Arkta Oceano

775ra

[eta|dekstra|300ra|La Arkta Oceano. Maldekstre videblas [Norda Ameriko; dekstre videblas Norda Eŭropazio; sube kaj maldekstre videblas la insuloj Gronlando kaj Islando.]]
dekstra|eta|300ra|Arkta Oceano.
eta|303x303px|Tipa aspekto de Arkto.
La **Arkta Oceano**, konata ankaŭ kiel **Norda Oceano** aŭ la **Nordpolusa Oceano**, estas la oceano situanta en la norda hemisfero, kiu inkluzivas la nordan poluson de la Tero. Ĝi estas la plej malgranda el la kvin oceanaj dividaĵoj: ĝi havas areon de ĉirkaŭ 14&nbsp;056&nbsp;000&nbsp;km². La Internacia Hidrografia Organizo (IHO) agnoskas ĝin kiel oceano, kvankam kelkaj oceanografoj nomigas ĝin kiel **Arkta Mediteranea Maro** aŭ simple la **Arkta Maro**, klasigante ĝin kiel mediteraneeca maro aŭ estuaro de la Atlantika Oceano. Alternative, la Arkta Oceano povas esti vidita kiel plej norda parto de la tut-enhava Monda Oceano.

Ĝi estas komplete ĉirkaŭita de Eŭrazio kaj Norda Ameriko, plejparte kovrita de flosglacio tra la tuta jaro (kaj preskaŭ komplete en vintro), kvankam tiu ĉi maldikiĝis je 40% ekde 1950 kaj 2000. Kelkaj fakuloj antaŭvidas, ke post 50 jaroj la flosglacio tute malaperos dum somero.

Temperaturo kaj saleco de la Arkta Oceano ŝanĝiĝadas laŭ la sezonoj, pro la perioda fandiĝo kaj reglaciiĝo; ĝia averaĝa saleco estas la plej malalta el ĉiuj mondaj oceanoj, pro la malforta vaporiĝo, la abunda enfluo de nesala akvo el riveroj (precipe danke al siberiaj riveroj), kaj pro mallarĝeco de la markoloj kiuj ligas ĝin al la aliaj oceanoj enhavantaj pli altan proporcion de saleco. La somera malpliiĝo de la glacio estis citita kiel de 50%.
[eta|maldekstra|Mapo de [Emanuel Bowen de la 1780-aj jaroj de Arkto montrante "Nordan Oceanon".]]

Komencaj kartografoj estis nesciaj ĉu desegni la regionon ĉirkaŭ la Norda Poluso kiel tero (kiel ĉe la mapo de 1507 de Johannes Ruysch, aŭ ĉe la mapo de 1595 de Gerardus Mercator) aŭ kiel akvo (kiel ĉe la monda mapo de 1507 de Martin Waldseemüller). La arda deziro de eŭropaj komercistoj por trovi nordan pasejon, nome la Norda Marvojo aŭ la Nordokcidenta Pasejo, al "Katajo" (Ĉinio) pro la evitinda marvojo, kaj la verko de mapistoj kiel en 1723 Johann Homann montris etendan "Oceanus Septentrionalis" ĉe la norda bordo de siaj mapoj.

La malmultaj ekspedicioj kiuj eniris multe trans la Arkta Cirklo en tiu epoko aldonis nur malgrandajn insuloj, kiaj tiuj de Nova Zemlo (11-a jarcento) kaj Svalbardo (1596), kvankam ĉar tiuj estis plej ofte ĉirkaŭitaj de glacigrundo, ties nordaj limoj ne estis klaraj. La produktantoj de marmapoj, pli konservemaj ol la pli entuziasmaj kartografoj, tendencis lasi la regionon blanka, kun nur fragmentoj de konataj marbordoj skizitaj.

