open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Masâcher ed la Bètla

Al **Masâcher ed La Bètla ** (*Eccidio della Bettola* in italiân) (23 zógn 1944) l'é stêda na rapreşâlia naşésta sucèsa insém a l' Apenèin arzân dóve în stê masê 32 civîl.

Ind la nôt ed Sân Zvân la pulisìa militêra tedèsca (Wehrmacht), in rispôsta a 'n' asiòun partigiâna mìa bèin fâta insém al pûnt ed la Strêda Statêla 63, ind la localitê La Bètla de Vsân, prôpria al cunfîn cun al cmû ed Caṣîna,  l'à més in prâtica 'na rapreşâlia spietêda in cunfrûnt ed civîl: 32 persòuni, tót ch'ēren int la locânda, a vînen préma ciapê in ostâg e custrèt a stêr zachê per tèra per dimòndi tèimp, pó a vînen divîş in dû gróp per facilitêr l'eliminasiòun, soquânti dòni a vînen viulintêdi e a la fîn i cadâver a vînen bruşê. Tra i môrt ânca un putîn apèina nasû.

Secònd la testimuniânsa dal gestōr ed la locânda (scampê al masâcher), teâter ed la strâg, dôp al masamèint di trî abitânt ed la cà atâch al pûnt e al rastrelamèint ed 32 clièint, la vōş che a la fîn l'à urdnê de sparêr l'à dê l'ôrdin in italiân. Còst l'arpôrta a la lûs l'idèja che i fasésta italiân àn dê 'na mân, cme in êtri strâgi (Cervarōl ed Véla Mnôs e Legrèc ed Vèt) cun i tedèsch ind al masâcher di civîl.

Al fât l'à inspirê ânca la casòun *L'unica superstite*, di Modena City Ramblers, dèinter a la colesiòun *Grande famiglia* (da la stôria ed la sîna Lilli dal sunadôr ed fişarmônica dal gróp Alberto Cottica, scampêda al masâcher)

## Materiêl pr'andêregh in fònda
Fidénsa

**Fidénsa** o **Burägh San Dunén** (Fidenza in italiân) l'è n c'mòn äd quèsi 25.000 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Funtanlé

**Funtanlè** (Fontanellato in Itagliàn) l'è n c'mòn äd 6.624 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.

In sal sò teritòri 'a gh'è al Santuäri ad'la Beata Vergin dal Sànt Rusäri.

## Ligàm ad föra
* Sit dal c'mòn
Lesgnàn

**Lesgnàn** (Lesignano de' Bagni in italiân) l'è n c'mòn äd 4.363 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Neviàn

**Neviàn** (Neviano degli Arduini in italiân) l'è n c'mòn äd 3.724 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Pelegré

**Pelegré** (Pellegrino Parmense in italiân) l'è n c'mòn äd 1.182 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Pulésen

**Pulésen** (Polesine Parmense i italiân) l'è n c'mòn äd 1.481 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Montcrüghel

**Montcrüghel** (Montechiarugolo in italiân) l'è n c'mòn äd 10.003 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Mónc

**Mónc** (Monchio delle Corti in italiân) l'è n c'mòn äd 1.082 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Säls

**Säls** (Salsomaggiore Terme in italiân) l'è n c'mòn äd 19.937 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Suràgna

**Suràgna** (Soragna in italian) l'è n c'mòn äd 4.672 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.

In sal sò teritòri, in fàcia al paläsi dal Cumoin, a gh'è la belìsima *Roca Meli-Lupi*, dal sècul XIV.

## Futugrafìi


Immagine:Soragna-Italy-Municipality-Palace.jpg|Al paläsi dal Cumoin


## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Sòrbol

**Sòrbol** (Sorbolo in italiân) l'è n c'mòn äd 9.484 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.

## Ligàm ad föra
* Sitt dal c'mòn
*  Sitt in sa Sòrbol
Varàn

**Varàn** (Varano de' Melegari in italiân) l'è n c'mòn äd 2.598 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Bṡinson

**Bṡinson** (*Besenzone* in italian) l'é un cumoin italian ad 988 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
La Bëtla

**La Bëtla** o **Bétula** (*Bettola* in italian) l'é un cumoin italian ad 3.116 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
Bòbi

**Bòbi** (*Bobbio* in italian) l'é un cumoin italian ad 3.724 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa. 

## Parsunäzz

* Piero Mozzi (1950, dutùr)
Caminä

**Caminä** (*Caminata* in italian) l'é un cumoin italian ad 318 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa. Al prèm da znär dal 2018 as täca a Nibiàn e a Pügrèra, par dà vita al nou cmoin ad Alta Val Tidone.

## Riferimëint
Castelvédar

*Castelvédar* (**Castelvetro Piacentino** in italian) l'é un cumoin italian ad 5.366 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Castél San Giuàn

**Castél San Giuàn** (*Castel San Giovanni* in italian) l'é un cumoin italian ad 13.308 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.

## Ligàmm ad föra

* Castél in sa Piacenzainternet.
Castél Arcuä

**Castèl Arcuä** (*Castell'Arquato* in italian) l'é un cumoin italian ad 4.670 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Al Frér

**Al Frér** (*E Ferrér* in ferieres e in ligür, *Ferriere* in italian) l'é un cumoin italian ad 1.703 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
Cerignäl

**Cerignäl** (*Serignâ* in ligür e *Cerignale* in italian) l'é un cumoin italian ad 179 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Murfàs

**Murfàs** (*Murfès* in Val d'Ärda, *Morfasso* in italian) l'é un cumoin italian ad 1.214 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Pianél

**Pianél** (*Pianello Val Tidone* in italian) l'é un cumoin italian ad 2.264 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Arvargär

**Al Vargàr** o **Arvargär** (*Rivergaro* in italian) l'é un cumoin italian ad 6.525 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Altufrèi

**Altufrèi** o **Artufrèi** (*Rottofreno* in italian) l'é un cumoin italian ad 10.580 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
San Ṡòrṡ

**San Ṡòrṡ** (*San Giorgo Piacentino* in italian) l'é un cumoin italian ad 5.688 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
San Felìz

**San Felìz** (*San Felice sul Panaro* in italiàn) l'è un cumùn ed 10.800 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna. Al s ciama acsé parché ché a gh'era al Panèr.
Uton

**Uton** (*Utùn* in ligür, *Ottone* in italian) l'é un cumoin italian ad 613 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
La Mòja

**La Mòja** (*Moglia* in italiân) l'é un cmûn ed 5.994 abitânt ed la pruvîncia ed Mântva in Lumbardìa.
Weilburg

**Weilburg** l'é una zitè ed 13.783 abitànt in pruvénzia ed Hessen in Germâgna.

## Gemelè con Weilburg
* Quâter Castē, Itâglia, fén dal 2002

## Sît
Weilburg
Campsànt

**Campsànt** (*Campsènt* in dla variànt dal pòst, *Camposanto* in italiàn) l'è un cumùn ed 3.109 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Castelnóv

**Castelnóv** (*Castelnuovo Rangone* in italiàn) l'è un cumùn ed 14.084 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Anna Maria Jopek

**Anna Maria Jopek** (nè al 14 desèmber 1970 a Varsovia, Pulånia) - cantânta, autoùr dì tést e musicésta dal Pulånia ad stìl di musica popolêr e jazz . Int e' 1997 ì à partezipé al Eurofestival cun e brén *Ale jestem*. Durènt e' 2002 ì à fàtt dì cunzért cun Pat Metheny. 

