Sinmortigo

[eta|dekstra|320ra|[Jacques-Louis David, *La morto de Sokrato*, 1787.]]
**Sinmortigo** (ankaŭ: *memmortigo*) estas la ago mortigi sin (t.e. meti finon al **sia** vivo), ĉu vole aŭ ne vole. Laŭ PIV, **suicido** estas "la ago mortigi sin propravole, propradecide, ne akcidente". En kutima uzo, sinmortigo pli ofte signifas la pli fakan/juran terminon suicido, kaj estas uzata en ĉi tiu artikolo kiel sinonimo. Kiel sinonimo ekzistas ankaŭ *memmortigo*.

Multaj religioj (sed ne ĉiuj) opinias sinmortigon peko, dum kelkaj leĝaroj opinias ĝin krimo. Aliflanke, diversaj kulturoj rigardas ĝin respektinda maniero eliĝi el kelkaj hontoplenaj aŭ senesperaj situacioj. Personoj provantaj aŭ sukcesantaj je sinmortigo kutime antaŭpretigas klarigan noton. Tio utilas ĉefe por diskonigi la tialojn kaj por eviti eraran kulpigon de senkulpulo.

Sinmortigo estas ofte farita kiel rezulto de deprimo, kies kaŭzo ofte estas atribuata al psika malsano kiaj ekdeprimo, dupolusa obstrukco, skizofrenio, emocie malstabila personeca perturbo, alkoholismo, aŭ droguzado. Stresigaj faktoroj kiaj financaj malfacilaĵoj aŭ problemoj ĉe interpersonaj rilatoj ofte ludas gravan rolon. Klopodoj por eviti suicidon estas limigo de aliro al pafarmiloj, traktado de mensaj malsanoj kaj droga misuzado, kaj plibonigo de ekonomia situacio. Kvankam krizaj telefonejoj estas komunaj en multaj landoj, estas malmulta pruvaro pri ties efiko.

Por ke sinmortigon oni povu nomi plenrajte "sinmortigo", morto devas esti kerna elemento, kaj celo, de la ago, ne nur ia sekvo de ĝi. Tial, bombhomon oni rigardas, depende de la vidpunkto, jen speco de bombo, jen martiro, sed ne kiel tipan sinmortiganton. Aliflanke, religioj kaj leĝaroj kutime ne proskribas tradician martirecon.

## Difinoj 
**Suicido** kiel alternativa termino, derivita el latina ''*, laŭ PIV estas "Ago, per kiu mortigas sin memkonscia homo kiu, povante elekti la vivon, elektas tamen la morton", alivorte ĝi estas "la faro forpreni la propran vivon". Intencita suicido aŭ nemortiga suicida kutimo klopodas memvundon kun almenaŭ ioma deziro fini la propran vivon, kio ne rezultas en morto. Tio kontrastas kun eŭtanazio, en kiu alia persono ludas pli aktivan rolon en la okazigo de la morto de alia persono. En murdo–suicido, individuo celas forpreni la vivojn de aliuloj samtempe. Speciala kazo de tio estas la etenda suicido, kiam la murdisto estas movita rigardante la murditajn personojn kiel etendo de sia propra morto. Suicido en kiu la tialo estas ke persono sentas, ke ĝi ne estas parto de la socio estas konata kiel egoisma suicido.

Pluraj lingvoj en sia vortumado identigas sinmortigon kun krimo aŭ delikto. En la angla por ekzemplo, la Centro por Evito de Suicido en Kanado trovis, ke la normala verbo en la fakura esplorado kaj ĵurnalismo por la ago sinmortgi estas *commit*, kio implicas delikton aŭ krimon. Simile, la usona *American Psychological Association* listigis "committed suicide" kiel evitinda termino to ĉar ĝi "enkadrigas sinmortigon kiel krimo". Kelkaj kritikaj grupoj rekomendis uzi la esprimojn *preni sian vivon*, *mortis pro suicido*, aŭ *sinmortigis* anstataŭ *committed suicide* (fifaris suicidon, krimmortigis sin ktp.). La stillibro de Associated Press rekomendas eviti "committed suicide" escepte en rektaj citaĵoj el aŭtoritatoj. Ankaŭ la stilgvidiloj de *Guardian* kaj *Observer* malrekomendas la uzadon de "committed", same kiel faras CNN. Opoziciantoj de *commit* argumentas, ke ĝi implicas, ke suicido estas krima, peka aŭ morale malprava.