Tiu manko de kono el kio kuŝas norde de la ŝanĝanta bariero de glacio vekis nombrajn konjektojn. En Anglio kaj en aliaj eŭropaj landoj, la mito de "Malferma Polusa Maro" pludaŭris. Sir John Barrow, dumlonge Dua Sekretario de la Britia admiralitato, helpis esploradon de la regiono el 1818 al 1845 serĉe de tio.

eta|Fridtjof Nansen.
En Usono en la 1850-aj kaj 1860-aj jaroj, la esploristoj Elisha Kane kaj Isaac Israel Hayes ambaŭ postulis esti vidintaj parton de tiu malfacile atingebla akvejo. Eĉ multe poste en la jarcento, la elstara fakulo Matthew Fontaine Maury inkludis priskribon de la Malferma Polusa Maro en sia lernolibro *The Physical Geography of the Sea* (1883). Tamen, ĉar ĉiuj esploristoj veturis pli kaj pli proksime al la indikita poluso, la polusa glacikovro estas tre dika, kaj pludaŭras la tutan jaron.

Fridtjof Nansen estis la unua, kiu faris naŭtikan trapasadon de la Arkta Oceano, en 1896. La unua surfaca trapasado de la oceano estis kondukita de Wally Herbert en 1969, ĉe ekspedicio per hundosledo el Alasko al Svalbardo, kun elaera helpo. La unua naŭtika transiro de la norda poluso estis farita en 1958 fare de la submarŝipo USS Nautilus, kaj la unua surfaca naŭtika transiro okazis en 1977 fare de la glacirompilo NS Arktika.

Ekde 1937, Sovetunio kaj poste Rusio havis surglaciajn staciojn kiuj etendis pristudis la Arktan Oceanon. Sciencaj setlejoj estis establitaj sur la glacia tavolo kaj portitaj milojn da kilometroj fare de la glaciflosaĵoj.

En la Dua Mondmilito, la eŭropa regiono de la Arkta Oceano estis scenejo de militaj operacoj: nome Aliancanoj helpis la reliveradon de havaĵoj al Sovetunio tra ties nordaj havenoj, kio estis kontraŭata de la germanaj ŝipaj kaj aeraj fortoj.

## Geografio 
eta|maldekstre|250ra|Flosanta glacimonto je la rando de la Baffin-golfeta flosglacio.
La Arkta Oceano havas preskaŭcirklan formon, kaj ĝia areo - 14&nbsp;056&nbsp;000&nbsp;km² - estas preskaŭ sama kiel tiu de Rusio. Ĝia marbordo longas 45 390 kilometrojn. Ĝin ĉirkaŭas Eŭropazio, Norda Ameriko kaj pluraj insuloj, inter kiuj plej elstaras Gronlando kaj Islando.

Laŭ la kutimaj difinoj, ĝi inkluzivas plurajn marojn kaj golfojn: nome la Bafina Golfo, la Barenca Maro, la Boforta Maro, la Ĉukĉa Maro, la Orientsiberia Maro, la Gronlanda Maro, la Hudsona Golfo, la Hudsona Markolo, la Karska Maro, la Lapteva Maro, la Blanka Maro kaj aliajn. Markolo de Nares (dane: Nares Strædet, angle: Nares Strait, france: Détroit de Nares) estas markolo en la Arkta Oceano, disdividanta nord-okcidenton de Gronlando kaj la insulon Ellesmere kaj liganta Bafinan Golfon kun la Maro de Lincoln. Aliaj maroj estas Maro de Wandel kaj Maro de Lincoln

Ĝi ligiĝas al la Pacifika Oceano tra la Beringa Markolo, kaj al la Atlantika Oceano tra la Maro de Gronlando kaj tra la Labradora Maro.

La landoj kiuj bordas al la Arkta Oceano estas la jenaj: Rusio, Norvegio, Islando, Gronlando, Kanado kaj Usono.

### Etendo kaj ĉefaj havenoj 
Estas kelkaj havenoj ĉirkaŭ la Arkta Oceano, nome la jenaj:

#### Usono 
eta|Aera foto de Barrow, Alasko.
En Alasko, la ĉefaj havenoj estas Barrow () kaj Prudhoe Bay ().

#### Kanado 
En Kanado, ŝipoj povas ankri ĉe Churchill () en Manitobo, Nanisivik (*Nanisivik Naval Facility*) () en Nunavuto, Tuktoyaktuk () aŭ Inuvik () en la Nordokcidentaj Teritorioj.

