Ludwig van Beethoven

**Ludwig van BEETHOVEN** (, en Esperanto ankaŭ nomata **Ludoviko** (de) **BETOVENO**) (baptiĝis la , mortis la ), estis germana pianisto, dirigento kaj komponisto de klasika muziko, la superreganta muzikisto en la transira periodo inter la klasika kaj romantika epokoj. Li estas vaste rigardata kiel unu el la plej grandaj komponistoj. Lia reputacio inspiris, kaj en kelkaj okazoj timigis, komponistojn, muzikistojn, kaj aŭskultantojn, kiuj venis post li.

Li estis la lasta granda reprezentanto de la klasikismo en Vieno (post Christoph Willibald Gluck, Joseph Haydn kaj Wolfgang Amadeus Mozart), kaj tiele Beethoven sukcesis superi la muzikon de la romantikismo, influante sur diverseco de muzikaj verkoj de la 19-a jarcento. Lia arto esprimiĝis en nombraj ĝenroj kvankam liaj naŭ simfonioj estis la ĉefa fonto de lia internacia populareco, lia efiko rezultis ege grava en liaj verkoj por piano kaj por ĉambra muziko.

## Biografio 
### Familio 
[eta|300px|[Johann van Beethoven (1740-1792) kaj Maria Magdalena Keverich (1746-1787), gepatroj de Ludwig.]]
La familio van Beethoven vivis iom malriĉe. Lia patroflanka avo, nomita same Ludwig, (Mechelen/Meĥleno, 1712-1773), estis posteulo de familio de kamparanoj kaj farmistoj devenaj el Brabanto, en la regiono Flandrio (Belgio), kiuj translokiĝis al Bonn en la 18-a jarcento. La partiklo *van* de lia nomo, male al tio ofte supozita, ne pruvas nobelan devenon, ĉar *Beethoven* probable derivas el Bettenhoven (aŭ france Bettincourt), nome vilaĝo de Lieĝo, kvankam alia hipotezo indikas ke la familinomo devenus de *Beeth* (kiu en Flandrio kaj Nederlando signifas “beto”) kaj *Hoven*, kiu estus la pluralo de *Hof* (“farmo”). Tiele, «Beethoven» signifus «farmoj de betoj».

[eta|maldekstra|La elektoprinca palaco en [Bonn, kie la familio Beethoven estis aktiva el la 1730-aj jaroj.]]
En marto 1733, lia avo elmigris al Bonn, kie li laboris kiel dirigento kaj kapelmajstro de la orkestro de la princelektisto de Kolonjo. La 17-an de septembro tiujare, li edziĝis al Maria Josepha Poll, kies atestantoj estis la orgenisto Gilles van den Aeden kaj Johann Riechler. Ili havis tri gefilojn: nome Maria Bernarda Ludovika (baptita la 28an de aŭgusto 1734, mortinta la 17an de oktobro 1735), Marcus Josephus (baptita la 25an de aprilo 1736, mortinta tuj poste en nedeterminita dato) kaj Johann, de kies nasko aŭ bapto konserviĝis neniu registro; oni supozas ke li naskiĝis fine de 1739 aŭ komence de 1740. La tria estis la nura kiu survivis la infanaĝon kaj estis la patro de van Beethoven. Johann estis muzikisto kaj tenoro de la princelektista kortego.
[eta|150px|La domo de Beethoven, situa en la 515 de Bonngasse, [Bonn.]]

La 12an de novembro 1767 li edziĝis en la preĝejo de Sankta Remiĝo en Bonn kun Maria Magdalena Keverich (19-a de decembro 1746-17-a de julio 1787), juna vidvino kaj filino de kuiristo de Treviro. Pro tio, la geedziĝo de liaj gepatroj estis kontraŭita de lia avo, kiu tiam estis jam prestiĝa kapelmajstro de la kortego kaj konsideris la junulinon de socia klaso pli malalta al tiu de sia filo, kio ne pravis ĉar en ŝia familio estis ankaŭ skabenoj kaj eĉ senatoroj.

