Rèz

__TOC__

**Rèz** (*Reggio nell'Emilia* in italiân) l'é 'na sitê ed 172.886 abitânt, e cèinter  pió impurtânt  dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L’é a cavâl ‘d la Via Emélia tr’al Sècia e l’Èinsa, a méza via tra Pèrma e Mòdna.

L'é famōsa pr'èser la sitê in dô l'é nê al Triculôr Italiân e pr' al só Teâter Municipêl. La zôna comunêla l'é tóta in pianûra, sistemêda ind la Pianûra Padâna, e l'é traversêda dal turèint Cróstel. La sitê la cgnós un avméint stabîl ch’al riguêrda sia l’andamèint ed la popolasiòun sia la sitê 'stèsa a fêres da i prém dal XX secól al dé d’incô. 

Al strêdi principêli, oltre la Via Emélia ch’l' atravêrsa da matèina a sîra, a gh'é l’ Avtostrêda dal Sōl  ch’la cór pêra a la Via Emélia, la Statêla 63 che al’albasèin la và vêrs Mântva, a mezdé la và vêrs La Spésia, po’ ghé la SS467 vêrs Sasōl, la  SS468 vêrs Curèz in diresiòun ed Chèrp.





## Un pô de stória

Ai tèimp di rumân l'ēra ciamêda **Regium Lepidi**, al nôm al deṣvin da còl ed Marco Emilio Lepido (cônsol 187 a.C.) cól ch'l'à fât la sitê e la via ch'la dà al nôm a la regiòun dal dé d'incô. 
Dôp la cunquésta longobêrda (VI sec. d.C.) e pó ind al tèimp dal Medioêv, la sitê l'à tôt al nôm ed Rèz ed Lumbardìa. Ste nôm ché l'armâgn cól uficêl per tót al tèimp dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, fîn al'uniòun di Teritôri Estèins al Règn ed Sardègna ind al 1859 (l'ân ed quând l'é stê inventê al nôm dal dé d'incô). Rèz dal vôlti l'é ciamêda "Sitê dal Triculôr" dôp ed la préma vésta dla bandêra in sitê (ind al téimp dl'occupasiòun Napoleònica).

La sitê l'é stêda municépi rumân. Cun la rèiṣa dl'Impêr Rumân la sitê l'é stêda quêsi abandunêda. Dvintêda pôst veschvêl, ind al tèimp dal medioêv l'è stê ûn cmun léber, ma cun dal guêri civîli al d'ed dèinter in continvasiòun, che j àn  purtê al cambiamèint in sgnuría sót a j Este, e dôp a Duchê; in sté peréiod la sitê la tôt al nôm ed Rèz ed Lûmbardìa, al nôm al gh'à al sô urégin ind l'Êlt Medioêv, e gh'é dal prôvi in bundânsa, fîn al mumèint dal só scanslamèint dôp al guêri dal 1859.

Int al XIX sècol Rèz l'à tôt pêrta a la Repóblica Ciṣalpèina e a la Repóblica Cispadâna. L'é stêda pò unîda, dôp 'na parénteṣi sót a la faméja reéla d’Austria-Este, al Règn ed Sardègna.  

Int al XX sècol, dôp la Secónda Guèra mundiêla, Rèz l'é stêda gvernêda da 'na magiurânsa ónica dal Partî Comunésta Italiân e, da j ân Nuvânta, da l'unióun  dl'Ulîv.

### I tétol d’unōr
Réz l'é tr'al sitê italiâni decorêdi al Valôr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun, gh'é sté dê la Mdaja d'Ôr al Valôr Militêr pr'al sacrifési dla só gînta e per l'ativitê fâta ind la lôta partigiâna al tèimp dla secònda guèra mundièla e al 1 d'avrîl dal 1950, l'è stêda decorêda cun al segvèint mutîv:http://www.quirinale.it/onorificenze/DettaglioDecorato.asp?idprogressivo=18859&iddecorato=18406

## Cunuméia

A Rèz gh’é ‘na robósta zôna cun tânti fâbrichi che lavûren ind la mecànica, ónica ind dal sô géner e un impurtânt nōmer d’aziêndi  cooperatîvi in diferèint câmp. L' agricultûra e l'alevamèint j in flôra, préma ed tót  l'alevamèint di nimêl (Fêra Internasionêla dal Nimêl), la lavurasiòun dal lât e la produsiòun dal furmâj (Grâna) e la coltûra dla frûta e dla verdûra.