#### Gronlando 
dekstra|eta|220ra|Nuko elaera.
En Gronlando, la ĉefa haveno estas Nuuk aŭ **Nuko** ().

#### Norvegio 
En Norvegio, Kirkenes () kaj Vardø () estas havenurboj ĉe la kontinenta tero. Ankaŭ estas Longyearbyen () en la insulo Svalbardo ĉe la Frama Markolo.

#### Rusio 
En Rusio, ĉefaj havenurboj de diversaj marareoj estas la jenaj:
* Murmansk () en la Barenca Maro
* Arĥangelsko () en la Blanka Maro
* Labitnangi () Saleĥardo (), Dudinka (), Igarka () kaj Dikson () en la Karaa Maro
* Tiksi () en la Lapteva Maro
* Pevek () en la Orientsiberia Maro

## Ĉu malgranda oceano aŭ granda maro? 
eta|dekstra|230ra|Flosanta glacio en Arkto.
Notinde estas ke kelkaj homoj uzas la nomon "Arkta Maro" aŭ "Arkta Glacia Maro" anstataŭ "Arkta Oceano". Fakte, la Arkta Oceano estas multe pli malgranda ol la Hinda Oceano kaj multe pli granda ol la Korala Maro, la Araba Maro, la Kariba Maro, la Mediteraneo, la Sudĉina Maro ktp. La Internacia Hidrografia Organizo jam en 1953 elektis la rangon "oceano" por tiu akva etendaĵo.

## Politika aparteno 
eta|dekstre|240ra|La ruĝa linio indikas la -an izotermon en julio, kiu kutime difinas randon de arkta regiono.

Laŭ internacia juro, al neniu lando apartenas la norda poluso aŭ la regiono de la arkta oceano kiun ĝi ĉirkaŭas. La ŝtatoj ĉirkaŭ la Arkto, nome Rusio, Usono (pro Alasko), Kanado, Norvegio, kaj Danio (pro Groenlando), havas nur 370 kilometran regionon ekonomian ĉirkaŭ siaj marbordoj. Post ratifo de la Konvencio de la Unuiĝintaj Nacioj pri Marjuro (*United Nations Convention on the Law of the Sea*), ĉiu ŝtato havas dek jarojn por peti pli grandan regionon ol la 370-kilometran regionon. Pro tio, Norvegio (ratifinta la konvencion en 1996), Rusio (ratifinta en 1997 La Arkta Oceano havas totalan volumenon de 18.07×106&nbsp;km³, egale al ĉirkaŭ 1.3% de la Tutmonda Oceano. Ĉefa surfaca cirkulado estas hegemonie ciklona en la eŭrazia flanko kaj kontraŭciklona en la kanada baseno.

[eta|maldekstre|250ra|[Kopepodo.]]
Akvo eniras kaj el la Pacifika kaj el la Atlantika Oceanoj kaj povas esti dividata en tri unikaj akvamasoj. La plej profunda akvamaso estas nomata Arkta Fundakvo kaj ĝi ekas ĉirkaŭ 900 metrojn profunde. Ĝi estas komponita el la plej densa akvo en la Tutmonda Oceano kaj ĝi havas du ĉefajn fontojn: Arktaŝilda akvo kaj Gronlandmara profunda akvo. Akvo de la ŝilda regiono kiu ekas kiel enfluo el la Pacifiko pasas tra la mallarĝa Beringa Markolo je averaĝa proporcio de 0.8 *Sverdrups* kaj atingas ĝis la Ĉukĉa Maro. Dum la vintro, la malvarmaj ventoj el Alasko blovas super la Ĉukĉa Maro, frostigante la surfacan akvon kaj pelante tiun nove formitan glacion ele al la Pacifiko. La rapido de la glacidrivo estas ĉirkaŭ 1–4&nbsp;cm/s. Tiu procezo lasas densajn, salenhavajn akvojn en la maro kiu sinkas ĉe la kontinenta ŝildo en la okcidentan Arktan Oceanon kaj kreas haloklinon.