## Kaŭzoj 
Sinmortigantoj ofte serĉas liberiĝon el ekstremaj emocioj, kiuj ŝajnas al ili neeskapeblaj, ekzemple honto, kulposento, sento, ke oni estas troŝarĝo sur aliaj, sento de viktimeco aŭ malakcepto fare de aliuloj, perdo de intimulo kaj/aŭ soleco. Ofte ili suferas pro dupolusa perturbo, emocie malstabila personeca perturbo, deprimo, droga dependeco (ekz. alkoholismo), skizofrenio, aŭ tre stresaj vivaj problemoj, kiel gravaj financaj aŭ amrilataj embarasoj. Mensaj disordoj kaj trouzado de substancoj ofte koincidas. Aliaj riskofaktoroj estas antaŭaj sinmortigaj klopodoj, tuja disponeblo de rimedoj por forpreni propran vivon, familia historio de sinmortigo, aŭ cerba vundo. Por ekzemplo, oni trovis, ke suicidaj indicoj estis pli altaj en familihejmoj en kiuj estas pafiloj ol ĉe ne estas tiuj.

Sociekonomiaj problemoj kiel sendungeco, malriĉeco, senhejmeco, kaj diskriminacio povas nutri suicidajn pensojn. Suicido povas esti pli rara en socioj kun alta socia kohero kaj moralaj objekcioj kontraŭ suicido. Militveteranoj havas pli altan riskon de suicido parte pro pli altaj indicoj de mensa malsano, kiel posttraŭmata streĉa perturbo, kaj fizikaj sanproblemoj rilataj al milito. Genetiko aperas kiel responsa pri inter 38% kaj 55% de suicidaj kondutoj. Suicidoj foje okazas ankaŭ kiel loka demografia abundo de kazoj.

Plej granda parto de esplorado ne distingas inter riskofaktoroj kiuj kondukas al pensoj pri suicido kaj riskofaktoroj kiuj kondukas al suicidaj klopodoj. Riskoj por suicidaj klopodoj pli ol ĝuste por pensoj pri suicidoj estas alta dolortoleremo kaj malalta mortotimo.

### Mensa malsano aŭ misordo 
Mensa malsano estas en la momento de suicido je 27% ĝis pli ol 90% de fojoj. El tiuj kiuj estis enhospitaligitaj pro suicida konduto, la vivodaŭra risko de suicido estas 8.6%. Kompare, nesuicidemaj personoj enhospitaligitaj pro afekciaj disordoj havas 4% de vivodaŭra risko de suicido. Aliaj kondiĉoj tiukadre estis skizofrenio (14%), personecaj perturboj (8%), Obseda-Kompulsia Malsano, kaj posttraŭmata streĉa perturbo.

Aliaj esploroj ĉirkaŭkalkulis, ke ĉirkaŭ duono de la personoj kiuj mortas suicide povis esti diagnozitaj per personecaj perturboj, el kiuj la emocie malstabila personeca perturbo estas la plej ofta. Ĉirkaŭ 5% de perosnoj kun skizofrenio mortas pro suicido. Nutromalsanoj estas aliaj altriskaj kondiĉoj.

