Filipo la araba

**Filipo la araba** aŭ **Marcus Julius Philippus Augustus** (naskita ĉ. 204 en Ŝaba, Provinco Araba, kaj mortinta en 249 en Verono, Provinco Itala), pli ofte konata per sia kromnomo Filipo la Arabo (latine: Philippus Arabs), estis romia imperiestro elde februaro 244 ĝis 249.

Naskita en familion de romiaj civitanoj, li naskiĝis en distrikto, kiu estis parto de la romia provinco Araba ekde la regado de Septimo Severo, en loko situanta en la fora sudo de la nuna Sirio. Ekreginte post la morto de Gordiano la 3-a, li rapide negocis pacon kun la Sasanida Imperio. Dum lia regado, Romo festis la miljaran feston de ĝia fondo.

La nomo "Araba" devenas de verko de Aŭrelio Viktor, Liber de Caesaribus, verkita ĉirkaŭ 360.

## Biografio
### Originoj
Marko Julio Filipo naskiĝis komence de la 3-a jarcento en la provinco Arabio, en Aurinatis, ne malproksime de Emesa, en la distrikto Trachon (nuntempa Lajat, Sirio, sude de Damasko), en eminenta familio de araba origino. Li estis la dua filo de loka civitano, Julio Marino, kiu eble estis iom grava.

Lia genta nomo Julio sugestas, ke lia familio ricevis la romian civitanecon tre antaŭe, kaj ne en 212, pro la Edikto de Karakalo, ĉar li tiam havus la genta alnomo Aŭrelio, kiel ĉiuj, kiuj profitis de tiu edikto.

eta|maldekstre|300px|Marcus Julius Philippus, aŭ Filipo la Arabo, 204-249 p.K., romia imperiestro.

eta|maldekstre|400px|Sasanidaj militistoj: Filipo la Araba negocis pacon kun la Sasanida Imperio.

[eta|dekstre|400px|Rekonstruo de la [Roma Forumo en la kvara jarcento fare de Alan Sorrell, fronte de la Templo de Jupitero.]]

eta|maldekstre|400px|Filipo la araba memorfestis la 1000 jarojn da fondaĵo de la Romia Imperio, en la 21-a de aprilo 247.

eta|dekstre|400px|La martireco de la Papo Fabiano, en la 20-a de januaro, 250.

La asertoj faritaj de pli postaj romiaj fontoj ("Historia Augusta" kaj Epitome de Caesaribus), ke Filipo devenis de tre humilaj originoj aŭ ke lia patro eĉ estis rabista ĉefo, ne estas akceptitaj de modernaj historiistoj.

Nenio specifa estas konata pri Filipo antaŭ 243, krom ke lia frato Gajo Julio Prisko estis nomumita Pretora Prefekto kaj asociita kun Timeziteo (190-243), bopatro de la imperiestro Gordiano la 3-a, dum la kampanjo kontraŭ la Persoj en Mezopotamio. Tio indikas familion de rajdanta rango, kies ido atingis la plej altan pozicion en la hierarkio.

Filipo ne akompanis la ekspedicion kiel nura vizitanto, sed probable kiel Prefekto de Mezopotamio kaj tiel komandanto de parto de la trupoj. Filipo edziĝis al virino nomita Marcia Otasilja Severa, kaj ili havis almenaŭ unu filon, nomitan laŭ lia patro: Marko Julio Filipo (238-249), aŭ Filipo la 2-a.

## Ascendo al la povo
Filipo certe estis parto de la interna rondo de Timeziteo, ĉar li estis urĝe nomumita por sukcedi lin kiel Pretora Prefekto en 243, tiel fariĝante kolego de sia frato. Eble ligoj estis forĝitaj kiam Timeziteo regis la provincon Araban provizore ĉirkaŭ 220. Gordiano la 3-a, venkita de la Persoj du la Batalo de Mizikeo (Faluĝa, Irako) en 244, mortis dum sia retiriĝo, kaj Filipo estis aklamita imperiestro de la armeo por sukcedi lin, pruvo ke li havis signifan militisman komandon kaj elmontris grandan kapablon en tiu posteno.

Li tuj negocis kun la persa reĝo Ŝapuro la 1-a por la liberigo de romiaj kaptitoj kaj subskribis pacon, kontraŭ granda elaĉetomono menciita en la Res Gestae Divi Saporis: 500 mil oraj pecoj. Ĉi tiu ŝajne malhonora traktato tamen konservis la konkerojn de la antaŭa jaro kaj neoficiale li konsentis doni al la Persoj plenan liberecon kontraŭ Armenio, kies kontrolo tradicie estis fonto de konflikto inter Romo kaj sinsekvaj orientaj politikaj unuoj (ĉefe la Partoj kaj Sasanidoj).

