open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dialètt mudnés

Al **dialètt mudnés** l'è 'na varietê dialetèl dl'emiliàn, ch'la fà pert dal grópp linguìstich gàl-itàlich. L'è anca, insäm a tótt chi èter dialètt emiliàn, la léngua dla versiòun ed Wikipedia ch'a sî drê a lézer.

L'è ciacarê in dla zona cumprésa circa tra Vgnóla e Chèrp (a l'intéren dla Pruvèinsa ed Mòdna); cun 'na quèlca diferèinsa lesichèla al ciàpa al nöm ed dialètt mirandulés ed sóvra,  dialètt carbsàn a mansèina e **frignanés** ed sòt.

Al mudnés l'è ciacarê sovratótt da la gìnta pió vècia, pr'i quèl l'è la léngua prinsipèla, ma l'è pòch usèda dal generasiòun pió zóvni. Per furtónna lè adrê la gà un pòc ed risurgimèint gràsia anch a la selebritê mediàtica purtêda da Francesco Guccini, dai Modena City Ramblers, da Pierangelo Bertoli ed èter grópp musichel.

## Scritura
An gh'è nisuna istitusiòun furmèla ch'la dégga cum a se scrévv al dialètt mudnés anch perchè l'è 'na léngua ech pió che scrétta l'è ciacarèda. 

### [[Alfabêt]]
L'alfabèt mudnés al gh'à 21 lettri.

A a (a) B b (bi) C c (ci) D d (di) E e (e) F f (èfe) G g (gi) H h (àca) I i (i) J j (i lónga) [K k (càpa)] L l (èle) M m (ème) N n (ène) O o (o) P p (pi) Q q (qu o cu) R r (ère) S s (èse) T t (ti) U u (u) V v (vi o vu) Z z (zéda)

Alcuni lèttri i én cambièdi dai sègn diacrétich (o asèint).

### Vocheli
Al mudnés al gh'a dimòndi pió vocheli dl'italiàn. Al mòd ed scrévver l'è cambiê in di secol, per cui a-s pól catèr un'istèss paròla scrétta in mòd advérs.

### Consonanti
Gran pèrt d'al consonanti as  scréven cumpagn a l'italian. Ecesiòun:

(1) Quand dòp a ghè a,o,u
(2) Quand dòp a da i,e;
(3) Sol a la fin ed la paròla

# El combinasiòuni **sc** e **gl** i-n esisten brisa.
# **s'c** a-s dis separê: s+c. Esèimp: s'ciop

## Fòunti
# Sandro Bellei, "A m'arcòrd", Collezioni Modenesi, 1999
# Attilio Neri, *"Vocabolario del dialetto modenese"*, Arnaldo Forni editōr, 1981
# Ernesto Maranesi, *"Vocabolario modenese-italiano"*, Mucchi editōr,
# Giorgio Rinaldi, *"Leggere e scrivere in dialetto modenese"*, ed. Il Fiorino, Mòdna, Mêrz 2017
# Luca Rognoni, "Il sistema fonologico del dialetto modenese", L'Italia Dialettale 74, pp. 135-148, 2013.

## Vóż culeghèdi
Mòdna

**Mòdna** (*Modena* in italiàn, caplógh dla sô pruvìncia, 184.727 cristiàn) l'è 'na zitê dl'Emìlia-Rumàgna, ch'l'a s'càta in mèž a dû fiómm,Säccia a la manzèina e Panèra a la drétta. L'è famóša a livèl internazionèl per l'indóstria del màchin (Ferrari, Maserati, ecc.) e per l'ašê balsàmich.
A Mòdna a gh'è óna dal pió antìghi universitê dal mänd e la sèd dl'arciväschev; l'è ànch stèda, per dimändi tèimp, la capitèl dal Duchê di Este. Al Dòm ed Mòdna, la tärr campanària ciamèda Ghirlandèina e la Piàza Grànda i éin stèdi méssi in dal "*patrimòni mundièl*" dl'umanitê da 'l UNESCO in dal 1997. I abitànt ed Mòdna i éin ciamê mudnéš, mo anch žemiàn, dal näm dal sànt protetór dla zitê ch'l'è Sàn Žemiàn, festegiè al 31 ed žnèr.

## Storia

Cronologia ed Mòdna
Pruvincia d' Piaṡëinsa

La **Pruvincia ad Piaṡëinsa** l'é una pruvincia italiana ad l'Emilia-Rumagna e la g'ha 265.000 abitant. La sò capitäla l'é Piaṡëinsa.

La pruvincia ad Piaṡëinsa la cunfëina ovest cun la Lumbardia (Pruvincia d' Pavia) e cun al Piemont (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvincia ed Pärma, a nord cun la Lumbardia (Pruvincia ad Lod e Pruvincia d' Carmånna) e a süd cun la Ligüria (Pruvincia d' Genua).

## I cumoin pö impurtant

## Al sid
 Al sît d'la pruvincia
Al Sâs

**Al Sâs** (in Itagliàn *Sasso Marconi*) l è na cmònna ed 14.612 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna e al sò territori al tol la prémma stréssia ed culénn d'l Apenén stra la val ed såtta dal fiòmm Raggn, la pèrt ed såtta dal Satta a maténna e una pèrt d'la val dal fiòmm Lavén a sîra. Al secånnd nom dal pais la da' al famåuṡ Guglielmo Marconi, ch'al veins al premi Nobel par la Fisica int al 1909.

## Geografî
Al territori d'la cmònna l'è lighè a la zitè ed Bulåggna, a 17 km d'la capitèl, pr' al treno ch'al va da Pistòja a Bulåggna, ch'al fò fundè int'l ân 1864 e pr al tramvàj. Fén trai én al staziòn dal treno int'al territori d'la cmònna: Båurgnov (*Borgonuovo*), Puntacc' (*Pontecchio*) e al Sâs (*Sasso Marconi*). L'autostrè l è un ètra strè impurtanta pr al trâfic, ch'la porta da Milàn fèn a Råmma, ch'la fa sarvézzi a la cmònna par méz dal casèl dal Sâs. 
Al teritòri d'la cmónna l'è divîs in zénc fraziån, cun un cunsélli ed fraziån e un presidänt ed fraziån. Quassti i én: **Båurgnôv-Puntàcc**', **Chèplôg** (Al pajais dal Sâs), **Funtèna**, **Bâdel - Battdèzz** e **Tignàn - Rôma**.
Pärma

**Pärma** l'è n c'mòn äd 187.214  abitant, capoluôg d'la provênsa 'd Pärma. Antiga capitäla dal Ducät ed Pärma e Piasensa (1545 - 1859), dal 2003 l'è seda dl'Autoritä Europea par la Sicuresa Alimentära (EFSA) e dal 1956 del Magistré pr'al Po, al dì d'incò Agensia Interegionäla pr'al fium Po (AIPO).

## Geografiä

Situäda in Emélia, tra î Apenén e la Pianura Padana, la citè l'è dvisa in du dal torent Pärma, afluent dal Po che, apen'na primma d'enträr in'tal cör dàl centör storic, ricéva ì aquî dal afluent Bagansa. Al torent Pärma l'è un cors d'aqua con un regim mutevole, c'l alterna di pin'ni tumultuosî d'la stagiön invernäla a desolädî sèchî estivî.
Al inizî d'l '800 al stés lēt dal torent al gnèva ristrèt dentör altî mùr, al *lungopärma* apônt, cal consegnön a la citè un profil continuo e molt artistic.

Pèrma l'è una zitê ed 182.800  cristiân, capolôgh ed la pruvèinza ed Pèrma

## Geografìa
Tajèda in dû d'al turèint c'al g'ha l'istèss námm d'la zitê, Pèrma l'a-s càta in Emélia tra la Pianura Padana e i Appennèin.

**Pèrma** l'é 'na zitè ed 177.069 abitant, capitèl d' la pruvénzia d'Pèrma.

## Geugrafî
Taiè in du dal turänt ch'l à al stèss nomm d'la zitè, Pèrma l'é in Emégglia stra la Basa Padèna e i Apenén. 

Pärma l'é un cumoin ad 175.789 abitant, capitäla d' la pruvincia d' Pärma. In tre tütt i sò quatièr, al püsà gròs all'è Gulës.

## Geugrafìa
Taiä in dü dal turëint ca 'l g'ha 'l stes num d' la citä, Pärma l'é in Emilia tra la Pianüra Padana e i Appennini.

