Algazelo

[eta|dekstra|250px|Harunijah () strukturo en [Tus (Irano)|Tus, Irano, nomita laŭ Harun al-Raŝid, nome maŭzoleo de Al-Ghazali supozeble situantas ĉe la enirejo de tiu monumento.]]
[alt=Mausoleum of Al-Ghazali covered in a tin roof|eta|Maŭzoleo de Al-Ghazali en [Tuso, apud la tombo de la persa poeto Ferdousio. La maŭzoleo estis malkovrita en la 1990-aj jaroj post esti perdita dum multaj jarcentoj kaj ankoraŭ restas forgesita.]]
**Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ghazālī** (1058–1111) (persa lingvo: ابو حامد محمد ابن محمد الغزالی), aŭ **Algazelo** en Esperanto, naskiĝis kaj mortis en Tuso (Ĥorasano) en Persio. Li estis islama teologo, juristo, filozofo, astronomo, mistikulo, kaj restas unu el la plej konataj pensistoj de Sunaismo. Li estis persa deveno.

Kelkaj islamanoj konsideras lin Muĝadido, tio estas renoviginto de la religio kiu, laŭ la profeta hadito, aperas unufoje ĉiun jarcenton por restaŭri la fidon de la Ummao (nome "la Islama Komunumo"). Liaj verkoj estis tiom laŭditaj de liaj samtempuloj ke al-Gazelo ricevis premie la honoran titolon "Pruvo de Islamo" (*Huĝĝat al-Islām*).

Al-Gazelo kredis, ke la Islama spirita tradicio estas mortanta kaj ke la spiritaj sciencoj instruitaj de la unua generacio de islamanoj estis forgesita. Tio rezultis en sia granda verko titolita *Iḥjā’ ‘ulūm ad-dīn* ("La revivigo de la religiaj sciencoj"). Inter liaj aliaj verkoj, la *Tahāfut al-Falāsifa* ("La nekohereco de la filozofoj") estas grava markilo en la historio de filozofio, ĉar ĝi antaŭenigis la kritikon de la scienco el Aristotelo disvolvigita poste en la 14a-jarcenta Eŭropo.

Li estas konsiderata pioniro de la metodoj de dubado kaj skeptikismo. En *La nekohereco de filozofoj*, li ŝanĝis la direkton de frua islama filozofio, formovante ĝin de islama metafiziko influita de helena filozofio, al filozofio bazita de kaŭzo kaj efiko determinita de Dio aŭ anĝeloj.

## Biografio 
La supozata dato de la nasko de Algazelo, havigita de Ibn al-Ĝaŭzi, estas 450 de la IK (nome 1058/9).
Modernaj kalkuloj metas ĝin en 448 IK (1056/7), sur la bazo de kelkaj asertoj de la korespondado kaj membiografio de Algazelo. Ĉiuokaze estas ĝenerale akceptita ke li estis islama fakulor, juristo, raciisma kaj spiritisma de Persia deveno. Algazelo naskiĝis en Tabaran, urbo de la distrikto de Tuso, Ĥorasano (nune parto de Irano),

Lia familio estis sunaisma kaj de intelekta tradicio, do ĝi preparis Algazelon kaj lian pli junan fraton al religia studado. Lia patro, persa, Travivinte en Damasko, Jerusalemo, kun vizito al Medino kaj Mekko en 1096 kaj al aliaj urboj dum 11 jaroj, li revenis al Tuso, parte retiriĝinte kun sufiismaj mistikemuloj; tie li pasigis la venontajn kelkajn jarojn en '*uzla* (enfermiteco). Tiu enfermiteco konsistis en evito el ajna instruado je publikaj institucioj, sed li daŭre publikigis, ricevis vizitantojn kaj ja instruis en la "zaŭija" madraso kaj en la "ĥankaho" (Sufiisma monaĥejo) kiun li estis konstruiginta.

En 1106 Algazelo akceptis la inviton fare de Faĥr al-Mulk (la filo de Nizam al-Mulk kaj tiutempe la veziro de la selĝuka sultano Ahmad Sanĝar) kaj ekinstruis en *madrasa* Nizamija en Nejŝaburo. Travivinte tempon, kiun eblas nomi spirita krizo, li manifestis sian novan religian komprenon. Tamen li rifuzis la rektorecon de la altlernejo en 1110 el la granda veziro de la Selĝuka Sultano Muhammad la 1-a. Nelonge antaŭ sia morto la filozofo revenis en Tuson. Laŭ 'Abd al-Ghafir al-Farisi, li havis kelkajn filinojn, sed ne havis filojn. Algazelo ricevis el tio multajn titolojn kiel *Ŝaraf ul-Aʾimma* (), *Zajn ud-dīn* () kaj *Ḥuĝĝat ul-Islām* ().

