open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrea Mingardi

**Andrea Mingardi** (nèd al 1<sup>m</sup> d agåsst dal 1940 a Bulåggna) l é ón cantànt emigliàn, cgnussó pr äl só canzån in dialàtt bulgnaiṡ.

## Discugrafî
;Âlbum in stóddi
*1974 - *[[Nessuno siam perfetti, ciascuno abbiamo i suoi difetti]]*
*1976 - *[[Datemi della musica]]*
*1977 - *[[Lo sfighè, Gisto e Cesira, Delone, un marziano e altre storie]]*
*1978 - *[[Zabajone (album)|Zabajone]]*
*1981 - *[[Xa vut dalla vetta]]*
*1985 - *[[Eccitanti conflitti confusi]]*
*1986 - *[[A iò vest un marzian]]*
*1988 - *[[Prossimamente]]*
*1990 - *[[Si sente dire in giro]]*
*1992 - *[[Andrea Mingardi (1992)|Andrea Mingardi]]*
*1993 - *[[Sogno (album Andrea Mingardi)|Sogno]]*
*1988 - *[[Prossimamente]]*
*1990 - *[[Si sente dire in giro]]*
*1992 - *[[Andrea Mingardi (1992)|Andrea Mingardi]]*
*1993 - *[[Nessuno siam perfetti, ciascuno abbiamo i suoi difetti]]*
*1993 - *[[Sogno (album Andrea Mingardi)|Sogno]]*
*1994 - *[[6- al duemila]]*
*1996 - *[[Paura di volare (album)|Paura di volare]]*
*1997 - *[[C'è un boa nella canoa]]*
*1998 - *[[Canto per te (album Andrea Mingardi)|Canto per te]]*
*1999 - *[[Live on the boat]]*
*2000 - *[[Ciao Ràgaz]]*
*2004 - *[[È la musica]]*
*2006 - *[[Sfighè]]*
*2006 - *[[Come ridevamo]]*
*2007 - *[[Andrea Mingardi canta Ray Charles - Tribute to the Genius - Live]]*
*2012 - *[[Auguri auguri auguri]]*
;Sîngul
*1963 - *[[Lentement dans la nuit/Si je pouvais|Lentement dans la nuit / Si je pouvais]]*
*1963 - *[[Icnusa/Laconia|Laconia / Ichnusa]]*
*1963 - *[[Ballata di una tromba/No girl for me tonight|Ballata di una tromba / No girl for me tonight]]*
*1969 - *Ventisei anni / Struzzi e vecchi merluzzi*
*1969 - *La barba / Do you really love me*
*1970 - *Basta una volta / Cosa farei senza di te*
*1975 - *Gig / Dal Tajadel*
*1976 - *Intanto nel mondo / Io mi sento tradito*
*1984 - *C'è un boa nella canoa / Tu sei come io volevo*
*1984 - *Saludos amigos / C'è un boa nella canoa*
*1985 - *USA for Italy (Squallor) / Se fossi una donna*
*1986 - *Ti troverò / Non trovo le parole*
*1986 - *If i were a woman (Se fossi una donna) / Motel*
*1986 - *Ti troverò / Non trovo le parole*
*1992 - *Canterò / Caruso*
*1993 - *Sogno / Stiamo come stiamo (Loredana BERTÈ e Mia MARTINI)*
*1993 - *Sogno / Siamo angeli (Andremo in cielo a piedi) / Io vorrei ... non vorrei... ma se vuoi / Andremo in cielo a piedi (Siamo angeli)*
*1994 - *Amare amare / Amare amare (Base Musicale)*
*1998 - *Quando un musicista ride (Enzo JANNACCI) / Canto per te*
*1998 - *Canto per te / Futuro futuro*
*1999 - *Anche quest'anno è già Natale*
*2004 - *È la musica (Solo per Radio)*
*2004 - *Io amo James Brown (Solo per Radio)*
*2008 - *Canzone per Dorando (L'Amore non ama soltanto chi vince)*
### Cun i [[Supercircus]]
*1976 - *Datemi della musica / Il pagliaccio*
*1977 - *Funky,funky... / Sfighé*
*1978 - *Funky, funky... / Voglio fare il contadino*
*1978 - *Pus / Tarantola*
*1979 - *Zero attimi / Jenny*
Stiatico Calcio 97

Al **Stiâdg Fùbbol 97** (in itagliàn *Stiatico Calcio 97*) l é na scuèdra d baloun dal pajaiṡ ed Stiâdg, fraziån ed San Żôrż, pruvénzia ed Bulåggna, fundè dal 2018. Al żûga a livèl diletantésstic. Al nómmer 97 l é dvó a la curîra nuvantsèt che da Bulåggna la pâsa pr ed Stiâdg e l'arîva fén d cô 'nt la bâsa a Zänt.

I sô culûr suzièl én al żâl e al vaird.



## Ligâm ed fòra
Pâgina Féiṡbuc dla scuèdra

Pâgina Înstagram dla scuèdra
Starménni ed Månt Såul

Al **starménni ed Månt Såul**, o anc **amazamänt ed Månt Såul** (in itagliàn *Eccidio di Monte Sole* o pûr *Strage di Marzabotto*, dla cmóṅna culpîda pió inpurtânta) l é stè na rapreṡâglia fâta dali nazifaséssta int i cunfrónt dla populaziån zivîl di cmónn ed Marzabòt, Munżón, Griżèna e Camugnàn ch'la cruvîva äli aziån partigiàni.Äli én stè scanè 1830 parsån, dòni, òm, vîc' e fangéṅni, tótt in óṅna stmâna, dal 29 ed setänber fén a l 5 ed utåbber dal 1944.

Incû, int i sît dal masâcher e i pûst ataiṡ, ai é un pârc regiunèl, inpurtànt a livèl stòric cum a livèl naturalésstc.
Tårr ed Bulåggna

__NOTOC__

Äl **tårr ed Bulåggna**, custruziån con scòp militèr e d nubiltè d uréggin medievèl, i én di trât pió caraterésstic dla zitè.

Stra dal sêcol XII e dal  sêcol XIII al nómmer däl tårr tirè só int la zitè l êra dimónndi grând: in tänp ed mâsma fiuridûra a n is cuntèven fén a 100, incû äli én såul 22, äl dåu tårr pió famåuṡi i én l’Aṡnîla e la Gariṡannda, anc ciamè *la Lónga* e *la Måzza*, par vî däl sô caraterésstic.
2020

Al **2020** (MMXX in di nómmer rumàn) l é 'n ân dal XXI sêcol dal Calendèri gregoriàn.

## Avenimént

## Nèd

## Mûrt
* Kobe Bryant, żugadåur ed bàsschet di Stèt Uné dl Amèrica (n. 1978)
Kobe Bryant

**Kobe Bryant** (Filadèlfia, 23 'd agåsst dal 1978 - Calabasas, 26 ed żnèr dal 2020) l é stè ón żugadåur ed bàsschet nè int i Stèt Uné dl Amèrica.Al żughé anc in Itâglia, a Rażż, zitè indóvv al à vivó par socuànt ân. L é stè 'na bandîra dla franchîṡia NBA däl Los Ángeles Lakers.
Dagnêl Vitèli

**Dagnêl Vitèli** (nèd a Bulåggna dal 1969) l é un tradutåur e glotòlog emigliàn. L é un studiåuṡ di dialétt däl längv emiglièna e rumagnôla.L à scrétt, insàmm a Gigén Lîvra e Bertén Sèra, socuànt stûdi e aprufundimént linguésstic in dialàtt bulgnaiṡ cme *Dscårret in bulgnaiṡ?*, *Diciamolo in bolognese*, al ''sît bulgnaiṡ'', di diziunèri bulgnîṡ, *Dialetti romagnoli*, e pò *Dialetti emiliani e dialetti toscani*, e insàmm a Davide Pioggia e Luciano Canepari l à clasifichè i dialétt rumagnû.L à fât anc äl clasificaziån däl sått-variànt ed tótt i dialétt emigliàn.
S'nigaja

**S'nigaja** (Senigallia in italièn) l'è'n c'mùn ad 44.632 abtènt, d'la pruvènza marchizèna ad Ancona.
Valsamûż

**Valsamûż** (in Itagliàn *Valsamoggia*) l é na cmóṅna ed 31.170 abitànt (2017) in pruvénzia ed Bulåggna. Al é stè creè int al 2014, quand i miténn insamm äl zéncv cmóṅni ed Bażàn, Castèl d Sravâl, Crasplàn, Savéggn e Måntvî.
Èlt Raggn

**Èlt Raggn** (in Itagliàn *Alto Reno Terme*) l é na cmóṅna ed 6917 abitànt (2019) in pruvénzia ed Bulåggna. Al é stè creè int al 2016, quand i miténn insamm äl dåu cmóṅni ed Puratta e Granajån.
Liga Lunbêrda

La **Liga Lunbêrda** (in lunbêrd *Liga Lombarda*, in latein *Societas Lombardorum,* *Langobardorum* o *Lombardiæ*) l’é stê 'na liainsa str'el sitê dla Lunbardie, ch'un tainp la cunprandeiva tota la Basa Padana, doanca anch l’Emeja. 

