open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tago de la Laboro

[eta|dekstre|350ra|Manifestacio de [Pola Partio Socialista en Krakovo, 1936. Videblas rubando kun la frazo *Esperanto en la servo ... la tudmonda (tutmonda) proletaro*]]
eta|dekstre|Ŝtatoj kaj dependencoj kolorigita per observado de Internacia Tago de la Laboristoj aŭ malsaman varianton de Tago de Majo aŭ Tago de la Laboro:

|347x347px

La **Tago de la Laboro** aŭ **Tago de la Laboristoj** (aŭ parolingve unuamajo, por la datreveno de la 1-a de majo) estas festata en multaj landoj je la 1-a de majo. Ĝi estas tradicia bataltago de la laborista movado.

## Historio 
La elekto de la dato reiras al ĝenerala striko, kiun la nord-amerika laborista movado proklamis por la 1-a de majo 1886, por ĝeneraligi la ok-horan labortagon. La sekvaj konfliktoj kun la polico iĝis perfortaj; la 3-an de majo la polico mortpafis kvar laboristojn. Je la 4-a de majo okazis protesta manifestacio, kaj iu ĵetis bombon, kiu mortigis plurajn policanojn – la tielnomita *Haymarket Riot* ( Ribelo de Fojnbazaro). Ĉar la atencinton oni ne trovis, oni arestis ok organizantojn de la manifestacio kaj ekzekutis kvar; unu laŭdire mortigis sin mem. La ceteraj tri estis liberigitaj post ses jaroj.

En 1889 la fonda kongreso de la Dua Internacio en Parizo proklamis la 1-an de majo kiel memortagon pri la viktimoj de la ribelo kaj "bataltagon de la laborista movado".

La amasbuĉado en Fourmies [furmi] estas evento kiu okazis la unuan de majo 1891 en Francio. Tiun tagon, armeo finigis per sangoverŝo pacecan manifestacion de manlaboristoj motantaj «Al ni estu la ok-hora templaboro!» («c'est les huit heures qu'il nous faut!»). La bilanco estis naŭ mortintoj kaj 35 vunditoj.

En Sovetio kaj ŝtatoj influataj de ĝi oni festis la tagon kiel "Internacian Batal- kaj Festotagon de la Laboruloj" por "Paco kaj Sociismo".

La katolika eklezio deklaris la tagon "festo de laboristo S-ta Jozefo", por konkurenci al la laboristaj festoj.

## Aliaj datoj 
Kvankam la plimulto de landoj festas la Tagon de la Laboro en la unua de majo, en iuj landoj oni ne festas tiam.

* Aŭstralio: dua lundo de marto
* Bahamoj: unua vendredo de junio
* Kanado: unua lundo de septembro
* Japanujo: la 23a de novembro
* Nov-Zelando: kvara lundo de oktobro
* Trinidado kaj Tobago: la 19a de junio
* Usono: unua lundo de septembro

## Vidu ankaŭ 
* Ruĝa Semajno (Argentino)
* Socialismo
* Solidaro
* Labortago
* Proleto
* La Internacio (himno)

## Eksteraj ligiloj 
* Unua de majo, de Louis Paul Boon

Kategorio:Majo
Kategorio:Laborista movado
Laboro
Lien Chan

**Lien Chan** (連戰, pinjino: Lián Zhàn) (n. 27-an de aŭgusto 1936 en Xi'an) estas tajvana politikisto. Ekde 1996 ĝis 2000, li estis la vic-prezidento de Tajvano (Ĉina Respubliko). Ekde 2000, li estas prezidanto de Kuomintango.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.lien.org.tw/English/i08.asp  
* http://www.liensoong.org.tw  
* http://www.kmt.org.tw/Aboutus/English/Aboutus-12-4.html  
* http://www.ettoday.com/case/politic/2004/index07d.htm 

Kategorio:Tajvanaj politikistoj
Kategorio:Tajvanaj ministroj
TIWAG

La **Tiroler Wasserkraft AG** (Tirola Akvoenergia AK) estas aŭstria entrepreno, kiu produktas kaj vendas elektron. Ĝi apartenas al la federacia ŝtato **Tirol** kaj estas ano en la aŭstra elektra asocio.

TIWAG produktas – kile la nomo montras – la elektron ĉefe el akvoenergio. Krom la kompleta funkcianta energiocentralo posedas TIWAG multajn pumpcentralojn. La pumpcentraloj uzatas nur por plenumoj en pintotempo. Oni interŝanĝas la pintan kurenton en proporcio de 1:4 kun la elektra entrepreno en Bayern. Tiel la energiobezono de Tirol estas kovrita ĉ. 75 %-e.

La translim-luaj negocoj (angle-germane Cross-Border-Leasing) de la entrepreno estas diskutitaj. Marte de 2005, TIWAG prezentis plendon en valoro de 500.000 eŭroj kontraŭ Tirola aktivisto, kiu aperigis sur sia retpaĝo liston kun 20 ĉefe usonaj firmaoj kaj bankoj, kun kiuj TIWAG verŝajne negocis. La domeno www.dietiwag.at estis fermita je postuloj de TIWAG.

## Gravaj centraloj 
* Kaun-vala elektrocentralo
* Kühtai
* elektrocentralo ĉe Imst

Oni planas pliajn centralojn. 

## Eksteraj ligiloj 
* TIWAG Tirola Akvocentralo
* dietiwag.org paĝo de kritikisto (nova adreso de la fermigita paĝo dietiwag.at)

Kategorio:Elektro
Kategorio:Aŭstrio
Epistemologio (vorto)

**Epistemologio** estas vorto, kiu povas signifi aŭ sciteorion, aŭ filozofion de scienco. La dusignifeco de la vorto venas precipe de tio, ke en la angla *epistemology* signifas sciteorion, dum en la franca *épistémologie* signifas filozofion de scienco. 

En Esperanto ĝi estas uzata kelkfoje kun unu signifo, kelkfoje kun la alia. Tial, por eviti konfuzon, indas uzi la esprimojn *sciteorio* kaj *filozofio de scienco*.

Kelkaj ankaŭ uzas la esprimon **gnoseologio** anstataŭ *sciteorio*. Tamen en la ruslingva (kaj okaze en ital-, franc- kaj ali-lingva) filozofia literaturo oni uzas tiun ĉi terminon kiel nomon de filozofia disciplino esploranta kognadon, t.e. la fako aparta de epistemologio. 

## Vidu ankaŭ 
*Epistema logiko
*Historio de scienco
*Teoria filozofio
Paul Bocuse

**Paul Bocuse** (naskiĝis la 11-an de februaro, 1926 en Collonges-au-Mont-d'Or apud Lyon, mortis la 20-a de januaro, 2018 en Collonges-au-Mont-d'Or) estas franca kuirmajstro, konsiderata kiel unu el la plej bonaj kuiristoj de la 20-a jarcento.

Bocuse estas unu el la plej prominentaj ĉefoj ligitaj kun la *Nouvelle Cuisine* (la termino unue estis uzata en gazeta artikolo en 1972), kiu estas malpli abunda kaj multkaloria ol la tradicia *haute cuisine*, kaj substrekas la gravecon de freŝaj ingrediencoj de la plej alta kvalito.

Li gvidis la luksan restoracion ''l'Auberge du Pont de Collonges'' en sia hejmurbo, kiel ankaŭ ĉenon da brasseries (bierejoj) sub sia licenco. Paul Bocuse havis plurajn lernantojn, multaj el ili mem fariĝis famaj ĉefoj. Unu el ili estis Eckart Witzigmann, la unua germana ĉefkuiristo kiu ricevis tri stelojn.

Ekde la jaro 1987, la premio Bocuse d'Or estas konsiderata kiel la plej prestiĝa premio por ĉefoj en la mondo (almenaŭ rilate la francan kuirarton), kaj kelkfoje rigardata kiel la neoficiala monda ĉampionkonkurso por kuirĉefoj. La lando kiu gajnis la premion ne rajtas partopreni en la sekva ĉampionkonkurso.

