Neptuno (planedo)

**Neptuno** estas la oka kaj plej ekstera planedo de la sunsistemo. Ĝi estas ankaŭ la lasta kaj malplej granda el la kvar gasgigantoj, sed la kvare plej granda kaj trie plej peza el ĉiuj planedoj de la sunsistemo.

Neptuno estas la nura objekto en la Sunsistemo, kiu nun estas konsiderata planedo (Plutono ne plu estas konsiderata planedo) kaj kiun oni ne povas vidi de la Tero per "nuda" okulo (t.e. sen optikaj iloj), kvankam Urano estas tiel malforte videbla, ke ankaŭ ĝin oni ekkonsideris planedo nur en nova tempo.

Malkovris Neptunon la germana astronomo Johann Gottfried Galle la 23-an de septembro 1846 kaj en teleskopo aperas kiel bluverda disko. Ĝin vizitis nur unu kosmosondilo: Voyager 2, kiu preterpasis ĝin la 25-an de aŭgusto 1989. Ĝia plej granda satelito estas Tritono.

## Historio 
### Malkovro 
[thumb|maldekstre|[Urbain Le Verrier.]]

La desegnoj de Galileo montras, ke la planedon Neptuno oni observis por la unua fojo la 28an de decembro 1612, kaj denove la 27an de januaro 1613; en ambaŭ okazoj, Galileo konfuziĝis inter Neptuno kaj stelo proksima al Jupitero en la nokta ĉielo.

En 1821, Alexis Bouvard publikigis en siaj astronomiaj tabeloj la orbiton de Urano. La observoj montris gravajn perturbojn, kiuj kondukis Bouvard lanĉi la hipotezon ke la orbito de Urano devis esti perturbita per ajna alia korpo. En 1843, John Couch Adams kalkulis la orbiton de oka planedo laŭ la nenormalaĵoj observitaj en la orbito de Urano. Li sendis siajn kalkulojn al *sir* George Airy, nome Reĝa Astronomo, kiu petis plian informon. Adams ekredaktis respondon, sed li neniam finfine sendis ĝin. Urbain Le Verrier, la matematikisto kiu kunmalkovris la planedon Neptuno, en 1846, sendepende de Adams, publikigis siajn proprajn kalkulojn. En la sama jaro, John Herschel ekproponis la matematikan fokuson kaj konvinkis James Challis por serĉi la planedon proponitan de Le Verrier. Post multaj prokrastoj, Challis ekserĉis ties serĉadon, iom malpreta, en julio 1846. Tamen, dume, Le Verrier estis konvinkinta Johann Gottfried Galle por serĉi la planedon. Neptuno estis finfine malkovrita tiun saman nokton, la 23an de septembro 1846, ĝuste kie Le Verrier estis antaŭdirinta je ĝi plej verŝajne estas. Challis poste konstatis, ke li jam estis observinta antaŭe la planedon dufoje en aŭgusto, ne konstatinte ĝin.

El la malkovro, ekestis granda naciisma rivaleco inter francoj kaj britoj pri kiu precize havas prioritaton kaj devis ricevi la meritojn pro la malkovro. Finfine establiĝis malferma internacia interkonsento ke kaj Le Verrier kaj Adams kune meritis la honorojn. Tamen, tiu interkonsento estas lastatempe pridubita fare de diversaj historiistoj ĉefe pro la remalkovro, en 1998, de la *Dokumentoj de Neptuno* (historiaj dokumentoj de la Reĝa Observatorio de Greenwich), kiuj ŝajne estis estinta celo de nedeca alproprigo fare de la astronomo Olin Eggen dum preskaŭ tri jardekoj kaj estis remalkovritaj tuj post lia morto. Post la reviziado de la dokumentoj, kelkaj historiistoj indikis, ke Adams meritas neniun honoron egalece kun Le Verrier.

### Nomo 
Tuj post sia malkovro, Neptuno estis nomita, simple, «la planedo kiu sekvas Uranon» aŭ «la planedo de Le Verrier». La unua sugesto de propra nomo devenis de Galle, kiu proponis la nomon *Janus*. En Anglio, Challis prezentis la nomon *Oceano*. En Francio, Le Verrier proponis, ke la nova planedo nomiĝu laŭ li mem *Le Verrier*, sugesto kiu kompreneble ne estis bone ricevita ekster Francio.

Dume, en diversaj apartaj kaj sendependaj okazoj, Adams proponis ŝanĝi la nomon de Urano kaj anstaatŭigi ĝin pere de *Georgia*, dum Le Verrier sugestis *Neptuno* por la nova planedo. Struve apogis tiun nomproponon la 29an de decembro 1846, en la Akademio de Sciencioj de Sankt-Peterburgo. En la romia mitologio, Neptuno estis la mardio, identigita kun la greka ento Posejdono. La postulo de mitologia nomo aspektis konvena kongrue kun la nomoj de la aliaj planedoj jam konataj delonge, el kiuj ĉiuj ricevis nomojn de romiaj diaĵoj.

