Tinamedoj

[eta|240ra|[Eleganta tinamo (*Eudromia elegans*)]]
**Tinamedoj** (), aŭ larĝasence **tinamoj**.

La plej granda parto de la tinamoj estas apartiĝemaj birdoj kiuj kaŝiĝas ene de fermaj kaj malhelaj arbaroj, do, ili ne estas tre konataj. Aliaj loĝas en ne tiom kaŝaj regionoj kiel en Meksiko, do ili estas pli konataj; sed eĉ tiuj estas singardemaj. Ili estas ĝenerale loksidaj, surgrunde loĝantaj kaj, ĉar ili malfacile flugas, ili laŭeble evitas flugon kaj preferas kaŝiĝi aŭ forkuri el danĝero. Ili troviĝas en variaj habitatoj, game de duonaridaj alpaj herbejoj al tropikaj pluvarbaroj. La du subfamilioj estas klare dividitaj laŭ la habitato, kaj tiele la noturenoj rilatas al stepoj aŭ malferma kamparo, dum la tinamenoj estas konataj kiel arbaraj tinamoj.

Kvankam kelkaj specioj estas tre komunaj, tinamoj estas timidaj kaj sekretemaj birdoj. Ili estas aktivaj dumtage, kaj retiriĝas al ripozejoj nokte. Ili ĝenerale havas kamuflan plumaron, kaj maskloj kaj inoj estas similaj laŭ aspekto, kvankam la inoj estas kutime pli grandaj. Ili estas oportunemaj kaj ĉar temas pri tiom malsimilaj specioj, ili manĝas ĉion: ekde insektoj ĝis beroj, nome estas ĉiomanĝantoj, kiuj konsumas ampleksan varion de planta kaj animala manĝo el fruktoj kaj semoj al vermoj, insektoj kaj malgrandaj vertebruloj. Ili polvobaniĝas same kiel akvobaniĝas per starado sub forta pluvo. Ili estas plie aŭdataj ofte ol vidataj, kaj komunikiĝas per vario de oftaj, karakteraj alvokoj, ĉefe dum la reprodukta sezono.

Krom esceptoj, virtinamo havas teritorion kaj nestolokon dum la reprodukta sezono kaj venas serio da inoj, vizitas, kaj ovodemetas en la sama nesto. Inoj vagadas tra kelkaj teritorioj, pariĝas, kaj ovodemetas en la nestoj de la loĝantaj maskloj. Nestoj estas ĉiam surgrunde, kaŝitaj en vegetaĵaro aŭ inter rokoj. Tinaminoj demetas relative grandajn kaj belajn brilajn multkolorajn (tuj post demetado) ovojn. Tiuj estas kovataj de la maskloj dum periodo de 2–3 semajnoj. La idoj estas lertegaj frufrue; ekzemple ili povas kuri de kiam ili eloviĝas kaj sendependiĝas post tri semajnoj.

Tinamoj kaj ties ovoj havas multajn naturajn predantojn, el falkoj kaj vampiraj vespertoj al jaguaroj kaj gigantaj formikuloj. Ili estis ĉasataj ankaŭ etende de homoj kaj foje persekutataj kiel agrikultura plago. Tamen, la ĉefa minaco al ties populacioj devenas el habitatodetruo pro terklarigado kaj agrikultura disvolviĝo. Sep specioj estas listitaj kiel vundeblaj kaj aliaj sep kiel preskaŭ minacataj. Ili aperas en la mitologio de indiĝenoj ĉe ties teritorio. Ofte translokigitaj kaj facile breditaj en kaptiveco, ili neniam estis sukcese alhejmigitaj.

## Taksonomio kaj sistematiko 
eta|La moaoj *Dinornis robustus* kaj *Pachyornis elephantopus*, formortintaj kuzoj de la tinamoj el Novzelando

La familio de Tinamedoj enhavas 46 speciojn en naŭ genroj. La du subfamilioj estas la noturenoj (konataj ankaŭ kiel rinkotenoj), nome la stepotinamoj, kaj la tinamenoj, la arbartinamoj. "*tinamedoj*" estis difinitaj tiele de Gauthier kaj de Queiroz (2001): "*Tinamedoj* aludas al la kronklado elbranĉiginte el la plej ĵusa komuna praulo de *Tetrao* [*Tinamus*] *major* Gmelin 1789 kaj ĉiuj nunaj birdoj kunhavas pli ĵusan praulon kun tiu specio pli ol kun *Struthio camelus* Linnaeus 1758 kaj *Vultur gryphus* Linnaeus 1758." Ties simileco kun aliaj surgrunde loĝantaj birdoj kiaj la perdrikoj kaj la megapodoj estas rezulto de konverĝo kaj simpleziomorfo pli ol de kunhavataj evoluaj novaĵoj.

