Miaa lingvo

**La miaa lingvo** (ankaŭ **monga**, miae *Hmoob*) estas dialektaro miao-jaŭa parolata tutmonde, ĉefe en Sud-Orienta Azio.

## Historio 
## Geografia distribuo 
La miaoj loĝas precipe en Sud-orienta Azio. Estas tutmonde ĉirkaŭ 4 milionoj da miaoj, inter ili 200,000 usonaj miaoj..

## Dialektoj 
## Sonoj 
Jen la blankmiaa (hmoob dawb) kaj verdmiaa (moob ntsuab) dialektoj. Tiuj dialektoj reciproke kompreniĝas, sed malsimilas pro leksiko kaj sonoj. Ekzemple, en verdmiaa mankas aspiracio de /m/, sed ĝi havas trian vokalon nazan, /ã/.

### Vokaloj 
La vokalajn sistemojn de blankmiaa kaj verdmiaa montras tiuj tabeloj. Fonemoj unikaj de ĉiu dialekto markiĝas kolore:

### Konsonantoj 
La miaa, malkiel Esperanto, havas aspiracion, nazajn vokalojn, kaj flankan ellasan ekblovon por distingi fonemojn. La konsonantaron miaan montras la tabelo jena. (Konsonantoj unikaj de blankmiaa kaj verdmiaa montriĝas kolore.)

### Silaba strukturo 
Miaaj silaboj havas simplan strukturon: unua silabero necesas (plej ofte), silabero meza povas esti monoftongo aŭ diftongo, kaj finaj konsonantoj ne povas esti, krom ke tamen konsonanto  povas finigi nazajn vokalojn kaj konsonanto  kun ekuvuma uvumegen tono.

### Tonoj 
Miaa estas tona lingvo uzanta 7 tonojn:

## Skribado 
La Latinigita Populara Alfabeto (LPA) estas la plej vaste uzata alfabeto por skribi la blankmiaan kaj la verdmiaan. Ĝi kreiĝis en Laoso inter jaroj 1951 kaj 1953 per tri misiistoj eŭropaj kaj multaj miaaj helpintoj. Multaj aliaj skribaj sistemoj ankaŭ kreiĝis, inkluzive de sistemoj kun la latina alfabeto bazita de pinjino aŭ la Vjetnama alfabeto. Estas ankaŭ Pahajo, unika skriba sistemo kreita per Shong Lue Yang, miaa animema gvidinto Laosa, kiu kredis, ke la skriban sistemon Dio montris.

