Endokrina sistemo

[dekstra|eta|227px|Ĉefaj endokrinaj [glandoj. (Vira maldekstre kaj ina dekstre.) **1.** Pineala glando **2.** Pituitario **3.** Tiroido **4.** Timuso **5.** Surrenaj glandoj **6.** Pankreaso **7.** Ovario **8.** Testiko]]
La **endokrina sistemo**, aŭ *hormona glandaro* estas, kune kun la nerva sistemo, unu el du plej gravaj regsistemoj en la korpo. Hormonoj, produktitaj kaj sekreciitaj far senduktaj glandoj, pasas en la sangon kaj reguligas diversajn korpofunkciojn, ĉefe la energian ekonomion, la intenson de reakcioj kemiaj en la ĉeloj, kaj la transportadon de substancoj tra ĉelaj membranoj aŭ aliajn funkciojn de la ĉeloj, ekzemple kreskon kaj sekrecion.

Hormono estas substanco sekreciata al la korpolikvoj el ĉelo aŭ ĉelaro, kiu efikas fiziologie al aliaj ĉeloj. Kelkaj influas preskaŭ ĉiun ĉelon de la korpo, ekzemple la tiroidan hormonon de la tiroido. Aliaj influas specifan histon, ekzemple adrenokortikotropino, kiu influas nur la kortikon surrenan.

## Organoj 
* Pituitario (aŭ Hipofizo)
* Pineala glando (aŭ Epifizo)
* Tiroido
* Paratiroidoj
* Timuso
* Surrenoj
* Pankreaso (aŭ Pankreato)
* Ovarioj
* Testikoj

## Endokrinaj kaj eksokrinaj glandoj 
eta|dekstra|160px|Salivaj glandoj ĉe homo:  1. Parotida glando, 2. Submandibla glando,  3. Sublanga glando.
La endokrinaj organoj estas nomataj ankaŭ senduktaj glandoj aŭ endokrinaj glandoj, ĉar ĝiaj sekrecioj estas forigitaj rekte al la sangofluo, dum la eksokrinaj glandoj eligas siajn sekreciojn sur interna aŭ ekstera surfaco de la haŭtaj histoj, la mukozo de la stomako aŭ la ŝirmaĵo de la pankreataj duktoj. La endokrinaj glandoj ĝenerale kunhavas komunajn karakterojn, inter kiuj la foresto de duktoj, alta sangofluo kaj esto de intraĉelaj vakuoloj en kiuj oni stokigas la hormonojn. Tio kontrastas kun la ekzokrinaj glandoj kiel la salivaj glandoj kaj kun tiuj de la gastrointesta tubaro kiuj havas malabundan irigacion kaj posedas dukton aŭ eligas la koncernajn substancojn al kavaĵo. La glandoj plej reprezentaj de la endokrina sistemo estas la hipofizo, la tiroida glando kaj la surrenaj glandoj.

Krom la endokrinaj glandoj specializitaj tiucele, estas aliaj organoj kiel la renoj, la hepato, la koro kaj la gonadoj, kiuj havas duarangan endokrinan funkcion. Por ekzemplo la reno sekrecias endokrinajn hormonojn kiel la eritropoetino kaj la renino.

## Hormonoj 
**Hormono** (el la helena participo *ὁρμῶν* "movanta") estas ia membro el klaso de ĉel-signalantaj molekuloj produktataj de glandoj en plurĉelaj organismoj, kiujn portas la kardiovaskula sistemo por celi malproksimajn organojn por reguligi fiziologion kaj konduton. Hormonoj havas diversajn kemiajn strukturojn, ĉefe el tri klasoj: eikosanoidoj, steroidoj, kaj aminoacidaj/proteinaj derivaĵoj (aminoj, peptidoj, kaj proteinoj). La glandoj, kiuj sekrecias hormonojn, konsistigas la endokrinan signalan sistemon. La termino hormono estas fojfoje etendata por inkludi kemiaĵojn produktatajn de ĉeloj, kiuj efikas la saman ĉelon (aŭtokrinoj aŭ intrakrinoj) aŭ proksimajn ĉelojn (parakrinoj).

### Propagado kaj agadmanieroj 
# Hormonoj liberiĝas al la eksterĉela spaco.
# Hormonoj disvastiĝas al la Sangaj vaskuloj kaj estas transportataj pere de la sango.
# La efiko de hormonoj estas rekte proporcia al ĝia koncentriĝo.
# Sendepende de ĝia koncentriĝo, hormonoj postulas taŭgan funkciecon de ricevilo por plenumi sian efikon.