**Pèrma** ( Parma in italiân) l'é un cmûn ed 175.789 abitânt, cèinter principêl ed la pruvîncia ed Pèrma. Antîga capitêla dal Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa (1545 - 1859), dal 2003 l' é al pôst ed l'Autoritê Europea per la Sicurèsa Alimentêra (EFSA) e dal 1956 del Magistrêt pr'al Po, al dé d'incō Agenséia Interegionêla pr'al fióm Po (AIPO).

## Geograféia

Situêda in Emélia-Rumâgna, tra j Apenèin e la Pianûra Padâna, la sitê l'é divîsa in dû dal torèint Pèrma, ch’al va dêr int al Po che, apèina préma d'entrêr int al cōr dal cèinter stôric, al ricêv al j âcvi dal Bagansa. Al turèint Pèrma l'é un cōrs d'acva cun un regém variâbil, ch’ al pâsa dal furèinti pîni ed la stagiòun invernêla a fiâchi sèchi estîvi.
A l’ inési ed l’ '800 al ‘stès lèt dal torèint al gnîva ristrèt dèinter êlti mûri, al *lòungopèrma* apûnt, che dân a la sitê un profîl cuntènov e dimòndi artéstich.

Parma l'è na zità italiana dl'Emilia. La stà sla Via Emilia, la g'à 175.789 abitant e la fà pruìnza. La sò pruìnza la g'à ad sòra un pezz ad Pianura Padana infin al Po e ad sòta l'Apenin Emiliàn. La's tròva in tal punt d'incontar ad dò turént, al Baganza, ch'al và a finir in tal Parma. Quest chì al pasa in mezz a la zità e l'è n'afluént dal Po.
Parma la iéra la capitala dal Ducàt ad Parma e Piasénza (1545-1859).
Dal 2003 a'g stà la Sede dl'Autorità Europea par la Sicureza Alimentar (EFSA) e dal 1956 dal Magistrat par'l Po, ch'al dì d'incò al's ciama "Agenzia Interegionale pr'al Fium Po".

## Geografia
Zitè metrupulitèna ed Bulåggna

La **pruvénzia ed Bulåggna**, a partîr dal 2015 **zitè metrupulitèna ed Bulåggna**, l é na pruvénzia dl'Emégglia-Rumâgna ed 1 017 806 abitànt.

La cunféṅna ed såura cun la pruvénzia ed Frèra, a matéṅna cun la pruvénzia ed Ravänna, ed såtta cun la Tuschèna (pruvénzia ed Fiuränza, pruvénzia ed Prè e pruvénzia ed Pistòja) e ed sîra cun la pruvénzia ed Môdna. Al sô cheplôg l é la zitè ed Bulåggna.

## Geografî
La pruvénzia ed Bulåggna la cunprànnd l'Emégglia ed matéṅna ed såura cun la żónta ed sèt cmóṅni cäli én geograficamänt int la Rumâgna: Båurg Tusgnàn, Caṡelfiumanaiṡ, Castèl dal Rî, Dåzza, Funtanàllṡ, Iómmla e Murdàn.  

Al teritòri dla pruvénzia al s estànnd såura tótt int la bâsa e int äl culénn (la muntâgna la fà al 21,3% dla pruvénzia, int al istàss tänp al valåur ed mèż l é dal 25%).

I fiómm chi travêrsen al teritòri én al Raggn, al Sèvna, l Égg' e al Santêren. I turént pió impurtànt én al Samûż, al Satta, al Séller. 

Int äl culénn as trûven dåu crésst ch'äl travêrsen äl vâl pió impurtanti: al Cuntrafôrt pliocênic e la Vänna dal żass. Interesant e bî da vadder én i calànc, däl furmazión culinèr ch'äl piôv àn scavè.

## Economî
I setûr dl'economî pruvinzièl én: l'agricultûra (urtâg', furmänt - famåuṡa l é la patèta ed Bûdri), l arlîv (nénn e bû) e la céna e mêdia indósstria dî setûr mecânic, dal magnèr dla zerâmica e dl'eletrònica. An s pôl gnanc dscurdèr la Fîra 'd Bulåggna e la strutûra dl Interpôrt ed Bulåggna par carghèr e dscarghèr i quî. Ai é anc al pôrt ed Ravänna ch'l è dimónndi inpurtànt par la pruvénzia ed Bulåggna.

## Nòti
Phobos

**Phobos** (**Fobos**) l’é na lóṅna ed Mèrt.

## Ligâm

* [en] Flight around Phobos 
* [en] Animation of Phobos
* [it] Phobos e Deimos
Castèl d Chèṡi

**Castèl d Chèsi** (in Itagliàn *Castel di Casio*) l è na cmònna ed 3.445 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Sanbûca

**Sanbûca** (in Itagliàn *Sambuca Pistoiese*) l è na cmónna ed 1604 abitànt in pruvénzia ed Pistòja
A

**A** l'è la prèmma lettra d'l alfabet italian e anche dal noster. 
L'è anch:
* ónna forma dal prenàm personèl (prèmma persona singuler: **a** żog; tèrza persona singuler: **a** piòv) 
* ónna preposiziòun, (a vag **a** cà)
Marzabòt

**Marzabòt** (in itagliàn *Marzabotto*) l'é na cmóṅna ed 6.813 abitant int la pruvénzia ed Bulåggna int la vâl dal fiómm Raggn. Famåuṡa par i amazamént che fénn i tudéssc int la secånnda guèra.

Chî fât lé i én cuntè int al film L'Uomo che verrà ed Giorgio Diritti.
Bòsch éd Satta

Al **Bòsch éd Satta** l'al al paes imaginari in du'l viv Sandróun e la famia Pavironica. I tolen al treno tòt i giuvidè gras per gnir a Modna a fer al sproloqui.
Sasól

**Sasól** (*Sassuolo*, in italiàn) l'è un cumùn ed 41.746 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.

Luntàn 17 km da Mòdna, al cumùn l'è un di prinsipèli sèinter dl'indóstria dl'Emélia, al sèinter del cusidèt *cumprensòri dal ceràmichi*, un'indóstria dal urégin antighi che a partìr dal dopguèra l'à vést un grand crassimèint lóngh la vàl dla Sèccia.

I én ed Sasól trî cantant dimondi importànt: Pierangelo Bertoli, Caterina Caselli e Nek; e mons. Luciano Monari.

**Sasōl** (*Sassuolo*, in italiân) l'è un cmûn ed 41.746 abitânt ed la pruvîncia ed Mòdna.

Luntân 17 km dal Cèinter pió impurtânt, al cmûn l'è ûn di principêl cèinter industriêl ed l'Emélia, al cèinter ed l' acsé dét *cumprensorî dal cerâmichi*, un'indóstria dal j urégin antîghi che, a partîr dal dopguèra, l'à cgnusù 'na grôsa espansiòun lòungh la vâl dal Sècia.
Rèmin

**Rèmin** (Rimini in italièn, Rèmne en remnès) l'è'n c'mùn s'è zirc ad 143.000 abtènt, d'l'umonima pruvènza rùmagnola, istituida t'e 1992 (mil'novzent'nuventa'i'dò) dòp ch'la s'è stachèda d'la *pruvènza ad [[Furlé|Furlè]]*. Rèmin l'è situèda t'una zona ad pianura, advènt la cost'ad Mer Idriet'c. D'la nord ma e sod, us'son al paìs: Tore Pedrera, Vserbèla, Viserba, Orsulet, Arvbèl, San Zulien, Marina'd Sentr, Blarìva, Algumàz, Marbèl, Ghet'i Torc, Rvazorr'a, Miramàr (in italièn: Torre Pedrera, Viserbella, Viserba, Orsoleto, Rivabella, San Giuliano, Marina Centro, Bellariva, Lagomaggio, Marebello, Ghetto Turco, Rivazzurra, Miramare). 