### Unuaj vivojaroj 
eta|Portreto de Beethoven kiam li estis ankoraŭ dektrijaraĝa.
[eta|La [arkiduko Maksimiliano Francisko de Aŭstrio (1756-1801), mecenato de Beethoven.]]

La patro de Beethoven estis tre impresita pro la fakto ke Wolfgang Amadeus Mozart jam koncertis sepjaraĝa kaj li deziris ke ankaŭ lia filo faru same. Tiuintence li klopodis fari el Ludwig novan mirinfanon, kaj ekinstruis al li pianon, orgenon kaj klarneton jam fruaĝe. Tamen, la muzika studado malhelpis la normalan disvolvigon de la junulo, kiu apenaŭ rilatis kun samaĝuloj. Noktomeze, Ludwig estis eligita el sia lito kaj devigita ludi pianon por la konatuloj de Johann, kiujn li volis impresi; tio okazigis ke la junulo estis laca en la lernejo la venontan matenon. Pro tio estis kutimo ke li forlasis la klasojn kaj restis hejme por praktiki muzikon.

La patro estis alkoholulo, kio perdigis al li la postenon de orkestrestro de Bonn — posteno heredita de la avo Ludwig —, kaj la patrino estis ofte malsana. Kvankam la rilato kun la patro Johann estis dista, Ludwig multe amis sian patrinon, kiun li nomigis «plej bonan amikinon». En junio de la venonta jaro, Ludwig estis dungita kiel ludisto por vjolo en la orkestro de la kortego de la Princo-elektisto de Kolonjo Maksimiliano Francisko, laŭ rekomendo de Neefe. Tiu posteno permesis lin ĉeesti al la muziko de la veteranaj kapelmajstroj, krom faciligi la eniradon en novaj sociaj etosoj, en kiuj jam estis kelkaj kiuj estos liaj amikoj dum lia tuta vivo, kiel la familio Ries, la von Breuning (en kies hejmo li konis la klasikulojn kaj lernis ami poezion kaj literaturon) aŭ la doktoro Franz Gerhard Wegeler (kun kiu post jaroj li renkontiĝos en Vieno).

Inter 1804 kaj 1807, li estis enamiĝinta al juna kaj bela grafino Josephine Brunswick, vidvino de Joseph Graf Deym. Tiu amo estis korespondita fare de la grafino sed ĝi ne povis realiĝi pro la rigidaj sociaj limigoj de la epoko kaj la strikta separo inter la nobelaro kaj la nenobeloj, pro kio tiu rilato haltis. Dum tiu periodo, Beethoven estis fininta *Leonore*, nome lia nura opero. Li komponis ĝis kvar malsimilajn uverturojn kaj finfine li ŝanĝis la nomon de tiu opero al *Fidelio*, kontraŭ siaj propraj deziroj. Li premieris ĝin la 20-an de novembro 1805, kun malmulta alveno de publiko, ĉar samsemajne la trupoj de Napoleono estis enirintaj por la unua fojo en Vienon. En la venontaj jaroj, Beethoven pliigis sian kreivemon kaj komponis multajn verkojn, inter kiuj la *Kvina Simfonio*, la Sesa Simfonio aŭ *Pastorale*, la *Uverturo Koriolano* kaj la bagatelo por piano *Por Elise*. En julio samjare, Bettina von Arnim organizis renkonton inter la komponisto kaj Johann Wolfgang von Goethe. Poste la grafino publikigis sian korespondadon kun Goethe kaj en unu de ŝiaj leteroj al la grafo Hermann von Pückler-Muskau ŝi rakontis iun okazintaĵon kiu ŝajne okazis en tiu banloko tiun saman someron, kiam Beethoven kaj Goethe renkontiĝis por la unua fojo. Ambaŭ estis promenantaj tra la arbaro de tiu banloko, ili trafis subite la imperiestron Maria Ludovika Beatrix von Österreich-Este kaj ties familion kaj kortegan akompanantaron. Goethe, vidinte ilin, deflankiĝis kaj senĉapeliĝis. Male, la komponisto pluĉapeliĝis kaj plusekvis sian vojon sen malrapidiĝi, devigante la nobelojn deflankiĝi por saluti. Kiam ili iom apartiĝis, Beethoven atendis Goethe por diri al tiu sian opinion pri lia konduto «de lakeo».