### Efikoj 
[eta|250px|[Dormo estas cirkadia ritmo.]]
Hormonoj faras la jenajn efikojn al la korpo:
* stimulo aŭ inhibo de kreskado
* rego de la ciklo dorm-veka kaj aliaj cirkadiaj ritmoj
* humoraj ŝanĝegoj
* indukto aŭ subpremo de apoptozo (programita ĉelmorto)
* aktivigo aŭ inhibo de la imuna sistemo
* reguligo de metabolismo
* preparo de la korpo por kopulacio, lukto, fuĝo, kaj alia aktiveco
* preparo de la korpo por nova vivofazo, ekzemple pubereco, patrozorgo, kaj menopaŭzo
* rego de la reprodukta ciklo
* sentigo de malsato
* seksa ekscito

Hormono ankaŭ povas reguligi la produktadon kaj liberigon de aliaj hormonoj. Hormonaj signaloj regas la internan medion de la korpo per homeostazo.

Oni diras, ke du hormonoj estas antagonistoj kiam ili havas kontraŭajn efikojn. Por ekzemplo la insulino malpliigas la koncentriĝon de glukozo en la sango kaj la glukagono pliigas tiun koncentriĝon en la sango. Du aŭ pliaj hormonoj estas sinergiaj kiam ili kune havas efikon pli fortan ol aparte (ekzemple: hGH kaj T3/T4).

### Tipoj de komunikado 
eta|La homa digestado estas regata de endokrina komunikado.
Hormonoj estas uzataj en komunikado inter organoj kaj histoj por reguligi fiziologiajn kaj kondutajn procezojn, ekzemple digeston, spiron, histan funkcion, sentuman percepton, dormon, ekskrecion, produktadon de lakto por mamnutrado, streson, kreskadon kaj disvolviĝon, movan kunordiĝon, reprodukton, kaj humoron. Hormonoj efikas malproksimajn ĉelojn per ligiĝo al specifaj ricevantaj proteinoj en la celita ĉelo, rezultigante ŝanĝiĝon de ĉela funkcio. Kiam hormono ligiĝas al sia ricevanto, ĝi rezultigas aktiviĝon de signaltransdukta vojo. Tio povas konduki al tipspecifaj ĉelaj respondoj, kiuj inkludas rapidajn negenomajn efikojn aŭ pli malrapidajn genomajn respondojn, kie la hormonoj, agante per siaj ricevantoj, aktivigas genan transskribon, rezultigante plian genekspresion de celitaj proteinoj. Aminoacid-bazitaj hormonoj (aminoj kaj peptidaj aŭ proteinaj hormonoj) estas solveblaj en akvo kaj agas al la surfacoj de celitaj ĉeloj per duarangaj mesaĝantoj; steroidaj hormonoj, estante solveblaj en lipidoj, moviĝas tra la plasmaj membranoj de celitaj ĉeloj (kaj citoplasmaj kaj nukleaj) por agi en iliaj nukleoj.