Li estis konsiderata kiel ŝlosila membro de la influa Aŝariisma skolo de la frua Islama filozofio kaj la plej grava kontraŭanto de la Mutazili-anoj. Tamen, li elektis ioman diferencan sintenon en komparo kun la Aŝariismanoj. Liaj kredoj kaj pensoj diferencas en kelkaj aspektoj el la ortodoksa Aŝariisma skolo..

Algazelo konis verkojn de antikvaj filozofoj, sed ne akceptis ilin pro ilia nekredo, kvankam ili vivis longe antaŭ la heĝiro. Tamen li okupiĝis pri la teorio de la greka kaj barata atomismo kaj asertis, ke atomoj estas la sola daŭrema substanco en la universo.

## Influo 
[eta|dekstre|*Santo Tomás de Aquino* (1650), de [Bartolomé Esteban Murillo|Murillo. Olepentraĵo sur tolaĵo. 96x68 cm.]]
Algazelo havis gravan influon sur kaj islamaj filozofoj kaj kristanaj mezepokaj filozofoj. Margaret Smith skribas en sia libro *Al-Ghazali: The Mystic* (Londono 1944): "povas ekzisti sendube ke la verkoj de al-Ghazali estus inter la unuaj se temas pri altiri la atenton de tiuj eŭropaj akademiuloj" (paĝo 220). Tiam ŝi emfazas, "La plej grandan el tiuj kristanaj verkistoj kiuj estis influitaj fare de Algazelo estis Sankta Tomaso de Akvino (1225-1274), kiu faris studon de la arabaj verkistoj kaj konfesis sian ŝuldoŝarĝon al ili. Li studis ĉe la Universitato de Napolo kie la influo de araba literaturo kaj kulturo estis superrega tiutempe." Krome, la intereso de la Akvinano en islamaj studoj povus esti atribuita al la enfiltriĝo de "Latina Averoismo" en la 13-a jarcento, precipe ĉe la universitatoj kaj altlernejoj de Parizo.

La influo de Al-Ghazali estis komparita kun la verkoj de Tomaso de Akvino en kristana teologio, sed la du malsamis multe laŭ metodoj kaj kredoj. Dum Algazelo malaprobis ne-islamajn filozofojn kiaj ekzemple Aristotelo kaj vidis konvulsion por forĵeti sian instruon surbaze de sia "malfido", Tomaso de Akvino ampleksis ilin kaj integrigis malnovgrekan kaj latinan pensaron en siaj propraj filozofiaj skribaĵoj.

Algazelo ankaŭ ludis tre gravan rolon en integrado de sufiismo kun ŝariaho. Li ankaŭ estis la unua se temas pri prezenti formalan priskribon de sufiismo en siaj verkoj. Liaj verkoj ankaŭ fortigis la statuson de sunaismo kontraŭ aliaj skoloj. La Batinite (Sepimamismo) aperis en persaj teritorioj kaj akiris pli kaj pli da potenco dum la periodo de Algazelo, kiam Nizam al-Mulk estis murdita fare de la membroj de Ismailidoj. Algazelo forte malaprobis ilian ideologion kaj skribis plurajn librojn pri kritiko de Baatinjas, kiu signife malfortigis ilian statuson.

## Verkoj 
En letero al sultano Ahmad Sanĝar Algazelo, maljuna, skribis, ke liaj libroj estas pli ol 70; nun oni atribuas al li ĝis pli ol 400, sed laŭ strikta vidpunkto nur ĉirkaŭ 60 estas cente atribuendaj. Filologoj analizis ilin, sed estas malfacile konstati, kiuj estas aŭtentikaj.

Superrigardon pri lia verkaro donas la ruslingva retejo *sufizm*.