En proksimume 80% de sinmortigantoj, la individuo estis vizitanta kuraciston en la jaro antaŭ sia morto, Ĉirkaŭ 25–40% de la personoj kiuj sinmortigis havis kontakton kun mensaj sanservoj en la antaŭa jaro. Kontraŭdeprimiloj de la klaso de SMRS-oj ŝajne pliigas la oftecon de suicido inter infanoj sed ne ŝanĝas la riskon inter plenkreskuloj. Ankaŭ malpreteco ricevi helpon pro mensaj sanproblemoj pliigas la riskon. Agoj de sindamaĝo ne estas kutime suicidaj klopodoj kaj plej granda parto de homoj kiuj sindamaĝas ne estas je alta risko de suicido. Kelkaj kiuj sindamaĝas, tamen, sinmortigas, kaj riskoj por sindamaĝo kaj suicido povas koincidi.

## Metodoj 
Plej komune uzataj metodoj de suicido varias laŭ landoj kaj estas parte rilata kompreneble al disponeblo. Komunaj metodoj estas la jenaj: pendumo, venenado per pesticidoj, kaj mempafado. Ĉirkaŭ 800,000 al unu miliono da personoj mortiĝas pro suicido ĉiun jaron, kio faras ĝin la 10an plej altan kaŭzon de morto tutmonde. Estas ĉirkaŭ 10 al 20&nbsp;milionoj da nemortigaj klopoditaj suicidoj ĉiujare. Nemortigaj klopoditaj suicidoj povas konduki al vundoj kaj longdaŭraj malkapabloj. Klopodoj estas plej komunaj ĉe junuloj kaj inoj.

Memmortigo per policisto estas atako kontraŭ policano, sekurgardisto aŭ gardostaranto por provoki ilin uzi armilojn. Aliaj povus interrompi juĝan proceson kaj vorte provoki la juĝiston postuli ilian tujan ekzekuton (la kutima puno por kortumomalrespekto tiutempe).

### Sinbruligo 
Sinbruligo estas formo de sinmortigo, kiam oni verŝas sian korpon per bruligaĵo kaj ekbruligas ĝin. La publika sinbruligo ofte havas protestan celon kontraŭ subpremo, humiligo, senespera situo ks.. Ĉar la morto estas tre dolora, kruela, unika, tio ofte altiras atenton de la amaskomunikilaro, la publiko, instancoj.

#### Gravaj sinbruligoj 
* Konata estas la tradicia religie permesita/devigita vidvina sinbruligo (sati) precipe en Barato.
* En 1963 multaj vjetnamaj bonzoj bruligis sin, protestante en Suda Vjetnamio kontraŭ la subpremo de la budismaj religiaj agadoj fare de la katolika prezidento.
* Ryszard Siwiec, pola filozofo, librotenisto, okazigis sinbruligon la 8-an de 1968, protestante kontraŭ invado de Pola Armeo al Ĉeĥoslovakio kune kun la armeoj de la Pakto de Varsovio.
* Yui Chunoshin, japana esperantisto pri protesto al la Milito de Vjetnamio, la 11-an de novembro 1967.
* Jan Palach, ĉeĥa studento pri filozofio proteste al la invado en Ĉeĥoslovakion, la 16-an de januaro 1969.
* Alfredo Ormando, itala verkisto proteste al la sinteno de rom-katolika eklezio kontraŭ samseksamo, la 13-an de januaro 1998.
* Serio da sinbruligoj fare de anoj de la «Organizaĵo de la muĝahidoj de la irana popolo» proteste de la Operaco en Auvers-sur-Oise en 2003.
* Mohamed Bouazizi en Sidi Bouzid, en decembro de 2010. Lia morto kondukis al protestoj en Tunizio kaj fuĝo de la Zine el-Abidine Ben Ali, prezidento, diktatoro de Tunizio.

## Opinioj 
Laŭ kelkaj, necesas esti kuraĝa por mortigi sin; laŭ aliaj, nur malkuraĝuloj sin mortigas, nekapablaj alfronti la vivon. Aliaj personoj pli facile komprenas la sinmortigon de tiu, kiu preferas morti libere, ol vivi sklave.

Por mortigi sin ne necesas klaraj konceptoj pri "vivo" kaj "morto" (ankaŭ ne, cetere, por vivi trankvile, feliĉe kaj kvazaŭ senkonscie). Ofte sufiĉas motivo (subjektiva), kio ne nepre identas kun kaŭzo (objektiva).