## Cullegamìnt Estéràn

* E' sìt uffizèl de' cumòn

https://web.archive.org/web/20071202202656/http://www.eventiesagre.it//images/upload/citta/loghi/logo_Rimini.gif
Simbol ad Remne
Helston

**Helston** (in côrnic: *Hellys o Henlys*) l'è na cmònna inglaisa int'la regiån d'la Cornovaglia, såura la penisla ed Lizard. L'è la zitè piò in bas ed totta la Gran Bretagna. L'è la zitè gemela dal Sâs e ai è tant minér ed râm e fer in tott al sit. In Mâz ai è 'na gran fèsta indòvv tott i canten, balen e ziren pr' al strè d'la zitadéna, ch'l as ciama *Flora day*, ch'l è nè int'al Medioêv.
Sandròun

**Sandròun** l'è la màscra ed Carnevêl ed Mòdna. 

Sandròun 'l è un cuntadèin bòun e fùreb ma ignorânt e zòtich, con dû dèint e al nês ráss. Ed solit 'l è vistî con 'na giàca ed velûd, pantolòun al żnoc', un *gilet*, di calzètt a righi bianchi e rássi, di gròsi scarpóun e un bertòch col fiòch. So mujéra l'è la Pulónia, la clàsica reżdora, e sô fiōl al s ciama Sgorghìguel. 
Tòt i giuvidè gras Sandróun e la famìa Pavirònica i partèssen da Bòsch éd Satta c'n al trein e i vinen a Mòdna per fèr al famòś sproloqui ed Piaza Grand, in dû i pèrlen un poch ed tòt qual ch'l è sucess en l'an passeé.

L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun,  vérs la fein dal Setzeint, con un nàm dimondi long: *Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna*.

## Collegameint esteren
*  Al sit ed La Sozieteé dal Sandróun in dla reda
Pistòja

**Pistòja** (in itagliàn *Pistoia*) l é la zitè pió grand ed tótta la pruvénzia ed Pistòja.

Pistòja l é capitèl dla sô pruvénzia.

La zitè l'à 92.267 abitant, mo la sôârea metrupulitèna l'arivarà a 120.000.
Dialàtt pavanaiṡ

Al **pavanaiṡ** l é al dialàtt dla localitè ed Pèvna (in itagliàn *Pàvana*). Al pavanaiṡ l é a mèża vî stra l tuscàn e l emigliàn e l é un dialàtt bulgnaiṡ muntanèr èlt. Pèvna l é un pajaiṡ in pruvénzia ed Pistòja (cmóṅna dla Sanbûca)

## Dizionèri

* Francesco Guccini, Dizionario del dialetto di Pàvana, una comunità fra Pistoiese e Bolognese, Pro Loco di Pàvana/Gruppo di studi alta valle del Reno - Nuèter 1998

## Ligâm

* [pavanaiṡ]  la Casina ed Plauto in pavanaiṡ
* [itagliàn]   Diziunèri itagliàn -pavanaiṡ
Sant’Ègata

**Sant’Ègata** (in Itagliàn *Sant'Agata Bolognese*) l è na cmònna ed  7.283 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna. L'è famåusa pr al fabric dla Lanburghén.
Liżàn

**Liżàn** (in itagliàn *Lizzano in Belvedere*) l é na cmóṅna ed 2250 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna.

Al dialàtt ed Liżàn l é un dialàtt col såu caraterésstichi particulèri a mèża vî stra l tuscàn e l emigliàn (anc se, a guardèr pulîd, l é na längua dimónndi pió cunpâgna dl emigliàn).

In cla cmóṅna ché al nasé al giurnaléssta Enzo Biagi.
Cinodapistoia

Cinodapistoia (nómmer 36446) l’é un côrp zîlaist che'l ciapa al nómm dal puêta tuscàn Cino ed Pistòja. Cinodapistoia l'è un asteroid.

## Ligâm

*  Sito dedicato completamente all'asteroide 36446 Cinodapistoia
*  Asteroid 36446 Cinodapistoia
Mèr

Al **mèr** l è 'na masa d'âcua salè ch'as trôva såura totta la Tèra.

Par dèr un nòmm a tott i sît indòvv ai è al mèr, as pôl dir ch'al mâs piò grand as ciamen oceani.
   
L'onnic mèr ch'al mòjja al spiâz d'l Emégglia-Rumagna l'è l'Adriâtic.

Nòmm di piò famûs mèr ;
*Mèr Mediterraneo
*Mèr Råss
*Mèr Naigher

## Èter artéccuel
*Oceano
*Pôrt
*Spiaza
*Îsla
Franch

Al **franch** al pol eser:

#La monéda usèda in Italia fiî al 1999, pió cgnussùda cun al námm ed Lira italièna;
#La monéda usèda in Franza fîn al 1999, pió cgnussùda cun al námm ed Franch Francês;
#Un pòpul bàrbar ch'al s è stablî in Frància;
#Un námm propri.

## La moneda italiana
Al **Franch** l'è al nàm utilizee normalmeint per indicher la Lira Italièna. La lira apparess la prèmma volta in di teimp moderen nel 1802, conieda in dil zecchi ed Milan, Bulåggna e Venêzia. Dàp, fu la moneda del Regn d'Italia, d'la Republica  Italiana, ed San Marein e d'la Sitê dal Vaticân fin al żner 2003. Adèsa s'usa l'Euro, c'al vel 1936,27 franc.

## La moneda franzesa

## Al nàm propri
Frampùl

**Frampùl** o **Frampùla** (**Forlimpopoli** in itagliã) (FC) l'è un cumòn ad 12.173 abitènt, int la *pruvènza ad Furlè-Ciṣèna*. 
L'è situèda stra Furlè e Ciṣèna, int e' mëż d'la piãna, stra e' mêr e i munt.

L'è la zitê nadêla ad Pellegrino Artusi, cnussù pr'avê scrèt "La scienza in cucina e l'arte di mangiar bene", on di lìvar piò vandù d'la literatura itagliãna, dù ch'e scor dal mèj manìri ad fê da magnê, bòun esèmpi par lighé la pérta culinèria cun un bòun test scrèt.

## Cullegamìnt Estéràn

* E' sìt uffizèli de' cumòn
Zisèna

**Ciṣäina (Cesena in [[itagliën]])** l'è un cumòn ad 96.921 abitìnt, int'la pruvenza ad *Furlè-Zisèna*.

Spianèda in bòna posizioùn tra al culäini dl'appennèn *Tosc-rumagnòl* e la pièna *padèna-rumagnòla*, l'è travarsèda da la *[[Vìa Emìlia]]*, tra *[[Furlè]]* e e*'[[Mêr Adriàtic]]*. L'è bagnèda da e' fiòmm *Sêvi*.

## Cullegamìnt Estéràn

* E' sìt uffizèli de' cumòn
Gatì

**Gatì** (**Gatteo** in italièn) l'è un cumòn ad quasi 7.000 abitìnt d'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.

## Cullegamìnt Estéràn

* E' sìt uffizèli de' cumòn
Bartnòra

**Bartnòra** o *Bartnóra* (**Bertinoro** in italièn) l'è un cumòn ad 10.991 abitìnt, int'la *pruvenza ad Furlè-Zisèna* in Emiglia-Rumagna.

## Cullegamìnt Estéràn

* E' sìt uffizèli de' cumòn
Raggn

Al **Raggn** o **Ränn** (in itagliàn *Reno*) l é al fiómm pió lóng dl’Emégglia-Rumâgna, dåpp al Pò e l é anc al pió lóng ed quî ch'in van brîṡa int al Pò. Al nâs int la pruvénzia ed Pistòja a 745 méter in vatta al mèr, indóvv i s cråuṡen i dû râm dal Raggn ed Prunatta e Raggn ed Canplóng.  

Spass sacc int al prémm tragétt, al fiómm al travêrsa la zitè ed Bulåggna, al dṡaggna al cunfén stra l’Emégglia e la Rumâgna insàmm al Sàrrel e al va int al Adriâtic pôc såtta äl Vâl ed Cmâc'.

## Ligâm in itagliàn
*Note storico-geografiche sul fiume Reno
*Consorzio della Chiusa di Casalecchio e del Canale di Reno
Carara

**Carara** (in Itagliàn *Carrara*) i è un comun d'la Tuschèna d' 66.000 abitànt int'la Provincia d' Masa-Carara. 'l dialèt d' Carara (Cararìn) i é 'n dialèt emigliàn.
San Lâżer

**San Lâżar** L'è 'na cmònna ed 32.155 abitànt (2015) int'la pruvénzia ed Bulåggna

## Geografî
Al pajais l'è såura la Vî Emégglia a 6&nbsp;km dal zänter ed Bulåggna. 

## Ligâm
* Googlemap: Mappa satellitare di San Lazzaro (tradurre)
* Parco dei Gessi Bolognesi e Calanchi dell'Abbadessa (tradurre)
Barlaida

Una **barlaida** l'è ed sòlit un pèz ed tèra indòvv un fiòmm al pol versèr totta la sò acua quand l'ain à e ch'l è sacc quand l'ain n'à brîsa. Al barlaid polen èser grandi o cinéni a secånd dal fiòmm, mo äli én sänper stè di sît indovv i omen àn sänper lavurè o anch abitè.
Prè (sitê)

Prè (in itagliàn *Prato*) l'è la sitê itagliana d'la Tuschèna cun 185.242 abitant.