Filipo poste mem donis al si la titolojn Parthicus Adiabenicus ("Venkinto de Adiabeno - regno norde de Mezopotamio"), Persicus Maximus ("La plej granda el la Persoj"), kaj Parthicus Maximus ("La Plej granda el la Partioj"), kiel simbolojn de sia venko super la Persoj, kaj emfazis la vorton Invictus, signifante nevenkebla, en liaj titoloj.

## Regado
Instalinte sin en Antioĥio post sia retiriĝo en 244, Filipo reorganizis la romiajn fortojn en la Oriento, metante ilin sub la solan komandon de sia frato Gajo Julio Prisko, kiu estis nomumita "orienta rektoro". Li forsendis la gotajn helpantojn, kiuj estis rekrutitaj por la ekspedicio de Gordiano la 3-a dum sia trapaso tra Moezio, kaj metis la romiajn fortojn ĉe la Danubo sub la komandon de Severiano, verŝajne lia bofrato.

Li favoris Arabion, sian naskiĝprovincon, per sia malavareco plibeligante Bostran (nuna Bosra, Sirio), la ĉefurbon, kaj konstruante de nulo la novan urbon Filipopoliso (nuna Ŝaba, Sirio), origine lia naskiĝloko. Li ankaŭ mendis la konstruadon de la monumentaj propileoj en la Templo de Jupitero ĉe Heliopoliso (nuna Baalbek, Libano).

Filipo tiam revenis al Italio por konfirmi sian titolon fare de la Senato, kiu akceptis lin. Malgraŭ sia rajdisma origino, la nova imperiestro ŝajne ĝuis bonajn rilatojn kun la romia senatana ordo. Tamen, maltrankvilo ĉe la limoj rapide rekomenciĝis: li militis ĉe la Danubo kontraŭ la Karpoj en 245. Efektive, la mortoj de Timeziteo kaj Gordiano la 3-a, kune kun la decido de Filipo ĉesi pagi tributon al la ĝermanaj triboj, provokis novan provon de invadado fare de ili.

Li establis sin en Trakio, forpelis la Karpojn trans la Danubon, kaj tiel li gajnis triumfon super ili kaj ankaŭ la titolon de "Carpicus Maximus" ("Venkinto de la Karpoj"). Samtempe, en 245, la armena dinastio Arsakida malakceptis la traktaton establitan sen lia konsento inter Romo kaj la Sasanidoj, kaj maltrankvilo rekomenciĝis kun renoviĝinta intenseco en la Oriento. Li sukcesis reveni al Romo en aŭgusto 247, ĝustatempe por organizi kaj festi la Sekularajn Ludojn kun granda pompo, markante la miljaran datrevenon de la fondo de Romo en aprilo 247.

Nuntempaj fontoj priskribas la malavarecon kaj pompon montritajn por ĉi tiu simbola datreveno. Li profitis favoran klimaton por levi sian filon, Filipo la 2-a (237-249), al la titolo de Aŭgusto, igante lin sia kunimperiestro kaj elektita heredanto. Volante establi daŭran dinastion, li diigis sian patron, Julio Marino, post lia morto (kies dato estas nekonata, sed probable en la unua duono de lia regado) kaj farigis monerojn kun lia bildo.

## Falo
Sed tiutempe, ĝeneraligita malkontento eksplodis, precipe ene de la provincaj armeoj. Unue, fine de 248, la legioj de Panonio kaj Moezio proklamis Pakatiano imperiestro. La Gotoj invadis Moezion kaj sieĝis Marsianopoliso, en nuna Bulgario, dum la Kvadoj atakis Panonion.

En la Oriento, la frato de Filipo alfrontis la uzurpon de Jotapiano, aklamita de liaj armeoj por defii la tiranan regadon de la frato de la imperiestro, Prisko. Aliaj uzurpantoj, malbone dokumentitaj krom kelkaj moneroj, ŝajnas esti provintaj imperiajn aventurojn poste: Silbanako kaj Sponziano, kvankam iliaj entreprenoj ne estis vere sukcesaj, ĉar antikvaj fontoj ne mencias ilin.

Superŝarĝita de la kreskanta nombro da uzurpoj, Filipo publike proponis rezigni la potencon, sed la Senato rifuzis kaj subtenis la imperiestron. La gvidanto de ĉi tiu neatendita subteno estis la Prefekto de la Urbo, Decio, al kiu Filipo konfidis esceptan militistan komandon super Panonio kaj Moezio, por kontraŭbatali Pakatianon kaj la diversajn barbarajn tribojn moviĝantajn laŭlonge de la Danubo.

