Artemizia lagopo

eta|315x315ra|Pufanta masklo
La **Artemizia lagopo** (*Centrocercus urophasianus*) estas la plej granda birdospecio de la familio de Tetraonedoj en Nordameriko, kie ili estas konataj kiel la **Granda artemizia lagopo**. Ties teritorioj estas kamparo de artemizio en okcidenta Usono kaj suda Alberto kaj Saskaĉevano, en okcidenta Kanado. La populacio de pli malgrandaj birdoj, konataj en Usono kiel Gunisona lagopo, ĵus estis agnoskitaj kiel separata specio. La plej granda de la nordamerikaj lagopoj, nome la Artemizia lagopo kaj la tre simila Gunisona lagopo estis ĵus disigitaj en du separatajn speciojn, kiam oni malkovris, ke la Gunisona lagopo estas genetike distinga kaj havas diferencajn pariĝadajn ceremoniojn kaj alvokojn.
alternative=Greater Sage-Grouse (25157668484).jpg|eta|311x311ra
La populacio de Artemizia lagopo de la baseno de la Lago Mono povus esti distinga.

## Subspecioj 
Ne estas agnoskitaj subspecioj laŭ Clements.

La menciotaj subspecioj estas konsiderataj kiel sinonimoj de *Centrocercus urophasianus* fare de ITIS, sed la COSEPAC konsideras ilin kiel du populacioj distingaj, el kiuj la unua jam estus malaperinta el Kanado.

Aliaj fakuloj agnoskis la jenajn du subspeciojn:
* *Centrocercus urophasianus phaios* (Aldrich, 1946) ;
* *Centrocercus urophasianus urophasianus* (Bonaparte, 1827) - nomiga subspecio *urophasianus*.

## Aspekto 
Plenkreskuloj havas longan, pintan voston kaj krurojn kun plumoj ĝis la fingroj. Masklaj plenkreskuloj havas flavan makulon superokulan, estas grizecaj supre kun blanka brusto, malhelbruna gorĝo kaj nigra ventro; du flavecaj aersakoj en la gorĝo aŭ kolo estas ŝvelitaj dum la ceremonia memmontrado antaŭ pariĝado. Inaj plenkreskuloj estas makulece grizbrunaj kun helbruna gorĝo kaj malhela ventro.

## Ekologio 
Tiu specio estas de loĝantaj birdoj. Kelkaj moviĝas mallongajn distancojn al pli malaltaj lokoj vintre (ebenaĵoj vintre kaj montodeklivoj somere). Tiuj birdoj manĝas surgrunde. Ili manĝas ĉefe artemizion, ankaŭ insektojn kaj aliajn plantojn. La Artemizia lagopo ne havas muskolan stomakon kaj ne povas digesti fortajn semojn kiel aliaj lagopoj. Ili nestas surgrunde ĉe herbotufoj de artemizio aŭ de aliaj herboj kaj loĝas en etendaj makisaroj de artemizio, kiu havigas al ili ŝirmejojn kaj nutradon.

La **Artemizia lagopo** ege dependas el artemizia habitato, kaj rapide malaperas el areoj kie tiu habitato konvertiĝas en agrikulturaj kampoj aŭ herbejoj por brutaro. Tiele ili troviĝas nur en habitatoj kie estas artemizio, ĉu malfermaj ebenaĵoj, montovaloj, montodeklivoj kaj altebenaĵoj. Ili manĝas kaj foliojn kaj freŝajn burĝonojn de artemizio, ĉefe aŭtune kaj vintre. Ili manĝas ankaŭ aliajn foliojn, florojn, burĝonojn kaj similan materialon en aliaj sezonoj, kaj konsumas ankaŭ kelkajn insektojn dum someraj monatoj.

## Pariĝado 
La specioj de la genro *Centrocercus* rimarkindas pro siaj prilaborataj pariĝadaj ceremonioj. Ĉiun printempon maskloj ariĝas en masklejoj “lek” kaj plenumas memmontran ceremonion. La masklo ŝvelas la kolon kaj du grandajn, blankecajn aersakojn de sia brusto (rapidaj ŝvelo kaj malŝvelo), faras mildan tamburadon profundan kaj kuklecan, kaj fanfaronadas montrante fazanece siajn pintegajn vostoplumojn kaj aersakojn. Grupoj de inoj observas tiujn montrojn kaj selektas la plej allogajn masklojn por kopulacio. Nur kelkaj maskloj faras plej parton de la ceremonio. La hegemonia masklo situa en la centro de la “lek” (masklarejo) tipe kopulacias kun ĉirkaŭ 80 % de la inoj de la masklaro. Maskloj plenumas la masklajn ceremoniojn dum horoj frumateniĝe kaj vespere dum la printempaj monatoj inter februaro kaj aprilo. La masklejoj estas ĝenerale malfermaj areoj apudaj al densaj artemiziejoj, kaj la sama masklejo estas uzata de la lagopoj dum jardekoj.

