open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kremnica

**Kremnica,** hungare **Körmöcbánya,** germane **Kremnitz** estas urbo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Žiar nad Hronom.
250px|eta|maldekstra|Vido al Kremnica

## Situo 
La urbo situas sur malebenaĵo, en valo de rojo, laŭ la ĉefvojo kaj fervojo Žiar nad Hronom-Martin.

## Historio 
Germanoj fondis la komunumon en la 12-a jarcento, kiu iĝis privilegia urbo en 1328, ĉar la loko iĝis elstara minejo de oro.
eta|Preĝejo de Kremnica

Alianco de minurboj dum la mezepoko en la regiono (la loknomoj estas unue hungare (uzataj ĝis 1920)), poste laŭ la nuna slovaka formo:
* Körmöcbánya Kremnica
* Besztercebánya Banská Bystrica
* Bakabánya Pukanec
* Újbánya Nová Baňa
* Libetbánya Ľubietová
* Selmecbánya Banská Štiavnica

La husanoj okupis kaj prirabis la urbon en 1433. Johano Hunyadi vane sieĝis ĝin en 1449. Okazis pacopakto en 1462, sekve Matiaso la 1-a reakiris la regionon. Incendio okazis en 1560. La urbo omaĝis al Stefano Bocskay en 1605 kaj poste al Gabrielo Bethlen. Dum la kontraŭturkaj bataloj la urbo havis fortajn murojn, la turkoj ne povis akiri la burgon. En 1849 la hungara armeo venkis la aŭstrojn. Granda parto de la burgo dezertiĝis en 1872.

En 1910 en la urbo loĝis 4515 da loĝantoj (1514 germanoj, 1501 hungaroj, 1482 slovakoj). Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario, al Bars, en distrikto de Žiar nad Hronom. Poste ĝi apartenis al Ĉeĥoslovakio, ekde 1993 al Slovakio. Post la 2-a mondmilito multe da hungaroj estis deportitaj al Sudetoj. La restaĵo iĝis senrajta laŭ Dekretoj de Beneš. Ankaŭ la germanoj estis deportitaj al Germanio. En la socialismo urbo malgraviĝis. En 2002 loĝis en la urbo 5800 da homoj.

## Vidindaĵoj 
* katolika paroĥa preĝejo omaĝe al Sankta Katarino kun duoblaj defendomuroj de 1465, en 1885 renovigita
* restaĵoj de la fortikaĵo kun turo kaj pordego
* pilgrimeja preĝejo el la 13-a jarcento, interne kapelo nomata Loretto de 1750
* ronda fortikaĵa preĝejo omaĝe al Sankta Andreo el la 13-a j.c.
* monfarejo de 1450
* muzeo pri minado kaj monerfarado
eta|Ormono de Matiaso la 1-a

## Famuloj 
* En la tiama Körmöcbánya naskiĝis:
** János Molnár (apotekisto)
** hungaraj bestokuracistoj Károly Jármai kaj Miklós Szent-Iványi
** hungara botanikisto Gusztáv Moesz
** hungara kostumisto Klára B. Kokas
** hungaraj kuracistoj Eszter Kokas kaj Gyula Putnoky
** hungaraj inĝenieroj Nepomuk János Belházy, Sándor Pauliny kaj György Szent-Iványi
** hungara kolonelo Bódog Bátori Schulcz
** hungara orgenisto Kálmán Antos
** hungara pentristo Valér Ferenczy
** supozeble germana teologo Márton Chladni
** hungaria slovaka instruisto Pavol Križko.
* En la tiama Körmöcbánya mortis hungara inĝeniero Willibald Kachelmann.
* En Kremnica mortis:
** orgenisto Károly Antos
** hungara-slovaka pastro Michal Matunák.

## Partneraj urboj 
*  Kutná Hora, Ĉeĥio
*  Nový Jičín, Ĉeĥio
*  Várpalota, Hungario
*  Šurany, Slovakio
*  Herbolzheim, Germanio
*  Fidenza, Italio

Kategorio:Urboj de Slovakio
Ernő Fábián

**FÁBIÁN Ernő** [fa:bia:n] estis rumanuja hungara publicisto, filozofo, kritikisto naskita en urbo Covasna la 12-an de oktobro 1934 kaj mortinta en Covasna la 9-an de aŭgusto 2001.

## Biografio 
Ernő Fábián post siaj mezlernejaj studoj en Sfântu Gheorghe akiris diplomon pri historio-filozofio en Universitato Bolyai de Kluĵo (1956). Li instruis en Ilieni kaj poste en sia naskiĝurbo de 1960. Li estis ano de Limes Kör.

## Verkoj 
* *Apáczai Csere János, kismonogr., Kvár, 1975;
* *Az ember szabad lehet*. Eötvös József eszmevilága, kismonogr., Kvár, 1980;
* *A tudatosság fokozatai*, tan., Bukareŝto, 1982;
* *A példaadás erkölcse*, tan., Bukareŝto, 1984;
* *Kőrösi Csoma Sándor emlékkönyv*, redaktis [kun József Gazda kaj Ella Gazdáné Olosz), Kovászna-Csomakőrös, 1992;
* *Kőrösi Csoma Sándor nyomdokain*, redaktis, Kovászna-Csomakőrös, 1993;
* *Az értelem keresése*, tan., Budapeŝto, 1994, Kovászna [kun Benkő Gyula], Sepsiszentgyörgy, 1995;
* *Egy polgártárs a kuckóból*, publ., Sepsiszentgyörgy, 1997.
* *Görbe fából nem lesz egyenes: a marxi-lenini kisebbségpolitika elméletének és gyakorlatának színeváltozásai* [sajtó alá rend., a kieg. jegyzeteket írta Vincze Gábor (Csíkszereda, 2001).
* *Naplójegyzetek 1980-1990*. (Kolozsvár, 2010).

## Fonto 
* *Romániai magyar irodalmi lexikon''

Fabian E
Everard Digby

eta|dekstra|Kavaliro Everard Digby

**Kavaliro Everard DIGBY** (la 16-a de majo 1578 - la 30-a de januaro 1606), unu el la konspiruloj de la pulva konspiro de 1605 - malsukcesa komploto mortigi la britan reĝon Jakobo la 1-a kaj aliajn.

Filo de Everard Digby de Stoke Rye, Rutland, li devenis de protestanta familio, kvankam eble liaj gepatroj estis sekrete allogataj de la romkatolika eklezio. En 1596 li edziĝis kun Mary Mulsho, kiu devenis de forte protestantaj gepatroj. Tamen ĉirkaŭ 1599 li renkontis jezuitan pastron, Patro John Gerard, kaj ili tiom amikiĝis ke ili ofte diris ke ili estis fratoj. Post tio lia edzino deziris iĝi rom-katoliko, kaj ŝi kaj li konvertiĝis.

Li estis inter tiuj kiuj bonvenigis Jakobon la 1-an al Belvoir Castle en 1603 kaj la nova reĝo kavalirigis lin la 23-an de aprilo 1603. Li iĝis konspirulo nur dum la finaj etapoj de la pulva konspiro, kaj li estis la sola konspiranto kiu tuj konfesis sian partoprenon. Li defendis sin dirante ke la reĝo agos kontraŭ promeson ne persekuti la anglajn rom-katolikojn. Terurmaniere oni ekzekutis lin, unue mallonge pendumante lin, poste, dum li verŝajne ankoraŭ vivis, senisigante lin. Francis Bacon rakontis ke, kiam la ekzekutanto eltranĉis la koron kaj alt-tenis ĝin kun la vortoj "Jen la koro de ŝtatperfidulo", la mortanta Digby respondis, "Ci mensogis".

Li havis du filojn, John Digby kaj Kenelm Digby.

Kategorio:Naskiĝintoj en 1578
Kategorio:Mortintoj en 1606
Klabo (armilo)

eta
**Klabo** estas praa batalilo; peza, dika bastono, tubera kaj pli dika ĉe unu ekstremaĵo, ofte kun ŝton- aŭ metalkapo (okaze de tio, oni parolas pri **madzo**= metalkapa klabo). Oni uzas ĝin tenante en la mano aŭ forĵetante ĝin.