## Antaŭaj gajnintoj de Bocuse d'Or 
## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo

Kategorio:Francaj kuiristoj
Eristiko

**Eristiko** (el la greka *eristiké* (*téchnì*) 'arto de disputado') estas parto de retoriko, kiu celas venkon de propra tezo, vera aŭ malvera, per uzado de versimilaj argumentoj. En antikvaj tempoj, tiun teĥnikon ŝatis sofistoj.

Eristiko opozicias al logiko, ĉar en logiko, nur veraj argumentoj validas. Versimila, eristika, argumento povas esti vera aŭ malvera. Ekzistas argumentoj, kiuj estas veraj, sed ŝajnas malveraj:

* La diagonalo de kvadrato estas nemezurebla rilate al ĝiaj flankoj; se estas kvadrato, kies flanko mezuras unu metron, tiam oni ne povas mezuri ĝian diagonalon laŭ metra sistemo.

Oni scias, ke tio estas vera, sed oni vidas la diagonalon kaj ĝi ŝajnas mezurebla.

Aliflanke, ekzistas argumentoj, kiuj ŝajnas veraj, sed estas falsaj:

* La ĉielo estas blua, ankaŭ la lago estas blua, sekve la ĉielo kaj la lago havas la saman koloron.

Oni scias ke la ĉielo ne ekzistas kaj ke tio, kion ni vidas estas la difraktata lumo de la suno; same oni scias, ke la akvo de lago estas senkolora kaj ĝia blueco estas ankaŭ difrakto de lumo; sekve, la ĉielo ne havas koloron ĉar ne ekzistas, kaj la lago ne havas koloron, ĉar akvo ne havas koloron. Sed estas tre malfacile ne kredi al siaj propraj okuloj.

Fine, ekzistas eristikaj "argumentoj", kiuj nur ŝajnas argumentoj:

* Maria kaj Johano dormas ĉiun nokton en la sama lito, sekve Maria ne plu estas virga.

Tio eble estas vera, sed ankaŭ povas esti nevera. Ĉiukaze, ŝajnas vera, estas, do, versimila.

La precipo de eristiko estas, ke homoj konvinkiĝas pli facile per ŝajno ol per vero.

Kategorio:Argumentoj
Kategorio:Retoriko
Epifanio

**Epifanio** (el la greka *epiphainein* "montriĝi") en la Helenisma mondo estis la "apero" de la "nova Dio", nome la surtroniĝo, la manifestiĝo, de nova reĝo. Antioĥo la 4-a eĉ oficiale alprenis la titolon "Epifanes" (Dio manifestiĝinta).

Por substreki, ke ĉiuj ĉi-mondaj reĝoj kaj Dioj ne estas la veraj, kristanismo ekuzis la vorton *epifanio* por la manieroj, laŭ kiuj Jesuo sin montris.
En kristana senco temas jen pri la naskiĝo de Jesuo aŭ, ĉe ortodoksaj kristanoj pri la manifestiĝo de Dio en la bapto de Jesuo (en tiu senco ankaŭ nomata Teofanio *Θεοφάνια*).

Sekve, Epifanio estas la eklezia festo ankaŭ por kunmemori la alvenon de l' magoj aŭ la Saĝuloj por viziti la bebon Jesuo (en tiu senco ankaŭ nomata "Festotago de Reĝoj") aŭ por celebri la manifestiĝon de Jesuo ĉe la nupto de Kana (la unua miraklo).

## Folkloraj kaj kulturaj aspektoj de Epifanio 
En la diversaj kulturoj la celebrado de Epifanio okazas kune kun diversaj simboloj kaj tradicioj derivitaj el antikvaj kulturoj kun aliaj pli lastatempaj kiel:
* la Stelo de Bet-Leĥem kiu kondukas la Tri Reĝojn;
* la ekbruligo de bondeziraj fajroj;
* la interŝanĝo de donacoj;
* la popolaj festoj;
* la tradicio de la donacoj al infanoj. En Italio portitaj de la Befana. En Hispanio kaj aliaj landoj, de la Magoj;

Une étoile illuminée.JPG|Bildo de la Kometa Stelo
La befana vien di notte....jpg|Bildo de la Befana
Italia - Spinello di Santa Sofia - Festa della Befana 2.jpg|Popola Festo dum Epifanio (Spinello di Santa Sofia, "Festo de la Befana")

Kategorio:Dekduopaj festoj
Kategorio:Kristnasko
Bro gozh ma zadoù

***Bro gozh ma zadoù*** (Bretone: *Antikva lando de miaj patroj*) estas la nacia himno de Bretonio en Francio. Ĝi kantatas laŭ la melodio de la Kimra nacihimno, *Hen Wlad Fy Nhadau*, kaj havas similan vortumon. La saman melodion eĉ uzas la Kornvala himno, *Bro Goth Agan Tasow*.

La tekston verkis *François Jaffrenou* (1879-1956), konata ankaŭ kiel Taldir, "Granda druido de Bretonio", laŭ inspiro de la Kimra originalo.

## Teksto 
Ni, Breizhiz a galon, karomp hon gwir Vro! 
Brudet eo an Arvor dre ar bed tro-do.
Dispont kreiz ar brezel, hon tadoù ken mat,
A skuilhas eviti o gwad.

**Diskan**

:O Breizh, ma Bro, me 'gar ma Bro.
:Tra ma vo mor 'vel mur en he zro.
:Ra vezo digabestr ma Bro!

Ar Vretoned zo tud kalet ha kreñv;
N'eus pobl ken kalonek a-zindan an neñv,
Gwerz trist, son dudius a ziwan eno,
O! pegen kaer ez out, ma Bro!

**Diskan**

Breizh, douar ar sent kozh, douar ar varzhed,
N'eus Bro all a garan kement 'barzh ar bed.
Pep menez, pep traoñienn, d'am c'halon zo kaer,
Enno kousk meur a Vreizhad taer!

**Diskan**

Mard eo bet trec'het Breizh er brezelioù bras,
He Yezh zo bepred ken bev ha biskoazh.
He c'halon birvidik a lamm c'hoazh en he c'hreiz,
Dihunet out bremañ, ma Breizh!

## Esperanta traduko 
Ni koraj Bretonoj amas nian veran landon!
Arvor estas fama tutmonde
Sen timo, en koro de milito, niaj tiel bonaj prapatroj
Elverŝis sian sangon por ĝi

**Rekantaĵo:**
:O Bretonio, mia lando, mi amas mian landon
:Dum la maro estos kiel muro ĉirkaŭ ĝi
:Estu libera, mia lando!

Bretonoj estas homoj rezistaj kaj fortaj
Neniu popolo sub ĉielo estas tiel fervora
Malĝoja lamentkanto aŭ plaĉa kanto ĝermas en ili
Ho! Kiel vi belas, mia patrujo!

**Rekantaĵo**

Bretonio, lando de malnovaj sanktuloj, lando de bardoj
Neniun alian landon en la mondo mi tiom amas
Ĉiu monto, ĉiu valo estas kara en mia koro
En ili dormas pli ol unu heroa Bretono!

**Rekantaĵo**

Se antaŭlonge Bretonio fleksiĝis dum grandaj militoj
Ĝia lingvo por ĉiam restis viva
Ĝia arda koro plu vivas en ĝi
Nun vi vekiĝis, mia Bretonio!

Bretonio
Kategorio:Naciaj simboloj de Bretonio
Kategorio:Bretonio
Kategorio:Bretonlingvaj kantoj
C. W. Ceram

**C. W. CERAM**, propranome **Kurt W. MAREK** (naskiĝis la 20-an de januaro 1915 en Berlino - mortis la 12-an de aprilo 1972 en Hamburgo) estis germana verkisto populariganta la arkeologion.

Kiel 18-jara li komencis kontribui al gazetoj per artikoloj kaj samtempe studis, precipe pri diversaj kulturaj kuriozaĵoj. Kvankam li ne konsentis kun la milito, li devis batali ĉe Narvik, Stalingrad kaj Monte Cassino, kie li estis vundita. Post la milito li denove fariĝis ĵurnalisto kaj komencis prepari sian plej faman verkon pri la arkeologio "Dioj, tomboj kaj scienculoj". Poste sekvis aliaj verkoj pri arkeologio kaj eĉ dokumenta filmo.

