open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lusi Harmon

**Lucille C. HARMON** - ofte literumata *Lusi Harmon* - estas usona esperantistino, kiu dum pluraj jardekoj funkciis kiel estrarano de la Esperanto-Ligo de Nord-Ameriko, nun nomata ankaŭ *Esperanto-USA*. Ŝi estas la edzino de William R. Harmon. La paro vivis en San Pablo, Norda Kalifornio kaj havas familion de tri filoj, sep genepoj kaj dek pragenepoj. Lusi naskiĝis je Kristnasktago en 1931. Ŝi estas aktiva ankaŭ en WILPF (Virina Internacia Organizo por Paco kaj Libereco). Ŝi estis instruistino dum multaj jaroj, laste en Berkeley. Post emeritiĝo kiel instruistino, ŝi estis vojaĝagento speciale por esperantistoj kaj membroj de la sindikato de instruistoj CFT, kaj tiukaze administre gvidis la Esperanto-Vojaĝservon. Ŝi estis membro de la gvida komitato de Universala Esperanto-Asocio kaj sidis en kunsidoj reprezentante usonajn esperantistojn ĉe la jarkunveno de UEA. Ŝi estas Honora Membro de la Usona nacia Esperanto-organizaĵo *Esperanto-USA*. Lusi magistriĝis pri psikologio.

Kategorio:Usonaj esperantistoj
Kategorio:Usonaj instruistoj
Kategorio:Usonaj psikologoj
Hedingen

**Hedingen** estas komunumo en la distrikto Affoltern, Kantono Zuriko, Svislando. Ĝi havis 3318 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007, kiu nombro kreskis al 3404 ĝis decembro 2009.

## Geografio 
Hedigen situas okcidente de la montoĉeno Albis en la tiel nomita *Porko-Prefektujo*, nome la distrikto Affoltern. La orienta parto de la komunumo troviĝas en la valo de la rivero Reppisch dum ĝia okcidenta flanko situas aliflanke de la akvodislimo inter Limato kaj Reuss. En okcidento la rivereto *Höfibach*, kiu fluas de nordo al sudo kaj en Affoltern alfluas al la rivereto Jonenbach, senakvigas la komunuman teritorion.

La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 6,53&nbsp;km², de kiuj 32,6% estas kovritaj de arbaro, 46,6% servas por agrikulturo kaj 19,9% por setlado.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Hedingen limas en nordoriento al Bonnstetten, en oriento al Stallikon, en sudo al Affoltern ĉe Albis, okcidento al Jonen, nordokcidento al Arni kaj en nordo al Islisberg.

## Trafiko 
Hedigen posedas stacidomon ĉe la linio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Zuriko al Affoltern ĉe Albis kaj Zugo, kiu estas haltejo de la regionaj trajnlinioj S5/S14 de la Zurika Trafik-Unio. Ek de novembro 2009 Hedingen disponas ankaŭ pri alveturejo al la svisa aŭtovojo A4. Tra la nova Uetlibergtunelo cirkulas ek de novembro 2009 ankaŭ la nova buslinio 200, kiu konektas la vilaĝocentron rekte kun la stacidomo Zuriko-Enge en la centro de la urbo.

## Historio 
La unua dokumenta mencio de Hedingen datiĝas el la jaro 1116. Hedingen estis en mezepoko posedaĵo habsburo kaj transiris en la 15-a jarcento al la urbo Zuriko kaj fariĝis parto de la voktdistrikto aŭ prefektujo Knonaŭo. Por la ekonomia disvolviĝo de la komunumo estis grava la konstruo de la fervojo en la jaro 1864. Estas antaŭvideble nova evoluo dum la venontaj jaroj pro la Uetlibergtunelo, tra kiu de la vilaĝocentro la centro de Zuriko nun atingeblas en 10 minutoj.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Hedingen (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Hedingen
* Hedingen en la Historia Leksikono de Svislando
Romba naŭdekedro

En geometrio,**romba 90-edro** estas konveksa pluredro komponita de 90 rombaj edroj. 3, 5 aŭ 6 romboj kuniĝas je ĉiu vertico. Ĝi havas 60 larĝajn rombojn kaj 30 mallarĝajn. La romba 90-edro estas zonopluredro kun malprofunda simileco al la romba tridekedro.

La 60 larĝaj rombaj edroj en la romba 90-edro estas identaj al tiuj de la romba dekduedro, kun diagonaloj en rilatumo de 1 al la kvadrata radiko de 2. La edraj anguloj de ĉi tiuj romboj estas proksimume 70,53° kaj 109,47°. La 30 mallarĝaj rombaj edroj havas edrajn angulojn proksimume 41,81° kaj 138,19°; la diagonaloj estas en rilatumo de 1 al φ2, kie φ estas la ora proporcio.

## Referencoj 
* http://mathworld.wolfram.com/RhombicEnneacontahedron.html Romba 90-edro en MathWorld
* http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/rhombic_enneacontahedron.wrl  VRML modelo de George Hart
* http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/conway_notation.html Generilo de George Hart, por pluredra notacio de Conway *dakD*

Kategorio:Zonopluredroj
Senpintigita romba dekduedro

En geometrio, **senpintigita romba dekduedro** estas konveksa pluredro konstruita el la romba dekduedro per senpintigo de la 6 verticoj de ordo 4.

La 6 verticoj estas senpintigitaj tiel ke ĉiuj lateroj estas de egala longo. La originalaj 12 rombaj edroj iĝas seslaterojn, kaj la senpintigitaj verticoj donas kvadratojn.

La seslateraj edroj estas egallateraj sed ne regulaj plurlateroj. Ili estas formitaj per senpintigo de rombo, havas 2 enajn angulojn de proksimume 109,47° (*arccos(-1/3)*) kaj 4 enajn angulojn de proksimume 125,26°, la regula seslatero devus havi ĉiujn angulojn de 120°.

Notu, ke ĉi tiu nomo estas ambigua pro tio ke nur 6 verticoj estis senpintigitaj, kaj malsamaj pluredroj povas esti generitaj per senpintigo de la alia subaro de verticoj, aŭ de ĉiuj 14 verticoj de la originala romba dekduedro.

Ĉar ĉiuj ĝiaj edroj havi paran kvanton de flankoj kun 180° turna simetrio, la pluredro estas zonopluredro.

Senpintigita romba dekduedro estas la sumo de Minkowski de romba dekduedro kaj kubo de flanka longo 1, kun ok verticoj de la romba dekduedro estantaj je (±1, ±1, ±1) kaj ĝiaj ses verticoj estantaj je la permutoj de (±2, 0, 0)

Ĉi tiu pluredro estas simila al la uniforma senpintigita okedro:

## Vidu ankaŭ 
* Senpintigita romba tridekedro

## Eksteraj ligiloj 
* http://unistates.com/rmt/explained/glossary/trd.html
* http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/zono-7_from_cube.wrl  VRML modelo de George Hart
* http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/conway_notation.html Generilo de George Hart, por pluredra notacio de Conway "t4daC"

Kategorio:Zonopluredroj
Dekliva plurlatero

En geometrio, **dekliva plurlatero** estas plurlatero kies verticoj ne kuŝas ĉiuj en unu ebeno. Dekliva plurlatero havas minimume 4 verticojn, ĉar tra iuj ajn 3 verticoj eblas konstrui ebenon.

La *ena* surfaco (aŭ areo) de ĉi tia plurlatero ne estas unike difinita, kvankam povas esti konsiderata kiel minimuma surfaca problemo (simile al formo sapa filmo en drato kadro).