L'è anca capitèl d'la su pruvénzia.

## Ligàm ad föra

* Musè ad Prè
Sprolòqui

Al **Sprolòqui**, in dal mudnéś, 'l è al discórs che 'l Sandróun e la famìja Pavirònica i fan ed Giuvidè Gras da 'l balcon dal Comun in Piaza Granda a Modna.

## Manéri 'd dir
* **An stèr mìa lè a dir di sprolòqui!**:  *Non metterti a dire ragionamenti sciocchi!*

## Colegamèint estèren
* Al sprolòqui dal 2013 in dal sit edla Societê dal Sandróun
Wladilena

Wladilena (nómmer 852) l’é un côrp zîlaist che'l ciapa al nómm dal leader comunéssta Lenin. Wladilena l'è un asteroid.

## Ligâm

* en Asteroid 852 Wladilena
Preposiziòun

In gramatica, la **preposiziòun** l'è una pert dal descors ch'la serv a créer un ligam tra do paróli o frèsi.I pôlen éser:
* semplici
* articulèdi (l'uniòun d'una preposiziòou e un artìcol) 
* impropri (i vinen da un averbi o un vereb)
* composti (formedi da piò parol)

## Preposiziòun semplici e articuledi

## Preposiziòun impropri e composti
Iommla

**Iommla** (itagliàn *Imola*, rumagnôl *Iomla*) l é na zitè dl'Emégglia-Rumâgna int la pruvénzia ed Bulåggna. L'à stra sé e nå 69.705 abitànt (2015).

Al sît ai éra bèle int l'etè antîga, e l'êra bèle abitè anc prémma. I romàn fundénn na zitè nôva e la ciaménn "*Forum Cornelii*", dal nómm ed Lucius Cornelius Sulla. Al nómm ed Iómmla significaré un quèl comm *la zå*, ch'l é da ricondûṡris a la bèla véssta ch'as pôl avair däl culéṅni. 

## Parsunâg'

* Rosanna Marani: giurnaléssta
Deṡêrt

Al **deṡêrt** l é un sît indóvv ai é 'na gran diferänza ed temperatûra stra l dé e la nòt, 'na móccia ed såul, la mancânza 'd èlber e indóvv an al piôv mâi. 

I pió grand deṡêrt dal månnd i s trôven in sît 'd èlta presiån, indóvv la piôva an la pôl squèṡi mâi èser. Stra i deṡêrt ed sti sît ai é al Sahara, al Kalahari e quî dl'Austrâglia.

Ai é anc di deṡêrt ch'i s én formè pr al sèl ch'ai é int al trézz, ch'al fa sé ch'an i sîa brîṡa dl'acua e ch'an i pòsia cràsser gnìnta.
Caṡalàcc’

**Caṡalàcc**' l é 'na cmónna ed 36.233 abitànt ch'as trova int la pruvénzia ed Bulåggna, in Emégglia-Rumagna.

## Stòria
Al nomm ed Casalàcc' al vén da **Casaliculum** ('n insàmm ed caslén) såura al "Raggn". Al sît l'à di quî prezius chi än uréggin int'al Paleoléttic e chi arànn fâtt i Vilanoviàn. Ai é anch quèl che fénn i Etròssc. 

La batàja ed Casalàcc' l'è suzèsa qué al 26 ed zòggn dal 1402.
Bóbla

La **Bóbla** (plurel: Bóbblel) al pol éser:

#un usèl d'la famìa di *Upupidi* (*Upupa epops*, Linnaeus 1758). 
#una bàla 
#un tip ed fònz
Îṡla

Un' **îṡla** l é 'na mâsa 'd tèra ch'l à dl acua däl tótti al pèrt. La 's pôl truvèr int un lèg, int un fiómm o in mèż al mèr. 
Äli îṡel äl pôlen èser cinéṅni, grândi, abitè o desêrti. Däl vôlti äli én acsé grândi da costituîr 'na naziån, däl vôlti invêzi pròpi cénni.
Informàtica

L'informàtica l'é la la scèinza d'i zarvlán. La paróla **informàtica** la vin dal francês *inform* (ation electronique ou autom) **atique**; in dal 1962 Philippe Dreyfus al fó al prèm a druvérla e ló intiniva "informatique"(informàtica) la gestiòun automatiżeda dl'informaziòun cun al computer.

## Vad anch
Tavlátta (zarvlán)
Sugèt

In gramàtica, al **sugèt** l'è la pert d'la frès c'as concorda cun al véreb e che la dis chi è ch'a cumpiss l'aziòn. In tòt i dialètt emilian, al sugèt al pôl éser in *trî* formi:
* Prèmma forma. La vìn useda quànd an'ghè brisa al vereb: Chi ha descòrs? **Mè**! 
* Seconda forma. La forma più comùn: **A** sun andé a cà. 
* Térza forma (ciameda anch 1°+2° forma): La vìn useda quand as vôl *raffurzèr* al sugèt, o quand al sugèt an l'è mènga un pronàm persunèl: **Me** **a** sun andé a cà. **Ràma** **l**&rsquo;è propria bêla.

__TOC__

## Al pronàm persunèl e la só espansiòun

Lēser ânca:  



## Eṣèimpi cun èser e avèir

## Êt'r eṣèimpi
Spagnôl

Al **spagnôl** (ciamè anch' **castigliàn**) l'è 'na langua nèda int'la regiån d'la Castégglia, in mèz a la Spagna. L'è bacajè anch'in di mondi ed paîs dal cuntinänt americàn da 500 migliòn ed cristiàn. 

L'al fà pèrt dal gropp dal languv indo-europei, ureginè da l evoluziån dal latén vulghèr, anch's ai è dal paroli ch'al vénen da l areb.

## Stòria
Ai è di quî int'al castigliàn chi én di mondi cumpagna a la leniziån laténa (latén: *vita*, spagnôl *vida*), la palatalizaziån (latén: *annum*, spagnôl *año*), al ditongaziòn dal vuchèl srè e/o dal latén vulghèr (latén: *terra*, spagnôl *tierra*; latén: *novum*, spagnôl *nuevo*); quassti canbiaziòn funètichi as troven anch' in dagli ètri languv d'l Europa.

Al **spagnòl** (ciamê anch' **castiàn**) l'è 'na léngua nèda in dla regiòun dla Castìa, in mèz a la Spagna. L'è ciacarê anch in dimòndi paés dal cuntinèint americàn da 330 miliòun ed cristiàn. 

L'al fà pèrt dal grópp di léngui indo-europei, gnùdi só da l'evoluziòun dal latèin vulghèr, anch s'agh én dal paròli ch'él vìnen da l'èreb.

## Stòria
Agh én dal paròli in dal spagnòl ch'i én di mòndi cumpàgn al latèin (lat: *vita*, spa:*vida*), la palatalisaziòun (latèin: *annum*, spagnòl *año*), la ditongaziòun dal vuchèli srèdi e/o d'al latèin vulghèr (latèin: *terra*, spagnòl *tierra*; latèin: *novum*, spagnòl *nuevo*); sti cambiamèint funètici i-s càten anch in di ètri léngui dl'Europa.
Locca

Locca (in itagliàn *Lucca*) l'è la zitè piò grande ed totta la pruvénzia ed Locca

Locca l'è capitèl d'la su pruvénzia.

La zitè l'a 86.000 abitant
Sitê

La **sitê** l'è n' area urbàna, pió granda, pió importànta e pió populèda 'd un paés. La paròla la vin dal latèin *civitas*, e la gh'à l'istëssa radis ed **civiltê**.
Vêreb

Lēser ânca: **[[Sugèt| al sugèt e l'espansiòun dal sugèt]]**

## Èser

## Avèir

*habe*>*a*;
*habē*>*(av)î;
*habēre*>*ar*

Pregasi controllare latino per futuro. Dovrebbe derivare da *habitus + habeo, -es, etc.''

