Tekstilfibroj

**Tekstilfibroj** estas la plej gravaj krudmaterialoj de la tekstilindustrio. Fibroj estas flekseblaj materialaj formacioj kies longo estas relative multe pli granda ol la diko. La tekstilindustrio uzas fibrojn por pretigi fadenojn por fari ŝtofojn (teksaĵoj, trikaĵoj, plektaĵoj, puntoj), sed ŝtofoj estas pretigeblaj ankaŭ senpere el fibroj (feltoj, neteksaĵoj).

Kolektiva propreco de la plej multaj tekstilfibroj estas ke iliaj materialoj estas polimeroj (makromolekulaj materialoj), kiuj kreas ĉenmolekulojn. Tiaj polimeroj estiĝas en la naturo, kiel ekz. la materialo de la kotono (celulozo) aŭ de la lano (keratino), sed estas kreataj ankaŭ artefarite per kemiaj procedoj (ĉi tiuj estas la t.n. *sintezitaj materialoj*). Aldone, ekzistas ankaŭ neorganikaj mineralaj materialoj, kiuj havas fibran strukturon (ekz. asbesto aŭ bazalto) kaj estas adapteblaj por prilaborado per tekstilaj procedoj.

Fibroj estas uzataj ne sole de la tekstilindustrio, ili estas gravaj krudmaterialoj de iuj kompozitoj en kiuj ili servas, enkorpigite en la matricon (plasto, betono), kiel plifortigiloj. Aliaj uzoj estas ekz. amaso de fibroj por termika aŭ brua izolado, lumofibro (optika fibro) ktp.

## Grupigoj de la tekstilfibroj 
### Grupigo laŭ origino 
Tekstilaj fibroj dividiĝas en du grandajn grupojn:

**1. Fibroj el plantoj**

* *fibroj el semoj* – fibroj kreskataj sur semoj (ekz. kotono),
* *bastoj* – konstrumaterialoj de tigoj de plantoj (ekz. lino, kanabo, ramio, juto, bambuo),
* *fibroj de folioj* – partoj de folioj de iaj plantoj (ekz. sisalo, manila-kanabo),
* *fibroj de fruktoj* – ekz. la fibroj eltireblaj el la korpo de la kokosnukso.

**2. Fibroj el animaloj**
'
* *haroj* – ekz. hararo de ŝafo (lano, mohajra kapro (mohajro), kaŝmira kapro (kaŝmiro), angura kapro, kamelo, lamo, angura leporo, ĉevalo,
* *sekrecioj de glandoj* – ekz. de la silkraŭpo (silko) kaj la araneo (aranea silko).

**3. Fibroj el mineraloj**

Asbesto kaj bazalto havas fibran strukturon. Ĉi tiuj fibroj estas ekstrakteblaj kaj prilaboreblaj per tekstilteknologiaj procesoj. Notenda estas tamen, ke asbesto estas nociva al la sano, sekve jam ne estas uzata nuntempe por ĉi tiu celo.

#### *Artefaritaj fibroj* 
eta|dekstra|400 px|Grupigo de la artefaritaj tekstilfibroj

Artefaritaj fibroj estas produktaĵoj de la kemia industrio. Ili dividiĝas en du grandajn grupojn:

* *Mallongajn fibrojn* havas longon de kelkaj centimetroj aŭ kelkaj decentimetroj; tiaj estas ekzemple la plantaj fibroj kaj el la animalaj fibroj la haroj.
* *„Senfinaj”* fibroj (ĉi tiuj estas nomataj en la tekstilindustrio „filamentoj”) povas esti pli cent metroj aŭ ajn pli kilometroj. En la naturo la plej bona ekzemplo estas la silko. La sintezitaj fibroj estas faritaj ĉiam en ĉi tiu formo kaj estas lasataj ĉi tiel aŭ estas tranĉataj en pli mallongajn pecojn. Ĉi tiuj tranĉataj fibroj estas prilaboreblaj (ŝpineblaj) kiel la naturaj fibroj aŭ estas mikseblaj al naturaj fibroj por kuna prilaborado.

### Numerado (fajno) de la fibroj 
La *numero* aŭ *fajneco* de la fibroj estas unu de la plej gravaj parametroj de la tekstilfibro.

La numero de la fibroj aludas al la dikeco. La dikeco de la fibroj estas ĝenerale kelkaj milonoj da milimetroj. La diametro de la silko, ekzemple, estas 9–12 μm, de la kotonfibro 15–20 μm, de la lanfibro 15–25 μm. Tamen, ĉi tiu indiko en la praktiko ne estas uzebla por la karakterizado de la dikeco, ĉar la mezurado estas komplika, necesigas specialan instrumenton, kaj, aliflanke, la profilo de la fibroj ne estas regula, la mezurita rezulto de la dikeco dependas de la direkto de la mezurado. Tiel, en la praktiko, por karakterizado de la diko servas la *interrilato de la longo kaj la maso*. Du sistemoj estas uzataj:

* en la *nerekta numerado* la numero estas la rilato de la longo al la maso. Ju pli granda estas ĉi tiu numero des pli fajna estas la fibro,
* en la *rekta numerado* la numero estas kontraŭe, la rilato de la maso al la longo. Ju pli granda estas ĉi tiu numero des malpli fajna estas la fibro.

En diversaj landoj diversaj mezurunuoj estas uzataj. En Eŭropo la metro kaj la gramo, en anglosaksaj regionoj jardo kaj pundo estas uzataj.

