Kaĝarano

**Kaĝarano** (; ankaŭ transskribita kiel K'ajaran, Qacaran, Kadjaran, kaj Kadzharan) estas urbo en suda Armenio en la provinco Sjuniko. Ĝi havas 8,500 loĝantojn. La nomo tradukeblas el la armena kiel "la loko de la bravulo". Ĝi troviĝas je 356 km de Erevano (landa ĉefurbo), 25 km de Kapan (la provinca ĉefurbo) kaj 50 km de la landlimo inter Armenio kaj Irano.

La areo Kaĝarano estis loĝita ekde la 3-a kaj 2-a jarmiloj a.K. La pagana templo trovita en la areo atestas tion. La metalo estis pretigita ĉi tie ekde la Bronzepoko. La unuaj kuprominejoj de la areo estis konstruitaj en 1850 kaj laboritaj ekde 1910. La plimulto de la loĝantaro de Kaĝarano estis enmigrintoj de Kapan kaj Montara Karabaĥo.

Nuntempe, la urbo havas 5 publikajn lernejojn, 4 infanvartejojn, 6 bibliotekojn, kulturcentron, kaj futbalan stadionon.

## Etimologio 
La nomo *Kaĝaran* devenas de la armena vorto *Kaĝ* (armene: Քաջա) signifanta *kuraĝa*, kaj la sufikso *aran* (armene:արան) rilatas al *loko*. Tiel, la vorto *Kaĝaran* estas tradukita el la armena kiel la *loko de kuraĝuloj*. La nomo devenas de la proksima malnova vilaĝo Kaĝaranc .

Oni kredas, ke la malnova literumo de la nomo estis *Kaĝaĝut* (armene: Կաճաճուտ), menciita de Stepanos Orbeljan en sia verko *Historio de la provinco Sjuniko* de la 13-a jarcento. En la fino de la mezepoko, la literumo estis ŝanĝita al *Kĉananc* (armene: Քչանանց) kiu daŭre estas uzita en la loka dialekto de Sjuniko. Fine de la 18-a kaj komenco de la 19-a jarcentoj, la nomo *Kaĝaranc* ankaŭ estis uzata ĝis la mezo de la 20-a jarcento, kiam la nomo *Kaĝaran* estis oficiale adoptita.

## Historio 
En areo de Kaĝaran ekzistas homa ĉeesto ekde la 3a-2a jarmiloj antaŭ Kristo. La pagana templo trovita en la areo atestas tion. Metalo estis prilaborita ĉi tie ekde la Bronzepoko. La malnova vilaĝo Kaĝaranc, nuntempe situanta 2 kilometrojn okcidente de la nuna urbo Kaĝaran, estis parto de la kantono *Dzork* de la historia Sjuniko de la praa Reĝlando Armenio.

Inter la 10-a kaj 12-a jarcentoj, la regiono estis inkluzivita ene de la Sjunika reĝlando. Tamen, kiel la plej multaj el la historiaj teritorioj de Armenio, Sjuniko suferis respektive la invadojn de la selĝukoj, mongoloj, ak-kojunloj kaj kara-kojunloj inter la 12a kaj 15a jarcentoj.

Komence de la 16-a jarcento, la regiono fariĝis parto de Safavida Persio. Komence de la 18-a jarcento, la armena loĝantaro de Kaĝaranc kaj la ĉirkaŭa regiono estis plejparte implikita en la armena liberiga kampanjo gvidita de David Bek, kontraŭ Safavida Persio kaj la invadaj otomanaj turkoj. La persoj regis ĝis la komenco de la 19-a jarcento, multaj teritorioj de Armenio, inkludante Sjunikon, iĝis parto de la Rusa Imperio rezulte de la Traktato de Gulistano subskribita la 24an de oktobro 1813, inter Rusio kaj kaĝara Persio .

Sub la rusa regado, la unuaj kupraj minoj de la areo de Kaĝaranc estis ekspluatitaj inter 1850 kaj 1910. Kupra prilaborejo estis fondita proksime de la malnova vilaĝo Kaĝaranc en 1850 de grekaj inĝenieroj kaj laboristoj. En 1868, la regiono iĝis parto de la distrikto Zangezuro de la Elizavetpola gubernio.