## Vêreb in -êr

## Vêreb in -èir

## Vêreb in -îr
Apenén

L **Apenén** l è 'na cadäṅna ed muntâgn ch'la fà un pô da filån dla vétta ed tótta la penîṡla itaglièna, la tâca indóvv a i é al pâs dal Turchîno, stra Zena, Vôltri e Alesandria e la finéss zå dal tâc. 

Ai é chi pänsa che al nómm "Apenén" al véggna da Pen, al dío léggur di bûsc e däl muntâgn, e che pò d'ed lé ai séppa saltè fòra anc di nómm ed mónt cunpâgna Penna e Pénice.

## Ligâm in bulgnaiṡ
http://www.appennino4p.it/index.bo.html L'Apenén
Camîsa d'la madôna

La **camîsa d'la madôna** l'è un ôrghen ch'as tròva såul int'i vertebrè mamméffer quand na fammna l'è praggna. 

## Anatomî

La camîsa d'la madôna l'è fâta ed dåu pèrt:
* onna ch'lè pèrt dal fangén
* n'ètra ch'l è d'la mèder. 
La s spianta int al parîd dl'otter e la manda dal magnèr al fangén cun al curdån dal blîguel, fât ed vänn e påulp.
Scutmâj

Al *scutmâj* (in italiân *nomignolo*) l'è na parôla 'dl' Arzân, ch' l'a 's câta ânca in tânt êter dialèt, cme al Mudnèiṣ e al Frarèiṣ , e ânca fōra regiòun d'intōren al Po. 

Un scutmâj l'é na sôrta ed nòm inventê, druvê ânca al dé d'incō, ch' al 's tâca a la gînta per tōr in gîr na quêlch qualitê o un quêlch difèt; al pōl ânca arfêres al nòm, al cugnòm, al mistēr o a l'urégin (la faméja o la sitê) dla persòuna. 

Cun al tèimp, i scutmâj a pōlen dvintêr quêşi di secònd cugnòm. Còl ch'l'é sicûr l'é che na vôlta tachê an 's chêva pió.

La stôria dla parôla l'an n' é mia sicûra, mó la duvré deşgnîr dal medioēv ed èser lighêda ai scongiurâs e per difènder e tgnîr luntân, dal persòuni, la ièta e al malatéi. Dal spiegasiòun pusébil în: dal tudèsch antîgh *Scottname* (un nòm dê per schêrs o per tōr in gîr), dal latèin *excutere malia* (= scongiurêr j incantèişem), *excutere mala* (= scongiurêr i mêl) o *scutum in mallo* (= scûd purtê int al j adunânsi ed piâsa).

## Esèimpi per l'Arzân

Al vocabulâri ed Ferâri e Sèra al gh'à e-sânta eşèimpi de scutmâj, gióst per fêr la lésta ed quî pió comûn.

## Materiêl pr'andêregh in fònda
Nadêl

Al **Nadêl** 'l è la fèsta ch'la sèlebra al dè indû 'l è nê Gesù, fiōl ed Maria, al 25 ed dicèmber (al 7 żnèr in di Cèsi urienteli o urtudòsi). 
La paròla la deśvìn dal Ladein *Natalis*, ch'al vol dir *natalessi*.
 
Al Nadêl al s ciàma anc **Nadêl ed Gesù** o **Nativitê dal Sgnōr**.

## Môd ed dîr

## Bibliugrafìa
*  *Christmas* in "*Catholic Encyclopedia*", Encyclopedia Press, 1917.
*  "*Catechismo della Chiesa Cattolica*", Città del Vaticano, Libreria Editrice Vaticana 1992, ISBN 88-209-1888-9
Malandrià

Malandrià l'è'na frasiòn dal Cmón'd Pärma, ch'la stà a sud äd Pärma. A gh'è la céza äd San Martè, 'na scola p'r i putè e un bel po' äd vili dj sior. An l'è mìa tant temp ch'j an inisiè a costruir dil cà novi par la genta ch'la vol gnir fora äd la citè. Adesa a podema dir ch'agh stan quäsi 100 parson'ni, anca se coste numàr d'venta pù gross tut j ani.
PP (FRA)

}
|valign="top" width=50%|

|-
|colspan=2|

|-
|colspan=2 style="text-align:center"|
 ''Sala stampa''  &nbsp;&nbsp;
 Contatti  
|}
Żôla Predåuṡa

**Żôla Predåuṡa** l é na cmóṅna ed 18.625 abitànt dla pruvénzia ed Bulåggna.

Żôla Predåuṡa l à vént däl mdâj dla cråuṡ ed guèra al valåur militèr pr i sacrifézzi fât da la żänt int la Secånnda Guèra. 

A Żôla Predåuṡa ai é anc la FAAC, la Bonomelli, e la Viro (produziån ed cêv e luchétt) 

## Quî da vadder
* Cà la ghironda, muṡéo d'èrt
Bravèda

Onna **bravèda** la pōl éser:
#Un schérz, anch periculōś, fât da di ragazōl.
#Una sgridèda. Ed sòlid, l'è la muiéra ch'la brèva a 'l marî, o la mèdra ch'la brèva ai fiō.

## Referèinsi
Pergnàn

**Pergnàn** (*Prignano sulla Secchia* in italiàn) l'è 'na sitê c'la-s càta sóvra al fiómm Sëccia (dla quèla al nöm italiàn). La gh'à 3.500 cristiàn e la fa pèrt d'la Comunitê Muntàna dl'Apenèin ed Mòdna Ovest, insìma ad ètri 3 cumùn. Prignàn l'è areint al confin con al teritorì arsan, difati l'è confineint con Lugo ed Baìs c'lè in dal comun ed Baìs coma as pol intuir. Al frasioni ad Prignàn più pupuledì in Saltein, Castelvech, Muntbaransoun e Pigneto.
Sèrsna

Sêrsna (**Sarsina** in itagliàṅ) 'l è un cumùn itagliàṅ ad 3.696 parsòni (a fiṅ 2008) in dla pruvìnsa ad Furlé e Zisèna in Rumâgna. La s cata in d'l Apenèṅ tosc-rumagnól a 243 mètar dal livèl dal mar, in dla riva sinìstra dal fiùm *Savio*, e la dista a 'l incìrca 35 km da *Zisèna* e 50 da *Furlé*.

A n s è minga sicùr ad gl'urìgini dal nóm: a gh è 'l caś ch'al sia ùmbar, cum l'è anc la sità.

In di tèmp antìg a gh è nâ al più impurtànt autór ad cumèdi in latìn Tito Maccio Plauto.

A Sêrsna a s tèṅ dacàt i rèst dal véscuṿ San Vicinio, visû in dal tèrs sècul, famóś p'r èsar n'eśurcìsta e un guaridór. Tut i an, dimóndi gint la vèṅ chè par réndar-gh umàǵ.
Kurów

**Kurów** (['kuruf]) l'è un paes ed la Polonia meridionèl, tra Puławy e Lublin, svèin al fiòmm Kurówka. L'la capitèl ed na pruvenza ed la regiòn ed Lublin, ed la gh'ha 2781 abitànt (2007).
La Miràndla

**La Miràndla** (*Mirandola* in italiàn, 23.512 cristiàn) l'è 'na sitê in pruvèinza ed Mòdna; la fà pèrt di nóv cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord. 

Luntàn 34&nbsp;km da Mòdna, sta sitadèina dla bàsa mudnésa l'è stèda per quaterzèint àn la cà dla faméja di Pico (tr'i quel l'è dimòndi famós *Giovanni II*, ciamê Pico d'La Miràndla).

Al zicundàri d'la Miràndla al sé tasfurmé indal pasàr di ân, da ruréel in industriéel. Da soquànt ân l'ativité prevalént l'é al Biomedichél (*Biomedicale* in italiàn) e l'indôt artigianél cal seguìs.
Pruvèinsa ed Mòdna

La **Pruvèinsa ed Mòdna** l'è 'na pruvèinsa dl'Emélia-Rumàgna ed circa 700 méla cristiàn.

La cunfèina a nord cun la Lumbardìa (Pruvèinsa ed Mantua), a est cun la Pruvèinsa ed Frèra e la Pruvèinsa ed Bulägna, a sud cun la Tuschèna (Pruvèinsa ed Lócca e Pruvèinsa ed Pistója), a ovest cun la Pruvèinsa ed Rèz.

## Geografia

La pruvèinsa l'è divìsa in trî pèrti da nord a sód: piàn, culèina e muntàgna. I fiómm pió impurtànti dla pruvèinza i én la Sëccia ed il Panèr ch'i vàn tótt e dô in dal Po.