Liga prinsipalmaint a livêl militêr, l’à avû anch un guêren sivil ciamê *universitas*, fat ed rapraxentant numinê de’l zitê, ch’la mitiva in at del lèz tipicamaint arsarvê a’l cmon cum adciarêr la guêra, cn on sistèma ch’incau a ciamoam cunfederasioun, e l’é stê on di prem exainpi ’d sistèma ed guêren cunfederêl.

Anch se furmalmaint la’n é mega stê dsfê, e i sau zurameint i en stê arnuvê socuanti vaulti se aj eiren di perîghel par la libertê di cmon l’é tipicamaint partî in dou ligh: la prema, ch’l’à cunbatû countr al Inperadour Fedrigh Berbaroasa e la secounda, ch’l’à cunbatû countr Fedrigh II ed Xveivia.

## Sit
*  La Liga Lunbêrda su la ''Treccani''
Dialàtt gâl-picên

Al **gâl-picên** l é ón dialàtt dla längua rumagnôla, par di studiûṡ, par vî dl'influänza ch'l'avó da i dialétt itagliàn ed mèż cme al ancunitàn, adiritûra indipendänt dal rumagnôl, mo intinimôd sänper gâl-itâlica. Al fà pèrt dal *continuum* linguésstic emigliàn-rumagnôl, dal quèl al é al urèl pió ed såtta.

Al é bacajè int äl Mèrc: int la pruvénzia ed Pêṡer (*Pés're* o *Pesre* in dialàtt luchèl) e Urbén, e int la pèrt ed såura dla pruvénzia ed Ancåṅna, fén a Snigâja.
Pés're

**Pés're** (Pesaro in italièn) l'è'n c'mùn ad 95.203 abtènt, d'la pruvènza marchizèna ad Pés're-Urbìn.
Minecraft

Al ***Minecraft*** ’l é un zaugh a vîdeo ed tipulugie *sandbox* int al cminsepi fat e dxvilupê de’l prugramadour xvedaix Markus Persson (anch cgnusû cum *Notch*) de’l 2009 a'l 2011 e doap dxvilupê e publichê de la Mojang e de’l sau dxvilupadour Jens Bergensten de’l 2011.

Al é carateréstich pr al mound in duv a nas al zugadour: l é pin rêx ed blauch cobgh.

## Voux lighêdi
* Minicraft
* Mojang
* Sandbox

## Êter prugèt

## Ligam ed faura
*''La versione di Minecraft online'', ’d in so’l *classic.minecraft.net*
Etrosch

I **etrosch** i en stê del zeint dl’Itaja antiga, ch'i s catêven int l’Itaja ed mêz, in Emeja, in Rumagna, int al Vènet, la Lunbardie e la Canpagna. I eiren mia indoeuropej.
I j·an fundê Buloagna (*Felzna*), Môdna (*Mutina*), Ravèna, Mantva, Arèz, Curtoana, Vultêra, Paruza, Vols, Tarcueinia, Capva, faursi Roama, e dimondi êter sitê.

I bacajêven in laingua etrosca.
Aràżż

**Aràżż** (in itagliàn *Arezzo*) a l é na zitè dla Tuschèna ed 98 969 abitànt, cheplôg dla pruvénzia cl istass nómm.
Sélla

**Sélla** (in itagliàn *Silla*) l é na fraziån dla cmóṅna ed Gâg', int al èlt Apenén bulgnaiṡ.
Caṡâja

**Caṡâja** (in itagliàn *Casaglia di Monte Sole*) l é na fraziån dla cmóṅna ed Marzabòt, int al bâs Apenén bulgnaiṡ. Al é famåuṡ pr èser stè däntr dla żôna pió culpîda dal starménni ed Månt Såul, e pròpri a Caṡâja al s câta al canpsànt int al quèl äl fónn scanè äl véttim dal masâcher. Incû ai é un memorièl dedichè a i mûrt.
Indipendentîxum padan

Al **indipendentîxum padan**, o anch **nasiunalîxum padan** l é n'ideja puledga nê de’j ân nuanta e sustgnû pr al pió de al partî dla Liga Noard, ch’l’à int al so statut al arzunzimaint dl'independainsa, par mêz ed mud demucradgh, dla Padagna.

L’ideja l’é stê sustgnû o l’é sustgnû anch de zaint ch’l’é brixa dal pinseir cunpagn a cal dla Liga, cum Gilberto Oneto, Gianfranco Miglio, Giancarlo Pagliarini  e pur da socuant partî minaur, stra i quej la dspeca la Liga Padana. La parôla "Padagna" l’à tachê a taur un sains puledgh quand l’é vgnû druvê par la prema vaulta de’j ân stanta da Gvid Fant, prexidaint dl'Emeja-Rumagna.
Esperànt

Al **esperànt**, o **esperanto**, l é na längua artifizièla dscåurs in mâgara pajîṡ dal månnd. Stra'l längv artifizièli, al esperànt l é qualla ed mażåur suzès par la sô fâzil gramâtica.

L é stè inventè stra'l 1872 e al 1887 da Aldvîg Zamenhof, un oculéssta żudî pulâc.
Bsèja

**Bsèja** (*Bisceglie* in itajan, *Vescégghje* int al dialèt dal sit) l'é na sitê dla Poja, int la pruveinsa ed Barlèta-Andria-Tran. L'à scuêx 60 000 abitant.
Lunbardie stôrica

La **Lunbardie stôrica** l’é cal teritôri ch’al é cunsidrê storicamaint lunbêrd par cultura, laingua, stôria o guêren.
Al cunprènd la regioun Lunbardie ’d incau, l’Emeja, al Piemount, pêrt dal Trentein, dal Vènet, dla Xvesra e la Liguria. Queidon aj zonta pur la Rumagna.

__NOTOC__

## Lunbardie linguestga

El têr indov as dscoar lunbêrd incau ej en:

* La regioun Lunbardie (sainsa dal Êit Mantvan, al Caxalasch es al Ultrapô pavaix)
* Al Cantoun Ticein
* El val lunbardôfen dal Grixoun
** Val Bargaja
** Val Calanca
** Val Mxulseina
** Val Puscêv
** Val Sursèt (storicamaint)
* El val lunbardôfen dal Trentein
** Val ed Soul
* Zôna dal Lêgh ed Garda (dialèt gardexan, str’el pruveins ed Brèsa, Varouna e Traint)
* Nuêra
* Val d Ôsla e la pruveinsa ’d Varbagna.

Aj s dscoaran dialet ed tranxisioun ed grèma clasificasioun a:

* Turtouna
* Piaxainsa
* Mantva
* Ultrapô pavaix
* Val ed Non (faursi ladein, mo par çêrt ed tranxisioun)

Al lunbêrd l é na laingua gal-italga es el laigv pió axveini en al piemuntaix e al emijan.

Toti el têr dla Lunbardie linguestga ej en stê dedsoata dl’influjainsa dla Lunbardie d incau par ân.

### Apartgnainsa dl’Emeja
Al teritôri emijan l é stê guarnê de i lunbêrd par ân: Rèz, ciamè fin a l’unitê dal stê itajan **Rèz ed Lunbardie**, al eira cunsidrê in tot e par tot na sitê lunbêrda.

Str’el tastmugnans dl’Etê ’d Mêz al frè Selinbain d Adam (1221-1288), ed Pêrma, ’l à druvê ’n gran repertôri ed cont in latein, in duv al ciama la têra de indov a veign cn al nom ed *Lunbardie*, e al s defines de par lo *lunbêrd*.