### Tipoj de hormonkomunikoj 
eta|maldekstre|250px|En la endokrina komunikado la hormono cirkulas tra la tuta organismo kaj interagadas kun la celitaj ĉeloj kiuj estas distance kaj posedas specifajn ricevilojn en sia ĉela membrano aŭ en la interno de la citoplasmo.
# **Endokrina**: La ĉeloj de la glandoj de interna sekrecio kiel la tiroido kiu eligas la hormonojn al la sangofluo. La hormono cirkulas tra la tuta organismo kaj interagadas kun la celitaj ĉeloj kiuj estas distance kaj posedas specifajn ricevilojn en sia ĉela membrano aŭ en la interno de la citoplasmo.
# **Parakrina**: Estas la komunikado kiu disvolviĝas inter ĉeloj kiuj estas relative proksimaj. Tial temas pri loka komunikado. Ekzemplo de hormona substanco kun parakrina agado estas la interleŭkino 1.
** Kreskohormono. La Kreskohormono estas sekreciita de la antaŭa hipofizo aŭ adenohipofizo, estas polipeptido formita de ĉeno de 191 aminoacidoj. Ĝi favoras la pligrandigon de la ĉeloj kaj la dividon (mitozo), induktante la kreskon de la diversaj organoj kaj histoj, estante ĝia agado estas speciale elstara ĉe la osta kaj muskola kresko.
** Tropohormonoj. Estas aro de kvar hormonoj sekreciitaj de la adenohipofizo kiuj havas stimulajn efikojn sur aliaj endokrinaj glandoj. Inter ili menciindas jenaj: kaj de la paraventrikla kerno de la hipotalamo, sed ĝi stokiĝas kaj liberigas pere de la neŭrohipofizo. Ĝiaj ĉefaj efikoj estas pliigo de la koncentriĝo de la urino kaj malpliigo de ties volumeno.
** Oksitocino. Same kiel la kontraŭdiureta hormono, ĝi estas produktita de la hipotalamo, sed estas sekreciita de la hipofizo. Ĝi stimulas la kuntiriĝon de la utero dum la nasko kaj favoras la  elĵeton de lakto en la periodo de laktonutrado. Stimulado de la cico per la suĉo de la bebo antaŭenigas la sekrecion de oksitocino.
* Tiroido. La tiroida glando pezas proksimume 30 gramojn kaj estas en la kolo, sub la laringo. Ĝi estas formata per du loboj, nome dekstra kaj maldekstra. Ĝi produktas du ĉefajn hormonojn kiuj ricevas la aran nomon de "tiroidaj hormonoj", nome la trijodotironino aŭ T3 kaj la tetrajodotironino aŭ T4. La agado de la tiroidaj hormonoj konsistas en la pliigo de la baza metabola indico, tiel ili pliigas la konsumon de oksigeno fare de la ĉelo por formi ATP kaj pliigas la ĉelan metabolon de karbonhidratoj, lipidoj kaj proteinoj. La efikoj de la T3 en la histoj estas ĉirkaŭ kvarfoje pli fortaj ol tiuj de la prohormono T4, ĉar ĝi kuniĝas pli afine al la riceviloj. La troa produktado de tiroidaj hormonoj kondukas al hipertiroidismo, kiu karakteriziĝas pro tendenco al nervozeco kaj pezperdo, la deficito de tiroida hormono okazigas hipotiroidismon, kiu karakteriziĝas pro malrapidigo kaj tendenco al pezplliĝo.
** Insulino. La insulino estas hormono produktita de la beta-ĉeloj de la pankreato. Ĝi ludas ŝlosilan rolon por elteni la taŭgajn nivelojn de glukozo en la sango, faciligas, ke la glukozo eniru en la interno de la ĉeloj kaj tial malpliiĝas la glukemio. La ĉefaj lokoj sur kiuj ĝi agadas estas la strimuskolo, la hepato kaj la grasa histo. Ĝia agado estas anaboliga ĉar ĝi helpas la stokigon de glukozo kiel glikogeno. La deficito de produktado de insulino okazigas la malsanon konatan kiel *diabetes mellitus*.
** Glukagono. Ĝi estas produktita de la alfa-ĉeloj de la pankreato. Ĝi produktas efikon malan al tiu de la insulino, pliigas la nivelon de glukozo en la sango, aktivigas la glikogenolizon kaj la glukoneogenezon.
* Ovario kaj testikoj. Ovario kaj testikoj plenumas la funkcion produkti ovolojn kaj spermatozoojn, sed ili agadas ankaŭ sekreciante diversajn hormonojn. 
** La ovario produktas inajn hormonojn, ĉefe estrogenojn kaj progesteronon. La estrogenoj stimulas la kreskon kaj disvolvigon de la ina genera aparato, de la mamo kaj de la inaj duarangaj seksaj karakteroj.
** La testiko fabrikas masklajn hormonojn, ĉefe testosteronon. La testosterono stimulas la maturiĝon de la masklaj seksaj organoj, la formadon de la skroto, la kreskon de la laringo kaj la aperon de la barbo kaj de la androgena hararo, kaj pliigas la muskolan mason kaj la densecon de la osto.
Kelkaj el la plej oftaj estas la jenaj:
* *Diabetes mellitus*: ĝi estas kaŭzita pro malalta produktado de insulino fare de la pankreato aŭ rezistado de la ĉeloj kontraŭ ties agado. 
* Hipertiroidismo: la tiroida glando produktas troan tiroidan hormonon kaj tio okazigas pezperdon, trorapidan korritmon, ŝvitadon kaj troan nervozecon.

## Bildaro 

Glucagon.png|Glukagono
Adrenalin - Adrenaline.svg|Adrenalino
Insulin.jpg|Insulinoruĝe=karbono, verde=oksigeno, blue=nitrogeno, roze=sulfuro
Histamin - Histamine.svg|Histamino
OxitocinaCPK3D.png|Molekulo de Oksitocino
Testosteron.svg|Testosterono

## Vidu ankaŭ 
* Endokrina glando
* Nia Korpo. Anatomio kaj fiziologio de la homo por laikoj

## Referencoj 
## Bibliografio 
* Lois Jovanovic, Genell J. Subak-Sharpe: *Hormone. Das medizinische Handbuch für Frauen.* (Originalausgabe: *Hormones. The Woman’s Answerbook.* Atheneum, New York 1987) Aus dem Amerikanischen von Margaret Auer, Kabel, Hamburg 1989, ISBN 3-8225-0100-X.
* Paul Honekamp: *Über die Störungen des endokrin-vegetativen Systems, ihre Ursachen und ihre Heilung durch natürliche Heilstoffe.* Carl Marhold, Halle 1935.

## Eksteraj ligiloj 
* Alice Dantas Brites (26a de novembro 2009). «Sistema endócrino: Regulação e controle das funções do corpo». UOL - Educação. Konsultita la 18an de junio 2021.

* 


Kategorio:Endokrinologio