Korvedoj

La **Korvedoj** (*Corvidae*) konsistigas familion de la ordo de paseroformaj birdoj, kiuj enhavas la korvojn (*Corvus*), pirokorakojn, kornikojn, garolojn, kaj pigojn inter kiuj estas la flugilblua aŭ simple blua pigo (*Cyanopica cyanus*). Tiu kosmopolita familio enhavas ĉirkaŭ 120 speciojn. La genro *Corvus*, inkludas la korvojn kaj korakojn, formas ĉirkaŭ unu trionon de la tuta familio.

## Ĝeneralaĵoj 
Ili havas fortikajn bekon kaj krurojn kaj plejparte nigran plumaron. Ili estas mezgrandaj ĝis grandaj (la plej grandaj paserinoj). Ili povas esti malgrandaj kiel korniko aŭ monedo kaj grandaj kiel korako. Ili havas antaŭbekajn bridojn kaj faras unusolan plumoŝanĝon ĉiujare (plejparto de paserinoj plumoŝanĝas dufoje). Ilia voĉo estas plejparte raŭka kaj ili ne kantas laŭte. Tamen ili kapablas imiti aliajn voĉojn.

Tiuj birdoj ŝajne estas sufiĉe inteligentaj kaj unu el ili, la Novkaledonia korvo, eĉ estis pristudata kiel ekzemplo por lerte lerni produkti kaj uzi siajn proprajn ilojn por atingi manĝaĵojn. Aliaj ripetas homajn diraĵojn aŭ povas esti dresitaj. Ili estas konsiderataj kiel la plej inteligentaj inter birdoj kaj oni pruvis ilian memkonscion per eksperimentoj antaŭ speguloj (Eŭropa pigo) kaj pri uzado de iloj (korvoj) — lertokapabloj ĝis antaŭnelonge konsiderataj ekskluzivaj ecoj de homoj kaj aliaj superaj mamuloj.

Certe temas pri familio de birdoj voremaj kaj kvazaŭ perfortemaj.

Ili loĝas en ĉiuj mezvarmaj partoj de ĉiuj kontinentoj kun la kurioza escepto de suda duono de Sudameriko) kaj ĉe la polusaj zonoj. Plejparto de la specioj troviĝas en tropikaj Sud- kaj Centrameriko, suda Azio kaj Eŭrazio, kaj nur po malpli ol 10 specioj en Afriko, Aŭstralazio kaj Nordameriko. La genro *Corvus* reeniris en Aŭstralion en relative ĵusa geologia prahistorio, kun kvin specioj kaj unu subspecio tie (vidu korvojn).

## Kelkaj genroj, specioj kaj subspecioj 
* Garolo (*Garrulus*)
* Korvo (*Corvus*)
** Korako (*Corvus corax*)
** Korniko (*Corvus corone*)
** Griza korniko (*Corvus cornix*)
** Monedo (*Corvus monedula*)
** Frugilego aŭ Kampokorvo (*Corvus frugilegus*)
* Nucifrago aŭ Nuksrompulo (*Nucifraga*)
* Pigo (*Pica*)
* Pirokorako aŭ Montokorvo (*Pyrrhocorax*)

[eta|dekstra|190px|[Korniko (*corvus corone*)]]

## Taksonomio kaj evoluo 
[eta|dekstra|[Ruĝeca arbopigo, *Dendrocitta vagabunda*]]
[eta|dekstra|[Orbeka pigo, *Urocissa flavirostris*]]
[eta|dekstra|[Eŭrazia garolo (*Garrulus glandarius*), Israelo]]
[eta|dekstra|[Eŭropa pigo, *Pica pica*]]
[eta|dekstra|[Pluŝokresta garolo, *Cyanocorax chrysops*]]

Oni multe pridiskutis la precizan evoluan rilataron de la familio de korvedoj kun siaj parencoj. Kio ŝajne estas klare estas ke la korvedoj devenas el prauloj de Aŭstralazio kaj el tie disvastiĝis tra la tuta mondo. Aliaj stirpoj devenaj el tiuj prauloj evoluis ekologie diverse, sed ofte la aŭstralaziaj grupoj. La taksonomio de Sibley kaj Ahlquist unuigis la korvedojn kun aliaj taksonoj en Corvida. La supozataj parencoj de korvedoj inkludus birdojn kiel la artamedoj, paradizeedoj, cinklosomatedoj, cinklosomoj, pakicefaledoj, monarkedoj kaj drongoj, lanioj, vireoj kaj vangedoj, sed nuntempa priserĉado favoras la teorion ke tiu grupigo estas parte artefarita. La korvedoj konstituas la kernon de la grupo de *Corvoidea*, kune kun siaj plej proksimaj parencoj (la paradizbirdoj, korkoraksedoj kaj lanioj). Ili estas ankaŭ la kerno de la Corvida, kiu inkludus la rilatajn grupojn, kiel la orioloj kaj vireoj.