Inter 1918 kaj 1920, Kaĝaranc estis parto de la sendependa Respubliko Armenio. Poste en 1921, ĝi fariĝis parto de la sendependiĝa Respubliko Montara Armenio sub la ordono de Garegin Nĵdeh. En julio 1921, la sovetia Ruĝa Armeo eniris en Sjuniko kaj la regiono fariĝis parto de sovetia Armenio.

Post la malkovro de grandegaj kupro-minejoj en 1930, la soveta registaro proponis konstrui grandan kupr-molibdenan uzinon. Antaŭ la fino de la 1930-aj jaroj, plano estis proponita konstrui loĝlokon proksime al la kupro-deponaĵareo. La konstruado de la uzino estis lanĉita en 1940, sed baldaŭ poste ĝi estis interrompita pro la dua mondmilito. En 1944, la konstrua procezo rekomenciĝis kaj la unua produkto komenciĝis en 1945. En 1951, la ŝtata mina kompanio Zangezur estis formita por organizi la produktadan procezon, iĝante unu el la plej grandaj entreprenoj de Sovetunio en tiu tempo.

Por faciligi la kupran kaj molibdenan produktadon de la planto, la urbotipa setlejo Kaĝarano estis fondita de la sovetia armena registaro en 1947, ene de la *Kapan-rajono*. Rezulte de la kunfandiĝo de Kaĝarano kun la proksima setlejo Vogĝi en 1958, Kaĝarano ricevis la statuson de urbo, kun ĉirkaŭ 11.000 loĝantoj. La plimulto de la loĝantaro de Kaĝarano estis armenaj laboristoj transloĝigitaj de la urbo Kapan kaj la Aŭtonoma Provinco Montara Karabaĥo.

En 1965, la plej grava urba plano de Kaĝarano kunmetita de arkitektoj A. Harutyunyan kaj H. Davtyan estis aprobita. En 1970, la teknika industria disvolva plano de Kapan kaj Kaĝarano estis lanĉita de la loka soveta registaro.

Kun la sendependeco de Armenio en 1991, nova administra reformo estis aplikita en 1995, aboliciante la rajonojn de la sovetia periodo. Tiel Kaĝarano estis inkluzivita en la nove formita provinco Sjunik. La Kombinaĵo de Kupro kaj Molibdeno Zangezur daŭrigis siajn operaciojn post la sendependeco ĝis 1994, kiam ĝi ĉesis pro la post-sendependeca ekonomia krizo. En 2004, produktado estis relanĉita post la privatigo de la uzino. Nuntempe la fabriko Zangezur estas unu el la plej grandaj industriaj firmaoj de Armenio.

## Geografio kaj klimato 
eta|250px|Kapan-Kaĝarana vojo
Historie Kaĝarano situas en la kantono *Dzork* de la historia provinco Sjuniko. La urbo situas ĉe la limo de du naturaj pejzaĝoj, alpaj kaj altebenaĵaj arbaroj je averaĝa alteco de 1950 metroj super la marnivelo, borde de la rivero Vogĝi , inter la montaro Zangezur kaj la montaro Meghri. Monto Kaputĝugh, kiu estas la plej alta pinto de Montoj Zangezur je 3905 metroj, situas malmultajn kilometrojn okcidente de Kaĝarano. La reliefo konsistas el placataj rokaj tavoloj de la rivera baseno Aras kaj karakteriziĝas per aktiva erozio.

Kaĝarano situas en alpa klimata zono. La averaĝa jara temperaturo estas + 6,9C, kun la absoluta maksimumo de + 33,5C kaj la absoluta minimumo de -18,5C. Ĉiujara pluvado estas 600-705mm, plejparte okazante en majo ĝis junio, kiam ĝi atingas 99-104mm, kun maksimuma ĉiutaga nivelo de 66mm. La averaĝa humideco estas 69% kaj majo estas la plej humida monato de la jaro (74%).