## Colesiòun
### Album
* *Ale jestem* (1997)
* *Szeptem* (1998)
* *Jasnosłyszenie* (1999)
* *Dzisiaj z Betleyem* (1999)
* *Bosa* (2000)
* *Barefoot* (2002) [edisiòun del mondo]
* *Nienasycenie* (2002)
* *[[Upojenie]]* (cun Pat Metheny) (2002)
* *Farat* (live) (2003)
* *Secret* (2005)
* *Niebo* (2005)
* *ID* (2007)
* *BMW Jazz Club Volume 1: Jo & Co* (live) (2008)
* *Haiku* (2011)
* *Sobremesa* (2011)
* *Polanna* (2011)
* *Minione* (2017)
* *Czas kobiety* (2017)
* *Ulotne* (2018)

### Singles
* *Chwilozofia 32-bitowa* (1996)
* *Ale jestem* (1997)
* *Joszko Broda* (1997)
* *Nie przychodzisz mi do głowy* (1997)
* *Cud niepamięci* (1998)
* *Przed rozstaniem* (1998)
* *Ja wysiadam* (1999)
* *Księżyc jest niemym posłańcem* (1999)
* *Na całej połaci śnieg* (cun Jeremi Przybora, 1999)
* *Nadzieja nam się stanie* (1999)
* *Smutny bóg* (2000)
* *Ślady po Tobie* (2000)
* *Szepty i łzy* (2000)
* *Jeżeli chcesz* (2000)
* *Henry Lee / Tam, gdzie rosną dzikie róże* (cun Maciej Maleńczuk, 2001)
* *Upojenie* (2001)
* *Na dłoni* (2002)
* *O co tyle milczenia* (2002)
* *I pozostanie tajemnicą* (2002)
* *Małe dzieci po to są* (2003)
* *Tam, gdzie nie sięga wzrok* (2003)
* *Mania Mienia* (2003)
* * Możliwe* (2004)
* *Gdy mówią mi* (2005)
* *Niebo* (2006)
* *A gdybyśmy nigdy się nie spotkali* (2006)
* *Teraz i tu* (2007)
* *Zrób, co możesz* (2007)
* *Skłamałabym* (2007)
* *Cisza na skronie, na powieki słońce* (2008)
* *Możliwe* (2009)
* *Sypka Warszawa* (2009)

## Colegamèin d'ed fōra
* Al sît personêl
Pigàsàn

**Pigàsàn** (*Pigazzano* in italian) l'é una fraziun italian ad 500 abitant nel cumoin de Traf, in Pruvincia d' Piasëinsa.
Sozialîsum

Al **sozialîsum** l'è 'na curänt ed pensîr lighè ai muvmént puléttich che a partîr dal sêcol XIX i an lutè par canbièr la vétta socièl e ecunòmica däl clâs piò puvratti e såura tott dal proletariè.

Al **[[muvmänt operèri]]**, ch'l à fât nâser al sozialîsum, l'l presentè par la prémma vòlta al malghén d'la **[[giustézzia socièl]]** e d'la paritè ecunòmica al zänter d'l agiànnda puléttica. L'à trasformè da fånd totti äli urganizaziåm da **[[partîd ed mâsa]]** e i àn sänper zarchè ed coordinèr l'ativitè puléttica a livèl internazionèl. 

Al sozialîsum da cminzéppi al s'è méss cåntr al liberalîsum ed sänper, int'l economî e i dmandèven la **nazionalizaziån o la suzializaziån ed tott o ed pèrt däli ativitè ecunòmichi**. La cuntèsta la neutralitè däli istituziån statèl ed cåntr a la lòta ed clâs e al lòta pr'un mudamänt dla pèrt dal stèd** o parfén, int'la versiån ed [[Karl Marx]] e po tôlta sò da l'[[anarchîsum]], par cazèrel zå.

A livèl internaziunèl al muvmänt suzialéssta al nâs cme un muvmänt **paciféssta e favuràvvel a l'autodeterminaziån dî pòpol''', al cuntrèri dal naziunalîsum e al imperialîsum. Praticamänt socuant partîd sucialésst o d'adès i finéssen par bandunèr al pacifîsum e l'internaziunalîsum, financh par dîr bän ali imprais ed guèra dî låur pajîs con motivaziån patriòtichi. Sta voltagabèna la dimåsstra in socuant pajîs pulèmich e sisiån.

## Guèrda anch

* Einstein e al sozialîsum
* Comunîsum
* Capitalîsum
Pingu

**Pingu** l'è una seri ed cartòun animê svézzra scrétta da Otmar Gutmann.

Al cartòun animê al counta la stòria ed'na famìa ed pinguìn ch'la abita in dal polo sud. In dla famìa i gh'ein Pingu, la surèla Pinga, peder e medra. 

*Pingu* l'è animê in stile plastilina. In Italia, l'è trasmèss da Rai Due.

Al cartòun l'ha avû dimondi sucès in tótt al mònd, anch perché i persunag' i discòren in "pinguines", 'na léngua inventèda ch'l'arcorda quela ed *[[La Linea |La Linea]]*. 

## Me&Te
Dimòndi ginta in dal Web e sovratótt su Youtube i mètten di video ed Pingu in-dóvv agh è cambièda la vós. Piotòst famós l'è al canèl di Me&Te, in-dóvv agh én dimòndi vìdeo ed Pingu ch'al ciacàra dialètt mudnés.
Dioceṡi ad Pärma

La **dioceṡi ad Pärma** (*Dioecesis Parmensis* in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipëind ad’la pruìncia d'la Emégglia-Rumâgna, d’la diocesi metrupulitana ad Mòdna e la fa part ad'la *Cunferëinsa Episcupàl Italiana*.

Al teritòri al gha 309 paròchie.

Al vèsc l’e Mons. Ricu Solmi, dal 2008

## Ligamm ad föra

*Sitt
Casèli

**Caséli** (*Caselle Landi* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.650 abitant in Pruvincia d' Lôd. Fin al 1585 a l'era in Pruvincia d' Piasëinsa, dòpu i'hann deviä al Po, par via d'inundasiòn, e al s'è truä in Pruvincia d' Lôd.

## Storia

Prima da dvantä teritòri di marchès Landi ad Vigulsòn, in dal 1262 as ciamàva *Casèli Vëcc* e dòpu *Casèli dal [[Po]]*.

Fin vèrs la fëin dal sècul XVII l'è stä inflüensä da Piasëinsa, anca se quant i'hann deviä al Po, al s'è truä in s'la spònda sinistra.

## Ecunumia

A l'è principalmëint agrìcula, cun tanti casìni. Una bùna part a sà sposta a Piasëinsa, Cudògn, Milàn e Cremùna.

## Parsònn

* Giuànn Losi

## Futugrafìi


Immagine:Caselle-Landi-chiesa.JPG|La cèsa, dedicä a l'Asùnta, in piàsa mons. Mezzadri.
Immagine:Caselle-Landi-panorama.JPG|Panuràma dal paès da l'àrsan dal Po


## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Zin el Abidine Ben-Alì

**Zin el Abidine Ben-Alì** (In Àrab زين العابدين بن علي Zin al-Ābdīn Bin Alì) (Hammam-Sousse, Tünisia, 3 ad stëimbar 1936 - 19 ad stëimbar 2019) all'è stä al Presidëint ad la Tünisia dal 7 nuëimbar 1987 al 14 da zanär dal 2011.

Prima all'era st stà Minìstar ad l’Intern e Generàl ad l’Esèrcit.

## Curiusitä

* Al culù prafrìd dal Presidëint Ben Alì a l’è al viulàt cèr.

## Ligamm ad föra

* Sitt ad Ben Alì in Àrab
* Sitt ad Ben Alì in Francés
Dioceṡi ad Carmona

La **dioceṡi ad Carmona**, o *dioceṡi ad Cremona* in piaṡintëin muderan (*Dioecesis Cremonensis* in latëin), l'é ‘na circuscrision ad la ceṡa catòlica italiana, ch' la dipëind da la pruvincia ad la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa pärt ad la *Cunferëinsa Episcupäla Italiana*.

La dioceṡi la g'ha 224 paròchi, e la va da Casalmagiùr fëin quäsi ai cunfëin ad la pruvincia ad Milàn.

La dioceṡi a l'é antiga a bota: bèle in dal 55 a gh'era di cristian in chi post lé, e al véscuv a l'era *Liutprando*. All'è guernä dal véscuv Mons. Antonio Napolioni dal 2015.

