieri
* *Phragmites bifaria
* *Phragmites breviglumis

## Parazitoj 
*Claviceps purpurea* (grupo G2) estas parazito de *Phragmites''.

## Bildgalerio 

Dosiero:Phragmites australis Schilfrohr.jpg|
Dosiero:Riet Phragmites australis planten.jpg|
Dosiero:Phragmites australis1.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Kano
* Tifao
* Fragmittegmento

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.invasiveplants.net/invasiveplants/phragmites/PNAS.pdf  
* http://www.geocities.com/HotSprings/Bath/6482/Hebrew/plants/kane.html  
* http://www.bg-web.de/botanischerverein/pdf/pflanzenportraits/phraus.pdf  

Kategorio:Arundoideoj
Al-Hallaĝ

Abu al-Mughith al-Husayn ibn Mansur **Al-Hallaĝ** (t.e. la kardisto), arablitere: **الحلاج** , nask. 858, ekzekutita en Bagdado je la 26-a de marto 922, estis persa majstro de sufiismo.

Li estis ekzekutita pro "blasfemo", ĉar li diris, ke "en tiu ĉi turbando (t.e. la sia) ne estas envolvita alio ol Dio mem".

Male al la aliaj sufioj, li direktis sian instruon al la tuta popolo.

## Eksteraj ligiloj 
* listo de ligiloj pri Al-Hallaĝ kaj sufismo, arkivigita en februaro 2007 ()
* biografio el la retejo *sufimaster.org*, arkivigita en aŭgusto 2005 ()
* la verkaĵo *The Tawasin* de M. Al-Hallaĝ en angla traduko, arkivigita en julio 2006 ()

## Vidu ankaŭ 
* Mistikismo

Kategorio:Mistikuloj
Kategorio:Ekzekutitoj
Lanugo

eta|240ra|Lanugero
**Lanugo** estas tre delikata, maldika kaj malpeza plumaro, kovranta la ventron de birdoj sub la dikaj plumoj kaj la tutan korpon de la birdidoj. En ĝia strukturo ne troviĝas hoketoj (vidu konstruon de plumo).

Ĝi uzatas por plenigi kusenojn, peplomojn.

La nocio estas analoge uzata por similaj molaj harkovraĵoj de plantoj aŭ plantopartoj, ekz. semlanugo de kotonujo.

La nocio estas analoge uzata por tre delikata hararo, unuafoje kreskanta sur la lipoj, vangoj kaj mentono de junuloj.

Pli ĝenerale la termino uzatas pri io samdelikata kiel lanugo (ekz. subfelo de kaproj aŭ ŝafoj).

## Referencoj 

Kategorio:Birdoj
Kategorio:Materialoj
Kategorio:Homaj haroj
Kefiro

eta|Kefiro en glaso
**Kefiro** estas ŝaŭma trinkaĵo en Kaŭkazio, produktata el bovina, kaprina aŭ alia mamula lakto kaj acidigita per speciala fermento (kefirfungo), sed tiu ne miksiĝas en la kefiron.

Industrie produktata kefiro estas inter la plej ŝatataj trinkaĵoj en Rusio kaj kelkaj aliaj landoj.

## Bildgalerio 

Dosiero:Kefirpilze.jpg|
Dosiero:Kéfir-mr.lex-grains eau.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* Retejo pri kefiro

Kategorio:Laktaĵoj
Kategorio:Trinkaĵoj
Albumino

eta|
**Albuminoj** estas grupo de proteinoj kiuj bone solveblas en akvo; havas malgrandajn molekulajn masojn; facile kristaliĝas. Albuminoj estas en korpaj likvaĵoj (ekzemple: en sangoplasmo; en lakto) kaj en animalaj histoj kaj semoj. Albuminoj konsistas el asparta acido, glutama acido (ĝis 25%) kaj leŭcino, izoleŭcino (ĉirkaŭ 16%) sed ĝi havas malmulte da glicino (ĉirkaŭ 1%)

Albumino estas blanka kaj viskeca substanco, kiu konsistigas la blankon de ovo kaj plej grandan parton de la animalaj kaj vegetaĵaj ĉeloj. Albuminoj partoprenas en la vivuloj kiel iliaj konstrumaterialoj, kaj ili estas gravaj nutraĵoj. 10-15% de animala korpo estas konstruitaj el ili, sed en la plantoj ili estas malpli abundaj. La plej gravaj funkcioj de la vivo estiĝas ĉefe per albuminoj. La plimulto da enzimoj, aktivaj biokombinaĵoj estas konstruitaj el albuminoj. Ili estas la plej gravaj katalizenzoj de kemiaj procezoj en la vivaj organismoj. Eĉ en unu ĉelo funkcias multaj milionoj da enzim-albuminoj.