Tiu akvo kuniĝas kun la Gronlandmara profunda akvo, kiu formiĝas dum la pasado de vintraj ŝtormoj. Ĉar temperaturoj ege draste malvarmiĝas en vintro, formiĝas glacio kaj intensa vertikala konvekcio ebligas ke la akvo iĝas sufiĉe densa por sinki sub la pli varma salenhava akvo sube.]]
Multo de la Arkta Oceano estas kovrita de marglacio kiu varias laŭ etendo kaj dikeco laŭsezone. La ĉefa etendo de glacio estis malpliiĝanta ekde 1980 el averaĝa vintrovaloro de 15,600,000&nbsp;km² je proporcio de 3% por jardeko. La sezonaj variaĵoj estas ĉirkaŭ 7,000,000&nbsp;km² kun maksimumo en Aprilo kaj minimumo en Septembro. La marglacio estas tuŝita de ventoj kaj oceanaj marfluoj, kiuj povas movi kaj turni tre grandajn areojn de glacio. Ankaŭ leviĝas zonoj de kunpremo, kie la glacio amasiĝas kaj formas glacitavolon.

Glacimontoj foje rompiĝas el la norda Insulo Ellesmere, kaj aliaj glacimontoj formiĝas el glaĉeroj en okcidenta Gronlando kaj tre fora nordorienta Kanado. Tiuj glacimontoj okazigas riskon de akcidentoj al ŝipoj, el kiuj tiu de la *Titanic* estas unu el la plej fama. Permafrosto troviĝas en plej da insuloj. La oceano estas praktike glacifermita el Oktobro al Junio, kaj la superstrukturo de ŝipoj estas limigita pro glaciformado el Oktobro al Majo. Ciklonoj estas nur komuna en la Atlantika flanko. Someroj estas karakterizataj de konstanta taglumo (noktomeza suno), kaj temperaturoj povas plialtiĝi super la fandopunkto ( (). Ciklonoj estas pli oftaj en somero kaj povas okazigi pluvon aŭ neĝon.

La temperaturo de la surfaco de la Arkta Oceano estas sufiĉe konstanta, ĉe la frostopunkto de marakvo. Ĉar la Arkta Oceano konsistas el salakvo, la temperaturo devas atingi  () antaŭ okazo de frostiĝo.

La denseco de mara akvo, kontraste al nesala akvo, pliiĝas laŭ ĝi alproksimiĝas al la frostopunkto kaj tiele ĝi tendencas alprofundiĝi. Ĝenerale necesas ke ĉirkaŭ 100–150 m el la oceana akvo malvarmiĝas ĝis la frostopunkto por ke formiĝu glacitavolo. En vintro la relative varma oceana akvo okazigas moderan influon, eĉ se kovrita de glacitavolo. Tiu estas unu tialo kial la Arkto ne suferas la ekstremajn temperaturojn viditajn en la Antarkta kontinento.

Estas konsiderinda laŭsezona variado en kioma glacitavolo el la Arkta glacitavolo kovras la Arktan Oceanon. Multo de la Arkta glacitavolo estas ankaŭ kovrita de neĝo dum ĉirkaŭ 10 monatoj de la jaro. La maksimuma neĝokovro estas en Marto aŭ Aprilo — ĉirkaŭ 20 al la 50&nbsp;cm super la frostita oceano.

La klimato de Arkta regiono ege variis en la pasinto. Tiom ĵuse kiom antaŭ 55 milionoj da jaroj, dum la Paleocen–Eocena Termika Maksimumo, la regiono atingis averaĝan jaran temperaturon de 10-20 C. La surfacaj akvoj de la plej norda Arkta Oceano varmiĝas, laŭsezone almenaŭ, sufiĉe por subteni tropikajn vivoformojn postulante surfacajn temperaturojn de ĉirkaŭ 22 C.