## Referencoj 
*  "Deklivaj Plurlateroj." §2.2

## Eksteraj ligiloj 
* 

Kategorio:Hiperpluredroj
Militoj de Kappel

La militoj de Kappel estis internaj religiaj militoj de la Svisa Ĵurkomunumo inter la katolikaj kaj protestantaj kantonoj en la 16-a jarcento:
* 1-a Milito de Kappel en 1529.
* 2-a Milito de Kappel en 1531.

Kategorio:Historio de Svislando
Kappel, Militoj de
Kategorio:Kantono Zuriko
Vokto

[eta|dekstra|altdekstre=1.2|[Kastelo Kiburgo, sidejo de zurikaj kamparvoktoj]]
[eta|dekstra|altdekstre=0.8|[Kastelo Greifensee, sidejo de zurikaj kamparvoktoj]]
**Vokto** estas mezepoka titolo de kutime nobela oficisto, kiu administris teritorion kiel reprezentanto de ĝia posedanto aŭ reganto. Zamenhof utiligis la esprimon pli ĝenerale ankaŭ por similspecaj gardistoj aŭ kontrolantoj ekzemple en la faraona imperio.

## Etimologio 
La malnovaltgermana vorto *vokto* aŭ *Fauth* devenas de la latina vorto *ad**voc**a**t**us*, kun la signifo la "alvokito", do la jura asesoro respektive advokato. La sidejon de la vokto estis la *voktejo*, kutime kastelo aŭaŭ alia reprezenta konstruaĵo. La praktikado de la funkcio estas la *voktado* (germane: *Vogtei*) kaj la teritorio estis la *voktdistrikto* (ofte germane ankaŭ *Vogtei*) foje ankaŭ sinonimo de *prefektujo.*

## Historio 
La ofico de vokto reiras al la epoko de Karolo la Granda, kiu instalis voktojn en la graflandoj ekde la jaro 802. En mezepoko tiu termino estis uzata por nobela oficisto, kiu nome de la imperiestro, episkopo, princo, grafo aŭ alia nobela reganto funkciis kiel juĝisto kaj guberniestro aŭ prefekto. La eklezio bezonis tiajn civilajn reprezentantojn, ĉar la ekleziaj funkciuloj kiel pastroj kaj episkopoj ne rajtis okupiĝi mem pri civilaj aferoj, nome juĝado kaj regado. La vokto kvazaŭ ricevis teritorion kiel feŭdo kaj rajtis konservi parton de la enkasigitaj impostoj kiel rekompenso por sia laboro kaj vivis sub la protekto de la teritorisinjoro.

### Komparo al prefekto 
Dum prefekto estas simple ŝtata oficisto, reprezentante la centran aŭtoritaton, kiu ne povas agi en propra intereso, la vokto ricevas sian oficon kvazaŭ feŭdo. La diferenco inter ordinara feŭdo kaj vokto tamen estas une, ke la vokto ne nepre devas esti nobelo kaj la titolo de vokto mem ne estis nobela titolo sed esprimis funkcion, kaj due, ke la ofico de vokto daŭris por certa periodo kaj estis ĉiumomente revokebla.

### En la Svisa Ĵurkomunumo 
En la tempo de sia fondiĝo la fondintoj de la Svisa Ĵurkomunumo forĉasis la voktojn de la habsburganoj. Sed dum la daŭro de la historio la svisoj instalis siajn voktojn en la konkeritaj teritorioj. La komunaj teritorioj estis administrataj de voktoj, kiujn nomumis la Svisa Dieto.

### Evoluo de la rolo 
En la germanaj urbo-ŝtatoj, kiel ekzemple en Kantono Zuriko, estis instalitaj tiel nomitaj *kamparaj voktoj.* En la ĉefurbo mem ekzistis ofte demokrateca societo de liberaj civitanoj, sed la loĝanto de la kamparo estis servutoj de la urbo kaj iliajn distriktojn administris voktoj, kiujn nomumis la regantoj de la urbo. Tiuj voktoj estis ĉefe juĝistoj de la unua instanco kaj ankaŭ la ĉefoj de la loka ĝendarmaro. Estigis tuta hierarkio de sub- kaj supervoktoj kaj ofte ankaŭ paralele ekzistis miksaĵo de ŝtataj kaj ekleziaj voktoj. Ja eĉ post la reformacio ekzemple en la Kantono Zuriko en Stäfa ankoraŭ regis voktoj instalitaj de la Monaĥejo Einsiedeln.

## Vidu ankaŭ 
* Feŭdismo
* Bajulo

Kategorio:Titoloj
Kategorio:Sociologio
Kategorio:Historio
Kategorio:Historio de Svislando
Kategorio:Historio de Germanio
Eriko la ruĝa

[eta|dekstra|250px|Portreto de Eriko la ruĝa el *Gronlandia* de [Arngrímur Jónsson (1688).]]
**Eriko la ruĝa** aŭ **ruĝa Eriko** (en la norena lingvo *Eiríkr Rauði*) (naskiĝis en 940 aŭ 950; mortis en 1003 aŭ 1010) estis norvega navigacianto. Lia vera nomo estis *Eirikr Thorvaldson* (Eiríkr Þorvaldsson), sed pro rufaj hararo kaj barbo liaj kunuloj kromnomis lin "la ruĝa".

Banita el Norvegio pro murdo, li ekloĝis en la nordokcidenta parto de Islando kun 450 homoj. Pli poste la nombro altiĝis ĝis ĉirkaŭ 3000. Eriko restis pagano, sed lia edzino *Þjóðhildr* (Thiodhild), kristano, konstruigis preĝejon de kiu postrestas ruino. La sidlantoj organizis la politikan vivon laŭ la islanda modelo, sed la episkopo de Gardhar rapide obtenis moralan kaj politikan aŭtoritaton ĝis kiam Groenlando estis subigita sub la rego de Norvegio en 1261.

Viktimoj de malvarmiĝo de la klimato, de luktoj kontraŭ la inuitoj aŭ de malsategoj skandinavoj malaperis de Groenlando fine de la 14-a jarcento.

## Vidu ankaŭ 
* Leif Eriksson, unu el liaj filoj, malkovranto de Vinlando
* La sagao de Eriko la ruĝa
* La Gronlandsagao
* Vinlando

Kategorio:Skandinavio
Kategorio:Vikingoj
Kategorio:Viroj
Kategorio:Naskiĝintoj en 950
Kategorio:Mortintoj en 1003
2-a Milito de Kappel

eta|200px|dekstra|Batalo ĉe Kappel
[eta|200px|dekstra|Pentraĵo de la [Svisa Dieto 1531 en Baden]]
La **2-a Milito de Kappel** en la jaro 1531 estis la daŭrigo de la 1-a Milito de Kappel, kiu finiĝis en la jaro 1529 sen batalo, kaj post kiu estis konkludita la *Landpaco de Kappel*.

La Militoj de Kappel estis la unuaj religiaj militoj en Eŭropo. La du militojn komencis la urbo Zuriko sub gvido de la reformisto Zvinglo kontraŭ la kvin internaj katolikaj kantonoj de la Svisa Ĵurkomunumo.

La 11-an de oktobro 1531 la zurikanoj sub la malbona gvido de Zvinglo perdis la batalon de Kappel kaj Zvinglo falis. Li estis de liaj malamikoj dishakita en 47 pecojn. En la batalo de Gubel 13 tagojn poste la milito estis definitive decidite favore al la katolikaj kantonoj kaj la disvastigo de la reformacio en alemana Svislando haltigita. Dum la Svisa Dieto en Baden poste okazis la pacnegocado.

## Konfliktpartioj 
La konfliktpartioj unuflanke estis Zuriko kaj Berno kaj aliflanke Lucerno, Urio, Ŝvico, Obvaldo, Nidvaldo kaj Zugo.