## Grupoj kaj genroj 
* **Montkorvoj**
** *Pirokorakoj* (2 specioj)
* **Arbopigoj**
** *Dendrocitta* (7 specioj)
** *Crypsirina* (2 specioj)
** *Temnurus* – Rakedvosta arbopigo
** *Platysmurus* - Nigra pigo
* **Orientaj pigoj**
** *Urocissa* (5 specioj)
** *Cissa* (3 specioj)
* **Malnovmondaj garoloj kaj grundogaroloj**
** *Garrulus* aŭ malnovmondaj garoloj (3 specioj)
** *Podoces* aŭ aziaj grundogaroloj (4 specioj)
** *Ptilostomus* - pjapjako
* **Stresemana korvo**, *Zavattariornis stresemanni*
* **Nuksrompuloj**
** *Nucifraga* (2 specioj)
* **Holarktaj pigoj**
** *Pica* (3-4 specioj)
* **Veraj korvoj (korvoj, korakoj kaj monedoj)**
** *Corvus* (ĉirkaŭ 43-45 specioj, 1 eble ĵus formortinta, 1 formortinta en naturo)
* **Blua pigo**, *Cyanopica cyana* (eble 2 specioj)
* **Grizaj garoloj**
** *Perisoreus* grizaj garoloj (3 specioj)
* **Amerikaj garoloj**
** *Aphelocoma* - makisgaroloj (5-6 specioj)
** *Calocitta* - pigogaroloj (2 specioj)
** *Cyanocitta* - bluaj garoloj (2 specioj)
** *Cyanocorax* - bluaj korvoj aŭ korvogaroloj (17-18 specioj)
** *Cyanolyca* (9 specioj, tentative lokitaj ĉi tie)
** *Gymnorhinus* - Pinsemgarolo

La Krestogarolo (*Platylophus galericulatus*) estis tradicie inkludita en la Korvedoj, sed ĝi povas ne esti vera membro de tiu familio, probable pli proksima al la kaskolanioj (Malakonotedoj) aŭ lanioj (Laniedoj); ĝi plej bone estu konsiderata Corvoidea *incertae sedis* (necerta loko) por tuja estonteco. Same, la Humea grundogarolo (*Pseudopodoces humilis*) estas fakte membro de la familio de Paruedoj.

## Biologio 
### Morfologio 
Korvedoj estas grandaj al tre grandaj paserinoj kun fortikaj korpoj, fortaj kruroj kaj ĉiuj specioj escepte la Pinsemgarolo havas naztruojn kovritajn de bridecaj plumoj. Multaj korvedoj de mezvarmaj zonoj havas ĉefe nigran aŭ bluan plumaron; tamen, kelkaj estas nigroblankaj, kelkaj havas blupurpuran brilon kaj multaj tropikaj specioj estas brilkoloraj. Ambaŭ seksoj estas tre similaj laŭ koloro kaj grando. Korvedoj havas fortajn, fortikajn bekojn kaj grandan enverguron. La familio inkludas la plej grandajn membrojn de la ordo de paserinoj.

La plej malgranda korvedo estas la Nana garolo (*Aphelocoma nana*), 40 g peza kaj 21.5&nbsp;cm longa. La plej grandaj korvidoj estas la Korako (*Corvus corax*) kaj la Dikbeka korvo (*Corvus crassirostris*), ambaŭ el kiuj estas pli da 1400 g pezaj kaj 65&nbsp;cm longaj.

La specioj povas esti identigitaj baze sur grando, formo kaj geografio; tamen, ĉefe la aŭstraliaj korvoj, estas identigitaj plej taŭge pro ties raŭkaj voĉoj..

