Bilbao

[eta|350px|[Muzeo Guggenheim Bilbao]]
eta|250px|Magistratejo de Bilbao.
**Bilbao** (, ) estas havenurbo en norda Hispanio apud Biskaja Golfo ĉe rivero Nervión. Ĉefurbo de Biskajo kaj plej granda urbo de Eŭskio. En 2001, estis ĉirkaŭ 350&nbsp;000 loĝantoj.

## Historio 
Fondita en 1300 de Diego López de Haro kun foruo.

En la 19-a jarcento ĝi tre rapide kreskis, pro la malkovro de proksimaj ferminejoj, kaj la ekesto de industrio de ŝtalo en la apudaj ĉirkaŭurboj. Ĝi estis la centro de la liberala opono al la tradicia karlismo kaj suferis longan sieĝon, kiu fariĝis kvazaŭ simbolo de la progresema tendenco de la urbo.

Ĉefurbo de Eŭska Aŭtonoma Registaro (1936-1937) dum Hispana Enlanda Milito. Unu el la membroj de la registaro, Juan Gracia, antaŭe vicurbestro de la urbo, estis aktiva esperantisto.

## Demografio 
Demografia evoluo de Bilbao (1842-2010)

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:700 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:500000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1842 text:1842
  bar:1850 text:1850
  bar:1860 text:1860
  bar:1870 text:1870
  bar:1877 text:1877
  bar:1887 text:1887
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1842 from:0 till: 10234
  bar:1860 from:0 till: 17969
  bar:1877 from:0 till: 32734
  bar:1887 from:0 till: 50772
  bar:1900 from:0 till: 83306
  bar:1910 from:0 till: 93536
  bar:1920 from:0 till: 112819
  bar:1930 from:0 till: 161987
  bar:1940 from:0 till: 195186
  bar:1950 from:0 till: 229334
  bar:1960 from:0 till: 297942
  bar:1970 from:0 till: 410490
  bar:1981 from:0 till: 433030
  bar:1991 from:0 till: 372054
  bar:2001 from:0 till: 353943
  bar:2010 from:0 till: 353187

PlotData=
  bar:1842 at: 10234 fontsize:S text: 10.234 shift:(-8,5)
  bar:1860 at: 17969 fontsize:S text: 17.969 shift:(-10,5)
  bar:1877 at: 32734 fontsize:S text: 32.734 shift:(-10,5)
  bar:1887 at: 50772 fontsize:S text: 50.772 shift:(-10,5)
  bar:1900 at: 83306 fontsize:S text: 83.306 shift:(-10,5)
  bar:1910 at: 93536 fontsize:S text: 93.536 shift:(-10,5)
  bar:1920 at: 112819 fontsize:S text: 112.819 shift:(-10,5)
  bar:1930 at: 161987 fontsize:S text: 161.987 shift:(-10,5)
  bar:1940 at: 195186 fontsize:S text: 195.186 shift:(-10,5)
  bar:1950 at: 229334 fontsize:S text: 229.334 shift:(-10,5)
  bar:1960 at: 297942 fontsize:S text: 297.942  shift:(-10,5)
  bar:1970 at: 410490 fontsize:S text: 410.490 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 433030 fontsize:S text: 433.030 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 372054 fontsize:S text: 372.054 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 353943 fontsize:S text: 353.943 shift:(-10,5)
  bar:2010 at: 353187 fontsize:S text: 353.187 shift:(-8,5)

En Bilbao estas distriktoj, ekzemple Deŭsto, kaj kvartaloj.

## Ekonomio 
Post la krizo de ŝtala industrio, la urbo sin direktas al servoj (foiroj, haveno). Ĝi estas sidejo por bankoj.

## Transporto 
Estas apuda flughaveno en Loiu/Sondika (kode BIO).

Metroo de Bilbao ligas per tri linioj Bilbaon kaj la apudajn urbojn. Ĝian arĥitekturon faris Norman Foster.

Tramo (EuskoTran) ekfunkciis en 2002.

## Kulturo 
En Bilbao naskiĝis Miguel de Unamuno.

Muzeo Guggenheim Bilbao, de arĥitekturisto Frank Gehry kaj la novaj metroo kaj tramo estas simboloj de la restarigo post la krizo.

La Muzeo de Belartoj de Bilbao estas aktuale unu el la ĉefaj muzeoj de la tuta lando. Ĝiaj ĉefaj trajtoj estas ties amplekso kronologie konsiderita, kiu kovras el la 13-a jarcento ĝis aktuale, kaj la granda diverseco de artaĵoj kiuj estas tie enhavitaj.

Ĝi estas la urbo de futbalteamo Athletic Club Bilbao.

## Ĝemelurboj 
*  Bonaero, Argentino (1992).
*  Bordozo, Francio (2006).
*  Medellín, Kolombio (1998).
*  Pittsburgh, Usono.
*  Qingdao, Ĉinio (2006).
*  Rosario, Argentino (1988).
*  San Adrián de Besós, Hispanio (kun la kvartalo de Ibaiondo/San Adrián).
*  Tbiliso, Kartvelio.

## Esperanto en Bilbao 
eta|dekstra|Reklama bildkarto el 1910
Grupo Esperantista de Bilbao estis fondita je la 20-a de majo de 1906.

