Vinbero

[eta|Vinberoj en [vito]]
[eta|[Grapolo de vinberoj]]
**Vinberoj**, **uvoj** (el la latina *ūva*) aŭ **traŭboj** (el la germana *Traube*) estas beroj rikoltataj el la grapoloj de vito el la familio *Vitacoj*. Ili estas ofte uzataj por suko (mosto), fermentado (vino), ĵeleo, sekvinberoj, aŭ manĝataj krude. Vinberoj konsistigas proksime 50% de ĉiuj fruktoj kultive produktataj en la mondo.

Plantejoj por produktado de vinberoj estas vitejoj; vinberoj kreskas en vitoj inter po ses ĝis tricent vinberoj por grapolo. Ili enhavas pulpon jen blankan jen purpuran kun dolĉa gusto, kaj oni konsumas ilin —krom ties industria uzado por vino kaj sekvinberoj— kiel freŝa frukto kaj en sukoj.​

## Uzataj specioj 
eta|220ra|Jen vinberoj elpremiĝontaj cele al kreado de mosto kaj poste de vino.

Vinberoj por la homa konsumado estas normale nur la fruktoj de *Vitis vinifera*, planto kultivata ĉirkaŭ la Mediteraneo ekde antaŭ miloj da jaroj. Nuntempe, tiu specio estas kultivata en pluraj landoj kun taŭga klimato, ekzemple Usono (precipe en Kalifornio), Novzelando kaj Aŭstralio.

Multe gravas tamen ankaŭ alia specio, *Vitis labrusca*, kiu nature kreskas nur en Nordameriko. Preskaŭ ĉiuj kultivataj vitoj estas plantoj de *Vitis vinifera* greftitaj sur *Vitis labrusca*, ĉar la unua produktas pli bonajn fruktojn sed la dua pli bone kontraŭstaras plurajn malsanojn. La beroj de *Vitis labrusca*, kvankam malpli bongustaj ol tiuj de *Vitis vinifera*, estas manĝeblaj.

Kvankam ĉefaj specioj kultivataj estas devenaj el la eŭropazia *Vitis vinifera*, gravas ankaŭ aliaj specioj el Azio kaj Ameriko, nome la jenaj:
* *Vitis labrusca*, indiĝena de Orienta Usono kaj Kanado (inklude la kultivovarion Concord).
* *Vitis riparia*, indiĝena de Orienta Usono kaj norde ĝis Kebekio, natura vito foje uzita por vinproduktado kaj por ĝeleo.
* *Vitis rotundifolia*, indiĝena de sudorienta Usono el Delavaro al la golfo de Meksiko, uzita por vinproduktado kaj por ĝeleo.
* *Vitis vulpina*.
* *Vitis amurensis* la plej grava el la specioj de Azio.
* *Vitis mustangensis* (mustanga vinbero), troviĝanta en Misisipio, Alabamo, Luiziano, Teksaso, kaj Oklahomo.

Uva kokolobo, *Coccoloba uvifera*, estas la nomo de frukto tute ne rilata kun la vituvo, ĉar ĝi apartenas al la familio Poligonacoj, kvankam ĝi montras guston iom similan al vinbero; ankaŭ ĝia formo estas simila, sed kun ununura granda semo. La planto estas arbo, kiu povas atingi imponan grandon kaj estas ofta en Karibio. Ĝi gravas ankaŭ pro komponanto nome acidomitozo, kiu kontribuas al kresko kaj vigligo de korpaj muskoloj.

## Priskribo de la planto 
[eta|220ra|Vita [ĉiro]]
La vito (aŭ vinberujo) estas grimpoplanto: la radikoj estas en la tero, sed la trunko ne kreskas rekte, tamen sin apogas sur iu subtenanto, natura aŭ artefarita. La vito ne estas parazita, ĉar ĝi ne elprenas sukojn aŭ nutraĵon el la subtenanto. Vitoj estas grimpaj arbedoj kun ĉiroj. Iliaj palmobranĉaj folioj enhavas kvin lobojn kaj ili estas baze korformaj. La malgrandaj verdetaj floroj grupiĝas en grapolo piramidforma (tirso). Ili enhavas kvin petalojn supre unuiĝitaj. La fruktoj estas beroj.

La folioj estas grandaj, manformaj, vintre falantaj.