## Vidu ankaŭ 
* 1-a Milito de Kappel
* Laktosupo de Kappel
* Abatejo Kappel
* Kappel ĉe Albis
* Eŭropaj militoj de religio

Kappel, 2-a milito de
Kappel, 2-a milito de
Kappel, 2-a milito de
Kappel, 2-a milito de
Kategorio:1529
Kappel
Romba dudekedro

En geometrio, **romba dudekedro** estas konveksa pluredro komponita de 20 rombaj edroj. 3, 4 aŭ 5 romboj kuniĝas je ĉiu vertico.

Ĝi havas 10 edrojn sur la polusa akso kun 10 edrojn laŭ la ekvatoro.

Kvankam ĉiuj edroj estas kongruaj, la romba dudekedro ne estas edro-transitiva, pro tio ke oni povas distingi ĉu aparta edro estas proksima al la ekvatoro aŭ al la poluso per ekzamenigo de specoj de verticoj ĉirkaŭbarantaj la edron.

La romba dudekedro estas zonopluredro.

Ĝi havas duedran simetrion *D5d*.

## Eksteraj ligiloj 
* Romba dudekedro en Mathworld
* http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/zonohedra-info.html
* http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/rhombic_icosahedron.wrl  VRML modelo de George Hart

Kategorio:Zonopluredroj
Spišské Vlachy

**Spišské Vlachy** (, ) estas urbo en Slovakio, en Regiono Košice en Distrikto Spišská Nová Ves.
eta|maldekstra|Stacidomo en Spišské Vlachy

## Historio 
Germanoj en 1242 fondis la komunumon, poste alvenis italoj, kiuj konstruis la fortikaĵon. La setlejo urbiĝis en 1273. En 1412 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

En 1666 kaj en 1862 grandaj incendioj okazis. En la 18-a j.c. apud la urbo oni minis kuprojn. En 1910 loĝis tie 2413 da homoj (1613 slovakoj, 440 germanoj kaj 154 hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon la konsilantrajta urbo apartenis al Szepes (reĝa departemento), al distrikto de Szepesváralja, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1946 la germanoj estis deportitaj. En 1992 la komunumo rericevis la urban rangon.
eta|Cigana domaro en Spišské Vlachy

## Vidindaĵoj 
* gotika katolika preĝejo omaĝe al Bapta Sankta Johano el la 13-a j.c.
* luterana templo el 1783
* gotika urbodomo el la 15-a j.c., nun ĝi estas parte katolika preĝejo omaĝe al Ĉieliro de Virga Maria

## Ĝemelurboj 
* 20ra| Szikszó, Hungario
* 20ra| Tymbark, Pollando

## Famuloj 
* en la tiama Szepesolaszi naskiĝis:
** hungara arkivisto Jenő Förster
** hungara inĝeniero pri kanaligado kaj akademiano Pál Vásárhelyi, farinta reguligadon de Tiso kaj similajn laborojn
** hungara akademia instruisto János Bokrányi
** hungara entomologo József Jablonowski
** hungara instruisto Gyula Theisz
* en Szepesolaszi mortis hungara pastro-botanikisto Károly Kalchbrenner

== Komunumoj pri *olasz* (= italo) en Hungara reĝlando ==

La nomparton "olasz", kiu signifas "italo", havas aŭ havis ankaŭ aliaj lokoj en la iama Hungara Reĝlando.

Kategorio:Urboj de Slovakio
Laktosupo de Kappel

[eta|200px|dekstra|Heinrich Bullinger, kies perado evitis batalon dum la [1-a Milito de Kappel]]

La tiel nomita **Laktosupo de Kappel** estas evento el la historio de Svislando. Fine de junio 1529 la trupoj de Zuriko marŝis kontraŭ la internaj kantonoj de la Svisa Ĵurkomunumo. Apud Kappel la du armeoj renkontiĝis. Dank al la perado de pastro Heinrich Bullinger, kiu tiam laboris kiel instruisto ĉe la Abatejo Kappel, kaj la perado per neŭtralaj kantonoj oni tiam povis eviti internan militon inter la ĵurkomunumanoj.

Laŭ la legendo la simplaj soldatoj utiligis la tempon, dum la gvidantoj negocis por interfratiĝi kaj metis ekzakte sur la limo inter la du kantontoj Zuriko kaj Zugo grandan kaldronon sur fajron. La zuganoj laŭdire alportis la lakton kaj la zurikanoj la panon por Laktosupo, kiun tiam ambaŭ armeoj kune manĝis.

Apud Ebertswil troviĝas hodiaŭ la Laktosupoŝtono kiel memorejo. Por la posta historia kaj nacia identiĝo de la svisoj la granda laktosupokaldrono havas gravan simbolan signifon. La Laktosupo de Kappel malgraŭ modifita recepto estas konsiderita ankaŭ kiel la momento de la invento de la Fonduo, tipa nacia svisa manĝaĵo, kie oni trempas panerojn - ĉe la fonduo anstataŭ en lakton - en fanditan fromaĝon.

## Vidu ankaŭ 
* 1-a Milito de Kappel
* 2-a Milito de Kappel
* Abatejo Kappel
* Kappel ĉe Albis

## Eksteraj ligiloj 
* Kroniko de la komunumo Kappel 

Kategorio:Historio de Svislando
Kappel, Laktosupo de
Kategorio:Kantono Zuriko
Strážky

**Strážky,** hungare **Nagyőr** [nadjOr], germane **Nehre** estas urboparto de Spišská Belá en  Slovakio.

La urboparto situas laŭ maldekstra bordo de Poprad (rivero).

## Historio
La loko estis antaŭ la tatara invado limgardejo kun fortikaĵeto, kiu en la 12-a j.c. iĝis klostro. Baldaŭe familio  Warkoktsch el Silezio rekonstruis ĝin fortikaĵo. En 1412 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772.  En 1718 okazis granda incendio. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

La loko iĝis vilaĝo, el la fortikaĵo en 1580 renesanca burgo konstruiĝis. Tie funkciis ĉeflernejo ĝis 1711.

En 1910 en la tiama vilaĝo loĝis 491 da homoj, precipe germanoj kaj slovakoj. La vilaĝo apartenis al Szepes (reĝa departemento) ĝis Traktato de Trianon, poste al Ĉeĥoslovakio. Iam la vilaĝo aliĝis al Spišská Belá. En 1946 la germanoj estis deportitaj.

## Vidindaĵoj
* burgo, mun muzeo
* gotika preĝejo omaĝe al Sankta Anna el la 15-a j.c.

## Famulo
* en la burgo pasigis tempon hungara pentristo László Mednyánszky

Kategorio:Spišská Belá
Bert Boon

**Bert BOON** (naskiĝis la 30-an de majo 1948 en Molenbeersel – Limburgo) estas belga esperantisto, individua membro de UEA, membro de FEL, membro de E-3000, UEA-delegito. prezidanto kaj instruanto de “SEL-T LA HIRUNDO”, Esperanto-klubo de li kaj lia filo Nico fondita en Tienen en la jaro 1992, sekcio de Skolta Esperanto-Ligo, instruis laŭ la metodo Kempeneers en Loveno de 1988 ĝis 1991, instruas laŭ la Cseh-metodo ekde la jaro 1993.

Li eklernis Esperanton en la jaroj 1986-1987 en oficiala vesperkurso organizita de doktoro Paul T. C. Kempeneers kaj havas oficialan diplomon pri Esperanto. Li estas aktiva kiel ĉefredaktoro de la kluba revuo (16 jarkolektoj en 2008), tradukas, verkas artikolojn en diversaj lingvoj por diversaj revuoj, leterojn de leganto por diversaj gazetoj, prelegas en Esperanto-kluboj, ktp...