Al fiom Pô, anch in di trat ch’i en emijan, al gniva ciamê **Pô ’d Lunbardie**.
Zràddel

**Zràddel** l é 'na fraziån ed 5990 abitànt dla cmóṅna ed Caṡalàcc' c la s câta int la pruvénzia ed Bulåggna, in Emégglia-Rumâgna.
Navéll (quartîr)

**Al Navéll** l é un quartîr dla zitè ed Bulåggna, in Emégglia-Rumâgna. Al tôl al nómm dal canèl dal Navélli, ch'al travêrsa.L é nèd dâla fuṡiån ed trî vîc' quartîr: la Bulugnéṅna, Curdgèla e äl Lâm.

## Riån
* Bulugnéṅna
* Curdgèla
* Äl Lâm
Istitût tècnic industrièl Aldén Valeriàn

Al **Istitût tècnic industrièl Aldén Valeriàn** l é na scôla superiåur ed Bulåggna. Fundè dal 1844, l'é óṅna däl pió vèci dla zitè stra qualli ancåura in ativitè dal dé d incû.
Bébia

La **Bebia** (dal grēch antîgh βιβλίον, plurêl βιβλία *biblìa*, ch'al vōl dîr *lîbar*) l'ê al têst sâcar dl ebraîṡum e dal cristianēṡum. L'ê cunpôsta da pió lîbar ch'i en divērs pr urezin, gēnar, cunpuṡisiouṅ, lèingua, vciâja e stîl leterêri, i en stê scret int al gîr ad socuânt sēcul, presedû da na tradisiouṅ urêla pió o mânch longa e, intinimōd, difesil da identifichêr, i quî dôgum en stê bêle dsîṡ int i prem sēcul dl'ēra nôstra.
Al Budghén

**Al Budghén** l é na fraziån ed 395 abitànt dal cmónn ed Pianôr c al s câta int la pruvénzia ed Bulåggna, in Emégglia-Rumâgna.
Parsian

Al **parsian**, o **farsi** (noam uriginêl *پارسی*) l'é na laingua dal grop dil laingv indo-evrupej. L'é la laingua ufisiêla in Iran, Afgânistan, e Taxéchistan. In tot la zint ch'a dscoar parsian i sren 110 mijon.

## Arfrains

## Ligam ed faura
* La varsioun in parsian dla Wikipedia
Lena Belkina

La **Lena Belkina** (Tashkent, 27 ad Nuvémbar dal 1987) l'è na cantànta mezzosoprano.

## Ligam ad föra
* Sitt üficiäl
Aliansa Lebra Emijana

L’**Aliansa Lebra Emijana** (*Libertà Emiliana-Nazione Emilia* in tuscan) ’l é stê un partî pulétich emijan ed carâter nasiunalesta, ch'l à fat pêrt dl’Aliansa Lebra Evrupeja cm al frot dla fuxioun ed *Libertà Emiliana* e *Nazione Emilia* dal ân 1999.

## Stôria

*Nazione Emilia* l’é nasû dal 1994 quand di meinber dla *Liga Nord* i an dsix ed lasêr al partî e creêr·j·n ’n êter a Buloagna ch'al difandes l'avtoguêren dl'Emeja, tse cum la sau cultura e la sau laingua. Al partî al’s à prexantê a socuant elesioun luchèj, e ’l à tuchê al 30% int ej elesioun pulétich a Tuan dal '99. Ascuêx cunpagn a ste partî ché a j·é al lighê *Partî Avtunumesta Rumagnaul*, ch'al difènd i interês luchèj dl’êtra pêrt dla regioun, la Rumagna.

## Ubietif

I ubietif i’s paulen suntêr in 12 pont, ch'i en:

* avtoguêren par l’Emeja, cun la pusibilitê’d avtodeterminêr·es;
* prutesioun dla cultura e di dialet dla laingua emijana;
* miuramaint dal mudêl sôsi-ecunômich pr al dxvilop dl’Emeja;
* creasioun d on sistèma sanitêri a livêl emijan;
* privatizasioun dej inpraix póblich ch’ej scantârlen, cun di ufêrt póblich par maud che i sitadein i pôsn avair na pêrt int al sistèma;
* urganizasioun dla sulidaritê a livêl emijan;
* urganizasioun dal marchê dal lavurir scound al mudêl nerlandaix;
* arfourma del faurs dl ourden;
* argulasioun dl’imigrasioun e integrasioun di imigrê in Emeja;
* utgnimaint ed pió libertê individuèj in quant a l’evtanaxie, matrimôni str’ed parsoun ed zèner cunpagn, ecs;
* dmej prutesioun dl anbiaint e dej arsours naturèj;
* creasioun ed n’Evrôpa di Pôpul.
Ugnån di cmónn dl Apenén Bulgnaiṡ

L**'Ugnån dl Apenén Bulgnaiṡ** l é n'ugnån ed cmón creè dal 2013 ch'la métt insàmm dîṡ cmón dla zitè metrupulitèna ed Bulåggna. A in fân pèrt Castèl d Chèṡi, Castèl d Ajàn, Castión, Gâg', Griżèna, Marzabòt, Munżón, San Bandàtt, Varghè, Camugnàn, da mâż dal 2017, e Liżàn dal stanber dl ân istass. L'à na populaziån ed 47.104 abitànt e la s ṡlèrga par 656,97 km2. Al sît dl ugnån l é in Piâza dla Pèṡ, 4, a Varghè, e al sô preṡidänt l é Maurizio Fabbri.

## Funziån prinzipèl
Str'äl funziån prinzipèl ed sta ugnån i é: la gestiån dal persunèl, pulizî luchèl, sistàmm infurmatîv, sarvézzi póbblic luchèl e sistàmm ed pianificaziån urbanésstica intercmunèl.

## Ligâm ed fòra

*  Al sît istituziunèl, int *[https://unioneappennino.bo.it unioneappennino.bo.it].*


L**'Ugnõ** **dl Apnéĩ Bulgnêṡ** l'é n'ugnõ ed cmõ creē dal 2013 ch'la métt insĕmm dîṡ cmõ dla citè metrupulitâna ed Bulŏgna. A in fę̃ pērt Castēl d Câṡi, Castēl d Aję̃, Castiõ, Gâg', Grizēna, Marzabōt, Munżõ, San Bandĕt, Vergà, Camgnę̃ da mâg' d'e 2017, e Liżã dal stenbar d'e ēn istĕss.
Urbìn

**Urbìn** (Urbino in italièn) l'è'n c'mùn ad 14.106 abtènt, d'la pruvènza marchizèna ad Pés're-Urbìn.
Rómlasén

Al **rómlasén** (***Raphanus sativus*** L., 1753) l'é una pianta 'd la famija dil Brassicaćei. A s'magna ätór che la pärta 'd la raviza c'la g'a un savóor fòrt c'al pól ricòrdär (anca s'l'é parèć méno fòrt) cól dla mostärda, ósia 'd la znavra c'a s'dróva par färla, che pò la farìs pärta 'd la stèsa famija.

A gh'n'é 'd pareći variétè: dil biânchi, dil nigri, dil ròsì e dil violètì, ch'i pólon isor long, curt, stric o lèrègh.
Pèrsla

**Pèrsla** l'é al nòm dal frutt ed parèćì sòrti 'd pianti 'd al gènòr *Vaccinium*. La sòrta c'a s'pol catär da nuätòr –c'me in tut'Evròpa– l'é la pèrsla nigra, osia al *Vaccinium myrillus*.
Emeja linguestga

Al stêd itajan, quand l’à dsidû ed instituir el regioun, l’à brixa fat di cunfein pulid cumainter ch’al eira drej a trasêr el frunteir str’el regioun sau. Cunpagn a’j êtri regioun dl’Êit’Itaja, l’Emeja-Rumagna, e cun li l’Emeja, la puseid mega socuant teritôri ch’i·s câten faura dl’Emeja-Rumagna, paró i en par laingua o par stôria emijan. I cunfein geugrafgh cunvensiunêj (quej dla regioun Emeja-Rumagna) dl’Emeja i en: i fiom Sèlar prema e Rain pau a mateina, ch’la sepêren de la Rumagna; al Pò ed soata, a’l cunfein cun la Lunbardie es al Vènet; dedsoura al Apenein, a’l cunfein cun la Tuscana e la Liguria.

L’Emeja la fa, intinimaud, pêrt dla Lunbardie stôrica.