## Vidu ankaŭ 
* Madzo

Kategorio:Armiloj
Nová Baňa

250px|eta|maldekstra|Preĝejo de Nová Baňa
250px|eta|maldekstra|Artefarita lago de Nová Baňa
250px|eta|maldekstra| Industria parto de Nová Baňa
**Nová Baňa** (hungare *Újbánya* germane *Königsberg*) estas urbo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Žarnovica.

## Situo 
La urbo situas en valo de Hron, laŭ dekstra bordo de Hron, laŭ la ĉefvojo Bratislavo-Zvolen, laŭ fervojo Zvolen-Levice. La lasta troviĝas 27 km.

## Historio 
Germanoj fondis la komunumon en 1345, kiu tuj iĝis privilegia urbo. Oni minis arĝenton kaj oron.

Alianco de minurboj dum la mezepoko en la regiono (la loknomoj estas unue hungare (uzataj ĝis 1920)), poste laŭ la nuna slovaka formo:
* Körmöcbánya Kremnica
* Besztercebánya Banská Bystrica
* Bakabánya Pukanec
* Újbánya Nová Baňa
* Libetbánya Ľubietová
* Selmecbánya Banská Štiavnica

Okazis pesto en 1645. La turkoj faris ĉion ruina kaj la homojn grandparte murdis en 1665. Emeriko Thököly rabis la urbon en 1670. Slovakoj rekonstruis la urbon kaj la minejon en 1720. La minado daŭris ĝis 1887, la fortikaĵo preskaŭ tute malkonstruiĝis. En 1910 en la urbo loĝis 4813 da loĝantoj (4256 slovakoj, 470 hungaroj). Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario, al Bars. Poste ĝi apartenis al Ĉeĥoslovakio, ekde 1993 al Slovakio. Post la 2-a mondmilito la hungaroj senrajtiĝis laŭ Dekretoj de Beneš. En 2002 loĝis en la urbo 7505 da homoj (7318) slovakoj.

## Vidindaĵoj 
* gotika katolika paroĥa preĝejo el la 14-a jarcento, en la 18-a jarcento tute renovigita
* hospitala preĝejo omaĝe la Arpadida Sankta Elizabeta de 1390
* urbodomo, origine ĉaskastelo el la 14-a jarcento, kie ofte gastigadis reĝino Maria, ĝi barokiĝis en 1730
* pilgrimejo

## Legendo de la pilgrimejo 
Estis tre seka vetero en 1863, kiam ŝafistoj ekrigardis, ke ŝafo skrapadas la teron, baldaŭe naskiĝis fonto. Onidire okazis miraklaj resanigoj kaj lumoefikoj. Episkopo de Banská Bystrica nomumis ĝin pilgrimejo en 1866.

Kategorio:Urboj de Slovakio
Lofo kaj leo

eta|250px|Lofo- (supre) kaj leo-flanko (sube) de ŝipo

**Lofo kaj leo** (aŭ **Alvento kaj devento**) estas direktoj relative al la blovo de la vento.

**Lofo** estas termino el la faklingvo de maristoj kaj signifas:
la flanko montranta al la vento.

**Leo** (aŭ **mallofo**) estas la kontraŭa flanko, turnita for de la vento. 

Ambaŭ terminoj evidente estas gravegaj en la velado. Kiel multaj vortoj el la marista lingvo ili devenas el la nederlanda (*loefzijde*, *lijzijde*). Depost la 17-a jarcento oni uzas ambaŭ terminojn en ekzemple meteorologio kaj geografio:

**Lofo** estas la flanko de iu elstaraĵo, kiun trafas la vento. Por pluflui la aero devas leviĝi, tiel ĝi malvarmiĝas, la tenata vaporo kondensiĝas al akvo: pluvas. Lofo de monto do estas la flanko, kie falas precipitaĵo. 
Analoge **leo** estas la ventoŝirmita flanko de elstaraĵo, kie la aero falas, varmiĝas, "suĉas" humidecon - tipa feno, varma seka vento. 

Kompreneble lofo/leo ankaŭ gravas en milito, nome dum batalo de velŝipoj: ŝipoj en lof-pozicio povas pli facile manovri, do libere proksimiĝi aŭ malproksimiĝi al la malamika ŝipo, dum ŝipo en le-pozicio povas alproksimiĝi al la malamika ŝipo nur kontraŭ la vento.

Kategorio:Maro
Kategorio:Velado
Kategorio:Ventoj
Kategorio:Trafiko
Kategorio:Meteologio
Kategorio:Geografio
Kategorio:Ŝipoj
Kategorio:Navigado
Ĝirafa gazelo

**Ĝirafa gazelo** aŭ **ĝirafkola gazelo** aŭ **gerenuko** (*Litocranius walleri*, el kio **litokranio**) estas specio el parhufuloj, ordo bovedoj, familio antilopenoj.

La ĝirafa gazelo estas sveltkorpa, grandorela, longkrura kaj okulfrape longkola gazelo. Ĝi vivas en dezertaj, arbustaj areoj de orienta Afriko, unuope aŭ grupe. Ĝi manĝas foliojn de arboj kaj arbustoj, junajn ŝprosojn. La gerenuko ofte apogas sin sur la antaŭaj kruroj sur piedtrunkon kaj tiel nutras sin.

La besto havas ŝultroalton de ĉ. 1 m, ruĝ-brunan felon kun blanka ventroparto, malhela dorsoparto. La virgerenukoj havas diketajn kavkornojn, kiuj kliniĝas malantaŭen kaj fine kiel hoko antaŭen.

## Vidu ankaŭ 
* Etiopaj kserofitaj herbejoj kaj arbustaroj

Kategorio:Gazeloj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Ŝiplifto Niederfinow

eta|Ŝiplifto Niederfinow
La **ŝiplifto Niederfinow** - germane *Schiffshebewerk Niederfinow*  - estas la plej malnova funkcianta ŝiplifto en Germanio. Ĝi troviĝas en la proksimeco de Eberswalde kaj estas parto de Oder-Havel-Kanal. La diferenco inter la akvonivelo estas 36 m, kiun superas la lifto je 5 minutoj (20 minutoj kun la en/elŝipigo. La ŝiplifto mem altas 60 m, longas 94 m kaj larĝas 27m. La sinkiga mekanismo pezas 4290 tunojn, kiun tenas 256 kabloj kaj pelas 4 elektromotoj kun povumo de 75ĈP. La instalaĵo apartenas al la akvotransporta oficejo Eberswalde (germane mallongigite *WSA Eberswalde*).

Ĝi estas protektita industria konstruaĵo.

## Historio 
eta|vidata el aero
eta|supera ebeno
La ŝipvojo Berlin–Stettin estis solene malfermita en 1914. Ĉe Niederfinow oni uzis 4 kluzojn por venki la altodiferencon. Ĉar la kluza kapacito baldaŭ estis tute eluzita, oni devis establi la ŝiplifton. Oni konstruis ĝin inter 1927 kaj 1934. La solena inaŭguro okazis la 21-an de marto 1934.

Hodiaŭ, ĝi havas la jaran kapaciton de 11.000 ŝipoj.

## Literaturo 
* Haesler-Braun-Grotenwold: *Karten des Großschiffahrtsweges*, bautechnische Erläuterungen 1914
* Rudolf Schmidt: *Festschrift zur Eröffnung des Hohenzollernkanals*, 1914
* Rudolf Schmidt: *Handel und Industrie am Großschiffahrtsweg Berlin-Stettin*, 1914

## Vidu ankaŭ 
* Ŝiplifto

## Eksteraj ligiloj 
* Wasser- und Schifffahrtsamt Eberswalde: Schiffshebewerk Niederfinow , Neues Schiffshebewerk 
* Wasserstraßen-Neubauamt Berlin: Schiffshebewerk Niederfinow 
* Private Homepage über den Neubau eines Schiffshebewerkes in Niederfinow
* Auszeichnung als *Historisches Wahrzeichen der Ingenieurbaukunst in Deutschland*

Kategorio:Akva transporto en Germanio
Kategorio:Brandenburgio
Mihály Sebestyén

**SEBESTYÉN Mihály** (sebestje:n) *Spielmann* estas rumanuja hungara verkisto, historiisto, bibliotekisto naskita en Târgu Mureş la 24-an de majo 1947. Li estas filo de medicinhistoriisto József Spielmann.

