open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Biharo

**Biharo** ( ) estas Barato-subŝtato en la orienta valo de Gango. 

Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La ĉefurbo estas Patnao. 

La lando Nepalo estas norde, kaj je la aliaj flankoj de Biharo estas la barataj subŝtatoj Utar-Pradeŝo (okcidente), Ĝharkhando (sude), kaj Okcidenta Bengalo (oriente). 

La hindia kaj la urdua estas la oficialaj lingvoj en Biharo. El la biharaj lingvoj, la plej grandaj lingvoj uzataj estas la angika, bhojpura, magadha kaj maithila. Ĉi-lasta estas unu el la 22 oficialaj lingvoj de la lando. Biharo konsistas el 38 distriktoj. Ĝi estas antikv-historie riĉa, sed ankaŭ nuntempe unu regiono kie multas mizeruloj kaj ankaŭ akras kaj ofte perfortas socipolitikajn kontraŭadojn.
eta|maldekstra|Vido al Patnao

## Historio 
La regiono de Biharo pratempe nomiĝis Magadha, kaj en ĝi floris, interalie, du grandaj imperioj de Barato: la Maŭrja imperio (321-184 a.K.) kaj la imperio Gupta (280-550 p.K.). La fama reĝo Aŝoka estis la nepo de la fondinto de la imperio Maurya. Biharo estis ankaŭ la lulilo de la religioj budhismo kaj ĝajnismo. Gautama Budho atingis sian vekiĝon en la bihara urbo Gaja, kaj Mahavira naskiĝis en la urbo Vaishali.

## Geografio 
La tuta areo de Biharo (21°-58'-10" N ~ 27°-31'-15" N latitudoj kaj inter 82°-19'-50" E ~ 88°-17'-40" E longitudo) estas ĉirkaŭ 94.163&nbsp;km². Biharo estas dividita en du malsamajn duonojn per la rivero Gango, kiu fluas de okcidento al oriento. La aliaj riveroj en la gubernio estas Son, Budhi Gandak, Chandan, Orhani kaj Falgu. La arbara areo estas ĉirkaŭ 6.764,14&nbsp;km², kiu estas 7,1% de geografia areo. La centraj partoj de la Biharo havas multajn montetojn, ekz. la montetojn Rajgir [raĝgir].

## Urbegoj kun loĝantarnombro 
* Patnao 
* Gaja (Barato) 
* Bagalpur 
* Muzaffarpur 
* Bihar Ŝarif 
* Darbhanga 
* Purnia 
* Sasaram 
* Arrah 
* Begusaraj 
* Katihar 
* Bettiah 
* Monger 
* Ĉapra 
* Danapur 
* Madhubani 
* Saharsa 
* Haĝipur 
* Dehri 
* Sivan 
* Navada 
* Motihari 
* Lakhisaraj 
* Bagaha 
* Sitamarhi 
* Kiŝanganĝ 
* Ĝehanabad 
* Buksar 
* Aŭrangabad (Biharo)  

* Vajŝalio
* Bodgajo

## Strukturo de pli gravaj urboj en Bihar 
### Vidindaĵoj 
* Pilgrimejo Bodgajo

## Klimato 
Decembro kaj januaro estas la vintraj monatoj (ĉ. 5-10 C). Aprilo-junio estas la somero (ĉ. 35-40 C). Junio-septembro estas la pluvsezono.

## Famuloj 
* Mahaviro

## Vidu ankaŭ 
* Agra reformo
* Imperio Gupto
* Budho
* Universitato Nalando
* Sarnato
* Kasto
* Naksalitoj

## Eksteraj ligiloj 
* detala mapo en oficiala registara TTT-ejo 
* http://www.biharonline.gov.in 

Kategorio:Biharo
Kategorio:Ŝtatoj de Barato
Novkoloniismo

[eta|[Kwame Nkrumah (bildigita sur sovetia poŝtmarko) estis ganaa politikisto, kiu kreis la esprimon "novkoloniismo"]]
**Novkoloniismo** estas aldona nomo por la kapitalisma monda ekonomia sistemo, kiu post la disfalo de koloniecaj rilatoj klopodas teni malriĉajn landojn en ekonomia dependeco de aliaj landoj.

La termino Novkoloniismo estis uzita por aludi al vario de kuntekstoj ekde kiam komencis malkoloniigo post la Dua Mondmilito. Ĝenerale ĝi ne aludas al tipo de rekta koloniigo, sed al koloniismo farita per aliaj rimedoj. Specife, novkoloniismo aludas al teorio ke iamaj aŭ ekzistintaj ekonomiaj rilatoj, kiaj la Ĝenerala Interkonsento pri Tarifoj kaj Komerco kaj la Centramerika Interkonsento pri Libera Komerco, kreitaj de iamaj koloniaj povoj estis aŭ estas uzataj por pluteni kontrolon de iamaj kolonioj kaj dependaĵoj post la koloniaj sendependigaj movadoj de la periodo post la Dua Mondmilito.

## Diversaj kazoj
* Araba-israela konflikto

## Vidu ankaŭ 
* Koloniismo
* Francafriko
* Generalo Smedley Butler
* Kwame Nkrumah
* Postkolonia feminismo
* Postkolonia literaturo
* United Fruit Company
* Tutmondiĝo
Madja-Pradeŝo

**Madja-Pradeŝo** (   «centra ŝtato») estas subŝtato en centra Barato.

Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝia ĉefurbo estas Bopalo.

## Geografio 
Madja-Pradeŝo havas limojn kun jenaj federaciaj ŝtatoj de Barato: Maharaŝtro, Guĝarato, Raĝastano, Utar-Pradeŝo kaj Ĉatisgaro (laŭ la horloĝo komencante sude).

### Grandaj Urboj 
(Stato: Popolnombrado 2001)

Aliaj gravaj urboj estas Betul, Ĉatarpur, Ĉindvara, Damoh, Dindori, Guna, Itarsi, Kargone, Maksi, Mandsaur, Nagda, Narmadapuram, Nimaĉ, Pithampur, Sehore, Seoni, Ŝivpuri...

### Lingvoj 
## Referencoj 

Kategorio:Ŝtatoj de Barato
Guĝaratio

**Guĝaratio** () estas ŝtato de Barato, la dua plej industriita post Maharaŝtro.

Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La ĉefurbo estas Gandhinagaro.

La plej granda urbo (kaj eksa ĉefurbo) estas Ahmadabado.

## Historio 
Bahadur Ŝaho (mortis la 13-an de februaro 1537) estis sultano de Guĝaratio reganta en la jaroj 1526–1537. Dum lia regado Ĝuĝaratio atingis la plej grandan teritorian amplekson. Bahadur tamen ne evitis konflikton kun potenciĝanta ŝtato de Mogola Imperio kaj portugaloj, kiuj tiutempe komerce ekspansiis en la regionon.

Dum naskiĝo de Barato en 1947 la loĝantoj voĉdone decidis aparteni al Barato, poste multe da homoj formigris al la alia nova najbara ŝtato Pakistano.

## Urbegoj kun loĝantarnombroj en 2021 
* Ahmadabado 
* Surat 
* Vadodara 
* Raĝkot 
* Bhavnagar 
* Ĝamnagar 
* Gandhinagaro 
* Ĝunagad 
* Gandhidham 
* Anand 
* Navsari 
* Morbi 
* Nadiad 
* Surendranagar-Dudreĝ 
* Baruĉ 
* Mehsana 
* Buĝ 
* Porbandar 
* Palanpur 
* Valsad 
* Vapi 
* Gondal 
* Veraval 
* Godra 
* Patan 
* Kalol 
* Dahod 
* Botad 
* Amreli 
* Ankleŝvar 
* Disa 
* Ĝetpur 
* Mahuva 

Aliaj gravaj urboj estas Ĝasdan, Ĥeda...

## Interesaĵoj 
* Statuo de Unueco

## Piednotoj 
## Eksteraj ligiloj 
* http://www.gujaratindia.com 
* http://www.webindia123.com/GUJARAT/history/history.htm 
* http://www.1upindia.com/states/gujarat/history.html  
* Mapo de Guĝarato en la oficiala baratregistara TTT-ejo


Kategorio:Ŝtatoj de Barato
Terebintino

**Terebinto** aŭ **terebintino** estas flava-bruna duonfluida oleorezino, elŝvitaĵo el terebintoarbo aŭ el diversaj koniferoj.