Nestumado okazas maje kaj junie. Ino respondecas pri ĉio.

## Konservostatuso 
Populacioj de centrocerkoj malpliiĝas pro habitatoperdo kaj malpliiĝo de la ebenaĵaj prahabitatoj kiujn tiuj specioj postulas por reproduktiĝi. La Artemizia lagopo troviĝas en grandaj nombroj nur en duono de la subŝtatoj kiujn enhavas la originaj teritorioj. La *Biodiversity Conservation Alliance* kaj aliaj organizoj petis listigi la lagopon sub laŭ la *Endangered Species Act*.

Rezideja konstruado kaj disvolvigo por energiproduktado kaŭzis la malpliiĝon de la populacio de la Artemizia lagopo el 16 milionoj de antaŭ 100 jaroj al 200,000 nuntempe.

Tiu specio malpliiĝas pro habitatoperdo; la birda teritorio malpliiĝis en historia epoko, kaj la birdospecio estis formortinta el Brita Kolumbio, Kansaso, Nebrasko, Oklahomo, Arizono kaj Nov-Meksiko. Kvankam la Artemizia lagopo kiel tuto ne estas konsiderata endanĝerita fare de la IUCN, lokaj populacioj povus esti endanĝeritaj je formorto. Maje de 2000, la Kanada Dokumento por Endanĝeritaj Specioj listis la *Centrocercus urophasianus phaios*, iam troviĝanta en Brita Kolumbio, kiel formortinta el Kanado. La ekzisto de ostoj de subfosilio ĉe la grotoj Conkling Cave kaj Shelter Cave de suda Nov-Meksiko montras, ke la specio ekzistis sude de sia nunaj teritorioj fine de la lasta glaciepoko, kio kondukis kelkajn fakulojn supozi ke la specio povus esti pli kaj pli vundebla pro la tutmonda plivarmigo kiu pliigas la humidecon en duonaridaj regionoj.

En Usono la specio estas kandidata por esti listita laŭ la Endangered Species Act, kvankam dum la registado de George W. Bush, la tiama diputata sekretario de la servo *Fish and Wildlife and Parks* nome Julie A. MacDonald asertis, ke la Artemizia lagopo ne bezonas protekton. Decembre 2007, post rezigno de MacDonald kaj interna esplorado, juĝa tribunalo de Iovao ŝanĝis ŝian decidon, citante la "sensenkulpiga konduto de iu el la funkciuloj... kiu estis nek sciencisto nek fakulo pri Artemizia lagopo." Laŭ la juĝdecido, MacDonald havis "bone dokumentatan historion de interveno en la listiga proceduro." 

Peton subskribis organizoj kiaj American Lands Alliance, Biodiversity Conservation Alliance, Center for Biological Diversity, Center for Native Ecosystems, Forest Guardians, The Fund for Animals, Gallatin Wildlife Association, Great Old Broads for Wilderness, Hells Canyon Preservation Council, The Larch Company, The Northwest Coalition for Alternatives to Pesticides, Northwest Ecosystem Alliance, Oregon Natural Desert Association, Oregon Natural Resources Council, Predator Defense Institute, Sierra Club, Sinapu, Western Fire Ecology Center, Western Watersheds Project, Wild Utah Project, kaj Wildlands CPR.

En 2010, post dua revizio, la Departemento de Internaj Aferoj atribuis al la Artemizia lagopo statuson konatan kiel "warranted but precluded" (garantiata sed antaŭinkludata) kaj enmetis la specion en atendolisto (por esti pli draste minacata specio) por federala protektado. Kvankam la Artemizia lagopo ne estis aldonita al la listo de endanĝeritaj specioj, la decido de 2010 klare kontraŭdiris la rulon de MacDonald per agnosko de ties endanĝeriĝo.