En 1952 li edziĝis, en 1954 translokiĝis al Usono, en 1971 revenis al Germanio.

## Verkoj 
* *Götter, Gräber und Gelehrte* (Dioj, tomboj kaj scienculoj)
* *A Picture History of Archeology* (Bildhistorio de arkeologio)

Kategorio:Germanaj verkistoj
Kategorio:Germanaj arkeologoj
Maeda Kimiko

**MAEDA Kimiko** (mortis 77-jara la 21-an de januaro 2005) estis menciita en la verkoj de Ludovikito kiel lia sekretario en la eldonejo, kie li laboris kiel redaktoro de medicinaj faklibroj.

Ŝi eklernis Esperanton kune kun Ludovikito kaj estis poste,  sub la pseŭdonimo "emilia k. m. ĝojkampf", unu el la tri "provizoraj komitatanoj" de PVZ.  Ĉiujn verkojn de Ludovikito ornamis litografaĵoj de ŝia fratino, Tanaka Sachiko, plumnome "m. fruscieva".

Japana esperantisto

Kategorio:Japanaj esperantistoj
Kategorio:Historio de medicino
Oscar Van Schoor

eta|dekstra|karikatura bildkarto el 1913
**Oscar VAN SCHOOR**, belgo , estis la patro de la farmacio-historio en Belgio.

Pro iu nekonata kialo (intermikso kun Jan Van Schoor ?) lia nomo ne estas artikolo en *Enciklopedio de Esperanto* kvankam li havis tre aktivan Esperanto-vivon.

Li esperantiĝis en 1897  kaj estis redaktanto de la revuo *Belga Esperantisto*.

Li estis inter la fondintoj de la antverpena grupo La Verda Stelo, vicprezidanto de la 7-a Universala Kongreso, okazinta en tiu urbo en 1911 kaj prezidanto de la 20-a Universala Kongreso, okazinta en tiu urbo en 1928. En 1913 li estis la sekretario de la Internacia Esperantista Farmaciista Asocio.

## Verkoj 
* *Judaso* (drama monologo por sinjoro, 1914)
* *La Servistinoj* (nuntempa monologo por sinjorino, 1914)
* *La telefono* (monologo por sinjoro, 1914)
* *La turisto kun verda stelo* (1914)
* *La Espero* (muzika komponaĵo por la poemo de L. L. Zamenhof, 1912)
**Brokken uit de Geschiedenis der Wereldtaal* (1920)

### Tradukoj 
* *La Grenmakleristo* (de Hilda Ram, 1904)
* *En la Templo de Jupiter* (kristnaska rakonto el la romia imperia tempo, 1909)
* *Formortinta Delsuno* (de René Vermandere, eld. 1910, reeld. 1928)
*  *Brokken uit de Geschiedenis der Wereldtaal* (Kiliaan, 1920)
* *Dum Vintro kiam Pluvas* (eld. 1928) (vidu ankaŭ : *Ni Kantu kaj Deklamu!*)
* *Printempa Kanto* (de Gentil Theodoor Antheunis, eld. 1930)
* ''Mi amas vin la Flandroland' * (de Theofiel Coopman, eld. 1933)
* *Ŝuo Flik* (de Liekens, 1932)
* *La Fiŝkaptisto* (eld. 1930) k.m.a.
### Recenzoj
Pri *Brokken uit de Geschiedenis der Wereldtaal*

----
Pri *La turisto kun verda stelo*

## Vidu ankaŭ 
* samurbana samnomano Jan Van Schoor

## Referencoj 
## Bibliografio 
* *Apotheker Oscar Van Schoor en het Esperanto* de B. Mattelaer (Farmaceutisch tijdschrift voor België, 50e jaargang, nummer 5, sept.-okt. 1973, paĝoj 429-441).

* Nekrologo aperis en *Belga Esperantisto*, aŭgusto 1936, 9. 59. Eta mencio troviĝas en *Flandra Katoliko*, septembro 1936, paĝo 38.

## Bildaro 

Dosiero:1912-1914 Kajereto Posenaer 29.jpg|Subskribo, Belga Kongreso, Spa, 1913
Dosiero:1914 La Servistinoj 1.jpeg|*La Servistinoj*, 1914
Dosiero:1914 La Servistinoj 2.jpeg
Dosiero:1920 Geschiedenis Wereldtaal bis.jpg|*Brokken uit de Geschiedenis der Wereldtaal*
Dosiero:Slipo pri Oscar Van Schoor.jpeg|Arĥivaĵo (ĉirkaŭ 1965) pri Oscar Van Schoor
Dosiero:1911 OvS 06 Bruselo 1927.jpeg|Subskribo, 1928

## Eksteraj ligiloj 
* KAVA, la *Koninklijke Apothekersvereniging Van Antwerpen* (*Reĝa Apotekista Asocio de Antwerpen*) konservas la apotekon de Oscar Van Schoor. Pro renovigaj laboroj ĝi nun ne estas vizitebla. Oni antaŭvidas finon de la laboroj en 2017.
* Kiel kasisto en *Belga Esperantisto'', 1908

Kategorio:Belgaj esperantistoj
Kategorio:Belgaj verkistoj
Kategorio:Flandraj esperantistoj
Kategorio:Esperanto-verkistoj
Bird-aŭgurado

**Bird-aŭgurado** estas aŭgurado per kondukto de birdoj, ĝenerale la flugo aŭ la kanto. Tiu estas malnova formo de aŭgurado kiun romanoj akiris de etruskoj. En klasika formo de bird-aŭgurado, oni devas konsideri la kvanton de flugantaj birdoj kaj la direkton de ilia flugo.

Hodiaŭ estas popola formo de bird-aŭgurado kiun uzis brazilaj virinoj, kiu konsideris nur la kvanton:

#plezuro;
#malplezuro;
#surprizo;
#letero;
#vojaĝo.

Flugo de noktuo sur hejmo signifus ke iu tuj mortos en la familio. Se oni vidas anseron frumatene, tiu signifus malbonan fortunon dum la tago.

Kanto de birdoj ankaŭ oni rigardas kiel aŭguron en Brazilo, kaj tiu eble devenas de indiĝenaj moroj. Preskaŭ tiuj birdaj kantoj estas malbonaj, escepte la kanto de ŭirapuruo kiu kaŭzis eternan feliĉon al kiu aŭdas ĝin. Kanto de koko dum la nokto signifus ke knabo rabus knabinon por geedzigo kontraŭ la volo de ŝia patro.

Kategorio:Folkloro
Kadavrofloro

eta|dekstra|La plej granda infloresko de la mondo: giganta amorfofalo

**Kadavrofloro** estas nomo uzata por almenaŭ tri diversaj plantospecioj. Ili ĉiuj akiris tiun nomon pro la odoro de siaj floroj.

* **Giganta amorfofalo** (*Amorphophallus titanum*, tra la latina el la grekaj *amorfos* = senforma kaj *fallos* = peniso; lat *titanum* = de gigantoj) estas specio de arumacoj. Ĝi kreskas origine sur Sumatro kaj formas la plej grandan senbranĉan floraron (infloreskon) sur la Tero. La plej granda mezurita infloresko atingis alton de 2,7-2,9 metroj. Por altiri insektojn por polenado la floroj havas malagrablan odoron similan al putriĝanta fiŝo. La planto havas en la indonezia lingvo la nomon *bunga bangkai* kio signifas "kadavrofloro".
* **Raflezio**. Tiun saman nomon oni atribuas ankaŭ al raflezioj (*Rafflesia*, el rafleziacoj), parazitaj sen-tigaj kaj senfoliaj plantoj kiuj kreskas en la sama mondoparto kaj simile havas odoraĉan floregon, la plej grandan simplan floron en la mondo. Ankaŭ nomita "putrofloro".
* **Stapelio**. Laŭ PIV2 kadavrofloroj estas specioj de stapelio (*Stapelia*, el asklepiadacoj), kiuj kreskas en Afriko.

