Vespaziano

**Vespaziano** aŭ **Titus Flavius Vespasianus** estis romia imperiestro de 69 ĝis 79 p.K. Vespaziano estis la lasta el la kvar imperiestroj, kiuj regis la Romian Imperion en la jaro 69 p.K. La antaŭaj tri mortis aŭ pro murdo aŭ memmortigo. Male al Galbo, Oto kaj Vitelio, Vespaziano mortis pro naturaj kaŭzoj en 79 p.K. Li kaj liaj filoj, Tito kaj Domiciano, formis tion, kio fariĝus konata kiel la Flavia dinastio.

Tito Flavio Vespaziano naskiĝis en "familio de malmulta distingo" en la malgranda urbo Falakrina, norde de Romo, la 17-an de novembro, 9 p.K. La historiisto Suetonio en sia verko "La Dek Du Cezaroj" poste priskribus lin kiel "kvadratŝultra, kun fortaj, bonformaj membroj, sed ĉiam kun streĉita esprimo sur sia vizaĝo....

(Li) ĝuis perfektan sanon kaj ne prenis medicinajn antaŭzorgojn por konservi ĝin." Kvankam li estis edukita de sia patra avino, Tertulla, li estis fakte la filo de Sabino, dogana kontrolisto en Azio (kiu poste mortis kiel bankisto en Svislando) kaj Vespasia Polla. Li havis pli aĝan fraton, ankaŭ nomatan Flavi Sabino (8 p. K. - 69 p. K.), kiu fariĝis konsulo kaj guberniestro.

La estonta imperiestro edziĝis al Flavia Domitilla (2 p. K. - 69 p. K.), kiu naskis al li tri infanojn: Tito, Domiciano kaj Flavia Domitilla (45-66). Post la morto de sia edzino, li "edziĝis" al sia eks-amantino Caenis (m. 74 p.K.). La geedziĝo neniam estis oficiala pro ŝia socia pozicio kiel sklavino.

Malgraŭ ne deveni el nobela familio, Vespaziano servis kiel kolonelo en Trakio (norde de Grekio) kaj kvestoro (financa oficisto) en la insulo Kreto kaj en Cirenaiko (orienta Libio). Antaŭ ol altiri la koleron de la edzino de imperiestro Klaŭdio, Agripina (kiel multaj faris), li estis la komandanto de legio en Ĝermanio kaj Romia Britio. Li batalis en pli ol tridek bataloj kaj konkeris almenaŭ dudek urbojn.

Poste, li servis en Afriko en la fruaj 60-aj jaroj de nia erao, kie li suferis la malestimon de la loka loĝantaro, ofte estante bombardita per rapoj. Dum sia tempo for de Romo dum la regadoj de Kaligulo kaj Klaŭdio, Vespaziano trovis politikan sukceson sed neniam financan sukceson. Li estis ĉiam bezonanta monon. Kvankam li partoprenis en la "interna rondo" de la imperiestro Nerono, li provizore malaperis el publika servo post kiam li supozeble endormiĝis dum unu el la longaj kaj enuigaj koncertoj de Nerono.

Tamen, kiam ribeloj eksplodis en Judeo, en 66 p.K., Vespaziano, pro sia kapablo komandi, estis sendita kun sia filo Tito por disigi la tumultulojn. En sia "Milito de la Judoj", Flavio Jozefo asertis, ke Nerono povis trovi neniun "kapablan pri la tasko" "militi kontraŭ la Judoj". Jozefo aldonis: "Do Nerono taksis ĉi tiujn cirkonstancojn kiel favorajn antaŭsignojn, kaj vidis, ke la aĝo de Vespaziano donis al li certan sperton kaj grandan lertecon, kaj ke li havas siajn filojn kiel ostaĝojn pro sia fideleco al si mem, kaj ke la flora epoko, en kiu ili estis, farus ilin taŭgaj instrumentoj sub la prudento de ilia patro."

Kiam Nerono mortis kaj Galbo prenis la tronon, Vespaziano kaj Tito atendis en Judeo ordonojn (Domiciano jam estis en Romo). Ĉar li estis iom lojala al Nerono, Vespaziano timis la estontecon. Tamen, la imperiestro Galbo konsideris lin malgrava kaj ignoris lin.

Por montri sian mankon de malamikeco al Galbo, Vespaziano sendis Titon al Romo fine de 68 p.K. Tamen, kiam Galbo estis murdita kaj la trono estis destinita por la elekto inter Oto (guberniestro de Luzitanio) kaj Vitelio (guberniestro de Malsupra Ĝermanio), Tito revenis al Judeo. Antaŭ ol faris ion ajn, kion li eble povus bedaŭri, Vespaziano decidis atendi ĝis kiam venkinto estu deklarita. Kasio Diono skribis en sia Romia Historio, ke "Vespaziano neniam emis esti malprudenta, kaj li tre hezitis pri implikiĝo en tiajn ĝenajn aferojn."
eta|maldekstre|400px|Vespaziano aklamita Romia imperiesto.