Al fâbrichi j in ed grandèsa céca o mzâna  e lavûren in diferèint câmp. In môd particulêr j in svilupêdi ind al câmp dla mecànica, dal mâchini avtomâtichi, dla cerâmica (Casalgrând e Castlarân) e ind la tesdûra (masmamèint in pruvîncia).

In pruvîcia as câten dal indóstri ed la purtêda ed Ferrarini, Veroni, Smeg, Landini e Lombardini sōl per numinêr al pió grôsi. In pió a gh' é un móc 'd imprèişi ed gèner coperatîv, ânca lōr dimòndi impurtânti cme Coopsette, Coopservice,  Unieco e la centrêla 'd òna dal pió grôsi coperatîvi d'Itâlia la Coop Consumatori Nordest.

La disocupasiòun l’é ridòta (grêd ed disocupasiòun atâch al 3,5%); préma ed tót cóst al fà arivêr, da la Bâs’ Itâlia e dal’èster, di lavuradōr furastêr vêrs la sitê e vêrs la pruvîncia. Secónd a j ûltem contróll statéstich la sitê l’è ai prém pôst a livèll nasionêl per lavuradōr furastêr presèint in zôna.
L’intrêda dal stipéndi mzân l’é piotôst êlt grâsia a‘na disocupasiòun che in sustânsa l’an gh’è mìa, la pruvîncia l’a’s mètt despèss ai prém pôst ind la gradvatôria dla qualitê dl’ andamèint dla véta, secónd soquânt famôs giurnêl la sitê l’è sèimper tr’al prémi 10 sitê italiâni.

## I savōr ed Rèz

La tradisiòun dla bòuna cuṣèina arzâna, scèta e naturêla, l'a's câta ânca in dimòndi ristorânt e tratoréi in dōv l'è pusébil gustêr di bòun magnêr purtê avânti d’in pêder in fiôl.
I prodòt prinsipêl deṣvînen da la tèra e dal bèsti, per còst a's pêrla ed “cuṣèina pôvra”. A's trâta ed savour fôrt nasû da la necesitê ed rimediêr a la mancânsa ed còl ch'égh va més chêr e delichê. Prèma tra tót la fujêda, fâta cun la farèina, j-ôv di cuntadèin, ‘na canèla rubósta e… dal mân cun al calôr gióst. Al caplèt in brôd l'è al rè dal mnèstri, mó s’in câta ânch cunsê in môd divêrs. Tót i piât, da i pió famous ai pió stimê, în insavûri e cumpagnê cun al parmsân, ch'al só urègin as fân indrê ai tèimp di Gaj. Per chi an savess mìa, l'è un furmâj a pâsta dûra, mèz grâs, côt, a lèinta stagiunadûra, cun dimòndi sustânsi bòuni, al vîn fât ind i casê in manera artigianêla. Ind i secònd piât i cmânden al chêrn ed nimêl (a Rèz tót j-ân a gh'è la Fêra Internasionêl dal Nimêl). A tèvla a catòm al carèl dal lès cun sampèt, cudghîn, sampòun, ecc.., in sèma al bânch  di salumêr la vaschèta di grasōl, salâm e persót. Al turésta ch'al vîn a Rèz e al vôl fêr brènda a's égh pōl cunsiliêr 'na specialitê tóta arzâna: al scarpasòun. As trâta 'd'n'impâst, côt al fouren, cun spinâs o bēdi, sigulôt, lêrd e parmsân, més tra dû fodêr ed pâsta sutîla e môrbida.  Tra i vâri douls a gh'è: la  spunghêda, e al bisòun, un douls cun al mandòrli, sócher, ôv frèsch,  ch'al vîn preparê per Nadêl. La spunghêda uriginêla, ed Bresèl, lê adiritûra dal XV sécolo. Sèimper a Nadêl j arzân a prepêren i turtlèin, frèt o al fouren, cun dèinter al pést, o cun  la marmêlata ed nôsi o ed castâgni. Finî ed magnér a’s cunsèlia ed gustêr la famôsa sópa inglèisa, sibèin al nòm al sia furastêr, l'è un dôls *arzanèsim*. Al vèin 'd la cusèina arzâna, che bèin a's acumpâgna al sô bâgni l'é al Lambrósch Arzân, ròs ch'al spóma naturêl, incô protèt da un mêrch D.O.C. Al Biânch de Scandiân, ed góst dôls e mèz sèch, l'é fât ind al tîpo ch'al spóma e al spumânt.