Bert Boon studis ĝermanan filologion en la universitato de Gent kaj neŭrolingvistikon en universitato de Bruselo. De 1972 ĝis 2001 en mezlernejo de Tineno li laboris kiel instruisto, pri la germana kaj la nederlanda lingvoj, krome pri “verba esprimo” kaj “estetika edukado”. Informis milojn da gelernantoj pri Esperanto kaj el ili diversaj poste iĝis membroj de “La Hirundo”.

## Esperanto-Numismatika Asocio 
Bert Boon estis en 2013 la iniciatinto de la unua prinumismatika fakgrupo de UEA, Esperanto-Numismatika Asocio” kaj ĉefredaktoro de la asocia revuo “Esperanta Numismatiko”. En oktobro 2017 la asocio dise en la mondo havis 83 individuajn kaj 19 asociajn membrojn. Membriĝo kaj revuo estas tute senkostaj.

## Verkoj 
Kune kun Marc Vanden Bempt (Esperanto 3000, Loveno) en 2002 li esperantigis la unuan fojon bildstrion de la mondfama verkisto Willy Vandersteen: “Cisko kaj Vinjo – La brusela bubo” («Suske en Wiske: Het kregelige ketje»), okaze de la 10-jariĝo de «La Hirundo». Li tradukis la novelon *Het dwaallicht* de Willem Elsschot en Esperanton (*Kiel Vaglumo*) (eldonitan de Flandra Esperanto-Ligo en 2010). Aperis artikolo de Bert Boon "La enigma odiseado de zamenhofa letero" en Literatura Foiro 245 de junio 2010, p.136-146.

## Eksteraj ligiloj 
Ankoraŭ ne ekzistas retejo de la Esperanto-Numismatika Asocio, nek de ĝia revuo. Sed la revuon eblas aboni per retpoŝto al bert.boon@skynet.be kaj aperintajn gazetojn vi povas senpage elŝuti de la bitoteko de Hispana Esperanto-Federacio aŭ ĉe Esperanta Kunfarejo: Esperanto-Numismatika Asocio.

Boon, Bert
Boon, Bert
Möller & Borel

eta|220px|Ekzemplo de eldono fare de  Möller & Borel.
**Möller & Borel** estis eldonejo de Esperanto-Literaturo en Berlino, fondita en 1903. Ĝia adreso estis *Prinzenstraße 95* en la kvartalo *Kreuzberg*, kie okazis ankaŭ la fondo de la Berlina Esperanto Grupo 1903, poste ekde 1909 *Lindenstraße 18/19, Berlin SW.*, same en la kvartalo *Kreuzberg*. Ĝin posedis Wilhelm Möller kaj Jules Borel. Ĝi interalie eldonis *Esperantan Bibliotekon Internacian*, la revuon *Germana Esperantisto* kaj multajn lernolibrojn, vortarojn kaj gramatikojn de Esperanto. Ekde la translokiĝo al nova firmaa konstruaĵo en 1909 la eldonejo ankaŭ vivtenis nacian informan oficejon pri Esperanto, la unua el intertempe tri institucioj nomataj Germana Esperanto-Centro, kiun ekde la jaro 1922 ĝis la malpermeso de Esperanto en Nazia Germanio (1935/1936) pluvivtenis la eldonejo  Friedrich Ellersiek GmbH, same en Berlino.

Jean Borel laŭ propraj rememoroj de 1924 povis konvinki sian fraton Jules al la fondo de Esperanto-branĉo en la eldonejo sub la kondiĉo, ke li restos en Berlin kaj mem zorgos pri la afero. La eldonejo okupiĝis pri diversaj temoj, ekz. naturkuracado, informoj por bankistoj, judismo en Germanio kaj kiel menciite Esperanto.

* Der Naturarzt, Möller und Borel GmbH, Berlin, Dez. 1911
* Schneider, J., Die Entwicklung des Kindes im Mutterleib, Berlin, sen indiko
* Deutscher Bankbeamten-Verein Berlin (Hrg.), Taschenbuch für Bankbeamte 1911, Berlin
* Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens (Hrsg.) Neunte Spendenliste für den Jubiläums-Fonds, Berlin,  1918

* Abwehr-ABC / hrsg. vom Verein zur Abwehr des Antisemitismus, Berlin, 1920, 128 S.

La presejo de **Möller & Borel** laboris ankaŭ por aliaj klientoj.
* revuo *Der Naturarzt* por Deutscher Bund der Vereine für naturgemäße Lebens- und Heilweise
* Die nationale Gefahr der geschlechtlichen Ansteckung Fr. Schönenberger, Kriegsflugblatt des Deutschen Bundes der Vereine für naturgemäße Lebens- u. Heilweise Nr. 5 (flugfolio por soldatoj, kiuj evitu kontakton kun virinoj kaj rezigun pri alkoholo)

La presejo regule kaj dum jardekoj laboris por la "Deutscher Bund der Vereine für naturgemäße Lebens- u. Heilweise", kies estro Paul Schirrmeister eldonis la revuon "Der Naturarzt" kaj aliajn verkojn, kiuj apartenas al la vivreforma movado.

Ekzemple verko de la aŭtorino Rose Stolle, kiu publikigis en la jaro 1900 en la eldonejo de Möller verkon kun la titolo *Schönheits-Pflege: Winke und Ratschläge zur Erhaltung der Schönheit des Weibes* (Flegado de beleco: Konsiloj por konservi la belecon de la virino), aperis en traduko de Jean Borel kiel N-ro 17 en la serio Esperanta Biblioteko Internacia sub la titolo  *Konsiloj pri Higieno*.

En 1944 la kvartalo, kie troviĝis la eldonejo, estis detruita per aviadila bombardado. En la proksimeco estis multaj eldonejoj kaj presejoj, interalie de la socialdemokrata gazeto "Vorwärts", pri kiu ekde 2013 informas memortabulo, kiu informas pri la strukturo kaj  historio de la kvartalo.

## Eksteraj ligiloj 
*Libroj  eldonitaj de Möller & Borel en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo 

Kategorio:Esperanto-eldonejoj
Borel
1-a Milito de Kappel

eta|300px|dekstra|Rigardo al Kappel, la *laktosupo de Kappel* estis manĝita sur la agroj antaŭ la vilaĝo
La **1-a milito de Kappel** estis konflikto inter la protestantaj kaj katolikaj kantonoj de la malnova Svisa Ĵurkomunumo. La milito eksplodis en la jaro 1529 sed finis sen efektiva batalo en paciĝa manĝo, la fama Laktosupo de Kappel proksime de la vilaĝo Kappel ĉe Albis.

## Kialo 
Kialo en de la konflikto en la epoko de la reformacio estis la diferenco inter la malnovkonfesiaj kaj la novkonfesiaj lokoj de la Svisa Ĵurkomunumo.

## Konfliktpartioj 
La konfliktpartioj unuflanke estis Zuriko kaj aliflanke Lucerno, Urio, Ŝvico, Obvaldo, Nidvaldo kaj Zugo.

## Vidu ankaŭ 
* 2-a Milito de Kappel
* Laktosupo de Kappel
* Abatejo Kappel
* Kappel ĉe Albis
* Eŭropaj militoj de religio

Kappel, 1-a milito de
Kappel, 1-a milito de
Kappel, 1-a milito de
Kappel, 1-a milito de
Kategorio:1529
Kappel
Porfiro

[eta|300px|[kvarco|kvarca porfiro]]
**Porfiro** (laŭ la greka vorto por purpuro) laŭ PIV estas
# rokspeco, havanta pli-malpli grandajn kristalojn en etgrajna maso, kaj
# malmola rokspeco, ekspluatita ekzemple en antikva Egiptio, konsistanta el kristaloj de blanka aŭ ruĝa feldspato en ruĝa maso.