## Ligamm ad föra

*Sitt
Dioceṡi ad Pavia

La **dioceṡi ad Pavia** (*Dioecesis Papiensis* in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad la pruvìncia d'la Lumbardìa, da la dioceṡi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad la *Cunferëinsa Episcupaäl Italiana*.

Ad l dioceṡi i fann part 99 paròchi, 97 in pruìncia ad Pavia e 2 in pruìncia ad Milàn.

Al véscuv a l’é Mons. Corrado Sanguineti, dal 2015

## Ligamm ad föra

*Sitt
Carnaväl ad Limoux

Al **Carnaväl ad Limoux** a l’é un Carnuäl francéṡ tradisunäl. A l’é vec' a bota e dal 1604 al cmëinsa a Limoux in Fransa, in tüta la vall.

La so particularitä, l’é ch' al düra da ṡnär a mars, par tüt i fëin da smana.

## Bibliugrafia
* D. Fabre e Ch. Camberoque, *La Fête en Languedoc*.
* Georges Chaluleau e J.luc Eluard, *Le carnaval de limoux*, Edisiòn Atelier du Gué
* Georges Chaluleau, *Carnaval de Limoux au cœur*, Edizioni Loubatières, 141 pägin, ISBN 2-86266-402-2

## Ligamm ad föra

*Storia dal Carnuäl ad Limoux
Cudògn

**Cudògn** (*Codogno* in italian) l'é un cumoin ad 15.537 abitant in Pruvincia d' Lôd. L'é un impurtant sëintar agricul e finansiäri ad la *Bàsa Ludsana* ca 'l g'ha 15-16 bànch, e par cul mutiv ché la gint dal post al l'ha supranuminä la *[[Svézzra]] d'la Bàsa*.

Pö o menu l'é a 15 km a nord ad Piaṡëinsa.

A Cudògn i 'ènn nasìd al cantànt Sergio Franchi  e al pulìtic Lüìg' Negri e ag vìu al còmic e scritòr Maurizio Milani.

## Demugrafia

## Ligamm ad föra

* Sit
Pruvincia ad Lod

La **Pruvincia ad Lod** l'é in Lumbardia e la g'ha 197.672 abitant. La so capitäla l'é Lod

La cunfëina a ovest cun la Pruvîncia ed Pavî e cun el Piemånt (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvîncia d’ Carmånna, a nord con la Pruvincia d' Milàn e a sud cun la Pruvincia d' Piaṡëinsa.

## I cumoin principäi

## Al sid
Al sît d'la pruvincia
Diocesi ad Brësa

La **diocesi ad Brësa** (*Dioecesis Brixiensis* in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn ad la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad la pruìncia ad la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad la *Cunferëinsa Episcupàl Italiana*.

La diocesi la g'ha 470 paròchi, con 32 vicariä. La sò sèd l'è a Brësa, e l'è stä fundä in dal I sècul.

All'è guernä dal vèsc mons. Pierantonio Tremolada, dal 12 al lüi dal 2017; al vesc emèrit all'è mons. Luciano Monari.

## Ligamm ad föra

* Sitt
Mlìd

**Mlìd** (*Meleti* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 450 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ätar futugrafìi


Immagine:Meleti-chiesa-Italy.JPG|La cèsa
Immagine:Meleti-campanile-Italy.JPG|Al campanìl
Mancasturma

**Mancasturma** (*Maccastorna* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 64 abitant in Pruvincia d' Lôd, in riva a l'Ada.

## Storia

L'è vòn d'i püsée picëin d'Itâglia: in sal sò teritòri gh'è la cèsa ad San Giòrg; un castèll bèl a bòta, dal sècul XIII-XIV; un'ustarìra; al paläsi dal cumoin.
Castalnöu

**Castalnöu** (*Castelnuovo Bocca d'Adda* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.747abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Storia

Al paesëin al sa ciäma *Bocca d'Adda*, parchè l'Ada la's trà in dal Po e al sò parcùrs al fa quäsi un bùca.

## Futugrafìi


Immagine:Castelnuovo Bocca d’Adda - Monumento ai Caduti.jpg|Al monümëint ai suldáa dal dù Guéri
Immagine:Castelnuovo_Bocca_d’Adda_-_Municipio.jpg|Al palàsi dal cumoin
Cavacürta

**Cavacürta** (*Castelnuovo Bocca d'Adda* in Itagliàn) all'era un paesëin italian ad 903 abitant in Pruvincia d' Lôd, ch'al prèm da znär dal 2018, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Camirägh par dvantä un paès sòl c'a ciäma Castelgeründ.
Corvëc

**Corvëc** (*Cornovecchio* in Itagliàn) a l'é un paesëin italian ad 232 abitant in Pruvincia d' Lôd.

In sal sò teritòri ghè dù ustarìi. Al sò ünic monumëint a l'è la cesina dal '500, ch'la g'ha una bela statua ad la Madòna dal 1750.
Cor Giùn

**Cor Giùn** (*Corno Giovine* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.206 abitant in Pruvincia d' Lôd.
Astronomî

L' **Astronomî** (dal grîg *aster* strèla, *nomia* lèz), l'è la siänza ch'la stûdia l'Univêrs e i starlût, dal såul, a la lónna, i pianîd e äl strèl.

## Stòria
Dal cminzéppi, l'astronomî l'era 'na siänza ch'as studièva såura tott a ôc' nûd e i muvmént regulèr däl strèl i éren acsé parfèt ch'i prémm ômen i druvénn pr'interpretèr al månd. 

Al cminzéppi dal sècol XVII con Galileo, ai è stè una gran canbiaziån. Col telescòpi as vdé che l'univêrs l'éra pió cunplès e mänc parfèt comm i cardêven. Acsé l'è nèda l'astronomî mudêrna. 

## L'astronomî dal dé d'incû
Incû l'astronomî la 'n stûdia brîsa såul quall ch'as vadd int'al zîl, mo cun dî strumént specièl, anch'al radiaziån dî râg' gamma, x, äl lûs ultraviulèti e i râg' infraross.

## Starlût
* Quî dal sistamma solèr:
** Såul
** Pianîd
** Starlût ch'i zîren atåurn i pianîd
** Asteròid
** Cumêt
** Meteorîd

* Strèl fòra dal sistamma solèr:
* Strutûr:
** Amâs globulèr
** Galâsia
** Amâs ed galâsi
Lodvècc'

**Lodvècc**' (*Lodivecchio* in italian, *Laus Pompeia* in latëin) l'é un cumoin italian ad 7.212 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Storia

Pròpi in sal sò teritòri l'è nasì la citä ad Lôd. Apena föra dal paés a gh'é la famusa *Basilica di 12 Apóstui* o ad San Basän.

## Ligamm ad föra

* Sit uficiäl
San Ròc

**San Ròc** (*San Rocco al Porto* in Itagliàn) l'é un paès ad 3.249 abitant in Pruvincia d' Lôd. L'è al prìm paès ch'as trova da Piasëinsa, a fà al pònt dal Po

## Storia
Al sa ciamarës adsä parchè as dìs ca San Ròc, quant al s'era malä ad pèst, al sa sarës farmà in di sò campagni. Quant *al Porto*, in dl'antichitä a gh'era un pòrt ca purtava a Piasëinsa.

All'è al paés indua all'è nasìd monsignor Domenico Mezzadri, véscuv ad Chioggia dal 1920 al 1936.

## Ligamm ad föra

* Sit
San Steu

**San Steu** (*Santo Stefano Lodigiano* in Itagliàn) l'é un paesëin ad 1.788 abitant in Pruvincia d' Lôd.
Malèe

**Malèe** (*Maleo* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 3.332 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Storia

Al sò num, prubabilmëint, al vëgn dal Latén *Malleum*, parchè lì gh'era un castéll.