Uzatas por produkti (per distilado) terpentinan oleon, kiu uzatas kiel moligaĵo de lakoj, vaksoj.

**Terebinto** ankaŭ estas sinonimo de **terebintarbo**, la nomo de malgranda, mediteranea falfolia arbo (specio de pistacio, *Pistacia terebinthus*) kun pintaj folioj. De ĝi oni produktas la *veran terebinton*. 

## Vidu ankaŭ
* Okcidenta lariko
* Artefarita absceso

Kategorio:Materialoj
Kategorio:Miksaĵoj
Kategorio:Terpenoj
Utar-Pradeŝo

**Utar-Pradeŝo** ( ; ; «norda federacia ŝtato», mallonge *UP*) estas ŝtato de Barato, kiu situas en la norda parto de la lando. 

Laŭ la stato de  en la subŝtato vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Ĝia ĉefurbo estas Laknaŭo.
eta|maldekstre|Parlamentejo de Utar-Pradeŝo en Laknaŭo

## Oficialaj lingvoj 
La oficialaj lingvoj en Utar-Pradeŝo estas la hindia kaj urdua lingvoj, krome ekzistas ankaŭ lokaj lingvoj.

## Religioj 
En Utar-Pradeŝo la ĉefa religio estas la hinduismo, poste sekvas islamo, tamen en kelkaj lokoj la islamo dominas. Ekzistas ankaŭ aliaj religioj, ekzemple ĝajnismo.

## Urbegoj kun loĝantarnombro 
* Kanpur 
* Laknaŭo 
* Gaziabad 
* Agra 
* Mirat 
* Varanasio 
* Prajagraĝo 
* Barejli 
* Aligarh 
* Moradabad 
* Saharanpur 
* Gorakhpur 
* Noida 
* Firozabad 
* Ĝansi 
* Muzaffarnagar 
* Mathurā 
* Ajodjo 
* Rampur 
* Ŝahĝahanpur 
* Faruĥabad 
* Sikandrabad 
* Badajun 
* Mau 
* Hapur 
* Etavah 
* Mirzapur 
* Bulandŝahr 
* Sambal 
* Amroha 
* Hardoj 
* Fatehpur 
* Rajbareli 
* Oraj 
* Sitapur 
* Bahrajĉ 
* Modinagar 
* Unnao 
* Ĝaŭnpur 
* Pilibhit 
* Fajzabad 
* Hathras 
* Banda 
* Lakhimpur 
* Barabanki 
* Khurĝa 
* Lalitpur 
* Mainpuri 
* Etah 
* Deoria 
* Biĝnor 
* Basti 
* Ĉandausi 
* Gonda (urbo) 
* Akbarpur 
* Azamgarh 
* Ghazipur 
* Mugalsarai 
* Granda Noida 
* Sultanpur 
* Ŝikohabad 
* Ŝamli 
* Ballia 
* Baraut 
* Kasganĝ 
* Biĝnor 

### Aliaj urboj 
* Sikandrabad
* Kanaŭĝ
* Kara
* Fatehpur Sikri
* Kuŝinagaro 
* Bagpat
* Ŝravastio

eta|Cervedoj en la Nacia Parko Dudhŭa

## Vidindaĵoj 
* Nacia Parko Dudhŭa

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Asocio de Mortintaj Homoj
* Unuiĝintaj Provincoj de Agra kaj Oudh

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.upgov.nic.in/  Oficiala retejo.


Kategorio:Ŝtatoj de Barato
Amilopektino

**Amilopektino** estas la unu grava komponento de amelo. Ĝi estas kemia analoga al amilozo, glikogeno, sed la proprecoj estas diversaj.

La amilopektino konsistas el pli ol mil D-glukozoj kombiniĝintaj per alfa 1,4 ligo. La amilopektina ĉeno disbranĉiĝas, formas arbustosimilan strukturon. Ĉ. 25 alfa D-glukozmolekuloj formas per alfa-1,4-ligo mallongan ĉenon, kaj tiuj ĉenoj interligiĝas per alfa 1,6-tipa ligo.

La konstruo de amilopektino analogas al tiu de glikogeno. (alfa-1,4-ligo inter D-glukozoj, ĉe disbranĉoj interligas alfa 1,6-tipa ligo)
eta|maldekstra|180px|
eta|maldekstra|180px|

## Eksteraj ligiloj 
* http://faculty.mansfield.edu/bganong/biochemistry/starch.htm  

Kategorio:Polisaĥaridoj
Amilozo

dekstra|400px
**Amilozo** estas la unu grava komponento de amelo. Ĝi estas kemie analoga al amilopektino, glikogeno, sed la proprecoj estas diversaj.

Amilozo konsistas el plurcent (300-1000) D-glukozoj kombiniĝintaj per alfa-1,4-ligo. La amiloza ĉeno ne disbranĉiĝas. Ĝi formas helican strukturon, stabiligitan per hidrogenaj ligoj.

Kategorio:Polisaĥaridoj
Galaktozo

**Galaktozo** (C6H12O6) estas senkolora, kristala aldoheksozo, en akvo apenaŭ solvebla. Ĝi estas stabila en formo de piranozringo.

Ĝia D-modifiĝo estas konstruero de kelkaj oligosakaridoj (laktosukero aŭ laktozo, rafinozo), polisakaridoj (galaktanoj, pektinoj) kaj glikozidoj. Ĝi troviĝas ankaŭ en maraj algoj kaj rezinoj. La cerebrozidoj kaj gangliozidoj en la cerbaj kaj nervaj ĉeloj estas same derivaĵoj de galaktozo.

La galaktozo kaj la D-glukozo facile transformiĝas unu al la alia en la mamula organismo. La transformiĝo okazas tra la plej grava derivaĵo la t.n. uridin-difosfata galaktozo.

Ĝi produkteblas el laktozo. Ĝi gravas en la spira materialŝanĝo.

Kategorio:Kristaloj
Kategorio:Karbonhidratoj
Glikogeno

**Glikogeno** estas disbranĉiĝanta polisaĥarido, konsistanta el D-glukozmolekuloj. Ĝi havas grandan biologian signifon, ĉar ĝi havas la saman rolon ĉe homa kaj besta korpo, kiel la simistruktura amelo ĉe plantoj. Oni nomas ĝin kelkfoje besta amelo pro ties deponrolo.

Ĝi estas delikata, blanka grajneca materialo, kiu similas en kelkaj ecoj al amelo, amilopektino. Ĝi solviĝas en akvo kolide, la jodo farbigas ĝin ruĝa aŭ ruĝebruna.

Ĝia kemia formulo estas (C6H10O5)n, la molekulomaso estas plurmiliono da g/mol. Ĝi konstruiĝas el alfa-D-glukozmolekuloj per alfa 1,4-tipa ligo, la ĉedisbranĉaj ligoj estas alfa1,6-tipaj. Disbranĉoj okazas je 8-12 molekuloj.

Ĝi akumuliĝas en la besta organismo en la hepato (2-8 % je malseka maso) kaj en la muskoloj ĉefe kiel grajneto. Tiuj grajnetoj grandas 15-13 nm kaj oni povas gapi ilin per elektronmikroskopo, En la hepato la grajneto grupiĝas al 10-150 nm granda grajneto.

Ĝin malkombinas la alfa 1,4-glukoz-maltohidrolazo (enzimo), sed krom maltozo ĉiam estiĝas pli granda molekulo nome „limdekstrino”, ĉar la enzimo ne kapablas malkombini ĉe la disbranĉoj. La 1,6-tipajn ligojn de amilopektino kaj amelo kapablas malkombini la bakteriodevena enzimo pullulanazo.

Ĝi tute malkombiniĝas dum la glikogenolizo kaj glikolizo.

