Akademio de Selmec

eta|center|775x775px|Nuntempa foto pri la iama Akademio de Selmec videbla malantaŭ la flava konstruaĵo
La **Akademio de Selmec** estis unu el la plej gravaj altlernejoj en Hungara reĝlando.
eta|maldekstre|Poŝtkarto pri Altlernejo de Selmecbánya

## Historio 
eta|Fonda dokumento pri la akademio kun subskribo de Maria Tereza
eta|La iama arbara akademia konstruaĵo hodiaŭ
eta|La iama mineja akademia konstruaĵo hodiaŭ
eta|Enirejo de la botanika ĝardeno

### Minkapitan-instrua Instituto 
Selmecbánya aŭ **Schemnitz** (nuntempa Banská Štiavnica en Slovakio) apartenis al la plej gravaj minurboj de Hungarlando. Ekde la mezepoko ĉefe germanoj minadis diversajn ercojn ankaŭ en proksimaj minurboj. La necesaj konoj venis de patroj al filoj. Ĝermo de la akademio (tiam nomata **Bergschule** (*Minkapitan-instrua Instituto*) estis fondita en 1735 fare de Sámuel Mikoviny kun permeso de Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio). Menciindas, ke en la urbo funkciis ankaŭ luterana liceo kaj jezuita gimnazio. Oni lernis en la instituto 2 jarojn, ili akiris ĉiuspecajn sciojn pri minado, metalurgio. Estis tie 5 "fakultatoj":
* minaj juroj
* minaj mezuradoj
* prilaboroj de ercoj
* kemio kaj metalurgio
* kreado kaj ŝanĝoj de monoj.

Ĉiuj lernantoj ricevis stipendiojn.

### Minada Akademio 
En 1763 la instituto transformiĝis al akademio (*Bergakademie* aŭ *Akademia Monastica*) kun permeso de Maria Tereza de Aŭstrio, kiel la unua ŝtata (sekulara) altlernejo. Post 2 jaroj oficiale ekfunkciis la dua katedro pri matematiko-fiziko-mekaniko. Ekde 1770 oni lernis 3 jarojn. En 1808 komenciĝis la instruado pri arbaroj komence iomete aparte en arbara instituto. Famo de la akademio disvastiĝis, ĉar alvenis famaj instruistoj el la plena Habsburga Imperio, esploris tie eĉ Alessandro Volta. En 1839 oni fondis katedrojn pri geometrio-arkitekto kaj geologio.

### Minada kaj Arbarkultura Akademio 
En 1846 la nova nomo iĝis *Berg- und Forstakademie* (Minada kaj Arbarkultura Akademio) kun jam 4 lernojaroj (la arbarkultura instituto jam estis integrita). La katedroj estis:
* matematiko-fiziko-mekaniko
* kemio-metalurgio
* minado-mezurado-minmaŝinoj
* geologio-mineralogio-paleontologio
* geometrio-arkitekto
* arbarkulturo
Dum la hungara revolucio de 1848 grandaj ŝanĝoj okazis en la akademio. La jam plene sendependa ŝtato akiris la akademion, la instruado okazis hungare, nur la hungarlandanoj povis lerni senpage. (Tiam el la 300 studentoj la duono estis hungaria, po 20% aŭstroj kaj ĉeĥoj, krome poloj, italoj kaj aliaj.) Post falo de la revolucio la instruado denove okazis germane. Post la Aŭstra-hungara interkonsento la akademio denove hungariĝis (kiel "Hungara Reĝa Minada kaj Arbarkultura Akademio"). En 1872 en la akademio jam estis 12 ministaj kaj 3 arbaristaj katedroj, post 4 jaroj la studentoj ricevis jam oficialajn diplomojn. En la 1890-aj jaroj la akademia minerala kolektaĵo konsistis el 4731 da pecoj, kiu estis tiam mondfama. Ekde 1895 la inĝenieraj diplomoj estis pri minado, metalmetalurgio, fermetalurgio.

### Altlernejo 
En 1904 la akademio prenis la nomon oficiale altlernejo pri minado kaj arbarkulturo kun 20 katedroj. La teknologia instruado estis pli bona, ol en Teknika Universitato József de Budapeŝto. Tamen la neoficiala nomo restis akademio. En la studjaro de 1914 580 studentoj lernis en 20 katedroj. Post la 1-a mondmilito la altlernejo translokiĝis al Sopron, kie ĝi funkciis plu sub nomo Minada kaj Arbarkultura Altlernejo (Sopron).

## Gvidantoj de la akademio/altlernejo 
### Ĉefĉambelaj grafoj 
* Ferenc Gerliczy 1798-1810
* Gábor Sváiczer 1834–1845
* Joseph Russegger 1850–1863
* Dénes Mednyánszky 1867–1873

### Direktoroj 
eta|Pentraĵo pri István Farbaky
* Ede Pöschl 1873–1876
* István Farbaky 1876–1892
* Vilmos Sóltz 1892–1896
* Ottó Schwartz 1896–1897, 1898–1899, 1900–1901, 1902–1903
* Lajos Fekete (botanikisto), 1897–1898, 1899–1900, 1901–1902
* Jenő Vadas 1903–1904

### Rektoroj 
* László Fodor (matematikisto) 1904-1906, 1910-1912
* Miksa Herrmann 1906–1908
* Jenő Vadas 1908–1910
* Béla Barlai 1912-1914
* Móric Krippel 1914–1916
* Antal Kövesi 1916-1918
* Géza Réz 1919

## Elektitaj akademiaj/altlernejaj instruistoj 
## Elektitaj studentoj 
eta|Joseph Russegger
* Albert Béky
* Emil Belházy
* Nepomuk János Belházy
* János Böckh
* Ernő Cotel
* János Czimeg
* Dániel Fehér
* Lajos Katona (inĝeniero)
* Antal Kerpely (filo)
* Ferenc Modrovich
* Antal Péch
* Lajos Pethe
* Géza Réz
* Gusztáv Richter
* Gyula Roth
* Antal Ruprecht
* Joseph Russegger
* János Sébor
* Róbert Schelle
* Vilmos Sóltz
* Zsigmond Szécsi
* József Gyula Szent-Istványi
* Károly Téglás
* Gusztáv Tomcsányi

## Elektitaj studentoj, kiuj baldaŭ estis samloke instruistoj 
eta|Jenő Vadas
* János Adriany
* Ottó Cséti
* István Farbaky
* József Finkey
* Emil Herrmann
* Josef Hrabák (inĝeniero)
* Antal Kerpely
* Jenő Sobó
* Jenő Vadas

## Fontoj 
eta|Iama foto pri la akademio
* hungare kun fotoj
* hungare kun foto 
* http://www.uni-miskolc.hu/uni/univ/tortenet/mult100.htm  
* http://www.tankonyvtar.hu/hu/tartalom/tkt/magyar-kemia/ch06.html 
* http://www.rfmlib.hu/digitkonyvtar/dok/rudabanya/mikoviny_samuel_az_elso_banyatisztkepzo_iskola_alapitasa.pdf  
* http://bolcsesz.uni-miskolc.hu/dok/jubileumikotet/09_kegyes.pdf 
* http://www.csalodottkenyer.hu/index.php/hagyomanyaink/oroksegunk?showall=&start=2