Kelkaj korvedoj estas predantoj de aliaj birdoj. Vintre korvedoj kutime formas manĝantarojn. Kelkaj korvedoj manĝas kadavraĵojn, kaj ĉar mankas al ili specializitaj bekoj por disŝiri la viandon, ili devas atendi ĝis kiam animaloj estos malfermitaj de aliaj predantoj aŭ kiel restaĵoj.

Ĉar ŝajne korvojn ne damaĝas homa disvolvigo, oni sugestis, ke la pliigo de la populacio de korvoj povus pliigi ankaŭ la nestopredadon. Tamen, la Stelera garolo, kiu estas sukcese sendepende de la homa disvolviĝo, estas pli efika en forrabo de la nesto birdidojn ol la Larĝbeka korvo kaj la Komuna korako. Tamen, la homa rilato kun korvoj ne pliigas signife la nestopredadon, kompare kun aliaj faktoroj kiel la habitata detruo. Kelkaj, inklude la frugilegojn kaj la monedoj, estas ankaŭ komunumaj nestumantoj.

La partnera rilato ĉe korvedoj estas ege forta kaj eĉ dumviva ĉe kelkaj specioj. Tiu monogama vivostilo, tamen, ne malhelpas eksterparajn pariĝadojn. Maskloj kaj inoj konstruas grandajn nestojn kune en arboj aŭ sur kornicoj. La masklo ankaŭ manĝigas la inon dum la kovado. La nestoj estas konstruitaj el amaso de bastonetoj kovrita el herberoj kaj arboŝelo. Korvedinoj povas demeti el 3 al 10 ovojn, plej ofte el 4 al 7. La ovoj estas kutime verdecaj kun brunaj makuletoj. Post eloviĝo, la idoj restas en la nesto ĝis 6-10 semajnoj depende de la specio. Korvedoj havigas gepatran idozorgon.

Monedoj povas reproduktiĝi en konstruaĵoj aŭ kuniklejoj. La Blankgorĝa pigogarolo estas kooperativa reproduktulo inter kiuj la helpantoj estas ĉefe inoj. Kooperativa reproduktado okazas kiam aldonaj plenkreskuloj helpas zorgi la idojn. Tiaj nestaj helpantoj en plej parto de kooperativa reproduktado ĉe birdoj estas maskloj, dum inoj kuniĝas al aliaj grupoj.

### Socia vivo 
Kelkaj korvedoj havas fortan organizajn kaj komunumajn grupojn. Monedoj ekzemple havas fortan socian hierarkion, kaj estas eventuale koloniaj dum reproduktado.

Maskloselektado estas ege komplika kaj akompanata de granda socia ludo ĉe Korvedoj. Junuloj de sociaj specioj de korvedoj frontas serion de ekzamenoj, inklude akrobatikon, antaŭ esti akceptita kiel parparto de eventuala partnero. Ties inteligento estas helpata de la longa kreskoperiodo de la idoj. Restante kun la gepatroj, la junuloj havas pli da oportunoj por lerni necesajn lertojn. Ĉar plej parto de korvedoj estas kooperativaj reproduktuloj, ties idoj povas lerni el diversaj membroj de la grupo. Ekzameno pri kiom ofte birdoj inventas novajn vojojn akiri manĝaĵojn en naturo trovis, ke korvedoj estas la plej inventantajn birdojn. Pristudo de 2004 sugestas, ke ilia konkapablo estas simila al tiu de la grandaj simioj. Spite strukturaj diferencoj, la cerboj de kaj korvedoj kaj grandaj simioj evoluis la kapablon fari geometriajn mezuradojn. Kelkaj korvedoj pruvis sian kapablon imagi, io kion oni supozis ekskluziva de homoj. Ekzemple, ili memoras iamajn sociajn kuntekstojn, uzas siajn proprajn spertojn ŝteli por antaŭvidi la konduton de eventuala ŝtelisto, kaj povas determini la plej sekurajn sistemon por protekti la aĵojn el forŝtelado. Studoj por konstati similan kapablon ĉe simioj malsukcesis.

Estas ankaŭ individuaj ekzemploj de korveda inteligento. Unu ekzemplero de Nigra korniko estis pristudita en dokumento kiel nuksorompulo per laso de nuksoj ĉe vojkruco, atendante ke la trapasantaj aŭtoj rompu la nuksoŝelon, kaj eĉ atendante la ruĝan lumon por sekure retrovi la nuksenhavon. Grupo de korvoj en Anglio laŭvice malplenis rubujon dum la kolegoj kolektis manĝaĵojn.