I cunfein dl’**Emeja linguestga** i tauln a’l lour intêren anch:
* la pêrt vêrs al Pò dla pruveinsa ed Mantva (coun pur al sau cheplaugh);
* di teritôri ch'i·s câten del band ed Caxelmazour e Vidana str’el pruveins ed Mantva e Carmouna;
* la Transpadana fraraixa int la pruveinsa ed Ruigh, int al Vènet;
* l'Ultrapò pavaix int la pruveinsa ed Pavie;
* al Turtunaix in coala ed Lisandria;
* el band ed Sarzana int la pruveinsa ed Speiza;
* la pruveinsa dla Mâsa e Carêra;
* del vault la Garfagnana int la pruveinsa ed Loca, sturicamaint têra ed Môdna e Rèz;
* Pêvna int al cmon dla Sanbuga int la pruveinsa ed Pistoaja;
* e pêrt dal cmon, par la pió rumagnaul, ed Firansaula int la pruveinsa ed Fiurainsa.
Dé Internasiunêl dla Laingua Mêdra

Al **Dé Internasiunêl dla Laingua Mêder** l é stê instituî de al UNESCO dal 1999 par parmauver la laingua mêdra, la diversitê linguestga es al multilinguîxum, La veign selebrê dal 21 ed farvêr ed tot i ân. Dal 2007 l é stê argnusû da l'Asanblej Zenerêl dl'ONU, al tainp istès al é stê proclamê al 2008, l ân ch'al gniva, cum al Ân Internaziunêl del Laingv.

Al 21 ed farvêr l é stê adlet pr arcurdêr l istès dé dal 1952, quand socuant studeint bangaleix dl'Universitê ed Daca en stê masê de la polisie pachistana (che al tainp a j·iva anch al Bânglades) maintr ch'i prutastêven pr al argnusmaint dal bengalaix cum laingua co-ufisiêl dal pajaix.

## Êter pruzêt

*  Wikimedia Commons l'à däl imâgin u èter archîvi pr al **<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:International_Mother_Language_Day?uselang=it Dé Internaziunèl dla Längua Mèder]</span>**
Corporativîṡum

Al **corporativîṡum** l é al sistamma indóvv la sozietè l'é urganiżè in grópp d interès ciamè *corporaziån* in funziån dal sô lavurîr.

Ai pôlen èser di elemént ed corporativîṡum int la pió pèrt di sistàmm ecunòmic: quall suzialéssta, quall faséssta e quall liberaléssta. Al é tipicamänt, parô, lighè al fasîṡum, cum tentatîv d arsôlv i cunflétt stra i uprèr es al capitèl sänza dla culetiviżaziån, téppica di cumunéssta, mo cn al intervänt autoritèri dal stèt e la costituziån ed stäl curpuraziån qué.

## Ligâm ed fòra

*  Corporativismo - Treccani

## Våuṡ lighè
Pérpignan

Al **Pérpignan** (*Celtis australis* L., 1753), conosù in italjan c'me "Bagolaro" l'é 'na pianta spontanea'd la famija di'Ulmacei. Par inténdrós, l'é parént ed l'Óolóm. L'é 'na pianta c'a s'pól catär tant in-t-l'Evropa méridiónèla, c'me in-t-l'Africa dal Nòrd e in-t-l'Asia minóra.

## Déscrisjón

Al Pérpignan l'é 'na pianta c'la véna gròsa parèć, fin'à 20 o 25 mètar. Al trus al résta curt e lèrégh, con dil brochi gròsi bombén e un portamént dil bróclén'ni c'al ténda ad isór péndént.

Al lèign l'é ćèr, dur, elastich e'd lónga duräda. Il bròchi, se strapjantèdi, i n'fan miga fatiga a tachèr, par gninta. njanca in mezà a di sass (miga par gninta in italjan l'é ćiamè anca "spaccasassi").

### Foij
Il foij i g'an un picól lóong e una fórma ovèla con di bórd a fil éd résghèt. J s'conosén bén par via ch'al picól l'é miga ćèntrè e la foja l'é pu gròsa da 'na pèrta che da clètra.

### Frutt

I frutt, ch'j én pićén e nigór, i s'pólón anca magnèr, j én dóls mo i gh'an pòca pólpa, i s'pólén dróvär pu che ätor a fär dil marmlèdi.
## Manéri par dróvèról
Al s'dróva par fär di mòobil, di manégh e al rénda bén bombén anca quanda l'é brusè. 

## Curiósitè
Al nòm al dériva da'na sorta'd frusta –al pérpignan– c'la s'droväva par fär móvar i bò e c'l'éra fâta con dil stròpi 'd pérpignan intarsèdi.
Guillermo Lasso

**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza** (Guayaquil, Guayas, 1955) l'è stê al prémm Presidèint d'al Ecuador. Per dimòndi tèimp un dî chêp dal muvimèint Creating Opportunities
Laingua etrosca

Al **etrosch** ’l é stê na laingua parlê de i Etrosch. Al gniva bacajê int un teritôri stra la Tuscana e l’Emeja ’d mateina, cun anch del pêrt dal Lasi, dla Canpagna, dla Lunbardie, dal Vènet e dla Côrsga, ciamê Etruria.

## Urèzin e stôria

Aj é pió o manch 13 000 fount in laingua etrosca, screti stra’l VIII seichel p.d.C. es al I seichel p.d.C., scuêxi toti catê int l'Etruria cuntigua, mo anch in Liguria, Piemount, Frainsa, int la Côrsga e la Tunixie.

Al é cunsidrê na laingua pre-indoevropî.
Antigh unitê ’d mixura dal sircundêri ’d Buloagna

En qué scret el cunversioun str'el antigh unitê d mixura ch'ej s adruvêven int al sircundêri d Buloagna, es al sistèma mètrich desimêl, tse cum mitû pr iscret dal 1877.

## Mixur ed longhèsa

Un bras l é d 20 ouns dal pè.

Un pè l à 12 ouns, l'ounsa 12 pont. 10 pej i fan na pêrdga.

## Mixur ed suparfesi

Na turnadura l'é d 144 pêrdgh quêdri o têvel. Na têvla l'à 100 pej quêder. Un pè quêder 144 ouns quêder.

## Mixur ed capiainsa

Al pasèt l é ’d 125 pej cub.

Al car de lègna ad 108 pej cub.

## Mixur pr al arcôlt

Na côrba l'à 2 staj, al staj 8 quartirû, al quartiraul 8 quardzein. Dou côrb ej fan un sach. 10 sach un car.

## Mixur ed capiainsa pr i lécuid

La côrba l'à 4 quartaraul, na quartaraula 15 buchêl, al buchêl 4 fujet. 10 côrb ej fan na castlê.

## Mixur ed paix

Na libra marcantil l'à 12 ouns, n'ounsa 8 utêv.

La libra midginêla l'à 12 ouns, n'ounsa 8 dram, na drama 3 scrópal, al scrópal 24 gran.
Bahá'í

La fè **bahá’í**, o **bahaîxum** (in parsian بهائي‎), l’é na religioun ed admè un dî nê in Iran int la mitê dal XIX séchel, i qui meinber i van drej a’j insgnameint dal *Bahá’u’lláh* (1817-1892), prufaita e fundatour ed sta cunfesioun ché.
Gâles

Al **Gâles** (*Cymru* in galaix, *Wales* in inglaix, *Galles* in itajan, storicamaint *Cambria*) ’l é ona del quâter nasioun cunstitutivi dal Règn Unî. Al fa pêrt dl’ixla dla Gran Bartagna; al cunfeina cun l'Inghiltêra a mateina, ’l é mujê dal Mêr d Irlanda ’d soura e a sira, e dal Canêl ed Bristol ed soata. As dxlêrga par 20 779 km² e l à 3 063 456 abitant al 2011. La sau capitêla l’é Cardiz (*Caerdydd* in galaix, *Cardiff* in inglaix).

Al Gâles l é inmujê dal mêr par pió ad 2 700 km, e l é fat par la pió d muntagn, el quêl sem en int al êit e sainter dal pajaix, la vèta pió famouxa l'é al mount Snowdon (*Yr Wyddfa* in galaix). La nasioun la s cata int la zôna tenperê e gaud d on clema uceânich balarein.

Al munêrca dal Gâles l é al prainsip Chêrel, prem fiaul dla rigeina Lixabèta II.
1 p.d.C.

