Filippo Re

**Filippo Re** (Rèz, 20 lój 1763 – Rèz, 26 mêrs 1817) L’ é stê un studiōṣ dal piânti e agrônom italiân.
Fiōl ed Rinaldo e Marianna Vezzani. La faméja l’êra d’ urégin lumbêrdi, dêda al cumêrc e la s’é spustêda a Rèz a la fîn dal XVII sècol. Al nōn ed Filippo, Antonio Re, l’îva otgnû  l'apêlt dal gabèli dal Dóca Francesco III d'Este int al 1720, l’ēra dvintê dimòndi réch e l’îva otgnû al tétol ed cûnt  per i sō fiō e per quî che gnîven dôp.
 
## I stódi
Filippo l’à studiê da i Geṣvéta Ravèna e, cun la scanṣleda ed l'ōrden int al 1773, l’à finî i stódi a Rèz, l’à utgnû al diplôma in siènsi matemâtichi int al 1781. Fîn da cl' època al s’é dedichê al stōdi dal piânti ind l’ôrt ed faméja a Sânta Crōṣ e in un fònd a Véla Sèla (frasiòun ed Rèz), ché al fà un vèira ôrt dal piânti furastêri cun 1400  qualitê che deṣvînen ânca da pôst dimòndi luntân. 
Int al 1790 l’à utgnû la câtedra d’ agrâria int al licèo arzân. L’à més insèm un erbâri cun 7835 divêrs campiòun che incô  l’é tgnû da cât a i Muséi Cévich ed Rèz. 
Còst l’é un peréiod dimòndi turmintê e ânca Re l’é ciapê ind la môrsa ed còl che câpita.
Tra i nôbil l’é ûn ed quî che în favurevèl a la rivolusiòun arzâna e al spēra che a Rèz  a vègna fâta ‘na repóblica indipendèinta perché al cunsîdra pèiṣa la dipendèinsa da Mòdna. 

Al 26 agòst 1796 la stôria la vèd nâser la repóblica arzâna, tra utòber e novèmber  la federasiòun tra Rèz, Mòdna, Bològna, e Frêra, in znêr dal 1797 la Repóblica Ciṣalpèina fîn a l’ avtûn pó la Repóblica Cispadâna fîn al 1799, cun l’invasiòun âvstro-rósa.
Filippo Re a l’inési al mantîn j incâregh póblic ed Capitân ed la Guêrdia Cèvica, pó Capitân ed la Milésia, ed Presidèint ed la Cumisiòun ed Puliséja e a Mòdna la nômina a *Individuo della Commissione di Educazione e Istruzione pubblica* e profesōr d’Agricultûra e studiōs dal piânti. Pó dôp avèir rifiutê ed fêr un giuramèint d’ “ôdi al gvêren di Ré” al dêv mulêr sti incâregh e scapêr in muntâgna a Culâgna in dó l'armâgn per dû mèiṣ. Sté speriĵnsa la ‘gh permét d’andêr in fònda a i só stódi e ‘d publichêr int al 1798 al ‘’*Viaggio al Ventasso e alle Terme di Quara*’’ e ‘’*Elementi di Agicultura*’’, che gh’àn dimòndi sucès. Al prém al sègna l’inési dal stódi dal piânti ind al teritôri arzân e al secònd l’é al prém léber in Itâlia che al promōv l’agricultûra al livèl ed siĵnsa.

Int al 1799 cun al ritōren di avstrîach al dvèinta presidèint ed la Regèinsa pruviṣôria e pó rapreṣentânt ed la Regèinsa ed Mòdna. Int al 1800, dôp la batâlia ed Marengo dōve Napoleòun al bât j avstrîach es tōrna a fêr la repóblica Ciṣalpèina, Re a’s ritîra a véta privêda. L’é stê, int al 1803 e per pôch tèimp, Presidèint dal cunsèli ed lêva, ind al ‘stès àn, a novèmber, l’é numinê da Napoleòun profesōr d’ Agrâria ind l’Universitê ed Bològna, ché l’arvés un ôrt dal piânti furastêri sperimentêl e un Muséo agronômich. Ind l’ân acadèmich 1805/1806 al dvèinta Mgnéfich Retōr. l’armâgn a Bològna fîn al 1814 in dóv' al póblica al só ôvri pió impurtânti.
Al cumîncia ‘na publicasiòun anvêla  l’ ”*Almanacco*, o Lunario de’ Contadini d’Italia”, al scrév ôvri de spiegasiòun cme:” L’Ortolano dirozzato” o “Il Giardiniere avviato all’esercizio della sua professione”. Ind i “*Annali di agricoltura*” da ló fundê al dà, dôp un stódi, per la préma vôlta la situasiòun ed l’agricultûra in Itâlia.  

Ind al 1814, cun al ritōren dal faméj reêli, a vînen prupôsti a Filippo Re al câtedri ed Napoli e còla ed Pavia, mó ló al rifiûta per turnêr, dôp la Restaurasiòun estèinsa, Profesōr d’ Agrâria a Mòdna, ind l’Universitê arfâta, e diretōr ed l‘Ôrt dal pianti furastêri che al li ṣlêrga, in trî ân, e al pôrta al nòmer di gèner preṣèint a 1836. Al fà l’elèinc la “*Flora estense*” e al póblica al IV edisiòun ed “*Elementi di Agricoltura*”.
Int al 1817 a Rèz a scòpia ‘n’ epideméia ed tîfo. Ló, turnê in sitê per al vacânsi ed Pâsqua al ciâpa la malatía e al môr al 26 mêrs a 54 ân..

## La pêrta ind la stôria ed al stódi ed l’ agrâria

Filippo Re l’é  l'agrônom ch’ al j ôvri în al pió lisûdi, in Itâlia, ind al cōrs ed l'Otsèint, rispèt ad ôgni êter studiōṣ agrâri: dal prémi edisiòun a l' inési ed l'Otsèint i sō tratê în stampê ed nōv e quistê da properietâri e fatōr fîn e ânca pió in là dal 1850. Antonio Saltini l’à nutê che: *nel successo delle opere di Re si identifica la prova più evidente dell'arretratezza dell'agronomia italiana dell'Ottocento, siccome Re è un "pratico" che osserva con acume e giudica con lucidità comparativa le metodologie agronomiche in uso nelle campagne italiane, ma non ha percepito la portata della rivoluzione della chimica di Lavoisier, quella della fisiologia vegetale di De Saussure, né quella della patologia vegetale di Targioni Tozzetti. Tutta la sua opera è sensibilmente arretrata, quindi, rispetto al progresso delle conoscenze naturalistiche sulle quali si fonda, nei decenni successivi alla stampa delle sue opere, la nuova agronomia europea, che l'Italia non recepisce continuando a leggere i manuali di Re fondati su idee chimiche e biologiche tipiche dei naturalisti della metà del Settecento*. .

## Ôvri
**Stirpes in horto fratrum Re Regii Lepidi hospitantes* - s.i.t. 1798
**Saggio sopra la storia dell'agricoltura reggiana* - Milano, 1809
**Dei letami e delle altre sostanze adoperate in Italia per migliorare i terreni e del come profittarne* - Mira, 1810
**Istruzione sul modo di coltivare il cotone* - Milano, 1810
**Saggio sulla coltivazione e su gli usi del pomo di terra e specialmente come valga a migliorare i terreni* - Milano, 1817
**Della maniera di leggere con profitto le opere di agricoltura* - San Vito, 1842
**Elementi di economia campestre* - Reggio Emilia, 1850

## Materiêl pr'andêregh in fònda