## Futugrafìi


Immagine:Maleo - chiesa parrocchiale.jpg|La cèsa e 'l campanìl


## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Mülasan

**Mülasan** (*Mulazzano* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 4.808 abitant in Pruvincia d' Lôd. Al sò num, prubabilmëint al vëign da un suldà ruman ch'as ciamava *Mulatius* o *Mulacius*.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
San Fiuran

**San Fiuran** (*San Fiorano* in Itagliàn) l'é un cumoin italian ad 1.795 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Fombi

**Fombi** (*Fumbi* in dialët ludṡan, *Fombio* in italian),  a l'é un cumoin italiàn ad 2.202 abitànt in Pruvincia d' Lôd.

## Ligàmm ad föra
* Sit ufficiäl
Abadìa

**Abadìa** (*Abbadia Cerreto* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.765 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Storia

Al num *Abadìa* al vëgn da un Abasìa benedetina ch'i frà i hann fundä in sal sò teritòri.

## Ecunumia

A l'è principalmëint agrìcula.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Guardamèi

**Guardamèi** (*Guardamiglio* in Itagliàn), a l'è un cumoin italiàn ad 2.628 abitànt in dla Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
San Martëin (Lôd)

**San Martëin** (*San Martino in Strada* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 3262 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Ersilio Tonini

**Ersilio Tonini** (Sintvera ad San Ṡòrṡ, PC), 20 ad lüi 1914 - Ravêna, 28 ad lüi 2013) l'è un Cardinäl e Arcivscuv católic, arcivescuv emérit d'Ravêna dal 1990.

## Biugrafia

Nasì a Sintvera ad San Ṡòrṡ al 20 ad lüi dal 1914 l'é dvintä prèt al 18 d'aprìl 1937, quand al gh'äva apëina 22 ann. L'é stä parvòst a Säls.

### Vescuv

Al 2 d' giügn 1969 l'é cunsacrä vèscuv ad Macerata-Tulentëin da mons. Malchiodi

Al 22 d'nuémbar 1975 l'é prumòs a l' Arcidiocesi ad Ravêna-Cervia, e el gha rastarà fin al 27 utùbar 1990. L'é stä anca (1988-1989) Aminsitradùr Apustólic d' la Diocesi ad Rèmin.

### Cardinäl

Al 26 nuëimbar 1994 al Papa Giuánn Pául II l'ha pruclamä Cardinäl cul tìtul dal
*Santìsim Redentùr in Val Melania* e dal 30 d'aprìl dal 2010 al 28 ad lüi dal 2013, dì dìla sò mort, all'é stä al püsä vëcc ad tütt i cardinäi dal mónd.

## Ligamm ad fora

*Sit ad l'Asión Católica de Ravêna
Giuàn Batista Nasalli Rocca

**Giuàn Batista Nasalli Rocca** (al cugnùm cumplët a l'era *Nasalli Rocca di Corneliano*, Piasëinsa, 27 d'agùst 1872 - Bulogna 13 ed mèrz 1952) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic, Arcivèsc ad Bulogna dal 1921 al 1952.

## Biugrafia

Nasìd a Piasëinsa al 27 d'agùst 1872, l'è dvantä prèt a Ruma, in dal 1895. Da prèt giùn, l'ha urganizä l*'Asiòn Catòlica rumana* cul vèsc piasintein Radini-Tedeschi.

### Vèsc

Cunsacrä vèsc ad Gubbio al 10 ad febràr dal 1907, l'è dvantä arcivèsc in dal 1916 quant l'è stä trasferìd a Ruma, tàme elemusinièr dla carità dal Papa.

Trasferìd a l'Arcidiocesi ad Bulogna al 21 ad nuëinbar dal 1921.

### Cardinäl

Pruclamà Cardinäl da papa Pio XI in dal cuncistòri dal 23 ad màgg dal 1923, l'è mort al 13 ad màrs dal 1952.

## Ligamm ad fora

*Prufìl dal Cardinäl Nasalli Rocca
Güstëin Casaroli

**Güstëin Casaroli** (Agostino Casaroli in in Itagliàn, Castél, 24 ad nuëimbar dal 1914 - Ruma 9 ad giügn dal 1998) l'è stä un Cardinäl-Vèsc  ad la Cèsa Catòlica, vèsc ad la diocesi ad Porto-Santa Rufina, e Segretäri da Stät ad la Sitê dal Vaticân dal 1979 al 1990.

## Mott

Al mott dal Cardinäl Casaroli a l'era: **Pro Fide et Justitia**.

## Ligamm ad fora

* Sit dedicä al Cardinäl Casaroli
Urdin religiùs

**Urdin religiùs ad la [[Cèsa Catòlica]]**
Agostiniani | Barnabiti | Benedettini | Padri Bianchi | Camilliani | Carmelitani | Carmelitani Scalzi | Cartusiani | Cisterciensi | Claretiani | Comboniani | Domenicani | Francescani | Gesuiti | Legionari di Cristo | Mercedari | Oratoriani | Orsoline | Passionisti | Praemonstratensi | Rosminiani | Salesiani | Scalabriniani | Servi di Gesù e di Maria | Trappisti | Trinitari | Vincenziani
Casèli Lüràni

**Casèli Lüràni** (*Caselle Lurani* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 3.001 abitant in Pruvincia d' Lôd.

A l'è in dal mës tra al Lambar e al Lambar Meridunäl. A l'é al cunfëin tra la Pruvincia d' Lôd e cùla ad Pavî.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Castión d'Ada

**Castión d'Ada** (o anca apëina Castión, *Castiglione d'Adda* in Itagliàn) l'é un paés italian ad 4.750 abitant in Pruvincia d' Lôd.

As tröva a poca distansa da 'ndua la Müsa la's trä in dl'Ada.

## Àtar futugrafìi

Image:Tramonto a castiglione 20 3 2013.jpg|La sìra apëina föra dal paès


## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Castiraga Vidàrd

**Castiraga Vidàrd** (*Castiraga Vidardo* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 2.200 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Sena

**Sena** (*Senna Lodigiana* in Itagliàn) l'é un cumoin italian ad 2020 abitant in Pruvincia d' Lôd.

Prima 'as ciamava admè *Sena*. A l'é dal 1863 c' l'ha ciapä anca al num *Lodigiana*, e dal 1869 i g'hann tacä i dü frasion Curt Sant Andrea, Mirabell.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Recife

**Recife** a l'è una sitä dal Nord-Est dal Brasil, la strova in dal Stät ad Pernambuco e l'è anca la sò capitala; la gh'ha 1.515.052 abitant (2006).

Par la belèsa dal sò mar, i g'hann dä al scutmâj ad Venêsia picëina.

## Atar futugrafìi


Image:Praia_Boa_Viagem_-__Recife,_Brazil.jpg|Una spiàgia ad la sitè
Image:Recife-PonteSantaIsabel.jpg|Al pùnt *Santa Isabel*
Image:Galo da Madrugada Recife Brazil.JPG|Al carnuäl ad la sitè


## Ligàmm ad fora

* Sìt dal Cumoin
Giüsépp Merisi

**Giüsépp Merisi** (Trevì, 25 da stèmbar 1938) l'è un vèsc católic italián, vèsc emèrit ad Lôd dal 26 d'agòst 2014.

## Biugrafia

Nasìd a Trevì, pruvincia ad Bêrgum, al 25 da stèmbar dal 1938, l'è dvantä prèt al 27 ad fabrär dal 1971.