’L **1 prema ’d Crest** ’l é un ân dal I seichel dal Calendêri gregurian.

## Avenimeint

## Nê

## Murt
44 p.d.C.

Al **44 prema d Crest** l é un ân dal I séchel dal Calendêri gregurian.

## Avenimeint

* Amaçamaint dal Zoli Saixer int al Senê ’d Roama.

## Nê

## Maurt
Liber Paradisus

Al ***Liber Paradisus*** (*Lîbar Paradîṡ*) l ê un lîbar int al quêl aj ê al têsto ad lèz mitû fôra dal 1259 dâla Cmouna d Buloagna cuṅ la quêl la s pruclamé l'abulisiouṅ dla schiavitó e la liberasiouṅ di sēruv dla glēba.
Turtlein

I **turtlein** i en na fata ed pasta pina, tépegh dla zôna str’ed Buloagna e Môdna.

## Risèta bulgnaixa

Int na padleina, dê un scôt a la lounza cun l’anbroala. Quand ej s en arsurê, mitî·j·li insèm a parsot e murtadèla e tridê incôsa (par dou vault se al pin al v piêx fein). Azuntê·j al bagnulein ch’aj srà zvansê int la padleina, al toaral, la fourma, la nux muschê gratê, poavar es un scrópal ’d sêl. Armixdê pulid incôsa cn el man fein che ’l inpast an al dvainta mulxein e unifourum e lasê·l arpuxêr un pôch.

Tirê cn al matarèl una spoja sutila, tajê·la a quadret, apugê un baluchein ed pin int ciascdon quadrèt e asrê·l par maud ch’al dvintes cum un blîghel (s’a j·n’l avî mè fat, andê mô a vèdar cum al s fà de n’arzdoura bulgnaixa). Pió cein i en, dmèj al é.

Fê bójar seinch minud i turtlein int un boun braud, mej s’al fos ed capoun ch’al iva razê int un’aldamêra. (Se pau av gnes in maint ed magnêr·j sot o a la pana, par me al srev avair la grasia diveina e bucêr·la int al canêl. Mo fê pur vuêter!)

## Nôt
051

**051** al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Buloagna, int al cunpartimaint cn al nom cunpagn.
Soata ’d ste distrèt a j·é tota la mateina es al sainter dla sitê metrupulitana ’d Buloagna, pió al cmon ed Saint (FE).
0549

**0549** al é al parfes tlefônich dal distrèt dl’Arpoblega ’d San Marein, int al cunpartimaint ed Buloagna.

Par quant al faga pêrt d on distrèt tlefônich itajan, a San Marein as adrauva +378 cum parfes internasiunêl, par ciamêr dal êster, fôra che de l'Itaia e de la Sitê dal Vatican, e meinga +39.
Tabâch

Al **tabâch** l ê un prudoat agrecul ch'as adrōva par fumêr·el int el pâj, int i sigaleiṅ, cuṅ la pepa o insèm a êter sustans.

Al s pōl catêr in tabacarî, ânch ciamê *palteiṅ* a Rèz, o la *pêl di tabâch* a Buloagna.
Mûra d Bulåggna

Äl zaircuel ad **mûra** a **Bulåggna** én trai:

* la prémma, la *zaircla d selenît*, l'é stè fâta só dâli etróssc: l'é la pió céṅna str'äl 3 mûra, dal èlt mediuêv ai é stê żuntè la acsé ciamè *adiziån lungubèrda*;
* la secånnda, la *zaircla di Mélli*, l'é stê custrué dal XII sêcuel;
* la têrza e ûtma, la *Zaircla* par antonomâṡia, o anc la *Crassta*, l'é qualla pió famåuṡa e pió lónga.
Parfes tlefônich

Un **parfes tlefônich** l ê un insèm ad sefar ch'as adrōva prema d oṅ nomar ad tlêfon par specifichêr·j la zōna geugrâfica dal parfes istès, o ânch na categurî d sarves.
Dialèt pavèiṡ-vugarèiṡ

Cuṅ **dialèt pavèiṡ**, ânch ciamê **pavèiṡ-vugarèiṡ**, as defines l'insèm brîṡa cudifiê del parlê gâl-itâlich bacajê int la pruveinsa d Pavî. Cunsantrêr tot i dialet dal Pavèiṡ soata d n'onica disitûra l ê intinimōd mega presîṡ, zò da che el divērs varietê luchêli ciâpan di inflos dâj pruveins e regioṅ atēṡ.
Strè San Dunè

**Strè San Dunè** (*via Zamboni* in itagliàn) l'é na vècia strè dal zänter ad Bulåggna, ch'as câta int al quartîr San Stêven, ch'la pôrta dâl dåu Tårr fén a la żôna Universitèria es a Pôrta San Dunè. La vî in itagliàn tôr al nómm da Alvîṡ Żanbån, parsunâg' ch'l à ideè al triculåur itagliàn.

La strè l'à la said zentrèl dl'Universitè di Stóddi d Bulåggna, a Palâz Pûż, e dimónndi èter istituziån universitèri, e l'é famåuṡa pr èser al mażåur stra i sît dla *muvîda* universitèria dla zitè.
Sardagnaul

Al **sardagnaul** (noam natif: *sardu*) l é na laingua rumanza bacajêda in Sardègna. Pr el sau pecujaritê l é definî na laingua de par li str'ed quèj neulateini.

L é, insèm a'l itajan, ufisiêla int la regioun itajana dla Sardègna, e l é difaix de la chêrta del minurans linguestgh.
Cours

Al **cours** (noam natif: *corsu*) l é na laingua rumanza bacajêda int la Côrsga e in Sardègna. L é dimondi axvein a'l tuscan, mo al à anch dej influjains zenuveix e sardagnauli int al dialèt ed soura.
Cunflet âreb-iṡraejaṅ

Al **cunflet âreb-iṡraejaṅ** l ê na gvêra puletica-militêr stra Iṡraēl e la Palisteina cuṅ tot i êter pajēṡ âreb tèiṡ a lē.
Nasiunêla d baloun dla Padagna

La **Nasiunêla ’d baloun dla Padagna**, ufisialmaint **Padania Football Association A.S.D.**, l’é na scuêdra d fubol mega prufesiunestga e brixa screta a la FIFA, mo a la CONIFA.

Fundê da spurtif e pasiunê dal baloun, la vaul rapraxantêr al teritôri padan furmê de’j ôt regioun dl'Êita Itaja.
AI Song Contest

**AI Song Contest** 

Artificunàl

## Stat
*Austràglia
*Bélgi
*Canada
*Catalógna
*Fränza
*Germàgna
*Irlànda
*Mèsic
*Nepal
*Raggn Uné
*Spaggna
*Stat Unî‎
*Śvèsia
*Śvisra
*Ulànd
*Ungherìa

## Èter stat

*Regiouni di Bélgi
**Fiandri
**Valògna
*Chèp Vaird
*Congo
*Corea dal Nòrd
*Regiouni di Fränza
**Catalógna dal Nord
**Ucitàgna
*Geòrgia
*Itâglia
**Abrózz
**Baṡilichè
**Calâbria
**Canpâgna
**Emégglia-Rumâgna
**Friåul
**Lâzi
**Ligûria
**Lunbardî
**Mèrch
**Mulîṡ
**Piemånt
**Pógglia
**Sardàggna
**Sizégglia
**Trentén-Èlt Ègg'
**Tuschèna
**Onbria
**Val d'Aosta
**Vènet
*Cażâchistan
*Kenya
*Madagascar
*Niger
*Stat dal Raggn Uné
**Gàles
**Inghiltèra
**Irlànda dal Nòrd
**Scòsia
*São Tomé e Príncipe
*Seychelles
*Sìpar/Sìpar dal Nord
*Cumunità autònumi e sità autònumi dla Spaggna
**Andaluśìa
**Aragóna
**Astùri
**Baleàri
**Canàri
**Cantàbria
**Castìglia-La Mància
**Castìglia e Leòn
**Cumunità ad Madrid
**Cumunità Valensiàna
**Estremàdura
**Galìsia
**La Rioja
**Mùrsia
**Navàrra
**Paéś Basc
**Ceuta
**Melilla
*Yemen
*Zambesi
## Vōş coleghêdi
*Eurovision Song Contest
*Inteligénza Artificiêla
Salêren

**Salêren** (*Sali̯érnë* int al dialèt dal sît, , *Salerno* in itajaṅ) l ê ṅ cmoṅ itajaṅ ed 129 631 abitant, capitêla dla pruveinsa cun al istès nom in Canpâgna, e scoand cmoṅ dla regiouṅ par nomar d abitant.
Ptrôni

Saṅ **Ptrôni** (Buloagna, IV secuel – Buloagna, 450) l ê stê uṅ vèscuv ch'al gvidé la diôseṡi d Buloagna da'l 431 a'l 450 pió o manch.