## Ekesto 
Porfiro ekestas, kiam magmo sub la tera surfaco iom post iom malvarmiĝas. En la profundo jam ekestas malmultaj, sed grandaj kristaloj, naĝantaj en la likva roka substanco. Se sekve la magmo dum erupcio de vulkano elĵetiĝas el la tero, la restinta likva substanco rapide malvarmiĝas kaj kreas molekulan reton de mikroskope etaj kristaloj. Ju pli rapide la magmo malvarmiĝas, des pli etgrajna estas la maso.

La grandaj kristaloj ĝenerale havas diametron inter malmultaj milimetroj kaj kelkaj centimetroj. Ofte ili konsistas el kvarco.

[eta|240px|maldekstra|baptobaseno en la katedralo de [Magdeburgo, el egiptia roza porfiro]]

## Historio 
Porfiro jam en antikva Egiptio per minado elfosiĝis el monto *Mons Porphyrites*, la sola tiutempe konata loko de porfiro. Ankaŭ poste dum la epoko de la Romia Imperio tie plu grandkvante elfosiĝis rokoj por arta prilaboro.

[eta|200px|porfiraj statuoj de la kvar tetrarĥoj de la [Romia Imperio ĉe la Baziliko de Sankta Marko en Venecio]]
Dum la tempo ekzemple de la romia imperiestro Konstantino la Granda la ŝtono estis tre aprezata kaj rezervata ekskluzive por la imperiestroj kaj iliaj statuoj. Konata ekzemplo estas la statuoj de la kvar romiaj tetrarĥoj ĉe la Baziliko de Sankta Marko en Venecio. En la reprezentaj rezidejoj de la imperiestro Konstantino estis rondaj porfiraj kaheloj en la planko, kiujn nur rajtis tuŝi liaj piedoj, kaj ankaŭ liaj filoj naskiĝis en ĉambroj kun porfire kovritaj muroj, kaj entombiĝis en porfiraj sarkofagoj.

Nur multajn jarcentojn poste ekklariĝis, ke porfiro estas tute ofta ŝtono, trovebla ekzemple multloke en meza kaj norda Eŭropo.

## Vidu ankaŭ 
* la artikolon pri la sone simila birda genro porfirio (ankaŭ ĝia nomo venas de la greka vorto por la koloro purpuro)

Kategorio:Mineraloj
Knonau

**Knonau** (en Esperanto ankaŭ *Knonaŭo*) estas komunumo en la distrikto Affoltern, Kantono Zuriko, Svislando. Ĝi havis 1701 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007. Al Knonaŭ ankaŭ apartenas la setlejoj *Vorderuttenberg*, *Hinteruttenberg* kaj *Baaregg*.

## Geografio 
Knonaŭ situas okcidente de la montoĉeno Albis ĉe la bordo de la rivereto Lorze, kiu en Maschwanden alfluas la riveron Reuss. La komunumo konsistas el la vilaĝoj Knonau, Baregg kaj Uttenberg.

La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 6,47 km², de kiuj 16,6% estas kovritaj de arbaro, 62,7% servas por agrikulturo kaj 18,0% por setlado.

## Najbaraj komunumoj 
La komunumo Knonaŭ limas en nordo al Mettmenstetten, en oriento al Kappel ĉe Albis, en sudo al Steinhausen (ZG), en sudokcidento al Ĥamo (ZG),kaj en nordokcidento al Maschwanden.

## Trafiko 
En Knonaŭ troviĝas stacidomo de la Svisaj Federaciaj Fervojoj ĉe la trajnlinio de Zuriko al Zugo, kaj ankaŭ per diversaj poŝtaŭtobuslinioj la komunumo bone estas konektita kun la reto de la Zurika Trafik-Unio. Tra Knonaŭ pasas ankaŭ la svisa aŭtovojo A4, kiu ligas Zurikon tra la Uetliberg-Tunelo kun la Gotard-Aŭtovojo. Sur la komunuma teritorio troviĝas aŭtovojripozejo kaj alveturejo. Sude de la komunumo situas la vojnodo kun la svisa aŭtovojo A14.

## Historio 
Unua skriba mencio de la komunumo *Knonaŭo* datiĝas el la jaro 1045 en dokumente de la Monaĥejo Schänis, en kiu la preĝejo de Knonaŭo kaj la al ĝi apartenanta bieno *Meierhof* estas listigitaj kiel posedaĵoj de la monaĥejo. Kiel administrantoj de tiu-ĉi bieno oficis la Meyer-anoj de Knonaŭo. Ili eksetlis meze de la 14-a jarcento en la urbo Zuriko kaj akiris la urban civitanecon. Jam baldaŭ ili estis reprezentitaj en la konsilio de la urbo kaj ili el familio eĉ devenis la urbestro. Dank al iliaj rilatoj ili povis en la jaro 1399 ankaŭ akiri la voktadon pri la komunumo Knonaŭo kaj aliaj vilaĝoj.

En la jaro 1512 la urbo Zuriko aĉetis la voktdistrikton Knonaŭo kune kun diversaj aliaj rajtoj en la ĉirkaŭo. Ek de tiam kampara vokto rezidis en la Kastelo Knonaŭo, kiun la urbo konstruigis kiel administra rezidejo.

Per la liberala konstitucio de 1830 kaj 1831 de la Kantono Zuriko la kamparaj komunumoj akiris egalajn rajtojn kiel la urbo. Pro tradicio Knonau restis ĉefkomunumo de la distrikto, sed pro ĝia periferia situo la sidejo de la distrikta administrado jam baldaŭ estis translokigita al la nova ĉefkomunumo Affoltern ĉe Albis.

## Notoj kaj referencoj 
## Vidu ankaŭ 
* Knonau (stacidomo)

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Knonau
Espoteko

eta|300px|vaste uzata biblioteko kaj vigla diskutejo en Falkstraße (historia foto)
**Espoteko** estas biblioteko de verkoj en kaj pri Esperanto en Berlino. La nomo estas vortokunfando el "Esperanto" kaj "biblioteko".

Komence de la 1970-aj jaroj Hermann D. Tautorat transprenis la bibliotekon de Esperanto-Ligo Berlin kaj administris ĝin. Li planis fari katalogon ne nur de tiu biblioteko, sed ankaŭ de la privataj kolektaĵoj de esperantistoj.

Genia ideo, miskomprenita de kelkaj, kiuj ne listigis, sed donacis la librojn. La kreskantan bibliotekon ordigi kaj katalogi estis laboro por jardekoj. Fine de la 1990-aj jaroj ekestis elektronika katalogo de Espoteko. En Espoteko troviĝas ankaŭ la arkivo de la Esperanto-Ligo kun multaj valoraj dokumentoj kaj postlasaĵoj.

Post translokiĝo de Ina Tautorat al nova loĝejo la Espoteko estis enkestigita kaj provizore storita iom ekster Berlino. Post rekonstruo de Berlina Esperanto-Centro post incendio "Espoteko" devas translokiĝi tien por denove esti alirebla por ĝenerala publiko.

## Eksteraj ligiloj 
Katalogo

Kategorio:Esperanto en Berlino
Kategorio:Esperanto-bibliotekoj
Vrbov

**Vrbov,** hungare **Ménhárd,** germane **Menhardsdorf** estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.

## Situo 
Vrbov situas en valo de rojo *Vrbov*.
eta|maldekstra|250ra|Terma baniĝejo kun tutjara trafiko

## Historio 
La komunumo estis loĝata dum la neolitiko. Ŝajnas, antaŭ la tatara invado loĝis tie slavoj, kiuj okupiĝis pri ferogisado. En la 12-a jarcento alvenis germanoj. La unua mencio pri la setlejo devenis el 1251 en formo *Werbew*, el 1268 en formo *villa Menardi*. En 1271 ĝi ricevis rangon libera urbo. En 1412 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

En 1556 kaj en 1580 incendioj okazis. Luterana preĝejo konstruiĝis en 1694 kaj la pli nova en 1784. La loĝantoj okupiĝis pri agrikulturo (precipe aveno) kaj bestbredado, krome estis famaj peltistoj. Iam hospitalo konstruiĝis. En 1910 en la urbo loĝis 803 da homoj, precipe germanoj, sed ankaŭ slovakoj. Ĝis Traktato de Trianon la urbeto apartenis al Szepes (reĝa departemento), al distrikto de Késmárk, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1946 la germanoj estis deportitaj.

