Ringoj de Saturno

[eta|200ra|dekstra|[Saturno (planedo)|Saturno kaj ĝiaj ringoj]]

La **ringoj de Saturno** estas plej brilaj kaj videblaj
planedaj ringoj
de la sunsistemo.

Ili konsistiĝas el multenombraj eroj da glacio kaj da polvo,
kies grando varias de la mikrometro ĝis kelkaj metroj, kiuj formas diskon de
 kilometroj da diametro, kun tre malgranda dikeco
(kelkaj dekoj da metroj) orbitante en la ebeno de la saturna ekvatoro. Formas
ilin multenombraj samcentraj ringoj disigataj de malplenoj. Tiujn malplenoj, pli
malpli larĝaj, naskas pro efiko de orbita resonanco kun la
saturnaj lunoj

Ila albedo estas inter 0,2 al 0,6. Nudokule nevideblaj, ili estas
observeblaj per binoklo. La itala astronomo Galilejo vidis ilin en 1610, sen
kompreni iliajn naturon, kiu estis komprenita kaj klarigata de Christiaan Huygens
en 1655.

Krom la brilaj ringoj en la saturna ekvatora ebeno, malbrila, malfacile
videbla ringo
sekvas la retrogradan orbiton de la luno Febo.

## Observoj 
### Malkovro 
La itala astronomo Galilejo rimarkis ilin en 1610 sed kredis vidi « du grandajn
lunojn tuŝantajn la planedon », « orelojn » aŭ « ansojn ».

En 1612 ĉi-tiuj malaperis kaj Galilejo sin demandis « ĉu Saturno voris siajn
infanojn ». Ili reaperis en 1613, sed ilia formo ŝanĝis. Galileo
ne plu komprenas.

En 1655, Christiaan Huygens, observinte Saturnon per pli bona lorno, estas la
unua, kiu ekkomprenis ke la planedon ĉirkaŭas ringo.
En 1659 li eldonigas sian verkon "Systema Saturnium"
en kiu li kialigas la variantajn aspektojn de la saturna ringo.

En 1666 ankaŭ Robert Hooke observis la ringon kaj la ombrojn ĵetitajn sur ĝi.

Dosiero:Galileosaturnus.jpg|Tio, kion vidis Galilejo en 1610 kaj 1616
Dosiero:Huygenssaturnus.jpg|Tio, kion vidis Huygens en 1655
Dosiero:Saturn Robert Hooke 1666.jpg|Tio, kion vidis Robert Hooke en 1666

En 1675, Giovanni Domenico Cassini malkovras, ke la ringo konsistiĝas el
pluraj samcentraj disigataj ringoj, la plej granda disigo, larĝa de 4&nbsp;500
kilometroj estos nomita « Malpleno de Cassini ».

En 1787, Pierre-Simon Laplace hipotezas, ke la ringo konsistiĝas el granda
nombro da maldikaj *solidaj* ringoj. James Clerk Maxwell elmontras
en 1859, ke solida ringo estus nestabila kaj frakasiĝus. Li sugestas, ke la
ringoj komponiĝas el multenombraj partikloj, orbitantaj sendepende ĉirkaŭ Saturno.
Lia teorio estas pravigata en 1895 per spektroskopia analizo fare de
James Edward Keeler en la Observatorio Lick.

En 1874, Étienne Léopold Trouvelot observas en la ringoj radiajn striojn,
kiuj elvokas spokojn de rado. De 1896 al 1898, aliaj astronomoj,
inter kiuj Eugène Antoniadi, A. Anatole Wonaszek kaj Josep Comas i Solá
observis kaj desegnis tiajn "spokojn", kies deveno restas ankoraŭ malbone konata.

### Nunaj observoj 
[eta|250ra|Kontraŭluma vido de Saturno
de [Misio Cassini-Huygens|Cassini ]]

En 1981, la kosmosondilo Voyager 1 konfirmis detalojn ĝis tiam
nebone vidataj, tiel precize tiuj *spokoj*.

