open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turnicedoj

La **turnicoj** aŭ **hemipodoj** estas eta familio de birdoj kiuj similas, sed tute ne rilatas, al veraj koturnoj.

Turnicoj estis tradicie lokitaj en Gruoformaj aŭ Fazanedoj (ordoj de gruoj kaj fazanoj). La Sibley-Ahlquist taksonomio levis ilin al ordo statuso kiel **Turnicoformaj** ĉu ĉar ilia molekula evoluo rapidis pli ol la mezurlimoj de DNA hibridiĝo akceptas ĉu ĉar fakuloj ne faris ankoraŭ akuratajn komparojn ĉu ambaŭe. Ĵusaj molekulaj genetikaj studoj (Paton, kaj al. 2003, Fain kaj Houde 2004) pruvas, ke turnicedoj propre apartenas al strandobirdoj (ordo Ĥaradrioformaj).

Temas pri Malnovmonda grupo, kiu vivas ĉe varmaj herbejoj.

Temas pri etaj kurantaj birdoj, kiuj preferas ne flugi. La ino estas la plej brila el la du seksoj kaj komencas pariĝadon. La masklo kovas kaj zorgas la idon.

## Specioj 
Ĉiuj escepte nur unu (la Koturnopluvio, *Ortyxelos meiffrenii*) el la 15 specioj estas en la genro ***Turnix***. La genronomo estas mallongigo de la genro *Coturnix*.

* Turnico, aŭ Andaluzia hemipodo, *Turnix sylvatica* (eble formortinta)
* Filipina turnico, *Turnix worcesteri*
* Sumba turnico, *Turnix everetti*
* Hotentota turnico, *Turnix hottentotta*
* Nana turnico, *Turnix nanus*
* Flavkrura turnico, *Turnix tanki*
* Stria turnico, *Turnix suscitator*
* Madagaskara turnico, *Turnix nigricollis*
* Makulturnico, *Turnix ocellata*
* Nigrabrusta turnico, *Turnix melanogaster*
* Buntoturnico, *Turnix varia*
* Avela turnico, *Turnix castanota*
* Ruĝbrusta turnico, *Turnix pyrrhothorax*
* Ruĝdorsa turnico, *Turnix maculosa*
* Eta turnico, *Turnix velox*
* Nordaŭstralia turnico, *Turnix olivii* 
* Novkaledonia turnico, *Turnix novaecaledoniae* (eble formortinta)

## Referencoj 
## Bibliografio 
* FAIN, M. G., & P. HOUDE. 2004. Parallel radiations in the primary clades of birds. Evolution 58: 2558-2573.
* PATON, T. A., A. J. BAKER, J. G. GROTH, AND G. F. BARROWCLOUGH. 2003. RAG-1 sequences resolve phylogenetic relationships within charadriiform birds. Molecular Phylogenetics Evolution 29: 268-278.
* SIBLEY, C.G., & J.E. AHLQUIST. 1990. Phylogeney and Classifiaction of Birds. Yale University Press, New Haven.

## Eksteraj ligiloj 
* Videoj de turnicedoj

Kategorio:Ĥaradrioformaj
Proneledoj

La **Proneledoj** estas familio de birdoj kie la **proneloj** estas la ununura genro *Prunella*, alinome **Prunellidae**, de la ordo de Paseroformaj, kiu estas la nura kiu estas tute endemia de la palearktisa ekozono. Tiu malgranda grupo de tre proksime rilataj paserinoj estas, escepte la Pronelo kaj la Japana pronelo, loĝantoj de la montaraj regionoj de Eŭropo kaj Azio; tiuj du loĝas ankaŭ en pli malaltaj areoj, kiel faras la Siberia pronelo en malproksima nordo de Siberio. Tiu genro ne estas tre migranta, sed ili eliras el la plej malvarmaj partoj de siaj teritorioj vintre, kaj faras altitudajn movojn.. Tamen, proneloj havas maldikajn akrajn bekojn, kongrue kun ties dieto de surgrundaj insektoj somere, krom semoj kaj beroj vintre. Ili povas ankaŭ engluti ŝtonetojn kaj sablon por helpi sian stomakon rompi tiujn semojn.

Ties tipa habitato estas montaraj regionoj de areoj super kaj malproksime de la arbolimo, sed sube de la neĝolimo. La Himalaja pronelo povas troviĝi tiom alte kiom ĝis 17,000 futojn super marnivelo dum reproduktado, tamen, plej parto de proneloj reproduktiĝas en vegetaĵaro de arbustaro je pli malaltaj niveloj. Plej parto de specioj migretas suben por vintri, ĉar nur kelkaj kapablas resti. Proneloj pasas plej parton de sia tempo en subkreskaĵaro kaj eĉ post ĝenado, ili restas malalte ĉegrunde ĝis atingi ŝirmejon. en la angla uzis la gruponomon **Dunnock** por ĉiuj specioj, kaj ne nur por la *Prunella modularis* (tiele ekzemple **Japanese Dunnock** por la *P. rubida*); tiu uzo baziĝis sur malnova konata nomo por tiuj specioj (malnova angla *dun*-, bruna, + -*ock*, malgranda birdo: "bruna birdeto"), kio estis multe pli belsona nomo ol la kunmeta "Accentor". *Accentor* estis la scienca nomo por la Alpa pronelo (*Accentor collaris*) kaj de tie elpasis al diversaj lingvoj, kiel la angla, la hispana ktp. Ĝi devenas el Vulgara latina, kun signifo "kunkanti" (ad + cantor).

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Filmetoj de proneloj  ĉe Internet Bird Collection

Kategorio:Paseroformaj
Kategorio:Filoskopedoj
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Koturno

**Koturno** estas grupa nomo por mezgrandaj birdoj en la familio de Fazanedoj. Oni uzas la esprimon fakte por specioj de 4 genroj en tiu familio, sed ankaŭ por almenaŭ kvar genroj de la familio de Odontoforedoj. Turnicedoj estas pli malproksimaj, sed estas similaj kaj foje ricevas tiun nomon.

## Genroj kaj specioj 
* Genro *Coturnix*
** Japana koturno, *Coturnix japonica*
** Komuna koturno, *Coturnix coturnix*
** Arlekena koturno, *Coturnix delegorguei*
** Nigrabrusta koturno, *Coturnix coromandelica*
** Aŭstralia koturno, *Coturnix pectoralis*
** Novzelanda koturno, *Coturnix novaezelandiae* - formortinta (1875)
** Bruna koturno, *Coturnix ypsilophora*
** Ĉina koturno, *Coturnix chinensis*
** Afrika koturno, *Coturnix adansonii*
** Kanaria koturno, *Coturnix gomerae* - prahistoria
* Genro *Anurophasis*
** Sudirmana koturno, *Anurophasis monorthonyx*
eta|Koturnovoj surneste
* Genro *Perdicula*
** Arbustara koturno, *Perdicula asiatica*
** Rokarbustara koturno, *Perdicula argoondah*
** Ruĝbeka koturno, *Perdicula erythrorhyncha*
** Manipura koturno, *Perdicula manipurensis*
* Genro *Ophrysia*
** Brova koturno aŭ Himalaja koturno, *Ophrysia superciliosa* (Draste Endanĝerita/Formortinta)

Ĉe la familio de Odontoforedoj aŭ Amerikaj koturnoj:
* Genro *Callipepla* aŭ Kalipeploj
** Kalifornia koturno
** Eleganta koturno
** Gambela koturno
** Skvamokoturno
* Genro *Colinus* aŭ Kolinoj
** Virginia koturno
* Genro *Oreortyx*
** Montokoturno
* Genro *Cyrtonyx*
** Montezuma koturno

## Kutimaro 
Koturnoj estas malgrandaj, diketaj surteremaj birdoj. Ili estas semomanĝantoj sed ankaŭ manĝas insektojn kaj similajn malgrandajn predojn. Ili nestumas surgrunde kaj estas kapablaj de mallongaj, rapidaj ekflugoj. Kelkaj specioj kiaj la Japana kaj la Komuna koturnoj estas migrantaj kaj flugas por longaj distancoj.
 Kelkaj koturnoj estas bredataj grandnombre en farmoj. La Japana koturno estas bredata ĉefe por produktado de ovoj.