## Biografio
Mihály Sebestyén finis la mezlernejon en Târgu Mureş kaj la fakon pri historio en UBB de Kluĵo. Li estas la direktoro de Teleki Téka.

## Verkoj
**Bethlen Gábor levelei*, vál., bev., jegyz., Bk., 1980; 
**Erdélyi fejedelmek*, Mvh., 1992; 
**Napfogyatkozás az Egyetem utcában*, rakontoj., Mvh., 1994; 
**Múlt és múlt*. Régen volt emberek ügyes-bajos dolgairól és jószágairól, Mvh., 1995;
*Binder Pál: *Az erdélyi fejedelemség román diplomatái vagy románok az erdélyi fejedelemség külügyi szolgálatában*, s. a. r., előszó, Mvh., 1996;
**Nosztalgia-túra Dél-Paranójában*, rakontoj., Bk.-Kvár, 1997.
**Nyúlgát az idő ellen*. Az erdélyi zsidóság történetéhez. Tanulmányok, esszék, cikkek. Mentor Kiadó, Marosvásárhely, 2000. 
**A világ közepe*, 2003.
*"Túlélőkészlet". Kelet-europai viccek., Mvh. 2005,  + Spielmann András

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj historiistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj bibliotekistoj
József Spielmann

**SPIELMANN József** (spilman) estis rumanuja hungara kuracisto, medicinhistoriisto, universitata profesoro naskita en Mezővelkér la 9-an de majo 1917 kaj mortinta en Târgu Mureş la 28-an de aŭgusto 1986. Li estis la patro de historiisto kaj verkisto Mihály Sebestyén.

## Biografio
József Spielmann akiris diplomon de kuracisto en 1943 en Kolozsvár, poste laboris en la katedro de medicinhistorio. Dum la lastaj jaroj de la dua mondmilito li estis laborservulo. Inter 1945-50 li estis kunlaboranto de profesoro Valeriu Bologa kaj ekde 1950 ĝis sia morto li gvidis la medicinhistorian katedron en Târgu Mureş.

## Verkoj
**A hazai orvostudomány történetéből* (összeáll., Bukarest, 1957); 
**De la medicină empirică lamedicină ştiinţifică* (Bukarest, 1961); 
**Másoknak világítva*. Mátyus István életregénye (biografia romano) (Bukarest, 1969);
**A közjó szolgálatában* (Bukarest, 1976);
**Az orvostudomány története* (Marosvásárhely, 1980); 
**Betegség, orvoslás, társadalom*. Az orvosi szociológia vázlata (Bukarest, 1984).

## Bibliografio
*Kapronczay Károly: S. J. (Orvosi Heti lap 1987. 28. sz.).

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon
Albisturo Kvinke

**Albisturo KVINKE** estas aŭtoro verkanta nur en Esperanto. La plimulto da liaj skribaĵoj aperis dum jaroj en la magazino *Monato*. En la jaro 1996 estis eldonita la unua novelo el la longa humura serio *Analoj de Bailenambeann* [pron. baljenamjaŭn], rakontoj pri vivo en malgranda kampara urbo en Irlando kaj pri *Hortensia,* la admirinda edzino de Albisturo, kiuj de temp' al tempo legeblas sur la paĝoj de tiu revuo. Laŭŝajne, tiuj *kronikoj*
- pruntante esprimon de Geraldo Mattos - estas nur parte fikcia, kaj provas demonstri la iom ekscentran naturon de la tipe irlanda karaktero. Supozeble, la urbo Bailenambeann vere ekzistas, sed la loknomo estas ŝanĝita. Kvinke jam publikigis en *Monato*
pli ol dudek novelojn, el kiuj la plimulto temas pri Bailenambeann.

## Eksteraj ligiloj 
* Sekretoj de la konfesejo (El la Analoj de Bailenambeann)
* Ĝentilaj animoj (El la Analoj de Bailenambeann)

Kvinke, Albisturo
Kvinke, Albisturo
Ákos Egyed

**EGYED Ákos** (edjed) estas rumanuja hungara historiisto naskita en Bodos la 25-an de novembro 1929. Li estas la patro de filozofo, verkisto Péter Egyed kaj de poetino, literaturhistoriistino Emese Egyed.

## Premioj 
* 2006 - premio Arany János de MTA.

## Kariero 
La mezlernejon li finis en Sfântu Gheorghe kaj ekde 1948 li studis en Universitato Bolyai kaj ekde 1951 li iĝis praktikanto. Ekde 1953 li estis esploristo, poste ĉefesploristo de la *Historia Instituto* de Kluĵo, universitata profesoro, prezidento de EME.

## Verkoj 
* *Adatok az 1907-es felkelés történetéhez* [kun Béla Cselényi, Ion Cicală, Lajos Kántor kaj József Kovács), Bk., 1957;
* *Munkás- és parasztmozgalmak Erdélyben 1905-1907* [kun Vajda Lajos kaj Ion Cicală], Bk., 1962;
* *Alianţa clasei muncitoare cu ţărănimea din România*, kunulaŭtoro, Bk., 1965;
* *A megindult falu*. Tallózás a régi erdélyi faluirodalomból, 1849-1914, vál., bev., jegyz., Bk., 1970;
* *Az utazás divatja*, Bk., 1973;
* *Revoluţia de la 1848-1849 din Transilvania I-II.*, dok., kunulaŭtoro, Bk., 1977, 1979;
* *1877. Tollal, fegyverrel*, studoj, kunulaŭtoro, Bk., 1977;
* *A parasztság Erdélyben a századfordulón*, Bk., 1975;
* *Háromszék 1848-1849*, monogr., Bk., 1979;
* *Székely felkelés 1595-1596*, kunulaŭtoro, Bk., 1979;
* *Falu, város, civilizáció*. Tanulmányok a jobbágyfelszabadítás és a kapitalizmus történetéből Erdélyben 1848-1914, Bk., 1981;
* Jakab Elek: *Tanulmányok*, vál., bev., jegyz., Bk., 1986;
* Csutak Vilmos: *Közösség és művelődés*, 1993;
* *A korszerűsödő és hagyományőrző Erdély*. Tanulmányok és más írások a XVII-XIX. sz. történetéből, I-II., Csíkszereda, 1997.
* *1848 erdélyi magyar vezéralakjai*, 2004.
* *Gróf Mikó Imre-Erdély* Széchenyije. 2006.
* ''A székelyek rövid története a megtelepedéstől 1918-ig. 2006.

## Fontoj 
* Romániai magyar irodalmi lexikon

Egyed A
Egyed
Léon Neuens

**Léon Neuens** (21-an de februaro 1885 (Châtelet, Belgio)- 31-a de oktobro 1936) estis belga idisto, kuracisto de natura kuracmetodo. Rigardata kiel modela kuracisto pro sia sindonemo, eĉ kun ofero de propra sano, por kuraci la malsanulojn. En sia naskiĝloko Châtelet, hospitalo kaj strato portas lian nomon. Skribis en Ido la artikolon "Optimismo e bonvolo" (Antologio di Ido).

## Eksteraj ligiloj 
* Verko de Léon Neuens

Kategorio:Idistoj
Kategorio:Belgaj kuracistoj
Tepoztlan

**Tepoztlan** (*Tepoztlán* en la hispana) estas urbo kaj norda municipo de la provinco Morelos en Meksiko, sude de Meksikurbo

## Etimologio pri "Tepoztlan" 
La nomo tepoztlan devenas je la navatla lingvo, de la radikoj *Tepoztecatl* (naŭa dio) kaj *tlan* (apud), tial ke la signifo estas "kune kun Tepoztekatl". Aliaj studistoj opinias ke la vera signifo estas "Loko de la kupra hakilo" aŭ "Loko de la rompitaj ŝtonoj".

