Budao (urbo)

**Budao,** germane **Ofen,** en slavaj lingvoj *Budín* aŭ *Budim* estis libera reĝa urbo en Hungara reĝlando situanta sur la dekstra bordo de Danubo, el kiu post integro kun urboj **Pest (urbo)** kaj **Óbuda** estiĝis en la jaro 1873 Budapeŝto. Budao longe estis ĉefurbo aŭ reĝa sidloko.
eta|180ra|Blazono de Buda
eta|Danubo-bordo de Buda en 1785
[eta|[Monto Gellért en Buda el Pest (urbo)]]

## Historio 
La loko estis loĝata jam dum la pratempoj pro grotoj, kuracfontoj kaj konvena trapasejo tra Danubo. La romianoj havis grandan urbon iom norde, tie estis sentinelejo. Por la hungaroj la loko graviĝis post fine de invado de la tataroj en 1242, kiam fortikaĵo konstruiĝis sur monteto apud la Danubo por reĝa rezidejo. Budao ricevis la rangon Libera reĝa urbo, en 1361 ĝi ricevis la rangon ĉefurbo. La turkoj havis la urbon inter 1541-1686, sed ankaŭ tiam ĝi estis rezidejo. Post la turka dominado precipe germanoj alvenis. En la jaro 1777 ĉi tien estis transportita universitato de Nagyszombat (nun Trnava, Slovakio). En la 19-a jarcento oni nomumis la urbon kune kun "Pest" *Pest-Buda* (neoficiale). Nuntempe Budao estas urboparto laŭ dekstra bordo de Danubo (kun Óbuda) kaj simbolizas lukson. En reklamo domo aĉetebla en Buda signifas pli karan prezon, ol en Pest.

## Vidindaĵoj 
* Fiŝista Bastiono
* Mezepoka juda preĝdomo en Buda
* Monto Vár
* Palaco Vigadó de Buda

## Famuloj 
* en Budao naskiĝis kaj mortis pentristo József Ferenc Falkoner
* en Budao naskiĝis:
** la klasika filologo Edmund Hauler
** aktoro Gyula Vízvári
** arkitekto Alajos Hauszmann
** astronomo Pál Tittel
** banuso **Johano Korvin**
** Gyula Kováts (botanikisto)
** episkopoj Károly Hornig kaj Ferenc Forgách
** filologo Rezső Vári
** filozofo Frigyes Medveczky
** fizikisto Károly Akin
** historiistoj László Szalay kaj Lajos Thallóczy
** juristoj Alajos Bozóky, Tivadar Pauler kaj Ágoston Szalay
** kuracistoj Ignaz Semmelweis, József Lenhossék
** literaturhistoriistoj Zsolt Beöthy kaj Jenő Péterfy
** matematikistoj Lajos Martin kaj József Kürschák
** mineralogoj József Sándor Krenner kaj Károly Zimányi
** Károly Kiss (oficiro), ankaŭ poeto
** palatino Stefan Franz Viktor Habsburg
** pedagogo Ernő Fináczy
** poeto Ferenc Toldy
** politikistoj Antal Szécsen, **József Eötvös** kaj János Cziráky
** reĝa juĝisto Pál Sennyey
** reĝoj **Ludoviko la 1-a Jogajlido** kaj **Johano la 2-a (Hungario)**
** skulptisto Miklós Ligeti
* en Buda naskiĝis kaj mortis:
** reĝido Ladislao Hunyadi
** profesoro János Dégen
* en Budao mortis:
** Ferenc Kiss (arkeologo)
** aventuristo András Jelky
** historiisto Ferenc Kállay
** lingvisto Antal Reguly
** martiro Ignác Martinovics
** oficisto József Podhradczky
** palatino Joseph Anton Johann Habsburg
** poetoj Benedek Virág, Gábor Döbrentei kaj Ferenc Verseghy
** politikisto, juristo István Werbőczy
** pastro-akademiano Gergely Árvay
** reĝoj **Andreo la 3-a (Hungario)** kaj **Vladislao la 2-a Jogajlido**
** **Sankta Gerardo**
** teologo József Palotai
** verkisto László Kelmenfi

## Nomportantoj 
[eta|Panoramo de Buda en [1863]]
* 908 Buda (asteroido)
* kuracisto Béla Buda
* poeto Ferenc Buda
* skulptisto István Buda
* episkopo Ézsaiás Budai
* László Budai (futbalisto)
* pastro Ferenc Budai
* popolkantisto Ilona Budai
* arkeologo Árpád Buday
* komponisto Dénes Buday
* Dezső Buday (instruisto)
* kemiisto Ferdinánd Buday
* juristo Gábor Buday
* grafikisto György Buday
* politikisto Gyula Budai
* instruisto József Buday
* kuracisto Kálmán Buday
* Kálmán Buday (historiisto)
* László Buday (biokemiisto)
* László Buday (statistikisto)
* kanuisto Tamás Buday
* skulptisto Tibor Budahelyi

## Fontoj 
* https://www.budapestvoyage.fr/decouvrir-budapest/buda 

Kategorio:Budapeŝto
Kategorio:Historio de Hungario
Kategorio:Iamaj ĉefurboj de Hungarlando