La floroj estas malgrandaj, verdaj aŭ flavaj, kunigataj en floraroj, kiuj poste naskas fruktarojn. Ofte oni nomas tiujn arojn "grapoloj", sed la vera grapolo estas pli simpla; science ĉe *Vitis* estas tirsoj (grapoloj de cumetoj).

La fruktoj estas beroj, kun blua, ruĝa aŭ verda ŝelo (eĉ preskaŭ nigra aŭ preskaŭ blanka). Ili kreskas grupigitaj en grapoloj de 6 al 300 vinberoj. Ili povas esti nigraj, violaj, flavaj, orkoloraj, purpuraj, rozkoloraj, brunaj, onanĝkoloraj aŭ blankaj, kvankam tiuj lastaj estas reale verdaj kaj evolue ili devenas el ruĝaj vinberoj per mutacio de du genoj kiu faras ke ili ne disvolvigas antocianojn, kiuj estas kio havigas pigmentadon.

## Produktado 
altdekstre=3.2|eta|centre|Pintaj 20 vinberproduktantaj landoj en 2012.
[eta|300ra|[Vitejoj ĉe la rivero Mozelo, Germanio.]]
La produktado de vinberoj en la tuta mondo dum 2012 estis, laŭ FAO de 67 milionoj da tunoj (35% en Eŭropo, 33% en Azio, 23% en Ameriko). Ĉinio produktis preskaŭ 10 Mt, Usono ĉirkaŭ 6.7, Italio ĉirkaŭ 5.8, Francio ĉirkaŭ 5.3. Laŭ informoj de FAO la tutmonda produktado de vinberoj okupas ĉirkaŭ 75 866 kvadratajn kilometrojn. Proksimume 71 % de la produktado estas uzata por fabrikado de vino, 27 % por freŝa konsumo kaj 2 % kiel sekigitaj fruktoj. Parto de la produktado de mosto estas uzata kiel sukersurogato (dolĉigaĵo) por sukoj komercigitaj sub la motoj "sen aldonita sukero" kaj "100 % natura". La tereno dediĉita al la vitoj kreskas ĉiujare ĉirkaŭ 2 %.

La produktado de vinberoj malrapide kreskis dum la lastaj jaroj. Antaŭ 20 jaroj, la monda produktado estis ĉirkaŭ 60 milionoj da tunoj. Tamen, la listo de la plej gravaj produktantaj landoj ege ŝanĝis: en 1992 Italio estis la unua produktanto, Eŭropo produktis pli ol 50% de vinberoj tutmonde kaj Ĉinio produktis nur la dekonon de sia nuntempa produktado.
[eta|maldekstra|La plej malnova vito de la mondo "Stara Trta"/ [Malnova vito en urboparto **Lent**, en Maribor (Slovenio),  en la jaro 2007]]
Vinberoj estas kultivataj nur en regionoj kun klimato mediteranea aŭ modere varma. La planto toleras vintre temperaturojn ĉirkaŭ ĝis , sed dum la printempo la temperaturo ne devas fali sub , kaj la varma sezono devas daŭri sufiĉe longe. Tamen, la eltenkapablo dependas de la kulturvario.

La vinbero estas rikoltata preferinde fine de somero al komenco de aŭtuno en la mediteraneaj klimatoj de la Norda Hemisfero.

La jena tabelo de la ĉefaj produktantoj de vino montras la korespondon kun la areoj dediĉitaj al plantado de vitejoj:
eta|400ra|Produktado de vinberoj en 2005.
280ra|eta|Vitejoj de Montrachet en Burgonjo, Francio.

Fonto: FAO, Internacia Organizo pri Vito  kaj Vino , Aŭstralia Organizo pri vino kaj brando .

## Historio 
maldekstre|eta|Mezepoka bildo de vinberproduktado.
La vinbero estas origina de Azio, kaj pli precize el la areo inter Kaŭkazo kaj Okcidenta Azio, nome en Mezoriento kie oni kultivis ĝin antaŭ 6 000 ĝis 8 000 jaroj. La kultivo de la vinbero datiĝas el prahistoriaj tempoj, pruvite per trovitaĵoj de semoj en arkeologiaj kuŝejoj de la Bronzepoko. Estas historia registro de ĉirkaŭ la jaro 4000 a.n.e., pri la plej antikva vinkelo konata ĝis hodiaŭ. Gisto, unu el la plej fruaj aldomigitaj mikroorganismoj, ekzistas nature en la ŝeloj de vinberoj, kio povis konduki al la malkovro de alkoholaĵoj kiel vino.