## Vidu ankaŭ 
* albumeno
* ovoblanko

## Referencoj 
Kategorio:Proteinoj
Albumeno

**Albumeno** aŭ **endospermo** (ne konfuzigu al "albumino") estas la amelriĉa histo en grajnoj, kiu pli-malpli ĉirkaŭas la embrion dum ĝermado kaj konsistigas por homo la manĝeblan parton de la grajno.

La farunalbumenoj de la tritiko respondecas pri elasteco, glueco (gliadino), panereco (gluteno), stabileco, strukturo de la pano. Ili estas kromproduktoj de la farunbaza ameloproduktado. 

Karakterizaj farunalbumenoj:
* gliadino, glutenino, gluteno (tritiko)
* hordeino (hordeo)
* zeino (maizo)
* avenino (aveno)

Kategorio:Planthistoj
Orinoko

eta|Mapo de la baseno de Orinoko
La rivero **Orinoko** (*Orinoco*) estas - kun longo de 2140 km - unu el la plej longaj en Sudameriko kaj la kvara en la tuta mondo laŭ la akvokvanto (Vidu ĉe Listo de riveroj laŭ akvoŝarĝo). La tuta rivero situas sur la teritorio de Venezuelo. La fonto troviĝas en la apudo de Parima ĉe la limo al Brazilo. De ĉi tie la rivero fluas okcidenten, tiam norden kaj poste orienten al Atlantika Oceano, en kiun ĝi fine enfluas. Ĝian delton konsistigas marĉoj kun areo de 41.000 km², famaj pro sia bestmulteco.

Tra la brako Kasikiaro (hispane *Brazo Casiquiare*) Orinoko ligiĝas al la Río Negro.
Tio estas unu el malmultaj ekzemploj de forkiĝo de granda rivero.
Ĉar Negro fluas en Amazonon, kiu fine atingas Atlantikon, la akvoj de Orinoko fine rekuniĝas.

## Esploro de la Orinoko 
La unua mapo, en kiu troviĝas la Orinoko, estas de 1529 kaj estis farata de Diego Ribeiro.

Sed tiom malfrue kiel la 18-a jarcento okazis la unua granda ekspedicio, gvidata de José Solano. Ekde la supra valo de la Orinoko ili venis ĝis la Río Negro. En 1800, la germana esploristo Alexander von Humboldt kaj la franca botanikisto Aimé Bonpland faris ekspedicion de la enfluo de la Río Apure ĝis en la supran Orinoko-valon, kaj kolektis gravajn informaciojn pri la plantoj kaj bestoj de la rivero.

La fonto de la Orinoko tamen estis trovata nur novembre de 1951 fare de venezuelaj esploristoj en la Sierra Parima proksime al la brazila limo.

## Ekologio 
[eta|250px|Malgranda riverero de Orinoko, [Amazonio (Venezuelo)|Ŝtato Amazonio.]]
Biogeografie la Orinoko troviĝas en la Orinoka ekoprovinco de la Neotropika ekozono, kaj estas unu el la 53 dolĉakvaj ekoregionoj de la Tutmondaj 200. Tiu ĉi estas listo de ekoregionoj elektitaj de la Monda Natur-Fonduso ( WWF ) kaj de la Nacia Geografia Societo por ilia graveco pri la naturprotekto.

Orinokio en hispana *Orinoquía* (orinoKIa),​ konata ankaŭ kiel *Llanos Orientales* (Orientaj Ebenaĵoj), estas unu el la 6 naturaj regionoj de Kolombio. Ĝi estas situa oriente de la lando, lima norde kaj oriente kun Venezuelo, sude kun Amazonio kaj oriente kun la regiono de Andoj. Determinita de la baseno de la rivero Orinoko, estas ekosistemo kiu karakteriziĝas ĉar estas ebenaĵo.

## Teritorie 
Orinokio en hispana *Orinoquía* (orinoKIa), konata ankaŭ kiel Llanos Orientales (Orientaj Ebenaĵoj), estas unu el la 6 naturaj regionoj de Kolombio. Ĝi estas situa oriente de la lando, lima norde kaj oriente kun Venezuelo, sude kun Amazonio kaj oriente kun la regiono de Andoj. Determinita de la baseno de la rivero Orinoko, estas ekosistemo kiu karakteriziĝas ĉar estas ebenaĵo.