Ĉi tiu elekto bedaŭrinde funkciis kontraŭ Filipo, ĉar Decio estis aklamita imperiestro de malkontentaj legioj printempe de 249 kaj ŝanĝis sian kurson por marŝi al Romo. Aldone al la milita kaj politika krizo estis ekonomia krizo, ĉar Filipo malplivalorigis la antoninianon ("Romian valuton"), la moneron enkondukitan de Karakalo kelkajn jardekojn antaŭe. Ribeloj eksplodis en Egiptujo, interrompante la esencan grenprovizon de Romo.

Filipo estis devigita marŝi kontraŭ sia iama subulo fine de la somero de 249, gvidante armeon konsistantan el du aŭ tri italaj legioj kaj la Pretora Gvardio. Aŭtune de 249, ili alfrontis unuj la aliajn ĉe la Batalo de Verono. Decio eliris venka danke al siaj ses spertaj kaj batal-harditaj danubaj legioj, subtenataj de multaj kavaleriaj kohortoj.

Filipo, batalante kontraŭ armeo duoble pli granda ol li, estis devigita fuĝi kaj finfine estis asasinita en septembro 249, verŝajne de siaj propraj soldatoj. Lia filo ankaŭ estis rapide eliminita, kaj ĉiu spuro de lia frato Prisko, kiu respondecis pri la Oriento, estis perdita.

## Religiaj Konvinkoj
Eŭsebio de Cezareo raportas — sen garantii ĝian aŭtentecon — tradicion en la kristana historiografio laŭ kiu Filipo estis kristano kaj ke li kondutis "laŭ la timo de Dio". Poste, Jordanes ripetis ĉi tiun aserton. Efektive, kristana ikonografio subtenis ĉi tiun hipotezon, kaj multaj pentraĵoj prezentas Papon Fabianon baptantan Filipon la Arabon, precipe la pentraĵo de Pier Leone Ghezzi en la Baziliko Sankta Sebastiano ĉe la Katakomboj, en Romo.

Verdire, dum Filipo eble permesis al Fabiano, Episkopo de Romo, alporti la mortajn restaĵojn de sia antaŭulo Pontiano reen al Romo, ĉu private ĉu pro politikaj kialoj, tio, kion ni scias pri la eventoj, kiuj okazis dum lia regado, prezentas lin, almenaŭ publike, kiel praktikanton de tradicia civitana religio (praktikante taŭroboliojn, jarmilfestoj de Romo). Tamen, li donis sian protekton al la novplatonista filozofo Plotino, kies doktrino estis parte inspirita de kristana teologio.

Por la modernaj historiistoj, malgraŭ la detala tezo de la historiisto kaj akademiulino Marta Sordi, la konvertiĝo de Filipo daŭre estas konsiderata dubinda, pro manko de historiaj pruvoj, laŭ Xavier Loriot kaj Daniel Nony )1937-2009), aŭ laŭ Paul Petit (1914-1981), kiuj konsideras ĝin neprobabla, aŭ almenaŭ nepruvebla, kaj laŭ Pierre Maraval (1936-2021). Se, kiel asertas iuj antikvaj kristanaj fontoj, Filipo ne estis la unua imperiestro kiu konvertiĝis al kristanismo, li tamen ŝajnas esti montrinta intereson kaj respekton por la nova religio.

## Sinsekvaj Nomoj
* Ĉirkaŭ 204 naskiĝis Marcus Julius Philippus.

* En 244, li surtroniĝis: Imperator Caesar Marcus Julius Philippus Pius Felix Invictus Augustus.

* Post liaj venkoj kontraŭ la ĝermanaj triboj kaj la Carpi: Imperator Caesar Marcus Julius Philippus Pius Felix Invictus Augustus Germanicus Maximus Carpicus Maximus.

* 249, lia titulareco ĉe lia morto: Imperator Caesar Marcus Julius Philippus Pius Felix Invictus Augustus Germanicus Maximus Carpicus Maximus, Pontifex Maximus, Tribuniciae Potestatis VI, Imperator VI, Konsulo III.

## Omaĝo
Filipo la Arabo estas prezentita sur siriaj 100-funtaj monbiletoj.

## Referencoj 
Kategorio:Naskiĝintoj en 204
Kategorio:Mortintoj en 249
Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento
Kategorio:Naskiĝintoj en Romio
Kategorio:Mortintoj en Romio
Kategorio:Romiaj regantoj
Kategorio:Romiaj militistoj
Kategorio:Romiaj imperiestroj
Kategorio:Historio de Romo

Kategorio:Romiaj imperiestroj