La historio de vinberoj kaj vino daŭras dum miloj da jaroj kaj estas proksime interplektita kun la agrikultura historio kaj okcidenta civilizo. La unuaj signoj de ĝia kultivado estas en Kartvelio ĉirkaŭ 6 000 a.n.e., tiam pli ĝeneralaj indicoj baldaŭ estis trovitaj poste en la Proksima Oriento, kie la vito kaj la alkoholaĵo produktita per fermentado de ĝia suko estis gravaj al Mezopotamio, Israelo, kaj Egiptujo kaj al esencaj aspektoj de fenica, greka, kaj romia civilizoj. Tiukadre multaj kulturaj elementoj de tiaj civilizoj estis ligitaj al la vinbero kaj al la vino, nome Dionizo, greka dio de vino, la miraklo de konverto de akvo en vinon fare de Jesuo en la kristanaj evangelioj dum la epizodo nomita Nupto de Kanaano kaj la akompano al pano de vino en la Lasta Vespermanĝo ktp. En Antikva Egipto oni kultivis la malhelan vinberon kiel estis registrita en antikvaj hieroglifoj, same kiel grekoj, fenicoj kaj romianoj, kiuj uzis ilin kaj por rekta manĝado kiel freŝa frukto kaj por la produktado de vino.​

Multaj el la plej gravaj vin-produktantaj regionoj de Okcidenta Eŭropo kaj regiono de Mediteranea Maro unue estis establitaj dum antikvo kiel grandaj plantejoj de vitoj, nome vitejoj. Vinfarada teknologio pliboniĝis konsiderinde dum la tempo de la Romia Imperio: multaj vinbervarietatoj kaj kultivadaj teknikoj estis konataj tiam.​ eĉ al nordiaj landoj, kie la malvarmo detruis facile la kultivojn, kaj eĉ oni kreis plantejojn de vinberoj protektitaj per vitroj en forcejoj.

En la 9-a jarcento, la urbo Ŝirazo estis fama pro produktado de kelkaj el la plej bonaj vinoj de Mezoriento. Pro tio oni kredas, ke la ruĝa vino Sirazo devenas de la nomo de tiu urbo de la Persa Imperio.​

eta|Filoksero, plago de la vitoj kiu damaĝis la plimulton de eŭropaj kultivoj fine de la 19-a jarcento.

Vinproduktado kaj konsumo de vinberoj pliiĝis, burĝonante de la 15-a jarcento pluen kiel parto de eŭropa ekspansio.

En 2005 teamo de arkeologoj konkludis, ke kelkaj kruĉoj el la Ĥalkolitiko, kiuj estis malkovritaj en Kipro en la 1930-aj jaroj, estas la plej antikvaj siatipe en la mondo, datitaj el la jaro 3500 a.n.e. Krome, Komandario, dolĉa desertvino ankaŭ el Kipro, estus la plej antikva fabrikita vino en la mondo, kun deveno tiom for kiom ĝis 2000 a.n.e.

## Kultivado 
eta|maldekstre|Vinberoj.

La unua paŝo estas la kultivado de la vito. La vina vito, (), estas planto duonligna aŭ grimpanta kiu, lasita libere kreskanta, povas atingi pli ol 30 metrojn, sed kiu, pro homa agado, per ĉiujara greftado, iĝas limigita al malgranda arbusto de  m. Ties frukto, la vinbero, estas manĝebla kaj kruda materialo uzata de antikveco por fabrikado de vino kaj de aliaj alkoholaĵoj. Oni uzas la terminon **vitejo** por la tereno priplantita je vitoj. Vito estas tipa kultivaĵo de regionoj ĉirkaŭ la Mediteraneo kaj de aliaj moderklimataj areoj, ofte kune aŭ rivale kun olivarboj.