## Alfluantoj 
* Apure

## Notoj 
## Literaturo 
* 

## Vidu ankaŭ 
* Mar-andaj montarbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* Tutmondaj 200; numero 148 : Orinoko-rivero kaj inunditaj arbaroj ( Nacia Geografia Societo ) 

Kategorio:Riveroj en Venezuelo
Kategorio:Global 200
Kategorio:Internaciaj riveroj
Kano

**Kano** estas genro (*Arundo* el poacoj) el plurjaraj herboj, iufoje pli ol 4 metrojn alta, kun dikaj, fortikaj tigoj kaj kun floroj, similaj al tiuj de fragmito. Ĝi havas lanugan ariston. Menciindas, ke en ĉiutaga parolo ĝenerale ĉiun kavtigan planton oni nomas "kano".

Ili kreskas ĉe la Mediteraneo, Orient-Azio.

Itala kano (*Arundo donax*) estas ornamherbo.

Laŭ Francisko Azorín **Kano** estas *Trunko kava k. nodoza de monokotiledona vegeto, uzata por konstruado, por mebloj, k.c.* Li indikas etimologion el sanskrita *kandas* (kano) kaj de tie la latina *canna*.

## Notoj 
## Vidu ankaŭ 
* Ĉina kano

Kategorio:Arundoideoj
Kategorio:Palearktisa flaŭro
Kategorio:Orientalisa flaŭro
Guy Debord

**Guy DEBORD**, en esperanto '''Gi' Debor''*, naskiĝis la 28-an de decembro 1931, mortis la 30-an de novembro 1994, estis franca revoluciulo, la filo de Paulette ROSSI kaj Martial DEBORD. Li estis laŭvice ano de *Internationale lettriste* (Literista Internacio), *Socialisme ou barbarie* (Socialismo aŭ barbareco) kaj *Internationale situationniste* (Situaciista Internacio, ne "situaciisma" ĉar ili malakceptis ĉiajn ideologiojn kaj ismojn). Liaj plej konataj verkoj estas *La Société du Spectacle* (*La Socio de la Spektaklo*, 1967) kaj *Commentaires sur la Société du Spectacle* (*Komentoj pri la Socio de la Spektaklo'', 1988).

Interalie, li estas konata pro publikigi libron kun sablopapera kovrilo, intencante detrui aliajn librojn metitajn apud ĝi.

Li mortigis sin la 30-an de novembro 1994.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cddc.vt.edu/sionline/index.html  

* Biografieto kaj kelkaj tekstoj, inkluzive la Société du Spectacle, angle kaj france.
* Guy Debord and the Situationists
* Aŭdeblaĵoj de Guy Debord

## Vidu ankaŭ 
* Roza Luksemburg
* Henri Lefebvre

Debord Guy
Kategorio:Francaj kontraŭmilitaj aktivuloj
Kategorio:Francaj marksistoj
Fay Wray

**Vina Fay WRAY** (naskiĝis la 15-an de septembro 1907 apud Cardston, Alberto, Kanado; mortis la 8-an de aŭgusto 2004) estis usona aktorino.

Ŝi en la aĝo de tri jaroj kun sia familio transloĝiĝis de Kanado al Usono. Post kelkaj malgrandaj filmroloj, ŝi frapis la atenton de la publiko en la filmo *The Wedding March* (1928). Sekvis aro da ĉefroloj, kaj ankaŭ la transiron de la mutfilmo al la sontekniko ŝi – kontraste al multaj gekolegoj – majstris bonege. Ŝia plej fama rolo estas tiu de blonda belulino apud grandega monstro en la filmo "Kingkongo" (*King Kong*, 1933).

Fay Wray edziniĝis tri-foje. Post la suicido de sia unua edzo en la jaro 1940 ŝi pli kaj pli forlasis sian kinokarieron. En 1942 ŝi edziniĝis al la scenaristo Robert Riskin. En la 1950-aj jaroj ŝi reaperis al kino kaj televido, sed post la morto de Riskin en 1955 ŝi denove retiriĝis, kaj iom poste ŝi edziniĝis trian fojon. Ŝi havis tri idojn: unu el la unua edzeco kaj du el la dua.

En la jaro 1988 ŝi publikigis sian membiografion: *On the Other Hand*.