[eta|dekstre|400px|Triumfo de [Tito (imperiestro)|Tito kaj Vespaziano de Giulio Romano, ĉ. 1540.]]

[eta|maldekstre|400px|La Romia Imperiestro Vespaziano kaj Plinio la Maljuna, gravuraĵo de [:es:Joan Planella i Rodríguez|Joan Planella i Rodríguez (1849-1910).]]

Kiam Oto memmortigis sin por eviti estontan perdon de vivoj ĉe la Unua Batalo de Bedriacum, Vitelio estis nomita la nova imperiestro. Tamen, ne daŭris longe antaŭ ol murmuroj kontraŭ Vitelio komencis aperi en la Okcidento. Vespaziano estis la preferata elekto inter multaj en la armeo. Kun tiu kreskanta malamikeco kontraŭ Vitelio disvastiĝanta al Romo, Vespaziano agis rapide kaj sendis trupojn al Italio por batali kontraŭ la nova imperiestro, dum li transiris Egiptujon kaj konkeris Aleksandrion, fortranĉante la grenprovizon al Romo.

Post la malvenko de Vitelio kontraŭ la armeo de la Okcidento ĉe la Dua Batalo de Bedriacum, la baldaŭ detronigota imperiestro fuĝis reen al Romo planante eviti certan morton. Kompromiso kaj paco estis neeblaj. Li nun timis pri sia edzino kaj infanoj.

[eta|dekstre|300px|Ikonografia bildo de Tito Vespaziano, patro de la Imperiestro [Tito (imperiestro)|Tito.]]

[eta|maldekstre|400px|Romiaj imperiestroj [Vitelio, Vespaziano, Tito kaj Domiciano.]]

Kasio Diono skribis: "En unu momento li emis alkroĉiĝi al la suvereneco kaj faris ĉiun preparadon por milito; la sekvan momenton li estis preta abdiki libervole kaj faris ĉiun preparadon por reveni al privata vivo." La armeo de Vespaziano trenis Vitelion el lia kaŝejo, torturis kaj mortigis lin, kaj ĵetis lian korpon en la Tiberon. Granda parto de la urbo, tamen, jam estis prirabita kaj fajroj ekbruligitaj tra la tuta urbo. Vojaĝante al Romo, Vespaziano fine estis kronita la 26-an de decembro 69 p.K.

Kvankam iuj opiniis lin "ruza", Vespaziano pruviĝis esti efika imperiestro. Li estis ŝatata (eĉ montrante senton de humuro), kaj lia regado estis konsiderata tempo de paco kaj trankvilo. Unu el liaj unuaj agoj estis restarigi la laboremon de la armeo, maldungante iujn kaj punante aliajn pro tio, kio estis nomita "indulgado en ekscesoj". Poste, li rekonstruis multajn el la domoj kaj konstruaĵoj bruligitaj dum la finaj tagoj de la regado de Vitelio.

Li konstruis novajn templojn kaj la grandegan Koloseon - ankaŭ nomatan kiel "Flavia Amfiteatro". Male al multaj el tiuj, kiuj regis antaŭ li, li ne tenis rankorojn al tiuj, kiuj kontraŭis lin, kaj ekzekutis neniun el liaj malamikoj. Suetonio kaj Tacito, ambaŭ komentis pri lia sola malsukceso - avareco. Tacito skribis: "Vespaziano montris sin mastro de la situacio. Li restarigis la romian prestiĝon kaj reakiris ĝiajn frakasitajn financojn.

Estis malfacile, ke li estu nomata 'avarulo' pro liaj penoj." Por alporti pli da mono al la problema romia trezorejo, li duobligis tributojn de la provincoj, postulis kotizojn de kandidatoj por publikaj oficoj, kaj vendis indulgojn. Tamen, li ne estis tute avida. Li pagis salajrojn al tiuj, kiuj instruis la latinan kaj grekan kaj premiis poetojn kaj artistojn.

Dum vizito ekster Romo, li malsaniĝis pri "brucelozo". Reveninte hejmen, li evitis taŭgan prizorgon kaj vojaĝis al sia somera hejmo en Rieti. Unu nokton, post mallonga naĝado, li malvarmumis kaj mortis la 23-an de junio, 79 p.K. Li estis 69-jaraĝa. Lia filo Tito estis nomita lia posteulo, sed li nur servis du jarojn kaj estis sekvata de la mispreparita Domiciano.

## Vidu ankaŭ 
* Flavia dinastio

## Referencoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 18
Kategorio:Mortintoj en 79
Kategorio:Romiaj imperiestroj