[eta|maldekstra|La monumento al Beethoven en [Bonn, Münsterplatz.]]
Laŭ Elisabeth von Arnim, Beethoven mem estus rakontinta tion al ŝi. Tamen, ties vero estas tre disputita kaj nun estas ia interkonsento por konsideri ĝin, se ne komplete almenaŭ grandparte, inventaĵo de Elisabeth. En sia letero al von Pückler-Muskau, ŝi demandis al li ĉu la historio plaĉis al li, *Kannst du sie brauchen?* («Ĉu vi povas uzi ĝin?»). Von Arnim, tamen, decidis uzi ĝin ŝi mem kaj en 1839 ŝi publikigis en la revuo *Athenäum* leteron, supozeble de Beethoven, en kiu tiu rakontis la anekdoton. La originalo de tiu letero neniam aperis, nur la kopio; kaj kelkaj detaloj (kiel la dato) sugestas ke Beethoven neniam skribis ĝin, aŭ almenaŭ ne tiel kiel ĝi estis transskribita. Sendepende de ties aŭtento, la okazintaĵo ĉarmis la vienan socion, kiu kredis ĝin vera dum multa tempo.

### Ekonomiaj problemoj 
[eta|La pororkestra verko *La venko de Wellington* estis komponita kiel omaĝo al la venko sur la napoleonaj armeoj en la [batalo de Vitorio fare de la duko de Wellington kaj ĝi atingis grandan popularecon.]]

Beethoven estis kontaktinta kun la inventisto Johann Mäzel, kiu konstruis al li kelkajn instrumentojn por helpi lin pro siaj aŭdaj malkapabloj, kiel akustikaj kornoj aŭ sistemo por aŭskulti la pianon. Lia pororkestra verko *La venko de Wellington* estis komponita en 1813 por esti ludata per panharmonikon, alia de la inventaĵoj de Mäzel. Tiu verko estis omaĝo al la venko sur la napoleonaj armeoj en la batalo de Vitorio fare de la duko de Wellington kaj ĝi atingis grandan popularecon. Krome ĝi vere famigis la komponiston, kio havigis al li grandajn enspezojn. Tamen, li mem nomigis ĝin «rubaĵo» (kion li ne diris pri neniu alia verko sia) kaj aktuale ĝi estas tute forgesita. La inventaĵo de Mäzel kiu plej impresis la komponiston estis la metronomo, kaj li verkis rekomendajn leterojn al eldonistoj kaj ekfaris notojn en la partituroj kun la tempoj de la metronomo por ke liaj verkoj estu ludataj laŭ la *tempo* kiun li estis planinta. En tiu epoko ekis la ekonomiaj problemoj de la komponisto, ĉar unu de liaj mecenatoj, nome la princo Lobkowitz, suferis bankroton kaj la princo Kinsky mortis pro falo el ĉevalo, post kio liaj heredantoj decidis ne plu pagi la financajn memdevigojn kiujn la princo estis promesinta al la muzikisto. kaj konsistis en la premiero de la *Trio op. 97*, kun la violonisto Ignaz Schuppanzigh kaj la violonĉelisto Joseph Lincke.