## Listo de filmoj 
* *The Wedding March* (1928)
* *Dr. X* (1932)
* *The Most Dangerous Game* (1933)
* *The Vampire Bat* (1933)
* *King Kong* (Kingkongo, 1933)
* *The Mystery of the Wax Museum* (1933)
* *The Pride of the Family* (televida produktaĵo, 1953)
* *Murder by Death* (Usono, 1976)

Wray, Fay
Wray, Fay
Wray, Fay
Wray, Fay
Drew Barrymore

**Drew BARRYMORE** (naskiĝis ) estas usona aktorino. Ŝi naskiĝis en aktora familio kaj estas la nepino de la aktoro John Drew Barrymore. Ŝia baptopatro estas Steven Spielberg. Nun ŝi havas  jarojn.

Naskiĝinte en Culver City, Kalifornio, ŝi aperis jam kiel suĉinfano (11 monatoj) en hundofuraĝa reklamo. Ŝi aperis en aĝo de kvin jaroj unuafoje en filmo. Famon ŝi akiris en la jaro 1982, kvankam ŝi nur havis epizodan rolon en la filmo *E.T. - the Extra-Terrestrial*.

La frua famo tamen ne havis nur bonajn efikojn: En la aĝo de naŭ jaroj Drew Barrymore komencis konsumi alkoholon, aliaj drogoj sekvis. Tiun ĉi vivperiodon, sian perditan infanecon, ŝi poste priskribis en sia membiografio *Little Girl Lost* (1990).

En la 1990-aj jaroj Drew Barrymore revenis al la filmlaboro.

## Filmaro 
### Televido 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj infanaj aktoroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1975
Kategorio:Naskiĝintoj la 22-an de februaro
Gubernio Nara

**La gubernio Nara** ( ; Hepburn/Kunrei: Nara-), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo Nara**, estas parto de Japanio nomata gubernio. Ĝi situas en la regiono Kansajo (aŭ *Kinki*), kaj geografie troveblas en la centro de la insulo Honŝuo, la plej granda el la insuloj de Japanio.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La gubernia ĉefurbo estas la samnoma urbo Nara.

## Geografio 
### Urboj 
Necesos adapti la nomojn al transliterigo Hepburn, krom se pri transliterigo al esperantaj literoj en la paĝo notiĝis almenaŭ du ekstervikipediaj esperantlingvaj referencoj.

* Goĵo
* Gose
* Ikoma
* Kacuragi
* Kaŝiba
* Kaŝihara
* Nara (gubernia ĉefurbo)
* Sakurai
* Tenri
* Uda
* Jamatokorijama
* Jamatotakada

### Distriktoj, urbetoj kaj vilaĝoj 
* distrikto Ikoma
** Ando
** Heguri
** Ikaruga
** Sangou
* distrikto Kitakatsuragi [Kitakacuragi]
** Kanmaki
** Kaŭai
** Korjo
** Ouĵi
* distrikto Shiki [Ŝiki]
** Kaŭaniŝi
** Mijake
** Taŭaramoto
* distrikto Takaichi [Takaiĉi]
** Asuka
** Takatori
* distrikto Uda
** Micue
** Soni
* distrikto Yamabe [Jamabe]
** Jamazoe
* distrikto Joshino [Joŝino]
** Higaŝijoŝino
** Kamikitajama
** Kaŭakami
** Kurotaki
** Nosegaŭa
** Ojodo
** Ŝimoiĉi
** Ŝimokitajama
** Tenkaŭa
** Tocukaŭa
** Joŝino

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* paĝoj de la Nara-Esperanto-Socieco 
*  ()


Kategorio:Gubernioj de Japanio
Hungara nacia himno

La **Himnusz** (pron. *Himnus*, esperanta traduko Himno) estas la nacia himno de Hungario. La poemo estis verkita en 1823 de Kölcsey Ferenc en Szatmárcseke, la orkestra komponaĵo de ERKEL Ferenc iĝis ĝia muziko en 1844. Oni adoptis ĝin kiel oficialan nacian himnon en 1903.

La teksto konsistas el 8 strofoj, prezentantaj la Hungaran historion kun ĝiaj gloroj kaj malfeliĉoj, kaj petante la benon de Dio. Oni ĝenerale kantas nur la unuan strofon. Ĉe naciaj festoj oni ofte kantas ĝin ĉe la komenco, kaj la Szózat-on *(Proklamo)*, la alian signifan nacian verkaĵon, ĉe la fino.