## Loĝantoj 
Laŭdatumoj de la meksika ministero el 2005, la municipio havas 36,145 loĝantoj (tio estas la 3.16 % de la loĝantoj de la provinco Morelos) estante 18,431 virinoj kaj 17,714 viroj.

## Turismo 
Tre proksime oni trovas a piramidon Tepozteko (hispane *Tepozteco*), sur la monto kun la sama nomo, ekkonstruita je 1150 kiel adorejo pro la naŭa dio pri drinkaĵa *pulque*Ometoĉtli-Tepuztekatl. Je 1892 la loka inĝeniero, Francisco M. Rodríguez, komencis la unuaj laboroj pri rekonstruado.

La urbeto mem estas unu el la Magiaj Urbetoj (hispane *Pueblos Mágicos*) laŭ la meksika ministero pri turismo.

Kategorio:Meksiko
Naturprotektejo Zhalong

[eta|250px|[ordinara gruo|Gruoj en la naturprotektejo Zhalong]]
La **naturprotektejo Zhalong** () estas paradizo por birdoj, kiu troviĝas 26 km sude de la ĉina urbo Qiqihar.

Ĝi sterniĝas sur 210.000 hektaroj. Tiu protektejo estas nestejo por pli ol 290 birdospecioj. La parko famiĝas ĉefe pro siaj gruoj. Vivas tie 6 specioj de gruoj el la 15 tra la tuta mondo.

Kategorio:Naturprotektejoj
Kategorio:Geografio de Ĉinio
Kantono Crisp

eta|situo en la ŝtato Georgio.
**Kantono Crisp** (angle *Crisp County*) estas kantono de la usona ŝtato Georgio, kreita je la 17-a de aŭgusto, 1905. Laŭ la popolnombrado en 2000, ĝi enhavis 21 996 loĝantojn, kaj en 2005 ĝi enhavis 22 017. La kantona ĉefurbo estas Cordele, Georgio.

Crisp (Georgio), Kantono
Luhjoj

La **luhjoj** estas bantua etno, kiu vivas en la areo de la eksa Okcidenta provinco malfondita en 2010 (ĉefurbo: Kakamego) de Kenjo inter la Viktoria-lago, Ugando kaj Mount Elgon.

Ili estas preskaŭ kvin milionoj da etnanoj kaj la dua granda etno de Kenjo.

Inter ili estas klanoj kun propraj dialektoj. En Kenjo estas 18 klanoj. La plej gravaj en Kenjo estas *Maragoli*, bukusuoj, *Nyore*, vangaoj (*Hanga* aŭ *Wanga*), *Idakho, Kisa, Isukha, Tiriki, Kabras, Gisu* kaj *Saamia*. Unu klano vivas en la nordo de Tanzanio kaj kvar en Ugando.

## Eksteraj ligiloj 
* Pliaj informoj en la angla

Kategorio:Etnoj
Kategorio:Etnoj en Afriko
Kategorio:Etnoj en Kenjo
Kategorio:Etnoj en Tanzanio
Kategorio:Etnoj en Ugando
Kategorio:Etnologio
Kantono Chattahoochee

La **kantono Chattahoochee** - angle *Chattahoochee County* - estas kantono de Usono en la subŝtato Georgio. La administra centro estas la urbo . La kantono estis fondita la . Ĝi havas sian nomon pro samnoma rivero kiu konsistigas sian okcidentan limon. En 2003 la ĉefurbo estis ampleksigita por inkluzivi ĉiujn loĝantojn kaj la tutan areon de la kantono - tamen formale la urba kaj kantona administradoj restas du institucioj.

Laŭ la stato de la jaro  en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun  - la lasta situas jam en la najbara subŝtato Alabamo. 

## Vidu ankaŭ 
* Listo de kantonoj de Georgio

## Notoj kaj referencoj 
## Eksteraj ligiloj 
*  ()

Chattahoochee
József Gazda

**GAZDA József** estas rumanuja hungara arthistoriisto, kritikisto, sociografo naskita en Târgu Secuiesc la 8-an de aprilo 1936. Li estis la frato de geografo, lokhistoriisto László Gazda, la edzo de tekstilartistino Ella Gazdáné Olosz, patro de Árpád Gazda, Zoltán Gazda, Enikő Szőcsné Gazda.

## Biografio
La mezlernejon József Gazda finis en Sfântu Gheorghe (1953), la fakon pri hungaraj lingvo kaj literaturo en Universitato Bolyai de Kluĵo (1958). Li instruis en Lunca Mureșului, Aiud, ekde 1964 en urbo Covasna.

## Verkoj
**Gyárfás Jenő, monografieto, Bukareŝto, 1969; 
**Nagy Imre, monografieto, Bukareŝto, 1972;
**Tegnapi kövek, mai utak*, vojaĝraporto, Kvár, 1977; 
**Így tudom, így mondom*. A régi falu emlékezete, Bukareŝto, 1980; 
**Nagy Albert, monografieto, Bukareŝto, 1982; 
**Kelet kapui*, vojaĝraporto, Bukareŝto, 1984;
**Kőrösi Csoma Sándor emlékkönyv*, redaktis [kun Ernő Fábián kaj Ella Gazdáné Olosz], Kovászna-Csomakőrös, 1992; 
**Megváltó karácsony*, 1990;
**Hát én hogyne siratnám*, 1993; 
**Mindennek mestere*, 1993; 
*Gazdáné Olosz Ella textiltervező művész színes albuma és monográfiája, Budapeŝto-Bukareŝto, 1994; 
**Kövek egy siratófalhoz* [kun Zoltán Tófalvi), rakonto, Stockholm, 1994; 
**Jaj, mik történtek, jaj, mik is történtek*. A szétszabdalt magyarság XX. századi sorstörténete, I-II., 1997.
**Emlékek Ázsiája*, 2003.
* *Fekete József'', Pallas-Akadémia Könyvkiadó, 2013

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj arthistoriistoj
Kategorio:Rumanujaj hungaraj sociologoj
Kantono Dade (Georgio)

eta|situo en la ŝtato Georgio.
**Kantono Dade** (angle *Dade County*) estas kantono de la usona ŝtato Georgio. Laŭ la popolnombrado en 2000, ĝi enhavis 15 154 loĝantojn, kaj en 2005 ĝi enhavis 16 040. La kantona ĉefurbo estas Trenton, Georgio.

Dade (Georgio), Kantono
Baziliko San Isidoro en Leono

[300px|eta|La [baziliko San Isidoro en Leono, Hispanio]]
La **baziliko San Isidoro** () estas preĝejo en Leono (Hispanio). Ĝi estis konstruita de la 10-a ĝis la 12-a jarcento kaj famiĝas kiel majstroverko de romanika konstruarto.

La nacia sanktejo estas ekde 1063 tombejo de la sanktulo Isidoro de Sevilo, kiu estis ĉefepiskopo de Sevilo kaj unu el la ĉefaj okcidentgotaj ekleziuloj de la 7-a jarcento.

La Kortesoj de Leono de 1188 estis parlamenta kunsido okazinta dum la printempo de tiu jaro, komence de la regado de Alfonso la 9-a de Leono, en la klostro de la Baziliko San Isidoro, kio estas konsiderata la plej antikva montro de la parlamenta sistemo en Eŭropo.​

Pro la unikaj plafonpentraĵoj la reĝa tomboĉambro, la *panteón real*, estas ankaŭ nomita *siksta kapelo de la romaniko*. La pentraĵoj montras la ĉiutagan mondon de la 12-a jarcento. En la preĝeja muzeo troviĝas altvaloraj aĵoj el la trezorejo, kiel ekzemple la relikvujo de sankta Isidoro kaj agata kaliko de Dona Urruca el la 11-a jarcento.

## Eksteraj ligiloj 
* Konstruskulptaĵo de San Isidoro en Leono (fotoj kaj priskribo)

Kategorio:Leono
Kategorio:Bazilikoj en Hispanio
Relikvujo

[eta|Relikvujo el la [13-a jarcento, Kolonjo (nun en muzeo en Stuttgart)]]
[eta|Relikvujo de [sankta Antonio en Warfhuizen.]]
[eta|Relikvujo kun ostoj de sankta [Hildegard de Bingen en la preĝejo en Eibingen]]
**Relikvujo** estas ujo, kiu entenas la relikvojn de unu aŭ pluraj sanktuloj.