Dosiero:Glykogen-schema.png|
Dosiero:Glycogen2.PNG|
Dosiero:Glycogen.svg|

## Vidu ankaŭ 
* Metabolo
* Karbonhidrato
* Insulino
* Glukagono

Kategorio:Nutrado
Kategorio:Polisaĥaridoj
Rotondo

[eta|dekstra|250ra|Fama [Tombo de Galerius|Rotonda templo en Thessaloniki, Grekio.]]
[eta|dekstra|250ra|La Baptejo de [Piazza dei Miracoli, Pisa, Italio]]
250ra|eta|dekstra|La plej konata dania rotondo estas la vilaĝa paroĥa preĝejo ĉe Østerlars.
[eta|dekstra|250ra|Beehive, [Wellington, Novzelando]]
eta|"Geedziĝo de Mirjam" sur la fono de rotondo en la pentraĵo de Rafaelo
**Rotondo** estas ronda konstruaĵo kun kupolforma tegmento tipa por romanika konstrustilo, disvastiĝinta en Eŭropo ĉirkaŭ la 10-a jarcento, inter la malapero de la klasika Romana arto kaj la apero de la gotika stilo, kaj kiu estas karakterizata de duonsferaj volboj, rondarkaj fenestroj kaj apogpilastroj.

Laŭ Francisko Azorín **rotondo** estas *Rondoforma konstruaĵo, ofte kun kupolo.* Li indikas etimologion el la latina *rotondus*, el *rota* (rado).

## Rotondoj 
*  Østerlars, Danio
*  Thessaloniki, Grekio
*  Pisa, Italio
*  Rotondo (Öskü), Hungario; Preĝejo de Ĉieliro de Maria (Kiszombor), Hungario; Rotondo de Sankta Anna (Kallósd), Hungario
*  Beehive, Novzelando
*   Bíňa, Slovakio (dum la konstruo Hungario)
*   Šivetice, Slovakio (dum la konstruo Hungario)
*   Selo (Moravske Toplice), Slovenio (dum la konstruo Hungario)

## Vidu ankaŭ 
* Panteono
* Villa Almerico Capra "La Rotonda"
* Monumento de Jefferson
* Arkitekturo

## Piednotoj 
[eta|maldekstra|200ra|Rotondo - [Öskü, Hungario.]]
Rumst

**Rumst** (*nederlande:*[RÜMST]) estas municipo en Belgio. Ĝi apartenas al la Flandra Regiono, al la provinco Antverpeno kaj al la distrikto (arondismento) *Antverpeno* - unu el tri distriktoj de la provinco. Komence de  ĝi havis  loĝantojn, komence de 2020 18 555 loĝantojn, sur areo de  kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². 

Ekde 1977, la municipoj Reet kaj Terhagen apartenas al Rumst, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo (nederlande)
Schilde

**Schilde** (nederlande [SĤILd']) estas municipo en Belgio. Komence de  ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto *Antverpeno*.

Ekde 1977 la municipo 's-Gravenwezel apartenas al Schilde, la ĉefa municipo.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la municipo ()
Daniel Rutherford

eta|dekstra|Daniel Rutherford
**Daniel RUTHERFORD** (naskita la 3-an de novembro 1749 en Edinburgo, mortinta tie la 15-an de novembro 1819) estis skota kemiisto kaj kuracisto.

Li en 1772 malkovris la nitrogenon, kiun li nomis "malutila" aŭ ankaŭ flogistona aero.
Luzzasco Luzzaschi

**Luzzasco LUZZASCHI** (naskiĝis ĉ. 1545, mortis la 10-an de septembro, 1607) estis itala komponisto, orgenisto, kaj instruisto el la frua Renesanco. Li naskiĝis kaj mortis en Ferrara, kaj verŝajne tie pasigis sian tutan vivon.

Kvankam li estas plej konata kiel madrigalisto, li estis ankaŭ tre lerta orgenisto kaj pedagogo (li estis la instruisto de Frescobaldi).
Kiel infano li studadis kun Cipriano de RORE, kaj kiel plenaĝulo servadis kiel kortega orgenisto
al Duko Alfonso la 2-a, ĉe kiu li faris la plimulton de sia komponado.

Luzzaschi komponis sep librojn de madrigaloj por kvin voĉoj, inkluzive la famajn *Madrigali ... per cantare, et sonare, a uno, e doi, e tre soprani* de 1600. Malsimile al multaj siatempaj madrigalistoj, li enmetis treege ornamitan sopranan linion, anticipante kelkajn el la venontaj ŝanĝoj
de la frua baroka epoko. Unika en la verkado de Luzzaschi estas ankaŭ la ekzisto de transskribitaj klavaraj akompanadoj.

Li estis lerta reprezentanto de la frua itala madrigala stilo, kune kun Palestrina, Wert, Monte, Lassus, Marenzio, Gesualdo, kaj aliaj. Krom siaj madrigaloj, li komponadis ankaŭ sanktan muzikon (li eldonis kolektaĵon de kvinpartaj motetoj en 1598).

Kategorio:Italaj klasikaj komponistoj
Kategorio:Italaj klasikaj orgenistoj
Kategorio:Madrigalaj komponistoj
Kategorio:Renesancaj komponistoj
Luca Marenzio

dekstra|eta|170px|Luca Marenzio
**Luca MARENZIO** (ŝajne naskiĝis en 1553, mortis la 22-an de aŭgusto, 1599) estis itala komponisto el la malfrua Renesanco. Li estis unu el la plej rekonataj komponistoj de madrigaloj, kaj verkis eble la plej bonajn ekzemplojn de la formo en ĝia malfrua periodo de disvolviĝo, antaŭ ĝia transformo en la frua baroko
fare de Monteverdi.

## Referencoj 
* Steven Ledbetter, Roland Jackson: *Luca Marenzio*. En: "The New Grove Dictionary of Music and Musicians", eld. Stanley Sadie. 20 vol. London, Macmillan Publishers Ltd., 1980. ISBN 1-56159-174-2

## Eksteraj ligiloj 
* Senpagaj muziknotoj en *Public Domain Music Library*
* Senpaga muziko (midi kaj muziknotoj) en *Werner Icking Music Archive*

### Sondosieroj 
* Madrigalo *Cantiam la bella Clori*
* Madrigalo *Zefiro torna e´l bel tempo rimena*

Kategorio:Italaj muzikistoj
Kategorio:Klasikaj komponistoj
Kategorio:Renesancaj komponistoj
Citlaltepetl

300px|eta
**Pinto de Orizaba** aŭ **Citlaltepetl** estas la plej alta monto en Meksiko kaj la tria plej alta vulkano en la Okcidenta hemisfero. Ĝiaj plej lastaj erupcioj estis en 1687, 1630, 1613, 1569, 1566, 1545-65? kaj 1537.

En 2004 aperis evento pri tio, ke sur tiu monto kreskas la arboj plej alte sur la mondo, tiel 3 universitatoj de Meksiko proponis ilin planti sur la planedo Marso. Tiuj arboj kreskas en oksigenmanka medio kaj ŝanĝiĝa temperaturo.

La nomo venas el la naŭatla lingvo kaj signifas proksimume «stela monto».

## Vidu ankaŭ 
* Oaĥaka Patrinmontaro

Kategorio:Montoj en Meksiko
Kategorio:Vulkanoj en Meksiko
Kategorio:Montoj kun alteco inter 5000 kaj 5999 m
Kvartalo Seja

**Kvartalo Seja** au **Seja-ku** (瀬谷区 [seja-ku], Hepburn/Kunrej: *Seya-ku*) estas kvartalo en Jokohamo Japanio.
eta|maldekstra|180px|Mapo ke Seja

Seja
Seja
Kvartalo Midori-ku (Jokohamo)

**Kvartalo Midori-ku** aŭ **Kvartalo Midori** (緑区 [midori-ku]) estas kvartalo de Jokohamo (Japanio).

eta|maldekstra|180px|Mapo de Midori-ku

Midori-ku
Midori-ku (Jokohamo)
Funto

eta|maldekstra|180ra
**Funto** estas unuo de maso, kiu valoras proksimume duonon de kilogramo. Tia unuo estis uzata jam en la Romia imperio kun la latina
nomo *libra*, kaj de tiu vorto devenas kaj la mallongigo **lb** por funto kaj la simbolo **£** por pundo (monunuo).