## Teksto 
eta|maldekstra|180px|Originala not-manuskripto, subskribita de Erkel Ferenc

## Eksteraj ligiloj 
* Nacia himno de Hungario (video subtitolita en 33 lingvoj)
* Muziko

Hungario
Kategorio:Naciaj simboloj de Hungario
Nacia himno
Nacia himno
Gubernio Nigato

La **gubernio Nigato** aŭ **gubernio Niigata** (, Hepburn/Kunrej: *Niigata-ken*), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio de Japanio. Ĝi situas sur la ĉefa insulo Honŝuo, en la regiono Ĉubu kaj la subregiono Kōŝin'ecu.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administra centro de la gubernio estas la samnoma urbo Niigata.

## Geografio 
### Urboj 
Atentu ke la nomoj de la guberniaj urboj ankoraŭ devos esti ŝanĝataj al transskribado Hepburn, se mankas ekstera referenco por esperantlitera latinigo.

* Agano
* Cubame
* Gosen
* Itoigaŭa
* Ĝoecu
* Kamo
* Kaŝiŭazaki
* Micuke
* Minami-Uonuma
* Mjoko
* Murakami
* Nagaoka
* Niigata (gubernia ĉefurbo)
** Kartalo Akiha
** Kartalo Ĉuo
** Kartalo Kita
** Kartalo Kounan
** Kartalo Higaŝi
** Kartalo Minami
** Kartalo Niŝi
** Kartalo Niŝikan
* Oĝija
* Sado
* Sanĝo
* Ŝibata
* Tajnaj
* Tokamaĉi
* Uonuma

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Gubernioj de Japanio
Brankiostomulo

**Brankiostomuloj** (*Cephalochordata*) estas malgranda grupo de ĥorduloj enhavanta du vivantajn genrojn, brankiostomoj (*Branchiostoma*), inter kiuj Lanceolata brankiostomulo, kaj epigoniktio (*Epigonichthys*). La du genroj kune enhavas proksimume 20 - 25 speciojn.

Komuna nomo por la brankiostomuloj estas **amfioksoj** (*Amphioxus* estas eksa scienca nomo (grekdevena) por la genro brankiostomo).

La animaloj de tiu ĉi grupo estas delonge studataj de biologoj pro ilia supozita simileco al la prauloj de ĉiuj ĥorduloj. Brankiostomuloj, kiel ĉiuj ĥorduloj, havas notokordon, kordo el kartilago kiu etendiĝas laŭ la dorso kaj subtenas la muskolojn; faringajn fendojn; post-anusan voston; kaj korpon dividitan en segmentojn de muskoloj (metameroj). Sed malsame de iliaj kuzoj la vertebruloj, mankas kranio, vera cerbo, kaj vertebroj.

Brankiostomuloj vivas en la sablo ĉe la fundo de malprofundaj maroj en multaj partoj de la mondo. Ili kuŝas kovrataj de sablo, elmetante la buŝon kiu ensuĉas akvon per la movado de cilioj kaj elpuŝas ĝin tra la faringo por elfiltri nutraĵon.
eta|maldekstra|300px|
eta|maldekstra|300px|

## Kelkaj taksonoj 
* Lanceolata brankiostomulo

Kategorio:Ĥorduloj
Samdo

**Samdo** estas moderna luktosporto, kiu disvolviĝis en Sovetunio dum la 1920aj - 1930aj jaroj. La vorto samdo estas mallongigo de SenArmila MemDefendO laŭ la modelo de la rusa vorto самбо [prononcu:sambo], kiu estas mallongigo de "SAMooborona Bez Oruĵija" (самооборона без оружия), kiu same signifas "memdefendo sen armiloj".

Tradicie oni konsideras fondinto de samdo A. Ĥarlampiev, kiu multe vojaĝis en Centra Azio kaj Kaŭkazio por esplori etnajn luktosportojn. Surbaze de la kolektita materialo kaj la luktosporto ĵudo li kreis novan tipon de lukto en vesto — samdo.

La unua mondĉampionato pri samdo okazis en la jaro 1973 en Irano.

Samdo-batalantoj dum trejnado kaj dum konkurso portas specialan jakon, zonon kaj mallongan pantalonon, kiuj havas la saman koloron.

## Eksteraj ligiloj 
* Internacia Federacio de Sambo 
* http://glory.nsu.ru/projects/satbi/satbi-e/martart/sambo.html  
* http://glory.nsu.ru/projects/satbi/satbi-e/statyi/sambo.html  
* http://www.anymartialart.org/09_Martial_Arts_Info/index.php?MArtID=84  
* http://americansambo.com 

Kategorio:Luktosporto
Kategorio:Sporto en Sovetunio
Kategorio:Sporto en Rusio laŭ sportoj
Gubernio Oitao

La **gubernio Oitao**/**Ōita** ( ; Hepburn: Ōita-; Kunrei: Ôita-), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo**, estas gubernio de Japanio.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².  Administra centro de la gubernio estas la samnoma urbo Oita.