## Al cèinter stôric
Al cèinter stôric dal dé d'incô ed la sitê al gh'à 'na piânta cun 'na fourma geomètrica ed sê lê slunghêda, atraversê da la via Emélia, carateréstich dal sînch - setséint. I principél munumèint, d'ed là dal Teâter Municipêl, j în al basélichi ed San Prôsper e dla Beêda Vergin dla Gêra, al Dôm e soquant palâs.

In môd particulêr interesânt l'è al colegamèint tr'al piâsi. Al colegamèint tra la piâsa principêla, in dō gh'è al Dôm e al Municépi, ciamêda Piâsa grânda o Piâsa Prampulèin https://web.archive.org/web/20070309123712/http://www.municipio.re.it/retecivica/urp/retecivi.nsf/DocumentID/4AEA7B1CD2F94E31C1256FFF003677AC?Opendocument, cun Piâsa céca (Piâsa San Prôsper), in dō gh'è al marchê, al vîn fât cun 'na strêda a purtghêl ciamêda Via dal Brulèt. Piâsa Prampulèin l'a's colêga ânca cun Piâsa Casôt, che 'na vôlta l'êra la piâsa dal marchê dal pólghi (Pìasa di Savaj) cun n'êtra strêda a purtghêl. Da nutêr ânca Piâsa Fontanèis arfâta nōva da pôch cun d’atourna di pôrdegh.
Ed valour ânca: la via Emélia c'la gh'à, da tóti al dô pêrt, di palâs d’architetura ed valour cun ind al mèz Piâsa dal Mount, l'antîgh cours davanti a la cēsa dla Madòna dla Gêra, ciamê Cours Garibeld, in dō 'na vôlta agh pasêva al Cróstel, desviê fôra dal mûr, in dō gh'è ânca al palâs duchêl (adèsa a gh'ân pôst la Provîncia e la Prefetûra). Impurtânt ânch i giardèin póblich, un pérch ed l’Otsèint cun stâtvi e funtâni méss sō ind la zôna dl'antîga sitadèla militêra. 

Ind la sèla dal Setsèint dal Municèpi, ciamêda Sèla del Triculôr, al 7 de znêr dal 1797 l'è stê siēlt al prém triculôr dla Repóblica Cisalpèina, d'ed lé desvîn la bandêra dal dé d'incô dla Repóblica Italiâna.

## Pôst impurtânt

## La zôna comunêla
La zôna  comunêla l’è aministrêda da 8 circoscrisiòun, che unesén  al j antîghi "Véli", oséja la divisiòun 'l a zôna ed campâgna  cun al cèinter la cēṣa ed la parôchia. Al dé d’incô soquânti ed cósti j in stêdi unîdi a la sitê ch’la s’è slarghêda dôp la secònda guèra mundiêla , masmamèint: l’Uspési, Sânta Crōṣ, Sân Pelgrèin, San Prôsper Strinê, e tót o in pêrt al sô zôni a pôlem èsser cunsidrêdi cme di quartêr ed periferéia 'd la sitê.

### Al Véli


* 
* 
* 
* 
* 


* 
* 
* 
* 
* 



* 
* 
* 
* 
* 


* 
* 
* 
* 
* 


* 
* 
* 
* 
* 




* 
* 
* 
* 





### Al circoscrisiòun

## Istrusiòun
A Rèz gh’è  presèint 'na centrêla e di dipartimèint ed dô universitê: l'Universitê ed Mòdna e Rèz e l'Universitê ed Bològna. La sitê l’è al cèintr ed la sperijnsa ciamêda *Reggio Children* pr’al prém cuntât cun la manêra d’insgnêr ind al scôli comunêli di prém ân, inspirêda ai stódi iséma a l’argomèint ed l’arsàn  Loris Malaguzzi e l’è cgnusûda e stimêda da tót al mônd per l'êlt livél dl’insegamèint ed l’educasiòun  ind al scôli ed l’esîlo.
Ind al licéo Ariôst al s’è diplumê al presidèint dal cunséli dal dé d’incô Romani Prodi.