### Sufiismo 
eta|250px|Malnova paĝo de *La reviviĝo de la sciencoj pri kredo* kun marĝenoj.
* *La reviviĝo de la sciencoj pri kredo*, 1096–1097 (*Ihija ulum ad-Din*, ). Alia de la ĉefaj verkoj estas ''Ihija' ulum al-Din* aŭ *Ihija' ulumiddin* (*La reviviĝo de la religiaj sciencoj*). Ĝi kovras preskaŭ ĉiujn fakojn de Islamaj sciencoj: fikho (Islama jurisprudenco), kalam (teologio) kaj sufiismo. Ĝi enhavas kvar ĉefajn sekciojn: *Agoj de adorado'' (Rub' al-'ibadat), *Normoj de ĉiutaga vivo* (Rub' al-'adatat), *Vojoj al perdo* (Rub' al-muhlikat) kaj *Vojoj al savo* (Rub' al-munĝijat). La *Ihija* iĝis la plej ofta deklamita islama teksto post la Korano mem kaj la hadito. Ties granda atingo estis porti ortodoksan sunaisman teologion kaj sufiisman mistikismon kune en utila, kompleta gvido al ĉiu aspekto de la islamaj vivo kaj morto. La libro estis bone ricevita de la islamaj fakuloj kiel Naŭaŭi kiu asertis, ke: "Ĉiuj libroj de Islamo estas perdeblaj, escepte nur la Ihija; oni povis simple anstataŭigi ilin ĉiujn." Algazelo reverkis *La reviviĝo de la religiaj sciencoj* en persa por atingi pli grandan publikon; li publikigis tiun libron sub la titolo *La eliksiro de feliĉo*. Eltiraĵoj  Eltiraĵoj 
* *La eliksiro de feliĉo* (*Kimija-je sa’dat* Persa lingvo, ) Elektaĵo 
* *La niĉo de lumo*. Ekspliko de hadito pri sepdek mil ŝirmiloj (*Miŝkat al-anvar*) http://www.sufizm.ru/lib/gasali/hadiszaves/ 

### Filozofio 
* Intencoj de filozofoj 1094, (*Makasid al-falasifa*, ), La parafrazo de la filozofo Aviceno.
:La origina plano de Algazelo estis dividi ĉi tiun verkon en tri partojn: en la unua estu prezento de la teorioj kaj tezoj de la filozofoj, en la dua li planis skribi kritikon de la tezoj de la filozofoj kontraŭantaj la Islamon (ĉi tiu dua parto iĝis la sendependa verko *Tahāfut al-falāsifa*) kaj fine en la tria parto li volis prezenti sian propran filozofion pri la Islamo (pri ĉi tiu lasta parto oni ne scias, ĉu li vere verkis ĝin, ĉar pri ĝia ekzisto ne estas certeco). La ĝenerala intenco de la verko estas refuti la grek-devenan filozofion defendatan de Aviceno kaj Alfarabio.

* **Memrefuto** aŭ **Nekohereco de filozofoj** (*Tahāfut al-falāsifa*, )
:En ĉi tiu verko, latine nomita *destructio philosophorum*, li prezentas sian skeptikisman krizon kaj atakas la filozofojn ĝenerale kaj Avicenon speciale. La verko provokis Ibn-Ruŝd-on al repliko laŭlinia en sia verko *Tahāfut al-tahāfut* (la nekohereco de la nekohereco, aŭ, la detruo de la detruo;  *destructio destructionum*).

Tiu verko markis gravan mejloŝtonon en la Islama epistemologio. La renkonto kun skeptikismo kondukis Algazelon al akcepto de ia formo de teologia okazismo, aŭ al la kredo ke ĉiuj kaŭzaj aferoj kaj interagadoj estas ne la produkto de materiaj konjunkturoj sed anstataŭe la tuja kaj certa Volo de Dio. En la venonta jarcento ja Ibn-Ruŝd skizis longan malakcepton de la *Nekohereco* de Algazelo titolita *la nekohereco de la nekohereco*; tamen, la epistemologia fluo de la Islama pensaro jam estis metita. Algazelo montris kiel ekzemplo de la iluzio de sendependaj leĝoj de kaŭzo la fakton ke kotono brulas kiam venas en kontakto kun fajro. Kvankam ĝi povus aspekti kvazaŭ natura leĝo funkcianta, tio okazis ĉiam kaj ĉiufoje nur ĉar Dio deziris, ke tio okazos — la okazaĵo estis "rekta produkto de dia interveno kiel ajna plia atento okazanta miraklon". Averroes, kontraste insistis je tio ke kvankam Dio kreis la naturan leĝon, homoj "povus pli utile diri, ke fajro okazigis la kotonbrulon — ĉar la kreitaĵaro havas modelon kiun tiu povas sekvi."

La *Nekohereco* markis ankaŭ gravan mejloŝtonon en Islama filozofio pro sia arda malakcepto de Aristotelo kaj Platono. La libro direktis sin al la *falasifa*, svage difinita grupo de Islamaj filozofoj el la 8a al la 11a jarcentoj (ĉefe inter ili Aviceno kaj Al-Farabi) kiuj venis intelektule el la Antikvaj Grekoj. Tiu longdaŭra polemiko ricevis multajn kritikojn. La priislama usona profesoro George Saliba en 2007 argumentis, ke la malaltigo de la scienco en la 11a jarcento estis subkomprenita, indikante al la kontinuaj progresoj, partikulare en astronomio, tiom malfrue kiom ĝis la 14a jarcento. Aliflanke la siridevena usonano Hassan Hassan en 2012 argumentis, ke ja kvankam la scienca pensaro en Islamo estis subpremita en la 11a jarcento, la kulpa persono estis ne Algazelo mem sed la Sultano Nizam al-Mulk.