Devenintaj el Gondvano, tinamoj rilatas al Strutoformaj. Kune kun la Strutoformaj birdoj la Tinamoformaj konsistigas la paleognatojn (*Paleognathae* - malnov-makzeluloj), kontraste al plejparto de modernaj birdoj en la branĉo de la neognatoj (*Neognathae* - nov-makzeluloj). Ili estas el plej malnovaj birdogrupoj. Malkiel aliaj paleognatoj, tinamoj havas karinan sternumon, sed kiel la aliaj paleognatoj ili havas distingan palaton. Oni supozas, ke la Tinamoformaj separiĝis frue kiel montras ties reteno de karina sternumo. La posedo ĉe tinamoj de polvolanugaj plumoj kaj uropigaj glandoj, kion la Strutoformaj ne havas, estas alia distinga karaktero inter ambaŭ ordoj.

La tinama familio montriĝis monofiletika. Priserĉado publikita en 2010 trovis, ke la plej proksimaj Strutoformaj kuzoj de tinamoj estas la formortintaj moaoj el Novzelando, kaj ke la moaoj estas pli diste rilataj al emuoj kaj al kazuaroj ol oni antaŭsupozis.

### Fosilia registraro 
Flugokapablaj Litornitedoj el la Paleoceno kaj Eoceno ŝajne estis laŭstrukture la plej similaj prauloj de la tinamoj, kaj povus esti kaj ties prauloj kaj de la Strutoformaj, kvankam ties preciza rilataro ne klaras. la plej frua certa fosilia materialo el Tinamoformaj datas el Mioceno. Asociaj fosilioj indikas, ke la loka paleomedio komence de tiu periodo estis karakterizita de humida, subtropika klimato, kun arbara vegetaĵaro, kiu iĝis pli sekaj kaj pli malferma laŭ la tempopaŝo. Kelka el la tinama fosilia materialo ŝajnas intermeza inter la du subfamilioj, sugeste ke la periodo koincidas kun la originoj de la radiado de Noturenoj al etendaj malfermaj habitatoj. Tinamoj priskribitaj el materialo de Plioceno estas *Eudromia olsoni* Tambussi & Tonni, 1985, *Nothura parvulus* Rovereto, 1914, kaj *Nothura padulosa* Mercerat, 1897. Oni trovis fosiliojn havantajn similecojn kun kelkaj nunaj genroj en kuŝejoj de Pleistoceno., montranta la dividon de la genroj en 2 subfamiliojn:

### Specioj en taksonomia ordo 
Laŭ AviList, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj specioj por tiu familioj kaj ties Esperantaj nomoj La plej malgranda specio, nome la Nana tinamo, pezas ĉirkaŭ 43 g kun longo de 14.5&nbsp;cm. Ties piedoj havas tri antaŭenajn fingrojn; malantaŭa fingro estas ĉu pli alta kaj retroira, aŭ forestas. La dorso de la tarso estas kovrita per skvamoj, kies koloro povas helpi al identigo.

Tinamoj havas aerhavajn skeletojn kun sternuma karino, 16–18 kolvertebroj, kaj fuziitaj torakaj vertebroj. La plej granda koncentro de specioj estas en la tropikoj, kaj ĉefe ĉe la Amazona Baseno. Nur en 2003 oni organizis la unuan sciencan konferencon pri tinamoj ĉe la 7a Novtropika Ornitologia Kongreso, ĉe la Nacia Parko Pujehue, Ĉilio.