Multaj religioj konas relikvujojn: katolikismo, budhismo, hinduismo, ktp.

## Famaj relikvujoj laŭ landoj
### Germanio
*en la katedralo de Kolonjo: relikvoj de la tri reĝoj
*en la preĝejo *St. Hildegard kaj St. Johano d. T.* en Eibingen, Rheingau: relikvoj de Hildegard de Bingen.
*en Marburg en la  Elizabeta preĝejo: relikvujo de Elizabeto de Hungario (kiu tamen ne plu entenas relikvojn ekde 1539)
*en la monaĥejo Bentlage en Rheine (Nordrejn-Vestfalio)

Kategorio:Religio
Kategorio:Ujoj
Paranormaleco

**Paranormaleco** (el la latina: *para*, apud, kontraŭ, kompare al) estas eco, kiu indikas flankeniĝon de normaleco, rilaton al diversaj misteraĵoj kiel antaŭscio de okazaĵoj, nome rekta komuniko de pensoj, nifoj. Tiu fakaro restas ekster la scienco, kies asertoj povas esti konstatataj. Tiuj sintenoj rilatas al koncepto de supernaturo.

## Vidu ankaŭ 
* parapsikologio
* spiritismo
* supernaturo
* nifologio
* Miliondolara Paranormala Defio

Kategorio:Pseŭdoscienco
Runguoj

La **runguoj** (*Rungu* aŭ *Warungu*) estas malgranda bantua etno en la sudokcidento de Tanzanio kaj nordoriento de Zambio.

En 1987 la nombro de la runguoj en Tanzanio estis taksitaj 34.000 homoj. La nombro de la runguoj en Zambio ne estas konata, ĉar tie ili estas kalkulataj kiel parto de la etno mambvoj. Ties nombro en Zambio en 1993 estis taksita 262.800 homoj.

La runguoj estas agrikulturistoj kaj bestbredistoj. Ili estas kristanoj kun animismaj radikoj.

La lingvoj de la mambvoj, de la lunguoj kaj de la runguoj distingas sin nur per malgrandaj dialektdiferencoj.

## distingenda de 
* Rungu estas distrikto de la Orienta provinco de la Demokrata Respubliko Kongo. La loko Isiro estas centro de tiu distrikto.

## Eksteraj ligiloj 
* Statistiko de lingvoj

Kategorio:Etnoj
Kategorio:Etnoj en Afriko
Kategorio:Etnoj en Zambio
Kategorio:Etnoj en Tanzanio
Kategorio:Etnologio
Blank-nigraj stumposimioj

**Blank-nigraj stumposimioj** (*Colobus*) estas genro de la cerkopitekedoj (*Cercopithecidae*), kies specioj havas longan voston, ne havas dikfingron aŭ nur stumpon anstataŭ plena fingro. Ili vivas en Afriko en arbaroj, grupe, agadas dumtage, saltegas de unu arbo al la alia.

Ili stomako modifiĝis al la plantovorado kaj iĝis kunmetita stomako.

La blank-nigraj stumposimioj havas 4 speciojn. Ili estas sveltaj simioj, kun longa, silka, bunta felo. Ilia pelto estas ŝatata inter la indiĝenoj kaj antaŭe ĉe eŭropanoj tiel oni masakris ilin grandkvante.

La blank-nigraj stumposimioj longas 77–82&nbsp;cm (sen vosto 55–60&nbsp;cm) kaj vivas en pluvarbaroj. Iliaj idoj estas blankoj ĉe la naskiĝo.

## Parencaj simioj 
La ruĝaj stumposimioj (*Piliocolobus*, 5 specioj) havas brunan aŭ nigran koloron, kun ruĝaj makuloj. Ilia vosto longas 40–80&nbsp;cm, la korpo mem 46–60&nbsp;cm. La verda stumposimio (*Procolobus verus*) havas mallongan olvivevrdan felon, malgrandan korpon. Ili estas protektataj.

Kategorio:Cerkopitekedoj
Kategorio:Afrotropisa faŭno
Nilotoj

Sub **nilotoj** oni komprenas plurajn afrikaj etnojn, kiuj parolas lingvon el la nilota lingvaro.
[eta|Nilotoj: [Masajoj en Kenjo]]
[maldekstra|eta|Nilotoj en suda [Sudano]]

La nilotoj origine estis agrikulturistoj kaj bestbredistoj. De sia "prahejmregiono" supozata en Sud-Sudano ili en la lastaj jarcentoj disvastiĝis precipe suden kaj parte subigis al si bantulingvajn etnojn. Hodiaŭ ili vivas, krom en Sudano, precipe en Ugando, Kenjo, Tanzanio, kaj en la ekstrema okcidento de Etiopio. Dum la sudenmigrado verŝajne kelkaj grupoj rezignis pri sia lingvo favore al la lingvo de siaj konkeritoj. La suden migrantaj nilotoj parte iĝis nuraj bestbredistoj, kiel ekzemple la masajoj.

La nilotoj kompare kun la etnoj, kiuj vivas en la abisinia altebenaĵo, estas tre malhelhaŭtaj kaj ofte okulfrape altstaturaj kaj sveltaj.

Jenaj etnoj apartenas al la nilotoj:

Kategorio:Etnoj
Kategorio:Etnoj en Afriko
Kategorio:Etnoj en Sudano
Kategorio:Etnoj en Etiopio
Kategorio:Etnoj en Ugando
Kategorio:Etnoj en Kenjo
Kategorio:Etnoj en Tanzanio
Kategorio:Etnologio
Horsfilda bronzokukolo

La **Horsfilda bronzokukolo** (*Chalcites basalis*) estas specio de la kukoledoj, familio de la ordo de birdoj, nome *Cuculiformes*, kiuj inkludas ankaŭ la vojkurulojn, la aniojn, la centropojn kaj la hoacinon. Ĝi apartenas al genro *Chalcites* aŭ bronzokukuloj, tio estas brunecaj kukoledoj kun metalaj briloj. Ĝi troviĝas el Aŭstralio, tra Indonezio kaj Papuo-Nov-Gvineo ĝis Sudorienta Azio. 

## Aspekto 
eta|210px|maldekstra|Ĉe Valo Capertee, NSOkc., Aŭstralio
Temas pri eta kaj diketa kukoledo kun brunaj larĝa krono ĝis la nuko kaj ŝultroj kaj okulstrio al la nuko. Krom tio la vizaĝo kaj subaj partoj estas blankaj kun brunaj nuancoj en gorĝo kaj supra brusto kaj horizontala regula strieco en suba brusto kaj ne tiom rekta ĝis la fino de la ventro. La beko estas nigra, akrega kaj iom subenkurba. Plej rimarkinda eco estas verda metaleca brilo en dorso (supraj flugiloj), kion havas ankaŭ aliaj membroj de la genro, kelkaj same kelkaj plie. La vosto estas nigreca, sed montras ankaŭ brunruĝajn plumojn. La okuloj estas malhelaj, sed la okulringoj pli ruĝecaj.

## Taksonomio
La Horsfilda bronzokukolo estas unu el kvin aŭstraliaj specioj en la genro *Chalcites* (iam *Chrysococcyx*) tipo de parazita birdo, kiu parazitas ĉefe Maluredojn por reproduktiĝi.

## Dieto kaj kutimaro
La ĉefa dieto de la Bronzkukolo de Horsfield estas insektoj kaj ili estas nomadaj, vojaĝante al malsamaj regionoj de Aŭstralio por reproduktiĝi kaj trovi manĝaĵon.

Oni scias, ke la Horsfilda bronzokukolo estas parazito, kiu demetas siajn ovojn en nesto de gastiganta specio. Ili ĉefe parazitas la maluredojn de la genro *Malurus*. Estas tre bone dokumentita, ke la Blua maluro (*Malurus cyaneus*) kaj la Splenda maluro (*Malurus splendens*) estas la du ĉefaj specioj kiuj estas gastigantoj de la Horsfilda bronzokukolo, kvankam ili povas paraziti ankaŭ aliajn malgrandajn Paseroformajn kiel *Acanthiza* kaj parencaj taksonoj kiuj estas uzataj kiel duarangaj gastigantoj en kelkaj lokoj.