## Kanto 
Tiu kanto estas ege aprecata de la uzbekoj, kiuj kaptas koturnojn kaj tenas ilin en belaj punte ornamitaj kaĝoj por povi aŭdi ilin konstante.

## Kiel manĝaĵo 
Koturno estas tre ŝatata manĝaĵo. En Brazilo oni konsideras ĝiajn ovojn malforta afrodiziigaĵo.

## Notoj 
## Eksteraj ligiloj 
* Welwyn Quails 

Kategorio:Viando
Kategorio:Kokoformaj
Kategorio:Fazanedoj
Kategorio:Birdoj de Afriko
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Birdoj de Eŭropo
Hidro (konstelacio)

**Hidro** aŭ **Hidrino** (ne konfuzu kun Virhidro) estas unu inter la 88 konstelacioj de tera ĉiela mapo. La kapo de la Hidro situas sude de Kankro, kaj ĝia kurbeca korpo etendiĝas ĝis Pesilo. Malgraŭ sia grandeco, ĝi enhavas nur du vere brilajn stelojn.

La Galaksio ESO 510-G13 estas en la konstelacio Hidro. Tiu galaksio distancas je 170 milionoj da lumjaroj, kaj larĝas 100 000 lumjarojn

## Eksteraj ligiloj 
* http://archive.ast.cam.ac.uk/hipp/hipparcos.html 
* http://www.allthesky.com/constellations/hydra


Kategorio:Konstelacioj
Grantham

**Grantham** estas kampara urbo en la angla provinco Lincolnshire.
Ĝi situas apud la ĉefvojo A1 kaj la ĉeffervojo inter Londono kaj Edinburgo. Historie ĝi estis grava haltejo survoje inter la du urbegoj.

La rivero Witham trafluas la urbon.

Loĝantaro ĉ. 35 000.

Du bonkonataj homoj estas ligitaj al la urbo. Isaac Newton loĝis en apuda vilaĝo kaj estis lernejano en la urbo kaj Margaret Thatcher naskiĝis tie.

eta|maldekstra|180ra
eta|maldekstra|180ra

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.moto-way.com/page.cfm?Section=2&location=16&Category=Home  
* http://www.skyscrapernews.com/images/pics/1800StWulframsChurch_pic4.jpg  
* http://www.welbournvillage.org.uk  
* Grantham 

Kategorio:Urboj de Lincolnshire
Stamford (Britio)

**Stamford** estas urbo en la angla provinco Lincolnshire.
Ĝi troviĝas 160 kilometrojn norde de Londono kaj situas apud la ĉefvojo (A1) inter Londono kaj Edinburgo.

eta|maldekstra|180ra|
Historie ĝi estis haltejo por vojaĝantoj inter la du urbegoj kaj en la mezepokaj jaroj famiĝis kaj riĉiĝis pro lano kaj stofaĵo.

La rivero Welland trafluas la urbon.

Loĝantaro ĉ. 18 000

La urbo ankaŭ estas konata kiel la ŝtona urbo kaj pro la granda nombro de belaj historiaj ŝtonaj konstruaĵoj la urbo ofte estas uzata en filmoj.
Notindaj konstruaĵoj estas la mezepoka malsanulejo Brown’s Hospital kaj la domego Burghley House.
----
Estas ankaŭ urbo nomata Stamford en Konetikuto, Usono.

## Eksteraj ligiloj 
* Stamford
* Burghley House

Kategorio:Urboj de Lincolnshire
Maurice Allais

**Maurice ALLAIS** [Moris ALE] (naskiĝis la 31-an de majo jare 1911 en Parizo, mortis la 10-an de oktobro jare 2010 en Saint-Cloud) estis franca ekonomikisto, kiu ricevis en la jaro 1988 la Nobelan Premion de ekonomiko.

Li finstudis politeĥnikan lernejon en Parizo jare 1933 kaj post laboris en nacia ofico de ministoj. Dum la Dua mondmilito li partoprenis la operaciojn en italaj frontoj. Poste li servis en la statistika buroo de montminaj aĵoj en Parizo. De jaro 1946 li estiĝis profesoro en universitato de statistiko en Parizo. Li ankaŭ laboris en Usono, Svisio kaj en aliaj landoj. Jare 1980 li demisiis, sed ĝis nun li daŭrigis lian aktivan sciencan agadon.

Verkoj de Allais estas dediĉitaj al ĝenerala teorio de ekvilibro kaj komuna optimumo, al teorio de ekonomika kresko, teorio de maksimuma efikeco, teorio de distribuo, teorio de monoj kaj teorio de elekto. Li estas aŭtoro de teoremo de ekvivalenteco, paradokso de Allais.

## Referencoj 
Kategorio:Historiistoj de scienco
Kategorio:Francaj fizikistoj
Kategorio:Grandaj krucoj de la franca nacia Ordeno de Merito
Kategorio:Nobel-premiitoj pri ekonomiko
Kategorio:Francaj ekonomikistoj
Kategorio:Francaj eseistoj
Kategorio:Franclingvaj verkistoj
Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj
Kategorio:Grandaj krucoj de la Honora Legio
Gibonoj

[eta|[Blankmana gibono (*Hylobates lar*)]]
La **gibonoj** estas homoideaj simiuloj vivantaj en arbaroj de Sudorienta Azio. Ili estas nun ege minacita pro detruo de siaj vivlokoj.
La gibonoj estas senvostaj, kaj elstaraj pro sia lerteco saltegi de branĉ-al-branĉo pere nur de la brakoj (tamen okazas foje akcidentoj, kaj ke ili mortas). Alia konduttrajto aparta estas iliaj "kantoj", kiun ili eligas socie en la vespero.

250px|eta|none|*Hylobates moloch* kun gibonido.

## Gibonedoj (*Hylobatidae*) 
* Gibona genro (*Hylobates*)
** Hilobata subgenro
*** blankmana gibono *Hylobates (Hylobates) lar*
*** *Hylobates (Hylobates) pileatus*
*** lerta gibono *Hylobates (Hylobates) agilis* 
*** blankbrova gibono *Hylobates (Hylobates) hoolock*
*** *Hylobates (Hylobates) moloch* 
*** *Hylobates (Hylobates) mueleri*
** Nomaska subgenro
*** nigra gibono *Hylobates (Nomascus) concolor*
** Siamanga subgenro (*Symphalangus*)
*** *Hylobates (Symphalangus) syndactylus* 
*** *Hylobates (Symphalangus) klossi*

Dosiero:Weisshandgibbon tierpark berlin.jpg|
Dosiero:Gibbon 147.jpg|
Dosiero:Henry Vilas Zoo IMG 2393.jpg|

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Borneaj malaltaĵaj pluvarbaroj
* Borneaj montaraj pluvarbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.gibboncenter.org 
* http://gibbons.de 
* http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hylobatidae.html
* http://www.damisela.com/zoo/mam/primates/hylobatidae/index.htm 

Kategorio:Gibonoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Familioj de mamuloj
Spalding

**Spalding** estas kampara urbo en la angla provinco Lincolnshire.

La rivero Welland trafluas la urbon.

Loĝantaro ĉ. 20 000

La urbo estas bonkonata kiel la centro de la florbulb-industrio kaj por la kreskado kaj preparado de legomoj . Ĝi havas fortajn historiajn ligojn kun Nederlando.
La ĉiujara Flor-parado okazas en majo kaj allogas multe da vizitantoj.  La evento estas granda procesio de kamionoj dekoraciitaj per la petaloj kaj floroj de tulipoj aŭ narcisoj.

La plej elstara konstruaĵo en la urbo estas Ayscoughfee Hall, antaŭe kampara domego sed nuntempe muzeo kaj informejo.

## Eksteraj ligiloj 
* Spalding 

Kategorio:Urboj de Lincolnshire
Gliredoj

**Gliredoj** (*Gliridae*) estas familio de ronĝuloj (*Rodentia*). Fama specio estas gliro (*Glis glis*, sin. *Myoxus glis*).