## Statuso kaj konservado 
eta|La Soleca tinamo estas listita laŭ CITES

La statuso de la familio ne estas facile determinebla ĉar multaj specioj loĝas en la Amazona Baseno aŭ ĉe foraj bordoj de Andoj kaj allogas malmultan atenton, eĉ de ornitologoj. Krome, ties kamufla koloraro kaj kutimaro faras, ke ties esto ofte restas nenotita. Granda proporcio de specioj estas amazoniaj, kaj majoritato el tiuj malpliiĝantas laŭ teritorio. Tamen ili bone survivas por eviti esti klasitaj kiel minacataj.

Ĉefaj minacoj estas habitata fragmentado kaj detruado. La Soleca tinamo estas listita laŭ Apendico I de CITES.

### Terklarigado 
eta|La Nanaj tinamoj estis akre tuŝitaj de paŝteja administrado
La ĉefa minaco por la arbaraj tinamoj estas senarbarigo. Novtropikaj arbaroj estas tre tuŝitaj, fare de grandaj kampoj forhakitaj por rikolto, paŝtejoj aŭ plantejoj por lignoproduktado. Multo de tiu tero estas malriĉa laŭ nutraĵoj, kaj tiele ĝi estas abandonata post kelkaj jaroj por nove klarigita tero. Arbarspecioj estas sekve devigitaj adaptiĝi, relokiĝi aŭ formortiĝi. En la herbejoj de cerado de Brazilo ankaŭ la populacio de Eta noturo malpliiĝis al malpli ol 15,000 individuoj pro agrikultura kaj ekonomia disvolviĝo. La praktiko de bruligado de kampoj estas partikulare damaĝa al herbejaj tinamoj. Ekzemple, la Nana tinamo veneniĝas pro la fumo kaj iĝas vundebla antaŭ predantoj. Krome se la bruligado okazas dum la nestosezono, la ovoj aŭ idoj iĝas rostitaj.

La Soleca tinamo, limigita al la atlantikaj arbaroj de Brazilo, Paragvajo kaj Argentino, estas minacata pro habitatodetruo kaj ĉasado. Ĉe la pluvarbaroj de norda Sudameriko, restas nur malpli ol 10,000 Nigraj tinamoj. La teritorio de la Tepuia tinamo estas limigitaj al kelkaj altebenaĵoj de pluvarbaroj de Venezuelo, kio faras ĝin tre vundebla al iu ajn minaco.

### Ĉasado 
eta|Makulnoturoj estas ankoraŭ etende ĉasataj
Tinamoj estis popularaj ĉasbirdoj dum multaj jaroj en Suda kaj Centra Ameriko, tiom multe ke la nombroj de kelkaj specioj malpliiĝis. La stepobirdoj estas pli popularaj por ĉasado ĉar ili povas esti pelitaj al ekflugo, pli ol la arbarbirdoj kiuj kuras por kovriĝi kaj kaŝiĝi. Fine de la 19a kaj komence de la 20a jarcentoj ĉasado estis responsa por amasmortigado ene de tiu familio, kaj la Eleganta tinamo kaj la Makulnoturo estas popularaj celoj. En 1921, Argentino premis al kontrolo de komerca ĉasado de kelkaj birdospecioj, kiaj la tinamoj.

Inter 1890 kaj 1899, nur en Bonaero, oni vendis 18 milionojn da tinamoj en viandaj merkatoj. Ili estis komercitaj ankaŭ al Nordameriko kiel "Sudamerika perdriko". Nur unu ŝipsendaĵo povis enhavi ĝis 360,000 birdojn. Frank Chapman el la Usona Muzeo de Natura Historio helpis starigi konsciencon pri la indico de ekspluatado kaj ties eventuala efiko pri la populacioj de la specio. Eventuale, Usono malpermesis la importadon de tiuj birdoj.

Ĉaspremo restas, kvankam je limigita nivelo. Ekzemple, 25,000–40,000 Makulnoturoj estas mortigitaj ĉiujare pere de laŭleĝa ĉasado, sen enkalkuli ŝtelĉasadon. Kvankam kelkaj herbejaj specioj estis pliiĝantaj kaj laŭ teritorioj kaj laŭ nombroj, ili restas vundeblaj al ĉasado per uzado de hundoj kiuj ekflugigas ilin. Ankaŭ indiĝenaj popoloj estas inkluditaj en la tinammortigado por viando, kaptante ilin per laĉoj aŭ kaptiloj post imitado de ties alvokoj. Familio de sep personoj en Cearao konsumas 60 noturojn jare. Tinamospecioj estas inter la plej komune kolektitaj birdoj fare de ĉasistoj-kolektistoj en Ameriko.