Kvankam la kondutaj atributoj de gastiganta specio povas ludi rolon en parazitado, oni supozas, ke la femalo elektas sian gastiganton per premmarkado, memorante la specion, kiu kreskigis ĝin, kaj finfine uzante tiun specion por kreskigi sian idaron.

## Reproduktado
La Horsfild-aj bronzkukoloj formas monogamajn parojn dum la reprodukta sezono kaj okupas la samajn reproduktejojn kiel siaj gastigantaj specioj; tamen, partnerecoj estas mallongdaŭraj, ĉar ino okupas la reproduktan teritorion nur dum kelkaj semajnoj, dum alia ino prenas ŝian lokon, ŝi povas formi paron kun la sama masklo. En 2024, la unua konata specimeno estis registrita en Nov-Zelando.

## Referencoj 
* BirdLife International 2004. Chrysococcyx basalis.
* 2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. 24a de Julio 2007.

## Eksteraj ligiloj 
* ABID Bildoj 
* Ĉe HBW Interreta Birdokolekto

* ABID Images
* ĉe HBW Internet Bird Collection

Kategorio:Nestoparazitoj
Kategorio:Kukoloformaj
Kategorio:Kukoledoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Aŭstralio
Kategorio:Birdoj de Oceanio
Eliot Spitzer

**Eliot Laurence SPITZER** (nask. la 10-an de junio, 1959) estas politikisto de la Usona Demokrata Partio. Li servas kiel Guberniestro de Nov-Jorkio de januaro 2007 kaj anoncis la 12-an de marto, 2008, ke li intencas rezigni lundon la 17-an de marto, 2008. Antaŭ esti elektita gubernatoro, li servis kiel la Subŝtata Ĝenerala Advokato.

Spitzer naskiĝis kaj kreskiĝis en la sekcio de Novjorko la Bronx. Li diplomiĝis ĉe la Universitato Princeton kaj studis ĉe la Universitato Harvard por sia dimplomo en leĝo. Tie li renkontis sian estontan edzinon, Silda Wall Spitzer, kiu poste fondis la senprofita organizo Children for Children (Infanoj por Infanoj). Post kiam li perlaboris sian domplomon Juris Doctor, li membriĝis al la leĝa firmo de Paul, Weiss, Rifkind, Wharton, kaj Garrison. Du jaroj poste li membriĝis al la oficejo de la Distrikta Advokato de Manhattan, kiun gvidis Robert M. Morgenthau, por kontraŭbatali organizitan krimon. En 1992, li komencis leĝan esploron, kiu haltigis la kontrolon de la familio Gambino super la industrioj vestaj kaj kamionaj. Dum la sekvantaj ses jaroj, li laboris ĉe la leĝaj firmoj de Skadden, Arps, Slate, Meagher, kaj Flom kaj Constantine kaj kunlaborantoj.

En 1998, li venkis la Respublikanan Dennis Vacco de malgranda marĝeno kaj elektiĝis kiel la Subŝtata Ĝenerala Advokato de Novjorkio. Lia kampanjo estis parte fondusita de prunto de lia patro de multaj milionoj da doloroj. Kiel ĝenerala advokato, Spitzer prenis kazojn rilatantajn al korporata krimo, trompaĵo, kaj natura protekto. Li plej fame prenis kazojn kontraŭ korporacioj engaĝantaj en la skandalo pri reciprokaj fondusoj de 2003 kaj komputilĉipprezregado kaj invest-bankstokprezŝveligo. Li ankaŭ procesis kontraŭ Richard Grasso, antaŭa prezidanto de la Stok-Interŝanĝo de Novjorkio, dirante, ke li malleĝe sciigis la tabulo de reĝisoroj pri sia rekompenca enpako, kiu superis 140 milionojn da doloroj.

En 2006, Spitzer elektiĝis kiel gubernatoro de Novjorkio post kiam li venkis la Respublikanon John Fasso en la novembra elekto. Dum sia tempo en ofico, li proponis leĝproponon, kiu estus laŭleĝiginta samseksa edzigo en Novjorkio kaj sendis gubernatoran ordonon permesantan al senleĝa migrantoj veturig-licencojn. Ĉi tiu ordono allogis polemikon. En julio de 2007, lia administrato estis admonita pro sia komando al la Subŝtata Policio registri la lokojn de la eksa plejmultestro de la Novjorkia Subŝtata Senato, Joseph L. Bruno.

En marto de 2008, Spitzer konfesis, ke li malbonfaris, post kiam la New York Times raportis, ke li estas ligita al prostituada ringo sub esploro de la federala registaro. La 12-an de marto, 2008, Spitzer anoncis sian rezignon kiel gubernatoro de Novjorkio, kiu estis oficiala la 17-an de marto.

Kategorio:Usonaj politikistoj
Kategorio:Guberniestroj de Nov-Jorkio
Drongokukoloj

***Surniculus*** aŭ **drongokukoloj** estas eta genro de la kukoledoj, familio de la ordo de birdoj, nome *Cuculiformes*, kiuj inkludas ankaŭ la vojkurulojn, la aniojn, la centropojn kaj la hoacinon. Ĝi troviĝas en tropika Azio kaj la Filipinoj.

Ĝi enhavas kvar jenajn speciojn:

## Referencoj
*Grimmett, Inskipp kaj Inskipp, *Birds of India* ISBN 0-691-04910-6
Departementoj de Honduro

dekstra|eta|300px|Mapo de la departementoj de Honduro
La **departementoj** (hispane *departamentos*) **de Honduro** estas la regionaj admninistraj unuoj de tiu lando. Honduro enhavas 18 departementojn. La prezidento de Honduro elektas ĉiun ĉefregiston departementan.

* Fonto de censaj datumoj de 2001 estis la retligilo www.ine-hn.org/censo2001/p19.pdf same ne plu ekzista: jen arkivigo de novembro 2009
* Fonto de censaj datumoj de 2013 estis la retligilo www.ine.gob.hn/drupal/node/205 ne plu ekzista: Sola pli-malpli-arkivigo de tiu eks-ligilo estas tiu ĉi de septembro 2013, ĝeneralan informon ankoraŭ donas la jena ligilo.

## Referencoj
Kvadravosta drongokukolo

La **Kvadravosta drongokukolo**, *Surniculus lugubris*, estas specio de la kukoledoj, familio de la ordo de birdoj, nome Cuculiformes, kiuj inkludas ankaŭ la vojkurulojn, la aniojn, la centropojn kaj la hoacinon. Ĝi troviĝas laŭlonge de Himalajo orienten ĝis Sudorienta Azio. La krioj estas serioj de penetrantaj akraj fajfoj altiĝantaj en tonalto, sed stridaj kaj haketaj.

## Aspekto 
eta|maldekstre|210ra|
La kvadravosta drongokukolo facile distingeblas pro sia malsuprenkurba beko kaj la blanka strieca pugo kaj ekstera subvosto, kaj la vosto nur noĉita kun iomete ekflamaj pintoj. Dumfluge, blanka flugilstrio videblas de sube. Ĝi estas nestoparazito de malgrandaj turdoj. Oni ne scias kiel aŭ ĉu la drongo-simila aspekto utilas al ĉi tiu specio, sed oni suspektas, ke ĝi helpas en nestoparazitado same kiel akcipitrokukoloj aspektas kiel akcipitroj.

Tiu ĉi specio similaspektas kun la Nigra drongo. 

Ĝi kunhavas la genron *Surniculus* kun la Moluka drongokukolo, la Forkovosta drongokukolo, kaj la Filipina drongokukolo. Tiuj du lastaj estis kutime traktitaj kiel subspecioj de *S. lugubris*, sed ili povis esti apartigitaj kiel plenaj specioj sur la bazo de voĉo kaj junula plumaro.