## Nomenklaturo 
Pri la scienca nomo de la familio estas iom da konfuzo, ĉar aparte en la anglalingva literaturo estas uzata la sinonimo *Myoxidae*. Tio baziĝas sur la nomado de la gliro, kies genro *Glis* ofte ankaŭ estis nomita per *Myoxus*. Wilson & Reeder argumentis, ke la genronomo *Glis* estus aperinta en verko kun nebinominala nomenklaturo kaj tial nevalida. Multaj aŭtoritataj verkoj aliĝis siatempe al ĉi tiu opinio. En la jaro 1998 ICZN finis ĉi tiun kverelon per arbitracio. En la *kazo 1894* ĝi klarigis *Glis* kiel la validan nomon. Sekve estas ankaŭ *Gliridae* la ĝusta familia nomo. La uzo de *Myoxus* kaj *Myoxidae* estas tial finfine malaprobita.

## Sistematiko 
(N.B.: † signas formortintan genron aŭ specion)

* subfamilio : grafiurenoj - Graphiurinae
** genro : grafiuro - Graphiurus
*** specio : grafiuro okulvitra - *Graphiurus ocularis*
*** specio : grafiuro nana - *Graphiurus nanus*
*** specio : grafiuro dikvosta - *Graphiurus crassicaudatus*
* subfamilio : glirenoj - Glirinae
** genro : glirulo - Glirulus
*** specio : glirulo japania - *Glirulus japonicus*
** genro : gliro - Glis
*** specio : gliro granda - *Glis glis*

* subfamilio: Leithiinae
** genro : driomuso - Dryomys
*** specio : driomuso zizela - *Dryomys nitedula*
** genro: (*Chaetocauda*)
** genro : ĝardengliro - Eliomys
*** specio : ĝardengliro glana - *Eliomys quercinus*
** (*Hypnomys*)
** genro : muskardeno - Muscardinus
*** specio : † pliocena muskardeno - *Muscardinus pliocaenicus*
*** specio : avela muskardeno - *Muscardinus avellanarius*
** genro : miomimo - Myomimus
*** specio : miomimo musa - *Myomimus personatus*
** (*Selevinia*)

## Eksteraj ligiloj 
* JHU Press: http://www.press.jhu.edu/books/walkers_mammals_of_the_world/rodentia/rodentia.gliridae.html 
* http://www.glirarium.org 


Kategorio:Familioj de mamuloj
Apsido

eta|Diagramo de apsidoj: A - forapsido; P - ĉeapsido.
En astronomio, la **ĉeapsido** prezentas la orbitpunkton kie la orbitanto lokas plej proksime al la orbitato. Male, la **forapsido** prezentas la orbitpunkton kie la orbitanto lokas plej *mal*proksime al la orbitato. La **apsido** prezentas aŭ la ĉeapsidon aŭ la forapsidon.

Laŭ la Kepler-aj leĝoj pri planedmovado, orbitanto plirapidiĝas dum ĝi pliproksimiĝas apudapsidon, kaj pli malrapidiĝas dum ĝi pliproksimiĝas forapsidon.

Se oni scias orbitaton, oni kutime uzas nomojn pli precizajn.

eta|Apogeo kaj perigeo

eta|maldekstra|180px
eta|maldekstra|180px|

## Vidu ankaŭ 
* Sunsistemo
* Apogeo (pri Tero)
* Perigeo (pri Tero)
* Afelio (pri Suno)
* Perihelio (pri Suno)

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.perseus.gr/Astro-Lunar-Scenes-Apo-Perigee.htm 
* http://www.perseus.gr/Astro-Solar-Scenes-Aph-Perihelion.htm 

Kategorio:Astronomio
Kategorio:Orbitoj
Amursko

**Amursko** () estas urbo en Ĥabarovska regiono en Rusio.

Loĝantaro de la urbo estas 37,5 mil (en la aglomeraĵo en 2024); 3.5 mil en 1959.

Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 08403.

La interurba telefona kodo estas 42142, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).

Diferenco de la loka kaj moskva tempoj estas 7 horoj (en jaro 2005).

Geografiaj koordinatoj de la urbo estas .

La urbo estas ĉe rivero Amuro (Амур).

La nuna urbo estas iama vilaĝo *Padali*, kiu estas nomita nome de apuda lago *Padali*. Jare **1950** ekiĝis la konstruado de celuloza kombinato. Jare 1958 estis fondita lignaĵreciklada kombinato. En la jaro **1973**, Amursko ricevis statuton de urbo. Ekonomio de la urbo baziĝas sur lignaĵreciklada industrio.

## Eksteraj ligiloj 
* http://www.amursk.ru 
* http://amursk.net  
* http://habkray1.narod.ru/main4.htm 

Kategorio:Urboj de Ĥabarovska regiono
Via crucis

[eta|[Pentofaro|pentofaranto dum la *Via Crucis* en Iztapalapa, Meksik-urbo]]
eta|dekstra|Simon de Kireno
La **via crucis** (latine), **kalvaria vojo** aŭ **vojo de la kruco** respektive **kruca vojo** estas kristana formo de preĝo. Ĝi estas medito pri la pasiono kaj krucumado de Jesuo Kristo, populara en la okcidentaj katolikaj eklezioj (la anglikana kaj la romkatolika).

Post la kristaniĝo de la Romia imperio, kristanoj faris pilgrimadojn al Jerusalemo, la urbo, kie Jesuo mortis. Post la krucmilitoj en la mezepoko, tia pilgrimado repopulariĝis. Pilgrimuloj vizitis Jerusalemon, kaj speciale la 14 lokojn (aŭ "staciojn"), kie okazis laŭtradicie eventoj de la pasiono.

Sed kiam malfaciliĝis por okcidenteŭropaj kristanoj iri al Jerusalemo, ili metis en siajn preĝejojn staciojn (bildojn de la 14 eventoj), kaj tiel la vojo de la kruco, kia ni konas ĝin hodiaŭ, naskiĝis. Por fari la vojon de la kruco, oni (sole aŭ en grupo, speciale dum vendredoj de la karesmo), iras de stacio al stacio, kaj meditas sur ĉiu el ili, unu post la alia. Neniuj "oficialaj" meditoj ekzistas por tio, sed ekzistas multaj preĝoj, el kiuj la sacerdoto povas strukturi ĉiun vojon. La plej popularaj estas la preĝoj de Sankta Alfonso Maria de Liguori.

Jen la 14 stacioj de la tradicia Vojo de la Kruco.
# Pilato kondamnas Jesuon al la morto.
# Jesuo ricevas la krucon.
# Jesuo falas la unuan fojon.
# Jesuo rekonas sian Sanktan Patrinon.
# Oni metas la krucon sur Simonon de Kireno.
# Sankta Veroniko viŝas la frunton de Jesuo.
# Jesuo falas la duan fojon.
# Jesuo parolas al la virinoj de Jerusalemo.
# Jesuo falas la trian fojon.
# Jesuon oni malvestas.
# Jesuon oni najlas al la kruco.
# Jesuo mortas sur la kruco.
# La Patrino de Jesuo ricevas lian korpon.
# Jesuon oni metas en la tombon.

## Vidu ankaŭ 
* Granda vendredo
* Koloseo
* *Via Dolorosa*

## Eksteraj ligiloj 
* Kalvaria vojo : La 14 stacioj, la praktiko . Esperante kaj en 9 aliaj lingvoj. Esperantlingvaj preĝtekstoj de la kalvaria vojo troviĝas en la libro ADORU, n-ro 020.
Pasiono

La vorto ‘’’**pasiono**’’’ originas de la greka verbo πάσχω (*pasĥō*), nome « suferi ». Ĝi rilatas al la eventoj kaj la suferoj de Jesuo inter lia juĝado kaj ekzekutado surkruce. La temo traktitas en religio kaj en artoj.

## Religio 
* Pasiono (kristanismo)

## Artoj 
* Pasiono (muziko)
** Pasiono laŭ Johano (Bach)
** Pasiono laŭ Marko (Bach)
** Pasiono laŭ Mateo (Bach)
* Pasiono (pentraĵo)
** Krucumita Kristo en arto
* Pasiono (teatro)
* Kino
** La Pasiono de Kristo

## Vidu ankaŭ 
* Pasio (emocio)
Kastoro

La **kastoro** el la ordo de ronĝuloj kaj familio de kastoredoj troveblas en la norda parto de Eŭrazio kaj Nordameriko. Ĝi havas dikan korpon, kun mallongaj kruroj kaj plata vosto remilforma 22-30 centimetrojn longa kaj 10-13 centimetrojn larĝa. Kun korpolongo de 74-130 centimetroj kaj meznombra korpopezo de 10 kilogramoj ĝi apartenas al grandaj ronĝuloj. La plej granda korpopezo de kastoro atingas 22 kilogramojn.