## Vidindaĵoj 
* preĝejo omaĝe al Sankta Servac el 1222
* luterana templo el 1784
* apud la vilaĝo termala banejo
* fiŝkaptistaj lagoj en la proksimeco

Kategorio:Municipoj en distrikto Kežmarok
Kategorio:Banlokoj en Slovakio
Turingia Ardeza Montaro

eta|
La **Turingia Ardeza Montaro** ( [prononco "**Ty**ringa Ŝifagebirge"] aŭ '** ["**Ty'*ringiŝes Ŝifagebirge"]) estas mezalta montaro en la federacia lando Turingio de Germanio, ĉefe en la distriktoj Ilm, Sonneberg kaj Saalfeld-Rudolstadt. Ĝi longas proksimume 75 kilometrojn okcidente-oriente kaj larĝas 50 kilometrojn nord-sude. La montaraj valoj altas inter 300 kaj 500 metrojn super la marnivelo, kaj la plej grandaj montoj atingas altecon de ĝis 869 metroj (plej altas la monto *Großer Farmdenkopf* en distrikto Sonneberg).

## Geografio 
La Turingia Ardeza Montaro estas la sudorienta daŭrigo de la - do pli okcidenta - mezalta montaro Turingia Arbaro. Ĝia kerno estas altebenaĵo proksimume 20 kilometrojn larĝa, kaj la areo kovras parton el la valo de la rivero Saale, inkluzive de la grandaj riveraj akvobaraĵoj. La teritorio ampleksas partojn de la "Natura Parko Turingia Arbaro" (*Naturpark Thüringer Wald*) kaj de la "Natura Parko Turingia Ardeza Montaro-Supra Saale" (*Naturpark Thüringer Schiefergebirge-Obere Saale*).

Li grandaj urboj en la teritorio estas Saalfeld kaj Bad Blankenburg ĉe la norda rando, Neuhaus am Rennweg ĉe la plej alta montolinio kaj Bad Lobenstein ĉe la orienta rando (proksime al la transiro al la najbara mezalta montaro Frankonia Arbaro).

## Geologio 
Kiel la nomo supozigas, la montaro konsistas ĉefe el ardezo. Pli molaj ŝtonoj, ekzemple sabloŝtono aŭ kalkoŝtono, kaj rilate al tio kreiĝo de kavoj, ekzistas malmulte. En la valo de la rivero Saale [**Za**le] ekzistas du el la plej grandaj akvobaraĵoj de Germanio - *Hohenwarte* kaj *Bleiloch*.

## Eksteraj ligiloj 
* germanlingvaj pagoj de la "Natura Parko Turingia Ardeza Montaro" (*Naturpark Thüringer Schiefergebirge'')

Kategorio:Montaroj en Germanio
Kategorio:Turingio
Kategorio:Mezaltaj montaroj
Kategorio:Distrikto Ilm
Kategorio:Distrikto Sonneberg
Kategorio:Distrikto Saalfeld-Rudolstadt
Maschwanden

## Pri la komunumo 
**Maschwanden** estas komunumo en la distrikto Affoltern, Kantono Zuriko, Svislando. Ĝi havis 569 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007.

## Geografio 
Maschwanden situas ĉe la alfluo de la rivero Lorze al la rivero Reuss, okcidente de la montoĉeno Albis en marĉa ebenaĵo meze en mirinda naturrezervejo. En la marĉo de Maschwanden vivas multaj minacitaj plantoj kaj bestoj.

## Trafiko 
Maschwanden kun poŝtaŭtobusoj estas konektita kun la reto de la Zurika Trafik-Unio.

## Historio 
Unua skriba mencio de Maschwanden dateas el la jaro 1064 en dokumento kun la nomo *Acta Murensia*.

## Eksteraj ligiloj 
* Oficiala retejo de la komunumo Maschwanden
Esperanto? Plenbuŝe!

eta|200px|La insigno de Esperanto? Plenbuŝe!

Leĝera rondo, iniciata kaj organizata de Philippe Beaudonnet, kiu ekde Septembro 2004 ĉiumonate kunvenas en alia restoracio de Berlin por samtempe paroli esperantlingve kaj gustumi diversajn manĝotipojn.

Ĉiu rajtas partopreni kaj vizitantoj estas kore bonvenaj.

La insigno baziĝas sur la
Jubilea simbolo de UEA.

Ek de septembro 2004 ekzistas en Berlino Esperanta babilrondo specife dediĉita al samtempa uzado de du ĉefaj funkcioj buŝaj: kiel esprimilo de ideoj kaj opinioj kaj ĝuilo de manĝaĵoj kaj trinkaĵoj. Tiu invito do celas Esperanto-parolantojn kiuj ŝatas babiladi en leĝera, amikeca etoso ĉirkaŭ tablo provizita je frandindaĵoj, malkovrante kuirartojn el diversaj landoj. En tiu ĉi nova grupo oni parolu laŭte nur Esperanton, flustre kun siaj najbaroj – kaj pli laŭte kun la kelneraro! – oni rajtas uzi ankaŭ la germanan aŭ iun ajn alian lingvon. Tiaj renkontoj povas havi utilan kromefikon: mirigi kaj interesigi ĉirkaŭulojn pri Esperanto.

Ĝi kuniĝas ĉiumonate la lastan vendredon je la 20a horo, en ĉiufoje alia restoracio konsilita de partoprenantoj. La unuan fojon, en Septembro 2004, ni renkontiĝis en azia vegetara restoracio, poste sekvis i.a. greka, germana, tajlanda, japana, meksika, barata, vjetnama.

Pro rezervo de tablo partoprenemuloj bv. anoncu vin retpoŝte.

## Ligiloj 
* Esperanto? Plenbuŝe! ĉe esperanto.de

Kategorio:Esperanto en Berlino
Tibor Szervátiusz

**SZERVÁTIUSZ Tibor** [servatius] estis hungara skulptisto naskita en Kluĵo la 26-an de julio 1930, mortinta la 25-an de aprilo 2018 en Budapeŝto. Li estas filo de skulptisto Jenő Szervátiusz.
[eta|Monumento de [1956]]

## Biografio 
Inter 1949-1955 Szervátiusz finis la *Artan Altlernejon Ion Andreescu* de Kluĵo, kie lia majstro estis Artúr Vetró. En 2001 li estis laŭreato de Kossuth-premio. En 1957 li estis kiel stipendiulo en Sovetunio, kie li studadis la egiptan arton kaj la skulpton de primitivaj popoloj. Inter 1959-1961 li laboris kiel pupskulptisto ĉe la Pupteatro de Kluĵo. Ekde 1976 li vivis en Budapeŝto. Li havis edzinon.