Post la morto de sia frato Kaspar Karl la 15an de novembro 1815, li decidis akcepti sian nevon Karl, naŭjaraĝa, kontraŭ la volo de sia bofratino. En la jaroj inter 1815 kaj 1820, dediĉis grandan parton de siaj energioj kaj de sia tempo al la jura batalo por ekhavi la zorgadon de sia nevo Karl. Tiu klopodo faris ke li praktike ĉesis komponadi (sed li verkis ses ciklojn de *lieder* kaj la sonaton *Hammerklavier*). En la testamento de la frato li establis la komponiston kiel tutoro de Karl, sed mortonta pro peto de la bofratino, oni establis kunzorgadon. Ludwig, kiu malamis sian bofratinon, plendis antaŭ la justico. Finfine li venkis, kaj ekde tiam li dediĉis sin al la muzika edukado de Karl kun malpravaj esperoj, ĉar la junulo ne havis muzikajn kapablojn. Unu el la instruistoj estis Carl Czerny, kiu poste estis profesoro de Franz Liszt kaj antaŭ estis lernanto de la propra Beethoven. Krome, la rilato kun la adoptita filo ne estis bona; konstante li devis serĉi por li novajn tutorojn, ĉar li havis konfliktojn kun ili, kaj tiu fuĝis al la patrino kaj konstante kverelis kun la onklo. La priokupo por la mono, kiu akompanis Beethoven el la infanaĝo kiam li devis vivteni sian familion, iĝis tro forta en tiu periodo. La eldonistoj ne fidis lin, ĉar li ne plenumis siajn promesojn de ekskluziveco kaj petis konstante pli da mono pro siaj verkoj. Laŭ lia biografiisto, Emil Ludwig, de tiu periodo ne estas eĉ unu letero en kiu oni ne pritraktas, almenaŭ supraĵe, monajn problemojn.

Post 1815, Napoleono estis definitive venkita kaj la aŭstria kanceliero Klemens von Metternich trudis policecan reĝimon por malhelpi revoluciajn reeksplodojn. Beethoven estis kritikanto de tiu reĝimo. En tiu epoko, lia nomo estis tre respektita en la tuta Aŭstria Imperio kaj en tuta Okcidenta Eŭropo, ĉefe en Anglio, grandparte pro la sukceso de *La venko de Wellington*. Sed la sukceso de Gioachino Rossini kaj de la itala opero, kiun Beethoven konsideris malserioza, metis lin duarange.

[eta|Portreto de Beethoven en [1818 fare de August Klöber.]]
En 1816, li realigis la unuan skizon de la *Naŭa Simfonio* kaj post du jaroj lia iama lernanto kaj bonfaranto, la arkiduko Rudolf, estis nomumita kardinalo, pro kio Beethoven ekkomponis la *Misa en D*, kvankam ĝi ne estis finkompletigita antaŭ la ceremonio de surtronigo. En 1822, Beethoven renkontiĝis kun Rossini en Vieno, urbo en kiu li estis ricevinta grandajn sukcesojn. Pro la malfacilaĵoj pro malsimilaj lingvoj kaj la surdeco de Beethoven, la renkonto estis mallonga. En tiu epoko, li komencis la komponadon de la *Deka Simfonio*.

La 1-an de decembro 1826, Beethoven kaj Karl revenis al Vieno. La urĝa decido okazigis ke mankis al ili taŭgan transporton kaj ili disponis nur de malnova sentegmenta ĉaro. La veturo rezultis katastrofa por persono en la stato en kiu troviĝis Beethoven, kiu vestis somerajn vestaĵojn kaj vidiĝis devigita tranokti en domara trinkejo, kie la ĉambro havis nek hejtilon nek kurtenojn kiuj protektu lin el la malvarmo. Ĉirkaŭ noktomezo li suferis febran frido-tremon kaj sekan tuson akompanatan de intensa soifo kaj fortaj flankodoloroj. Estante tiel, la majstro trinkis grandajn kvantojn de malvarmega akvo kio malbonigis lian kondiĉon. Tamen, li sukcesis rekuperiĝi el tiu krizo danke al la zorgoj de la doktoro Wawruch kaj li sukcesis alveni al la ĉefurbo. En la 20-a de decembro, oni elprenis al li ventrajn fluaĵojn. Karl restis dum la tuta monato liaflanke ĝis lia reeniro, januare, al sia regimento. La junulo tute reamikiĝis kun sia onklo post la bedaŭrinda epizodo de sia klopodo por memmortigo: «Mia kara patro: mi vivas enorde kaj suferas nur la separon el vi».