[eta|maldekstre|[Skeleto de kastoro montrita ĉe la Muzeo de Osteologio, Oklahomurbo, Oklahomo.]]

La kastoroj povas konstrui en rivero aŭ lago digon kaj loĝejon; pro tio ili estas rigardataj kiel *inĝenieroj* en la animala mondo. Ili ŝatas loĝi ĉe akvorando kaj konstruas la elirejon de sia loĝejo sub akvo malfacile troveblan. Se la medio ne estas ideala, ili konstruas digon por bari akvon. La digoj estas konstruataj per koto, ŝtonetoj, lignostumpoj kaj branĉoj, kaj longas meznombre pli ol 20 metrojn, iuj eĉ pli ol 600 metrojn. Kastoroj ofte riparas la digojn. Same kiel digoj, iliaj loĝejoj en arkoformo estas konstruitaj per branĉoj kaj koto. La dormejo estas ordinare super la akvonivelo kaj havas unu aŭ plurajn elirejojn kondukantajn sub akvon. Kastoroj loĝas grupe, kun familio kiel unuo. Ili vivas harmonie kaj laboras kune en konstruado de digoj.

Tiuj holarktisaj ronĝuloj pariĝas en januaro kaj februaro kaj naskas en aprilo kaj majo, ĉiufoje 2-4 idojn. La kastoroj estas lertaj en naĝado. Ambaŭflanke de ilia anuso estas po unu glando, kiu povas sekrecii aromaĵon. Ili, per siaj grandaj kaj akraj dentoj, povas mordofaligi arbon. Ili manĝas ĉefe arboŝelojn, ŝosojn, arbajn foliojn kaj radikojn kaj diversajn akvajn plantojn. Por konservi nutraĵojn por vintro ili morde faligas junajn arbojn, pecigas ilin en kelkajn partojn kaj kolektas ilin ĉe la akvorando. Tial oni povas trovi abundajn tiajn manĝaĵojn eĉ en iliaj loĝejoj. La kastoroj bredataj povas vivi 15-20 jarojn.

## Taksonomio 
(N.B.† signas genro aŭ specio mortinta)

:::genro : † paleokastoro - Paleocastor
:::genro : † trogonterio - Trogontherium
::::specio : † trogonterio kuviera - Trogontherium cuvieri
:::genro : † dipojdo - Dipoides
:::genro : † steneofibero - Steneofiber
:::genro : KASTORO - Castor
::::specio : † kastoro isiodora - Castor issiodorensis
::::specio : eŭropa kastoro - *Castor fiber*
:::: (subspecio : skandinavia kastoro - Casror fiber fiber)
:::: (subspecio : elba kastoro - Castor fiber albicus)
:::: (subspecio : francia kastoro - Castor fiber galliae)
:::: (subspecio : vistula kastoro - Castor fiber vistulanus)
:::: (subspecio : urala kastoro - Castor fiber pohlei)
:::: (subspecio : mongolia kastoro - Castor fiber birulai)
::::specio : kanada kastoro - *Castor canadensis* (24 :::: subspecioj)

## Moroj 
eta|Kastora arbo
eta|Kastoro en Kanado

eta|Kastor-baraĵo

## Vidu ankaŭ 
* Peltindustrio
* Tremolecaj poploj
* Kastoreo

Kategorio:Kastoredoj
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kategorio:Holarktisa faŭno
Kategorio:Nearktisa faŭno
Kategorio:Palearktisa faŭno
Kategorio:Mamuloj de Eŭropo
Ĉinĉilo

dekstra|300ra|eta|Ĉinĉilo
**Ĉinĉiledoj**, entenante ĉinĉilojn kaj viskaĉojn estas neotropisa familio de ronĝuloj escepte famaj pro sia fajnega felo, la felo de la ĉinĉilo estas rigardita la plej fajna kaj mola en tuta mondo, 30 oble pli ol la homa hararo.

Nun la ĉinĉiloj estas ankaŭ uzataj kiel dorlotbestojn; oni bredas ilin tre facile, kaj ĝi povas vivi ĝis 15 jaroj (multe pli ol tiom kiom kutimas inter la ronĝuloj).

En naturo ili estas noktovivaj bestoj en la Andoj en Sudameriko. Ili estas monogamaj kaj loĝas en ternestoj aŭ inter rokfendoj. Ili havas rondan orelon kaj cindrokoloran felon.

Ĉinĉilo estas malsovaĝa, ludema, 0,5-0,8 kg-ojn peza felbesto. Ĝi estas malsanrezista, obeema besteto. Oni povas kalkuli je 4-5 idoj jare de unu patrino. Oni povas bredi la inojn dum 8-10 jaroj. Graveda periodo estas 111 tagoj. Ilia korpolongo estas 23-27 cm, el kiuj la vosto longas 12-13 cm-ojn. La inoj, maturaj por bredo, vivas haremeske, al unu virĉinĉilo apartenas 4-5 inoj. La inoj pretas rekopuli jam la duan, trian tagon post la nasko.

La ĉinĉiloj estas sentemaj pri la cirkonstancoj de la bredado. Baze grave estas la hejtebla kaj varmigebla ejo. Ili pretendas sekan ejon kun temperaturo vintre 16-18, somere 20-25 Celsius-gradoj. Oni povas bredi 4-5 bestojn sur unu kvadrata metro. Ilia nutraĵbezono estas minimuma, se kalkuli specialajn grajnaĵojn por ĉinĉiloj, nur 2-3 dekagramoj por unu tago. Ĝi ŝatas ronĝi, ĝi ŝatas la durtigan medikagon, ĝia ŝatataĵo estas la krevmaizo. Ĝi ronĝas ankaŭ karotojn kaj pomtranĉaĵojn.

(N.B. † signas mortinta genro aŭ specio)

:::genro : † skotemuso - Scottaemys
:::genro : † perimuso - Perimys
:::genro : † prolagostomo - Prolagostomus
:::genro : LAGOSTOMO - Lagostomus
::::specio : lagostomo viskaĉo - *Lagostomus maximus* (Viscacia viscacia) 
:::genro : lagidio - Lagidium
::::specio : lagidio perua - *Lagidium peruanum*
::::specio : lagidio kuviera - *Lagidium viscacia* 
::::specio : lagidio suda - *Lagidium wolffsohni* 
:::genro : ĈINĈILO - Chinchilla, Bennett, 1829
::::specio : ĉinĉilo lana - *Chinchilla lanigera* (Molina, 1782)
::::specio : ĉinĉilo kurtvosta - *Chinchilla brevicaudata* Waterhouse, 1848
:::: subspecio : ĉinĉilo kurtvosta reĝa - *Chinchilla chinchilla chinchilla*
:::: subspecio : ĉinĉilo kurtvosta bolivia - *Chinchilla chinchilla boliviana*

## Referencoj 
Kategorio:Ronĝuloj
Kategorio:Neotropisa faŭno
Kategorio:Mamul-nomenklaturo de Středa
Kotovsk

**Kotovsk** () estas urbo en Tambova provinco en Rusio, kiu troviĝas sur la dekstra bordo de la rivero Cna (Цна).

* **loko**: .
* **horzono**: UTC+3h (la loka tempo estas la sama kiel moskva tempo) (en jaro 2005).
* **loĝantaro**:
** 25,5 mil 1959;
** 36,8 mil (en la aglomeraĵo en 2001) .

Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 68410.

La interurba telefona kodo estas 07541, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).

En la urbo estas fervoja stacio Tambov-2 (*Тамбов*-2).

La urbo estis fondita antaŭ la Unua mondmilito kiel vilaĝo por konstruistoj de ŝtata pulva uzino (1912), kvankam oficiala jaro de fondo estas 1940. Ĝis jaro 1940 la vilaĝo estas parto de urbo Tambov. Kotovsk iĝis urbo en 1940. Nomo de la urbo estas farita de nomo de la partoprenanto de Intercivitana milito Grigorij Kotovskij, kiu en la jaro 1921 rezistis kontraŭsovetan kamparanan ribelon en Tambova gubernio.