## Cumùn prinsipèli
Arżlè

Arzlè (in Itagliàn *Argelato*) l'è 'na cmònna ed quési 9.799 (31/12/2014) abitant d'la pruvenzia ed Bulaggna.
Pavóll

**Pavóll** (*Pavullo nel Frignano* in italiân, 14.913 cristiân) l'è una zità d'l'Emélia-Rumàgna c'la-s càta in d'la pèrta meridiunèla d'la Pruvèinsa ed Mòdna.

La zità l'a-s càta in d'al sènter d'un eltipien, sircundèda da i crinèl ed dvérs altaz
sóver i quêl i suvrâsten j'altóri ed Mountcócchel e Gajà, l'è situèda in d'al culin ch'i fân da spartiâqua tr'al vàl d'i fiómm Panêr e Sáccia, a sód d'al capolôgh.
Insnierìa

L'insnierìa l'é una sciinsa ch' la g'ha al compit da risolv il prublematic ch' i sarvìsan par la sudisfassion di bisogn d' la gint. Donca l'é da intëindas tant cmé sinonim ad tecnica d'ält livél, e bisogna mia scunfondla cun la tecnulugia, ca l'é sia un ram ad la siinsa che, dl'insnierìa stesa. La dà i metud par la riprodüssion d'un bëin fisich (manüfatt), al svilüpp o 'l cuntrol d'un prucèss o in generäl d'un sistema urganisä. I tecnic ch' i pölan esercitä cla "prufession" ché, i en prufesiunìsta abilitä, ch' i g'ha un titul da stüdi ad indiriss tecnic, tant cmé cul d'insnìer, architët, geometar o perìt indüstriäl.
Admè in Italia al titul "insnier" l'é prutegì par legg' e riservä ai laureä in insnierìa.

In prinsìpi d'un prugèt d'insnierìa, i tecnic prugetista, i gh'an da capí i vincul che i cundisionan al prublema, tant che 'l sia un rob o ch' la sia un'applicassion püsé cumplicä. I vincul inclüdan il risurs dispunibil, il pruspetivi p'r al fütür e i limit fisich o tecnich. Capì chi vincul ché, gl'insniér i lavuran par tirä föra i particulär e i requisí ch' un rob, un cuntroll o una solüsion, i gh'an d'avéig, par iés fat o uperä in un camp specìfic.

I tecnich i tösan in prèstit j'idei principalmëint dala fisica (tant che bota voti a s' riguärda al insnieria tradisiunä la d' l'applicassiön d' la Fisica Aplicä) e dala matematica par truvä il sulüsion püsé adàt ai prublema ch' i s' catan dadnans. I drövan la statistica e 'l metud scientìfic-empìric par derivä e verificä i so solüsion. Sa la gh'é püsé d'una sulüsion, gl'insnièr i cunsìderan il decision diferëint d'ogni prugett, in base ai so merit e i sarnìsan cùla che mei la s'adàta a il carateristich.

I tecnic prugetista i prövan a prugetä in che manera, una sulüsion, la lavurará cui relativ particulär; par migliurä il so cunusiëinsi e la sicürësa dal prudut, dal cuntroll o d'la sulüsiön i drövan, par quant pusìbil, un mudél, esperimëint e prövi ad laburatori. In dal camp dil custrüssion civil, par esëimpi, i drövan dil pröv sperimentäi distrütivi e dil pröv da sfors: chil pröv ché i sércan da scuprì che un manüfatt, simil a cul da zamò fat, al fünsiona tant cmé l'é stä dmandä.

La parola "insnierìa" la deriva, dal latëin "ingenius", la radìs d' la parola mudèrna "ingegn". Un insniér l'era un om inteligiint, pratich, bon da risolv i prublema. L'urtugrafìa d' la parola l'é stä po inflüensä, in di paes in dua a s' pärla l'ingles, dala parola "engine" (mutur), e difàtti, al dé d'incö, in chi paes ché, i vegnan ciamä *engineers*. La parola l'é cambiä par cumprëind tüt i camp in duv i abilitä dal metud sientifìc ien druvä.

Al lavùr d' l'insniér l'é druvä a bota in d' l'indüstria e in d' la püblica aministrassion.

L'insnierìa, sturicamëint, l'ha catä spasi prima in d' l'ambit dil strütüri militäri, culi c'al dé d'incö i s' ciaman, repärt dal genio militär, e po l'é stä druvä in d' l'ambit civil, cul num ad *genio* civil. Cul pasä dal tëimp, da l'insnierìa civila, i s'en diferensiä i ätar tipu d'insnierìa.
L'Italia la pö vantä una bona tradision in dil materi d'insnierìa.
Vgnóla

**Vgnóla** (*Vignola* in italiàn, 20.983 cristiàn) l'è una sitê dla pruvèinsa ed Mòdna. L'è séd dl'Uniòun Tèri di Castèl.

L'è famosa pr'él sô zrési, tànt ch'in dô ucasiòuni, dla fioridùra (Mèrs-Avréll) e dla sô fìn, (Maz-Giógn), agh én di fèsti in lór unór.

Vgnóla l'è gnussùda per la paternitê ed dimòndi gìnta famósa, cmé Ludovico Antonio Muratori, Jacopo Barozzi, Francesco Selmi, Agostino Paradisi, Alessandro Plessi e di èter.
Sân Mavrési (Rèz)

**Sân Mavrési ** (*San Maurizio* in italiân) l’è un quartēr ed Rèz. Al fà pêrt ed la 
Circoscrisiòun ''Nord-Est'' (vècia N.6)

Sân Mavrési, da che indrē l’ēra un  paèis  indipendèint, ciamê Véla Sân Mavrési, adés l’è unî a Rèz, a’s câta a pôch chilômeter dal cèinter ed la sitê, lòngh a la via Emélia vêrs Mòdna. Sân Mavrési l’è famōş préma ‘d tót perché che a gh’é al **Maurisiân**  ( in italian Il Mauriziano ), la cà in dóv' a gh’é stê Ludovico Ariosto  per un móc ed tèimp quând l’ēra guvernadôr ed Rèz; e l'ēra ânch al pôst dal manicômi ed Sân Lâṣer adèsa sarê.

Al Maurisiân l’è 'na véla dal Quatersèint, a s’ égh và dèinter drét per drét da la via Emélia lòngh al viêl d'ingrès ch'al gh'à 'd j èlber ed piôpa nîgra dal dō pêrt. Mamsmèint interesânt:   al "Cambarèin di Poēti" , al "Cambarèin di Urâs e Curiâs" e al "Cambarèin ed l'Ariôsto", cun soquânti pitûri a frèsch dal XVI sècol.

Ind la zôna dintōrna al Maurisiân, al tèimp di rumân gh’ēra lòngh a la via Emélia, al simitèri ed la sitê. Dimòndi lâpidi în stêdi catêdi al tèimp di schêv ind l’Otsèint e ânca dôp, adèsa în int al Muséo Cèvic.

La cēṣa ed la parôchia, da dóve l’à ciapê al nôm la Véla, l’è cgnusûda dal 1059. 

## Êtri fotograféi




Image:Viale accesso mauriziano reggio emilia.jpg|Êrch d’intrêda al Maurisiân
Image:Ariolo san maurizio reggio emilia.jpg|Turèint  Ariôl
Image:San Lazzaro chiesa reggio emilia.jpg| Cēṣa ed San Lâṣer
Bari

**Bari** l'é una zité ed 316.245 cristiàn, capologh ed la pruvénzia ononima.


File:Castello normanno-svevo (Bari) 2017.jpg
File:Izlošci zbirke u Bariju.jpg
File:Bari u rujnu.jpg
File:Palazzo del Governo (Bari).jpg
File:Spomenik u talijanskom gradu Bariju.jpg
File:Palazzo delle Finanze (Bari).jpg
File:Katedrala sv. Sabina.jpg
File:Katedrala sv. Sabina, Bari, Apulija.jpg
File:U Bazilici svetog Nikole u Bariju 2017.jpg
File:Nadvratnik crkve u Bariju.jpg
File:U Bariju u crkvi 2017.jpg
File:Crkva, Bari 2017.jpg
File:Muzej sv. Nikole.jpg
File:U Bariju gradu.jpg
Legg d'Ohm

La lèg d'Ohm la dîs che la diferèinsa ed potensiêl  V  ai câp ed 'na resistèinsa  R  traversêda da 'na corèint  I  l'é:
:V = R \cdot I
Però, in dialèt, l'as pōl ânca tgnîr in mèint acsé: ***A'''m pêr d'aveir vést un'''' òm''' pasêr sòta un '''v'''ôlt!'' . 