* Kriterioj de scio en la arto de logiko (*Mi‘jar al-‘ilm fi fan al-mantiq*, )

### Teologio 
[eta|Lasta paĝo de Algazela membiografio *Al-Munkid min al-dalal* ĉe MS Istanbul, Ŝehid Ali Paŝa 1712, date laŭ islama kalendaro 509 ([A. D. 1115-1116).]]
* *Liberigo el eraro* de 1108 (*Al-Munkid min al-dalal*, ). La membiografio kiun Algazelo verkis ĉirkaŭ la fino de sia vivo, nome *Liberigo el eraro* ( *al-munqidh min al-ḍalāl*) estis konsiderata verko de granda gravo. En ĝi, Algazelo rakontas kiel, post la eliro de krizo de epistemologia skeptikismo pere de "lumo kiun Dio sendis al mia brusto ... nome ŝlosilo de plej el la sciaro," li studis kaj kontrolis la argumentojn de kalam, de la Islama filozofio kaj de Ismailismo. Kvankam aprezante tion kio estas valida en la unuaj du el tiuj, almenaŭ, li determinis, ke ĉiuj el tiuj tri alproksimiĝoj estis netaŭgaj kaj trovis lastan valoron nur en la mistika sperto kaj enrigardo (nome stato de profetio aŭ *nubuŭa*) kion li atingis kiel rezulto de postaj praktikoj de Sufiismo. William James, en *Varieties of Religious Experience*, konsideris la membiografion grava dokumento pro "la pure literatura studento kiu dezirus atingi la internecon de religioj krom la kristana" pro la malabundo de registritaj personaj religiaj konfesoj kaj membiografia literaturo el tiu periodo ekster la kristana tradicio.
* La meza vojo de teologio 1095 (*Al-iktisad*, )
* La letero el Jerusalemo, 1097 (*al-Risala al-Kudsija*)
* Kvardek ĉapitroj pri la principoj de la kredo (*Kitab al-arbajin fi usul al-din*)
* *Mizan al-‘amal*, 1095 ()
* La kriterioj de la diferencigado de islamo de herezaj doktrinoj (Maskita malfeliĉo), (*Fajsal al-tafrik bajna al-islam va al-zandaka*, )

### Ŝario (islama juro) 
* La fundamentoj de islama juro, 1109 (*al-Mustasfa min ’ilm al-usul*, *المستصفى من علم الأصول*)
:Ĉi tiu libro estas konsiderata unu el la kvar fundamentaj verkoj pri islama juro.

### Logiko 
* *La normiga mezuro de sciaro*, 1095, *Mi’jar al-’ilm*
* La veraj pesiloj, 1096, (*Al-Kustas al-Mustakim*, )
* ''Mihakk al-nazar f'l-mantik'', 1095, ()

### Aliaj verkoj 
* ()
* ()
* ()
* ()
* ()
* ()
* ()
* ()

## Referencoj
## Literaturo
* Haque, Amber (2004), "Psychology from Islamic perspective: contributions of early Muslim scholars and challenges to contemporary Muslim psychologists", Journal of Religion & Health 43 (4): 357–377, doi:10.1007/s10943-004-4302-z
* Savage-Smith, Emilie (1995), "Attitudes toward dissection in medieval Islam", Journal of the History of Medicine and Allied Sciences 50 (1): 67–110, doi:10.1093/jhmas/50.1.67, PMID 7876530
* Laoust, H: La politique de Gazali, Paris 1970
* Campanini, M.: Al-Ghazzali, in S.H. Nasr and O. Leaman, History of Islamic Philosophy 1996
* Campanini, Massimo, Ghazali, in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. ISBN 1-61069-177-6
* Watt, W. M.: Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali, Edinburgh 1963
* Zwemer, S. M. A Moslem Seeker after God, New York 1920
* Nakamura, K. Al-Ghazali, Encyclopedia of Philosophy
* Dougan, A. The Glimpse, A study of the inner teaching of the Mishkat al-Alwar (The Niche for Lights) by Abdullah Dougan ISBN 0-9597566-6-3

## Tradukfonto 
Kategorio:Persaj filozofoj
Kategorio:Islamaj filozofoj
Kategorio:Iranaj verkistoj
Kategorio:Arabaj verkistoj
Kategorio:Perslingvaj verkistoj