Ekonomiko de la urbo bazitas ĉefe sur ĥemia industrio. En Kotovsk funkcias uzino de plastoj, laka fabriko, kaj aliaj fabrikoj kaj uzinoj.

Kategorio:Urboj de Tambova provinco
Daphne Lister

**Daphne LISTER** (naskiĝis 1921, mortis 2003) estis brita esperantisto kaj poeto. 

Ŝi prezidis la E-Societon de Manĉestro dum 1960-62 kaj 1974-76. Ŝiaj poeziaĵoj aperis en *Monda Kulturo* (1963) kaj ekde 1970 en diversaj periodaĵoj, kadre de *Esperantaj Kajeroj* sub titolo *Ĝis Nun* (1976) kaj *Kaj Poste* (1986). Ŝi regule recenzis librojn en *La Brita Esperantisto*.

Kategorio:Britaj esperantistoj
Miĥail Mandrik

**Mihail Petroviĉ MANDRIK** (naskiĝis 1902, mortis la 22-an de decembro 2003), estis rusa esperantisto kaj honora membro de UEA.

Li lernis Esperanton en 1921 kaj persone konis tiamajn eminentulojn (Drezen, Nekrasov, Devjatnin k.a.).

En 1936 li estis kondamnita je kvin-jara punlaboro. 

Ekde 1947 li gvidis kursojn laŭ propra adapto de Cseh-metodo, estis sekretario, prezidis E-organizaĵojn.
Post 1974 li loĝis en Gomel, kie li fondis kaj gvidis klubon Konkordo.

Arte talenta homo, li desegnis kaj pentris, ludis kelkajn muzikilojn, verkis proze, poezie kaj tradukis. Li verkis ambaŭdirektan vortareton por ruslingvanoj, lernolibron *ABC de Esperanto*, dudekon da rakontoj, aŭtobiografion *Amara vojo*.

## Verkaro 
* *Amara vivovojo*, Eldonejo Bero, Berkeley, 1997, 111-paĝoj

Kategorio:Rusiaj esperantistoj
Kategorio:Viktimoj de Stalinismo
Kategorio:Sovetiaj esperantistoj
Mamuto

eta|maldekstra|180px|Mamuto rekonstruita
**Mamuto** (verŝajne laŭ la jakuta aŭ mansa lingvo) estas genro de jam formortinta elefantedo, kiu vivis en la lasta glaciepoko grandnombre en Nord-Ameriko, Eŭropo, Azio kaj Afriko ĝis la 40. longitudo.

Ili evoluis el terciera elefantgrupo tra pluraj transiraj formoj, kiuj estis pli kaj pli alkutimiĝintaj al la malvarmo per grasdeponado:
* *Mammonteus primigenius* (Lanhara mamuto) - frua plejstoceno
* *Mammonteus trogontherii* (Stepa mamuto) - meza plejstoceno
* *Archidiskodon meridionalis* (Suda elefanto) - malfrua plejstoceno

[eta|maldekstra|250px|Rekonstruo de mamuto en [Parizo.]]
Ĝenerale oni pensas pri lanhara mamuto de Nord-Eŭropo, Nord-Azio, kiam oni diras mamuto. La plimulto de la mamuto estis senhara.

La lanhara mamuto estis unu el la plej gravaj ĉasindaĵoj de la homoj en la malfrua pleistoceno. Tion pruvas multaj grotopentraĵoj. La kaŭzo de malpereo de la mamutoj estas ankoraŭ necerta: aŭ la troa ĉasado aŭ la klimatoŝanĝo kaŭzis tion.

Estas interese, ke la latina genronomo *Mammut* enhavas ne la mamutojn, sed nur la malproksimajn parencojn, la mastodontojn, kiuj tiutempe vivis en Nord-Ameriko kaj evoluigis harojn en la malfrua glaciepoko.

maldekstra|eta|Mammouth|alt=Mammouth.png
En la Azia parto de Rusio oni trovas ĉiam denove plenajn mamutkadavrojn, fermitajn en la glacion. Oni serĉas nigre-kaŝe la kadavrojn pro la valora eburo, sed la sciencistoj provas doni monon por la netuŝitaj mamutoj.

Oni provas trovi en la kadavroj plenan genomon (genetikan kodon), por revivigi la mamutojn. Tio ĝis hodiaŭ ne sukcesis, ĉar la mamuto havas tro ampleksan genetikan kodaron.

## Proverbo 
Ekzistas plura proverbo pri mamuto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
* 

### Eksteraj ligiloj 
* http://rbcm1.rbcm.gov.bc.ca/hhistory/mammoth/mammothstory.html  La Mamuta Etaĝo
* http://www.mammothsite.com  Mamuta Situo
* http://fax.libs.uga.edu/E98xP4xM5 
* http://www.mammuthus.org/sci/sci_2_2.htm  Scienca esploro de la frostiĝinta mamuto trovita en Siberio (france)

## Kladogramo 
## Referencoj 
Kategorio:Elefantedoj
Kategorio:Formortintaj mamuloj
Metropolaj provincoj de Anglio

eta|la ses metropolaj provincoj ene de Anglio
La **metropolaj provincoj de Anglio** aŭ historie laŭvorte "metropolaj graflandoj de Anglio" (angle *metropolitan counties of England*) estas grava parto de la loka regado kaj administrado en Anglio. Ĉiu metropola provinco enhavas metropolajn distriktojn.

La metropolaj provincoj kreiĝis la 1-an de aprilo 1974 kaj ĉiuj havas inter 1,2 kaj 2,8 milionoj da loĝantoj.

Listo de la ses metropolaj provincoj:

* Greater Manchester
* Merseyside
* South Yorkshire
* Tyne and Wear
* West Midlands
* West Yorkshire

----
**Vidu ankaŭ:**
* Loka regado kaj administrado en Britio
* Provincoj de Anglio
* Regionoj de Anglio

Kategorio:Administraj unuoj de Anglio
Pop-muziko

eta|180px|
**Pop-muziko** (devenebla el la angla *pop music*, mallongigo de *popular music*, "populara muziko") aŭ **popa muziko** (aŭ **popo**) estas muziko kiu plaĉas kaj sukcesas ĉe larĝa publiko. Ĝiaj strukturoj plej ofte estas simplaj, memoreblaj kaj dancotaŭgaj. Pop-muziko ĉefe plaĉas al junuloj, kiuj ofte dancas dum la aŭskultado. Multaj televidaj kanaloj kiel MTV, Viva aŭ All Music elsendas ĉefe pop-muzikon.

## Vidu ankaŭ 
* Listo de pop-muzikaj grupoj
* Danca pop-muziko
* Elektronika popmuziko
* Listo de plej vendantaj muzikistoj
* Rok-muziko
* Latinida popularmuziko
* Psikedela rokmuziko
* Pop-rokmuziko
* Potenca popmuziko

## Referencoj
Listo de franclingvaj kantistoj

Jen kelkaj el la plej famaj aŭ kvalitaj franclingvaj kantistoj (ĉefe en la jaroj 1950-1980, kiuj estis ĝia "glora periodo"):