== Nôti ==
<references/>



La '''lèg' d'Ohm''' la dìs ech la diferèinsa ed potensiêl <math> V </math> in relasiòun a 'na resistèinsa <math> R </math> traversèda da 'na curèinta <math> I </math> l'è
:<math>V = R \cdot I</math>
Però, in dialètt, la-s pòl anca ricurdèr acsè: ***A-m pèr** ch'agh sia un **öm** sòta un **volt**' . 

## Nòti
Bäntvói

**Bäntvòi** è 'na cmònna d'la pruvénzia ed Bulåggna, a 15 km int'la bâsa ed maténna da Bulåggna. Dal 31 ed disänber dal 2014, l'avèva 'na popolaziån ed 5.520 abitànt e 'na area ed 51,5 km2.
Zirudèla

La **zirudèla** l'é un cunpunimänt scherzåuṡ ch'as cantèva - in uréżżen par la pió in canpâgna - pr i matrimòni o pr i gran magnèr campagnû. Pô dåpp as à tachè a cantèrel anc pr äl lâurei, aniversèri o di èter avenimént indóvv as magnèva e indóvv al zirudlèr gîva ai festegè al sô prupòṡit. L'uréżżen l'à da èser antîga e la declamaziån l'era cantilenè sänper cån dla mûṡica e al mutîv l é fât ed quartén ed vêrs utunèri in rémma baṡè, ch'î avèven da terminèr par “Tòc e dâi la zirudèla” o par “Tíc e tac la zirudèla”.

Da l'800 in avänti as à tachè a pêrṡer ste môd ché cån la mûṡica e la zirudèla l'é advintè 'na poveṡî da lèżer, magâra riferännds ai fât dal dé. I mâster ed sta tradiziån qué i én stè al Iuṡèv Râgna, al rà di imbonidûr dla Piazôla, e Marén Piâza, al povêta cuntadén, cum ai piaṡîva ed ciamères.

## Uréżżen dla parôla
An s é brîṡa sicûra däli uréżżen dla parôla. Al musicòleg Francesco Balilla Pratella al cradd ch'äli uréżżen dla zirudèla ai séppen i cunpunimént zirculèr dla famajja däl rotae, di rondî e di rondò dal Mediuêv, ch'i gnîven sunè cunt l'organistrum, ch'i an dè uréżżen a la ghirånnda.

As truvän inanz a un quèl lighè a däl sinfunî antîghi ch'l arcôrden da cla vî o da cl ètra la zircularitè.

## Äl zirudèl pió famåuṡi
La zirudèla pió famåuṡa l'è “Al fatâz di Żardén Margarétta”, cgnusó anc cme “La Flèvia” (al nómm dla protagunéssta, un cunpunimänt spénnt ch'l é pasè par di ân ed man). 

## Riferimént
Al sît bulgnaiṡ.
Pìmaz

Pìmaz l'è un paés in dla cmónna ed Castelfrànch in pruvèinsa ed Mòdna.
L'è fams par al tùraz, par la cìsa et San Giacum, e par la Samuz, nà fiòma cineina cla và fein al Reno.
L'ultum mirqual ed maz, à Pìmaz a ghè la fèsta ed la Madana ed la pruvidainzia;
à ghè la prùcesiaun cla taca dal santueri (cl'è situè à la Madana ed la pruvidainzia) e la fines 'dnanz
à la cisa. L'è la fèsta piò bela dal mand.
Balanzunè

La **balanzunè** l'é un cunponimänt fât pr èser rezitè, scrétt in dialàtt bulgnais nèd dal Sizänt. L é téppic dla mâscra bulgnaisa dal Dutåur Balanzån, ch'na vôlta as ciamèva *Dutåur Graziàn*, es l'é fâta da däl bacajè sänza fén ch'äli arénn d'avair un ligâm lògic. Äli én na caricatûra dal profesåur dl'universitè bulgnaisa ch'l é bån d inpresionèr i ignurànt anc quand al dîs däl bujè. 

L'é un cunpunimänt téppic dla leteratûra in bulgnais. 

## Stòria
La prémma racôlta ed balanzunè ch'avän l'é stè scrétta da Properzio Talpi dal 1738. Al cminzéppi dl Otzänt ai n scréss anc al Cardinèl Lanbartén e vêrs la fén dl Otzänt as à d'arcurdèr Oreste Trebbi e Ettore Bresbi. Incû i scritûr ed balanzunè pió famûs i én Luigi Lepri, autåur anc d un dizionèri bulgnais insàmm a Daniele Vitali, e Romano Danielli.

## Esänpi

## Leteratûra
Informaziån tôlti dal Sît bulgnais: http://www.bulgnais.com/
Furlé

**Furlè** (*Forlì* in itagliã) l'è un cumòn ad 114.000 abitènt. Furlè la j è stêda fata gran perta da e fascèṣum. La j è a 5km da e preappennino Tosco-Romagnolo, piò menc a 26km d'int la riviera adriatica. A Furlè al j è tènti scôl.

Int la störia ad Furlè u j è stê un sac ad òm e ad dòni, int e medioevo la j è stêda Caterina Sforza, ch'la j era una sgnora ad Furlè, cum' Ravaldino (Furlè la j à una ròca cun i nôm dj cvèst dù sgnùr). Mussolini int e tèmp de fasismo, lo l'era nêd int La prè, ch'la s artröva a 15km da Furlè.

## Ligamm ad föra
* E' sìt uffizèli de' cumòn
Dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi

I **dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi** én un insàmm ed dialétt bacajè int la muntâgna bulgnaiṡa str'äl prémmi culénn fén a quaranta chilòmeter ed distânzia da la zitè e fén a Puratta. I én 'na varietè dal dialatt bulgnaiṡ ch'l é stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed Bulåggna stra 'l XIV e al XVIII sécol. I piò impurtànt én al dialatt ed Ròca Pitiglièna e al dialatt ed Puratta.
I presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra 'l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la Tuschèna. La difuṡiån d un dialàtt muntanèr mêdi a Puratta l'é da ricondûṡris a la Contéa dî Ranózz stra'l 1494 e al 1797 ch'î purténn un bulgnaiṡ pió nustràn in sti sît ch'i dscurarénn un dialàtt muntanèr èlt.

### Peculiaritè prinzipèl
## Fonêtica
I preṡänten l'eliminaziån däl vuchèli finèl cme in bulgnaiṡ zitadén (es. gât, sâc), mo an i é brîṡa stè l'anterioriżaziån däl vuchèli mêdi (eṡ. zit. *sacc* e munt. m. *secc*) e an i én brîṡa i ditóng dal dialàtt zitadén (eṡ. zit. *vaird* e *såul* e munt. m *vêrd* e *sôl*). Int al dialàtt ed Gâg' äli africhè /ʧ/ e /ʤ/ äli én armâst: (es. zit. *zannder* e gag. *cènnder*). Int äl variant pió cunpâgna ai muntanèr èlt ai é anc la finèl *à* int al partizéppi pasè invêzi d *è* (es. in puretàn: *a sån stà* invezi ed *a sån stè* o al pajaiṡ ed *Varghè* ch'l adventa *Vergà* int al dialàtt dal sît). 
## Morfologî
Al consonànt naṡèl finèl spass al vénnen trunchè: (es. zit. *cusén* e munt. m *cuséi*). L'artéccuel singolèr maschîl, ch'in zitadén l é *al*, al dvännta int 'na móccia 'd dialétt, *e* (munt. m. *e pogg*', zit. *al pôg' *).
Lèg grand

Image:Great Lakes Lake Superior.png|Lake Superior
Image:Great Lakes Lake Michigan.png|Lake Michigan
Image:Great Lakes Lake Huron.png |Lake Huron
Image:Great Lakes Lake Erie.png |Lake Erie
Image:Great Lakes Lake Ontario.png|Lake Ontario

I **lèg grand** én zénc lèg grand in Cànada e int'î Stèd uné d'Amêrica, ch'i s ciamen:

* Lèg superiåur 
* Lèg Michigan
* Lèg dî Urón
* Lèg Erie
* Lèg Ontario

Äli acuv dal lèg pió grand al cårren int'al fiomm San Luränz.
Equaziån

Un' **equaziån** l'è 'na cunpagnänza stra däli espresión matemâtic, ch'al s cunpènsen cun dî valûr ed parameter o variâbil ch'al cunténen. 
Ed sôlit sti parameter s ciamen **incògnit**. I valûr ch'äli incògnit àn da tôr par fèr vaira l'espresión as ciamen **soluzión** d'l equaziån e **risolver l'equaziån** al vré dîr truèr on ed sti valûr. 
Par esänpi:

:x^2 - 5x + 6 = 0 \ 

l'è un equaziån cåun un incognita, la *x*. 
Cum as pôl fèr vadder fazilmänt, avän dû valûr *x* = 2 e *x* = 3 ch'al risolven l'equaziån. Tott i èter valûr risoven l'equaziån. Tott i èter valûr i fàn l'equaziån sbagliè.
Un èter esänpi al pôl èser:

: \cos{x} = 1 \ 

che pò l'è una equaziån (brîsa algebrica) d'una variâbil. In sti chès qué äl soluzión én: *x* = 0, *x* = 2π, etc. As scrîv anch: x= 2\pi\mathbb Z.