L ê al protetour dla sitê d Buloagna, e di cmoṅ ed Castêl Bulgnèiṡ, int la pruveinsa d Ravèna, e d Sêla, iṅ quèla d Buloagna.
Galbeider

Al **galbeider** (*Oriolus oriolus* (Linnaeus, 1758), *rigogolo* in itajan) al ê ’n uxêl dla famèja Oriolidae.
Calendêri bahá’í

Al **calendêri bahá’í**, o **calendêri Badí‘**, de’l noam dl apôstul ed Bahá’u’lláh a chiló dedichê, ’l é al calendêri sulêr fat de dxnauf meix ed dxnauf dé ciascdon, cun la zonta ed quâter dé intercalêr (seinch int i ân bisêst) adruvê de i bahá’í, qui ch’i van dri a i insgnameint dal Bahá’u’lláh.

Al 21 ed mêrç l é al prinsepi dl ân, cun la fèsta dal Navruz. I bahá’í i tâchen a cuntêr i ân dal 1844 (gregurian), tsé ch’al 21 ed mêrç dal 2021 al é cminsipiê l ân bahá’í nomar 178. Int la tradisioun bahá’í, al dé prinsepia cun la xbasêda dal soul dla sira ch’veign prema.
Dubai

**Dubai** o **Dubaj** (in âreb دبيّ) l’é na sitê di Emirê Âreb Unî, cla pió populê dal so stê cun 3 304 046 carstian.
Ruigh

**Ruigh** (in venesian *Rovígo*, in itajan *Rovigo*) al é ’n cmon ed 50 434 carstian dal Vènet, capitêl dla sau pruveinsia.
Chebèch

Al **Chebèch** (in fransaix *Québec*, /keˈbɛk/) ’l é na pruveinsia dal Canadà, la pió granda pr estensioun e la secounda pió populê dla Federasioun doap edl Untêri.
Coun la sau laingua, la sau cultura es el sau institusioun, al é *de facto* na nasioun draint al Canadà.

Al fa pêrt dla regioun ciamê dal Canadà fransaix, par la pió ’d laingua fransaixa. La varietê dal fransaix ch'al veign bacajê par ’d sti band ché ’l é al fransaix dal Chebèch.
Al Chebèch ’l é la soula pruveinsia canadaixa int la quêl al inglaix ’l é brixa laingua ufisiêl, e ona del dou int el quêl al fransaix ’l é ufisiêl (l’êtra l’é al Nauf Brûnsvich, in fransaix *Nouveau-Brunswick*). Quej ch'i dscoarn inglaix int al Chebèch en na minuransa argnusû de la lèz.

I su 8 326 089 carstian, ciamê chebecheix, en al 24% dla populasioun tutêla dal Canadà.
Al Chebèch as cata del band canadaixi ’d mateina, anca se Teranauva e Lâbrador es el tse det "pruveins maretmi" (Nauf Brûnsvich, Nauva Scôsia, Ixla dal Prainsip Duvêrd) ej s câten incoar pió a mateina.

La capitêl dla pruveinsia l’é la sitê ’d Chebèch (*ville de Québec* in fransaix, *Quebec City* in inglaix), mo la sitê pió granda l’é Mountriêl (*Montréal* in fransaix, *Montreal* in inglaix).
Bariansa

La **Bariansa** (*Briànsa* in dialèt briansaul) l’é n'aria geugrafga dla Lunbardie, dedsoura ’d Milan e dsoata dal lêgh ed Coam.

Cun la parôla Bariansa a veign indichê un teritôri dla Lunbardie ch'al é brixa lighê a na sudivixioun aministrativa ufisiêl. Defat i sau cumon en pêrt del pruveins ed Coam, Lèch, Mounsa e Bariansa e, int una pêrt cicheina, dla sitê metrupulitana ’d Milan.

El sitê pió inpurtanti dla regioun ej en Mounsa, Deixi, Srègn, Lisoun e Cantû.
Indipendentîxum lunbêrd

Al **indipendentîxum lunbêrd** ’l é cl’idej puletga ch’la vaul l’institusioun d on Stê, pió u manch suvran, par la Lunbardie e, eventualmaint, pr el têr lunbardôfen e sturicamaint lunbêrdi.

Del vault al é asusiê e ’l dariva d’al nasiunalîxum lunbêrd, mo a j·é incoara dl arclamasioun soul ed ourden econômghi e susiêli sainsa specefga cunsidrasioun ed nasiunalitê.

Al é inveisi dimondi lighê a’l avtonomîxum lunbêrd, tant che pió ’d na vaulta l’é gnû fôra n’ideuluxie cunpata ch’l’à armixdê i elemeint dal indipendentîxum e dl’avtonomie, ch’l’é stê ciamê de queidon *avtoguarnîxum* e, a boun count, as paulen cunsidrêr istoricamaint cunpagn stra ’d lour. A j·é anch un boun ligam str’al muvimaint pr al avtoguêren lunbêrd es al federalîxum itajan.
Nâpalm

Al **Nâpalm** ’l é un derivê dal âcid naftènich e dal âcid palmètich adruvê par fêr so bounb e mein insandiêri, sainsa tgnir in count ch’l é anch un conbustèbel par xlansafiam. I sêl pió druvê i en al naftenê ’d alumein es al palmitê ’d sôdi;
al nom, defat, al veign de la fuxioun ed ***na***ftènich e ***palm***ètich.

Al s trata ’d n’emulsioun ch’la paul ciapêr faugh soabit, e la veign amanvê admè paina prema dal ux in gvêra, e la paul brixa êser cunsarvê ’d inciona maneira.
Prêga

**Prêga** (*Praha* in ceich; *Prag* in tudèsch) a l’é la capitêl dla Ceichia.
A l’é anch la prema sitê dal pajaix par populasioun, cun 1 172 975 abitant (2005).

## Geugrafie

Al fiom Muldêva (*Vltava* in ceich) al travêrsa Prêga.

## Traspaurt
La sitê l’é sarvî de na raid ed tranvaj e de’n metró.

## Sitê zemelê
Prêga l’é zemelê cun:

* Anbûregh, Zarmagna
* Kyoto, Giapoun
* Francfôrt ’d cô al Mein, Zarmagna
* Îstanbul, Turchie
* Chicago, Stêt Unî dl’Amèrica
* Limassol, Sîper
* Rosh HaAyin, Israel
* Ataina, Greicia

## Futugrafìi

PragueCathedral03.jpg|Al dôm
Prag-2160-Wenzelsplatz-Nationalmuseum-2008-gje.jpg
Prag-2050-Wenzelsplatz-Hotel Europa-2008-gje.jpg
Prag-2310-Černa-2008-gje.jpg
Prag-2080-Wenzelsplatz-Nationalmuseum-2008-gje.jpg
Prag-2620-Dittrichova-Lokal-2008-gje.jpg
Prag-7030-Vlašska-Waelsche Spitalgasse-2008-gje.jpg
Prag-5100-Magdalena Poblawska-Vlaštovka-2008-gje.jpg
Prag-2200-Heinrichsturm-2008-gje.jpg
Prag-3810-Hradschin-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg


## Ligam ed fôra

* Sit dla Cmona (in inglaix)
Mêrch (nom)

**Mêrch** ’l é un nom par masc emijan.

## Variant

* Par masc: **Mêrch**
** Êtri fourum: Marchein, Marco (ciapê de’l tuscan)
** In êtri grafie: *Mèrc* (bulgnaix)
* Par fèman: **Mêrca**
** Êtri fourum: Marcheina

## Dé dal sant
Al dé ’d ste sant ché al veign selebrê de cataulgh e urtudôs al 25 d avrel, in unour a San Mêrch vanzlesta. I en intinimaud dimondi daboun i sant es i beê cn al nom cunpagn a lo, str’ed lour i s·arcôrden:

* 2 ed znêr, san Mêrch, aseita sourd e moc
* 24 ed farvêr, beê Mêrch de' Marconi, religioux zirulmein
* 5 ed mêrç, san Mêrch al Aseita, moungh, eremita dal dexêrt e teôlgh
* 11 ed mêrç, san Mêrch Chong Ui-bae, on di mârtir curean, cupê a Seol
* 13 ed mêrç, san Mêrch, mârtir a Nicej
* 19 ed mêrç, san Mêrch, mârtir a Suraint cn el sau traj surêl
* 24 ed mêrç, san Mêrch, mârtir a Roama
* 29 ed mêrç, san Mêrch, vèscuv ed Aretuxa
* 28 d avrel o 5 ed nuènbar, san Mêrch, det "Galileo", vèscuv ed Atina e mârtir dedsoata ed Dumisian
* 24 ed maz o 31 d agoast, san Mêrch, mârtir a Milan
* 18 ed zogn, san Mêrch, mârtir cun san Marslian a Roama
Fargnan

Al **Fargnan**, anch ciamê ***Frignan*** o ***Fergnan*** (*Ager Feronianus* o *Ager Frinianus* in latein, *Frignano* in tuscan), ’l é on di teritôri stôrich dl’Emeja, ch’al s cata int l’êita pruveinsa ’d Môdna str’ed ’l Êit Rain bulgnaix, la Muntagna pstujaixa, coala lucaixa es al Apenein arzan. La sau sitê pió granda l’é Pavol.

A j·s dscoar al dialèt fargnanaix, na varietê dla laingua emijana cun di trat ch’i arvîxen dimondi a’l parlêdi lunbêrdi es emijani ed sira.

## Cmon

* Ardundlê (*Riolunato*)
* Fanan (*Fanano*)
* Fiumêlb (*Fiumalbo*)
* Frasnaur (*Frassinoro*)
* La Lama (*Lama Mocogno*)
* La Sêra (*Serramazzoni*)
* La Zôca (*Zocca*)
* Muntaix (*Montese*)
* Muntcrej (*Montecreto*)
* Muntfiurein (*Montefiorino*)
* Palâghen (*Palagano*)
* Pargnan (*Prignano sulla Secchia*)
* '''Pavol''' (*Pavullo* *nel Frignano*)
* Pivpèlegh (*Pievepelago*)
* Pulinêgh (*Polinago*)
* Sêstla (*Sestola*)
Ucragna

L’**Ucragna** (*Україна* in ucragnan, *Украина* in ros, *Ucraina* in itajan) l’é un pajaix dl’Evrôpa ’d mateina ed 42 322 028 carstian. L’é granda 603 628 km². La sau capitêl l’é la sitê ’d Chiv.
Buenuxâires

**Buenuxâires**, **Buenusâires**, o, cum in castejan, **Buenos Aires**, l’é la capitêl e pió granda sitê dl’Arginteina. L’à 3 075 646 abitant in so’d na suparfesi ed 203 km².
Nauva Urtugrafie Lunbêrda

La **Nauva Urtugrafie Lunbêrda** (*NOL*, abreviadura ed *Nœuva Ortografia Lunbêrda* in lunbêrd) l’é un maud ed scrévar la laingua lunbêrda, cumainter ch’as tin in count dla diversitê dialetêla dla laingua istèsa. La vin de’l vêri tradisioun grafghi de i divêrs dialet lunbêrd, e pinsêda par tot i lunbêrd insóbregh e urôbgh.
Fradej Cêrva

I sèt **fradej Cêrva**, al **Zleind** (1901), l **Antènur** (’06), l **Êld** (’09), al **Fardinand** (’11), al **Gustein** (’16), l **Uvidi** (’18) e al **Ètur** (’21), tot nê a Campéxen, taix a Rèz, i en stê i fiû dl Alsid Cêruv e dla Zenuèfa Cucoun. Sti ôm ché i faxeiven pêrt ed na famèja ’d bióich ch’i j·îven di faurt ideêj anti-fasesta; dounca, cum zint d ideuluxie demucradga, i j's an mes draint a l’Arxistainsa partizana, mo doap i en stê caçê draint e fuxilê de i fasesta al 28 ed gènbar dal 1943 int la sitê ’d Rèz.

La sau stôria l’é stêda cuntê anch de’l sau pêder Alsid Cêruv.
Umarèl

'N **umarèl**, a'l plurêl **umarej**, in grafie bulgnaixa ***umarî*** (scret in itajan bain vlunteira cum *umarell*, a'l plurêl in feina cum *umarells*), int al giânghel mudêren, l'é cal vciarlein le, bain ispès bèl e in pensioun, ch'al va a vèdr i canteir de lavurir.

La parôla la vaul dir "ômen cech".

## Sit
*  'L umarèl su la ''Treccani''
Sâser

**Sâser** (*Sassari* in sasaraix e in tuscan, *Tàttari* in sardagnaul) l é na cmona ed 121 817 carstian dla Sardègna, capitêl dla sitê metrupulitana cn al noam cunpagn.
Niculå da l'Èrca

Al **Niculå da l'Èrca** (in tuscan *Niccolò dell'Arca* o *Niccolò dall'Arca*) l'é stè un sculpidåur pujaiṡ, atîv a Bulåggna int al sêcuel quàll dal quénng'. L à fât só däl stètuv 'me al Lamänt 'd in só 'l Crésst Môrt, la Madòna dla Piâza, l'Èrca ed San Minghén e di èter quî par zå e par d là int la zitè.
.az

**** 'l è 'l nòm 'd un domìni genèric d'l Azerbaigiàn. Al funsiòuna da 'l 25 d'agòst dal 1993.

## Referèinsi
2023

Al **2023** 'l è 'n an dal XXI sécol dal Calendàri gregoriàn.

## Avenimèint
* 1 ed znèr: Lula all'advanta presideint dal Braṡil par la tèrsa vota.

## Nê

## Mort
Helsinki

**Helsinki** l’é la capitèl d'la Finlàndia.


Ferry terminal South Harbour. Helsinki, Finland.jpg|
Catedral Uspenski, Helsinki, Finlandia, 2012-08-14, DD 03.JPG|
Parlamento, Helsinki, Finlandia, 2012-08-14, DD 02.JPG|
Towers of Redi from Kalasatamanpuisto in Kalasatama, Helsinki, Finland, 2022 November - 3.jpg|
2024

Al **2024** 'l è 'n an dal XXI sécol dal Calendàri gregoriàn.

## Avenimèint

## Nê

## Mort

* In znêr: Żôrż De Simone: scritùr e giurnalista
Lüig' IV Rìcu ed Bourbon-Condé

**Lüig Rìcu 'd Bourbon**, Duca 'd Bourbon, Principe 'd Condé (Versailles, 18 agóst 1692 – Chantilly, 27 zenâ 1740), l'è stat un nobil e politico francés
Era 'l regente ed Franza, a cà del minurità ed reg Lüig' XV ed Franza.

Päul I ad Rossia
Elton John

Sir Elton Hercules John (nasciuo Reginald Kenneth Dwight; 25 de marzo do 1947) o l'é un cantante, scrittô de cansoin e pianista britannico. Acclamou da-i critichi e i muxicisti, sorvetutto pe-o seu travaggio inti anni 1970, a seu muxica e a seu capaçitæ de spettacolo an avuo un impatto scignificativo e de duata in sce l'industria da muxica. A seu collaboraçion de scrittua de cansoin co-o lirico Bernie Taupin a l'é uña de ciù de successo de l'istöia.
Charles de Gaulle

**Charles de Gaulle** (1890-1970) l'è stê un Generêl, un Pulitich e un Scritōr frances. Al s'è fat cunusèr par avèr guidâ la resistenza cuntra i Nazisti durànt la Seconda Guèra Mundièla e par avèr fondâ la Quinta Republica Francesa, dal ch'a n'è stê al prim president dal 1959 a 'l 1969.

## Biugrafîa

### Infânza e Furmazión
Charles de Gaulle al nàs al 22 ed Nuvémber 1890 a Lille in na fameja cattulica e patriòtica. Al studia a Parîs e pò al va a la École spéciale militaire de Saint-Cyr, duv al dvènta ufizîl.

### La Prima Guèra Mundièla
Durànt la Prima Guèra Mundièla, al combat a Verdun e in dal 1916 al vegn ferî e fât prigiunî dai Tedèsch. Al resta prigiunê fin a la fîn d'la guèra.