## Notoj 
Kategorio:Nestoparazitoj
Kategorio:Kukoloformaj
Kategorio:Kukoledoj
Kategorio:Birdoj de Azio
Kategorio:Birdoj de Butano
Prahejmregiono

[eta|180px|Diversaj hipotezoj pri de situo de la [hindeŭropa pralingvo|hindeŭropa prahejmregiono]]

Sub **prahejmregiono** oni komprenas la verŝajnan regionon, en kiu certa komuna praformo de iu lingvofamilio estis parolata, kaj kiun oni per lingvistikaj metodoj konklude eltrovis.

Ĉar oni povas konkludi praformojn sur diversaj evoluŝtupoj, ekzistas ankaŭ epoke sinsekvaj "prahejmregionoj". Hodiaŭ ekzemple kelkaj lingvistoj supozas, ke la prahejmregiono de la hindeŭropanoj estis norde de la Nigra Maro kaj ke la prahejmregiono de la "proto-germanoj" estis en Sudskandinavio, Danio kaj Nordgermanio. La Pripjat-marĉoj (inter Pollando, Belorusio kaj Ukrainio) estas supozataj kiel prahejmregiono de la "proto-slavoj".

La Araba duoninsulo estas rigardata kiel prahejmregiono de ĉiuj ŝemidoj, Centrazio kiel prahejmregiono de ĉiuj turkaj etnoj. Sed Centrazio ankaŭ estas supozata ebla prahejmregiono de la hineŭropanoj respektive de la arjoj. Oni devas konstati, ke por ĉiuj tiuj lokigoj ankoraŭ ne ekzistas nedubleblaj pruvoj.

## Literaturo 
* Harald Wiese: *Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt*, Logos Verlag Berlin, 2007, ISBN 978-3-8325-1601-7 (germanlingva).

## Vidu ankaŭ 
* Lulilo de Eŭropo, influo de la greka altkulturo al la eŭropaj kulturoj.
* Ĝermana substrathipotezo, specialaj elementoj de hindeŭropaj lingvoj en meza Eŭropo.
* Kurgan-hipotezo, transpreno de lingvoformoj el la orienta Eŭropo (ĝis Centrazio).

## Eksteraj ligiloj 
* Mapo de diversaj lokigoprovoj de la hindeŭropa prahejmregiono

Kategorio:Lingva historio
Kategorio:Lingvoscienco
Kategorio:Arkeologio
Kategorio:Pralingvoj
Kategorio:Antropologio
Kategorio:Etnologio
Filipina drongokukolo

La **Filipina drongokukolo** (*Surniculus velutinus*) estas specio de la kukoledoj, familio de la ordo de birdoj, nome *Cuculiformes*, kiuj inkludas ankaŭ la vojkurulojn, la aniojn, la centropojn kaj la hoacinon. Ĝi troviĝas nur en Filipinoj, tio estas endemio. 

## Aspekto 
Tiu ĉi orientalisa specio similaspektas kun la Nigra drongo. Ĝi povas esti facile distingita el la Kvadravosta drongokukolo pro sia kurba nigra beko kaj la blankaj strio en la subflugiloj kaj markoj en la kokzoplumoj kaj la subvosto. 

Ĝi estas 23 centimetrojn longa. La vosto estas tre longa kaj iome forkoforma. La plumaro estas tre brilblunigra escepte la blankajn markojn jam menciitajn. Junuloj estas iome pli senkoloraj ol plenkreskuloj, sed tre similaj al junuloj de Kvadravosta drongokukolo, kiuj estas punktohavaj je blanko. La voĉo estas ripetita serio de 8 aŭ 9 ascendaj notoj.

## Kutimoj kaj disvastiĝo 
Ĝi loĝas la branĉaron kaj mezan altecon de malaltaj arbaroj. En Palavano, la specio estas anstataŭita de Kvadravostaj drongokukoloj de la raso *minimus*.

Oni ne scias multe pri la reprodukta kutimaro. Ŝajne ĝi estas nestoparazito kaj demetas siajn ovojn en la nestoj de aliaj birdoj, sed la gastigantaj specioj restas nekonataj.

### Subspecioj 
Oni agnoskis du subspeciojn:

* *S. v. velutinus*   – en  Mindanao, Samar, Leyte, Bohol kaj Mindanao
* *S. v. chalybaeus* – en Luzono, Panajo kaj Negroso. 
* *S. v. suluensis*    – en Sulua Arkipelago

## Referencoj 
* Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; Dickinson, Edward C.; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H. 2000 : A Guide to the Birds of the Philippines, *Oxford University Press*, Oxford.
* Lowther, Peter E. 2007 : *Host list of avian brood parasites - 2 - Cuculiformes; Cuculidae. *  12/09/07.

## Vidu ankaŭ
*Filipinaj humidaj arbaroj

## Eksteraj ligiloj 
* Bildoj de Orientaj Birdoj: Filipina drongokukolo 

## Notoj 
Kategorio:Endemiismoj
Kategorio:Nestoparazitoj
Kategorio:Kukoloformaj
Kategorio:Kukoledoj
Kategorio:Orientalisa faŭno
Kategorio:Birdoj de la Filipinoj
Kemisintezo

**Kemisintezo** aŭ **ĥemisintezo** estas praa tipo de la aŭtotrofa asimilado. Dum la kemisintezo, la konstruo de la organikaj materialoj okazas ne per lumenergio (fotosintezo), sed per kemia energio, per oksidigo de la ĉirkaŭaj kombinaĵoj. La sintezo okazas same kiel ĉe la fotosintezo el akvo kaj karbona dioksido, same estiĝas adenozina trifosfato (ATP) - kiel konservanto de la liberiĝanta energio - kaj NADPH - konservanta la hidrogenon de la akvo.

La plej gravaj oksideblaj kombinaĵoj estas la amoniako, la nitritoj, la hidrogengaso, la karbona monooksido, metano, fero- kaj mangansaloj, la sulfura hidrogeno, sulfuro, tiolsulfato. 

La plej gravaj kemisintezaj organismoj estas la nitrigaj bakterioj, la hidrogenbakterioj, la fer- kaj sulfurbakterioj. 

## Ekzemploj 
* sulfurbakterioj (oksidigo de sulfura hidrogeno *H2S*)
* nitrigaj bakterioj, (oksidigo de amoniako *NH3* aŭ de nitrito *NO2−*)
* ferbakterioj (oksidigo de duvalora fero *Fe2+* al trivalora fero *Fe3+*)
* anaerobaj metanbakterioj (oksidigo de hidrogeno *H2* per karbona dioksido *CO2* al akvo *H2O* kaj metano *CH4*)

Kategorio:Kemio
Malnov-Sankt-Johano

**Malnov-Sankt-Johano** (alemane kaj ) estis ĝis la 31-a de decembro 2009 komunumo en la elektodistrikto Togenburgo, Kantono Sankt-Galo, Svislando. Ĝi havis 1427 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. La komunumo konsistas el la tri vilaĝoj *Malnov-Sankt-Johano*, *Unterwasser* kaj *Starkenbach*. Kun efiko de la 1-a de januaro ĝi estis kunigita kun la malnova komunumo Wildhaus al la nova komunumo Wildhaus-Malnov-Sankt-Johano.

## Geografio 
Malnov-Sankt-Johano situas en la Supera Togenburgo inter Wattwil kaj Wildhaus. Meze tra la vilaĝo fluas la rivero Turo. La plej alta punkto de la vilaĝo estas la pinto de la monto Chäserrugg. Al Malnov-Sankt-Johano apartenas ankaŭ la vilaĝoj Unterwasser kaj Starchenbach.

## Historio 
El la jaro 1152 datiĝas la unua dokumenta mencio de *Johannis Baptiste*, la benediktana monaĥejo, kiu donis ankaŭ la nomon al la vilaĝo. Post bruliĝoj kaj strangaj mortoj de monaĥoj la monaĥejo estis transigita pli malsupren en la Turvalon al *Sidwald* apud Nesslaŭ (hodiaŭ Nov-Sankt-Johano). Partoj de la Monaĥejo Nov-Sankt-Johano ankoraŭ ekzistas, sed hodiaŭ servas al aliaj celoj.

Ĝis la jaro 1833 la komunumo Stein SG apartenis al Malnov-Sankt-Johano.