* Salvatore Adamo
* Alizée
* Anggun
* Richard Anthony
* Juliette Armanet
* Jean-Louis Aubert
* Hugues Auffray
* Charles Aznavour
* Chimène Badi
* Daniel Balavoine
* Jeanne Balibar
* Barbara
* Alain Bashung
* Julos Beaucarne
* Guy Béart
* Gilbert Bécaud
* Najoua Belyzel
* Amel Bent
* François Béranger
* Michel Berger
* Amandine Bourgeois
* Georges Brassens
* Jacques Brel
* Patrick Bruel
* Buzy
* Nathalie Cardone
* Corynne Charby
* Jérémy Chatelain
* 
* Cyril Cinélu
* Dalida
* Emma Daumas
* Linda de Suza
* François Deguelt
* Michel Delpech
* Céline Dion
* Sacha Distel
* Julien Doré
* Jacques Dutronc
* Jenifer
* Julie Erikssen
* Leny Escudero
* Lara Fabian
* Mylène Farmer
* Jean Ferrat
* Léo Ferré
* Patrick Fiori
* Sandrine François
* Élodie Frégé
* Fréhel
* Serge Gainsbourg
* France Gall
* Jean-Jacques Goldman
* Richard Gotainer
* Chantal Goya
* Juliette Gréco
* Johnny Hallyday
* Françoise Hardy
* Jacques Higelin
* Camélia Jordana
* Francine Jordi
* Patricia Kaas
* La Kvar Barbuloj
* La Zarra
* Valérie Lagrange
* Serge Lama
* Rose Laurens
* Bernard Lavilliers
* Jena Lee
* Grégory Lemarchal
* Herbert Léonard
* Nolwenn Leroy
* Leslie
* Ginie Line
* Emily Loizeau
* Lorie
* Clara Luciani
* Sheryfa Luna
* Enrico Macias
* MC Solaar
* Melissa Mars
* Jeanne Mas
* Mireille Mathieu
* Maurane
* Mick Micheyl
* Eddy Mitchel
* Ilona Mitrecey
* Yves Montand
* Mouloudji
* Nana Mouskouri
* Georges Moustaki
* Jean-Louis Murat
* Nicoletta
* Florent Pagny
* Patachou
* Pierre Perret
* Édith Piaf
* Priscilla
* Serge Reggiani
* Colette Renard
* Renaud
* Line Renaud
* Rose
* Olivia Ruiz
* Henri Salvador
* Véronique Sanson
* Michel Sardou
* Catherine Sauvage
* Hélène Ségara
* Sheila
* Shy'm
* Yves Simon
* Mano Solo
* Alain Souchon
* Natasha St-Pier
* Tal
* Patrick Topaloff
* Elisa Tovati
* Charles Trenet
* Anne Vanderlove
* Magalie Vaé
* Sylvie Vartan
* Amaury Vassili
* Pierre Vassiliu
* Laurent Voulzy
* Ophélie Winter
* Jacques Yvart (kantas ankaŭ en Esperanto)
* Zaz
* Zazie


Franclingvaj kantistoj
Gubernio Osako

La **gubernio Osako** aŭ kun dua adjektiva vorto **gubernio Osaka** (), ĝis 2008 en Esperanto ankaŭ **prefektejo Osaka**, estas parto de Japanio nomata gubernio. Ĝi situas en la regiono Kansajo (aŭ *Kinki*), kaj geografie troveblas en la centro de la insulo Honŝuo, la plej granda el la insuloj de Japanio. Ĉefurbo de la gubernio estas la samnoma urbo Osako.

Laŭ la stato de  en la gubernio vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².

## Geografio 
La gubernio Osaka situas meze de la regiono Kansajo. La najbaraj gubernioj Hiogo aŭ Hjogo, Kioto, Nara kaj Vakajamo ĉirkaŭas la gubernion. Sud-okcidente ĝi apudestas la Osakan Golfon.

## Municipoj 
### Urboj 
Atentu ke la nomoj de la guberniaj urboj ankoraŭ devos esti ŝanĝataj al transskribado Hepburn, se mankas ekstera referenco por esperantlitera latinigo.
* Osako (gubernia ĉefurbo) havas 24 kvartalojn
** Abeno - Asahi - Curumi - Ĉuo - Fukuŝima - Higaŝinari - Higaŝi-Sumijoŝi - Higaŝi-Jodogaŭa - Hirano - Ikuno - Jodogaŭa - Ĵoto - Kita - Konohana - Minato - Mijakoĝima - Naniŭa - Niŝi - Niŝinari - Niŝi-Jodogaŭa - Suminoe - Sumijoŝi - Tajŝo - Tennoĵi - Toŝima 

* Sakai havas 7 kvartalojn.
**  *Higashi* [Higaŝi] *- Kita - Mihara - Minami - Naka - Nishi* [Niŝi] kaj *Sakai*

* Daito
* Fuĵiidera
* Habikino
* Hannan
* Higaŝiosaka
* Hirakata
* Ibaraki
* Ikeda
* Izumi
* Izumiocu
* Izumisano
* Jao
* Kadoma
* Kaizuka
* Kaŝivara ("Kaŝiŭara")
* Katano
* Kaŭaĉinagano
* Kiŝivada ("Kiŝiŭada")
* Macubara
* Minoo
* Moriguĉi
* Nejagaŭa
* Osakasajama
* Sennan
* Setcu
* Ŝiĵonaŭate (aŭ Ŝiĵonavate)
* Suita
* Takaiŝi
* Takacuki
* Tondabajaŝi
* Tojonaka

### Urbetoj kaj vilaĝoj 
* distrikto Minamikawachi [Minamikaŭaĉi]
** Taishi [Taiŝi] - Kanan - Chihayaakasaka [Ĉihajaakasaka]
* distrikto Mishima [Miŝima]
** Shimamoto [Ŝimamoto]
* distrikto Senboku
** Tadaoka
* distrikto Sennan
** Kumatori - Tajiri [Taĵiri] - Misaki
* distrikto Toyono [Tojono]
** Toyono [Tojono] - Nose

## Transporto 
### Flughavenoj 
* Osaka Internacia Flughaveno
* Kansaja Internacia Flughaveno
* Jao-Flughaveno

## Servoj 
* Universitato de Osako

## Galerio 

Dosiero:Osaka Castle Nishinomaru Garden April 2005.JPG|Osaka burgo
Dosiero:USJ 5years.JPG|maldekstre|Universala Studio Japanio
Dosiero:Abeno Harukas Osaka Japan01-r.jpg|Abeno Harukas

## Referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  (, sed aŭtomate ankaŭ al pliaj lingvoj)


Kategorio:Gubernioj de Japanio
Kategorio:Municipoj de Japanio
Kategorio:Honŝuo
Batalo de Kulikovo

La **batalo de Kulikovo** () okazis la 8-an de septembro jare 1380 inter rusoj kaj alianco de mongoloj kaj tataroj (la Ora Hordo) en kampo Kulikovo proksime de rivero Don (nun en Tula provinco). Per la venko, Rusio liberigis sin de la tatara-mongola jugo.

Gvidanto de la rusia armeo estis Dmitrij Donskoj. La tatara-mongola armeo estis gvidita de Mamaj. Sur la rusia flanko batalis ankaŭ monaĥaj prodoj Aleksandr Peresvet kaj Oslabja.

La rusia antikva fonto indikas nombron de la armeanoj: estis 150 mil rusoj kaj 300 mil tataro-mongoloj. Tamen la vera grandeco de la tereno apenaŭ ebligus tiom grandan batalon. Supozeble la veraj nombroj estis 80 mil kontraŭ 125 mil.

## Sekvoj de la batalo 
* Venko de rusoj montris al popolo kaj al dukoj, ke eblis superforti tian teruran kontraŭulon kiel tataro-mongoloj. 
* Potenco de Mamaj tre malpligrandiĝis, kio plirapidis lian morton.
* Moskvo plifortiĝis kiel centro de rusia lando.
* La batalo akcelis la spiritan renaskiĝon kaj memkonsciencon de la rusa popolo.

Tamen, la batalo ne likvidis la Oran Hordon. En la jaro 1382 ĥano Toĥtamiŝ atakis Moskvon kaj forbruligis ĝin, mortiginte ĉiujn loĝantojn. Do, Moskvo estis devigita denove pagi tributon.

Kulikovo
Kulikovo
Kategorio:Grandprinclando Moskvo
Kategorio:Historio de Tula provinco
Kategorio:1380
Kulikovo
Listo de regantoj de Hispanio

**Hispanaj reĝoj kaj ŝtatestroj**: Tiu listo komenciĝas post la unuigo de la Regno de Kastilio kun la Regno de Aragono, eĉ la unuaj reĝoj ankoraŭ estis sendepende reĝoj de ambaŭ ŝtatoj. Antaŭ paroli pri la reĝoj de ambaŭ menciitaj ŝtatoj, oni povas paroli pri la reĝoj de la Regno de Leono kaj antaŭe eĉ pri la visigotaj reĝoj.