Oni povus argumenti kontraŭ sinmortigo, ke ĝi ne necesas, ĉar, se oni faras nenion, la rezulto fine estos precize la sama (t.e. morto). Sed tre ofte temas ne pri tio ke sinmortigonto ne volus vivi, sed ke li trovas vivadon tro suferiga kaj tial preferas fini ĝin anticipe. Aliflanke, ankaŭ sinmortigo, kiel ĉiu ajn homa decido aŭ ago, vola aŭ ne, estas parto de la homa vivo mem.

Opinioj pri suicido estis influitaj de ampleksaj ekzistadismaj temoj kiaj religio, honoro, kaj la signifo de vivo. La Abrahamaj religioj tradicie konsideras suicidon kiel ofendo al dio pro la kredo je la sankteco de vivo. Dum la epoko de samurajoj en Japanio, harakiro estis respektita kiel rimedo de elaĉeto pro malsukceso aŭ kiel formo de protesto. Satio, nuna eksterleĝa praktiko, esperis, ke vidvinoj turnu sin al sinbruligo sur la fajro produktita por la funebro de ŝia mortinta edzo, ĉu vole aŭ laŭ premo fare de la familio kaj de la socio.

Suicido kaj klopodita suicido, iam krime konsiderata kaj punebla, estas tio jam ne plu en plej okcidentaj landoj. Kvankam ĝi pluestas delikto en multaj landoj. En la 20a kaj 21a jarcentoj, suicido en la formo de sinbruligo estis uzita rare kiel rimedo de protesto, kaj kamikazo kaj suicida bombado estis uzita foje kiel milita aŭ terorisma taktiko.

## Statistikoj 
* En 2001, 2.500 tajvananoj mortigis sin. El ili, 18 (t.e. 0.72 %) estis (ge)patroj, kiuj kunmortigis ankaŭ siajn (ge)filojn (trioble pli da ĉi tiaj kazoj ol en Usono). En 2003, 3.053 tajvananoj mortigis sin, je averaĝo de po 8 ĉiutage, aŭ de po 1 ĉiun trian horon. Estas po 14,1 sinmortigoj por ĉiu centmilo da homoj.
* En Azio, plej multe oni sin mortigas en Japanio, kun po 25 por ĉiu centmilo. En 2003, mortigis sin 32.082 japanoj, t.e. po 87 ĉiutage aŭ po 1 ĉiun kvaronhoron.
* En la mondo, plej multe oni sin mortigas en Litovujo, kun po 44 por ĉiu centmilo da homoj.
* Laŭ informoj de la Federacia Oficejo pri Statistiko, en Germanio en 2001 mortigis sin 3.370 homoj, pli ol 65-jaraj. Kompare kun 2000 la nombro kreskis je 1,6 procentoj. En la 2002 denove altiĝis la nombro, eĉ je 4,6 procentoj kompare kun la antaŭa jaro. Preskaŭ du trionoj de la sinmortigontaj olduloj vivas solaj kaj finas sian vivon en la propra loĝejo. La plimulto de la virinoj venenis sin. Ĉe la viroj dominis pistolpafo kaj sinpendigo. Senpera motivo estis serioza malsano, kiu grave reduktas la kapablon moviĝi, kaj fortaj doloroj.
[eta|*La morto de Seneko* (1684), pentraĵo de [Luca Giordano, priskribanta la memmortigon de Seneko la pli juna en Antikva Romo.]]

## Verkoj pri sinmortigo 
* Laŭ la franca verkisto Albert Camus komence de sia eseo *La Mito de Sizifo* (france: *Le Mythe de Sisyphe*), sinmortigo estas la plej grava filozofia demando.
* Tre interesan kaj sukan libron pri sinmortigo, *"The Savage God"* ("La sovaĝa dio"), verkis la anglalingva literaturkritikisto Al Alvarez, kie li detale rakontas pri siaj propraj provoj sinmortigaj kaj pri tiu (sukcesa) de la usona poetino Sylvia Plath.
* Estas multaj poemoj pri sinmortigo kiel la brazila *"Cajuina"'' ("Akaĵua Trinkaĵo") pri la sinmortigo de l' poeto Torquato Neto.