## Eksteraj ligiloj 
* Kadavrofloro (amorfofalo) en la botanika ĝardeno de Bonn.
Ekspreso (planlingvo)

**Ekspreso** , estas unu el la projektoj de planlingvo proponita de nov-hampŝira mezgrada instruisto Jacinto Javier Bowks de la Rosa (plumnomoj *Ilvi* kaj *Hyacinthus Xavier Hispalensis*) en 1996 (aliaj estas Auxilingua, Bitruskan, Dalid, Esperando, Europeano kaj Latineo). Ŝajnas ke Ekspreso estas la plej disvolvita el ĝia "frataro". La aŭtoro estas interlingvaisto kaj la ĉefa kontribuanto de interlingvaa vikipedio.

La nomo **Ekspreso** devenas de latina vorto "expressus", participo de "exprimere" (esprimi, diri).

Ĝia moto estas "Ekspreso: La lingua pro la persona in haste" (Ekspreso la lingvo por la personoj en urĝeco). Simbolo de Ekspreso estas verda minuskla **e** aŭ kuranta homo. Estas ĉemizoj kaj ursetoj kaj aliaj varoj kiu oni povas aĉeti kun Ekspresa simboloj en elektronika "Boteka de Ekspreso". 

Alfabeto

a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z

C, Q, W, X, Y estas uzataj nur por "fremdaj" vortoj.

Ekzemploj:

Patro nia: Pater de nos, ke esen in la selos, ke la nomino de vo esen sanktifiked, ke la regno de vo venien, ke la volunta de vo esen fakted superi la tera komi alsi in la selo. Donen ad nos hok dia la pane de kati dia, et perdonen ad nos la debitas de nos komi nos perdonen ad debitores de nos, et non dukten ad nos in temptesion, mai liberen ad nos de malo.

Tradukita citaĵo de Zamenhof: *la lingua internesional de la generesiones futuri no vaden poter eser si no uni lingua planifiked* ("lingvo internacia de la venontaj generacioj estos sole kaj nepre nur lingvo arta"). 

Ekspreso ŝajnas influita de Novial kvankam ĝia aŭtoro diras ke ĝi devenas el la Interlingvao. La projekto klasigeblas Eŭroklono, do naturalisma planlingvo bazita sur eŭropaj lingvoj.

## Eksteraj ligiloj 
* *Ekspreso* info @ LangMaker.com arkivigita laŭ stato de 2005
* ĉemizoj kun varbaj motivoj pri la projekto 

Kategorio:Eŭroklono
Papamobilo

dekstra|300px|eta|Papamobilo sur la Placo de Sankta Petro en 2004
**Papamobilo** (**Papa** aŭto**mobilo**) (latine Patro + moviĝo) signifas tiun veturilon, kiun la papo Johano Paŭlo la 2-a uzis dum siaj multaj publikaj aperoj.

Papamobilo estas specife trakonstruita diversa aŭtomobilmarko, kiu havas plej ofte tri gravajn proprecojn kune:
*La spaco, kie la Papo sidas kaj la sidloko estas (Sankta Seĝo) altigita kaj estas ekipita per sekura vitro post atenco  kontraŭ Johano Paŭlo en 1981, tiel la publiko povas bone alrigardi la Papon.
* La movilo estas plej ofte specifa produktaĵo por malrapida veturo, por zorge trakti la motoron kaj kluĉilon.
* La sidaĵo de la Papo ĝenerale ne estas fikse enkonstruita sidloko, sed specifa seĝo, sur kiu la Papo estas veturigebla en la *Papamobilo*. Ĉar *Johano Paŭlo la 2-a* suferis en siaj lastaj jaroj inter aliaj je grava Parkinson-malsano, li sidis plej ofte en rulseĝo.
Oni elektas kiel bazon por Papamobilo malpezajn ajngrundajn aŭtomobilojn, et-ŝarĝaŭton, etbuson kaj ankaŭ pezajn limuzinojn. 
La *Papamobilo* estas novigo dum pontifiko de **Johano Paŭlo la 2-a**.
Lia antaŭulo apenaŭ havis kontakton al publiko kaj apenaŭ faris mondan vojaĝon. Se ili montris sin publike, tiem en la tradicia Sedia gestatoria, kvankam ili posedis jam aŭtojn jam ekde la papo Pio la 9-a, kiuj havis ne la tipan konstruformon kaj oni ne nomis ilin *Papamobilo*, sed estis nur tipa regna kaleŝo. 
Dum la 104 oficialaj eksterlandaj vojaĝoj de Johano Paŭlo de la 2-a, la uzitaj *Papamobiloj* restis en la vojaĝ-cela lando kaj estis denove uzitaj dum la sekva vizito. La meksika *Papamobilo* estis okaze de la entombigo de Papo denove reaktivita kaj montrita publike.

La unue uzita *Papamobilo* estis konstruita por la vojaĝo en 1979 al Pollando kaj por tio la bazo estis la etkamiono de la pola marko *Star* el la urbo Starachowice.

## Uzitaj markoj 
*Fiat
*Land Rover
*Mercedes Benz
*Star (veturilo)

Kategorio:Aŭtomobiloj
Eli

**Eli** (el la hebrea "Mia Deo") estis pastro de l' sanktejo de Ŝilo dum la tempo de juĝistoj en Israel. Li mem estis la antaŭlasta juĝisto antaŭ la reĝa periodo. Li ricevis beban Samuel de lia patrino kiel servisto kaj instruis Samuel por esti pastro. (1 Samuel 1-4; 1 Reĝoj 2:27).

La filoj de Eli estis malmoralaj, la peko de filoj de Eli estis grandaj antaŭ la Eternulo kaj malestimataj de homoj. Eli estis tre maljuna; li aŭdis ĉion, kiel agas liaj filoj kun ĉiuj Izraelidoj, kaj ke ili kuŝas kun la virinoj, kiuj kolektiĝas antaŭ la porde de la tabernaklo de kinveno. Kvankam li riproĉis siajn filojn, ili ne aŭdis kaj Dio decidis mortigi ilin. Pro tio, Samuel estis farita pastro anstataŭ la filoj de Eli.

Kategorio:Bibliaj personoj
Kategorio:Viroj
Bova Spongoforma Encefalopatio

**Bova Spongoforma Encefalopatio**, **Bova Spongeca Encefalopatio** aŭ **BSE**, popole konata kiel **"malsano de bova freneziĝo"** aŭ **"bovofreneziĝo"**, estas malsano transdonebla en bovoj kaŭzita de prionoj, kiuj estas proteinoj tre stabilaj, kiuj akumuliĝis en cerbo. Aliaj malsanoj kaŭzitaj de prionoj estas la malsano de Creutzfeldt-Jakob kaj kuruo en homoj, kaj skrapio aŭ ŝaftremo en ŝafoj.

La inkubacidaŭro de tiu malsano estas tre longa, multaj jaroj, kaj kaŭzas ĉiam la morton. Simptomoj oftaj de BSE estas la malnormala konduto, trosenteblo pri eksteraj stimuloj kaj nekapablo kunordigi movojn.

La unua kazo de BSE aperis en Britio en 1986. Tridek sep mil kazoj estis registritaj ĝis 1992, sed poste la malsano malkreskis pro la malpermeso uzi restaĵojn de bestoj kiel manĝaĵon por bovoj kaj aliaj remaĉantoj. Muelitaj ostoj kaj viando estis oftaj en tiuj manĝaĵoj kaj certe estis infektiloj, eble unue el ŝafoj kontaĝitaj de skrapio kaj poste el bovoj kontaĝitaj de BSE.

Poste prionoj en viando kaŭzis malsanon simila al la malsano de Creutzfeldt-Jakob, la kontrolo de tiu malsano iĝis tre grava.
La malsano okazis ankaŭ en multaj aliaj landoj eŭropaj, sed pli malofte ol en Britio. Ununuraj kazoj estis registritaj en Kanado en 2003 kaj en Usono de bovino importita el Kanado.