! LFA
! IFA
! Ekspliko
|-----
|
|
|
|-----
| c-
| [c]
| Simila al "tj" en "advoka**tj**uro;" kun langa korpo kontraŭ palato
|-----
| ch-
| [cʰ]
| Simila al "thj" en "advoka**tj**uro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio
|-----
| d-
| [d]
| Kiel "d;" sen aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| dh-
| [dʱ]
| Kiel "d;" kun aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| f-
| [f]
| Same kiel Esperante
|-----
| g-
| [ŋ]
| Kiel naza "n" kelkfoje antaŭ "k" aŭ "g"
|-----
| h-
| [h]
| Same kiel Esperante
|-----
| hl-
| [ɬ]
| Kiel "l" sen voĉo kaj kun samtempa "h;" simila al Kimra "ll"
|-----
| hm-
| [m̥]
| Kiel "m" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en blankmiaa.
|-----
| hn-
| [n̥]
| Kiel miaa "hm" aŭ kiel "n" sen voĉo kaj kun samtempa "h." Nur en blankmiaa.
|-----
| hnl-
| [m̥ɬ]
| Kiel miaa "hn" kun sekva miaa "hl." Nur en blankmiaa.
|-----
| hny-
| [n̥j]
| Kiel miaa "hn" kun sekva "j." Nur en blankmiaa.
|-----
| k-
| [k]
| Kiel "k;" sen aspiracio
|-----
| kh-
| [kʰ]
| Kiel "k;" kun aspiracio
|-----
| l-
| [l]
| Same kiel Esperante
|-----
| m-
| [m]
| Same kiel Esperante
|-----
| n-
| [n]
| Same kiel Esperante
|-----
| nc-
| [ɲɟ]
| Simila al "ndj" en "la**ndj**ardo" aŭ "ntj" en "ce**ntj**aro;" kun langa korpo kontraŭ palato
|-----
| nch-
| [ɲɟʱ]
| Simila al "ndhj" en "la**ndj**ardo" aŭ "nthj" en "ce**ntj**aro;" kun langa korpo kontraŭ palato kaj kun aspiracio
|-----
| nk-
| [ŋɡ]
| Kiel naza "ng" en "a**ng**ilo;" sen aspiracio
|-----
| nkh-
| [ŋɡʱ]
| Kiel naza "ngh" en "a**ng**ilo" aŭ naza "nkh" en "a**nk**aŭ;" kun aspiracio
|-----
| nl-
| [mˡ]
| Kiel "ml" en "a**ml**etero"
|-----
| np-
| [mb]
| Kiel "mb" en "a**mb**aŭ;" kun aspiracio
|-----
| nph-
| [mbʱ]
| Kiel "mbh" en "a**mb**aŭ" aŭ "mph" en "a**mp**ero;" kun aspiracio
|-----
| npl-
| [mbˡ]
| Kiel "mbl" en "e**mbl**emo;" sen aspiracio
|-----
| nplh-
| [mbɬ]
| Kiel "mbhl" en "e**mbl**emo" aŭ "mphl" en "a**mpl**eksa;" kun aspiracio
|-----
| nq-
| [ɴɢ]
| Kiel "ng" en "angilo;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio
|-----
| nqh-
| [ɴɢʱ]
| Kiel miaa "nq" aŭ kun aŭ sen voĉo; ĉiam kun aspiracio
|-----
| nr-
| [ɳɖ]
| Simila al "nd" en "o**nd**o" aŭ "nt" en "a**nt**aŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| nrh-
| [ɳɖʱ]
| Simila al "nd" en "o**nd**o" aŭ "nt" en "a**nt**aŭ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio
|-----
| nt-
| [nd]
| Kiel "nd" en "o**nd**o;" sen aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| nth-
| [ndʱ]
| Kiel "ndh" en "o**nd**o" aŭ "nth" en "a**nt**aŭ;" kun aspiracio. Nur en blankmiaa.
|-----
| nts-
| [ɳɖʐ]
| Simila al "nĝ" en "ma**nĝ**i" aŭ "nĉ" en "a**nĉ**o;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| ntsh-
| [ɳɖʐʱ]
| Simila al "nĝh" en "ma**nĝ**i" aŭ "nĉh" en "a**nĉ**o;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio
|-----
| ntx-
| [ndz]
| Kiel "ndz" en "la**ndz**ono" aŭ "nc" en "da**nc**i;" sen aspiracio
|-----
| ntxh-
| [ndzʱ]
| Kiel "ndhz" en "la**ndz**ono" aŭ "nc" en "da**nc**i;" kun aspiracio
|-----
| ny-
| [ɲ]
| Simila al "nj" en "pa**nj**o" aŭ kiel hispana "ñ"
|-----
| p-
| [p]
| Kiel "p;" sen aspiracio
|-----
| ph-
| [pʰ]
| Kiel "ph;" kun aspiracio
|-----
| pl-
| [pˡ]
| Kiel "pl" en "**pl**aco;" sen aspiracio
|-----
| plh-
| [pɬ]
| Kiel "phl" en "**pl**aco;" kun aspiracio
|-----
| q-
| [q]
| Simila al "k;" kun langa malfronto apud uvulo (plej malfronte buŝe) kaj sen aspiracio. Kiel Franca "r" sen trilo.
|-----
| qh-
| [qʰ]
| Kiel miaa "q" kun aspiracio
|-----
| r-
| [ʈ]
| Simila al "t" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto; sen aspiracio
|-----
| rh-
| [ʈʰ]
| Miaa "r;" kun aspiracio
|-----
| s-
| [ʂ]
| Kiel "ŝ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| t-
| [t]
| Kiel "t;" sen aspiracio
|-----
| th-
| [tʰ]
| Kiel "th;" kun aspiracio
|-----
| ts-
| [ʈʂ]
| Simila al "ĉ;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
| tsh-
| [ʈʂʰ]
| Simila al "ĉh;" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto kaj kun aspiracio
|-----
| tx-
| [ts]
| Kiel "c;" sen aspiracio
|-----
| txh-
| [tsʰ]
| Kiel "ch;" kun aspiracio
|-----
| v-
| [v]
| Same kiel Esperante
|-----
| x-
| [s]
| Kiel "s"
|-----
| xy-
| [sj]
| Kiel "sj" en "se**sj**aro"
|-----
| y-
| [j]
| Kiel "j"
|-----
| z-
| [ʐ]
| Simila al "ĵ" kun langa pinto malantaŭ alveolara kresto
|-----
|
|
|
|}