## Animaloj kaj plantoj 
[eta|Tri [Blanka urso|blankaj ursoj alproksimiĝas al submarŝipo USS Honolulu (SSN-718) proksime de la Norda Poluso.]]
Endanĝeritaj marspecioj de la Arkta Oceano estas blankaj ursoj, rosmaroj kaj balenoj. Ankaŭ fokoj abundas. La areo havas vundeblan ekosistemon kiu malrapide ŝanĝiĝas kaj malrapide rekuperiĝas el disrompoj aŭ damaĝoj. Fitoplanktono estas ŝlosila parto de la oceano kaj estas amasaj kvanto el tio en la Arkto, kie ili manĝas nutrientojn el riveroj kaj el marfluoj de Atlantiko kaj Pacifiko. Dum somero, la suno estas ekstere tage kaj nokte, tiele ebligante ke la fitoplanktono fotosintezas dum longaj tempoperiodoj kaj reproduktiĝas rapide. Tamen, la malo veras en vintro kiam ili luktas por havi sufiĉan lumon por survivi.
La malpliiĝo de la areo de la Arkta marglacio malpliigas ankaŭ la averaĝan albedon de la planedo, eble rezulte en tutmonda varmiĝo en pozitiva reciproka mekanismo. Esplorado montris ke la Arkto povas iĝis senglacia por la unua fojo en la homa historio post kelkaj jaroj aŭ ĉirkaŭ 2040. Ĉirkaŭkalkuloj varias por alproksimiĝi al kiam estis la lasta fojo ke Arkto iĝis senglacia: antaŭ 65 milionoj da jaroj kiam fosilioj indikas ke plantoj ekzistis tie ĝis tiom ĵuse kiom ĝis antaŭ 5,500 jaroj; glacio kaj la oceanaj kernoj datas el antaŭ 8000 jaroj ĉe la lasta varma periodo de Holoceno aŭ antaŭ 125,000 dum la lasta intraglacia periodo.

Varmiĝantaj temperaturoj en Arkto povas okazigi ke grandaj kvantoj de nesala fandakvo eniros en nordan Atlantikon, eble ŝanĝante la tutmondajn modelojn de marfluoj. Eventuale povus sekvi drastaj ŝanĝoj en la klimato de la Tero.

## Grandaj almaraj riveroj 
* Kukpuk rivero
* Wolf rivero
* Hood rivero

## Bildaro 

Dosiero:LocationPolarRegions.png|Loko de la polusaj regionoj: norde ĉirkaŭ la Arkta Oceano, kaj sude Antarkto.
Dosiero:Frozenground.gif|Nordhemisfera *permafrost* (konstante frosta grundo) purpure ĉirkaŭ la Arkta Oceano.
Dosiero:Polar Bear AdF.jpg|Blanka urso saltanta inter glacio.
Dosiero:Walrus Cows and Yearlings on Ice.jpg|Rosmaroj, inoj kaj idoj.

## Referencoj 
## Literaturo 
* Neatby, Leslie H., *Discovery in Russian and Siberian Waters* 1973 ISBN 0-8214-0124-6
* Ray, L., kaj Bacon, B., eld., *The Arctic Ocean* 1982 ISBN 0-333-31017-9
* D.A. Rothrock, Y. Yu kaj G.A. Maykut, «Thinning of the Arctic Sea-Ice Cover», *Geophysical Research Letters*, vol. 26, no 23,‎ 1a de decembro 1999.
* Secrétariat des Nations Unies, «Mémoire sur le régime de la haute mer dans la doctrine et la pratique de l'union soviétique», Assemblée générale des Nations Unies,‎ 21a de novembro 1950.
* Thorén, Ragnar V. A., *Picture Atlas of the Arctic* 1969 ISBN 0-8214-0124-6
* Weller G, Anderson P, Bronwen W. eld. (1999.) *Preparing for a Changing Climate. Center for Global Change and Arctic System Research*. Fairbanks Alaska: University of Alaska.

## Vidu ankaŭ 
* Arkto
* Ĉearkto
* Arkta Cirklo
* Arkta klimato
* Kanada arkta insularo
* Malferma Polusa Maro
* Norvega maro
* Norda Poluso
* Oceano
* Polusa esplorado
* Polusa regiono
* Poseda stato de arkta teritorio

* 

775ra


Kategorio:Norda Poluso