eta|Beethoven sur sia mortolito, de Josef Eduard Teltscher.
Preskaŭ malriĉa, spite havi grandan riĉon en akcioj, li sendis leterojn al siaj amikoj en Londono por peti ian monon. La respondo alvenis tuj, kun cent pundoj pruntitaj senkondiĉe. Kiam oni diskonigis en Vieno la finontan staton de Beethoven, ĉiuj liaj antikvaj amikoj kiuj ankoraŭ vivis venis al lia hejmo de la *Schwarzspanierhaus* por esprimi dezirojn de tuja rekupero, kvankam la reala celo estis adiaŭi la maljuniĝintan komponiston.

Spite la zorgojn de lia kuracisto kaj la amo de liaj amikoj, la malbona sano de la muzikisto, kiu estis suferinta problemojn hepatajn dum sia tuta vivo, eĉ malboniĝis. Tiujn lastajn tagojn li estis akompanata de Franz Schubert, kiu reale ne kuraĝis viziti la majstron, sed amiko de ambaŭ montris al la mortonto la partiturojn de liaj *lieder*, kiujn Beethoven povis admiri kaj oni atribuis al li la frazon: «vere en tiu Schubert troviĝas dia spritero», kiu memorigas pri la komento kiun pri li faris Mozart farante komplimenton kiun li faris pri neniu alia muzikisto. En la 20-a de marto li skribis: «mi certas ke mi tuj foriros». Kaj en la 23-a, inter mortostertoroj, kelkaj fontoj indikas ke li diris: «Plaŭdu, amikoj, *comedia finita est*» («La komedio finiĝis»), tipa finaĵo de la *artkomedio*, kvankam en 1860 Anselm Hüttenbrenner neis ke Beethoven iam diris tion. Tiuvespere, Beethoven verkis por nomumi sian nevon Karl heredonto de ĉiuj siaj havaĵoj.

### Morto 
[eta|350px|maldekstra|En la [29-a de marto 1827 oni faris la funebron de Beethoven, al kiu alvenis pli ol 20 000 personoj.]]
[eta|Tombo de Beethoven en la [Centra Tombejo de Vieno|Centra Tombejo de Vieno.]]
Venonttage, 24-an de marto 1827, Beethoven ricevis la unkton kaj la komunion laŭ la katolika ritaro. Menciindas ke tamen la persona kredaro de Beethoven estis iom heterodoksaj. Samtage li eniris en komato kaj vekiĝis nur post du tagoj. Lia frato Nikolaus Johann, lia bofratino kaj senkondiĉa admiranto Anselm Hüttenbrenner akompanis lin ĝis la fino, ĉar liaj malmultaj amikoj estis serĉante tombon. Liaj lastaj vortoj estis direktitaj al la vino de la rivervalo Rejno kiu venis post longa atendado post la mendo, kiu espereble bone efiku sur la sano de la muzikisto: «Tro malfrue, tro malfrue...».

eta|maldekstra|Statueto bazita sur la vivomasko de Beethoven.
eta|maldekstra|Ludwig van Beethoven en 1815. La antaŭan jaron li estis finkompletiginta la *Sepan* kaj *Okan* simfoniojn kaj reforminta la operon *Fidelio*.
eta|Mortomasko de Beethoven, fare de Josef Danhauser.
Tri tagojn post lia morto, nome la 29-a de marto, okazis la funebro. Ĝi okazis en la preĝejo de la Sankta Triunuo, dista nur paron da domblokoj de la hejmo de Beethoven, kaj en ĝi oni ludis la *Rekviemon en d-minoro* de Wolfgang Amadeus Mozart. Alvenis pli ol 20 000 personoj, inter kiuj troviĝis Schubert, granda admiranto lia. La aktoro Heinrich Anschütz legis la funebran preĝon, kiu estis verkita de la poeto Franz Grillparzer, ĉe la pordoj de la tombejo Währing, nune Schubert Parko..