En 2004, la kosmosondilo Cassini-Huygens orbitiĝinte
ĉirkaŭ Saturno,
alportos novajn informojn pri la spokoj kaj plurfoje trairis la ringan ebenon.
Ĝi trovas spuron da atmosfero ĉirkaŭ la ringoj.

En 2009, per la infraruĝa kosmoteleskopo Spitzer, astronomoj malkovras novan ringon,
en la orbito de
Febo. Ĝi estas videbla nur per infraruĝo pro ĝia malgranda denso, ĝia
dikeco estas dudekoblo de la saturna diametro, ĝia interna rando situas je 6 milionoj da
kilometroj for de la surfaco de la planedo, ĝia ekstera rando je ĉirkaŭ 12 milionoj da
kilometroj. Tiu ringo estas verŝajne la fonto de malhela materialo, kiu donas ĝian
apartan aspekton al la satelito Japeto, kies unu
duonsfero estas nigra kaj la alia blanka.

## Fizikaj ecoj 
eta|250ra|Artista vido: Aglomeroj da
glacieroj formantaj la saturnajn ringoj. Tiuj aglomeroj senĉese disiĝas kaj reformiĝas

La ĉefaj ringoj etendiĝas de 7&nbsp;000 ĝis 80&nbsp;000 kilometroj de la saturna
ekvatoro, ilia averaxa dikeco estas taksata je 10 metroj.

Ili komponiĝas je 99,9 % el partikloj da akva glacio kun kelkaj malpuraĵoj,
silikato kaj organika kemiaĵoj ĝenerale nomataj *tolinoj*.
La grando de tiuj partikloj estas inter 1 centimetro kaj 10 metroj. Ĉiu partiklo orbitas
sendepende ĉirkaŭ Saturno. Tiuj eroj senĉese aglomeriĝas kaj disiĝas pro kolizioj
aŭ tajda forto.

La tuta maso de la ringoj estas ĉirkaŭ 3 x 1019 kg, preskaŭ tiu de
luno kiel Mimaso, sed eble tiu estas subtakso pro la aglomeriĝo de
glacieroj.

### Priskribo 
eta|Ĉefaj Saturnaj ringoj A, B kaj C. Pli palaj ringoj estas D kaj F

De Tero, tri ringoj estas videblaj: du ĉefaj ringoj (A kaj
B) kaj alia, malpli videbla : la ringo C . La interspaco inter
la ringoj A kaj B estas la "malpleno de Cassini". La ringo A meme estas dividita
de la malpleno de Enke.

La kosmosondiloj Voyager malkovris kvar aliajn malpli videblajn ringojn. La
ringo F, unu el la eksteraj, havas malsimplan strukturon formatan de pluraj
ringetoj "nodataj" unuj kun la aliaj. La ringo F, plej ekstera, etendiĝas sur
 kilometroj kaj grade dikiĝis ĝis la
encelada orbito (~  km) kun dikeco de
 km.

#### Identigitaj ringoj 
La ringoj A kaj C montras substrukturojn, (malplenaĵoj kaj ringetoj). La malpleno
de Cassini (kiu fakte *ne* estas malplena da materio) montras ankaŭ
submalplenojn

#### Ringa "atmosfero" 
La ringoj estas ĉirkaŭataj de maldensa atmosfero
da oksigeno, kiu similas la atmosferon de la
jupiteraj lunoj Eŭropo
kaj Ganimedo.

Tiu atmosfero naskas de la sublimado de la akva glacio. Sub la efiko de la suna
ultraviola radiado la akva vaporo malkombiniĝas el hidrogeno kaj
oksigeno, la hidrogeno disiĝas en la vakuo kaj la oksigeno, danke al
la ekvilibro de gravitaj fortoj, restas apud la ebeno de la ringoj.