Multaj diversaj difinoj de funto estis uzataj en la historio, sed
hodiaŭ nur tri difinoj restas aktualaj:

* La **internacia funto** (*avoirdupois*) valoras 0,45359237 kg kaj estas la plej ofte uzata difino. Unu internacia funto egalas al 16 internaciaj uncoj.

* La **troja funto** valoras 0,3732417216 kg kaj estas uzata en iuj landoj por mezuri oron, arĝenton, platenon, paladion, kaj iujn gemojn. Tamen, pli ofte uzata estas la troja unco. Unu troja funto egalas al 12 trojaj uncoj, do unu internacia funto egalas al precize (14 + 7/12) trojaj uncoj. La nomo *troja* devenas de la franca urbo Troyes.

* En iuj landoj uzantaj la metran sistemon oni neformale uzas la vorton *funto* por 0,5 kg. Tian funton oni povas nomi **metra funto**, sed ĝi ne estas oficiale difinita.

Kategorio:Mezurunuoj de maso
Pundo

**Pundo** estas monunuo uzata en diversaj landoj. Origine ĝi estis la valoro de unu funto da arĝento, kaj en multaj lingvoj oni uzas la saman vorton por *funto* kaj *pundo*. La simbolo **£** por pundo devenas de majuskla L, la komenca litero de la latina vorto *libra* (funto).

Hodiaŭ la plej grava valuto nomata pundo estas la sterlinga pundo de Britio. Ĝis la enkonduko de la eŭropa valuto Eŭro en la jaro 2002 la nacia valuto de la Respubliko de Irlando estis la irlanda pundo.

## La enkonduko de la vorto
Pri la enkonduko de vorto "pundo" skribis Walter Gale en 1916:

Kategorio:Monunuoj
Kvintalo

eta|100 kg egalas unu metra kvintalo
**Kvintalo** (markata kiel q) estas imperia mezurunuo de maso. Pasintece, rendimentoj de terkultivado estis kutime esprimitaj per kvintaloj.

Unu metra kvintalo egalas al 100 kg, tio estas dekono da tuno. (1q = 100kg)

La angla kvintalo egalas al 100 funtoj, tio estas ĉirkaŭ 46,5 kg.

Kategorio:Mezurunuoj de maso
Kategorio:Imperiaj unuoj
Tonelo

**Tonelo** estas unu el pluraj mezurunuoj de volumeno:

* La **internacia tonelo** aŭ **registra tonelo** valoras 100 kubajn futojn (2,8316846592 kubajn metrojn) kaj estas uzata por mezuri la internan kapaciton de ŝipoj.

* La **transporta tonelo** valoras 40 kubajn futojn (1,13267386368 kubajn metrojn) kaj estas uzata por mezuri kvantojn de varoj. (Tia volumeno de akvo pezas proksimume unu tunon.)

## Eksteraj ligiloj 
* Conversion Calculator for Units of Volume  

Kategorio:Mezurunuoj de volumeno
Punkto (tipografio)

**Punkto** estas mezurunuo de longo uzata en tipografio. Diversaj difinoj estas uzitaj:
* En 1737 Pierre Fournier difinis punkton kiel 1/12 de la grando de la franca tiparo *Cicero*, aŭ 0,34882&nbsp;mm.
* En 1795 Ambroise Didot difinis punkton kiel 1/72 de tiama franca colo, aŭ 0,37597&nbsp;mm.
* En 1879 Hermann Berthold Berthold difinis punkton kiel 0.37593&nbsp;mm aŭ 1/2660 m.
* En 1879 Nelson Hawks difinis usonan tipografian punkton kiel 0,013837 colojn aŭ 0,35145&nbsp;mm.
* En 1954 oni difinis Didot-punkton kiel 0,376065&nbsp;mm, kaj tio estas la difino nun ĝenerale uzata en Eŭropo, se oni ne uzas metrajn unuojn.
* Ĉirkaŭ 1985 Warnock kaj Geschke difinis punkton kiel 1/72 de colo aŭ 25,4/72&nbsp;mm, t.e. ĉirkaŭ 0,352778&nbsp;mm por la tipografia programlingvo PostScript. Ĉi tiu punkto estas nun ĝenerale uzata en komputiloj.

Dek du punktoj egalas al unu pigo.

Kategorio:Tipografio
Manuel Chaves González

**Manuel CHAVES GONZÁLEZ** (n. ) estas hispana politikisto, estinta prezidanto de la "Junta de Andalucía" (registaro de Andaluzio). De aprilo 2009, li estas ministro kaj la Tria Vicprezidento pri teritoriaj aferoj de la Hispana Registaro.[eta|300px|**Manuel Chaves González** (maldekstre) kun la partiestro de la Verda Partio, [Franciso Garrido (dekstre).]]Li naskiĝis en 1945 en hispana urbo Ceŭto, sed li loĝis daŭre en Sevilo kaj Kadizo.

Li estas Doktoro en Juro, specialiĝinta pri labora juro. Li junaĝe komencis aktivi en politiko, dum la frankista diktaturo.

Inter 1977 kaj 1990 li estis deputito en la hispana Parlamento (Congreso de los Diputados), reprezente de la provinco Kadizo. Inter 1986 kaj 1990 li estis ministro pri laboro en la registaro de Felipe González.

Post 1990 li aktivas en la andaluza scenejo. Li estas deputito en la regiona Parlamento de Andaluzio.

Manuel Chaves estis prezidanto de Andaluzio de la 27-a de julio de 1990 ĝis aprilo de 2009, kaj do estis unu el la hispanaj politikistoj nuntempe aktivaj kiu plej longe okupis la saman postenon. Post lia renunco, José Antonio Griñán estas la Prezidento de Aŭtonoma Registaro de Andaluzio.

En 2000 li estas elektita prezidanto de la Hispana Socialista Partio (PSOE), en la sama kongreso en kiu estis elektita José Luis Rodríguez Zapatero kiel ĝenerala sekretario. La posteno de prezidanto en tiu partio estas ĉefe simbola kaj reprezenta.

Kategorio:Hispanaj politikistoj
Kategorio:Andaluzio
Kategorio:Andaluzaj politikistoj
Piedo (poetiko)

En klasika (precipe latina kaj greka) poetiko **piedo** estas la plej malgranda parto de verso, kiu estas ritme aŭtonoma, la elemento de la metriko.

La piedo baziĝas sur la longo de la vokaloj kaj povas enhavi 2 aŭ 3 silabojn.

En Esperanto ne gravas la longo de la vokaloj pri la senco. Kutime tamen la akcentataj vokaloj estas pli longaj ol la ceteraj; ankaŭ estas longaj la vokaloj antaŭ du konsonantoj en la sama vorto (krom se la dua estas "l" aŭ "r"). Unusilabaj vortetoj ("mi", "la" ktp) estas ofte taksataj kiel aldona silabo de la sekvanta vorto.

La piedspecon de verso difinas ĝia komenco, ne la fino. Por aldona distingo, oni diras ke verso estas "vira", se ĝia lasta silabo estas akcentita (—); alie ĝi nomiĝas "ina".

La speco de la piedoj povas ŝanĝiĝi ene de verso. Ekzemple, aleksandro konsistas el jamboj kaj amfibrakoj.

