Historio de la itala lingvo

La **historio de la itala lingvo** estas la diakronia priskribo de la transformoj kiujn la itala lingvo spertis dum la tempo.

## La latina heredaĵo 
### La rolo de la parolata latina 
.]]
Por difini la rilaton inter la latina kaj la itala estas tre grave skizi la evoluon de la parola latina, kun ĝiaj diatopaj (de loko al loko) kaj diastrataj (laŭ la tavoliĝo de socia klaso) varioj, precipe ekde la imperia epoko.

La latino flue parolata de la popolo ne kongruis kun la klasika latino, literatura modelo kodigita de kelkaj aŭtoroj inter la 1-a jarcento a.K. kaj la 1-a jarcento p.K. kaj poste studobjekto en la moderna epoko. La tiel nomata vulgara latino aperis en diversaj formoj, kun fortaj diatopaj variaĵoj: el ĝi estiĝis la diversaj latinidaj lingvoj. Vulgara latino estis, kiel parola lingvo, multe pli sentema al ŝanĝo ol estis la latina de la literatura tradicio. Tamen, ĝi retenis multajn trajtojn kiuj akompanis la latinan lingvon ekde ĝia arkaika fazo. Ekzemple, la falo de la fina -m (la fenomeno, kiu kondukis de la akuzativo *fontem* al la itala *fonte*) estas jam registrita en arkaikaj surskriboj kaj, kvankam cenzurita, finis establiĝi en la Malfrua Imperio: en poezio cetere la fina *-m* sekvata de vorto komencanta per *a-* ne estis prononcita. Koncerne la diastrajn variaĵojn, la klasikaj fontoj jam respondecas pri tiuj de la epoko: oni parolas pri sermo *plebeius*, *militaris*, *rusticus*, *provincialis*.

### Fonologiaj evoluoj de la latina al la itala: vokalismo 
La latina havis dek vokalojn: la samaj kvin vokaloj de la moderna latina alfabeto povus esti artikitaj mallongaj aŭ longaj (la vokalkvanto estis karakteriza) kaj "laŭ verŝajne tiu inter la karakteroj de la akcento kiu havis karakterizan valoron estis la muzika alteco". Do, ekzemple, *vĕnit* (kun mallonga e) signifis "li venas", dum *vēnit* (kun longa e) signifis "li venis". Same *sŏlum* signifis "grundo", dum *sōlum* signifis "sole" aŭ "nur, nur". Tiu ĉi sistemo longtempe malsukcesis kaj en latina vokalismo ne plu estis la kvanto kiu estis decida, sed la tembro (aŭ kvalito), tio estas, ĉu la vokalo estis fermita aŭ malfermita, dum anstataŭ la muzika tonalto la akcento iĝis intensa:

* *fŏ-cus* → *fuoco*
* *cŏr-pus* → *corpo*

## Bibliografio 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Pliaj informoj 
Tiuj ĉi volumoj ne estis uzataj en la preparado de la enskribo, sed ili faras utilan legadon

### Ĝeneralaj verkoj 
* Luca Serianni kaj Pietro Trifone (a cura di), *Storia della lingua italiana*, 3 vol., eld. Einaudi, Torino, 1993-1994.
* Claudio Marazzini, *La lingua italiana: profilo storico*, Bologna, il Mulino, 1994.
* Pavao Tekavčić. ''Grammatica storica dell'italiano*. 3 voll. Bologna, Il Mulino, 1972.
* Martin Maiden, *Storia linguistica dell'italiano*. Bologna, Il Mulino. 1998.

### Dum specifaj periodoj 
* Rosa Casapullo, *Il Medioevo*, 1999, il Mulino, Bologna
* Paola Manni, *Il Trecento toscano*, 2003, il Mulino, Bologna
* Mirko Tavoni, *Il Quattrocento*, 1992, il Mulino, Bologna
* Paolo Trovato, *Il primo Cinquecento*, 1994, il Mulino, Bologna
* Claudio Marazzini, *Il secondo Cinquecento e il Seicento*, 1993, il Mulino, Bologna
* Tina Matarrese, *Il Settecento*, 1993, il Mulino, Bologna
* Luca Serianni, *Il primo Ottocento*, 1989, il Mulino, Bologna
* Luca Serianni, *Il secondo Ottocento*, 1990, il Mulino, Bologna
* Giovanni Nencioni, *La lingua di Manzoni*, 1993, il Mulino, Bologna
* Pier Vincenzo Mengaldo, *Il Novecento*, 1994, il Mulino, Bologna
* Tullio De Mauro, *Storia linguistica dell'Italia unita'', Bari, Laterza, 1963

## Referencoj 
## Rilataj artikoloj 
* Itala lingvo
* Latinidlingva Eŭropo
* Latina lingvo
* Kazo (gramatiko)
* Vulgara latino
* Romanistiko
* Francisko el Asizo
* Ritmo di Sant'Alessio
* Sicilia Skolo
* Dante Alighieri
* Francesco Petrarca
* Giovanni Boccaccio

## Eksteraj ligiloj 
* Francesco Bruni, Storia della lingua italiana alirita la 30an de oktobro 2017, arkivita la 25an de julio 2011 en https://web.archive.org/web/20110725132215/http://www.italica.rai.it/principali/lingua/bruni/|urlmorto=sì, en *italica.rai.it*
* Il latino volgare ed i sostrati dell'italiano arkivita en https://web.archive.org/web/20140820193224/http://www.phil-fak.uni-duesseldorf.de/fileadmin/Redaktion/Institute/RomanischesSeminar/Romanistik_IV/2__Il_latino_volgare_e_i_sostrati_dell_italiano.pdf, en *uni-duesseldorf.de*

Kategorio:Itala lingvo
Kategorio:Lingva historio