## Elektitaj skulptaĵoj 
* pri Endre Ady (1956–1968)
* pri Stefano la 1-a (Hungario) (1957)
* pri Ladislao la 1-a (Hungario) (1957)
* pri Zsigmond Móricz (1967)
* pri Áron Tamási (1971-1972)
* pri László Németh (1979)
* pri József Eötvös (1988)
* pri Sándor Petőfi (1997)

## Elektitaj libroj 
* Közvetlen közelről (1961)
* Gondolatok (1973)
* Önvallomás (1992)

## Elektitaj solaj ekspozicioj 
* Bukareŝto (1953)
* Kaposvár (1965)
* Budapeŝto (1983, 1992, 1994, 1999, 2001)
* Romo (1999)
* Pécs (2017)

## Fontoj 
* Artportalo.hu 

Kategorio:Rumanujaj hungaraj skulptistoj
Kategorio:Hungaraj skulptistoj
Leĝo de la bremsanta antaŭeco

La **leĝo de la bremsanta antaŭeco** karakterizas fenomenojn, kiajn la nederlanda historiisto Jan Romein priskribis en 1937 en sia eseo *De dialectiek van de vooruitgang* (= la dialektiko de la progreso). La fenomeno estas aplikebla en multaj rilatoj. Kompreneble temas ne pri vera leĝo (kiu kapablus antaŭdiri), sed nur pri priskribo de aroj da fenomenoj. Eblas nomi ĝin kliŝo.

La "leĝo" sugestas, ke antaŭeco (tempa aŭ loka avantaĝo) en certa kampo aŭ fako malgrandigas la stimulojn por strebi al plia bonigo aŭ progreso, tiel ke iam iu alia preterpasas. Apogiĝo al la antaŭeco bremsas plian progreson. Komenca avantaĝo iom post iom iĝas malavantaĝo.

Tiel, teknika entrepreno povas evoluigi kaj enkomercigi produkton kun granda noveca valoro, sed poste nutri sin de regulaj enspezoj sen investi plu en tiun aŭ similajn produktojn. Sekve konkurenculoj povas unue imiti la novan produkton, poste plibonigi ĝin kaj fine transpreni grandan parton de la merkato.

Ankaŭ unuopulo povas "ripozi sur siaj laŭroj" kaj tiel esti atingita, eĉ preterpasita de aliaj.  Tiu fenomeno foje okazas en sporto.

## Ekzemploj 
Romein en sia publikaĵo mencias ekzemplon de la publika lumigo de Londono. Li demandas sin, kial tiel renoma urbo en la 1930-aj jaroj ankoraŭ uzis gaslumigon. La klarigo estas simpla: Londono estis la unua urbo, kiu grandskale enkondukis publikan lumigon, kaj en tiu tempo lumgaso estis la sola disponebla tekniko. Kiam elektra lumo akiris avantaĝojn kaj estis enkondukita en aliaj urboj, Londono jam konsiderinde investis pri gaslumo kaj ne sentis urĝon ŝanĝi al elektro – ĝi ja havis funkciantan sistemon, do ne estis vera neceso, adapti ĝin al pli moderna tekniko.

Pli nova ekzemplo estas tiu de telekso kaj telekopio. Telekso dum jardekoj estis grava komunikilo en komercaj rilatoj; ĉar ĝi akceptas nur latinajn literojn, ĝi donis avantaĝon al latinskribaj lingvoj. Kiam la telekopiilo estis inventita en Germanio, latinskriba lando, oni tie pro la ekzisto de telekso opiniis ĝin nebezonata, kaj ne estis vera merkato por ĝi. Kontraŭe Japanio spertis la mankon de tia komunikilo; japanaj firmaoj transprenis la teknikon de telekopiado, kiu fine preskaŭ forpuŝis la teleksadon.

Kategorio:Filozofia terminologio
Kategorio:Teorio de historio
Jenő Murádin

**MURÁDIN Jenő** (mura:din) estas rumanuja hungara arthistoriisto, redaktoro naskita en Călăraşi (Cluj) la 23-an de novembro 1937. Li estas frato de lingvisto László Murádin, la edzo de arkitektino Katalin Beyer Murádinhttp://artportal.hu/lexikon/muveszek/beyer_muradin_katalin , la patro de historiisto János Kristóf Murádin.
## Biografio
Jenő Murádin finis pedagogian mezlernejon en Kluĵo kaj poste li akiris diplomon pri historio-filozofio en 1963 en Universitato Babeş-Bolyai. Li estis artredaktoro, poste sekciredaktoro de ĵurnalo Igazság de Kluĵo (1967-88), ĉefredaktoro de porinfana revuo Napsugár (1988-90). Ekde 1991 li estis preleganto de arthistorio en *Arta Altlernejo Ion Andreescu* de Kluĵo.

## Verkoj
**Klein József* (1977),
**A Barabás Miklós Céh* (1978), 
**Gy. Szabó Béla* (1980), 
**A Ferenczy művészcsalád Erdélyben* (1981), 
**Nagy István* (1984),
**Maticska Jenő* (1985),
**A tél festője* (Gruzda János) (1989),
**Nagy Oszkár* (kunulaŭtoro), 1993,
**Nagybánya- A festőtelep művészei*, 1994,
**Dömötör Gizella- Mund Hugó* (kunulaŭtoro), 1996,
**Nagybánya 100 éve* (kunulaŭtoro), 1996,
**Thorma János* (kunulaŭtoro), 1997,
**Erdélyi festőiskolák*, 1998,
**Kovács Zoltán*, 1998,
**A temesvári szecessziós üvegfestmények*, 2001,
**Fadrusz-két szobor száz éve*, 2002,
**Tóth Gyula*, 2002.
**Gyergyó művészeti topográfiája, 2003,
**Szathmári Pap Károly*, 2003,
**Erdélyi magyar metszetművészet a 20. században*, 2003,
**Az aradi szabadságszobor*, 2005.
**Szopos Sándor*, Tibera, Budapest, 2006.
**Ács Ferenc  az impresszionizmus erdélyi úttörője*, Litera-Veres Könyvkiadó, Székelyudvarhely, 2008.
**Mágori Varga Béla'', monografio, 2010.

## Fontoj
*Romániai magyar irodalmi lexikon

Kategorio:Rumanujaj hungaraj arthistoriistoj

Kategorio:Arthistoriistoj
Ľubica

**Ľubica,** hungare **Leibic** germane **Leibizz** estas urboaspekta vilaĝo kaj eksurbo en Slovakio. La vilaĝo situas en valo de rojo.

## Historio
La unua mencio pri la setlejo devenis el 1251, tiam saksoj alvenis. En 1271 la setlejo urbiĝis, en 1364 ricevis rajton pri foiro, en 1535 pri tutlanda foiro, fine en 1656 pri tutlanda foiro jare po 3. Dum la mezepoko la urbo estis fama pri teksaĵistoj, drapofaristoj. En 1412 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

La domojn oni konstruis precipe el ligno, tial okazis incendioj en 1659, 1680, 1768 kaj en 1837, dume pesto okazis en 1711. La loĝantoj okupiĝis pri agrikulturo (precipe aveno, sekalo, hordeo, pizo, lino). En 1910 en la urbo loĝis 2782 homoj, (1311 slovakoj, 1135 germanoj kaj 213 hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon la urbo (havanta rangon konsilantrajta urbo) apartenis al Szepes (reĝa departemento), al distrikto de Késmárk, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1946 la germanoj estis deportitaj. Nuntempe vivas en la vilaĝo preskaŭ senescepte slovakoj.

## Vidindaĵoj
* katolika preĝejo omaĝe al Ĉieliro de Maria el la 13-a j.c.
* katolika preĝejo omaĝe al Sankta Spirito
* luterana templo el 1786
* apud la vilaĝo sulfura banejo

## Famuloj 
* en la iama Leibitz naskiĝis hungarlandana sciencisto Dávid Frölich

Kategorio:Municipoj en distrikto Humenné
Kategorio:Banlokoj en Slovakio
Hniezdne

**Hniezdne,** hungare **Gnézda,** germane **Kniesen** estas vilaĝo kaj eksurbo en Slovakio.

La vilaĝo situas laŭ bordo de Poprad (rivero).