La nomo de la planedo estas tradukita laŭvorte kiel *stelo de la reĝo de la maro* en ĉina, korea, japana kaj vjetnama (海王星 en ĉinaj karaktroj, 해왕성 en korea alfabeto). En Barato, la nomo havigita al la planedo estas Varuna (en devanagari: वरुण), nome la dio de la maro en la hinduisma/veda mitologio, nome la korespondanto al Posejdono/Neptuno en la grekromia mitologio.

### Statuso 
Ekde sia malkovro ĝis 1930, Neptuno estis la plej malproksima konata planedo. Je la malkovro de Plutono en 1930, Neptuno iĝis la antaŭlasta planedo, scepte dum 20 jaroj inter 1979 kaj 1999 kiam Plutono eniris ene de ties orbito. Tamen, la malkovro de la zono de Kuiper en 1992 kondukis multajn astronomojn al debato ĉu Plutono estu konsiderata planedon proprerajte aŭ kiel parto de la pli granda strukturo de la zono. En 2006, la Internacia Astronomia Unio redifinis la vorton *planedo* por la unua fojo, reklasigante Plutonon kiel «nana planedo» farante denove Neptunon la lasta de la planedoj de la Sunsistemo.

### Unua jaro de Neptuno 
La 12an de julio 2011, post preskaŭ 165 terjaroj, Neptuno finfinigis sian unuan kompletan orbiton ĉirkaŭ la Suno ekde sia malkovro en 1846, en tio kio egalas al nur unu jaro laŭ konsideroj de ties propra traslacio. La sekva fojo en kiu Neptuno kompletigos alian orbiton ĉirkaŭ la Suno okazos en 2176.

## Fizikaj ecoj 
Kun maso je 1,0243 × 1026 kg. Kiel kutime en planedoscienco, tiun miksaĵon oni nomas glacia, kvankam temas pri varma densega fluaĵo. Tiun fluaĵon, kiu havas altan elektran konduktivon, oni kelkfoje nomas akv-amoniaka oceano. En prufundeco je 7&nbsp;000&nbsp;km, la kondiĉoj povas esti tiaj, ke metano diseriĝas en diamantajn kristalojn, kiuj precipitiĝas al la kerno.

La kerno de Neptuno konsistas el fero, nikelo kaj silikatoj, kaj probable havas mason je 1,2-oble tiu de Tero. La premo en la centro estas 700&nbsp;GPa, plurmilionoble pli ol tiu de la tersurfaco, kaj la temperaturo povus esti 5&nbsp;400&nbsp;K.

### Atmosfero 
En altaj tavoloj, la atmosfero de Neptuno enhavas 80% da hidrogeno kaj 19% da heliumo. Ankaŭ spuroj da metano ĉeestas. Ĉefaj sorbolinioj de metano okazas je ondolongoj super 600&nbsp;nm, en ruĝa kaj transruĝa partoj de la elektromagneta spektro.

Kiel ĉe Urano, la sorbado de ruĝa lumo fare de la atmosfera metano parte donas al Neptuno ĝian bluan koloron, kvankam la neptuna lazuro kontrastas kun la pli dolĉa bluverdo de Urano. Ĉar la atmosfero de la du planedoj enhavas similan kvanton da metano, ia nekonata atmosfera konsistaĵo kredeble kontribuas al la koloro de Neptuno.

La atmosfero de Neptuno konsistas el du ĉefaj regionoj: la malsupra troposfero, kie temperaturo malkreskas kun alteco, kaj la stratosfero, kie temperaturo kreskas kun alteco. La limo inter la du (tropopaŭzo) havas premon je 10 kPa.

eta|Strioj de altaj nuboj ombras al pli malsupra nuba tavolo|maldekstra
Modeloj pensigas, ke la troposferon de Neptuno strias nuboj de varianta konsisto, depende de la alteco. La plej supraj nuboj havas premon je malpli ol unu baro, kie la temperaturo konvenas, por ke metano likviĝu. Je premoj inter 1 kaj 5 baroj (100 kaj 500&nbsp;kPa), nuboj el amoniako kaj hidrogena sulfido kredeble formiĝas. Super premo je 5 baroj, la nuboj povus konsisti el amoniako, amoniaka sulfido, hidrogena sulfido kaj akvo. Pli profundaj nuboj el akva glacio devus troviĝi je 50-bara premo (5&nbsp;MPa), kie la temperaturo atingas 0&nbsp;°C. Sub tio, povas esti nuboj el amoniako kaj hidrogena sulfido.