**La Reĝoj de la Habsburgoj**

* 1479 - 1516 Fernando la 2-a kaj Izabela la 1-a, la Katolikaj Gereĝoj
* 1516 - 1556 Karlo la 1-a, estis ankaŭ imperiestro de la Sankta Romia Imperio, Karlo la 5-a
* 1556- 1598 Filipo la 2-a
* 1598- 1621 Filipo la 3-a
* 1621- 1665 Filipo la 4-a
* 1665- 1700 Karlo la 2-a

**La Reĝoj de la familio Burbono**

* 1700 - 1746 Filipo la 5-a
* 1724 Ludoviko la 1-a (dum malpli ol unu jaro)
* 1746- 1759 Ferdinando la 6-a
* 1759- 1788 Karlo la 3-a
* 1788- 1808 Karlo la 4-a
* 1808- 1814 Jozefo Bonaparto (Napoleona dinastio)
* 1814- 1833 Ferdinando la 7-a
* 1833- 1840 Regenteco de Maria Kristina Burbono nome de Isabel la 2-a
* 1840- 1843 Regenteco de Espartero nome de Isabel la 2-a
* 1843- 1868 Isabel la 2-a
* 1871- 1873 Amadeo el Savojo (Savoja dinastio)
* 1873- 1874 La **unua respubliko**. Prezidentoj:
** Estanislao Figueras, februaro -junio 1873
** Francisco Pi y Margall, junio-julio 1873
** Nicolás Salmerón, julio-septembro 1873
** Emilio Castelar, septembro 1873 - januaro 1874
* 1874- 1885 Alfonso la 12-a
* 1885- 1902 Maria Kristina (regentino)
* 1902- 1931 Alfonso la 13-a

**Lastaj reĝimoj**

* 1931- 1936 La dua respubliko. Prezidentoj:
** Niceto Alcalá-Zamora, 1931-1936
** Manuel Azaña, 1936-1939
* 1936- 1939 Intercivitana milito
* 1939- 1975 Generalo Francisco Franco
* 1975- 2014 Johano Karlo la 1-a (Burbono). Ties prezidantoj de la registaro (ĉefministroj):
** Carlos Arias, ĝis 1976
** Adolfo Suárez, 1976-1981
** Leopoldo Calvo-Sotelo, 1981-1982
** Felipe González, 1982-1996
** José María Aznar, 1996-2004
** José Luis Rodríguez Zapatero, 2004-2011
** Mariano Rajoy, 2011-2018
* 2014- nun Filipo la 6-a

Dosiero:Escudo_de_los_reyes_Católicos_2.svg|
Dosiero:Armas de Carlos I de España.svg|
Dosiero:Escudo_de_Armas_de_Felipe_II_a_Carlos_II.svg|
Dosiero:Escudo de Felipe V de España Toisón y Espiritu Santo Leones de gules.svg|
Dosiero:Escudo de Armas de Carlos III.svg|
Dosiero:Escudo_de_armas_de_José_I_Toison_Legion_de_Honor_y_Cetros.svg|
Dosiero:Escudo_de_España_Amadeo_de_Saboya.svg|
Dosiero:Escudo de la Segunda República Española (bandera).svg|
Dosiero:COA_Spain_1945_1977.svg|
Dosiero:Coat of Arms of Spanish Monarch.svg|

## Vidu ankaŭ 
* Monarkio de Hispanio
* Reĝo de Hispanio

Regantoj

Hispanio
Hispanio
Filipo la 2-a (Hispanio)

**Filipo la 2-a** (*Felipe II*), estis reĝo de Hispanio (1556-1598) kaj de Portugalio (kiel *Filipe I*) (1580-1598). Li naskiĝis en Valadolido, je la 21-a de majo 1527 en la Palaco de Pimentel kaj mortis en El Escorial (Madrido), je la 13-a de septembro 1598.

## Vivo 
Li estis filo de imperiestro Karlo la 5-a (Karlo la 1-a de Hispanio) kaj de Izabela de Portugalio. Li edziĝis kvarfoje: kun Maria Manuela de Portugalio, Maria Tudor, Izabela de Valois kaj Anna de Aŭstrio – *ne* la sama kiel Anna de Aŭstrio (1601-1666).

Filipo reĝis el 1556, kiam abdikis lia patro. Li neniam uzis la titolon de reĝo de Hispanio, sed de Kastilio, Leono, Aragono, Navaro kaj de siaj tutmondaj teritorioj, kiuj etendiĝis en Eŭropo, la nove konkeritaj landoj en Ameriko kaj ankaŭ en Azio (Filipinoj, tiel nomataj laŭ lia nomo).

En 1580, post la morto sen filoj de la reĝo Sebastiano la 1-a de Portugalio en la batalo de Alcazarquivir, li estis agnoskita kiel reĝo ankaŭ de tiu lando, kaj de ĝiaj propraj konkeraĵoj. Dum tiu periodo oni prave diris ke en liaj posedaĵoj "neniam subiris la suno".

Li pasigis la plejmulton de la tempo en Hispanio, kaj specife en Madrido, kiun li potencigis kiel grava nova ĉefurbo. En la ĉirkaŭaĵoj, post grava batalo kontraŭ la franca reĝo (San Quintín/Saint Quentin), li konstruigis la Monaĥejon de Eskorialo, imponan monumenton kien li retiriĝis en la lastaj momentoj de sia vivo.

Lian reĝadon karakterizas senĉesa batalado, kontraŭ la francoj, turkoj (batalo de Lepanto), nederlandanoj, angloj (Granda Mararmeo), kaj ankaŭ kontraŭ diversaj malamikoj en la ibera duoninsulo mem (moriskoj, protestantoj).

Li suferis multajn malfacilaĵojn dum sia regado, ekzemple la malfacilan rilaton kun sia filo Don Karlo, kiun li enprizonigis kaj laŭ onidiroj murdis.

Kategorio:Habsburgoj
Kategorio:Hispanaj reĝoj
Kategorio:Portugalaj reĝoj
Kategorio:Dukoj de Luksemburgo
Paskalo (programlingvo)

**Paskalo** ( *Pascal*) estas komputila programlingvo kreita dum la 1970-aj jaroj de Niklaus WIRTH. Tiu programlingvo havas fortan pedagogian tradicion kaj tial ĝi estas ofte uzata en komputadaj kursoj pri programado. Pluraj idaj programlingvoj estas kreitaj el ĝi: Modula-2, Modula-3 kaj Oberono.

Dum pli ol tridek jaroj da ekzistado de Paskalo, ĝi evoluis kaj servis kiel bazo por kelkaj diversaj programaj produktoj. Malgraŭ tiu fakto, ke Paskalo estis kreita kiel simpla porinstrua programlingvo, nuntempe ĝi estas potenca profesia kaj tre fleksebla lingvo. Grandan parton da evoluo de Paskalo enigis firmao Borland (ankaŭ fifama sub la titolo Inprise (Inprajz)). La Borlanda versio de Paskalo havas la nomon *Delphi* (Delfi) aŭ *Objekta Paskalo*.

**N.B.** pri la verkisto, vidu Blaise Pascal

## Paskala pseŭdokodo 
En la artikolo pri pseŭdokodoj estas menciita pseŭdokodo bazita sur Paskalo. Fakte tia Paskala pseŭdokodo estas uzata por prezenti algoritmojn en la Komputada Leksikono. Ankaŭ en Vikipediaj artikoloj ĝi estas uzata (ekz-e vd iteraciaj ordonoj). Jen la tabeloj da tradukoj de ŝlosilvortoj kaj pradifinitaj identigiloj laŭ la Komputada Leksikono:

### La ŝlosilvortoj 
### La pradifinitaj nomoj 
## Vidu ankaŭ 
* C (programlingvo)
* Objektema Paskalo
* Ada

Kategorio:Programlingvoj
Insektomanĝulo

eta|250px|Araneo manĝanta vespon

**Insektomanĝulo** estas karnomanĝulo besta kun dieto kiu konsistas ĉefe el insektoj kaj similaj malgrandaj bestetoj. Estas insektomanĝulo ĉiu ajn organismo kiu predas kaj manĝas insektojn.

Individue malgrandaj, insektoj ekzistas en enormaj nombroj kaj formas tre grandan parton de la animala biomaso en preskaŭ ĉiuj nemaraj medioj. En paŝtejoj de Kvinslando ekzemple estas kutime ke la totala pezo de larvoj de skaraboj sub la surfaco estas pli ol tiu de la bova gregaro super ĝi.

