Rokhirako

La **Rokhirako** (*Procavia capensis*) aŭ **Kabo-klifmelo** estas unu el la kvar vivantaj specioj de la ordo Hyracoidea (klifmeloj, hirakoj), kaj la nuraj vivantaj specioj en la genro *Procavia*. Kiel ĉiuj klifmeloj, ĝi estas mezgranda (4-kg) surtere loĝanta mamulo, supraĵe simila al kobajo, kun mallongaj oreloj kaj vosto. La plej proksimaj vivantaj parencoj al klifmeloj estas la nuntempaj elefantoj kaj manatoj. La Rokhirako troviĝas en tuta Afriko kaj Proksima Oriento, en vivejoj kun rokfendetoj por eskapi predantojn. Klifmeloj tipe vivas en grupoj de 10-80 bestoj, kaj manĝas kiel grupo. Ilia plej frapa konduto estas la uzo de gardostarantoj: unu aŭ pluraj bestoj poziciiĝas en panoramejo kaj alarmkrias se alproksimiĝas predantoj.

La rokhirakoj havas nekompletan termoreguladon, kaj estas plej aktivaj en la mateno kaj vespero, kvankam ilia aktiveca modelo varias sufiĉe laŭ sezono kaj klimato.

En la plej granda parto de sia teritorio, la Rokhirako ne estas endanĝerigita, kaj en kelkaj lokoj estas konsiderita negrava plago. En Etiopio, Israelo kaj Jordanio, ili pruviĝis esti rezervujo de la parazito de la lejŝmaniozo.

## Karakteroj 
maldekstra|eta|Kranio
eta|maldekstra|La dorsglando povas esti vidita ĉi tie kiel felpeceto kun pli hela kolorigo
eta|La karakteraj piedokusenetoj
eta|Alfronta projekcio de rokhirako
[eta|La nekutimaj [incizivoj]]
La Rokhirako estas dikbaza kaj peztorsa, kaj plenkreskuloj atingas longon de 50 cm, pezantaj proksimume 4 kg, kun iometa seksa duformismo; kaj maskloj estas ĉirkaŭ 10% pli pezaj ol inoj. Ilia felo estas dika kaj grizbruna, kvankam tio varias multe inter malsamaj medioj; de malhelbruna en pli malsekaj vivejoj, al helgriza en dezertovivantaj individuoj. Rokmela grandeco (krania longo kaj humera diametro) estas rilata al precipitaĵo, verŝajne pro la efiko al preferata klifmela furaĝo.

Elstara en kaj ŝajne unika al klifmeloj estas la dorsglando, kiu sekrecias odoron uzatan por socia komunikado kaj teritoria markado. La glando estas plej klare videbla en dominaj maskloj. La Rokhirako havas elstaran paron de longaj, pintaj supraj incizivoj kiuj estas rememorigaj pri la dentegoj de elefanto, al kiu la klifmelo estas fore rilata (vidu malsupre). La antaŭpiedoj estas plandoiraj, kaj la postpiedoj duonfingroiraj. La plandoj de la piedoj havas grandajn, molajn kusenetojn kiuj estas konservataj humidaj danke al ŝvit-similaj sekrecioj. Ĉe maskloj, la testikoj estas permanente abdomenaj, alia anatomia trajto kiun klifmeloj dividas kun siaj parencoj, nome elefantoj kaj manatoj.

## Distribuo 
Rokhirakoj troveblas trans subsahara Afriko, kun la escepto de la Kongo-baseno kaj Madagaskaro. Pli granda, pli longhara subspecio estas abunda en la glaciepokaj morenoj en la alpa zono de Monto Kenjo. La distribuo daŭriĝas en nordan Alĝerion, Libion kaj Egiptujon, kaj al Proksima Oriento, kun populacioj en Israelo, Jordanio, Sirio, la araba duoninsulo kaj orienta Turkio.

## Ekologio kaj konduto 
Klifmeloj vivas en gregoj de ĝis 80 individuoj. Tiuj gregoj estas subdividitaj en pli malgrandaj grupoj konsistantaj el kelkaj familioj. Tiuj familioj konsistas el 3 ĝis 15 parencaj plenkreskaj inoj, domina masklo, kaj pluraj idoj. La domina masklo defendas kaj protektas la grupon. La masklo ankaŭ markas sian teritorion por eviti iujn ajn kverelojn.

En Afriko, klifmeloj estas predataj fare de leopardoj, egiptaj kobroj, pufvipuroj, karakaloj, likaonoj, kaj agloj. La Veroksia aglo aparte estas specialista ĉasisto de klifmeloj. En Israelo, la rokhirako estas laŭdire malofte predita de surteraj predantoj, ĉar ilia sistemo de gardostarantoj kaj iliaj fidindaj rifuĝoj disponigas konsiderindan protekton. Klifmelaj restaĵoj estas preskaŭ forestantaj de la fekaĵoj de lupoj en la Judea Dezerto.