* En la *nerekta sistemo*
: *a)* uzante la metran sistemon – la numero signifas la longon (mezurante en metroj) de la fibro kies maso estas 1 gramo (en ĉi tiu okazo la signo *Nm* estas ĝenerale uzata),
: *b)* uzante la anglosaksan sistemon – la numero signifas la longon (mezurante en jardoj) de la fibro kies maso estas mezurata en pundoj (la ĝenerale uzata signo estas *Ne*).
* En la *rekta sistemo* du subsistemoj estas uzataj:
: *a)* la numero signifas la mason de la fibro (mezurante en gramoj) kies longo estas 1000 metroj (*tex sistemo*, la uzata signo estas: *tex*; oni ofte uzas la numeron kalkulante al 10 000 metroj, en ĉi tiu okazo la signo estas *dtex*, signifante *decitex*), aŭ
: *b)* la numero signifas la mason de la fibro (mezurante en gramoj) kies longo estas 9000 metroj (*denier sistemo*, la uzata signo estas: *den*).

En landoj kie la metra sistemo estas uzata, la numero de unu kotonfibro, ekzemple, estas Nm 6000 (nerekta sistemo de numerado), kiu signifas, ke 6000 metrojn longa fibro pezas 1 gramon. Ĉi tio signifas, ke la maso de 1000 metroj de ĉi tiu fibro estas 1/6 = 0,167 gramoj. El ĉi tio rezultas ke en la tex sistemo la numero de ĉi tiu fibro estas 0,167 tex aŭ 1,67 dtex (decitex).
En okazo de sintezitaj filamentfibroj la tex kaj ankaŭ la denier sistemo estas ĝenerale uzata (direkta sistemo de numerado). Ekzemple: por nilonŝtrumpoj ofte estas uzata nilonfibro de 20 den(ier). Ĉi tiu signifas ke 9000 metroj pezas 20 gramojn. Kalkulante al 1000 metroj, la maso estas 20 × 1/9 = 2,22 gramoj, do la numero en la tex sistemo estas 2,22 tex aŭ 22,2 decitex (dtex).

La diversaj decimaj numerigaj sistemoj estas konverteblaj unu en la alian:

: Nm = 1000/tex = 10 000/dtex = 9000/den
: tex = 1000/Nm
: dtex = 10 000/Nm = 1,11 den
: den = 9000/Nm = 0,9 dtex = 9 tex

La anglosaksa nerekta numerada sistemo estas pli komplika, ĉar la mezurunuoj dependas de la materialo. Ekzemple, por kotono la longounuo estas unu fasko kiu enhavas 840 jardojn de fadeno, por lino 300 jardojn, por lano 500 jardojn ktp.

Bezonega estas noti ke la sama sistemo estas uzata ankaŭ por la fadenoj.

## Mikrofibroj 
Artefaritaj fibroj, kies numero (fajneco) ne superas la 1 dtex (10 mil metroj de fibro pezas ne pli ol 1 gramon), ĝenerale nomiĝas „mikrofibroj”. (La numero de la natura silko estas ĉirkaŭ 1,3 dtex, do kelkaj fadenfabrikoj rigardas ĉi tiun numeron al limo de la mikrofibroj.) Granda avantaĝo de la mikrofibroj estas, ke la tekstilaĵoj produktitaj el ili estas tre molaj, havas plezuran palpon, belan falon. Ili estas uzataj en vasta rondo por fari vestojn, sed uzataj ankaŭ por teknikaj celoj en formo de neteksaĵoj. Iliaj ekstaro en la fino de la 20-a jarcento malfermis novajn ŝancojn por la tekstilindustrio.

## Nanofibroj 
Kvankam la nanoteknologio okupiĝas ĉe materialoj kies dimensioj estas en la areo de 1–100 nanometroj (10−9–10−7 m), la tekstilindustrio nomas „nanofibroj” la fibrojn, kies meza diametro ne estas pli ol 1 μm (10−6 m) kaj kies longo estas minimume 100-obla de la meza diametro.

Multaj firmoj okupiĝas pri la uzo de nanoteknologio por krei artefaritajn fibrojn. La unuaj eksperimentoj komencis en Usono en la 1940-aj jaroj sed la grandskala evoluado okazas nuntempe. Diversaj metodoj estas ellaboritaj, la plej disvastiĝita estas la fibrotirado en elektra spaco. En ĉi tiu metodo unu guto de degeligita polimero estas faligata el la aperturo de un turniĝanta kapo en elektran spacon. Sub la influo de la rotacio kaj la elektra speco la degeligita materialo tre prilongiĝas kaj tre mallarĝiĝas en nanometran dimension.

## Produktado kaj konsumo de la tekstilfibroj en la mondo 
Tekstilaj fibroj estas multspecaj kaj estas produktataj aŭ kreskigataj en ĉiuj landoj de la mondo. Ili estas uzataj ne sole por produkti vestaĵojn, meblojn kaj diversajn hejmajn tekstilaĵojn sed daŭre kreskantan proporcion reprezentas la fibroj kiuj estas uzataj por teknikaj celoj (teknikaj tekstilaĵoj) kaj en la terapio kaj kosmetiko. Inter diversaj fibrospecoj la sintezitaj fibroj ludas ĉiam pli grandan rolon, ili reprezentas proksime 63% el la ĉirkaŭe 100 milionojn da tunoj de la mondkonsumo de tekstilfibroj (jaro 2016).

En kreskigo de naturaj fibroj kaj produktado de artefaritaj fibroj la aziaj landoj havas tre gravan rolon, ĉefe Ĉinio, Barato, Japanio, Sud-Koreio, Pakistano ktp., sed ankaŭ eŭropaj landoj (Germanio, Francio, Italio, Rusio, Turkio), kaj ankaŭ Usono, Meksiko kaj Brazilo.

## Referencoj
Kategorio:Materialoj
Kategorio:Teksaĵindustrio