4X (ludo)

**4X ludo** estas tipo de strategia videoludo en kiu la ludanto kontrolas imperion kaj kies ludebleco estas bazita sur kvar principoj: malkovrado, ekspansio, ekspluatado kaj ekstermado (en la angla «eXplore, eXpand, eXploit and eXterminate», kvar iksoj). La 4X ludoj estas ankaŭ kelkfoje priskribitaj kiel administraj ludoj. La esprimo estis unue uzita de de ĵurnalisto Alan Emrich en , en lia recenzo de la ludo *Master of Orion* por la anglalingva priluda gazeto *Computer Gaming World*.

La 4X ludoj estas famaj pro ilia profundeco kaj ilia kompleksa ludsistemo. La ekonomia kaj teĥnologia kreskigo de virtuala imperio kies ludanto konduku al la regado estas emfazataj. Ludu plenan ludon daŭras ĝenerale ege multe, ĉar la administrado de vasta imperio postulas multe da atento por detaletoj (mikroadministrado). La 4X ludoj cetere estis ofte kritikataj pro tiu aspekto ege detala, eĉ se multaj taskoj povas esti aŭtomatigitaj.

La unua 4X ludoj inspiriĝis de la tabulludoj, de tekstaj videoludoj kaj perkomputilaj militludoj el la 1970-aj jaroj. Ili estis tiam nur laŭvicaj. La realtempaj 4X ludoj aperis pli malfrue, kune kun la kreskiĝo de la strategiaj ludoj. La ĝenro spertas sian pinton en la mezo de la 1990-aj jaroj antaŭ malkreski pro la konkurenco de aliaj ĝenroj de strategiaj ludoj. *Civilization* de Sid Meier estas eble la plej fama el tiuj 4X ludoj. En la 2000-aj jaroj aperas kelkaj 4X ludoj kiuj havis sukceson kaj kritikan kaj komercan. Unue nur por la komputiloj, la ĝenro nun aperas iom post iom sur la videoludiloj.

## Difino 
### La kvar iksoj 
[eta|Ekrankopio de *[FreeOrion* inspirita el *Master of Orion*.]]
La esprimo «4X» aperis unuafoje en recenzo de la ludo *Master of Orion*, verkita de Alan Emrich por la gazeto *Computer Gaming World*, en kiu li klasifikas la ludon kiel «XXXX», vortludo kun la XXX-klasifiko de la pornografiaĵojn. Li mem aŭdis tiun esprimon de Tom Hughes kun kiu li verkintis la gvidilon de *Master of Orion*.

La kvar iksoj (eldiritaj «ejks» en la angla) estas mallongigoj por *eXplore, eXpand, eXploit, eXterminate* (malkovru, ekspansiiĝu, ekspluatu kaj ekstermu). Aliaj recenzistoj de videoludoj poste adoptis tiun esprimon por priskribi ĝenron de videoludoj kiuj havas kelkajn apartaĵojn:
* Malkovrado - La ludanto sendu skoltojn en nekonatajn teritoriojn kiuj ĉirkaŭas la lokon de la komenco de la ludo;
* Ekspansio - La ludanto grandigu sian teritorion kreante novajn koloniojn aŭ vastigante sian influon sur jam ekzistantajn koloniojn;
* Ekspluatado - La ludanto rikoltu rimedojn en la lokoj, kiujn li kontrolas kaj maksimumigi ilian uzon;
* Ekstermado - La ludanto ataku kaj eliminu siajn rivalojn ĉu milite ĉu alie.

Tiuj kvar elementoj reprezentas la kvar plej gravajn fazojn de matĉo de 4X ludo. Tiuj fazoj ĝenerale ne estas apartigitaj kaj kovras unu la aliajn, kaj ilia daŭreco varias laŭ la fasono de la ludo (en la angla: *game design*). Ekzemple, la serio *Space Empires* aŭ *Galactic Civilizations II: Dark Avatar* proponas longajn fazojn de ekspansio ĉar ili postulas ke la ludanto pagu multege en la malkovrado por trovi novajn teritoriojn.

### Limoj de tiu difino kaj kompletigoj 
Malgraŭ tiu difino, aliaj «klasikaj» strategiaj ludoj uzas similan ciklon. Tiel, la fakuloj pri videoludoj provis precizigi la difinon de la 4X-ludo preter ĝiaj 4 iksoj. Ili aldonas ekzemple ke la 4X ludoj distingiĝas per la granda komplikeco kaj la grandeco de iliaj mapoj kaj per la uzo de diplomatio anstataŭ de la dueco «amiko/malamiko» de la klasikaj strategiaj videoludoj. Kelkaj emfazas ankaŭ la demandon de la ekonomio, ege pli grava, je la malprofito de la militaj bataloj, pli simplaj en la 4X ludoj ol en la strategiaj ludoj.

La mapoj de la 4X ludoj estas ĝenerale kreataj hazarde je la komenco de la matĉo.