Per la konstruo de la unua togenburga montartrafikilo, la Iltios-Funikularo, en la jaro 1934 komenciĝis la erao de la montara turismo en Malnov-Sankt-Johano. El la iama malriĉa montaragrikultura vilaĝo fariĝis ŝatata turisma celo, kiu allogas ĉefe homojn el Zuriko kaj Sudgermanio.

Kun efiko de la 1-a de januaro la ĝis tiamaj komunumoj Malnov-Sankt-Johano kaj Wildhaus estis kunigitaj al la nova komunumo Wildhaus-Malnov-Sankt-Johano.

## Trafiko 
Malnov-Sankt-Johann situas ĉe la poŝtaŭtobuslinio de Nesslaŭ al Wildhaus kaj Buchs SG, kiu veturas en hora kadenco. La buso cirkulas sur la pasejvojo, kiu konektas la Togenburgon kun la Rejnvalo.

## Turismo 
Malnov-Sankt-Johano estas ŝatata turisma loko. En vintro ĝi troviĝas meze en la skiregiono de la Supera Togenburgo. Seĝotelfero al la alpopaŝtejo Selamatt kaj funikularo de la municipo Unterwasser al Iltios kaj Chäserrugg-Aertelefero de Iltios al la monto Chäserrugg kaj pluraj skiliftoj disponigas riĉan infrastrukturon por vintra sporto kaj someraj migrantoj. La vilaĝo havas diversajn hotelojn, sed ankaŭ eblas lui feridomoj je bonaj prezoj. La regiono estas cetere aparte ŝatata inter neĝtabulistoj.

eta|200px|dekstra|Vikinga sledo dum la kornsledkonkurso 2008

## Kornsledkonkurso 
Jam de la 25-a de februaro 1989 ĉiujare en februaro okazas ĉe la vala stacio de la seĝotelfero al Selamatt la tradicia kornsledkonkurso de Malnov-Sankt-Johano. Temas pri granda popolfesto kun kornsledo-konkursoj en diversaj kategorioj. La kulmino estas parado de proksimume cento da karnavale ornamitaj kornsledoj ofte kun motivoj rilate al aktualaj eventoj el socio kaj politiko.

## Esperanto-Movado 
En Malnov-Sankt-Johano Esperanto-Societo Zuriko regule organizas familiajn renkontiĝojn kaj aliajn eventojn.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Malnov-Sankt-Johano  en la germana lingvo
* Kornsleda asocio de Malnov-Sankt-Johano 

Kategorio:Togenburgo
Kategorio:Esperanto-movado en Svislando laŭ lokoj
Tibeta Altebenaĵo

eta|350ra|
La geografie difinita **Tibeta Altebenaĵo** respektive oficiale **Qinghai-Tibeta Altebenaĵo** (), estas la meza parto de la plej alta regiono de Centra Azio, kaj konsistigas la plej ampleksan, averaĝe pli ol 4.500 metrojn altan, geologian mason de la mondo. La altebenaĵo pli grandas ol la vivoregiono de la parolantoj de la tibeta lingvo, aŭ la ankoraŭ pli eta teritorio de la historia ŝtato Tibeto, aŭ la nuntempan Aŭtonoman Regionon Tibeton de Ĉinio. Ĝi limiĝas de pluraj altaj montaroj, interalie de la Himalajo, Pamiro, Kunlun kaj Qilian.

La altebenaĵo ekestis dum la frua mioceno kaj atingis sian nunan altecon antaŭ proksimume ok milionoj da jaroj. Dum la daŭro de la jarmiloj erozio kaj veteraj influoj elĉizis el la rokaro valojn kaj kreis krutajn deklivojn kaj klipoj.

La altebenaĵo, kiu situas inter 4000 kaj 5500 metrojn super la marnivelo, en la nordo limiĝas de la dezertoj de la baseno Tarim kaj la regiono Qaidam, en la sudo kaj okcidento de la montaroj Himalajo, Karakorum kaj Pamiro. Kvankam la plej alta montopinto "nur" altas 7010 metrojn, la teritorio estas la plej alta ebenaĵo de la mondo. En la kanjonoj situas multaj salakvaj lagoj, kiel la lago *Tiliĉo*, kiu altas 4290 metrojn super la marnivelo kaj estas inter la plej altaj mondaj lagoj, kaj la ebenaĵo alternas larĝaj stepoj, densaj arbaroj kaj dezertoj. La ekologiaj sistemoj donas protekton al multaj, parte raraj, bestospecioj - interalie al jakoj, altnazaj antilopoj, aziaj nigraj ursoj, ŝafoj kaj rinoceroj.

eta|300ra|
La tutmonda varmiĝo ekde la mezo de la 1970-aj jaroj en la regiono rezultiĝas en glaĉera degelo de pli-malpli 130&nbsp;km² ĉiujare. Prognozoj taksas, ke la glaĉeroj ĝis la jaro 2090 povus reduktiĝi al duono de la nuna areo.

Aliflanke la areo dezerta daŭre plilarĝiĝas. En multaj partoj de la altebenaĵo jam ioma sekiĝo signife ŝanĝas la vegetaĵojn: antaŭe verdaj herbejaj areoj estas minacataj dezertiĝi, kio endanĝerigas la vivobazon de la nomada enloĝantaro. Kvankam la tropaŝtiĝo de la areoj kaj aliaj problemoj estas kromaj influaj faktoroj, la tutmonda varmiĝo kaj rezulta klimatoŝanĝoj estas la precipa kialo de tiu dezertiĝo.

## Biogeografio 
Biogeografie la **Tibeta altebenaĵa stepo** estas unu el la 142 tersupraĵo-unuoj de la tutmondaj 200. Ĝi troviĝas en la okcident- kaj mezazia ekoprovinco de la palearktisa ekozono. Tiuj unuoj estas nombro da ekoregionoj elektitaj far la Monda Natur-Fonduso (WWF) pro la graveco pri la naturprotekto.

## Referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Alpa stepo de Karakorumo kaj okcidenta Tibeta Altebenaĵo
* Nord-Ĉinia Altebenaĵo

## Eksteraj ligiloj 
* "Der Changtang-Nationalpark en la tibetischen Hochland" - la nacia parto Ĉengtang en la tibeta altebenaĵo (paĝoj germanlingvaj) 
* "Tibet: Nomaden ohne Weide?" - Tibeto: Nomadoj sen paŝtejo (artikolo same germanlingva el la magazino *Eurasisches Magazin*)
*  Tutmondaj 200; numero 110 : Tibet-altebenaĵa stepo (WWF) 

!
Kategorio:Regionoj en Azio
Kategorio:Montaraj herbejoj kaj arbustaroj
Kategorio:Palearktisaj ekoregionoj
Kategorio:Global 200
Monda Tegmento

eta|350px|la “Monda Tegmento” el la kosmo
**"Monda Tegmento"** - en aliaj lingvoj ekzemple angle *"roof of the world"* aŭ germane *"Dach der Welt"* - nuntempe estas metafora nomo por la plej altaj regionoj de Centra Azio, kiuj en la tibeta altebenaĵo antaŭ konsistigas la plej ampleksan, averaĝe pli ol 4.500 metrojn altan, geologian mason de la mondo.

La "monda tegmento" inkluzivas la regionojn de
* la montaro Pamiro,
* Tibeto respektive la Tibeta Altebenaĵo
* kaj la montaro Himalajo.
Ĉiuj tri regionoj varbas per la termino, kaj foje ĝi uziĝas por iu el la tri.

En pli malnovaj enciklopedioj la nomo tamen ekskluzive uziĝis por la altebenaĵo Pamiro - tiel ekzemple faris la germana enciklopedio *Der Große Brockhaus*, eldono 1928 ĝis 1935, aŭ la angla *The Columbia Encyclopedia* el la jaro 1942. Ĉi-lasta enciklopedio eĉ klarigis, ke la vorto "Pamiro" devenus el la persa lingvo kaj signifus "monda tegmento", dum tamen la unue citita germana enciklopedio klarigis, ke "Pamiro" devenus el la tjurka lingvaro kaj signifus "malvarma stepa paŝtejo".

Kategorio:Tibeta Altebenaĵo