## Verkoj 
* Konĉerto por piano n-ro 4
* Simfonio n-ro 3
* Simfonio n-ro 5
* Simfonio n-ro 6
* Simfonio n-ro 7
* Simfonio n-ro 8
* Simfonio n-ro 9
* Sonato por piano n-ro 23
* Sonato por piano n-ro 29

## Sondosieroj 
## Referencoj 
## Literaturo
* Buchet, Edmond (1991). *Beethoven: Leyenda y realidad.* Traduko de Joaquín Esteban Perruca. Rialp. p.&nbsp;365. ISBN 84-321-2695-0.
* Clive, Peter (2001). *Beethoven and His World: A Biographical Dictionary.* Novjorko: *Oxford University Press*. ISBN 0-19-816672-9.
* Grove, George (1983). *Beethoven y sus nueve sinfonías. Altalena Editores S.A.* ISBN 978-84-7475-147-5.
* Kinsky, Georg; Halm, Hans (1955). *Das Werk Beethovens. Thematisch-Bibliographisches Verzeichnis seiner sämtlichen vollendeten Kompositionen.* Munkeno kaj Duisburg: *Henle*.
* Landon, H. C. Robbins; Göllerich; August (1970). *Beethoven: a documentary study. Macmillan.*
* Ludwig, Emil; Ayala, Francisco (1994). Beethoven. Anaya & Mario Muchnik. ISBN 978-84-7979-151-3.
* Rolland, Romain (1961). *Vie de Beethoven.* Rauter. ISBN 978-84-7251-044-9.
* *Enciclopedia Salvat de los Grandes Compositores* (1989). Ludwig van Beethoven, volumo 2. ISBN 84-7137-457-9.
* Schindler, Anton Felix; MacArdle, Donald W. (1966). *Beethoven as I knew him. Courier Dover Publications*. p.&nbsp;547.
* Solomon, Maynard (2001). Beethoven (dua reviziita eldono). Novjorko: *Schirmer Books*. ISBN 0-8256-7268-6.
* Stanley, Glenn (2000). *The Cambridge Companion to Beethoven. Cambridge: Cambridge University Press*. ISBN 0-521-58074-9.
* Thayer, Alexander Wheelock; Krehbiel, Henry Edward (traduko al la angla kaj eldono); Deiters, Hermann; Riemann, Hugo (1991). *The Life of Ludwig Van Beethoven. Princeton University Press.* ISBN 978-0-691-02717-3.

## Vidu ankaŭ 
* Beethoven-Premio
* Beethoven (filmo)

## Eksteraj ligiloj 
;Esperante
* "Al la ĝojo"  Traduko de la finala ĥoro el la simfonio n-ro 9, opus 125
* "Al la ĝojo"  Partituro kaj teksto de la finalo de la 9a simfonio.
;Angle

* Muziknotoj de Beethoven  — Senkopirajtaj muziknotoj
* Ludoviko BETOVENO: Muzika titano 
* Vikicitaro - citaĵoj de kaj pri Ludoviko BETOVENO
* 
* La *Heiligenstädter Testament* de Beethoven 
* *Ludoviko BETOVENO * el Enciklopedio de komponistoj 
* *Pianosociety.com - Beethoven*  (Biografieto kaj diversaj senkostaj registraĵoj)
* Muziknotoj de Beethoven  el Projekto *Mutopia*
* Beethoven Haus Bonn, enhavas grandan arkivon de historiaj kaj modernaj dokumentoj rilataj al Beethoven
* Artikolo pri la studado de Bach fare de Beethoven, kiel ĝi rilatas al ties muziko (kaj al tiu ĉi verko)
* Betovena TTT-ejo, prezentas biografion, tempografikaĵon, kaj bildojn de Beethoven.
* 


Kategorio:Germanaj muzikistoj
Kategorio:Germanaj komponistoj
Kategorio:Germanaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Klasikepokaj komponistoj
Kategorio:Germanaj operkomponistoj
Kategorio:Germanaj romantikaj komponistoj
Kategorio:Naskiĝintoj la 17-an de decembro
Kategorio:Mortintoj la 26-an de marto