Dosiero:Histology bse.jpg|histopatologia bildo>
Dosiero:Obex.jpg|Obekso por la testo je BSE
Dosiero:Aphis.usda.gov_BSE_3.jpg|bovino mortinta pro BSE

Kategorio:Bestaj malsanoj
Kategorio:Prionaj malsanoj de bestoj
Kategorio:Malsanoj de bovoj
Elija

[eta|Imagita portreto de [José de Ribera (1638)]]
**Elija** (el la hebrea **אֱלִיָּהוּ**  "mia Dio estas Jahu") estis profeto en la norda regno Izraelujo en la 9-a jarcento a.K., dum la regado de Aĥabo. Li batalis kontraŭ la kulto de Baal kaj maljustaj agoj de Aĥabo kaj lia familio. Laŭ la skribaĵoj de Malaĥi, alia biblia profeto, Elija revenos antaŭ la Mesia tempo. Elija estas unu el la plej gravaj profetoj, kaj oni kredas ke li ne mortis, sed korpe ĉieliris (1 Reĝoj 17-19; 2 Reĝoj 1:1-2:12; Malaĥi 4:5-6; Mateo 11:13-14; Marko 8:27-30).

Kategorio:Profetoj de la Malnova Testamento
Kategorio:Roluloj de la Tanaĥo
Mesio

**Mesio** estas traduko de la hebrea vorto משיח [maŝiaĥ], "sanktoleita". Aaron estis la unua, kiu estis nomata Mesio, li estis sanktoleita, laŭ la Psalmo 133:2, kaj de tiam nomiĝis "meŝiah" (Le 4:5, 16; 6:22.). La "unktitoj de Dio" estis la antikvaj judaj reĝoj. Laŭ la judaj profetoj, la Mesio estos ido de reĝo Davido. Li unuigos la mondon kaj regos ĝin en paco kaj justeco, estonte universala reĝo por la tuta homaro.

Kristanoj uzas la grekdevenan vorton Kristo kiel sinonimon de Mesio kaj asertas ke Jesuo estas la Mesio. Jesuo Kristo ne estis la sola Mesi-pretendanto, ĉar dum la historio pluraj homoj prezentis sin kiel Mesion, ekzemple Jakob Frank, Ŝabetaj Cevi, Simon Bar-Koĥba. Inter aliaj, en 1574, Abraham Shalom deklaris sin "Davida Mesio".

Laŭ la ortodoksaj judoj, Mesio venos, kiam la tria Templo de Jerusalemo estos konstruita.

La origino de la vorto estas de la hebrea, kies radiko signifas ŝmiri aŭ ole(um)i, ĉar nova reĝo estas oleita per sanktoleo.

## Vidu ankaŭ 
* Majtrejo
* Kristanismo

## Eksteraj ligiloj 
* http://moshiach.com/discover/tutorials/moshiach_ben_yossef.php 
* http://www.livius.org/men-mh/messiah/messiah00.html  
* http://www.ascent.org.il/NewAscentOfSafed/Safat/Personalities/SafatSages/vital.html  
* http://www.moshiachfacts.com  

Kategorio:Judismo
Kategorio:Kristanismo
Kategorio:Islamo
Kategorio:Biblio
Kategorio:Bibliaj personoj
Kategorio:Eskatologio
Sharon Stone

**Sharon STONE** (naskiĝis ) en Meadville, Pensilvanio, Usono) estas usona filma aktorino. Nun ŝi havas  jarojn.

Ŝi komencis sian karieron en la filmo de Woody Allen, *Stardust Memories*. Ŝi ĉefe rolludis kiel blonda belulino en la filmoj kaj mondfamiĝis pro sia rolo en 1992 en *Basic Instinct*, erotika trilero de Paul Verhoeven. Li sukcesis reveni en filmon *Cat Woman* kun Halle Berry.eta|300ra|Sharon Stone en 2017Sharon Stone vivis 5 jarojn en geedziĝo kun la ĵurnalisto **Phil Bronstein**. Ili divorcis en 2003.

## Filmoj 
* *Police Academy 4* (Polica Akademio 4)
* *Action Jackson* (Aganta Ĝeksono:))
* *Total Recall*
* *The Quick and the Dead*, 1995
* *Basic Instinct*
* *Sliver*
* *The Specialist*
* *Casino* (nomumita al Ora Globo)
* *The Mighty*
* *Last Dance*

## Bildaro 

Dosiero:Sharon Stone..jpg|
Dosiero:SharonStoneCannes.jpeg|
Dosiero:Sharon Stone KV.jpg|
Dosiero:Sharon-Stone-in-San-Francisco.JPG|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.westlord.com/sharonstone 
* http://www.sharon-stone-online.com  
* http://www.imdb.com/name/nm0000232 
* http://www.flatoutblind.org/stone 

Kategorio:Usonaj aktoroj
Infekto

**Infekto** estas la malsaniga koloniado de organismo per fremda specio, kiu estas estaĵo uzanta la rimedojn de infektita estaĵo por vivi kaj multiĝi. La infekt-organismo (patogenaĵo) malhelpas al la norma funkciado (malsano) kaj, eble, al la vivo de la infektita organismo (morto). Kvankam patogenaĵo norme estas komprenata iu mikroorganismo, la vera difino estas pli larĝa. Patogena agento povas esti bakterio, parazito, fungo, viruso aŭ viroido.

Dosiero:ClassificazioneInfezioni1.png|
Dosiero:InfezionePrimaria.png|
Dosiero:InfezioneRipetuta.png|
Dosiero:Vaccinazione.png|

**Infektaĵo** estas parto de organismo, kiu estas infektita.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Antisepso
* Damaĝa organismo
* Epidemiologio
* Infekta agento
* Infekta malsano
* Lepro
* Listo de homaj malsanoj
* Patogenezo
* Seninfektigo
* Vakcino

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.pasteur.fr/actu/presse/dossiers/malinfectieuses/monde.htm 
* http://www.acdi-cida.gc.ca/cida_ind.nsf/0/f4cd5d4d174e3cce85256870000adbbb?OpenDocument  
* http://www.acdi-cida.gc.ca  
* http://usinfo.state.gov/journals/itgic/1196/ijgf/ijgf1196.htm  

Kategorio:Medicina terminologio
Ajnagrunda aŭtomobilo

eta|250ra|dekstra|Ajnterena aŭto tra-akve
**Ajnagrundaj aŭtomobiloj** aŭ **terena veturilo** (ĵipo, ekstervojaj aŭtomobiloj) estas aŭtomobiloj por veturi sur malfacilaj grundoj, ekster vojo kun firma glata surfaco (ekz. asfalta aŭ betona).

Ili havas la sekvajn karakterizaĵojn:
* alta ĉasio, rilate al la grundo
* grandaj radoj kaj malfajna pneŭa profilo
* kompleta transmisio
* tre malalte lokita movilo
* diferenciala blokilo
* kadra konstrumetodo
* alte-situanta aer-alsuĉilo kun polvoprotekto

Ili estas uzataj ĉefe de soldatoj, ĉasistoj, en la agro- kaj forstokulturo kaj en motorsporto. Ili eĉ iĝas tre laŭmodaj ĉe la riĉaj etburĝoj, nur por la ŝajnigado. La terenaj aŭtoj estas parencaj al Sport-Utila Veturilo ().

## Mezurnombroj 
Por la terena veturkapablo ekzistas karakterizaj mezurnombroj:
* *akvoprofundo* estas tiu akvoprofundo, kiu estas traveturebla je malrapida veturo.
* *suprenira kapablo* (dekliveco)
* *grunda libereco* (maksimuma alto de mallarĝaj obstakloj)
* *eskarpa angulo* antaŭe kaj poste
* *rampla angulo*

## Plej konataj ajnaterenaj aŭtomobiloj 
* Unimog
* Munga
* Mercedes G-klaso, Wolf (Bundeswehr)
* VW Iltis
* Toyota Landcruiser
* Nissan Patrol
* Jeep (esperante Ĵipo)
* Steyr-Daimler-Puch Haflinger kaj Pinzgauer
* Land Rover
* Hummer
* Lada Niva
* Suzuki Samurai/Jimny
* UAZ

## Jure 
En la Eŭropunia juro, ajnaterena veturilo estas difinita kiel motorveturilo de internacia klaso N (kun tuta maso de ĝis 2 t) aŭ M kaj kun sekvaj ekipaĵoj:

* antaŭa kaj posta akso povas esti samtempe movitaj,
* diferenciala blokilo.

