Laboratoria muso

[alternative=Line drawing of a laboratory mouse|eta|250x250ra|La [Albinismo|albino laboratoria muso estas ikoneca modela organismo por scienca esploro en vario de kampoj]]
[eta|Epizodo de [podkasto Kern.punkto. Oni faris eksperimenton kio longe kreskas musa populacio en idealaj kvazaŭ paradizaj kondiĉoj. Ni rakontas pri la eksperimento, ties rezultoj kaj eblaj paraleloj al homaj socioj.]]

La **laboratoria muso** (*Mus musculus*) estas malgranda ronĝulo de la ordo Rodentia, bredata kaj uzata por scienca esplorado en diversaj disciplinoj, inkluzive de genetiko, fiziologio, psikologio, kaj medicino. Pro sia proksima genetika rilato al homoj, alta reprodukta indico, kaj facileco de bredado, laboratorio-musoj fariĝis la plej ofte uzata mamula modelo por hom-orientita esplorado. Ĉi tiu artikolo priskribas la rolon de laboratorio-musoj en scienco, famajn eksperimentojn, modernajn aplikojn, kaj etikajn konsiderojn.

## Rolo en scienca esplorado 
Laboratorio-musoj apartenas al la klado Euarchontoglires, kiu inkluzivas homojn, kaj dividas ĉirkaŭ 80% de siaj genoj kun homoj. Ilia mallonga vivdaŭro, malgranda grandeco, kaj kapablo reproduktiĝi rapide igas ilin idealaj por studoj pri heredeco, malsanoj, kaj kondutaj sciencoj. La genomo de la laboratorio-muso estis sekvencita, rivelante multajn homologajn genojn kun homoj, kio plifaciligas esploradon pri homaj malsanoj kiel kancero, diabeto, kaj Alzheimer-malsano.

Musoj estas uzataj en diversaj specoj de eksperimentoj, inkluzive de enbredaj, elbredaj, kaj transgenaj trostreĉoj. Enbredaj trostreĉoj, kiel BALB/c, estas genetike identaj, permesante al sciencistoj studi la rolojn de specifaj genoj sen genetika variado. Elbredaj populacioj, aŭ "stokoj," estas uzataj kiam genetika diverseco estas dezirata.

## Historiaj kaj famaj eksperimentoj 
### Fruaj studoj (17a–19a jarcentoj) 
Laboratorio-musoj estis uzataj en scienca esplorado ekde la 17a jarcento. William Harvey uzis musojn por studi reproduktadon kaj sangocirkuladon, dum Robert Hooke esploris la efikojn de aerpremo sur ili. En la 18a jarcento, Joseph Priestley kaj Antoine Lavoisier uzis musojn por esplori spiradon. En la 19a jarcento, Gregor Mendel komencis studojn pri heredeco uzante musajn peltokolorojn, kvankam li poste ŝanĝis al pizoj pro ekleziaj obĵetoj. Lia laboro estis konfirmita en 1902 de Lucien Cuénot, kiu montris, ke la leĝoj de Mendel validas por bestoj.

### John B. Calhoun kaj "Universo 25" 
Unu el la plej famaj eksperimentoj kun laboratorio-musoj estis la serio de "musaj utopioj" de etologiisto John B. Calhoun, farita inter 1958 kaj 1972 ĉe la Nacia Instituto pri Mensa Sano (NIMH). En lia eksperimento "Universo 25" (1968–1972), Calhoun kreis enfermitan spacon kun senlima manĝaĵo, akvo, kaj nestmaterialoj, sen predantoj. Komencante kun ok musoj, la populacio kreskis al 2,200 antaŭ ol kolapsi pro troloĝateco.

Musoj montris anomalajn kondutojn, inkluzive de agresemo, neglekto de idoj, kaj ĉeso de reproduktado, fenomeno kiun Calhoun nomis "konduta sinko". Antaŭ la 600-a tago, la populacio estis survoje al formorto, kvankam fizike kapabla reproduktiĝi, pro perdo de sociaj kapabloj. La eksperimento fariĝis modelo por studoj pri socia kolapso kaj urba sociologio, kvankam ĝiaj implicoj por homoj restas kontestataj.

### Clarence Cook Little kaj enbredaj trostreĉoj 
En 1909, Clarence Cook Little komencis krei enbredajn musajn trostreĉojn ĉe la Jackson Laboratorio, mate parigante proksime rilatajn musojn por generacioj por studi genetika mutaciojn kaj malsanojn kiel kancero. Lia laboro rezultigis trostreĉojn kiel C57BL/6, kiuj estas vaste uzataj hodiaŭ. Tiuj genetikaj "kanvasoj" permesis al sciencistoj izoli la efikojn de specifaj genoj, profundigante komprenon de biologio kaj malsanoj.

### Modernaj aplikoj 
Ekde la 1980-aj jaroj, laboratorio-musoj spertis revolucion en genetika modifo. La kreado de "unuokaza muso" (), kie specifa geno estas forigita, permesis precizan studon de genaj funkcioj. Ekzemple, unuokazaj musoj helpis kompreni la rolojn de genoj en imunsistemo kaj neŭrologiaj malsanoj.

Musoj ankaŭ estas uzataj en transgenaj modeloj, kie homaj genoj estas enmetitaj por studi malsanojn kiel Alzheimer-malsano. La trostreĉo Tg2576 estas utila modelo por Alzheimer-esplorado. Plue, musoj kontribuis al kreado de novaj medikamentoj kaj terapioj por malsanoj kiel sepso, diabeto, kaj kancero, kvankam kelkaj esploristoj pridubas ilian efikecon pro imunologiaj diferencoj inter musoj kaj homoj.

### Etikaj konsideroj 
La uzo de laboratorio-musoj en eksperimentoj levas etikajn demandojn. Musoj en laboratorioj ofte vivas en malriĉaj medioj, kio povas influi ilian fiziologion kaj esplorrezultojn. Ekzemple, obezeco pro troa manĝaĵo kaj minimuma ekzercado povas ŝanĝi medikamentan metabolon. Kronika streso de kaĝado ankaŭ povas influi imunajn respondojn, igante musojn malpli fidindaj modeloj por homoj.

Kelkaj esploristoj argumentas, ke jaroj kaj miliardoj da dolaroj estis malŝparitaj pro troa dependeco de musoj, citante diferencojn en imunsistemo (ekz., manko de genoj kiel IL-8 kaj TLR10). Alternativaj modeloj, kiel "malpuraj" musoj kun pli naturaj imunaj sistemoj, estas proponitaj por pli bone imiti homajn kondiĉojn.

## Fontoj 
* "Laboratory mouse". Wikipedia, 2024. https://en.wikipedia.org/wiki/Laboratory_mouse
* "Behavioral sink". Wikipedia, 2024. https://en.wikipedia.org/wiki/Behavioral_sink
* Rozenbaum, M. "A history of mice in scientific research". Understanding Animal Research, 2022. https://www.understandinganimalresearch.org.uk
* "Animal testing on rodents". Wikipedia, 2024. https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_testing_on_rodents
* Inglis-Arkell, E. "This Old Experiment With Mice Led to Bleak Predictions for Humanity’s Future". Smithsonian Magazine, 2019. https://www.smithsonianmag.com (https://www.smithsonianmag.com/smart-news/this-old-experiment-with-mice-led-to-bleak-predictions-for-humanitys-future-180954423/)

Kategorio:Musenoj
Kategorio:Sciencaj eksperimentoj
Kategorio:Laboratoriaj bestoj
Kategorio:Scienca esplorado
Kategorio:Genetiko
Kategorio:Etologio
Kategorio:Medicino