Membroj de la familio de korvedoj viglas aliajn birdojn, memorigas kie ili kaŝas sian manĝaĵon kaj poste revenas kiam la posedintoj foriras. Korvedoj kaŝas siajn manĝaĵojn, sed nur se ili estis iam ŝtelistoj. Kapablo kaŝi manĝaĵojn postulas altan akuratan spacan memorkapablon. Korvedoj povas trovi kaŝitajn manĝaĵojn eĉ post naŭ monatoj. Oni sugestis, ke vertikalaj signaloj (kiel arboj) estas uzataj por rememori lokojn. Oni pruvis ankaŭ, ke la Okcidenta makisgarolo, kiu magazenas kadukiĝontajn manĝaĵojn, ne nur rememoras kie estas la kaŝaĵo, sed ankaŭ dum kiom da tempo. Tio estis komparita al la epizoda memorkapablo, iam konsiderata unika de homoj.

Birdotimigiloj estas arketipa timiga taktiko en agrikulturo. Tamen pro la rapida inteligento de korvedoj, ili prifajfas birdotimigilojn kaj uzas ilin kiel ripoziloj. Spite klopodoj de farmistoj liberigi sin el korvedoj, tiaj klopodoj nur ampleksigis ties teritoriojn kaj pligrandigis ties nombrojn.

La alia granda grupo de ege inteligentaj birdoj, Papagedoj kaj Kakatuedoj, ne estas parence rilataj al korvedoj.

## Rilataro kun homoj 
### Rolo en mitoj kaj kulturo 
Folkloro ofte reprezentas korvedojn kiel inteligentaj, kaj eĉ mistikaj, animaloj. Kelkaj amerikaj indiĝenoj, kiel la Haidoj, kredis, ke korako kreis la Teron kaj spite esti fripona spirito, korakoj estis popularaj en totemoj, kiel kreintoj de homoj kaj lokigintoj de la suno en la ĉielon.

Diversaj Ĝermanaj popoloj ege adoris la korakon. La ĉefa dio Odino estis tiom asocia al korakoj tra la historio ke li gajnis la kromnoman "koraka dio" kaj la korvoflago estis la flago de diversaj skandinavaj estroj de la Vikinga erao. Hugin kaj Munin estis du korakoj kiuj flustris novaĵojn en ties orelojn. La Valravn estis sakra korvo kiu aperas en moderna skandinavia folkloro.

Ezopo, verkisto de la 6a jarcento a.K. de la antikva Grekio imagis korvedojn kiel inteligentajn antagonistojn en multaj fabloj. Poste, en okcidenta literaturo, popularigita de la verko de la usona poeto Edgar Allan Poe nome "La Korvo", la korako iĝis simbolo de la descendo de la ĉefa karaktero al la frenezeco.

En multaj legendoj korvoj diras la veron aŭ antaŭanoncas estontajn okazantaĵojn.

### Statuso kaj konservado 
[eta|La [Havaja korvo estas formortinta en naturo pro perdo de habitato kaj aliaj faktoroj.]]
Malkiel multaj aliaj birdofamilioj, la vivoforto kaj reproduktado, ĉefe ĉe multaj korvoj, pliiĝis pro la homa disvolviĝo. La surviva kaj reprodukta sukceso de kelkaj korvoj kaj korakoj estas helpata de ties parenca rilataro kun homoj. Krome, ĉar ties habitato (vivmedio) de duonarida arbustejo estas endanĝerita ekosistemo, la Florida makisgarolo havas malgrandan kaj malpliiĝantan populacion. Kelkaj insulaj specioj, kiuj estas pli vundeblaj de enmetitaj specioj kaj de perdo de habitato, formortiĝis, kiel la Novzelanda korako, aŭ estas minacataj, kiel la Marjana korako.

En Usono la populacio de Larĝbeka korvo klare pliiĝis dum jaroj. Eblas ke la Larĝbeka korvo, pro la pliiĝanta taŭga habitato danke al homoj, forigos la speciojn de la Nordokcidenta korvo kaj de la Fiŝkorvo.