### Manĝado kaj furaĝado 
250ra|eta|maldekstra|Klifmelo faranta maĉmovon
Klifmeloj nutriĝas el vasta gamo de malsamaj plantoj, inkluzive de kaj herboj Oni raportis, ke ili manĝas ankaŭ insektojn kaj larvojn. Ili povas vivi dum multaj tagoj sen akvo pro la humido kiun ili akiras tra sia manĝaĵo. Malgraŭ ilia ŝajne mallerta korpokonstruo, ili povas surgrimpi arbojn, kaj volonte eniras loĝejajn ĝardenojn por manĝi la foliojn de citrusoj kaj aliaj arboj.

### Reproduktado 
Rokhirakoj naskas du aŭ tri idojn post graveda periodo de 6-7 monatoj. La ido estas tre evoluinta ĉe naskiĝo kun plene malfermitaj okuloj kaj kompleta feliĝo. Idoj povas konsumi solidan manĝaĵon post du semajnoj kaj estas elmamigitaj en aĝo de dek semajnoj. Post 16 monatoj, rokhirakoj iĝas seksmaturaj, kaj ili atingas plenkreskan grandecon je tri jaroj. Ili tipe vivas proksimume dek jarojn.

### Socia konduto 
Rokhirakoj estas tre bruemaj kaj komunikemaj. Pli lastatempe, esploristoj trovis riĉan sintaksan strukturon kaj geografiajn variojn en la voĉoj de rokhiraksoj, unikaĵo en la vokaligo de mamulaj, krom primatoj, balenoj, kaj vespertoj.

La Rokhirako ankaŭ faras laŭtan gruntsonon dum ĝi movas siajn makzelojn kvazaŭ maĉante, kaj tiu konduto povas esti signo de agresemo. Kelkaj verkintoj

## Nomoj 
Ili estas konataj kiel **dassies** en Sudafriko, kaj foje **rokkunikloj** (rock rabbits). La svahilaj nomoj por ili estas **pimbi**, **pelele** kaj **ŭibari**, kvankam ĉi-lastaj du nomoj estas nuntempe rezervitaj por la arbohirakoj. La nederlanda nomo estas '''klipda'oj'*. La specio havas multajn subspeciojn, multaj el kiuj estas ankaŭ konataj kiel Rokhirako aŭ Kabo-klifmelo, kvankam la unua kutime rilatas al afrikaj specoj. En la araba, la rokhirakoj estas nomitaj الوبر ("ŭabr") aŭ طبسون ("tabsun"). En la hebrea, la rokoklifmelo estas nomita שפן סלע (*ŝafan sela*), signifanta rok-"ŝhafan", kie la signifo de *ŝafan* estas obskura, sed estas en familiara lingvaĵo utiligita kiel sinonimo por kuniklo en la moderna hebrea lingvo.

## Farmacia uzo 
Rokhirakoj produktas grandajn kvantojn de *hiraceumo* - gluiĝeca amaso el feko kaj urino kiu estis utiligita kiel sudafrika homokuracilo en la terapio de pluraj medicinaj malsanoj, inkluzive de epilepsio kaj konvulsioj. Hiraceumo nun estas "retrovita" fare de eksperimentemaj parfumistoj kiuj tinkturas ĝin en alkoholo por krei naturan bestan moskon.

## Kulturo 
Rokhirakoj estas klasifikitaj kiel nekoŝeraj en la malnovtestamenta/juda Torao. Tamen, ili ankaŭ estas inkluditaj en Proverboj 30:26 kiel unu el kelkaj rimarkindaj bestoj por esti malgrandaj sed treege saĝaj, en tiu kazo ĉar "la rokmeloj estas popoloj ne potencaj, tamen ili faras siajn hejmojn en la klifoj".

## Bildaro 

Dosiero:Dassie 2.jpg|Ripozantaj sur Tablo-Monto
Dosiero:hyrax_colony.jpg|Kolonio de klifmeloj en norda Israelo
Dosiero:Dassie southafrica.JPG|Rokhirako en la botanika ĝardeno de Pretorio (Sudafriko)
Dosiero:Collar tagged Rock Hyrax.JPG|Kolumetikedigita rokhirako, En-Gedi

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Besta Diverseco: *Procavia capensis''

Kategorio:Klifmeloj
Kategorio:Mamuloj de Afriko
Kategorio:Mamuloj de Sudokcidenta Azio
Kategorio:Bestoj priskribitaj en 1766
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Sekvencitaj genroj
Kategorio:Mamuloj de Ugando
Kategorio:Faŭno de Omano