## Sport
* A.C. Regiâna, nêda ind al 1919 e falîda ind al 2005. La tôrna nâser da la categorèia C-2 sfrutând al Lodo Petrucci. In tàl 2009, l'è in testa à la clasifica p'rander in B
* Bâschet Regiâna
* Regiâna Fódbal a Sînch
A Rèz a’s câta un impurtânt câmp e-spurtîv pr’ un zôgh americân che lôr ciamên baseball, druvê ind j ûltem campiunêt mundiêl fât in Itâlia e ciamê *coliseum* da j americân per la fatûra dal tribûni che s’arvîsen al teâter al’avêrta ed Ròma ciamê Colosseo.

### Lésta di [[Séndech]]
Al gvêren estèins dla sitê al finés al 12 ed zôgn dal 1859 e dôp che quâter câp provisôri j an gvernê la sitè per pôch tèimp e pò ‘na Comisiòun cumunêla cun Podestê Pietro Manodori, s’êra rivê al prémi elesiòun cumunêli al 25 ed setèmber dal 1859. Cósta l’è la lêsta di câp dl'aministrasiòun cumunêla ch’ in pasê a Rèz .

## J arzân famōs



## Traspôrt

### Servési nasionêl

Rèz l'é unîda cun tóti al grôsi sitê dal Nord Itâlia per mèz ed l' Avtostrêda dal Sōl (A1 Milân-Napoli, usîda ed Rèz e *Terre di* Canossa-*Valdenza* a Cavrêra int al cmûn ed Capèşen. I traspôrt feroviâri în garantî per mèz ed la stasiòun F.S., ind la zôna tra mezanôt e matèina ed la sitê, aşvèin al cèinter stôrich dóve în garantî i colegamèint cun Bològna e Milân per mèz ed trêno *Interregionali e Intercity* e colegamèint dirèt cun Napoli e Milân per mèz d' *Eurostar*. In pió a s' é drê fêr la nōva stasiòun pr' al trêno a êlta velocitê (T.A.V.) ch' la gh' à al nòm de  Stasiòun Mèdio Padâna dóve al prugèt l'é stê firmê dal famōş architèst spagnôl Santiago Calatrava ch' l' à prugetê, dèinter in un grôs prugèt ciamê *Le Vele*, anca i trî pûnt a campêda ònica (bèle fât) e la futuréstica quaciadûra (mìa ancòra fâta) dal casèl ed l'usîda a Rèz ed l'Avtostrêda dal Sōl.

### Traspôrt ind la sitê

I servési ed traspôrt ind la sitê în fât da l'aşièda municipalişêda ACT (Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt https://web.archive.org/web/20080513172045/http://www.actre.it/main/index.php)  che in pió ed garantîr al traspôrt póblich in sitê cun di trâm a metâno, l'é impgnêda ind al traspôrt fôra sitê da e vêrs tóta la pruvîncia (cun colegamèint ânca cun al pruvînci ed Mòdna, Pèrma e Mântva) e dal traspôrt feroviâri per mèz dal Ferovèi Arzâni cun la gestiòun dal léni Rèz-Ciân, Rèz-Sasôl e Rèz-Guastâla. În in gestiòun ed l'ACT ânca i parchèg scambiadōr pr'al cèinter (cun servési gratuî ed Minibus e nolèg biciclèti) e al nolèg ed mèz elètrich. Al trâfich privê só gòma al cunténva a 'd èsregh insém a la Via Emélia (la vècia S.S.9) ch'la travêrsa la sitê da matèina a sîra, insém a la strêda dal Pâs da Cerêto ch' la tâja la sitê da mezdé a mezanôt ch'l'unés Guastâla cun Aóla in pruvînca ed Massa Carrara, e insém al strêdi pruvincêli ed colegamèint cun i cmûn aşvèin.

