Esplora universitato

[eta|[Universitato Johns Hopkins|Johns Hopkins Universitato en Baltimore, Marilando (Usono) fondita en 1876, estas konsiderata la unua esplora universitato en Usono.]]
[eta|[Wilhelm von Humboldt (1767–1835) respondecis por la Humbolda modelo de supera edukado.]]
**Esplora universitato** (angle: *Research university*), ankaŭ **esploruniversitato** aŭ **esplorintensa universitato** estas universitato en kiu esploro estas intensa kaj centra parto de ties misio. Ili estas la plej gravaj ejoj kie okazas produktado de scioj, kune kun "intergeneracia transdono de scioj kaj la atestado de nova scio" pere de premiado de doktorecaj gradoj. Ili povas esti publikaj aŭ privataj kaj ofte havas bone konatajn marknomojn.

Tutmonde, esploraj universitatoj estas ĉefe publikaj institucioj, dum en kelkaj landoj kiel Usono kaj Japanio ankaŭ havas renomajn privatajn esplorajn instituciojn.

Institucioj de supera edukado kiuj ne estas esploraj universitatoj aŭ ne alstrebas tian titolon, kiel liberartaj kolegioj, male pli emfazas la studentan instruadon aŭ aliajn flankojn de supera edukado kaj kies fakultataj membroj sentas sin sub malpli da premo eldoni aŭ perei (angle: *publish or perish*).

## Historio 
Esploraj universitatoj estis esencaj por la establo de usona hegemonio je la fino de la 20-a jarcento. Plej grave, la universitatoj Berkeley, Chicago, Columbia kaj Princeton rekte partoprenis en la kreado de la unuaj nukleaj armiloj (la Projekto Manhattan). Cetere ke, la universitatoj Columbia kaj Harvard estis instrumentaj en la frua evoluigo de la usona filmindustrio (Hollywood), MIT kaj Universitato Stanford estis gvidantoj en la konstruo de la usona militista industria komplekso kaj en la evoluigo de artefarita intelekto (AI). La universitatoj Stanford kaj Berkeley ludis centran rolon en la evoluigo de Silicon Valley.

Depost la 1960-aj jaroj, usonaj esploraj universitatoj, precipe la eminenta usona sistemo de publikaj esploraj universitatoj, la Universitato de Kalifornio, servis kiel modeloj por esploraj universitatoj ĉirkaŭ la mondo. Havante unu aŭ pli da universitatoj bazitaj sur la usona modelo (inkluzive de la uzo de la angla kiel lingvafrankao) estas konsiderata kiel insigno de "socia progreso kaj moderneco" por multaj nuntempaj nacio-ŝtatoj. La daŭriganta superregado de la usonanoj en la frua 21-a jarcento devigis iliajn eŭropajn kolegojn alfronti urĝan reformon por eviti  ke tiuj "servu kiel altnivelan formon de altlernejoj por allogi studentojn al la plej bonaj usonaj universitatoj."

La Ligo de Eŭropaj Esploraj Universitatoj (angle *League of European Research Universities*, LERU, france *Ligue européenne des universités de recherche*) estas asociiĝo de esploraj universitatoj en Eŭropo fondita en 2002.

## Trajtoj 
John Taylor, profesoro ĉe la Universitato de Liverpool, difinas la kernajn trajtojn de sukcesaj esploruniversitatoj tiel:

* "Ĉeesto de pura kaj aplikata esploro"
* "Liverado de esploro-gvidata instruado"
* "Multaj akademiaj disciplinoj"
* "Alta proporcio de postbakalaŭraj esploraj programoj"
* "Altaj niveloj de ekstera enspezo"
* "internacia perspektivo"

Raporto (2022) de la *National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine* difinis esplorajn universitatojn en la usona kunteksto kiel universitatoj kiuj alte taksas valorojn de intelekta libereco, iniciatemo kaj kreivo, eminenteco (*excellence*) kaj malfermiteco.

## Referencoj 
Kategorio:Tipoj de universitatoj kaj altlernejoj
Kategorio:Altnivela edukado