#### Spokoj 
Ĝis 1980 oni kredis, ke la strukturo de la ringoj estis kialigebla de nur
gravita forto. La bildoj de Voyager 2 konfirmis la ĉeeston de radiaj strukturoj
en la ringo B, tiel nomataj *spokoj*,
nekialigeblaj per nura leĝoj de Kepler. Tiuj spokoj ŝajnas
malhelaj en retrodifuza lumo, kaj helaj en antaŭdifuza lumo. La transpaso okazas
je faza angulo de 45 gradoj. Ĉar la spokoj turnas preskaŭ
sinkrone kun la saturna magnetosfero, la ĉefa teorio estas, ke ili konsistiĝas
el mikroskopaj ŝargitaj polveroj tenataj fore de la ringa ebeno pro
elektrostatikaj fortoj.
La procezo naskanta la elektrajn ŝargojn estas
ankoraŭ nekonata; oni hipotezis, ke elektraj perturboj estus
kaŭzataj de fulmoj
en la saturna atmosfero aŭ alfrapo de mikrometeoroidoj sur la glacierojn de la ringo.

La spokoj estas sezona fenomeno: ili aperas ĉefe en la saturna ekvinokso. Ili
ne aperis sur fotoj de Cassini en la komenco de 2004, sed reaperis ekde
la ,
tio, kiu ŝajnas pravigi la "meteologian" devenon de la spokoj.

#### La ringo de Febo 
La , estis malkovrata la
maldensa toro da materialo en la ebeno
kaj la interno de la orbito de Febo. Kvankam tre ampleksa, tiu ringo
estas nevidebla, krom en infraruĝo. NASA malkovris ĝin
per la infraruĝa kosma observatorio Spitzer
La dikeco de tiu ringo estas ĉirkaŭ dudekoble de la saturna radiuso. La partikloj, kiuj
konsistas tiun ringon estas verŝajne elŝiritaj el Febo (pro meteoroidaj
alfrapoj). Ili do sekvas ties retrogradan orbiton

La ekzisto de tia ringo estis proponita de Steven Soter en 1974, por kialigi la
malsamajn kolorojn de la duonsferoj de Japeto. La polveroj de la ringo,
alfrapinte la surfacon de Japeto, estigas procezon de sublimado de la glacio, tiu,
kiu lasas nigran restaĵon. Pli malhela, tiu tavolo da restaĵo plirapidigas la glacian
sublimadon pro sorbo de la suna lumo.

### Deveno 
La ringoj de Saturno estas eble tiel oldaj kiel Saturno mem. Estas du ĉefaj teorioj pri
ilia deveno.
* Laŭ la teorio proponita de Édouard Roche en la 19-a jarcento, la ringoj estis iam saturna luno, kies orbito malgrandiĝis ĝis kiam tajda forto estigita de Saturno diserigis ĝin. Alia versio estas, ke luno estis frakasita pro alfrapo de granda asteroido aŭ kometo.
* Alia teorio estas, ke la ringoj estas restaĵoj de la nebulozo el kiu Saturno formiĝis. Tiu dua teorio estas malpli konsentita, ĉar la saturnaj ringoj ŝajnas nestabilaj sur periodo de milionoj da jaroj, kaj devas esti freŝdate kreitaj.

Eblas, ke granda luno (ĉ 300&nbsp;km de diametro) estis frakasita dum la
Granda Malfrua Bombado, periodo de la sunsistema historio dum kiu okazis abundaj
alfrapoj de asteroidoj kaj kometoj, ĉirkaŭ kvar miliardoj da jaro antaŭe.

La heleco kaj pureco de la glacio konsistantaj la ringojn pensigas, ke ili estus pli
junaj ol Saturno mem, eble de 100 milionoj da jaroj, ĉar se ne, la kumulo de
meteoroida polvo malheligus ilin. Tamen, novaj esploroj montris, ke la
ringo B estas sufiĉe mashava por "dilui" la meteoroidan materialon sur daŭroj
komparebla kun la aĝo de la sunsistemo, periodo de la sunsistema historio.
La senĉesa aglomeriĝo kaj disiĝo de la ringaj partikloj kialigas la ŝajnan
"freŝecon" de la ringoj.

La teamo de ultraviola bildigo de Cassini (UVIS), estrita de
Larry Esposito, per stela eklipso malkovris dektri
objektojn, de 27 metroj al 10 kilometroj en la ringo F. Ili estas travideblaj,
tio, kio pensigas ke ili estas maldaŭraj amasiĝoj de glacieroj de kelkaj metroj de
diametro.