Krom tio ekzistas preskriboj pri grunda libereco kaj trapenda angulo.
Halle Berry

eta|upright|alt=Upper body shot of Berry dressed in brown and gold evening gown and holding an autograph pen.|245px|Berry en Hamburg en 2004
**Halle BERRY** (Berry signifas Bero en la angla) estas afro-amerika aktorino.

Ŝi naskiĝis  en Cleveland, Ohio, Usono kiel filino de nigrulo kaj blankulino, pro kio ŝi estis ofte mistraktita en la nigraj kaj blankaj komunumoj.

La iama *Miss Ohio* (Belulino de Ohio) komencis sian karieron en 1991 en la *TV-Sitcom* *Living Dolls* kaj ricevis pli poste ludrolon en la TV-serio *Sub la suno de Kalifornio*. Ŝia filma debuto estis en *Jungle Fever* kun Wesley Snipes.

Post kiam ŝi ludis dum multaj jaroj en flankaj roloj, provas ŝi akiri Oskar-premion per ''Monster's Ball* kaj tiel rifuzis ludon en *X-Men 3*. Pro ŝia ludo en *Catwoman* (Kat-virino), Berry estis premiita en 2005 per premio Ora frambo kiel la plej malbona aktorino. Ŝi - je surprizo - transprenis persone la premion: „Oni devas ankaŭ vivi eĉ kun la kritiko". Tiel ŝi estas unu el la tre malmultaj personoj, kiuj transprenis tiun ĉi premion.

## Filmaro 
## premioj 
* Ora globo (2000)
* Emmy Award (2000)
* premio *Bambi'' (2000)
* Arĝenta Urso (2002)
* Oskar-premio (2002)
* Ora frambo (2005)

Dosiero:Halle Berry,San Diego Comic-Con 2003.jpg|

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.hallewood.com  ()
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/4301783.stm 
* https://web.archive.org/web/20051216100923/http://66.102.142.54/raznet/HB_03.wmv

Kategorio:Usonaj aktoroj
Kategorio:Usonaj televidaktoroj
Kategorio:Usonaj voĉaktoroj
Kategorio:Akademia Premio por plej bona aktorino
Kategorio:Umikinoj de James Bond
Kategorio:Premiitoj de Premio Emmy
Kategorio:Naskiĝintoj la 14-an de aŭgusto
Kategorio:Usonaj manekenoj
Kategorio:Usonaj televidproduktoroj
Kategorio:Usonaj produktoroj
Kategorio:Usonaj reĝisoroj
Antonietta Gaio

**Antonietta GAIO** (mortis fine de 1990) estis la senlaca prizorganto de la oficejo de Itala Esperanto-Federacio kaj la Esperanto-eldonejo CoEdEs en Milano.

Ŝi estis por la itala movado deĵoranto, sekretario, administranto, libroservisto k. m. a., kiu dum multaj jaroj oferis ankaŭ sian libertempon al ĝia prosperigo.

Gaio
Gaio
Kasim Hadžic

**Kasim HADŽIC** (1917 - mortis la 21-an de novembro 1990 en Sarajevo, Bosnio) estis dumviva membro de UEA kaj fakdelegito pri islamo.

Estinte instruisto pri la islamaj historio, etiko kaj parolarto ĉe islama mezlernejo, li tre efike diskonigis Esperanton en islamaj rondoj. Li gvidis kursojn, verkis dekojn da artikoloj pri Esperanto, kaj kunlaboris en la Esperanto-revuo La suda stelo, Jugoslavia fervojisto kaj ĉe la eldonejo ELBiH.

H
H
H
Internacia Infana Kongreseto

[eta|Internacia Infana Kongreseto dum la [UK 1996|81-a Universala Kongreso de Esperanto en Prago (1996)]]
**Internacia Infana Kongreseto** aŭ mallonge **IIK** estas aranĝo por infanoj inter 6 kaj ĉirkaŭ 16 jaroj, kiuj scipovas Esperanton. La supra aĝo iom grimpis dum la lastaj jaroj (komence estis ĉirkaŭ 12 jaroj).

Infanaj Kongresetoj estas unusemajnaj feriaj aranĝaĵoj, kiuj okazas samtempe kun kaj proksime de la Universala Kongreso. Komence tiel estis neregule, sed poste preskaŭ ĉiun UK-on akompanis IIK.
La unua Infana Kongreseto okazis en 1951 en Munkeno – Dr. Siegfried Ziegler, Josef Moravec kaj Margarete Klünder ekigis ĝin. 

## Listo de la ĝisnunaj kaj planataj IIK-oj 
## Vidu ankaŭ 
* Denaskaj Esperanto-parolantoj
* IJK – Internacia Junulara Kongreso
* UK – Universala Kongreso

## Eksteraj ligiloj 
* IIK 2020: informoj
* IIK 2019: informoj
* IIK 2018: informoj
* IIK 2017: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2016: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2015: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2012: informoj
* IIK 2011: informoj kaj fotoraporto 
* IIK 2010: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2009: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2008: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2007: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2006: informoj kaj fotoraporto
* IIK 2005: fotoraporto
* IIK 2003: fotoraporto
* IIK ĉe UEA

Kategorio:Universala Kongreso de Esperanto
Kategorio:Infanoj

|}
Joseph Smith

**Joseph SMITH, Jr.** aŭ **Jozefo SMITO** ( – ) estis la fondinto kaj unua profeto de la Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj.

Smith naskiĝis en la urbo Sharon, subŝtato Vermont, Usono en la jaro 1805. Kiam li estis dekjaraĝa, lia patro transloĝiĝis en Palmira-n (Novjorkio), pro tio, ke la vetero de Vermont ne donis sufiĉe longan kreskan sezonon por sukcese ricevigi la bezonatan rikoltaĵon.

Laŭ lia propra historio, post profunda preĝado, Dio la Patro kaj Jesuo Kristo montriĝis antaŭ li. Ili poste sendis anĝelon al li, kiu rakontis al li pri malnovaj, enfositaj oraj tabuloj, sur kiuj estis skribita la Libro de Mormono.

En 1830 li publikigis la Libron de Mormono kaj oficiale fondis la eklezion.

Dum lia estreco, pro persekuto, la eklezio forkuris el Nov-Jorkio, tra Ohio kaj Misurio, kaj fine fondis urbon en okcidenta Ilinojso, ĉe la bordo de la rivero Misisipo.

La 27-an de junio 1844, dum li estis en malliberejo (pro akuzoj kiuj estis laŭ li senbazaj), homamaso maskita per nigra farbo atakis la malliberejon kaj mortigis lin kaj lian fraton Hyrum.

Post lia morto lia sekvanto Brigham Young gvidis la mormonojn al Utaho.

## Vizio 
### Morto 
Smith kaj lia frato Hyrum estis tenaditaj en Kartago-Prizono baze de polemikaj akuzoj pri ŝtatperfido. La 27-an de junio 1844 armita bando kun nigrigitaj vizaĝoj sturmis la prizonon kaj mortigis Hyrum tuj kun pafvundo en la vizaĝo. Smith kontraŭatakis per piproskatolo-pistolo kiu estis kontrabandita en la prizonon, sed estis pafvundita saltinte de fenestro, poste pafmortigita kiam li estis surtere. Smith estis entombigita en Nauvoo. Kvin viroj estis akuzitaj pro lia murdo; ĉiuj estis senkulpigitaj.

### En Esperanto 
* en Esperanto aperis en 1988 *La Atesto de Jozefo Smith*.


Kategorio:Fondintoj de religioj
Kategorio:Profetoj
Kategorio:Prezidentoj de la Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj
Kategorio:Usonaj Sanktuloj de la Lastaj Tagoj
Liu Huo-Zi

**LIU Huo-Zi** (naskiĝis en 1911, mortis la 5-an de novembro 1990) estis dojeno de la ŝanhaja Esperanto-movado. Li estis konata verkisto kaj redakciano de la Ĉina Enciklopedio. En 1982 li iniciatis la refondon de Ŝanhaja Esperanto-Ligo kaj fariĝis ĝia unua prezidanto.