Altaj nuboj de Neptuno estis observitaj ombrante la nediafanan nubotavolon malsupre. Ankaŭ ekzistas altaj nubaj strioj, kiuj ĉirkaŭzonas la tutan planedon je konstanta latitudo. Tiuj ĉirkaŭaj strioj larĝas je 50 ĝis 150&nbsp;km kaj superas la nubotavolon je 50 ĝis 110&nbsp;km.

La lumspektroj de Neptuno pensigas, ke ĝia malsupra stratosfero estas nebula pro likviĝo de produktaĵoj de ultraviola lumdisigo de metano, kiel etano kaj acetileno. La planedo estas tro malproksima de la suno, por ke tiu varmo estu kreita de ultraviola radiado. Ebla kialo por tiu varmiĝo estas atmosfera interago kun jonoj de la magneta kampo de la planedo. Aliaj ebloj estas deinternaj gravitaj ondoj disperdiĝantaj en la atmosfero. La termosfero enhavas spurojn da karbona duoksido kaj akvo, kiuj povus deveni de eksteraj fontoj, kiel meteorŝtonoj kaj polvo.

### Magnetosfero 
Ankaŭ la magnetosfero de Neptuno similas al tiu de Urano: la magneta kampo estas klinita je 47° rilate al la rotacia akso, kaj discentra je almenaŭ 0,55 radiuso (13&nbsp;500&nbsp;km) de la fizika centro de la planedo. Antaŭ ol Voyager 2 vizitis Neptunon, oni hipotezis, ke la klinita magnetofero de Urano estas rezulto de ĝia klinita rotacio. Tamen, komparante la magnetajn kampojn de ambaŭ planedoj, sciencistoj nun pensas, ke la orientiĝo povas rezulti de internaj fluaĵoj en la planedo kaj ne la rezulto de la klino de la propra planedo mem aŭ de ajna ebla inversigo de la kampoj en ambaŭ planedoj. Tiu kampo povas esti generita per fluaĵaj konvektaj movoj en maldika sfereca tavolo de likvoj kiuj estu bonaj elektrokonduktoroj (probable kombino de amoniako, metano kaj akvo) kio rezultas en agado de dinamo.

La dupoluso de la magneta kampo, en la magneta ekvatoro de Neptuno, estas de ĉirkaŭ 14 mikrotesloj (0.14 G). La magneta dupolusa momanto de Neptuno estas proksimume 2.2 × 1017 T·m³ (14 μT·*R**N*³, kie *R**N* estas la radiuso de Neptuno). La magneta kampo de Neptuno havas kompleksan geometrion, kiu inkludas kontribuojn relative grandajn de komponantoj ne dupolusaj, inkludante kvarpolusan momanton kiu povas superi la forton de la dupolusan momanton. Male, la Tero, Jupitero kaj Saturno havas nur kvarpolusajn momantojn relative malgrandajn, kaj iliaj kampoj estas malpli klinaj rilate al la polusa akso. La granda kvarpolusa momanto de Neptuno povas esti la rezulto de la elmovo rilata al la centro de la planedo kaj de la geometriaj limigoj de la dinamo generanta la magnetan kampon.

La fraparko de Neptuno, en kiu la magnetosfero ekbremsas la sunventon, ekestas je distanco de 34.9 fojojn la radiuso de la planedo. La magnetopaŭzo, kie la premo de la magnetosfero obstaklas la sunventon, estas je distanco de inter 23 kaj 26.5 fojojn la radiuso de Neptuno. La vosto de la magnetosfero etendiĝas almenaŭ ĝis 72 radiusoj de Neptuno, kaj probable multe pli malproksime.

## Klimato 
La meteologio de Neptuno karakteriziĝas per tre dinamikaj ŝtormosistemoj, kun ventoj kiuj atingas rapidojn de preskaŭ 600 m/s (2200 km/h), preskaŭ atingante flurapidecojn supersonajn. Pli tipe, pere de la sekvo de la movado de la persistantaj nuboj, oni pruvis, ke la rapidecoj de la vento varias de 20 m/s en la direkto oriente ĝis 325 m/s al okcidento.

[thumb|dekstre|La Granda Malhela Makulo, vidita el la kosmosondilo [Voyager 2.]]
En la supra parto de la nuboj, la rapideco de la hegemoniaj ventoj gamas inter 400 m/s laŭlonge de la ekvatoro ĝis 250 m/s en la polusoj. La ĝenerala modelo de ventoj montras rotacion antaŭena en altaj latitudoj kontraŭ la malantanŭena rotacio en pli malaltaj latitudoj. Oni pensas, ke la diferenco en la fludirekto estas okazigita pro «haŭt-efiko» kaj ne de  alia pli prokfunda atmosfera procezo.