Cunsacrä vèsc aüsiliär ad Milan al 4 ad ad nuëimbar  dal 1995, l'è stä trasfërìd a Lôd dal 1 ad nuëimbar 2005, e 'l s'ä artirä al 26 d'agùst 2014

## Al sò mòtt

*« Vos autem amicos dixi »* (Mì v'ho ciamä amìs - San Giuänn 15 - 15)

## Ligamm ad föra

*Sit ad'la Diocesi ad Lôd
Bufalora

**Bufalora** (*Boffalora d'Adda* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad1.042 abitänt in Pruvincia d' Lôd. A l'é l'ültim paesëin prima ad la pruincia ad Cremuna, a andä vérs Est.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Galâsia

Una **galâsia** l'è un grópp ed strèl tgnó insamm par la fòrza gravitaziunèl. Ed sòlit una galâsia la pôl avair däl dimensiån ed disén ed miglièra d'ân lûs. L'è al chès, pr'esänpi, d'la nòstra galâsia, qualla in dûv a gh'è anch'al såul e al nòster sistàmma sulèr. El fòrz ed gravitaziån i lavåuren par môd ch'äl strèl i pôlen advintèr däl fåurm téppichi. Acsé a g'hè däl *galâsi a spirèl*, däl *galâsi eléttichi*, e äl *galâsi irregulèr*, ch'i dàn vétta a däl fåurm d'interaziån gravitaziunèli ed dåu o pió galâsi. 

## Ligâm estèren in inglais
* http://www.seds.org/messier/galaxy.html
* http://www.atlasoftheuniverse.com/
* Galassi
* https://web.archive.org/web/20060411094750/http://science.nasa.gov/headlines/y2002/08feb_gravlens.htm
* http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20060629.shtml
* http://www.galaxyzoo.org
* https://web.archive.org/web/20080527020725/http://astro.u-strasbg.fr/images_ri/canm-e.html
Surdi

**Surdi** (*Sordio* in Itagliàn) l'é un paès ad 3.079 abitànt in Pruvincia d' Lôd. A l'è l'ùltum paès ad la Pruvincia d' Lôd prima ad cùla ad Milan.

## Ligamm ad föra

* Sit
Fera dal Sul

La **Fera dal Sul** (*Feria del Sol* in Spagnôl) l’è una festa ad cultüra e folklore ch' la gh'è tütt i'ann a Mérida, in Venesüela.

## Storia

La Fera l'é anca cunusì tant 'me **Carnaval Taurino de America** (*Carnaväl di Tòr d' l'America*), parchè in farvär, al tëimp dal Carnaväl, i fann i il cursi cui tòr.

A gh'é anca di cuncert e l'elesion ad la *Regina d'la Fera*.

## Bibliugrafia

* Guide EDT/Lonely Planet, *Venezuela*, EDT srl, 2007, ISBN 88-6040-157-7 

*  Susan Brushaber, Arnold Greenberg, *Venezuela Alive*, (Alive Guides Series, Hunter Travel Guides), Hunter Publishing, Inc, 1998 ISBN 1-55650-800-X

## Ligamm ad föra

Sitt üficiäl ad la Fera
Bartonagh

**Bartonagh** (*Bortunogh in dal [[lodsan]] dal post *; *Bertonico* in Itagliàn) a l'é un paesëin italian ad 1.162 abitänt in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit uficiäl
Caṡäl

**Caṡäl** (*Casalpusterlengo* in Itagliàn) l'é un cumoin ad 14.792 abitant in Pruvincia d' Lôd. L'é al second sëintar abitä ad la *Bàsa Ludsana*, dop Cudògn.

A l'é a 20 km a Nord ad Piaṡëinsa, in s'la *Via Emilia*.

## Storia

Al num *Casalpusterlengo*, al vegna da la familia *Pusterla*, ch' l'era pruprietäria dal teritòri.

## Demugrafia

In sal so teritòrì a gh'é una granda cumunitä da stranier: al 31 dzëimbar dal 2008 il prim tri cumünitä i eran: Egit, 284 parson; Rumania, 245 parson e Albania, 232 parson.

## Parsoni

* Romualdo Mascherpa, attòr ed teàter

## Ligamm ad föra

* Sit üficiäl
Sant'Angiul

**Sant'Angiul** (*Sant'Angelo Lodigiano* in Itagliàn, *Sant'Angele* in Santangiulëin) l'é 'na citadëina ad 12.074 abitant in Pruvincia d' Lôd.

L'è la sitê indua a i'enn nasìd Mèr Cabrini, misiunäria e prima santa adl'Amercia; e Màriu Beccaria, sëindic e pulìtic.

## Demugrafia

## Ligamm ad föra

* Sit üficiäl
Santa Maria (RN)

**Santa Maria** a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät dal Rio Grande do Norte. La gh'ha 4.479 abitant (2006).
San Nimatullah al-Hardini

**San Nimatullah Al-Hardini**, (anca **Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini**; Beit Kassab, 1808 - Kfifane, 14 ad dicèmbar 1858) l'è stä un prèt libanès, venerä tame sànt ad'la cèsa catòlica.

L'è stàt fä sànt da papa Giuànn Pàul II e la sò festa a l'è al 14 ad dicëimbar 1858

## Ligamm ad föra

* Pagina in sa San Nimatullah Youssef in sl'Enciclupedia d'i Sant
Luigi Poggi

**Luigi Poggi** (Piasëinsa, 25 ad nuëimbar 1917 - Ruma al 4 ad màgg dal 2010) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic, Archivista emèrit ad'la Sitê dal Vaticân.

## Ligamm ad föra

* Prufìl in sa Catholic Hierarchy
Lòd

**Lòd** (*Lodi* in italian, *Laus Pompeia* in *Latëin*) l'é una citä italiana ad 43.800 abitant. L'é la capitäla ad la sò pruvincia. A l'é in dla basa Val Padàna in s'al al fiüm Ada.

I sò abitant i's ciaman *ludṡan*.

## Storia

I prìm insediamëint ad Lòd i en adritüra ad' l'epuca rumana, quand la s' ciamäva *Laus Pompeia*.

L'é pasä suta i *Lungubärd* in dal 1111, e distrügì dai Milaneṡ. Dal 1251 l’é pasä suta il signurii d'i Vistarini, i Turiani, par siguitä cun i Visconti, i Fissiräga e i Vignati, ch'i hann ṡuntä Lod a Piaṡëinsa, fëin che in dal XIV sécul Lod l'é pasä cul dücä ad Milàn.

In dal secul XVI l'è stä suta i Spagnö, Austrìagh e Franceṡ.

Da l'Ünità d'Italia in dal 1861 i'hann cminsä a nass il prim indüstri: al *Lanificio Varesi-Lombardo* in dal 1868, al *Linificio Canapificio Nasiunäl* e la *Polenghi Lombardo* in dal 1870.

## Munümëint
### Ceṡ
* Catedräla:
* La ceṡa ad l’Incurunä
* La ceṡa ad San Francesco
* La ceṡa ad San Lurëins
* La ceṡa ad Sant’Agneṡa
* La ceṡa ad San Filìp
* Al palasi dal Véscuv
* La ceṡa ad Santa Maria dil Gràsi
* La ceṡa ad la Maddalena
* La ceṡa ad Santa Chiara
* La ceṡa ad San Cristòfar
* La ceṡa ad San Gualtèr

### Munümëint civìl
* Al palasi dal Brulëtt
* L’Uspedäl
* Palasi Muṡanica
* Palasi Mudignan
* Palasi Vistarìn
* Teàtar *Alle Vigne*
* Palasi dal Guèrn
* Al Pont in s' l’Ada
* Al Pärc ad l’Isula Carulëina cul Castèll
* Porta Cremona

## Cumnicasiòn

A Lòd a gh'è un giornäl, c'as ciäma il Cittadino.

## Üniversitä

Indal 2005 i han inaugürä el *Parc Tecnulògich Padàn* specializä in biutecnulugìe agru-alimentär.