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Sněžka

eta|maldekstra|250ra|Tiu ĉi poŝtejo jam tie ne estas
eta|maldekstra|250ra|Kapelo de sankta Laŭrenco
eta|maldekstra|250ra|Pola montkabano
maldekstra|eta|250ra|Pinto de Neĝulo ĉirkaŭ la jaro 1900; konstruaĵoj de maldekstre dekstren: Prusia montkabano, Ĉeĥa montkabano, kapelo de sankta Laŭrenco, meteorologia stacio
**Sněžka** (ĉeĥe), **Śnieżka** (pole) aŭ **Schneekoppe** (germane) estas la plej alta monto (1603 m s. m.) en la Gigantmontaro kaj de Ĉeĥio. Meze tra ĝi iras la limo inter Silezio, kiu apartenas al Pollando, kaj Bohemio (Ĉeĥio).

## Turismo 
La monto estas la plej vizitata turisma allogaĵo de la Gigantmontaro. Plej oportune ĝi estas atingebla de
Karpacz (Pollando) kaj Pec pod Sn&#283;žkou (Ĉeĥio). De ĝi eblas rekta alveturo per plurseĝa kablovojo (telfero).

## Konstruaĵoj sur la pinto 
Sur la montopinto troviĝas la jenaj konstruaĵoj:
* Kapelo de sankta Laŭrenco
* Ĉeĥa montkabano
* Pola montkabano
* Poŝtejo

## Vidu ankaŭ
* Giganta valo

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la ĉeĥa Nacia Parko Gigantmontaro - Krkonosky´národní park 
* Oficiala retejo de la pola Nacia Parko Gigantmontaro - Karkonoski Park Narodowy 
* Retejo pri la regiono de la Gigantmontaro 
* Retejo pri la montaro kun mapo 
* Retejo pri la montaro por turistoj 
* Priskribo de la kablovojo al la monto 
* Fotaro  
* Virtuala bildoprezento 

Kategorio:Montoj en Gigantmontaro
Kategorio:Montoj en Pollando
Kategorio:Krono de montaroj de Pollando
Kategorio:Montoj kun alteco inter 1000 kaj 1999 m
Kategorio:Montoj sur landlimo de Ĉeĥio kaj Pollando
Kategorio:Montoj en distrikto Trutnov
Kategorio:Malá Úpa
Kategorio:Pec pod Sněžkou
Wong Kenn

**WONG Kenn** (1894 en Kantono, Ĉinio - mortis la 24-an de aŭgusto 1990 en Kowloon, Honkongo) estis nova Honora Membro de UEA, eksciis pri tio nur en la lastaj tagoj de sia vivo.

Jam kiel 18-jara li fariĝis membro de UEA. Profesie li estis beletristo el tiu generacio, kiu laboregis por starigi kulturajn ligojn inter Ĉinio kaj la cetera mondo. Li fariĝis internacie konata dum sia studrestado en Liono, Francio (1921-1925), interalie per prelegoj ĉe la Universalaj Kongresoj de 1924 kaj 1925. En 1924 li estis elektita al la Lingva Komitato kaj la Centra Komitato de la Esperanto-movado.[?] Post sia reiro al Kantono li ricevis universitatan postenon por instrui filologion, lingvistikon kaj Esperanton, fondis Esperanto-Instituton en Kantono kaj kungvidis la fortan kantonan movadon. En 1926 aperis lia ampleksa studo pri la scienca aplikado de Esperanto kaj en 1929 lia verko *Ĉinio kaj la problemo de Esperanto*, ambaŭ en la ĉina lingvo. Komence de la tridekaj jaroj li kunlaboris pri la redaktado de Enciklopedio de Esperanto.

La tumultaj jaroj de milito kaj revolucio portis Wong al Honkongo. De 1955 li reaktiviĝis en la movado, kaj estis elektita al la Akademio de Esperanto (1962-1970).

Kategorio:Ĉinaj esperantistoj
Dojeno

**Dojeno** (el la franca *doyen*, el la latina *¨decanus*) estas persono, kiu estas la plej malnove akceptita en kompanio, korporacio k.s., ekz. la dojeno de diplomataro (diplomata korpuso) en Londono, la dojeno de la kardinaloj.

Kutime temas pri la plej aĝa persono en la organizo, sekve dojeno fariĝas sinonimo de plejaĝulo, ekz. dojeno de la profesoraro.

En kelkaj korporacioj estas dojeno eĉ speciala rango, posedanta certajn privilegiojn laŭ la statuto.

## Referencoj
Kategorio:Politikaj esprimoj
Kategorio:Anglikanismo
Kategorio:Internacia juro
Ihsan Zulfikary

**Ihsan ZULFIKARY** (naskiĝinta en 1922; mortinta la 13-an de oktobro 1990 en Kairo, Egiptio) estis multjara membro kaj fakdelegito de UEA en Ĉikago (Usono) kaj Sarajevo (Bosnio).

Li estis eminenta filatelisto, kies Esperanto-kolekto en 1990 gajnis arĝentan kaj oran medalojn en internacia kaj nacia ekspozicioj.

Kategorio:Bosnaj esperantistoj
Kategorio:Usonaj esperantistoj
Kategorio:Naskiĝintoj en 1922
Kategorio:Mortintoj en 1990
Ivo Knauss

**Ivo KNAUSS** (1913- mortis la 13-an de decembro 1990) estis dum multaj jaroj UEA-fakdelegito en Split, Kroatio.

Kategorio:Kroataj esperantistoj
Kunĉo Valev

Bulgaraj geesperantistoj

**Kunĉo VALEV** (1919 - mortis la 20-an de decembro 1990) estis unu el la kolonoj de la  moderna bulgara Esperanto-movado. 

Multajn jarojn de sia vivo li laboris kiel sekretario kaj ĉefsekretario de Bulgara E-Asocio kaj ĉefredaktoro de *Bulgara Esperantisto*. Li estis fakdelegito de UEA de post 1958 kaj la UEA-ĉefdelegito en Bulgario inter 1964 kaj 1982. Enlande li estis konata kiel instruanto, organizanto, preleganto, aŭtoro kaj redaktoro de lernolibroj kaj vortaroj. La lastajn jarojn de sia vivo li dediĉis al evoluigo de la bulgara E-kulturo, i. a. kun Bulgara Esperanto-Teatro en Sofio.

VALEV, Kunĉo
VALEV, Kunĉo
VALEV, Kunĉo
Tereno

[eta|200ra|Diverstipaj terenoj en [Sierra Nevada (Hispanio) diferencigitaj laŭ koloroj en topografia mapo.]]
**Tereno** estas difinita terspaco, tera supraĵo rigardata laŭ sia amplekso (foira, la ekspozicia tereno).

Alisence tereno estas agokampo (tereno por komerco, Esperanto, diskuto ktp.).

Laŭ Francisko Azorín **tereno** estas *Difinita terspaco, tera supraĵo rigardata laŭ sia amplekso. Agokampo.* Li indikas etimologion el la latina *terrenus* (tereno), el *terra*. Kaj li aldonas liston de terminoj por terentipoj, nome : kompakta, firma, argila, sabloza.

## Vidu ankaŭ 
* Kampo
* Subterejo
* Terano (geologio)
* Topografio

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* en la hispana

Kategorio:Geografiaj objektoj
Diferenciala blokilo

La **diferenciala blokilo** aŭ **limiĝanta diferencialo** evitas troturniĝon de la pneŭoj (sur glacio, akva vojo), per baro de la diferencialo, estigante rigidan kontakton inter la du duonakso. Ekz se unu pneŭo iras sur glacion, ĝi troturniĝas, la aŭtomobilo glitas aŭ ne kapablas ekiri. Tiukaze ekfunkcias la elektronika diferenciala blokilo (EDB), kiu bremsas la troturniĝon de la pneŭo.

La tradicia diferencialo sen limo de la rotaciaj rapido-diferencoj havas la malavantaĝon, ke ambaŭflanke efikas per la samgranda momanto al la vojo.