## Ekzemploj 
La ĉefaj piedoj estas ("◡" = senakcenta silabo, "—" = akcentita silabo, **markita grase kaj substrekita**):
* dusilabaj:
** jambo: ◡— (ekzemplo en Esperanto: "El **mi**a **brus**to **nun** ne **sal**tu **for**." – kvin jamboj.)
** trokeo: —◡ (ekzemplo en Esperanto: "**Dor**mis '''graf'** dum **tem**po **mul'*ta." – kvar trokeoj.)
** piriko: ◡◡
** spondeo: —— (ekzemplo en Esperanto: *san-da* en "sandalo")
* trisilabaj:
** amfibrako: ◡—◡ (ekzemplo en Esperanto: "Tra **den**sa mal**lu**mo bri**le**tas la **ce**lo." – tri amfibrakoj.)
** anapesto: ◡◡— (ekzemplo en Esperanto: "Ne rip**ro**ĉu la **sor**ton, am*'ik'**" – tri anapestoj.)
** daktilo: —◡◡ (ekzemplo en Esperanto: "**Sar**kas kna**bi**no en **kam**po kan**ab**on." – kvar daktiloj, sed mankas unu senakcenta silabo en la kvara daktilo.)
** tribrako: ◡◡◡
* kvarsilabaj (malkutimaj):
** peona piedo: —◡◡◡ ("**Sta**ras la ar**be**to-betu**le**to en kvi**e**to" – tri kvarsilabaj piedoj kaj kvara piedo neplena: en ĝi mankas du senakcentaj silaboj) aŭ ◡—◡◡ ("A**do**ras li, a**mo**ras li, ad**mi**ras li, sus**pi**ras li" – kvar kvarsilabaj piedoj) aŭ ◡◡—◡ ("Muzi**kis**to-pia**nis**to kun mu**zi**ko por pub**li**ko" – kvar kvarsilabaj piedoj) aŭ ◡◡◡— ("En la ĝar**de**no ĉe jas**men'** kun ŝami**se**no manda**ren''''" – kvar kvarsilabaj piedoj).
** ĥorjambo: —◡◡—

Diversaj lingvoj uzas malsamajn distingojn inter la elementoj "◡" kaj "—"; ili povas esti mallonga/longaj aŭ sen-/kunakcentaj. Akcentaj metrikoj malfacile produktas certajn piedojn, ekzemple la spondeon aŭ la tribrakon.

## Notoj kaj bibliografio 

Kategorio:Gramatiko
Kategorio:Literaturscienco
Rafael Alberti

eta|dekstra|250ra|Rafael ALBERTI
**Rafael ALBERTI** (El Puerto de Santa María, Kadizo, 16-a de decembro 1902 - 28-a de oktobro 1999) estis hispana poeto.

En 1917 li ekloĝas en Madrido. Li komence interesiĝas pri la pentrarto, kaj ekspozicias en la Ateneo de Madrido. poste li kontaktos la artistojn kaj verkistojn de la t.n. Rezidejo de Studentoj, kun multaj el kiuj formos la konatan kiel Generacio de la 27.

En 1924 li publikigas la kolekton de poemoj "Marinero en tierra" (*Maristo en tero*), kiu gajnas la Nacian Premion de Literaturo.

En 1928 li publikigas la libron "Sobre los ángeles" (*Pri la anĝeloj*).

Post la alveno de la dua Respubliko, li komencas politikan aktivadon, kaj aniĝas en la Komunista Partio de Hispanio (PCE), kun sia kunulino, la ankaŭ poeto María Teresa León. Ili fondas la revolucian gazeton "Octubre" (*Oktobro*). Dum la intercivitana milito li partoprenas multnombrajn kulturajn agadojn favore al la respublikanoj.

En 1939 li forlasas Hispanion, kaj ekziliĝas, unue al Francio, poste al Argentino kaj fine, de 1963, al Italio.

Post la morto de Franco, Alberti revenas al Hispanio. Li denove partoprenas en politiko, kaj estas elektita deputito en la unuaj demokrataj balotoj.

En 1983 li ricevas la Premion Cervantes.

La poezia verko de Alberti estas tre ampleksa, kaj estas konvencia dividita en kvin periodoj: novpopolismo, gongorismo, superrealismo, politika poezio kaj poezio de la nostalgio. Li ankaŭ verkis diversajn dramojn; la plej konata estas "Noche de guerra en el Museo del Prado" (*Milita nokto en la Prado-Muzeo*, 1956). Lia membiografio titoliĝas "La arboleda perdida" (*La perdita arbaro*).

## Eksteraj ligiloj 
* Fondaĵo Rafael Alberti (en la hispana)

Kategorio:Hispanaj verkistoj
Kategorio:Hispana literaturo de la 20-a jarcento
Kategorio:Hispanaj ekzilitoj
Kategorio:Andaluzoj
Kategorio:Premio Cervantes premiitoj
Kategorio:Ekzilitoj dum la frankismo
Kategorio:Generacio de la 27-a
Lope de Vega

**Lope de VEGA** (kompleta nomo **Lope Félix de Vega Carpio**) (naskiĝis la 25-an de novembro 1562 en Madrido, mortis la 27-an de aŭgusto 1632) estis hispana verkisto kaj la plej fama dramaturgo de la Hispana ora epoko.

Li studis en Madrido kaj Alcalá de Henares.

Li estas unu el la plej famaj aŭtoroj de la t.n. "hispana ora epoko" de la hispana literaturo, en sia tempo eĉ pli fama ol Miguel de Cervantes. Lope, kiel li estas ofte simple nomata, verkis teatraĵojn (dramaj kaj komediaj) kaj poezion.

eta|maldekstra|180ra|Titolpaĝo de *El testimonio vengado*

## Ĉefaj teatraĵoj 
* *El perro del hortelano*
* *La viuda de Valencia*
* *El maestro de danzar*
* *Peribáñez y el comendador de Ocaña*
* *Fuente Ovejuna*
* *El mejor alcalde, el Rey*
* *El caballero de Olmedo*
* *La dama boba*

## Vidu ankaŭ 
* Guillén de Castro

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.cervantesvirtual.com/bib_autor/lope  Portalo de Lope en la Virtuala Biblioteko "Cervantes"
* Kiel verki soneton (poemo de Lope tradukita al Esperanto)

Kategorio:Hispanlingvaj verkistoj
Kategorio:Hispanaj verkistoj
Kategorio:Komplutensa Universitato de Madrido
Kategorio:Homoj de la 16-a jarcento
Kategorio:Homoj de la 17-a jarcento
Yucatán

La hispana nomo **Yucatán** signifas
* la duoninsulon Jukatano en Ameriko
* la meksikan provincon Jukatanio
Jukatano

**Jukatano** - , en la jukatana majaa lingvo historie *Yucal Peten* - estas duoninsulo en Centra Ameriko, kiu etendiĝas en Atlantikon. Ĝi formas la sudan randon de la Meksika Golfo.

Ĝi ampleksas la teritoriojn de la meksikaj provincoj Campeche, Quintana Roo kaj Jukatanio, de Belizo kaj de nord-orienta Gvatemalo.
Ĉe ĝia bazo situas la meksika subŝtato Tabasko.

## Historio 
En ekster la nordokcidento de la duoninsulo *Yucatán* enbatiĝis antaŭ ĉirkaŭ 65 milionojn da jaroj granda meteorito, kio grandan parton de la Tero dezertigis kaj kaŭzis la formorton de dinosaŭroj.

De la 4-a ĝis la 10- jc, Jukatano estis centro de la indiĝena maja-kulturo, kiu postlasi multajn arkeologie gravajn lokojn. La plej konataj estas Chichén Itzá, Uxmal, Tulúm kaj Edzná.

La hispanoj Francisco Hernández de Córdoba kaj Juan de Grijalva atingis inter 1517 kaj 1518 unuafoje la marbordon de Jukatano. La duoninsulon konkeris en 1527 Francisco de Montejo.

Dum ribelo de la centra registaro en 1847, la grandbienuloj faris la pekon, ke ili armilizis la majaojn, kiuj tuj ekatakis la subpremulojn kaj la meksikan centran registaron. Tiel komenciĝis la Kasta milito, kiu daŭris ĝis 1901.

## Geografio 
Kabo Katoĉe, en la meksika subŝtato Quintana Roo, estas la plej nordorienta pinto de la Jukatana Duoninsulo.

Kategorio:Duoninsuloj en Meksiko
Kategorio:Marbordoj de la Atlantiko
Jukatanio

**Jukatanio** () estas federacia subŝtato de Meksiko sur la duoninsulo Jukatano, kies nordan parton ĝi ampleksas. En la subŝtato Jukatanio ekzistas 106 komunumoj.

maldekstre|eta|Collage Yucatán Representativo
Ĝi havas loĝantaron de ĉirkaŭ  milionoj kaj ampleksas  (indikoj varias).
Ĝia ĉefurbo estas Mérida.

Antaŭ la konkerado de eŭropanoj (hispanoj) la majaoj loĝis la regionon.
En Jukatanio situas gravaj restaĵoj de majaj konstruaĵoj, ekzemple en Chichén Itzá [ĉiĈEN iCA] kaj Uxmal [uŝMAL].
La nunan ĉefurbon Mérida la majaoj nomis ''T'ho''.