L'è anca un sed dastacä ad l'Üniversitä ad Milan


Image:Lodi - Parco Tecnologico Padano - 01.jpg|L'entràda dal Parch Tecnulògich
Image:Lodi-Italy-Polo-Universitario.JPG|Un'altra foto dal Parch


## Bibliugrafìa
* Giovanni Agnelli, *Lodi ed il suo territorio nella storia, nella geografia e nell'arte*, Lodi, 1917. noISBN.
* Beatrice Ambreck *et al.*, *Atlante della nuova Provincia di Lodi*, Lodi, Il Giorno, 1996. noISBN}}.
* Agenore Bassi, *Storia di Lodi*, Lodi, Edizioni Lodigraf, 1977. ISBN 8871210182
* Agenore Bassi, *Lodi fra storia e cronaca dal [[1919]] al [[1945]]*, Lodi, Il Pomerio, 1979. ISBN 8871210190.
* Agenore Bassi *et al.*, *Lodi - La storia*, Lodi, 1989. noISBN.
* Giorgio Bigatti, *Il Municipio e la Città - Il Consiglio comunale di Lodi (1859-1970)*, Silvana Editoriale, 2005. ISBN 888215999X.
* Vittorio Bottini, Alessandro Caretta e Luigi Samarati, *Lodi - Guida artistica illustrata*, Lodi, Edizioni Lodigraf, 1979. noISBN.
* Alessandro Caretta e Luigi Samarati, *Lodi - Profilo di storia comunale*, 1958. noISBN.
* Ernesto Carinelli, Sandro De Palma e Giorgio Granati, *Lodi Murata - Sistema difensivo e parti sotterranee*, Lodi, Il Pomerio, 2006. ISBN 887121448X.
* Sergio Galuzzi (a cura di), *Lodi in un giorno*, Lodi, Giona, 2000. noISBN.
* Bassano Martani, *La buona indole dei lodigiani*, Lodi, Il Pomerio, 1880. ISBN 8871210573.
* Gaspare Oldrini, *Lodi nella musica e nella cultura*. noISBN.
* Andrea Timolati, *Lodi nella storia e nell'arte*. noISBN.
* Cesare Vignati, *Storia di Lodi e il suo territorio*, Lodi, 1860. ISBN 8870722503.

## Ligamm ad föra

* Sit üficiäl
Santa Maria (DF)

**Santa Maria** a l'è una sitä dal Brasil in dal Distrëtt Fadaräl, a rent a bòta a Brasilia. *Distrito Federal*. La gh'ha 98.679 abitant (2006).
Lentini

**Lentini** a l'é un paès italian ad 23.873 abitant in Pruvincia ad Siracusa, in Sicìglia.

## Futugrafìi


Immagine:Lentini Chiesa Madre.JPG|La cèsa mèr
Immagine:Lentini Panorama.JPG|Panuràma dal paès da Fracofonte


## Ligamm ad föra
* Sit ufficiäl
Türan

**Türan** (*Turano* in Itagliàn) l'é un cumoin italian ad 1.267 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Burghët

**Burghët** (*Borghetto Lodigiano* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 4.750 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Burgh San Giuàn

**Burgh San Giuàn** (*Borgo San Giovanni* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.597 abitant in Pruvincia d' Lôd.
Catania

**Catania** l’é 'na sitê ad 310.247 abitant (2009), capitäla d'la pruvincia umònima, in Sicìglia.

L'è stä fundä, adritüra, in dal 729 a.C. è l'è stä distrüta a bòta tantì vòt dal vulcàn Etna, ma l'ha cunservä in d'i sècui al sò *Stìl Baròcc*, cal g'ha fä guadgnä al tìtul ad *Patrimòni ad lümanitä*.

## Futugrafìi


Immagine:Catania BW 2012-10-06 11-32-08 2 fj.JPG|La catedräla
Immagine:Catane Fontana Dell elefante.jpg|La funtä ad l'elifänt


## Ligamm ad föra
* Sit ufficiäl
Camirägh

**Camirägh** (*Camairago* in Itagliàn) all'era un paesëin italian ad 585 abitant in Pruvincia d' Lôd. Al paesëin as tröva in dla *Bàsa Val padàna*, in s'la spùnda destra adl'Ada.

Dal prèm da znär dal 2018, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Cavacürta par dvantä un paès sòl c'a ciäma Castelgeründ.

## Storia

Al sò nùm, prubabilmëint, al vëgn da *Camerte Camairago*, cà sarës astä al sò prìm padròn. Dòpu l'è stä pruprietä dal vèsc ad Milàn *Aribert d'Intimian*, e dòpu amò d'i *Visconti*. I *Borromeo*, in dal 1440 i g'hann custrüìd un castèl.

I'enn pasä dad'lì anca i *Lanzichenecci*, in dal 1621

## Munümëint

* Al *Castell Borromeo*, del 1440
* Al *[[Santüäri]] dla [[Madòna]] [[Madòna d'la Funtä|d'la Funtä]]*.

## Demugrafia

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Vori

**Vori** (*Orio Litta* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 1.302 abitant in Pruvincia d' Lôd.

L'è stä fundä dai Frà Benedetëin in dal 885 indua gh'era un padóll.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Cervignan

**Cervignan** (*Cervignano d'Adda* in Itagliàn) l'é un paés italian ad 1.560 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Storia

In dal 1530 Francèsc Sforza l'ha regalä al paès a Lisàndar Remignani e dòpu, l'é pasä a 'na famiglia napuletana, i *Tassis*, cl'hann tagnì fin al 1782.

In *Via dla [[Cèsa Catòlica|Cesa]]*, visìn a la *Rusa Bartùnaga* ghé un afrësc de la Madòna, che l'é stät fä in dal 1928 dai suori, che pö i s'en spustä in dal *Palási Granata*, che incö l'é al Cumün. L'afrësc l'é stai restaurä in dal 1949 dal maester ludsàn Cesar Minestra.

## Àtar futugrafìi


Image:Cervignano-Adda-Madonnina.JPG|La Mdunëina ad la *Rùsa Bartùnaga*
Image:Cervignano d'Adda - chiesa di Sant'Alessandro Martire - campanile.jpg|Al campanìl ad la cèsa


## Ligamm ad föra
* Sit ufficiäl
Crespiàdga

**Crespiàdga** (*Crespiatica* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 1.563 abitant in Pruvincia d' Lôd. A l'è l'ültum paès a Est prima ad la Pruvincia d'Cramùna.

## Demugrafia
Pieu

**Pieu** (*Pieve Fissiraga* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.302 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Zel

**Zel** (*Zelo Buon Persico* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 6.056 abitant in Pruvincia d' Lôd.

L'è la sitê indua all'è nasìd al pulìtich dal PD Giàni Piatti.

## Munümeint

* La cèsa medieväla d'i Sant Cosma e Damiän, sècul 13°
* La cèsa principäla l'è dal '700.

## Demugrafia

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Marlén

**Marlén** (*Merlino* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 1.264 abitant in Pruvincia d' Lôd.

Prubabilmëint, al sò nùm al vët gn dal Latëin *Locum Merle*.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Livraga

**Livraga** (*Livraga* anca in Itagliàn) l'é un paès italian ad 2.509 abitant in Pruvincia d' Lôd. As' tröva a mitá strä fra Lôd e Casàl

## Demugrafia

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Scügnägh

**Scügnägh** (*Borghetto Lodigiano* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 1.741 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Marüd

**Marüd** (*Marudo* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 1.192 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Demugrafia
Usägh

**Usägh** (*Ossago Lodigiano* in Itagliàn) l'é un cumoin italian ad 1.228 abitant in Pruvincia d' Lôd.

## Demugrafia

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Curnaiàn

** Curnaiàn** (*Cornegliano Laudense* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 3.637 abitant in Pruvincia d' Lôd.

L’è sta pròpi chèmò, in dal 1200, che i Frà Benedetëin, i’hann costruì al Canäl ad'la Müsa.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Grafgnana

**Grafgnana** (*Graffignana* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 4.750 abitant in Pruvincia d' Lôd.

All'è al paés indua all'è nasìd monsignor Lüìg' Càrlu Borromeo, véscuv ad Pēśar dal 1952 al 1975.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
San Basan

**Basan**, (anca **Bassian**; Siracusa, 319 - Lôd, 8 ed fervèr 409) l'é stä al prim vescuv ad la Diocesi ad Lôd, e l'é anca venerä tame sànt ad'la césa catòlica.