D'abitudin s drôven anch'äl prémmi letter d'l alfabet latén *a*, *b*, *c*, e vî acsé, par denotèr däl costant int'äli equazión, cura ch'as arserva int'äl letter finèl *x*, *y*, *z*, e vî acsé, par indichèr äli incògnit.
Äl dåu espressión cunpâgna s ciamen **tèrmin** d'l'equaziån.

D'acôrd cun la putänza masuma *n* elevè a l'incògnita as bacâja d'equaziån ed grèd n, par esänpi equaziån ed prémm grèd, equaziån ed secånd grèd, e vî acsé.

In sti chès, ch'as à da verifichèr däli equazión divêrsi tott al stess tänp, as dscårr ed sistema d equazión.  

Al concètt d'equaziån l'è generèl e al s pôl applichèr a una funziån e brîsa acsé a un nómmer, In sti chès qué al guaj l'è ch'as à da truèr una funziån o una famàjja d'equazión ch'äl verifichen däl condizión determinè. Par esänpi, as pôl fèr ed manîra che 'na funziån sìa cunpâgna a la sò derivè: 

: \frac{df(x)}{dx} = f(x)

Quassta qué l'è un' equaziån differenzièl, e äl só soluzión én:

f(\mathbf{x}) = K\cdot e^\mathbf{x}.
Lambrósch Arzân

Al **Lambrósch Arzân**  (*Lambrusco Reggiano* in italiân) l’é un vèin a DOC e la  só produsiòun l’é permésa ind la pruvîncia ed Rèz.

## Carateréstichi dal Lambrósch Arzân

***culōr**: da roṣè a rubèin vîv-spóma fîna cun andamèint lòngh.
***udōr**: mìa indiferèint e carateréstich.
***savōr**: sót, amâbil o dōls, al fréz, mìa trôp sostgnû, armuniôṣ, frèsch e mìa indiferèint, carateréstich.

## Óvi druvêdi

*Lambrósch Mèister: 85.0% -  100.0%
*Lambrósch Marân: 85.0% -  100.0%
*Lambrósch Muntréch: 85.0% -  100.0%
*Lambrósch Salamèin: 85.0% -  100.0%
*Ansâlota: 0.0% -  15.0%

## La D.O.C. dal Lambrósch Arzân

Al 22 lój 1971 al Lambrósch Arzân a'gh vîn arcgnusûda, per mèz 'd un decrēt  ed l'alōra Presidèint ed la Repóblica, la denominasiòun d’urégin *Lambrusco Reggiano*, e, ind l’ istès mumèint, a vînen apruvêdi al règoli ch’ el riguêrden.
La denominasiòun la gh’à la mîra ed qualifichêr al j òvi e i ralatîv vèin prodòt ind la zôna pruvincêla, bèle cgnusû e stimê fîn da l'antichitê. A sté prupôṣit  la fésa ‘na sfîlsa ed règoli bèin spieghêdi, e al produtōr al dêv per fôrsa adatêres, in manēra che al prodòt al sia bèin  spieghê e arcgnusû al consumadōr.
Al contròl dal rispèt dal règoli per prutēṣer la carateréstica di prodòt l’é cunsgnê a ‘d un èint a pôsta, ânca ló nê int al 1971, e adèsa ciamê *Consorzio per la Tutela dei vini "Reggiano" e "Colli di Scandiano e di Canossa"*.
Dal 26 novèmber 1996, difâti, la DOC *Lambrusco Reggiano* la câmbia nòm e la dvèinta semplicemèint *Reggiano*, cun la preşèinsa ed nōv genér ed vèin in pió dal Lambrósch.

## Cumpagnamèint cunsiliê

Al **Lambrósch Arzân** al va servî zōven, al va ‘d bû ind la premavèira dôp ed la vendèmia, a’s cumpâgna perfetamèint a la cuṣèina tradisionêla arzâna oséja: lasâgni, lès, zampòun, cudghîn e salóm. Al va servî frèsch (16°) e sturacê al mumèint.

Citasiòun dal sît dal : *Consorzio Vini Reggiani*

## Zôna ed produsiòun

Albinèa, Bagnōl in Piân, Baîṣ, Bibiân, Burèt, Bresèl, Cadelbôsch ed Sōver, Campagnōla, Campéṣen, Canòsa, Carpnèida, Caşalgrând, Castlarân, Castelnōv ed Sòt, Guastâla, Queriêgh, Curèz, Fâbrich, Gatâtich, Gualtēr, Muntèc, Nuvalêra, Puvî, Rèz, Quâter Castē, Rezōl, Ré Salṣêr, Rôl, Rubēra, Sân Martèin, Sânt'Ilâri, Scandiân,Vsân, Viân.

## Colegamèint d'ed fōra

Sît  dal ''Consorzio Vini Reggiano''
Ast

Ast (*Ast* in piemuntaix, *Asti* in tuscan) l’é la capitêl e la sitê pió granda dla pruveinsa ’d Ast, int al Piemount.

La sitê l’à 74 392 abitant.
Trigonometrî

La **trigonometrî** (dal grîg *trigonon* = trî cantón e *metro* = misuraziån) l'è 'na pèrt d'la matemâtica ch'la dscårr ed cantón, trianguel e funzión trigonometrichi, cme al seno (abreviè sin), al coseno (abreviè cos) e tanzänt (abreviè tan), L'è cunpagna a la geometrî, anch's ai é quel d'on ch'al dîs ch'al n è po brîsa acsé vair. Par quèl d'on la trigonometrî l'è såul 'na pèrt d'la geometrî. 

## Definizión

La trigonometrî la drova 'na quantitè granda ed parôl spezéffichi par descrîver däl pèrt d'un trianguel. Äl definizión pió cgnossó én: 
* **[[Trianguel drétt]]** - Un trianguel drètt l'è un trianguel ch'l à un anguel ch'lè cunpagna a 90 grèd. I valûr trigonometric i pôlen èser druvè såul int'i trianguel drétt. 
* **[[Ipotenûsa]]** - L'ipotenûsa d'un trianguel l'è la pèrt pió longa, qualla davänti al cantån drétt. Pr' esänpi pr'al trianguel a man drétta l'ipotenûsa l'è al lè *c*.
* **[[Oppûst]]** d'un cantån - Al lè davänti a un cantån l'è al lè ch'al n incontra brîsa la vatta dal cantån. Pr' esänpi al lè *a* l'è al cantån da cl'ètra pèrt pr'al cantån *A* int'al trianguel a man drétta. 
* **[[Adiazänt]]** d'un cantån - Al lè adiazänt d'un cantån l'è al lè ch'l incontra la vatta dal cantån mo brîsa l'ipotenûsa. Pr'esänpi al lè *b* l'è adiazänt al cantån *A* int'al trianguel a man drétta.
Ziznatic

**Žiznàtic** (*Cesenatico* in itaglièn) l'è un paes ad 23.780 abitant, in pruvenza ad Furlè-Zisèna.
U's trova d'impet a e mèr e l'è impurtant par la spiàza.
Sècol

Al **sècol** l'è onna unitê 'd m'śùra dal tèimp pèr' a 100 ân. Un secòl l'è formê da 20 lòster. Dèś sècol i fôrmen un milèni.

## Voś curelèdi

* Ora
* Dè
* Stmâna
* Méś
* Ân
* Lòster
* Milèni