Jukatanio estis inter la lastaj provincoj, kiuj aliĝis al Meksiko.
Ankoraŭ en la 19-a jarcento iuj apartismanoj proklamis "Respublikon Jukatanio", kiu tamen havis nur efemeran vivon.
Dum la regado de Porfirio DÍAZ okazis la divido de la duoninsulo (1902) al la teritorioj de nunaj Jukatanio kaj Quintana Roo.

Dosiero:Yucatan peninsula 250m.jpg|

## Vidu ankaŭ 
* Flago de Jukatanio
* Meksika Golfo
* Majaa Trajno
Trolebuso

eta|maldekstra|200ra|La unua trolebuso en Berlino
[eta|250ra|[Ŝkoda-trolebuso]]
[eta|250ra|[Trolebuso en Gdynia, Pollando]]
**Trolebuso** estas elektra aŭtobuso, kiu prenas sian energion per troleo super la vojo.

Male al tramo, al kiu sufiĉas unu drato kaj la metalaj reloj por provizi energion, trolebuso bezonas du dratojn. Ĉar tiuj devas ne havi kontakton inter si, la busa troleo-duo devas esti mallarĝa; ĝi kutime konsistas el pulioj, kiuj ne glitas, sed ruliĝas laŭlonge de la dratoj.

Avantaĝoj de trolebusoj estas, kiel ĉe elektraj tramoj, la manko de rubgasoj kaj motora bruo kaj la akcela forto ĉe malaltaj rapidoj (elektra motoro ne bezonas transmisiilon). Esploroj trovis, ke eĉ la rubgasa bilanco (kiu enkalkulas la rubgasojn de elektrocentraloj) estas favora. Kompare al tramo trolebuso postulas malpli da substruktura investo, ĉar oni ŝparas la trakojn.

La unua trolebuso veturis en 1882 en Berlino. Nun la lando kun plej multe da trolebusoj estas Rusio, kie 89 urboj havas trolebusojn; Moskvo havis . Ŝanhajo havas la plej malnovan konstante ekzistintan reton (de 1914). La plej longa trolebusa itinero ligas trajnan ĉefstacidomon en Simferopolo kun ĉemara ripozurbo Jalto en Krimeo, ĝia longeco estas 86 kilometroj.

Ekzistas hibridaj busoj, kiuj eksterurbe (kie ne ekzistas dratoj) veturas dizele kaj ĉe la urbolimo ekprenas kurenton de dratoj.
Aliaj havas akumulatorojn, kiuj permesas eksterdratan veturadon.

Ĝenerale oni konstatas ne tro grandan popularecon de trolebusoj, kie ili ne jam ekzistas; preskaŭ nenie okazas instalo de novaj trolebusaj sistemoj.

## Ekzemple 
* Trolebuso de Tours

## Vidu ankaŭ 
* Trolebusa kontakta lineo
* Trolebusa transporto en la mondo
* Elektrobuso


Kategorio:Trolebusa transporto
Kategorio:Motorveturiloj
Kategorio:Elektra trakcio
Kategorio:Transportaj rimedoj
Cozumel

Insulo **Cozumel** ([kosuMEL], majae insulo de la hirundoj) aŭ esperante Kozumelo, estas la plej granda kaj plej loĝata insulo de Meksiko.
Ĝia oficiala areo estas 647,33 km²; loĝas tie 80.000 personoj.

Jam je la alveno de la eŭropaj konkerantoj la insulo havis verŝajne 40.000 loĝantojn, sed importita variolo mortigis preskaŭ ĉiujn.

Cozumel apartenas al la federacia subŝtato Kintanaroo kaj situas nur kelkajn kilometrojn de la urbo Cancún, tra kies flughaveno multaj turistoj atingas la insulon. La administra komunumo Cozumel krom la insulan teritorion ankoraŭ ampleksas du malgrandajn enklavojn sur la jukatana duoninsulo.

## Vidu ankaŭ 
* Kozumela vireo

Kategorio:Insuloj
Monodio

eta|dekstra|Caccini, *Le Nuove musiche*, 1601, titolpaĝo

**Monodio** estas speco de muziko konsistanta
el sola melodia linio kaj akompano.
Kvankam tia muziko troviĝas
en diversaj kulturoj tra historio,
la termino ĝenerale aplikiĝas
al italaj kantoj
de la frua 17-a jarcento.
Ĝi kontrastas kun polifonio,
en kiu ĉiu parto estas egale grava,
kaj homofonio,
en kiu la akompano ne estas ritme memstara.
La termino estas uzata kaj por la stilo
kaj por individuaj kantoj
(tial oni povas paroli
kaj pri monodio kiel tutaĵo
kaj pri apartaj monodioj).
La termino propre estas
lastatempa elpensaĵo de scienculoj:
neniu komponisto el la 17-a jarcento
iam nomis pecon monodio.
Komponaĵojn en monodia formo oni
povis nomi madrigaloj,
motetoj, aŭ eĉ konĉertoj
(en la pli frua senco de *konĉerta stilo*,
kiam ĝi signifis "kun instrumentoj").

En monodio — kiu devenis de klopodo
de la Florenca Camerata
restarigi la idealojn de Antikva Grekio
pri melodio kaj deklamado
(verŝajne kun malmulte da historia akurateco)
— unu sola voĉo kantas melodian parton,
kutime kun multe da ornamado,
super ritme memstara baslinio.
Akompanantaj instrumentoj povis esti
liuto, kitarono, teorbo,
klaviceno, orgeno, kaj eĉ foje gitaro.
Kvankam kelkaj monodioj estis aranĝaĵoj
por pli malgrandaj grupoj
de la muziko por grandaj grupoj —
kio ofte okazis fine de la 16-a jarcento,
aparte en la venecia skolo —
tamen plej multaj monodioj estis komponitaj sendepende.
La disvolviĝo de monodio estis unu el la difinaj punktoj
de frua baroka praktiko,
kontraste kun malfrua renesanca stilo,
en kiu grupoj de voĉoj kantis sendepende
kaj kun pli granda egaleco inter partoj.

Aliaj muzikaj fluoj kiuj kunvenis en la monodio
estis la madrigalo kaj la moteto, kiuj ambaŭ disvolviĝis
en solistajn formojn post 1600 kaj prunteprenis ideojn
de la monodio.

Kontrastantaj sekcioj en monodio
povis esti pli melodiaj aŭ pli deklamaj:
tiuj ĉi du stiloj de prezentado enfine
disvolviĝis en la arion kaj la recitativon,
kaj la tuta formo kuniĝis kun la ĉambra kantato
antaŭ ĉirkaŭ 1635.

La paralela disvolviĝo de solista kantado
kun akompano en Francio nomiĝis kortega ario:
la termino *monodio* ne kutime aplikiĝas
al tiuj ĉi pli konservemaj kantoj,
kiuj konservis multajn muzikajn trajtojn
de la renesanca franca kanto.

Gravan fruan traktaton pri monodio enhavas
la kantkolektaĵo *Le nuove musiche* de Giulio Caccini
(Florenco, 1601).