## Biugrafia

A s'sa mìa quand a l'é nasì ad precìs, forsi in dal 319. A s' sa admè cl'è dvintä vescuv ad Lôd 19 ad ṡnär dal 374. A l'é pròpi in cul dé ché ca la cèsa catòlica la festegia San Basän.

## Ligamm ad föra

* Pagina in sa San Basän insl'Enciclupedia di Sant
Spilambèrt

**Spilambèrt** (*Spilamberto* in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 12.154 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Nonàntla

**Nunàntla** (*Nonantola* in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 10 km da Mòdna a andä vèrs Frara.

In sal sò teritòri a ghè un'Abasìa Benedetëina fundä da Sant' *Ansèlm dal [[Friåul]]* in dal 752.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Prëdor

**Predåur** (*Predùr* in bergamasch, *Predore* in itagliàn)  l'é un paès italian ad 1.886 abitant in Pruvincia d' Bêrgum, Lunbardî.
Bastìa

**Bastìa** (*Bastiglia* in Italiàn) l'è un cumùn ed 3.781 abitant in dla pruvèinsa ed Mòdna.

## Ligàm ed fóra

* Sìt dal cumùn
Pivpélegh

**Pivpélegh** (*Pievepelago* in Itagliàn) l'é un paesëin ad 2.276 abitant in Pruvincia ad Mòdna. Al sa tröva a 781 m d'altësa e al fa part ad la Cumunitä Muntä dal Frignän, c'la g'ha la sò capitäla a Pavóll.

L'è anca un cëintar türistic cungnusìd a bòta.

In sal teritòri a gh'è a bòta d'i bùsch in mës al muntä, da 800 a 1.500 m. D'invèrn fiòca e d'astà fa bèl frësc.

## Fèsti

* *Masarä del'Epifania*, ogni ann al 5 zanàr, a Sant'Ana Pèlag.
* *Infiurä*, a Pivpélegh, in ucasiòn dal *Corpus Domini*.
* *Fèra ad lüi*.
* *Festa ad Sant'Ana*, al 26 al lüi.
* *Sagri dal mirtìll e dal bòsc*.
* *Festa dl'Asùnta*, al 14 d'agùst.
* *Festa ad San Teudòr*, a Pivpélegh l'ültima dumìnca d'agùst.
* *Sagra ad San Ròc*, al 16 d'agùst.
* *Festa d'la *Madòna dal Mundzèll*, la penültima dumìnca d'agùst.
* *Festa d'la *[[Madòna]]  d'i Ranàss* a *Ponte Modino* al sacùnd fin da smàna ad stëimbar.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Suléra

**Suléra** (*Soliera* in Itagliàn) l'é 'na sitê ad 15.144 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

La sitê la fà part dl *Union Téri d'Àrsan*, insëma a Chèrp, Nóv e Campgajàn.

## Geugrafia

A l'è in piena Val Padäna, la s'tröva a 10 km da Mòdna e 8 km da Chèrp.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Agrigento

**Agrigento** l'é 'na sitê ad 59.791 abitant (3/2016), capitäla d'la pruvincia umònima, in Sicìglia.

La g'ha una Storia ad püsé ad 2.000 ann. I Grèc la ciamäva *Ἀκράγας*, I Rumàn *Agrigentum*, i Àrab *Kerkent* e i Nurmänn *Girgenti*. Cl'ültum num chè a l'è stä al num üficiäl ad la sitê  fin al 1929.

## Futugrafìi


Immagine:Agrigent BW 2012-10-07 13-12-10.JPG|Al Tempio d'la Cuncòrdia
Immagine:PiazzaStazione.JPG|La Stasiòn Santräl


## Ligamm ad föra
* Sit ufficiäl
Magòtt

**Magòtt** a l’é un suarnum tradisiunäl ca i piaṡintëin i g' dan a ché lur ch' i stan apena a nord dal 
Po e pö ad tüt ai ludṡan dal *Basso Lodigiano*. Ad solit a s' crëda ca cun cul num ché a s' ia tudìva in gìr parchè, par via d'la puërtä, i mangiävan admè la pulëinta, ca la g' fäva vegn al gòṡ in sal còl (al magòtt), una malatia c' la vegna par mancansa ad iodio in d' l'alimentasion. A dì la vritä, l'alimentasion di ludṡan a l'era mia bota diversa da cula di piaṡintëin, e al suarnum al vegna da "magunëin", l'organ ca gh'é dëintar la gula dil galëini (e di uṡéi in generäl). A völ dì ca i ludṡan i en gint c' la väl gnint, tant cmé s' i fisan i scärt ad la galëina.

Par rispondag, i ludṡan i g'han sëimpar dit *pesgat da l'ostrega* ai piaṡintëin, par dì ca i en d' la gintäia e di delinquëint.
Frasnùr

** Frasnùr** (*Frassinoro* in Itagliàn) l'é un cumojn itagliàn ad 2.050 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Muntês

**Muntês** (*Montese* in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 3.380 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

## Da vëdd

* Al castèll
* Al Müsée d'i ròbb ad Muntês
* Al Mùnt Belvëd

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
* ''Müsée d'i ròbb ad Muntês''
Sèstla

**Sèstla** (*Sestola* in Itagliàn) l'é un paès italian ad 2.621 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Muntecrê

**Muntecrê** (*Montecreto* in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 943 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 900 m d'altësa, in mës ai bòsc.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Pruvèinsa ed Quảng Bình

La **Pruvèinsa ed Quảng Bình** l'è 'na pruvèinsa dl'Bac Trung Bo, Vietnam ed circa 800.660 méla cristiàn.
The capital is Đồng Hới.
La cunfèina a nord cun la Pruvèinsa ed Hà Tĩnh), a est cun la South China Sea, a sud cun la Pruvèinsa ed Quảng Trị, a ovest cun la Laos.
Fanàn

**Fanàn** (*Fanano* in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 3.094 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

Al g'hä un'altësa variàbil tra 600 e 2.165 m e 'l fa pàrta ad'la *Cumunitä Muntä dal Frignàn*.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Fiumèlb

**Fiumèlb** (*Fiumalbo* in Itagliàn e anca in dal sò dialëtt) l'é un paesëin italian ad 1.030 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
San Gèr

**San Gèr** (*San Cesario sul Panaro* in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 5.990 abitant in Pruvincia ad Mòdna.

'As tröva a 15 km da Mòdna e a 34 da Bulògna

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
La Sèra

**La Sèrra** (*Serramazzoni* in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 8.322 abitant in Pruvincia ad Mòdna

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Cabo Frio

**Cabo Frio** a l'è una sitä dal Brasil in dal Stä ad Rio de Janeiro cun 186.004 abitant (2005). A l'è la sètima sitä püsè vëcia in d'la storia dal Brasil.

Cabo Frio la gh'ä nöu belìsimi aspiägi: 

* Praia do Forte
* Praia do Peró
* Praia São Bento
* Praia do Siqueira
* Praia do Sudoeste
* Praia das Dunas
* Praia do Foguete
* Praia das Palmeiras
* Praia de Unamar

## Atar futugrafìi


Image:CaboFrio-SaoMateus4.jpg|Sëimpar al fòrt *São Mateus* 
Image:PraiaForte-CaboFrio1.jpg|La spiägia dal Fort


## Ligàm ad föra

* Pagina dal Cumün
Maltês

Al **Maltês** (nùm natìu *Malti*) l'è 'na Léngua dal grùpp Semìtic. Al sarës, in pratica, un dialëtt àrab. L'è, praticamëint, l'ünic dialëtt al mònd a vëss rcunusìd tàme Lengua nasiunäla.

L'è parlä dai 400.000 abitànt ad Malta, e dai emigrä maltês in dal mùnd Austràlia, Cànada e USA.