Kelkaj specioj estas tre vundeblaj al kontraŭleĝa ĉasado, aŭ ŝtelĉasado. En Brazilo, kontraŭleĝa ĉasado okazas nokte danke al torĉolumo. La uzado de flutoj por imiti la alvokojn dum la reprodukta sezono por allogi la birdojn al malfermo povas rezulti en surloka formorto. Ĝenerale, estas manko de taŭgaj kontroloj por certigi daŭripovan ĉasadon, same kiel nesufiĉaj resursoj kaj determinado por plenumi ekzistantajn regularojn.

## Bildaro 

Dosiero:Crypturellus strigulosus.jpg|*Crypturellus strigulosus*
Dosiero:Crypturellus tataupa -Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|*Crypturellus tataupa*
Dosiero:Crypturellus parvirostris 2.jpg|*Crypturellus parvirostris*
Dosiero:Flickr - Dario Sanches - MACUCO (Tinamus solitarius).jpg|*Tinamus solitarius*
Dosiero:Rhynchotus rufescens -Parque das Aves-8b.jpg|*Rhynchotus rufescens*
Dosiero:Crypturellus soui.jpg|*Crypturellus soui*
Dosiero:Great Tinamou.jpg|*Tinamus major*

## Referencoj 
## Literaturo 
* Brands, Sheila (Aug 14 2008). "Systema Naturae 2000 / Classification, Order Tinamiformes". Project: The Taxonomicon. Konsultita Feb 04 2009.
* Brown, Joseph W. (27 Jun 2008). "Procellariidae. Shearwaters, Petrels". Tree of Life Web Project. Konsultita 18 Mar 2009.
* Davies, S. J. J. F. (1991). Forshaw, Joseph, ed. Encyclopaedia of Animals: Birds. London: Merehurst Press. p.&nbsp;48. ISBN 1-85391-186-0.
* Davies, S. J. J. F. (2003). "Tinamous". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia. 8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp.&nbsp;57–59. ISBN 0-7876-5784-0.
* Gauthier, J. and K. de Queiroz (2001). "Feathered dinosaurs, flying dinosaurs, crown dinosaurs, and the name "Aves"". In Gauthier, J. and L. F. Gall. New Perspectives on the Origin and Early Evolution of Birds: Proceedings of the International Symposium in Honor of John H. Ostrom. The Peabody Museum of Natural History, Yale University. pp. 7–41. ISBN 0-912532-57-2.
* Gotch, A. F. (1995) [1979]. "Tinamous". Latin Names Explained. A Guide to the Scientific Classifications of Reptiles, Birds & Mammals. London: Facts on File. p.&nbsp;182. ISBN 0-8160-3377-3.
* Hackett, S. J. et al. (2008). "A phylogenomic study of birds reveals their evolutionary history". Science 320 (1763): 1763–8. doi:10.1126/science.1157704. PMID 18583609.
* Harshman, J.; et al. (2008-09-09). "Phylogenomic evidence for multiple losses of flight in ratite birds". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 105 (36): 13462–13467. doi:10.1073/pnas.0803242105. PMC 2533212. PMID 18765814.
IUCN (2008)
* Jaramillo, A.; Johnson, M. T. J.; Rothfels, C. R.; Johnson, R. A. (2008). "The native and exotic avifauna of Easter Island: then and now". Boletin Chileno de Ornitologia 14: 8–21.
* Remsen Jr., J. V.; et al. (07 Aug 2008). "Classification of birds of South America Part 01:". South American Classification Committee. American Ornithologists' Union. p. Proposal 209–211. Konsultita 04 Feb 2009.

## Eksteraj ligiloj 
* Tinamou videos ĉe Internet Bird Collection
* Tinamou sounds ĉe xeno canto collection

Kategorio:Tinamedoj
Kategorio:Tinamoj
Kategorio:Tinamoformaj
Kategorio:Birdoj de Ameriko
Kategorio:Neotropisa faŭno