Endanĝerigataj lingvoj

**Endanĝerigataj lingvoj** aŭ **minacataj lingvoj** estas lingvoj kiuj riskas ne plu esti uzataj. Se lingvo perdas ĉiujn siajn indiĝenajn parolantojn, ĝi iĝas mortinta lingvo. La nombro de lingvoj en la mondo ne estas vere konata. Taksoj varias depende de multaj faktoroj. Michael E. Krauss taksis ke ekzistas proksimume 6000 lingvoj en aktiva uzo en 2007.
Tiu nuntempa takso devas esti tre proksimuma. Michael E. Krauss raportis en 2007: " La tutmonda sumo, kiun mi uzas, estas 6000 ekzistantaj lingvoj, konvena ronda cifero kiu hazarde estas unu milionono de la homa popolnombro, speco de mez-figuro. . . . "

UNESKO, multe influita fare de Michael Krauss kaj Stephen Wurm, adoptis la rondan ciferon 6000 kaj la kriterion "nova parolanto" provante difini endanĝeritajn lingvojn.

Kelkaj ciferoj :

* 50% de la lingvoj riskas malaperi
* En ĉiu dusemajna periodo malaperas po unu lingvo
* Se nenio estas farita, 90% de la lingvoj malaperos dum la 21-a jarcento

## Mortemaj lingvoj 
Krauss difinis lingvon *sekura* se infanoj verŝajne parolos ĝin en 100 jaroj; *endanĝerigata* se infanoj verŝajne ne parolos ĝin en 100 jaroj; kaj *mortema* se infanoj ne parolas ĝin nun. Li taksas ke 15-30% (aŭ 900-1800) da lingvoj estas mortemaj. Ili pli kaj pli partoprenas la monsistemon, kaj pli uzas la nacian lingvon. Tamen la nacia registaro insistas ke ili monpagu impostojn, do ili devas labori por mono aŭ vendi produktojn por mono. En la realo la ŝanĝo estas deviga. Tio okazis al indiĝenoj en Sudameriko kaj en Havajo en la 19a jarcento kaj daŭras nun en multaj evoluantaj landoj. Ĉiuj lingvoperdoj okazas pro ŝanĝoj en la homa medio.

## Identigi endanĝeratajn lingvojn 
Dum ekzistas neniu senduba sojlo por identigi lingvon kiel endanĝera, tri ĉefaj kriterioj estas utiligataj kiel gvidlinioj:
# La nombro da nuntempe vivantaj parolantoj.
# La averaĝa aĝo de indiĝenaj kaj/aŭ fluaj parolantoj.
# La elcento de la plej juna generacio akiranta esprimkapablon per la specifa lingvo.

Iuj lingvoj, ekzemple tiuj en Indonezio, povas havi dekojn da miloj da parolantoj sed povas esti endanĝeraj ĉar infanoj jam ne lernas ilin, kaj parolantoj ŝanĝadas utiligi la nacian lingvon, la indonezian, (aŭ lokan malajan variaĵon) anstataŭ lokaj lingvoj.

En kontrasto, lingvo kiu havas nur 100 parolantojn eble estos konsiderata vere vivanta se ĝi estas la ĉefa lingvo de komunumo, kaj estas la unua (aŭ sola) lingvo de ĉiuj infanoj en tiu komunumo (la plej multaj el Andaman-lingvoj, nun parolataj).

Asertante ke "lingva diverseco estas esenca al la homa heredaĵo," la Ad Hoc Expert Group (porokaza spertula grupo) de UNESKO pri Endanĝeraj Lingvoj proponis ĉi tiun difinon de endanĝera lingvo: ". . . kiam ĝiaj parolantoj ĉesas uzi ĝin, uzas ĝin en ĉiam malpliiĝanta nombro da komunikaj fakoj, kaj ĉesas pludoni ĝin de ĉiu generacio al la posta. Tio estas, ekzistas neniuj novaj parolantoj, plenkreskuloj aŭ infanoj. "

La Ruĝa Libro de Endanĝeraj Lingvoj de UNESKO uzas la klasifikon: "potenciale endanĝera", "endanĝera" kaj "grave endanĝera".

## Kial io estas farinda 
Iuj opinias ke aliaj problemoj, ekzemple elimini malreĉecon aŭ protekti la ĉirkaŭaĵon, estas pli urĝaj bezonoj ol la konservado de lingvoj. Nettle kaj Romaine

Por revivigi endanĝeritajn lingvojn necesas potencigi la parolantojn de tiuj lingvoj kaj helpi ilian daŭrigeblan evoluadon kaj konservi iliajn ĉirkaŭaĵon kaj kulturon..

## Bibliografio 
 Hagège, Claude, *Halte à la mort des langues*, Odile Jacob, Paris, 2000

 Harrison, K. David. (2007) ''When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge*. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.

 Makaj, Garvan (2011) *Ĉu gravas, se lingvoj mortas?* recenzo de la verko de Harrison, *Monato* ISSN 0772-456 X, majo, p25-6.

 Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. (2000) *Vanishing Voices: the extinction of the world's languages* New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-513624-1 (cloth) ISBN 0-19-515246-8 (pbk).

## Vidu ankaŭ 
* Lena Herzog
* The Linguists (filmo)
* Lingva revivigo
* Lingvodokumentado
* Instituto por la akcelo de endanĝeritaj lingvoj
* Terralingua
* Lingvaj rajtoj
* Lingva imperiismo
* Minoritata lingvo
* Mortinta lingvo diskutas la kialojn por malapero de lingvoj
* Lingvopolitiko

## Eksteraj ligiloj 
* ,  kaj  Programo de Unesko por savi la endanĝerigatajn lingvojn
* (angle) Enkonduko: Tradukado kaj minoritatoj, malpli uzataj kaj malpli tradukitaj lingvoj kaj kulturoj 
* (angle) *Last Whispers (Lastaj flustroj):''

## Referencoj 
Kategorio:Lingvo
Kategorio:Unesko
Kategorio:Lingvoj
Kategorio:Endanĝerataj lingvoj