### Dinamiko 
[eta|[Prometeo (luno)|Prometeo altiras erojn el la ringo&nbsp;F]]
[eta|Ondoj kaŭzataj de [Dafno (luno)|Dafno en la malpleno de Keeler]]

La granda maldikeco de la ringoj estas ŝuldata al kolizioj inter ĝiaj konsistigantaj
partikloj. Ĉiu ero orbitas sendepende ĉirkaŭ Saturno; se ero orbitus "supre" de
la ebeno de la ringo, ĝi trairus ĝin po du foje je ĉiu rivoluo ĉirkaŭ la planedo.
Kolizioj tiam pli ofte okazus, tio kiu emas uniformigi la rapidecojn de ĉiuj la ringaj
partikloj.

#### Paŝtistaj satelitoj 
Orbitante ekstere de la ringoj (kvankam iuj estas ene de ilia maso) troviĝas pluraj
malgrandaj lunoj asociataj kun la ringoj. Tio estas tipa
konfiguracio en ĉiuj planedaj ringoj de la gasgigantoj.

La saturnaj ringoj estas influataj de tiuj saturnaj lunoj.
Iuj el ili, momataj paŝtist-satelitoj, havas efikon kunteni la partiklojn en la
ringoj kaj igi ties randojn netaj.

Atlaso, Prometeo kaj Pandoro malhelpas la disperson de la partikloj de la ringo F, Prometeo eĉ elŝiras periode fadenojn da materialo el
tiu ringo.

Malplenoj en la ringo estas kaŭzata de lunoj: la malpleno de Cassini ŝajnas
esti ŝuldata al orbita resonanco kun Mimaso.
Pajno situas en la malpleno de Encke kaj gardas ĝin malplena,
samkiel Dafno, orbitanta en la malpleno de Keller,
gardas ĝin sen polvo kaj estigas ondojn sur ĝiaj randoj.

#### Svarmadoj en la ringoj 
Estas en la ringoj senĉesa skuado
 :
ondoj, kolizioj, kumuliĝoj da materio. Laŭ la nunaj teorioj, la moviĝado en la
ringoj estus ŝuldata al kvindeko da satelitoj:
* Iuj situas ene de la ringoj.
* Aliaj situas ekstere, sed estigas ondojn, je longa distanco kaj dum longa tempo.
* Kelkaj situas inter la ringoj, kaj, eĉ se ili estas malgrandaj (longaj de kelkaj
kilometroj) ili estigus perturbojn kiuj movigas la ringajn partiklojn.

La kosmosondilo Cassini permesis plibonigi oniajn konojn pri la evoluoj de la ringoj. La
ringo F estis profunde studita; ĝi estas "gardita" de la lunoj Prometeo kaj Pandoro,
kies tajda efiko tie estas tiel forta, ke nenia satelito povus tie kreiĝi.
En 2004, nebulaj objektoj estis viditaj en ĉi-tiu ringo, maldaŭre nomataj
S/2004 S 3 kaj S/2004 S 6,
tiuj objektoj povas esti efemeraj lunoj, kiuj senĉese formiĝas kaj diseriĝas..

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  La saturnringoj 
*  Saturnian Rings Fact Sheet (*Slipo pri Saturnaj ringoj*) 
*  Cassini; Misio Ekvinokso: Saturnaj ringoj
*  Saturn's Rings, el *The Astrophysics Spectator*
*  "La supo da alfabeto" de la saturnaj ringoj 
*  http://eo.translaten.com/agaudi.wordpress.com/2009/09/22/los-anillos-de-saturno-en-equinoccio/index.html La ringoj de Saturno en ekvinokso]
*  La sekretoj de la ringoj de Saturno
*  Données sur les anneaŭ de Saturne (*Informoj pri la Saturnaj ringoj*)
*  Les anneaux des planètes (*la planedaj ringoj*)
*  Saturno, Senjoro de la ringoj (el *Astrosurf*)
*  La mondo de la ringoj
*  La saturnaj ringoj, de "*Imago Mundi*" 
*  La planedaj ringoj (*el Vizito al Sunsistemo*)

Kategorio:Sunsistemo
Kategorio:Saturno
Saturna ringo