### Esploroj kaj teĥnologioj 
La 4X ludoj uzas ĝenerale arbon de la teĥnologioj kiuj bildigas serion da progresoj kiujn la ludantoj povas malbloki por ricevi novajn unuojn, konstruaĵojn aŭ eblecojn. La arboj de la teĥnologioj de la 4X ludoj estas ĝenerale ege pli grandaj ol en la aliaj strategiaj ludoj, proponante variajn elekteblecojn. La ludantoj asignu parton de la riĉecoj kiujn ili amasas por la teĥnologia esploro por malbloki novajn malkovrojn. En la 4X ludoj, nepras por malkovri novan teĥnologion koni antaŭajn teĥnologiojn.

La esploro okupas ankaŭ gravan lokon ĉar en la 4X ludoj la teĥnologia progreso estas la motoro permesanta la konkerojn. La fino de la bataloj estas parte determinita de la teĥnologia supereco kaj la nombro de unuoj; la taktiko do ludas en kelkaj 4X ludoj rolon malpligrandan ol en la klasikaj strategiaj ludoj. En la strategiaj ludoj, la bazaj unuoj povas en la plimulto el la ludoj esti uzataj dum tuta matĉo, dum en la 4X ludoj, la bazaj unuoj povas iĝi malmodernaj kaj tiam ne plu povas esti produktataj. En kelkaj ludoj kiel *Civilization*, ludanto povas ŝteli la teĥnologiojn de alia aŭ negoci kun iu por havigi ilin al si. Tio permesas konservi ioman teĥnologian ekvilibron inter la ludantoj.

[eta|center|500px|Arbo de la teĥnologioj de *[Freeciv*.]]

### Batalo 
La bataloj estas grava komponanto de la 4X ludoj. Nome, eblas gajni la matĉon ekstremante ĉiujn aliajn ludantojn, aŭ konkerante specialan parton de la mapo. En kelkaj 4X ludoj, kiel *Galactic Civilizations*, la fino de la bataloj estas decidita aŭtomate, tuj post kiam du unuoj malamikaj renkontiĝas. Aliaj, kiel *Master of Orion*, permesas al la ludanto administri la batalojn en taktika ekrano. La 4X ludoj distingiĝas el la strategiaj ludoj pli multe orientitaj je la batalo emfazante esplorojn kaj ekonomion. Aliaj ludoj koncedas la venkon al la ludanto majstranta unue la finan teĥnologion, akumulinta sufiĉe da kulturo aŭ farinta grandiozan agon.

### Komplikeco 
[eta|maldekstra|Ekzemplo de aparta ludekrano por administri ĉiun bazon en *[FreeCol*.]]
La 4X ludoj estas famaj pro ilia komplika ludebleco kaj ilia strategia profundeco. Estas komune akceptita ke la ludebleco estas pli grava ol la grafika aspekto.

Por priskribi la funkciadon de granda imperio, la 4X ludoj uzas grandan gamon de reguloj. La buĝeto estas realisma, kun interalie la administrado de la ŝuldoj aŭ de la flego de konstruaĵoj kaj unuoj. La 4X ludoj ankaŭ reproduktas la politikajn problemojn, kiel la enlandaj militoj. Tiuj informoj estas apartigitaj en diversaj apartaj ekranoj aŭ per la ebleco havi diversajn grafikajn modojn. La realtempaj 4X ludoj, kontraŭe, estas ege malsimilaj, kaj, ekzemple, *Dune II*, kiu kreis multajn konvenciojn de tiaj ludoj, tute ne havas apartajn ekranojn.

### «Mikroadministrado» kaj longeco de la matĉoj 
[eta|Vido de du antaŭeniritaj imperioj en [Izometria projekcio|izometria 2D en *Freeciv*.]]

Ĉar la 4X ludoj permesas administri grandajn imperiojn, la matĉoj estas ĝenerale pli longdaŭraj ol en la aliaj strategiaj ludoj. Ekzemple, mallonga matĉo de *Sins of a Solar Empire* povas daŭri ĝis 12 horoj. La laŭvicaj 4X ludoj eble dividas partion je pli ol cent vicoj.

Pro la repetitema flanko de la agoj kaj la longdaŭreco de la matĉoj, la 4X ludoj estas kritikitaj por iliaj petoj tro grandaj en mikroadministrado. Tiu aspekto ĝenerale ne ĝenas en la komenco de la matĉoj. Sed pli malfrue, administri plurlokan imperion povas postuli plurajn minutojn por vico. Tio pligrandigas la daŭrecon de la matĉoj, tio estante precipe problemiga por plurludantaj matĉoj. Kelkaj estis pli ŝatitaj ol aliaj. La kritikistoj konkordas dirante ke *Galactic Civilizations* sukcesis tiunivele, interalie ĉar la provincestroj povas esti programataj de la ludanto. *Sins of a Solar Empire* estis kreita por igi la mikroadministradon pli evitebla, kaj la kritikistoj ĝenerale pensis ke la ludinterfaco igis la administradon de la ludo pli eleganta. Aliflanke,*Master of Orion III* malpligrandigis la mikroadministradon limigante la kontrolon de la ludanto sur sia imperio, tio vekante diversajn reagojn.

## Historio 
### Kronologio 
## Vidu ankaŭ 
* Tipoj de videoludoj

## Referencoj 
Kategorio:Videoludaj ĝenroj