## Vidu ankaŭ 
* Kompleta transmisio

Kategorio:Aŭtomobila teknologio
Kategorio:Aŭtopartoj
Papiruso

**Papiruso**  (formo oficiala) aŭ **papiro** estas folio el tigaj ŝeloj de papirusaj ciperoj preparita por ricevi skribaĵojn, kutima skribsurfaco de antikva Okcidentazio ĝis Eŭropo. La nun ekzistantaj tekstoj de la duakanonaj libroj estas en la greka, kvankam de kelkaj ekzistis pli fruaj versioj en la hebrea aŭ aramea, pri kio atestas iuj papirusoj.

Laŭ Francisko Azorín **papiruso** aŭ **papiro** estas *Egipta cipero, kies fibroteksaĵon la antikvuloj uzis por sbribi k. desegni. Paleografia dokumento skribita sur folio de tia teksaĵo.* Li indikas etimologion el la greka *papiros* kaj de tie la latina *papyrus antiquorum*.

La papiruscipero estas speco de "kano" vegetanta en Afriko kaj Mezoriento.

## Famaj papirusoj
* Papiruso de Derveni
* Ebers-papiruso
* Papiruso Edwin Smith

## Bildaro

Dosiero:Egypt.Papyrus.01.jpg|Sekcio de la Egipta Libro de la Mortintoj skribita sur papiruso.
Dosiero:Cyperus papyrus6.jpg|La planto papiruso.
Dosiero:Papyrus.jpg|Papiruso.
Dosiero:Kew.gardens.papyrus.plant.arp.jpg|Papiruscipero en la Reĝa Botanika Ĝardeno de Londono

## Vidu ankaŭ 
* Skribarto, Skribsistemo
* Libro
* Listo de la papirusoj de la Nova Testamento
* Egipta civilizo

## Notoj 

Kategorio:Surskribaj materialoj
Tecmo

**Tecmo** (テクモ) estas grava japana firmao, kiu estas fondita je 31-a de julio de 1967.

## Gravaj ludoj 
* Ninja Gaiden
* Dead or Alive
* Rygar
* Tecmo Super Bowl.

Kategorio:Japanaj firmaoj
Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1967
Kategorio:Distrado en Japanio
Winschoten

Dosiero:Loudspeaker.svg**Winschoten** () estas urbo kaj antaŭa municipo en la provinco Groningen Nederlando. La municipo havis je la 1-a de julio 2006 18.472 loĝantojn kaj havas areon de 22,24 km² (el kiu 0,68 km² akvo).

La kromnomo de la urbo estas la *Muelejurbo* ĉar ĝi posedas tri funkciantajn ventmuelejojn.
Alia kromnomo estas Sodom (Sodomo), kaj pro tio la loĝantoj kromnomiĝas *Sodommers* (Sodomanoj), sed ankaŭ ŝerce tellerlikkers (telerlikantoj) ĉar ili post la manĝo likus la teleron por ne perdi ion de la manĝaĵo. La kromnomo Sodom estas transprenita el la juda loĝantaro kiu antaŭ la Dua Mondmilito loĝis en Winschoten kaj opiniis ke la cetera loĝantaro havis malbonajn morojn kun seksumado kaj hazardludado. En Genezo 13 versiklo 13 legeblas *‘Kaj la loĝantoj de Sodom estis malbonaj kaj tre pekaj kontraŭ la Eternulo’*.

En la blazono de Winschoten estas bildo de sankta Vito. Dum la mezepoko Winschoten kaj ĉirkaŭaĵo apartenis al la abatejo de Corvey. En ĉi tiu abatejo oni konservas relikvojn de ĉi tiu sicilia sanktulo. Kune kun Modesto kaj Krecencio li estis murdita pro sia kristana kredo (en la 4-a jarcento). Multe ankoraŭ rememoras pri ĉi tiu sanktulo, i.a. Sint (Sankta) Vitusstrato, kvartalo 'Sint Vitusholt', Skolta klubo Sint Vitus, romkatolika elementa lernejo Sint Vitus kaj la romkatolika paroĥokirko de la Heilige (Sankta) Vitus.

Winschoten havas la plej grandan rozoĝardenon de Nederlando.

Je la 1-a de januaro 2010 la municipo kunfandiĝis kun Reiderland kaj Scheemda, la nova nomo estas Oldambt.

Kategorio:Urboj de Nederlando
Kategorio:Loĝlokoj en Groningo
Kategorio:Eksaj municipoj de Groningo
Iraf

**Iraf** (), konata ankaŭ kiel **Uruĥ** (), estas grava rivero en Nord-Osetio, alfluanta Terekon ĉe vilaĝo Aleksandrovskaja en Kabard-Balkario.

Longeco de la rivero estas 137&nbsp;km. Profundeco en kelkaj lokoj ĉe rokoj atingas 100 m.

Kontraste al aliaj montaraj riveroj de la regiono, Iraf ne disbranĉiĝis, elfluinte al ebenaĵo, sed ankoraŭ kelkdek kilometrojn fluas laŭ mallarĝa fluejo.

Iraf kolektas fluojn de kelkaj aliaj riveroj, inter kiuj la plej granda estas Ĥaznidon.

Simile al aliaj montaraj riveroj de Norda Kaŭkazio, Iraf portas multege da akvo somere, kiam degelas glaĉerojn, sed preskaŭ malaperas vintre. Somere ĉiusekunde en la rivero trafluas 300 m3 da akvo, dum vintre nur 2 m3. La plej forta fluo estas en julio kaj aŭgusto.

Kategorio:Riveroj en Nord-Osetio
Kategorio:Riveroj en Kabardio-Balkario
Kategorio:Alfluantoj de Tereko
Pando

[eta|180px|[Granda pando en zoologia ĝardeno de San Diego]][eta|180px|aŭtomobilo [Fiat Panda (1980–1986)]]
**Pando** estas 

# Nomo de mamuloj
#* **granda pando** (*Ailuropoda melanoleuca*)
#* **malgranda pando** aŭ ruĝa pando (*Ailurus fulgens*)
#**Unu el la naŭ departementoj** de Bolivio.
#**Pando** aperas en formo de *Panda* kiel:
#* tipo de **aŭtomobilo**, produktita de firmao Fiat kaj de 1980 ĝis 1986 ankaŭ de firmao Seat.

## Eksteraj ligiloj 
*  *(blogaĵo pri vizito al la plej granda pandejo en Ĉengduo, Ĉinio)*

Kategorio:Mamuloj
Higieno

[eta|"Lavu viajn manojn!" - afiŝo dum la [Pandemio de KOVIM-19|kronvirusa pandemio]]
**Higieno** estas scienco pri la rimedoj, uzataj por konservi la sanon, kutime komprenata kiel metodo teni la korpon kaj vivmedion puraj. Ĝenerale ĝi priskribas kondiĉojn, kiujn oni bezonas por sane vivi kaj labori en la hejmo kaj laborloko. La higienaj postuloj estas plej severaj en hospitaloj kaj koncerne la nutraĵojn.

En diversaj epokoj estis la opinioj pri higieno tre diferencaj. Dum en la antikva epoko estis banejoj tute normala afero, male pri la renesanco oni ofte mencias leteron, kiun al Mikelanĝelo sendis lia patro, nome ke li neniam banu sin, sed igu foje en la jaro forskrapi malpuraĵon de sur sia korpo.

Ankoraŭ en la 19-a jarcento en malsanulejoj regis malpureco, la kuracistoj fieris pri sia antaŭtuko makulita per sango kaj puso, la oftan morton de akuŝintaj virinoj ili atribuis al iu supernatura demono. Kiam la hungara kuracisto Semmelweis asertis, ke ĝuste la malpureco mortigas la virinojn, oni fermis lin en frenezulejon.

Daŭris certan tempon, ĝis oni komprenis, ke la malsanojn kaŭzas mikroskopaj estaĵoj nomataj baciloj kaj virusoj, kontraŭ kiuj oni povas sin protekti nur per severa pureco.

Estis starigitaj funkcioj de **higienisto**, kies tasko estas zorgi pri kvalito de trinkakvo, de nutraĵoj, de higienaj kondiĉoj en bredejoj de buĉbestoj kaj buĉbirdoj kaj pri prevento (forigado de rubaĵoj).

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Higia
* Manlavado
* Necesejo
* Persona higieno
* Publika sano
* Salubrigo
* Antisepso kaj Antisepsilo


Kategorio:Scienca metodo