Ilustracie de la divido inter usonaj sciencistoj kaj politikistoj pri tiu temo, la respublikano de Utaho Jason Chaffetz diris, ke "The only good place for a sage grouse to be listed is on the menu of a French bistro" (La ununura bona loko por listigi la Artemizian lagopon estas la menuo de franca restoracio). Por konservi la populacion de Artemizia lagopo, la brutobredistoj devus kontroli la proporcion post kiu la brutaro ekkonsumas la herbotufojn inter la artemiziujoj. Post kiam la brutaro jam konsumis ĉirkaŭ 40 % de la herbotufoj inter la arbustoj, priserĉistoj petas la brutobredistojn movigi la brutaron al nova herbejo. http://www.ars.usda.gov/is/pr/2010/100430.htm

La Artemizia lagopo malaperas el okcidenta Usono; kvankam ties populacio estis ĉirkaŭkalkulita je milionoj, fine de la 20-a jarcento restis nur ĉirkaŭ 150.000 individuojn, kaj pro tio oni malfermis centron por ties protektado en Dubois, Idaho.

## Etimologio 
La nomo de la genro estas kombino de la grekaj 'kentron', signife pinto, kaj 'kerkos', vosto. La specia epiteto estas el alia greka vorto signife voston, 'ura', plus 'phasianos', fazano. La nomo 'fazano' estis origine aplikata al birdo kiu estis indiĝena de la valo de la rivero Fazis (nune la rivero Rioni), kiu fluas al la Nigra Maro el Kartvelio. En epoko de Lewis kaj Clark la vorto 'fazano' uzeblis por "genro de Kokoformaj birdoj," laŭ la leksikografiisto Noah Webster (1806), kaj esploristoj ofte uzis ĝin tiusence. 'Kokoformaj' tiam alude al "hejmaj kortobirdoj aŭ eĉ kokinoj"; la nuna familio Galliformes (latine 'gallus', koko, kaj 'forma', formo) nune inkludas fazanojn, lagopojn, meleagrojn, koturnojn kaj ĉiujn hejmajn kokojn. Lewis kaj Clark ŝajne malkovris 5 kokoformajn birdojn krom la lagopojn: nome la Kolumbia akravosta lagopo, la malhela lagopo, la Franklina lagopo, la Oregona lagopo, kaj la montokoturno.

## Referencoj 
## Referencoj
* IUCN2007, BirdLife International, 2004, 47089, Centrocercus urophasianus, elŝutita la 9-an de novembro 2007.
*  (2004): *Conservation Assessment of Greater Sage-grouse and Sagebrush Habitats*. Nepublikita informo, Western Association of Fish and Wildlife Agencies. Cheyenne, Wyoming. PDf plena teksto 
*  (2006): Species at Risk - Greater Sage-Grouse *phaios* subspecies . Versio de 2006-Majo-08. Retrieved 2007-NOV-09.
*  (1933): Bird remains from cave deposits in New Mexico. *Condor* **35**(1): 15-18. PDF fulltext  DjVu plena teksto 
*  (2000): A new species of sage-grouse (Phasianidae: *Centrocercus*) from southwestern Colorado. *Wilson Bulletin* **112**(4): 445-453. Digital Object Identifier:10.1676/0043-5643(2000)112[0445:ANSOSG]2.0.CO;2 [HTML resumo](http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1676%2F0043-5643(2000)112%5B0445%3AANSOSG%5D2.0.CO%3B2)
* *Western Watersheds Project v. U.S. Fish and Wildlife Service* - Summary Judgement PDF plena teksto 

## Eksteraj ligiloj 
* Laboratorio Cornell de Ornitologio – Artemizia lagopo
* USGS Patŭent Bird Identification InfoCenter - Artemizia lagopo 
* eNature.com: Artemizia lagopo 
* High-resolution sage-grouse photos, range maps, broadcast-quality b-roll, and fact sheets
* Suddakotaj Birdoj kaj Birdumo - Artemizia lagopo
* Fotaro de "Artemizia lagopo"  VIREO
* Western Watersheds Project: Artemizia lagopo
* Protektado de Artemizia lagopo  Biodiversity Conservation Alliance
* Studies in Avian Biology Monograph: Ecology and Conservation of Greater Sage-Grouse: A Landscape Species and Its Habitats  Biodiversity Conservation Alliance
* Peto pri Artemizia lagopo

Kategorio:Kokoformaj
Kategorio:Tetraonedoj
Kategorio:Birdoj de Ameriko