## Sinmortigo en beletro 
[eta|La volbaj traboj de la *Viaducto de Segovia* en [Madrido, Hispanio, kiuj eltenas la vitran tabulon kiuj klopodas eviti sinmortigojn.]]

## Famaj sinmortigintoj 
* Marko Antonio
* Reinaldo Arenas
* Walter Benjamin
* Bruno Bettelheim
* Ludwig Boltzmann
* Eva Braun
* Marko Bruto
* Budiko
* Kurt Cobain
* Marina Cvetajeva
* Dalida
* Gilles Deleuze
* Vincent van Gogh
* Hanibal Barka
* Ernest Hemingway
* Heinrich Himmler
* Adolf Hitler
* Judaso Iskarioto
* J. J. Johnson
* Katono la pli juna
* Kleopatra
* Arthur Koestler
* Mariano José de Larra
* Vladimir Majakovskij
* Ulrike Meinhof
* Jukio Miŝima
* La neidentigitulino de Sejno
* Nerono
* Violeta Parra
* Cesare Pavese
* Alejandra Pizarnik
* Sylvia Plath
* Jan Potocki
* Mark Rothko
* Seneko la pli juna
* John Kennedy Toole
* Felipe Trigo
* Getúlio Vargas
* Otto Weininger
* Robin Williams
* Virginia Woolf
* Thích Quảng Ðức
* Emily Davison

## Lingva noto 
Oni povas trovi stranga la konservadon de "-n-" en la vorto "si*n*mortigo". Aliflanke, prefiksa "mem-" ne nepre identas al *sin-*; ja ĉiu kiu murdas, "mem" mortigas.

Legu pri tio en *"PMEG"* ĉe si en kunmetoj

## Famaj lokoj konataj pro sinmortigoj tieaj 
* Golden-Gate-Ponto en San-Francisko, Usono
* Bosporo-ponto en Istanbulo, Turkio
* Viadukto de Madrido, Hispanio
* Ponto 25-a de aprilo en Lisbono, Portugalio
* Niagara Akvofalaro inter Usono kaj Kanado
* Metroo de San-Paŭlo en San-Paŭlo, Brazilo
* Aokigahara Arbaro en Fuĵi-monto, Japanio
* Delhia Metroo en Delhio, Barato
* Tria Kontinenta Ponto en Lagoso, Niĝerio
* Nuselský most en Prago, Ĉeĥio

## Literaturo 
* *Memoraĵoj de Sinmortiginto* de Camilo Castelo Branco
* Gambotto, Antonella (2004). *The Eclipse: A Memoir of Suicide*. Australia: Broken Ankle Books. ISBN 0-9751075-1-8.
* Goeschel, Christian (2009). *Suicide in Nazi Germany*. Oxford University Press. ISBN 0-19-953256-7.
* Ramón J. Sender, *Por qué se suicidan las ballenas: bajo el signo de Sagitario*, Barcelona, Destino, 1979.

## Vidu ankaŭ 
* Memvundanta konduto
* Eŭtanazio
* Harakiro
* Kamikazo
* Listo de suicidoj
* Sinbruligo
* Sinmortiga atako
* Sinmortigo en beletraj verkoj
* Trodozo
* La rajto morti
* Helpo de sinmortigo

## Eksteraj ligiloj 
* Sinmortigo, temonumero de la revuo Kontakto, 2011:1
* (plurlingva) Prevento de sinmortigo, Monda Organizaĵo pri Sano (MOS)
* (franca) La violence dirigée vers soir (Agreso direktita al si mem), Ĉapitro 7, MOS
* (angla) Helpu savii vivojn , Sanmaritans.org
*  *(blogaĵo pri reala historio, okazinta en Rusio)*

## Referencoj