La vitoj esence disvolvas la ciklon de la karbono per siaj folioj kaj la fotosintezo generas en la fruktoj (la vinberoj) la necesajn sukerojn por sia stokado. La vinberoj estas tial "stokejoj" de sukeroj uzataj poste por la fermentado de vino. La kultivo de la vinbero centriĝas en la permanenta kontrolado de tiu procezo de iompostioma "stokado" de sukero en la fruktoj. Ajna problemo kiu malprofitu aŭ rompu la ekvilibron, ekzemple malbona stucado faras, ke la sukero koncentriĝu en malgranda nombro de fruktoj; en tero modere malseka la radikoj enprofundiĝas cele al absorbado de la mineraloj necesaj (ĉefe kalio). La ekvilibro inter la enhavo de sukeroj kaj acidoj ludas gravan rolon en la kvalito de la fina rezulto de la vino.

Ĝenerale al ju pli da suno estas eksponita la vito des pli granda estas la koncentro de sukeroj en la vinberoj, kaj male malmulta ekspono havigas malgrandan kvanton de sukeroj (kaj tial ankaŭ malgrandan kvanton de alkoholo). Tiu koncentro de sukero en la vinberoj kutime estas regulata en la diversaj landoj kaj estas kutime mezurata per portebla refraktometro (sufiĉas malgrandaj kvantoj de vinbersuko por determini la koncentron de sukero en gradoj Brix). Tial, cele al maksimumigo de la kvanto de lumo ricevita, oni adaptas la vitejojn kun formoj de pergolo cele al kaptado de la plej granda kvanto de sunradiado ebla.

eta|"Blankaj" (fakte helverdaj) kaj "nigraj" (malhelbluaj) surtable manĝeblaj vinberoj.
Dum la maturiĝo de la vinbero en la vito okazas ŝanĝo en la vinbero, laŭ kiu ĝi ŝanĝas sian metabolon kaj ekstokiĝas sukerojn je tre alta rapideco, kaj samtempe malpliiĝas la koncentro de acidoj ene de la vinbero. En la Norda Hemisfero tiu ŝanĝo okazas en la monato julio. Tuj la vinberaro de vito ĉesas esti verdkolora kaj iĝas flavaj, se la variaĵo estas de blanka vinbero aŭ ruĝiĝas, se la variaĵo estas de ruĝa vinbero. Tiu fenomeno ne okazas en ĉiuj vitoj de la vitejo samtempe. Tio utilas al kultivisto por determini la momenton de la vinberrikolto. Ekzistas du aliaj faktoroj kiuj determinas tiun momenton kiel povas esti la transiro de koloro de la semoj de la interno de la vinbero, kiuj kutime el verdaj iĝas brunaj, aŭ la maturiĝo de la polifenoloj. Antaŭe la lertaj vitkultivistoj maĉis po unu vinberon ĉiutage el la momento de la ŝanĝo kaj per la gusto kaj detektitaj odoroj determinis la starton de la vinberrikolto. Nuntempe tiun mezuradon oni faras per precizigaj mezuriloj kiaj refraktometroj, ktp.

Aŭstraliaj kaj kaliforniaj esploristoj studis vitikulturon, atingante interesajn rezultojn, sed eble tro fokusitaj al la praktikado. En la Universitato de Davis, en Kalifornio, per simpla studado de vitikulturo speciale atentinte nek al ampelografio, nek al ampelologio nej al ampelometrio oni atingis rezultojn tre alte valorigitaj en la sciencaj medioj. La malnovaj vitoj havas multajn partianojn, spite al sia plej malgranda rendimento; sed​ poste oni malkovris, ke tiu bona rezulto ne estas okazigita rekte de la maljuneco de la vito, sed pro la fakto ke estante malnova la malmultaj vinberoj kiujn ĝi produktas ricevas pli grandan kvanton de sunradiado. Similan rezulton oni povas atingi pere de novaj vitoj havigante al ili pli grandan eksponon al la sunlumo kaj klopodante por ke la vinberoj ne kaŝu tiun lumon unuj al aliaj. Tradicie oni serĉis terenojn kun alta ekspono al sunlumo kaj tiukadre ankaŭ kun malmulta nubaro kaj sekve precipitaĵo. Sed — kiel asertas la fakulo Carlos Falcó — tiujn samajn rezultojn oni povas akiri pere de laŭguta irigacio kaj la nomita “canopy management”, tradukebla al “administrado de la foliaro” aŭ "de la irigacio", atingante produktadon kiu povus sesobligi la produktadon, kvankam ne tiom la kvaliton. Tian metodon de vitikulturo malpermesas la leĝaro de la Eŭropa Unio kiu favoras ĉiun kriterion kiu certigu ne ekzistadon de plusoj (troa kvanto) de vino. Tiukadre, ankaŭ oni limigas la praktikon pergoligi la vitojn, ĉar tiu estas la metodo aplikita tradicie por multobligi la produktadon.