Insektomanĝuloj estas multaj birdoj kiel, ekzemple, la Hirundedoj, la Muŝkaptuledoj, la Tiranedoj kaj la Paruedoj; mamuloj kiel la vespertoj kaj la Formikomanĝuloj. Ankaŭ multaj lacertoj, ranoj kaj fiŝoj estas insektomanĝaj. Praktike ĉiuj araneoj estas insektomanĝuloj. Krome multnombraj insektoj estas insektomanĝuloj, ekzemple la kokcineloj, vespoj, mantedoj, libeloj, ktp.

## Vidu ankaŭ 
* Insektomanĝuloj — ordo de mamuloj (ne plu uzata en moderna biologia klasado)

Kategorio:Zoologio
Erinaco

**Erinaco** (*Erinaceus*) estas genro de mamuloj el la ordo de erinacomorfoj (antaŭe: insektomanĝuloj), kies haŭto estas kovrita de pikiloj.

La kranio de erinacoj estas relative eta. Sur la surfaco de la mueldentoj troviĝas obtuzaj, rondaj tuberetoj. Ili serĉas nutraĵon nokte, vintron tradormas. La besto havas specifajn haŭtajn muskolojn, kiuj ebligas bul-kuntiriĝi kaj tiel eldirekti la pikilojn por defendi sin.
Filipo la 3-a (Hispanio)

**Felipe** (14-a de aprilo 1578 - 31-a de marto 1621) reĝis kiel **Filipo la 3-a** en Hispanio kaj **Filipo la 2-a** en Portugalio, de 1598 ĝis sia morto.
Filipo edziĝis kun Margareto de Aŭstrio, fratino de imperiestro Ferdinando la 2-a. Lia filino Anna de Aŭstrio estis edzino de la reĝo de Francio Ludoviko la 13-a, kaj patrino de Ludoviko la 14-a.

## Interna politiko 
eta|maldekstra|frame|Filipo la 3-a de Hispanio

Pli ŝatanta la teatron, la pentradon kaj precipe ĉasadon ol la regadon, Filipo lasis la praktikan guvernadon en la manojn de siaj ĉefministroj (konataj en la hispana lingvo per la nomo *validos*). La plej grava kaj longdaŭra estis la Duko de Lerma, kiu siavice konfidis la plejmulton de la aferoj al sia protektito Rodrigo Calderón.

Dum tiu reĝado, evidentiĝis la unuaj problemoj de la regado de tiel granda imperio, samtempe gardante la aŭtonomecon de la unuopaj reĝlandoj, kiuj devis resti sendependaj: precipe la posedaĵoj de Kastilio kaj Portugalio ne rajtis miksiĝi. Tial, multis la administraj organoj, sed vere unueca ekonomio de la kortumo.

Unu el la ĉefaj okazaĵoj de la epoko estis la elpelo de la moriskoj, la arabdevenaj kaj muzulmanaj loĝantoj de Hispanio, kiuj estis restintaj post la fino de la kristana konkero (*Reconquista*) de la duoninsulo. Ĝi komenciĝis en 1609, kaj daŭris unu jaron, dum kiuj estis elpelitaj al la nordo de Afriko pli ol 300.000 homoj. Krom la personaj suferoj, tio kondukis al la ruino de granda parto de la agrokulturo en la orienta parto de la lando.

Pro influo de la personaj interesoj de la ministroj, en 1601 la ĉefurbo translokiĝis al Valadolido, sed tuj poste revenis al Madrido (1606).

En 1618 la koruptado en la kortego estis tiel granda ke la reĝo devis rezignigi la ĉefministron dukon de Lerma. Lin sukcedis lia filo, la Duko de Uceda.

Karakteriza trajto de la reĝado estis la reveno al la povo de la nobeloj, kiuj ne estis tiom konsiderataj dum la reĝado de lia patro Filipo la 2-a.

## Ekstera politiko 
Filipo la 3-a klopodis ne enmiksiĝi tiom en la eŭropaj militoj kiom estis farinta lia patro, kaj serĉis pli pacemajn metodojn, interalie pro la ekonomia malfortiĝo de la kortego.

En aŭgusto 1604 li subskribis la *Pacon de Londono* kun la reĝo Jakobo la 1-a de Anglio.

En 1609 li subskribis la *Paŭzon de la Dekdu Jaroj* en la Unuiĝintaj Provincoj de Nederlando, inter la nordaj provincaj, ribelaj kaj luteranaj, kaj la sudaj, lojalaj al la imperio kaj katolikaj. Tiu *Pax Hispanica* donis aŭtonomion al la holandanoj kaj permesis ties propran eksteran politikon.

Kun Francio li firmigis la pacon, per la geedziĝo de la franca reĝo kun filino de Filipo kaj de lia filo kaj heredonto Filipo la 4-a kun la franca Izabela de Burbono.

La ĉefaj eksteraj intervenoj okazis en Italio (*konspiro de Venecio*) kaj en la Milito de la Tridek Jaroj, kie la hispanaj trupoj partoprenis helpe de la parencoj de la reĝa dinastio en Aŭstrio, kontraŭ la ribelantoj en Bohemio.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1578
Kategorio:Mortintoj en 1621
Kategorio:Habsburgoj
Kategorio:Hispanaj reĝoj
Kategorio:Portugalaj reĝoj
Kategorio:Dukoj de Luksemburgo
Marleono

**Marleono** estas mara mamulo el iuj genroj de la otariedoj, tradicie kunklasifikataj kiel la subfamilio otarienoj.

La marleonojn karakterizas la ekzisto de ekstera orelo, longaj antaŭaj naĝpiedoj, kaj kapableco pri piediro sur la 4 naĝpiedoj sur la tero. Marleonoj vivas ĉe marbordoj de la subpolusa ĝis la tropika regiono de ambaŭ hemisferoj.
Ili havas nevaloran felon, dum la felo de la aliaj otariedoj (felfokoj) iam estis valora por la peltindustrio.

## Sistematiko 
Tradicie oni dividis la otariedojn en du subfamiliojn, la otarienojn (marleonojn) kaj arktocefalenojn (felfokojn aŭ marursojn). Genetika studo publikigita en 2001 proponis ke la nun vivantaj membroj de la marursa genro Arctocephalus havas pli proksiman parencecon kun la marleonoj ol kun la alia genro de marursoj, Callorhinus. Tial multaj taksonomoj jam ne distingas subfamiliojn de otariedoj. La ĉi-suba klasifiko faras la tradician distingon.

* **Klado Fokuloj**
** **Familio Otariedoj**
*** **Subfamilio Arktocefalenoj**
**** Genro *Arctocephalus* (sudaj marursoj; ok specioj)
**** Norda marurso, *Callorhinus ursinus*
*** **Subfamilio Otarienoj** (marleonoj):
**** Marleono de Steller, *Eumetopias jubatus*
**** Genro *Zalophus*
***** Kalifornia marleono, *Z. californianus*
***** Japana marleono, *Z. japonicus* (formortinta en la 1950-aj jaroj)
***** Galapaga marleono, *Z. wollebaeki*
**** Sudamerika marleono, *Otaria flavescens*
**** Aŭstralia marleono, *Neophoca cinerea*
**** Novzelanda marleono, *Phocarctos hookeri*
** Familio Fokedoj: veraj fokoj
** Familio Odobenedoj: rosmaroj

Dosiero:Neophoca cinerea.JPG|
Dosiero:Zalophus californianus01 1920.jpg|
Dosiero:Zalophus californianus02 1920.jpg|
Dosiero:Steller sea lion bull.jpg|

## Referencoj 
Kategorio:Fokuloj
Ribozo

eta|300ra|dekstre|2D Struktura formulo de la ribozoeta|300ra|dekstre|3D Struktura formulo de la ribozo

**Ribozo** (C5H10O5) estas kvinkarbona sukero (pentozo), kiu estas necesa por la vivaĵoj. Ĝi estas komponento de la RNA, kiu estas uzata por la genetika transskribo. Ĝi havas je unu hidroksil-grupo pli ol desoksiribozo (kiu estas komponento de DNA) , pro tio la ribozo estas pli reakciema.

Ĝi estas komponento de ATP (adenozina trifosfato), NADH kaj diversaj aliaj kemiaj kombinaĵoj, kiuj estas gravaj en la metabola procezo.

Kategorio:Monosaĥaridoj