## Un quäl esempi dl'urìgin rumànza

## Un quäl esempi dl'urìgin àraba

* belt (*sitê) < بلد balad (*terra*, *paese*)
* kbir (*grand*) < كبير kabīr
* ħobż (*pàn*) < خبز khubz
* id (*màn*) < يد yad
* kelma (*parola*) < كلمة kalimah
* marid (*malä*) < مريض marīd
* marsa (*pòrt*) < مرسى marsā
* qamar (*lüna*) < قمر qamar
* raġel (*òm*) < رجل raǧul
* saba' (*dito*) < إصبع ’iṣba‘
* sema (*ciel*) < سماء samā’
* tajjeb (*bòn*) < طيب ṭayyib
* tifel (*fiulëin*) < طفل ṭifl
* tqil (*grèu*) < ثقيل thaqīl
* wieħed (*vòin*) < واحد wāḥid
* xahar (*mès*) < شهر shahr

== Bibliugrafia ==

* Michelantonio Vassalli, *Grammatica della lingua Maltese'', 1827

## Ligàm ad föra

* L-Akkademja tal-Malti
Zòca

**Zòca** (*Zocca* in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 4.978 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 758 m d'altësa.

Prubabilnëint, al sò nùm al vëign da *Zòca* o *Sòca* (tòc ad lëgn) tajä, indùa i marcànt i sì'enn raunìd para dascùr.

L'è la sitê  indùa l'è nasì al cantànt Vasco Rossi.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
D

La **D** l'è la quarta lettra de l'alfabet italian e anche dell'alfabet émilian. L'è na lettra latena.
Rìcu Manfredini

**Rìcu Manfredini** (Enrico Manfredini in Itagliàn, Süzära 20 da znär dal 1922 - Bulògna, 16 ad dicëimbar 1983) l'è stä un Arcivèsc católic italián, a Bulògna dal màrs dal màrs al dicëimbar 1983.

## Biugrafia

Nasìd a Süzära 20 ad zanär dal 1922, in pruìncia ad Màntua, l'ha studiä Teulugia a Venegòn Varès).

Urdinä prèt in dal 1945, l'è dvantä parvòst ad Varès. Al 4 dutùbar dal 1969 l'è cunsacrà vèsc ad Piasëinsa, e al ga rastarà fin al 18 màrs 1983, quand papa Giuànn Pàul II la trasfarìs a Bulògna, tàme Arcivèsc.

Mons. Manfredini l'è mort a Bulògna, al 16 ad dicëimbar 1983

## Ligamm ad föra

*Sit ad'la Diocesi de Piasëinsa-Bòbi
*Sito adl' Arcidiocesi ad Bulògna
Pòg Caiän

**Pòg Caiän** (*Poggio a Caiano* in Itagliàn) l'é una sitê italiana ad 9.753 abitant in Pruvincia ad Prè.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Verni

**Verni** (*Vernio* in italian) l'é un cumoin italian ad 9.753 abitant in Pruvincia ad Prè.

A l'é al cumoin püsè a Nord ad tüta la pruvincia.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Carmignän

**Carmignän** (*Carmignano* in Itagliàn) l'é una sitê italiana ad 13.822 abitant in Pruvincia ad Prè. A lè al cumün pusè a Sud ad tüta La pruvincia.

In sal sò teritòri i fänn un *vëin DOCG* c'as ciàmama tàme la sitê

## Bibliugrafia

*AA.VV, *Montalbano - geologia, flora, fauna,storia*, 1993
*E. Repetti, *Dizionario geografico, fisico, storico della Toscana*, Firänz 1833-45 (vùz: *Carmignän*, *Artimino*, e ätar)
*IRPET, *Immagini da ventisette secoli*, Firänz 1981
*A. Ricci, *Memorie storiche del Castello e Comune di Carmignano*, Prè, 1895, rist. anast. 1993
* Carmignano. Quotidianità e istituzioni tra Ottocento e Novecento, Fabio Panerai, Ed. Masso delle Fate, collana "Cultura e società" (1999)

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Muntmürl

**Muntmürl** (*Montemurlo* in Itagliàn) l'é una sitê italiana ad 18.000 abitant in Pruvincia ad Prè.

A l'è distànt 20 km da Fiuränza

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Società Anonima per le Ferrovie di Reggio Emilia

La **Società Anonima per le Ferrovie di Reggio Emilia** (**SAFRE**) l'ēra 'na socetê italiâna dóve al sogèt socêl l'ēra la gestiòun dal léni feroviâri

La SAFRE, a capitêl privê, l'è nasûda per la costrusiòun e gestiòun ed ferovéi 'd interèsi cunômich regionêl ed la zôna a mezdé dal Po.
Int al 1860 a Rèz un cumitêt sitadèin l'à preparê al progèt ed 'na Rèz - Lóca cun diramasiòun per La Spèsia. La préma trâta fâta l'è stêda la trâta Rèz – Ventōş (frasiòun de Scandiân) ed la Ferovéia Rèz Sasôl. Dôp a gh'è andê a Drê la Rèz Guastâla cun la diramasiòun per Bagnōl – Chèrp e al şlòngh ed la Scandiân Sasôl.

Int al 1900 lì Aministrsasiòun ed la Pruvîncia l'à prupôst a sté socetê ed fêr e gestîr la ferovéia Rèz – Canòsa (alōra ciamêda Ciân) cun la mîra ed fêrlga fêr insèm al coperatîvi.  La SAFRE l'à rifiutê sté acôrd e int al 1904 la costrusiòun e l'eşercési ed la lénia în gnûdu dêdi al *Consorzio Cooperativo di Produzione e Lavoro*, fât cun l'uniòun ed 27 coperatîvi, la ferovéia la vîn finîda int al 1910.

Tr' al 1905 e al 1907 la SAFRE l'à 'vû in gestiòun ânca la Ferovéia Ofantino (da Foggia a Lecce pr' al traspôrt dal sêl). L' acôrd l'è stê firmê a Firèinsa al 12 mêrs dal 1905.

La gestiòun dal Ferovéi Arzâni l'è stê un bòun mumèint sia per la cuniméia dal pôste sia per la Ferovéia ed l' Ofantino, dôp dû ân però al Ferovéi dal Stêt ân tôt in mân ânch stà lénia e l'è stê şcianchê al cuntrât cun la SAFRE
A sègvit ed 'na grôsa crîşi cunômica, int al 1936 la socetê la vîn mésa in liquidasiòun, l'à finî al j ativitê e al dō léni feroviâri arzâni în pasêdi sòta al Consorzio Cooperativo Ferrovie Reggiane (CCFR).

## Materiêl pr'andêregh in fònda
Finèl

**Finèl** (*Finale Emilia* in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 15.962 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 42 km da Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
César Marchi

**César Marchi** (Vilafranca ad Varùna, 1922 - Vilafranca ad Varùna, 1992) l'è stä un giurnalista e scritùr Itaglian.

## Biugrafia

## Cus'häl scrìtt

**I Segreti delle cattedrali* (1972)
**Boccaccio* (1975)
**L'Aretino*
**Facce di Bronzital* (1978) (in culaburasión cun Ugo Marantonio)
**Giovanni dalle Bande Nere*
**Dante*
**Impariamo l'italiano* (1984)
**Caro Montanelli*
**Siamo tutti latinisti*
**Grandi peccatori Grandi cattedrali* (1987)
**Quando eravamo povera gente*
**Non siamo più povera gente*
**Quando siamo a tavola*
**Quando l'italia ci fa arrabbiare*
**Finché dura l'equivoco*
**Il delatore, confidenze d'una malalingua*
**Confidenze di una malelingua*
**In punta di lingua* (1992, pübilcä dopu la mòrt, cun la prëfasión de Giüli Nascimbeni).

## Cus'hal vansìd

**Premio Bancarella*
**Dattero d'oro*, premi dal Salón Internasiunäl ad l'Umorismo ad Burdighera
**Selezione Estense*
**Campione*
**Dodici Apostoli*
Fiuràn

**Fiuràn** (*Fiorano Modenese* in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 16.990 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 17 km da Mòdna.

A lè al cumoin c'al g'ha püsè indüstri ad'la seramica, in Pruvincia ad Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
L

**L** l'è la dècima lettra de l'alfabet italian e anche de l'alfabet èmilian. L'è na lettra latena.

.