## Historio 
La unua mencio pri la setlejo devenis el 1286, tiam germanoj alvenis. En 1412 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) nomumis la komunumon libera reĝa urbo, poste tuj hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772. Tiutempe precipe metiistoj (tajloroj, botfaristoj, bierfaristoj, forĝistoj) loĝis en la urbo. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

La domoj konstruiĝis precipe el ligno, tial okazis incendioj en 1696, 1706, 1872 kaj en 1912. En 1910 en la urbo loĝis 1080 da homoj, precipe germanoj kaj slovakoj en minoritato. Ĝis 1919 la urbo apartenis al Szepes (reĝa departemento), al distrikto de Ólubló, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1946 la germanoj estis dportitaj. Nuntempe vivas en la vilaĝo 1300 da homoj, preskaŭ senescepte slovakoj.

## Vidindaĵoj 
* katolika klasikisma preĝejo omaĝe al Sankta Bertalan el 1820
* lernejo el 1840
* urbodomo el 1880
* apud la vilaĝo sulfura banejo

Kategorio:Municipoj en distrikto Stará Ľubovňa
Kategorio:Banlokoj en Slovakio
Tvarožná (distrikto Kežmarok)

**Tvarožná,** hungare **Duránd,** germane **Durelsdorf** estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.

## Situo 
La vilaĝo situas en valo de rojo.

## Historio 
La unua mencio pri la setlejo devenis el 1268, tiam saksoj alvenis. La komunumo iĝis kampurbo en 1271. Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) en 1412 hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772. Tiutempe la loĝantaro okupiĝis pri agrikulturo (lino, aveno) kaj bestbredado (ŝafoj). La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

 
En 1910 en la urbo loĝis precipe germanoj, krome slovakoj en minoritato. Ĝis 1919 la urbo apartenis al Szepes (reĝa departemento), poste al Ĉeĥoslovakio. En 1946 la germanoj estis dportitaj. Nuntempe vivas en la vilaĝo 590  homoj, preskaŭ senescepte slovakoj.

## Vidindaĵoj 
* katolika preĝejo omaĝe al Sankta Matiaso el la 13-a j.c.
* luterana preĝejo el 1778

Kategorio:Municipoj en distrikto Kežmarok
Horace Walpole

**Horatio** aŭ **Horace WALPOLE** (n. la 24-an de septembro 1717 en Londono - m. la 2-an de marto 1797), 4-a grafo de Orford kaj filo de Robert Walpole, estis brita politikisto kaj verkisto.

Li verkis interalie la faman *La Kastelon de Otranto*, kiu startigis longan modon pri gotikaj romanoj (anglalingve *gothic tales*). Al li oni cetere ŝuldas la koncepton "serendipo". Walpole estas la plej juna filo de la brita ĉefministro Robert Walpole. Li studadis ene de la kolegio Eton, kaj sekve en la King's College de Cambridge.

En 1739 li faris vojaĝon Eŭropon kun la akompanado de Thomas Gray.
Strawberry Hill (eo „fragomonteto“) estas kasteleca vilao, kiun konstruigis Horace Walpole en la jaroj 1749 ĝis 1776 ĉe la rivero Tamizo proksime de Londono. La konstruaĵo fariĝis modelo por granda nombro da similaj vilaoj kaj kasteloj en Eŭropo kaj iniciatis la novgotikon, kiu celis la revivigon de gotika arĥitekturo.

Walpole estis pacaktivulo, kiu avertis kontraŭ la uzo de varmaerbalono (inventita de la fratoj Mongolfier en 1783) por militaj celoj kaj skribis:"Mi esperas, ke ĉi tiuj maŝinoj estos uzataj kiel amuzo por malsaĝuloj kaj erudiciuloj, kaj ne fariĝos militaj armiloj, kiuj kondukos al detruo de la homa raso, kiel kutime okazas kun sciencaj malkovroj."
## Eksteraj ligiloj
*"Kastelo de Otranto" en germana traduko

Kategorio:Britaj grafoj
Kategorio:Britaj verkistoj
Kategorio:Britaj politikistoj
Kategorio:Verkistoj de gotika fikcio
Spišské Podhradie

**Spišské Podhradie,** hungare **Szepesváralja**, germane **Kirchdrauf**, pole *Podgrozdie* estas urbo en Slovakio. La nomo signifas sub Spiša Subburgejo.
[maldekstra|eta|Vido el [Spiŝa burgo]]

## Historio 
### Burgo 
La burgo konstruiĝis en 1113 jam antaŭ la tatara invado, kiu detruiĝis. La nun videbla fortikaĵo konstruiĝis en la 13-a j.c., kiu en la mezepoko estis departementejo. Karolo la 1-a okupis ĝin de Venceslao en 1304, sed en 1307 la ĉeĥoj, poste la husanoj en 1443 okupis ĝin. Ekde 1462 la fortikaĵo apartenis al familio Szapolyai (sapojai), ekde 1528 al Habsburgoj. Dum liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a la fortikaĵo ofte ŝanĝis posedanton. En 1780 la forlasita fortikaĵo pro fulmo forbruliĝis.

### La urbo 
Sub la burgo reĝo Géza la 2-a setligis saksojn jam antaŭ la tataroj, sed poste alvenis ankaŭ saksoj. La komunumo urbiĝis en. En 1412 Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio) hipotekis 16 urbojn al Pollando ĝis 1772. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj loknomoj jam ne ĉiuj estas urboj):

En 1453 la urbo ricevis foirorajton. Incendioj okazis en 1856 kaj en 1862. Fine de la 19-a j.c. la fervojo atingis la urbon. En 1910 loĝis en la urbo 3129 da homoj (1832 slovakoj, 713 germanoj kaj 566 hungaroj). Ĝis 1919 la urbo apartenis al Szepes (reĝa departemento), kie estis distriktejo, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1946 la germanoj estis deportitaj.
[eta|250ra|Spišské Podhradie kaj [Spiŝa burgo]]
eta|Spiŝa Kapitulo

## Vidindaĵoj 
* ne apartenas al la urbo, tamen estas tre proksime la fortikaĵo sur 614 m-ojn alta montopinto, tiutempe estis la plej granda hungara fortikaĵo
* sur proksima monteno estis tie alia fortikaĵo
* katolika preĝejo omaĝe al Beata Dameto el la 13-a j.c.
* renesanca urbodomo el 1546
* templo kaj klostro omaĝe al Dia Sankta Johano el 1327
* luterana preĝejo el 1808
* proksime al la urbo kapelo kaj pilgrimejo 1675
* proksime al la urbo kapelo omaĝe al Bapta Sankta Johano el 1776
* sinagogo

## Famuloj 
* en la fortikaĵo naskiĝis en 1487 János Szapolyai, kiu iĝis hungara reĝo kiel Johano la 1-a (Hungario)
* en la proksimeco naskiĝis fama hungara bestkuracisto Ferenc Hutÿra
* en la iama Szepesváralja naskiĝis:
** germana-hungara advokato János Földy
** hungara advokato Miksa Léderer
** hungara arkitekto Guidó Hoepfner
** hungara bankisto Imre Fest
** hungara filologo Sándor Fest
** hungara luterana pastro Vilmos Händel
** hungara pentristo Tibor Csorba
** hungara skulptisto Elek Lux
* en la iama Szepesváralja mortis:
** hungaraj jezuitoj György Árvai kaj János Molnár (1728)
** hungara luterana episkopo István Xylander
** hungara katolika episkopo Imre Pongrácz
* en la proksimeco mortis hungara kanoniko Sándor Máriássy kaj jezuito János Fridvalszky

Kategorio:Urboj de Slovakio
Kategorio:Municipoj en distrikto Levoča