### Fra 'l dò Guèr
Dó la guèra, al cuntinua in dla carriera militara e al scrîv parech libri sula strategìa militara. Al crìtica la Linèa Maginot e la diféssa francesa.

## La Seconda Guèra Mundièla
Quand al 1940 i Nazisti invadên la França, de Gaulle al rifiuta la resa di Philippe Pétain e al fa 'l famôs Apel dal 18 ed Giugn da Londra, ind un incóra i Frances a cuntinuèr a luttèr.

Al dvènta la guida di França Lìbara e al cundûs la resistenza. In dal 1944, al rìva a Parîs e al ristabîlis la repubblica.

## La Quinta Republica
Dó la guèra, al si ritîra di la pulitica (1946), ma in dal 1958 al turna quand che la Crisi d'Argelia minacia la Francia. Al crea la Quinta Republica e al dvènta president in dal 1959. Al porta l'Indipendènza d'Argelia in dal 1962, e anc se al gh'era una forta resistenza in dal militêr.

## President (1959-1969)
Da President, al lansa na pulitica d'indipendènza nazionèla. Al fóra la França da la NATO in dla so componenta militara e al svìlupa 'l program ed arma nucleâr. Al lavôra anc par un migliur raport cun la Germania Occidentèla.

In dal 1968, al dèv affruntèr di grossi scunvulgamènt. In dal 1969, dó avér pers un referendum, al dà le dimissiò e al si ritîra a Colombey-les-Deux-Églises.

## Mòrt e eredità
Charles de Gaulle al mòr al 9 ed Nuvémber 1970. Al resta un di personàgg pió important dla storia d'la França. La so idea d'Europa, d'indipendènza nazionèla e d'autodeterminaziò l'è ancò sgnifichènt.

## Vardêr anc

* Quinta Republica Francesa
* França Lìbara
* Seconda Guèra Mundièla

## Funt

## Ligam estèrni

* Charles de Gaulle - Wikipedia (Francês)
* Charles de Gaulle - Wikipedia (Inglés)
Giuànn Paul II

**Giuànn Pàul II**, che in realtà al sa ciamava **Karol Józef Wojtyła** (Wadowice, 18 d'mâg 1920 - Sitê dal Vaticân 2 ad avrîl 2005) all'è stä el 264° Papa d'la cèsa catòlica.

L'è stä Papa par 26 ân 5 mèiş e 17 dè, dal 22 d'otòber 1978 al 2 ad avrîl 2005.
Santa Melissa

(Brësa, 126 – Marcianòpoli, 157) l'è stä una fiöla longobêrda, masä sùta l'Impèr ad Antonìn Pio.

La só festa a all'é propi al 16 d'steimber, al dì chi gh'ann taiä la tësta.

## Ligàmm ad föra

* Bibliotheca Hagiographica Arabica
* Storia di Santa Melissa di Marcianopoli 
* 16 settembre
Quartiere Bocconi

**Quartìr Bocconi** l’é un di distrètt piò esclusìv e cosmopolìtich ad Milàn, ch’u s ciàma spèss la *Upper East Side* ed New York in version milanèisa. L’é situè a sud dal cèinter stòrich, fra Porta Romana e i Navigli, e u s svilupe atórn al campus dla Università Bocconi e dla SDA Bocconi School of Management, atirènd na clientèla internazionèla fata ad studènt benestèint, manager, diplomàtich, stilìst e investidôr globèil.

## Galerio

File:Nuovo Campus SANAA Milano 1.jpg|Veduta del Nuovo Campus SANAA de la Universitato Bocconi en Milano
File:Campus Bocconi di sera (28 novembre 2019).jpg|Campus Bocconi vespere (28 novembro 2019)
File:Rendering Stazione di Milano Tibaldi.jpg|Rendering de la stacidomo *Milano Tibaldi*


## Descriziòun
E quartìr al ciàpa e nóm da l’Università Bocconi, una di piò prestigióse business school d’Europa, e cui campus d’architettura contemporànea l’ha ridisegnè l’asset urbanìstich dla zòna. Atórn ai palàz universitèri i s svilupe strad piantè, residenze stòrich e complèss residenzièl ad nova generaziòun, cun na fort presènza ad servìzi ad lus, butèich e spàzi par la vita internazionèla.

## Lus e vita mondèna
In di ùltim an, e Quartìr Bocconi l’ha avù na trasformaziòun granda: da àrea universitària l’é dvintè un distrètt residenzièl ad lus, abità da vip, manager e professionìsta dal mond dla mòda e dal design. I ristorèint gourmet, i lounge bar e i local esclusìv dal quartìr i ten event mondèin, vernissàgg e fèste privèdi, in collegamèint cun la Milano Fashion Week e al Salone del Mobile.

## Mercè immobilièr
E mercè immobilièr dal quartìr Bocconi l’é tra i piò dinàmich e custòus ad Milàn. I apartamèint ad preg al vèn cun prezz medi piò in alt ad 10.000 € al mèter quadrè, cun punta che i pas i 16.000 € par atich panoràmich e residenze nove.  
I investidôr forest, specialmèint da Stati Unì, Mediorèint e Nord Europa, i védan e quartìr come na destinaziòun strategica par residenze ad prestig e come un asset sicur sul mercè internazionèl.

## Trasport
E quartìr l’é servì da la linéa M3 dla Metropolitana de Milàn (fermédi Porta Romana e Crocetta) e da tant tram e autobus che i collega la zòna al cèinter e ai Navigli. La posiziòun strategica la lo rend faciòll da ragiugnèr anc da l’aeropòrt ad Linate.

## Nòte


## Bibliugrafìa
* *Milàn Luxury Living. Guida ai quartieri esclusivi*, Mondadori, Milàn, 2024.  
* *La trasformaziòun ad Milàn: dal design district al quartiere Bocconi*, Rizzoli, 2023.  

## Collegamèint estèrni
* Vogue Italia – Lifestyle Milàn
Bulåggna Football Club 1909 2025-2026

**[[Bulåggna Football Club 1909]]** int al 2025-2026.

## Zûg

### [[Serie A 2025-2026]]

* AS Roma-Bulåggna 1-0
* Bulåggna-Como 1907 1-0, 1-1
* AC Milan-Bulåggna 1-0, 3-0
* Bulåggna-Genoa CFC 2-1, 2-3
* US Lecce-Bulåggna 2-2
* Bulåggna-Pisa SC 4-0, 1-0
* Cagliari Calcio-Bulåggna 0-2
* ACF Fiorentina-Bulåggna 2-2, 2-1
* Bulåggna-Torino FC 0-0, 2-1
* Parma Calcio 1913-Bulåggna 1-3, 1-0
* Bulåggna-SSC Napoli 2-0
* Udinese Calcio-Bulåggna 0-3, 0-1
* Bulåggna-US Cremonese 1-3
* SS Lazio-Bulåggna 1-1
* Bulåggna-Juventus FC 0-1
* Hellas Verona FC-Bulåggna 2-3
* Bulåggna-US Sassuolo Calcio 1-1
* FC Internazionale Milano-Bulåggna 3-1
* Bulåggna-Atalanta BC 0-2

 

### [[Coppa Italia 2025-2026]]

* Bulåggna-Parma Calcio 1913 2-1
* Bulåggna-SS Lazio 1-1 (2-5 dcr)
 

### [[Europa League 2025-2026]]

* Aston Villa FC ()-Bulåggna 1-0
* Bulåggna-SC Freiburg () 1-1
* FCSB ()-Bulåggna 1-2
* Bulåggna-SK Brann () 0-0
* Bulåggna-FC Red Bull Salzburg () 4-1
* RC Celta de Vigo ()-Bulåggna 1-2
* Bulåggna-Celtic FC () 2-2
* Maccabi Tel Aviv FC ()-Bulåggna 0-3
* SK Brann ()-Bulåggna 0-1, 0-1

 

### [[Supercoppa italiana 2025]]

* Bulåggna-FC Internazionale Milano 1-1 (4-3 dcr) 
* SSC Napoli-Bulåggna 2-0
 

## Żugadåur

## Riferimént
*   sît ufizièl dal Bulåggna FC
Parma Calcio 1913

Parma Calcio 1913 int al 2025-2026 

Al **Pèrma**, nómm ufizièl **Parma Calcio 1913**, l é na suzietè spurtîva ed fùbbol dla zitè ed Pèrma. Al żûga int la Sêri A.