## Ĉefaj komponistoj de monodio 
* Vincenzo Galilei (1520–1591)
* Giulio Caccini (ĉ. 1545 – 1618)
* Emilio de' Cavalieri (ĉ. 1550 – 1602)
* Bartolomeo Barbarino (? – ĉirkaŭ 1617)
* Jacopo Peri (1561–1633)
* Claudio Monteverdi (1567–1643)
* Alessandro Grandi (ĉ. 1575–1630)
* Giovanni Pietro Berti (m. 1638)
* Sigismondo d'India (ĉ. 1582 – 1629)
* Claudio Saracini (1586 – ĉirkaŭ 1649)

## Vidu ankaŭ 
* Muziko
* Solfeĝo

Kategorio:Muzikhistorio
Kategorio:Muzika teksado
Kategorio:Muzikaj formoj
Madrigalo (muziko)

[eta|Ilustraĵo el la *Squarcialupi Codex* kun bildo de Landini kiu ludas [portativon. Florenco, 15-a jarcento.]]
**Madrigalo** estas enmuzikigo por 4–6 voĉoj
de sekulara teksto, ofte en la itala.
La madrigalo havas siajn originojn en la frotolo,
kaj estis influita ankaŭ de la moteto kaj
la franca kanzono de la Renesanco.
Ĝi estas parenca precipe nur nome al
la itala 14-jarcenta madrigalo
el la malfrua 13-a
kaj 14-a jarcentoj;
tiaj madrigaloj estis simplaj enmuzikigoj
por 2 aŭ 3 voĉoj kun nenia instrumenta akompanado.
Frotolo

La **frotolo**
(itale *frottola*, kiu signifas "mensogeto")
estas la superreganta speco
de itala populara, sekulara kanto
el la 15-a kaj frua 16-a jarcentoj.
Ĝi estas la plej grava kaj disvastigita
antaŭaĵo de la madrigalo.
La apogeo de komponado de frotoloj
estis la periodo de 1470 ĝis 1530,
kaj tuj poste la formo estis anstataŭigita
de la madrigalo.

La centro de la frotolo-verkistoj estis en norda Italio Mantova, sude Napolo. En Napolo evoluis ties specifa formo, la *villanella alla napoletana*.

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Muzikhistorio
Nālandā

**Nālandā** estas antikva granda bikŝuejo kiu funkciis kiel budhisma universitato en la raĝlando Magado (hodiaŭ, la ŝtato Biharo, Barato). Ĝi funkciis kiel instituto de lernado de ĉ. la 5-a jarcento ĝis ĉ. la 13-a jarcento. Ĝi troviĝas 95&nbsp;km sudoriente de Patna, proksime de Bihar Sharif, kaj ĝi estas Monda heredaĵo de Unesko.

Ĝi estis unu el la unuaj universitatoj en antikva Barato, kune kun Vikramaśīla kaj Takṣaśilā.

Nālandā prosperis sub la patronado de la imperio Gupta en la 5-a kaj 6-a jarcentoj kaj poste sub la imperiestro Harṣavardhana de Kannauj. La librala kultura tradicio heredita de la epoko de Gupta rezultis en la prospero de la bikŝuejego ĝis la 9-a jarcento, kiam ĝi komencis dekadenci kaj la branĉo de budhismo Vajrayāna komencis prosperi en orienta Barato dum la imperio Pāla.

Dum la apogeo de la universitata bikŝuejego, ĝi logis erudiciulojn kaj studentojn el proksime kaj malproksime. Kelkaj vojaĝis el Tibeto, Ĉinio, Koreio kaj centra Azio.

Multe el kio ni scias pri Nālandā venas de verkoj de pilgrimaj bikŝuoj el Azio, kiel la bikŝuoj Xuánzàng kaj Yìjìng, kiuj vojaĝis al la bikŝuejego en la 7-a jarcento. Laŭ Xuánzàng, kiu vizitis dum la prospera epoko de la universitato, tie instruis 1000 instruistoj kaj studis 10000 studentoj. Multaj nomoj listitaj de li en sia vojaĝlibro estis la nomoj de tiuj kiuj ellaboris la filozofion de Mahāyāna. Ĉiu studento ĉe Nālandā studis je Mahāyāna kaj tekstojn de dek kvin skoloj de Hīnayāna. La studprogramo ankaŭ inkluzivis aliajn temojn, kiel la *Vedoj*, gramatiko de Sanskrito, medicino kaj Sāṃkhya.

Nālandā plej verŝajne estis disrabita kaj detruita de armeo de la Mamluka dinastio sub Ikhtiyār al-Dīn Muḥammad Bakhtiyār Khaljī ĉ. 1193. Kvankam kelkaj fontoj diras, ke la bikŝuejego daŭris duone funkcianta iom pli longe ol tio, ĝi estis forlasita kaj forgesita ĝis la 19-a jarcento, kiam la loko estis ekspertizita kaj elfosita de la Barata Arĥeologia Ekspertizo. Sistema elfosado komencis en 1915.

La 25-an de Novembro de 2010, la Barata registaro, per la Parlamento, revivigis la antikvan universitaton tra la leĝo de la universitato Nālandā, kaj la universitato Nālandā estis kreita.

## Etimologio 
Pluraj teorioj ekzistas pri la etimologio de la nomo Nālandā. Laŭ la bikŝuo Xuánzàng de la dinastio Táng, ĝi devenas de *Na al,lllam dā*, *senhalta donacado*. Laŭ la bikŝuo Yìjìng, ĝi devenas de *Nāga Nanda*, la nomo de nāga, kiu loĝis en la loka cisterno.

Hiranand Sastri, arĥeologo kiu elfosis la ruinojn, pensis ke la nomo devenis de la abbudno de *nāla* (lotustigoj) en la areo kaj pensis, ke Nālandā reprezentis *la donanto de lotustigoj*.

## Referencoj 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Kategorio:Bikŝuejoj en Barato
Kategorio:Biharo
Kategorio:Urboj de Barato
Kategorio:Universitatoj en Barato
Kategorio:Arkeologiaj lokoj en Barato
Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Barato
Kategorio:Gupta imperio
Törökbálint

**Törökbálint** [torokbAlint], germane: **Großturwall** estas urbo, unu el la dormoĉambroj de Budapeŝto en Hungario, en regiono Meza Hungario, en departemento Pest, en Distrikto Érd. La loknomo devenas de historia figuro el la turka erao Bálint Török. Ŝajnas, li konstruis tie fortikaĵon.

## Geografio 
eta|Aera panoramo de Törökbálint
Törökbálint situas sur malebenaĵo, laŭ la fervojo kaj ĉefvojo Budapeŝto-Vieno, fine aŭtoŝoseoj M1, M7 kaj M0 preteriras. En la urbo trafikas ankaŭ la ĉefurbaj aŭtobusoj, iam estis ankaŭ interurba tramo. En la najbareco troviĝas urboj Budapeŝto, Érd, Budakeszi, Biatorbágy kaj Budaörs.

## Historio 
Pli frue loĝis tie en la neolitiko, keltoj, romianoj, sarmatoj, hunoj, avaroj. La turkoj havis la vilaĝon inter 1541-1686. Poste alvenis are germanoj kaj serboj. La germanoj estis forpelitaj en 1946. La vilaĝo iĝis urbo en 2007.

## Vidindaĵoj 
* Preĝejo Prezento de Sankta Maria (Törökbálint)
* Kastelo de Törökbálint
* telekomunikada turo

## Famuloj 
* en Törökbálint naskiĝis:
** aktoro Kamill Feleki
** lingvisto György Volf
* en Törökbálint mortis:
** agronomo János Iváncsics
** literaturisto Tamás Ungvári
** skulptisto Ferenc Csúcs

## Ĝemelurboj 
*  Bük, Hungario
*  Süßen, Germanio
*  Odorheiu Secuiesc, Rumanio
*  Veľké Trakany, Slovakio
*  Soroksár, Hungario

## Esperanto 
Estas delegito de UEA tie.

### Esperantistoj 
Tie naskiĝis Pál Tolnai.

* http://www.torokbalint.hu/
eta|maldekstre|Telekomunikada turo de Törökbálint
eta|Monumento de la germana minoritato en Törökbálint
Madrigala komedio

**Madrigala komedio** estas termino
por speco de distra muziko
el la malfrua 16-a jarcento en Italio,
en kiu grupoj de kunrilataj,
ĝenerale akapelaj
madrigaloj estis kantataj sinsekve,
ĝenerale rakontantaj historion,
kaj iafoje havantaj malstriktan draman disvolviĝon.
Ĝi estas grava antaŭaĵo de opero.
La termino devenas de la 20-a jarcento (Alfred Einstein).