En 1908 la Esperantistoj de Bilbao publikigis dum iuj monatoj litografite revuon "Bilbao Esperantista".
Inter 1909 kaj 1912, oni eldonis revuon "Nova Sento".
De januaro de 1912 ĝi rolis oficialan organon de Hispana Asocio por propagando de Esperanto, postsekvante Gazeton Hispanan.

En 1911, aperis Montara Grupo Esperanto.

En 1924, Bilbao gastis por 2-a Kongreso Iberiko-Esperantista kaj 4-a Hispana Kongreso de Esperanto.

En 1935 Teodoro Elizondo verkis "Esperanto Giltza" (eŭsklingva versio de Ŝlosilo de Esperanto), kun 2100-eran vortaron eŭskan-Esperantan.

Post la Hispana Enlanda Milito, esperantismo restis kaŝe aŭ malaperis. Tamen, en 1953 oni laŭleĝigis la "Grupo Esperantista de Bilbao", kaj Bilbao ejis la 14-an Hispanan Kongreson de Esperanto.

En 1956, Grupo Esperantista de Bilbao festis sian oran jubileon.

En 1966, Bilbao ejis la 27-an Hispanan Kongreson de Esperanto kaj inaŭguris strato kun la nomo "Esperanto".

En 1968, okazis la 6-a Internacia Geografia Semajno.

En 1969 Julio J. Juanes sukcesis eldoni lernolibron "Método Bilbao" por elementaj Esperanto-kursoj.

En 1971, membroj de la loka Esperanto-asocio surscenigis la originalan teatraĵon "La Tago kiam Karla venis", de Julio J. Juanes.

En 1973, okazis 5-a Franca-Hispana Esperantista Renkontiĝo.

En 1981, oni festis la 75-jaran Jubileon de la fondo de Grupo Esperantista de Bilbao. Okazis Internacia Esperantista Renkontiĝo.

En 1989, Bilbao ejis la 49-an Hispanan Kongreson de Esperanto. La Biskaja Deputitaro eldonis turisman broŝuron trilingvan (eŭska-hispana-Esperanta) pri Bilbao.

Inter 1991 kaj 1992, oni eldonis la diskonigan revuon priesperantan "Internacia Lingvo", dulingve (hispane kaj eŭske).

Inter 1993 kaj 1994, oni eldonis la soci-kulturan revuon pri Eŭskio, Esperantlingve, "Eŭska Kverko".

En 1999, oni eldonis la trilingvan (Esperante - hispane - eŭske) libron "Omaĝe al Aldecoa", enhavanta du rakontojn de la vitoria aŭtoro. Ankaŭ estis eldonita "Memoraĵoj de Eŭska Bovino". Ĝi estas la unua romano Esperanten tradukita el la Eŭska. La originalo estas la libro de Bernardo Atxaga "*Behi euskaldun baten Memoriak*".

En 2001, okazas la unua oficiala kurso de Esperanto en la Eŭskia Universitato.

En 2002, oni eldonis la romanon "La Baptofilino", verkita de Jon Mirande. La tradukon el la Eŭska, "*Haur Besoetakoa*", faris bilbaano Joxemari Sarasua.

Inter 25-a kaj 29-a de aŭgusto de 2004, okazis kongreso de Eŭropa Esperanto-Unio.

## Konataj urbanoj 
En Bilbao interalie naskiĝis
* Luis Bayón Herrera (1889-1956), hispana filmreĝisoro 

## Vidu ankaŭ 
* Katedralo de Bilbao
* Domo Arróspide (Bilbao)
* Domo Montero (Bilbao)
* Nova Placo (Bilbao)
* Bilbao (metroo de Madrido)
* Funikularo de Artxanda
* Tramtransporto en Bilbao
* Proksimaĵoj Bilbao
** Ametzola (stacidomo)
** Autonomía (stacidomo)
** Basurto Hospital (stacidomo)
** Bilbao-Abando (stacidomo)
** Bilbao-La Concordia (stacidomo)
** Kastrexana (stacidomo)
** La Peña de Bilbao (stacidomo)
** Miribilla (stacidomo)
** Olabeaga (stacidomo)
** San Mamés (stacidomo)
** Santa Águeda (stacidomo)
** Zabalburu (stacidomo)
** Zorrotza (stacidomo)
** Zorrotza-Zorrozgoiti (stacidomo)
* Metroo de Bilbao
** Abando (metrostacio)
** Basarrate (metrostacio)
** Bolueta (metrostacio)
** Deustu (metrostacio)
** Indautxu (metrostacio)
** Matiko (metrostacio)
** Moyua (metrostacio)
** Otxarkoaga (metrostacio)
** San Ignazio (metrostacio)
** Santimami-San Mamés (metrostacio)
** Santutxu (metrostacio)
** Sarriko (metrostacio)
** Txurdinaga (metrostacio)
** Uribarri (metrostacio)
** Zazpikaleak-Casco Viejo (metrostacio)
** Zurbaranbarri (metrostacio)
* Bilbao (filmo)

## Eksteraj ligiloj 
* Magistrato de Bilbao
* Grupo Esperantista de Bilbao.
* Esperanta Grupo de Bilbao
* Juan Gracia kaj la historio de la vaska laborista movado
* Bilbao (Vizcaya)  en hispanlingva *Enciclopedia Libre*.

Kategorio:Hispanaj provincaj ĉefurboj

Kategorio:Municipoj de Biskajo
Kategorio:Etapaj urboj de Tour de France