### Trâfic e intuşgamèint

Al trâfich sitadèin l'é dimòndi sostgû e, in soquânti  ōri ed la giurnêda, ingumbrê, a câşva ed sèimper pió gînta ch'la và a lavurêr in mâchina, i dimòndi câmion che vân int al j aşièndi dal distrèt industriêl arzân e la crèsita ed la popolasiòn ind i dêş ân tr'al 1997 e al 2007. Rèz l' as câta despès ind al prémi dês puşisiòun ed la claséfica nasionêla ch'la riguêrda la preşèinsa ed pōlvra (PM10) ind l' âria (fât ch' l' é preşèint in tóta la Pianûra Padâna). L'é in prugèt, bèle da divêrs ân, l' arnōv e al cumpimèint dal tangensiêli e dal strêdi per traversêr la sitê. Un impurtânt investimèin in sté sèins l'é stê l'avêrta al trâfich ed la nōva tangensiêla ch'la và da Sîra a Matèina (cun 'n' ònica corséia per sèins ed mêrcia e cun dimòndi incrōş), despès impidîda ânca lê. L' ònica vèira tangesiêla, còla a mezanôt (la nōva S.S.9),  da divêrs ân an n'é mìa finîda dal tót.

## Sitê imparentêdi

Rèz l’è imparentêda cun:

* Bydgoszcz, Pulógna
* Chiṣinău, Moldavia
* Cutro, Italia
* Digione, Franza
* Fort Worth, Stêt Unî d'Amèrica 
* Girona, Spagna, dal 1982
* Kragujevac, Serbia
* Rio Branco, Brasil
* Toluca, Messico

## Dal j êtri fotograféi

File:Reggio emilia corso garibaldi 06.jpg| Côrs dla Gêra (adèsa Côrs Garibaldi)
File:Piazza duomo mercato reggio emilia.jpg| Piâsa dal Dôm (adèsa Piâsa Prampulèin) ciamêda ânca Piâsa Grânda
File:Piazza san Prospero RE.jpg| Piâsa Sân Prôsper ciamêda ânca Piâsa Céca
File:Reggio emilia piazza fontanesi campo marzio.jpg| Piâsa Funtanèis
File:Resistenza municipale reggio emilia.jpg| Teâter Municipèl 
File:Teatro ariosto reggio emilia.jpg| Teâter Ariôst 
File:Teatro cavallerizza reggio emilia.jpg|Teâter Cavalerésa 
File:Obelisco ghiara reggio emilia.jpg| Basélica dla Beâta Vērgin dla Gêra
File:Reggio emilia duomo notturno.jpg| Al Dôm ed nôt
File:Reggio emilia colonne sanprospero.jpg| Basélica ed San Prôsper
File:Reggio emilia sant agostino.jpg|Cēsa ed Sant'Agustèin
File:Reggio emilia san giorgio retro.jpg| Cēsa ed Sân Zôrz
File:San pietro reggio emilia facciata.jpg| Cēsa ed Sân Pēder
File:San giorgio torre cupola reggio emilia.jpg|Uratôri dal Crést (a dréta) 
File:Finestra sinagoga reggio1.jpg|Sinagôga ed Rèz
File:Palazzo ducale reggio emilia 1.jpg| Pâlas Duchêl (adès Pâlas dal Gvêren - Pâlas Allende)
File:Municipio e torre reggio emilia.jpg|Municépi e Sêla dal Triculôr 
File:Via emilia maggio 2005 reggio emilia.jpg|Via Emélia
File:Via san carlo reggio emilia.jpg|Via Sân Chérel
File:Porta santa croce reggio emilia.jpg| Pôrta ed Sânta Crōş
File:Reggio emilia tetti detail.jpg|Còp
File:Stemma reggio emilia municipio.jpg|Al stéma dla sitê 


## Materiêl pr'andêrgh in fònda

## Nôti, informasiòun e êter sît
* La cmûna la scrév al fòj "Rèz in nómer".
* Al sît ed l'anâgrafe dla cmûna: https://web.archive.org/web/20071216010253/http://www.municipio.re.it/Statistica/statisti.nsf/WebStatisticaMain?OpenFrameSet
* Al sît dal giurnêl dal cmûn: "Reggio Comune"