La unua kolektaĵo de madrigaloj,
kantataj kiel aro kaj rakontantaj kompreneblan
(kaj treege komikan) historion,
estis *Il cicalamento delle donne al bucato*
("La klaĉado de la virinoj en la vestlavejo"),
de Alessandro Striggio,
kiun ĉi tiu verkis en 1567.
Pli malfruaj madrigalaj komedioj
estis iafoje dividitaj en aktojn,
inkluzive antaŭparolon,
kaj kvankam ne temis pri "rolado" en la senco de opero,
oni ilin prezentis podie kun detale pentritaj fonoj
(ekz., ankoraŭ ekzistas pritranĉaĵo montranta la antaŭparolon
de ''L'Amfiparnaso* de Orazio Vecchi (1597):
kantisto evidente surportas kostumon en la fono de urba strato).
La direkto de Vecchi en la partituro, tamen,
estas ke la kantistoj ne rolu,
sed ke la aŭskultantaro enmetu la agadon interne.
Li parolas al la aŭskultantaro en la antaŭparolo de la verko:
"La spektaklo, pri kiu mi parolas, estu vidata en via menso;
ĝi envenas ne tra viaj okuloj, sed tra viaj oreloj:
anstataŭ rigardi, aŭskultu, kaj silentu."

La formo estis populara aparte en la 1590-aj jaroj
kaj kelkajn jarojn post 1600, nur en Italio,
sed ŝajnas, ke ĝi perdis publikan estimon
post la kreo de opero ĝuste en 1600 —
kvankam ankaŭ akapelaj madrigaloj tiam malaperis.
La muziko de madrigalaj komedioj estas leĝera,
kaj la temoj estis senvarie komikaj.

Ĉefaj komponistoj de madrigala komedio
inkluzivis Alessandro STRIGGIO,
Adriano Banchieri, Giovanni Croce,
kaj Orazio VECCHI.

## Fontoj kaj pliaj legindaĵoj 
Angle:

* Artikoloj "Madrigal comedy", "Madrigal", "Alessandro Striggio" en *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, red. Stanley SADIE.  20 vol.  Londono, Macmillan Publishers Ltd., 1980.  ISBN 1561591742
* Gustave Reese, *Music in the Renaissance*.  Novjorko, W.W. Norton & Co., 1954.  ISBN 0393095304
* *The New Harvard Dictionary of Music'', red. Don Randel.  Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1986.  ISBN 0674615255

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Renesanca muziko
Hetes

**Hetes** estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Somogy, en Distrikto Kaposvár.

## Situo
Hetes situas nordokcidente de Kaposvár (11 km).

## Historio
Oni mencias la komunumon unuafoje en 1237.  Ĝi estis ekde 1490 kampurbo. Turka dokumento el 1563 notas 40 loĝdomojn.

La nomo de la vilaĝo venas el la hungara cifero 7 (hét), kies derivaĵo estas „hetes”, kiu signifas semajna (deĵoranto). La loĝantoj estis kortaj servistoj, liberaj mastrumantoj. La komunumo en la 15-a jarcento apartenis al Johano Korvin, filo de Matiaso la 1-a (Hungario); eble pli frue ĝi apartenis al reĝo. En 1263 la tiama reĝo Béla la 4-a (Hungario) donacis ĝin al kavaliero Herbord). Nun en Hetes troviĝas ĉ. 365 loĝdomoj.

La katolika Preĝejo Sankta Georgo (Hetes) konstruiĝis en 1769, sed restis malgrandaj partoj el la mezepoko; la reformata inter 1844-47, la metodista en 1996.

## Vidindaĵoj
*Pogányvölgyi Víztározó (laŭvorte Paganvala Akvodeponejo) estas fiŝkapteja lago kun 25 hektaroj akvosurfaco. La lagon konstruis en 1961 la loka kooperativo, ĝi nun apartenas al Fiŝkapta Asocio Vikár Béla (fondita en 1975).
*Brusta skulpto de Béla Vikár, alhungara tradukinto de Kalevala

## Famuloj 
En Hetes naskiĝis:
* ministro Imre Markója
* tradukisto Béla Vikár.

## Famaj nomportantoj 
* István Hetesi

## Fontoj 
http://falvak.hu/hetes
Parto de maŝino

Inĝenierarto - Tekniko - Maŝino - Industrio

**Parto de maŝino** estas malgranda, fermita tuto. Ĝia tasko estas malsimila al taskoj de ceteraj partoj. Pro tio ankaŭ ĝia funkcio estas diferenca (alia). Ĉiu parto de maŝino dividiĝas je malgrandaj detaloj, nomataj **elementoj**. Ekzemple kluĉilo estas parto de maŝino, ŝraŭbo estas elemento de la kluĉilo.

El la elementoj, la plej simplaj, plej esencaj konstruktaj detaloj, konsistas **grupoj - agregatoj de elementoj**, do la partoj de maŝinoj.

Granda nombro de elementoj havas saman celon, ekzemple kunpremi. Ekonomio de konstruado kaj produktado postulas, ke la elementoj estu unuecaj per formo, dimensio kaj materialo. Tiajn elementojn oni normigas. Tutŝtataj normoj validas laŭleĝe, internaciaj normoj validas laŭ kontraktoj.

**Normigado kaj tipigado**. Grandan nombron de maŝinelementoj oni uzadas ĉe diversaj maŝinoj en sama formo. Estus neekonomie, se la konstruktisto tiujn elementojn ĉiam denove projektus (desegnus) kaj rekalkulus. Krom tio oni postulas, ke la elementoj estu facile ŝanĝeblaj. Pro tio kiel eble plej grandan nombron de ripetiĝantaj elementoj oni normigas per formo, nombro, grandeco (dimensie) eventuale per materialo kaj prilaboro.

Por unuopaj ofte uzataj elementoj oni ellaboris **normojn**, enhavantajn formon de produkto, ĝiajn dimensiojn, eventuale ankaŭ materialon kaj aliajn gravajn indikojn. Normoj laŭ sfero de valideco povas esti uzinaj, entreprenaj, fakaj aŭ sekciaj kaj ŝtataj. En internacia skalo oni daŭre klopodas unuigi la normojn de unuopaj ŝtatoj.

Produktoj havas ne nur diversajn dimensiojn, sed ankaŭ diversan manieron de produktado kaj ekipo. Laŭ diversa produktmaniero ili grupiĝas en kelkaj bazaj tipoj. Krom tipaj produktoj en normigitaj dimensioj oni nur escepte produktas speciale menditajn produktojn. Ili estas kompreneble pli multekostaj.

## Klasado de maŝinelementoj kaj partoj de maŝinoj 
### Laŭ funkcio 
: A. kunigaj elementoj
:: ŝraŭboj, stiftoj, pivotoj, kejloj, langoj, premjuntoj (kunpremaj juntoj), surpremitaj juntoj (stringaj), nitoj, veldoj, lutitaj juntoj, gluitaj juntoj, elastaj juntoj (kunigaĵoj).
: B. elementoj por transmisio de rotacia movo
:: ŝaftoj, lagroj, kluĉiloj (kupliloj), kardanaj artikoj; frotaj, rimenaj, ĉenaj, dent-radaj kaj hidrodinamikaj transmisiiloj.
: C. tubaro (tubaj kondukiloj)
:: tuboj, tubetoj, ekipaĵoj de tubaj kondukiloj, fermaj instrumentoj (aparatoj), naboj, apartenaĵo de tubaro.
: D. likimuniĝado de elementoj
: E. meĥanismoj
:: kinemataj, hidraŭlaj, pneŭmataj, aŭtomataj.
: F. Procesaŭtomacio
:: Sentiloj

Kategorio:Maŝinoj
Intermedio

La **intermedio** en itala renesanca muziko
estas speco de muziko, kiu estis ludata inter aktoj de teatraĵo.
Ĝi estis unu el la gravaj antaŭaĵoj de opero
(du aliaj estis monodio kaj madrigala komedio).

Kategorio:Muzikaj formoj
Kategorio:Renesanca muziko
Hobro

eta|la urba preĝejo
**Hobro** estas loko en Danio kie loĝis Christian Ringstrup EGE. En ĝi estis Esperanto-Klubo ekde 1932. Estas gastiganto de Pasporta Servo tie. La loko ekde la administra reformo de 2007 apartenas al la komunumo Mariagerfjord kaj al la regiono Norda Jutlando.

## Eksteraj ligiloj 
* oficialaj paĝoj de la urbo 
* oficialaj paĝoj de la komunumo Mariagerfjord, al kiu ekde 2007 apartenas la urbo 

Kategorio:Urboj de Danio
Kategorio:Norda Jutlando