## Konsumado 
eta|Permana rikolto de vinberoj
Vinberoj estas konsumataj en du ĉefaj manieroj:
* krude, kiel freŝaj fruktoj;
* post aparta prilaborado, kiel vino.

Pli malofte, vinberoj estas konsumataj alimaniere:
* kuirite, ekzemple en kelkaj kukoj;
* sekigitaj (sekvinberoj);
* kiel suko senalkohola (mosto).

Ankaŭ la plej kutima vinagro kaj iuj likvoroj devenas de vinberoj, kvankam nerekte (pere de vino).

## En popola kulturo 
La *dek du uvoj de la bona sorto* estas hispana tradicio kiu konsistas en la manĝado de dek du uvoj noktomeze de la 31a de decembro koincide kun dej du sonorilfrapoj por bonvenigi la Novjaron. Tiu tradicio ŝaine estas datita de almenaŭ 1895,​ sed definitive establiĝis en 1909. Laŭdire, decembre tiujare, kelkaj vitkultivistoj el Provinco Alikanto popularigis tiun kutimon por vendi plej bone grandan kvanton de uvoj de bonkvalita rikolto. Laŭ la tradicio, manĝi tiujn dek du uvojn kondukas al bonsorta kaj prospera jaro. En kelkaj areoj, oni kreas, ke tiu kutimo malproksimigas sorĉistinojn kaj ĝeneralan malbonon,​ kvankam tiun "magion" oni traktas kiel antikva heredaĵo, kaj en la aktualo oni konsideras nur kiel kultura tradicio por bonvenigi la novjaron. Estas du ĉefaj lokoj en kiuj homoj kuniĝas por plenumi tiun tradicion: ĉu hejme familie post la vespermanĝo ĉu en la ĉefaj placoj de la lando, estanta la Pordo de la Suno (Madrido) la plej fama loko kaj fakte kie startis tiu tradicio.

La Vinberoj de Kolero (angle *The Grapes of Wrath*) estas romano verkita de John Steinbeck en 14-an de aprilo 1939 konsiderata unu el la ĉefaj verkoj de la usona literaturo. Ekzistas samnoma filmo bazita sur la romano, reĝisorita de John Ford kun Henry Fonda role de Tom Joad. La filmo *The Grapes of Wrath*, same kiel la fontoromano, rakontas pri familio en Oklahomo, la Joad-oj, kiu iĝis migraj laboristoj dum la granda depresio. La filmo montras ilian malfacilan vojaĝon trans lando al Kalifornio.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Creasy, G. L. kaj L. L. Creasy. (2009). *Grapes (Crop Production Science in Horticulture)*. CABI. ISBN 978-1-84593-401-9
* Bernd Altmayer: *Veränderungen der Inhaltsstoffe von Traubenmosten und Mykotoxin-Bildung durch Weintrauben besiedelnde Pilzarten*. Dissertation an der Universität Kaiserslautern, Kaiserslautern 1982.
* Gemmrich: *Anwendungsorientierte Forschung und Entwicklung an Fachhochschulen: Entwicklung eines Optisensors zur automatischen Qualitätskontrolle bei der Anlieferung von Weintrauben in der Kelter*. (Kurztitel: Optisensor für Weintrauben; Schlussbericht nach Nr. 3.2 BNBest-BMBF.) Fachhochschule Heilbronn, Heilbronn 1999.
* Vega G., Juan Luis.; Mora González, Gloria María.; Bojanini, Johana.; Mejia Correa, Lina.; Abad Londoño, María Isabel.; Escobar R., Vanessa. (2014). *Los secretos de las plantas : 50 plantas medicinales en su huerta*. Fundación Secretos para Contar. ISBN 978-958-57007-6-5. OCLC 1120997289. Konsultita la 8an de junio 2020.

## Vidu ankaŭ 
* Sekvinbero
* Japana vinbero
* Vino
* Vito
* Vitejo
* Vinkultivado
* Vinberrikolto
* Vinfarado
* Filoksero
* Resveratrolo

* 
* 


Kategorio:Fruktoj
Kategorio:Vino
Kategorio:Vinkultivado