Neptuno diferenciĝas de Urano pro sia tipa nivelo de la meteologia aktivideco. Voyager 2 observis meteologiajn fenomenojn en Neptuno dum sia superflugo en 1989, sed ĝi ne observis kompareblajn fenomenojn en Urano dum sia superflugo en 1986.

En 2007, oni malkovris, ke la supra troposfero de la suda poluso de Neptuno estas proksimume 10 K pli varma ol la cetero de la planedo, kiu havas averaĝon de proksimume 73 K (−200 °C). La diferenco de temperaturo estas sufiĉa por ke la metano, kiu aliloke frostiĝas en la troposfero, eskapas al la stratosfero proksime de la poluso. Tiu pli varma regiono estas tia pro la aksa klineco de Neptuno, kiu estis eksponinta la sudan poluson al la Suno dum la lasta kvarono de la jaro de Neptuno, aŭ dum ĉirkaŭ 40 terkaroj. Ĉar Neptuno moviĝas malrapide al la flanko mala al la Suno, la suda poluso malheliĝos kaj la norda poludo heliĝos, kio rezultas en la fakto, ke la liberigo de metano ŝanĝiĝas al la norda poluso.

Pro la sezonaj ŝamnĝoj, oni observis, ke la zonoj de nuboj en la suda duonsfero de Neptuno pliiĝis en grando kaj albedo. Tiun tendencon oni observis por la unua fojo en 1980 kaj oni supozis, ke ĝi daŭris ĝis proksimume la jaro 2020. La longa orbita periodo rezultas en la fakto ke la sezonoj en Neptuno daŭran kvardek jarojn.

## Naturaj satelitoj 
eta
La ĉefa natura satelito de Neptuno estas sendube Tritono, unu el la plej grandaj lunoj de la sunsistemo, kiun malkovris William Lassell nur 17 tagojn post la malkovro de Neptuno mem.

La aliaj satelitoj oficiale agnoskitaj de la Internacia Astronomia Unio estas Najado, Talaso, Despino, Galateo, Lariso, Proteo, Nereido, Halimedo, Psamato, Sao, Laomedeo kaj Nezo.

La nomoj de la neptunaj satelitoj ĉiuj omaĝas marajn diojn.

[upright=0.5|eta|[Planeda simbolo de Neptuno]]
## Planedoj preter Neptuno 
eta|maldekstre|230ra|Percival Lowell, kreinto de la Planedo X-hipotezo.

Sekvante la eltrovon de la planedo Neptuno en 1846, ekzistis konsiderinda konjekto ke alia planedo povus ekzisti preter sia orbito. La serĉo komenciĝis en la mezo de la 19-a jarcento kaj daŭris ĉe la komenco de la 20-a kun la serĉado de Percival Lowell de **Planedo X** (dek, en romiaj ciferoj). Lowell proponis la Planendo X-hipotezon por klarigi ŝajnajn diferencojn en la orbitoj de la gigantaj planedoj, precipe Urano kaj Neptuno, konjektante ke la gravito de granda nevidita naŭa planedo povus esti perturbinta Uranon sufiĉe por respondeci pri la neregulaĵoj.

La eltrovo de Plutono fare de Clyde Tombaugh en 1930 ŝajnis validigi la hipotezon de Lowell, kaj Plutono estis oficiale nomita la naŭa planedo. En 1978, Plutono estis decide celkonscia esti tro malgranda por sia gravito por influi la gigantajn planedojn, rezultigante mallongan serĉon por deka planedo. La serĉo estis plejparte prirezignita en la fruaj 1990-aj jaroj, kiam studo de mezuradoj faritaj per la kosmosondilo *Voyager 2* trovis ke la neregulaĵoj observitaj en la orbito de Urano ŝuldiĝis al eta trotaksado de la maso de Neptuno. Post 1992, la eltrovo de multaj malgrandaj glaciaj objektoj kun similaj aŭ eĉ pli larĝaj orbitoj ol Plutono kondukis al debato pri ĉu Plutono devus resti planedo, aŭ ĉu ĝi kaj ĝiaj najbaroj devus, kiel la asteroidoj, ricevi sian propran apartan klasifikon. Kvankam kelkaj el la pli grandaj membroj de tiu grupo estis komence priskribitaj kiel planedoj, en 2006 la Internacia Astronomia Unio (IAU) reklasifikis Plutonon kaj ĝiajn plej grandajn najbarojn kiel nanajn planedojn, lasante Neptunon la plej malproksima konata planedo en la Sunsistemo.

## Eksteraj ligiloj 
* Neptuna datumfolio de la NASA 
* Filmoj de Neptuno de la Hubble-teleskopo 
* Listo de Neptunaj lunoj 
* Listo de la Neptunaj trojaj asteroidoj 
* Neptune, (Le système solaire à portée de votre souris - *La Sunsistemo musklake atingebla*)
* Neptuno bildo galerio

## Referencoj