## Geografio 
### Urboj 
Atentu ke la nomoj de la guberniaj urboj ankoraŭ devos esti ŝanĝataj al transskribado Hepburn, se mankas ekstera referenco por esperantlitera latinigo.

* Beppu
* Bungo-ono
* Bungotakada
* Cukumi
* Hita
* Jufu
* Kicuki
* Kunisaki
* Nakacu
* Oita (gubernia ĉefurbo)
* Saiki
* Taketa
* Usa
* Usuki

### Urbetoj kaj vilaĝoj 
* Hajami
** Hiĵi
* Higaŝikunisaki
** Himeŝima
* Kusu
** Kokonoe
** Kusu

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Kategorio:Gubernioj de Japanio
IAI

**IAI** havas plurajn signifojn:

* **iai** estas kodo de lingvo laŭ normo ISO 639-3.
* **Internacia Asocio de Instruistoj**
Ellen Auerbach

**Ellen AUERBACH** [elen AŬerbaĥ], origine: Ellen ROSENBERG (naskiĝis la 20-an de majo, 1906, mortis la 30-an de julio, 2004) estis fotistino.

Ellen Auerbach naskiĝis en Karlsruhe, Germanio, kiel filino de juda familio. La gepatroj vokis ŝin per la karesnomo **Pit**. En la aĝo de 18 jaroj ŝi ekstudis skulptarton en sia naskiĝurbo, en 1928 ŝi daŭrigis la studadon en Stutgarto. Per fotilo, donacita de sia onklo, ŝi faris unuajn eksperimentojn, kaj ŝi decidis daŭrigi la fotadon.

En la jaro 1929 ŝi transloĝiĝis al Berlino, kie ŝi fariĝis fotistino. Ŝi ekkonis Grete Stern kaj fondis kun ŝi la foto-entreprenon *ringl + pit* – laŭ la karesnomoj de ambaŭ virinoj. Dekomence ili koncentriĝis al la fotado de varbaĵoj kaj portretoj.

En 1933 ringl + pit per varbofoto gajnis la unuan premion en la *Exposition Internationale de la Photographie et du Cinema* en Bruselo. Samjare la du fotistinoj dumtempe disiĝis. Ellen kun sia estonta edzo Walter AUERBACH fuĝis de la nazioj al Palestino. En Tel Aviv ŝi fondis la foto-entreprenon *Ishon*, kiu koncentriĝis al fotoj de beboj.

En 1936 ŝi vojaĝis al Londono, kie Grete Stern intertempe ekloĝis. Sen grandaj esperoj pri profesia sukceso en Anglio, ŝi edziniĝis kaj elmigris kun sia edzo al Usono. Grete Stern elmigris al Argentino.

La geedzoj vivis unue en Philadelphia kaj poste en Novjorko, kie Ellen Auerbach eklaboris interalie por la magazino *Time Magazine*. Ŝi tie faris la plej esprimoplenajn fotojn, montrantajn miksaĵon el pompo kaj mizero. Unu foto montras kadritan desegnaĵon pri la Novjorka *Statuo de Libereco*, kiu meze inter aliaj brokantaĵoj estis vendata surstrate. Ŝi bone sukcesis esprimi per ĝi la grandajn esperojn kaj la grandajn seniluziiĝojn de la enmigrintoj.

En la jaro 1945 Ellen Auerbach disiĝis de sia edzo. Dum la sekvaj jaroj ŝi fote kaj filme dokumentis la kondutojn de infanoj. Ekde 1953 ŝi instruis en diversaj altlernejoj pri arto.

En 1956 ŝi finis sian fotistan karieron, por dediĉi sin al la pedagogio kaj psikologio. De 1965 ĝis 1984 ŝi edukis kaj terapiis malfacile lernantajn infanojn en la Novjorka *Institute for Learning and Research*.

Dum sia tuta vivo ŝi sentis sin senhejma, sennacia. Citaĵo: „Mi ne sentas min kiel eŭropanino aŭ amerikanino, sed kiel tute neperfekta mondanino.“

Ellen Auerbach mortis en Novjorko.

Kategorio:Germanaj fotistoj