## Demografio 
eta|250px |maldekstre| Preĝejo Sankta Dipatrino de Kaĝarano, konsekrita en 1912
Laŭ 2001 censo, la loĝantaro de Kaĝarano estis 8439. Viroj konsistas el 48%, virinoj 52% de la loĝantaro. Laŭ la municipaj datumoj, la senlaboreco estas 8,3%, el kiuj 85% estas virinoj kaj 15% estas viroj. Estas 700 dungoserĉantoj, kiuj konsistigas 14% de la tuta laboristaro. La alta nivelo de ina senlaboreco ŝuldiĝas al la fermo de teksaj, stafetaj kaj kondensaj fabrikoj, kiuj antaŭe dungis la plimulton de virinoj en la urbo.

Nesufiĉa provizado de loĝejoj en loĝdomoj devigas la loĝantaron aĉeti loĝejojn ekster Kaĝarano, en la proksimaj komunumoj. La enfluo de serĉantoj de laboro ankaŭ kreas premon sur la doma merkato. Estas 120 homoj registritaj kiel serĉantoj de laboro, kiuj bezonas loĝadon.

Homoj en Kaĝarano apartenas al la Armena Apostola Eklezio. La sola preĝejo de la urbo estas la Sankta Dipatrino konstruita en 1912. Ĝi estas sub la jurisdikcio de la Diocezo de Sjunik kun sidejo en Goris.

La kuracadon servas la medicina centro de Kaĝarano malfermita en 2013.

## Kulturo 
La bronzepoka fortikaĵo de Napat devenanta de la dua jarmilo antaŭ Kristo troviĝas 4 km okcidente de Kaĝarano. Mezepoka tombejo troviĝas ĉe la orienta rando de la urbo. Kaĝarano havas malgrandan preĝejon konstruitan en 1912 sur la fundamentoj de mezepoka preĝejo.

La urba komunumo Kaĝarano administras kulturan centron, publikan bibliotekon, kaj artan lernejon por infanoj.

## Ekonomio 
eta|250px| Kaĝarana minejo
La ŝlosila ekonomia sektoro de la urbo estas minado. Kaĝarano estas hejmo de la kombinaĵo de kupro kaj molibdeno *Zangezur*, funkcianta ekde 1951. La planto komence uzis subteran minindustrian metodon; en 1959 ĝi transiris al subĉiela minado kaj uzis ĝin en la centra sekcio de Kaĝaran-molibdena minejo por ĉerpi ercon kaj produkti kuprajn kaj molibdenajn koncentraĵojn. La planto nuntempe produktas 10 milionojn da tunoj da koncentraĵo ĉiujare. La kupra koncentraĵo estas transportita al Alaverdi- metalurgia fabriko kaj armena molibdena produkta kompanio en Erevano por plua prilaborado. Fina traktado de molibdeno okazas ĉe Erevana Klara Fera Fabriko. La Kupra-Molibdena Fabriko dungas 3800 homojn.

La labormerkato estas iom malsimetria. La industria sektoro laborigas 41% de la laboristaro. Dum la 1950-aj jaroj homoj de Kapan, Goris kaj Montara Karabaĥo alvenis en Kaĝarano serĉante dungadon. En Kaĝarano estas 1120 emeritaj civitanoj. 94 hejmoj estas profitantoj de la sistemo de familiaj avantaĝoj. Estas 216 registritaj handikapuloj, inkluzive 19 kun servokvalitaj handikapoj kaj 64 kun denaskaj handikapoj.

## Edukado 
La urbo Kaĝarano estas hejmo de 2 publikedukaj lernejoj kaj 2 antaŭlernejaj infanĝardenoj. La urbo ankaŭ estas hejmo de la teknika meza kolegio Kaĝarano.

Oftaj konsciigaj programoj pri ekologiaj kaj mediaj problemoj estas prezentitaj de la komunumo Kaĝarano kun la subteno de Zangezur-Kupra kaj Molibdena Fabriko.

## Sporto 
Kaĝarano havas sportan lernejon servatan de futbala trejnejo situanta en la centro de la urbo. La fabriko de Kupro kaj Molibdeno Zangezur, posedantoj de FC Gandzasar reprezentanta la urbon Kapan, estas la sponsoroj de la sporta vivo en Kaĝarano.

## Referencoj 
Kategorio:Urboj de Armenio