## Gramatiko 
La miaa estas analiza SVO lingvo. Adjektivoj sekvas substantivoj. Substantivaj frazeroj povas enhavi tiajn vortojn: (vortojn nenecesajn indikas parentezoj):

(posesivo) + (kvanta vorto) + (klasila vorto) + substantivo + (adjektivo) + (indikila vorto)

### Substantivoj 
La uskleco de miaaj substantivoj ne indikiĝas.

#### Pronomoj 
La miaa pronoma sistemo distingas tri personojn kaj tri kvantojn - singularo, dualo, kaj plurala. Ili ne indikiĝas laŭ uskleco; la sama vorto uziĝas por "mi," "mia/j/n," kaj "min," "ĝi," "ĝia/j/n," kaj "ĝin," k.t.p. Jen la personaj pronomoj de blankmiaa (Hmoob Dawb):

### Verboj 
Miaaj verboj ne indikiĝas mem la tempon. Oni uzas aliajn vortojn kaj la kuntekston por montri, kiam okazis kaj kiel daŭris la ago. Jen ekzemploj el la blankmiaa:

***Nag hmo** kuv mus tom khw.*
**Hieraŭ nokto** mi ir(is) tie/n aĉetejo.
"Hieraŭ nokte mi iris al merkato."

Ofte kunmetas parolantoj multajn verbojn en serion en la sama propozicio, foje en ĉejnojn da kvar aŭ kvin unikaj verboj. Jen ekzemplo el la blankmiaa:

*Yam zoo tshaj plaws mas, nej yuav tsum **mus nrhiav nug xyuas saib** luag muaj kev pag hom dab-tsi nyob ncig ib cheeb tsam ntawm nej.*
Tipo bona pli supra ke, vi vol(as) halti **iri serĉi demandi viziti regardi** kunulo hav(as) vojo helpi tip kiu loĝi ĉirkaŭ unu ies-loko proksima-al vi.
"La plej bona ago estas, ke vi **iru serĉante**, **petu**, kaj **vidu**, se povas (havas manieron) help vin homo, kiu estas najbaro (loĝas ĉirkaŭ vi)."

### Modifilaj vortoj 
La miaa havas adjektivojn, klasilojn, posesivojn, kaj indikilojn por modifi aliajn vortojn.

#### Kvantaj Vortoj 
#### Klasilaj Vortoj 
Klasilaj Vortoj en la miaa uziĝas por distingi substantivon kaj por specifi nombraton. Ili aplikiĝas kun substantivo kutime laŭ ĝia animeco, formo, funkcio, grandeco, aŭ konsisto. La miaa havas pli ol 50 klasilojn. Jen preskaŭ duono de la tuta klasilaro:

uas-marki subjekton

#### Adjektivoj 
#### Adverboj 
## Citaĵoj 
## Vidu ankaŭ 
* Lingvistiko
* Listo de lingvoj

## Eksteraj ligiloj 
* Miaa–Esperanto kaj angla–miaa vortaro (maŝintradukita al Esperanto)
* Mong Literacy (Ntawv Moob) (angla/miaa)
* Hmong Dictionary  (angla)

Kategorio:Miao-jaŭa lingvaro
Kategorio:Tonlingvoj
Kategorio:Lingvoj de Ĉinio