## Vidu ankaŭ 
* La Korvo

## Bibliografio 
*  (2005): Parentage and reproductive success in the white-throated magpie-jay, *Calocitta formosa*, a cooperative breeder with female helpers. *Animal Behaviour* **70**(2): 375-385.  (HTML resumo)
* 
*  (2006): Landcover characterizations and Florida scrub-jay (*Aphelocoma coerulescens*) population dynamics. *Biological Conservation* **128**(2): 169-181.  PDF plena teksto
*  (2003): Social complexity and transitive inference in corvids. *Animal Behaviour* **65**(3): 479-487.  PDF plena teksto 
*  (2006): Living with the Trickster: Crows, Ravens, and Human Culture.  *PLoS Biol* **4** (1):e14. 
*  (2005): Corvid cognition. *Current Biology* **15**(3): R80-R81. PDF plena teksto 
*  (2004): The Mentality of Crows: Convergent Evolution of Intelligence in Corvids and Apes. *Science* **306**(5703): 1903 - 1907 
*  (2005): Inter-generic relationships of the crows, jays, magpies and allied groups (Aves: Corvidae) based on nucleotide sequence data. *Journal of Avian Biology* **36**: 222-234.  PDF plena teksto 
*  (2003) *Ornithology* (2a eldono). W.H. Freeman and Company, New York. ISBN 0-7167-2415-4
*  (1986) *Crows of the world*. (2a eldono). British Museum of Natural History. ISBN 0-565-00979-6
*  (2003): *Pseudopodoces humilis*, a misclassified terrestrial tit (Aves: Paridae) of the Tibetan Plateau: evolutionary consequences of shifting adaptive zones. *Ibis* **145**(2): 185–202.  PDF plena teksto 
*  (2002): A Comparative Study of Geometric Rule Learning by Nutcrackers (*Nucifraga columbiana*), Pigeons (*Columba livia*), and Jackdaws (*Corvus monedula*). *Journal of Comparative Psychology* **116**(4): 350-356. HTML resumo
*  (2006): A phylogenetic supertree of oscine passerine birds (Aves: Passeri). *Zoologica Scripta* **35**(2): 149–186.  (HTML resumo)
*  (1979): [Ability of birds of the Corvidae family to operate by the empirical dimensions of figures]. *Zhurnal vysshe nervno deiatelnosti imeni IP Pavlova* **29**(3): 590-597. [Artikolo en rusa] PMID 112801 (HTML resumo)
*  (2000): High frequency of extrapair fertilization in a plural breeding bird, the Mexican jay, revealed by DNA microsatellites. *Animal Behaviour* **60**(6): 867-877 
*  (2005): Effects of habitat disturbance on mixed species bird flocks in a tropical sub-montane rainforest. *Biological Conservation* **122**(2): 193-204.  (HTML resumo)
*  (1993): *Crows and Jays*. Helm. ISBN 1-873403-18-6
*  (2005): *In the Company of Crows and Ravens*. Yale University Press, New Haven, Connecticut. ISBN 0-300-10076-0
*  (2006): Corvid response to human settlements and campgrounds: Causes, consequences, and challenges for conservation. *Biological Conservation* **130**(2): 301-314.  (HTML resumo)
*  (1971): Ecological studies of the Rook *Corvus frugilegus* L. in northeast Scotland. Dispersion. *J. Appl. Ecol*. 8: 815-833.
* : *The New Encyclopedia of Birds* Oxford University Press: Oxford  ISBN 0-19-852506-0
*  (2000): Bird Families of the World: Corvidae . Kreita en 2000-JAN-30. Elŝutita en 2007-NOV-10.
*  ([1991]): *Phylogeny and Classification of Birds: A Study in Molecular Evolution*. Yale University Press, New Haven, CT. ISBN 0-300-04085-7
*  (2004): Why fight? Socially dominant jackdaws, *Corvus monedula*, have low fitness. *Animal Behaviour* **68**: 777-783.  (HTML resumo)
*  (1937): The Eared Grebe and other Birds from the Pliocene of Kansas. *Condor* **39**(1): 40. PDF plena teksto  DjVu plena teksto 

## Eksteraj ligiloj 
* Filmoj de korvedoj  ĉe Interreta Birdokolekto
* corvids.de – Datumbazo pri Korvedoj kaj Literaturo
* Corvidae sounds ĉe xeno-canto.org

## Notoj 
*