open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teâter Cavalerésa (Rèz)

Al **Teâter Cavalerésa** (Teatro Cavallerizza in italiân), intitolê a Cesare Zavattini , l’é al têrs teâter póblich ed Rèz dôp al Teâter Municipêl e al Teâter Ariôst al vîn só in Piâsa 'd la Vitôria in dó gh'é ânca chiêter dû teâter, l'é ed fiânch al Teâter Ariôst.
Al pōl èser druvê a fêr tōt i spetâcol ed teâter e mûṣica dal dé d’incô. Al fabrichêt al dêv al só nòm  a còl ch’l’é stê druvê a fêr un pô ed tèimp fà,  l’é stê més a teâter sōl da pôch, e l’ēra la cavalerésa ed la vècia casêrma Carlo Zucchi quând a’ gh’ēra dèinter un Regimèint ed l’Artilieréia a cavâl.

Al pōl cuntgnîr al mâsim 500 persòuni.

Ind al só aspèt normêl la sêla, ch' la pōl èser dispôsta in 12 diferèinti solusiòu, la gh’à un' ónica gradinêda mó la pōl avèirghen ânca ‘na secònda ch' l'é a scumpêrsa e di êter pôst a sēder da méter ind al pêra.  La natûra ed prèir èser druvêda a fêr tót e al dimòndi posibilitê ed la sistemasiòun dal spâsi a n’în fân al pôst naturêl ed progèt specêl, spetâcol ed ricêrca d’ògni gèner, e l’é in grêd ed favurîr al pió divêrsi esigînsi de sperimentasiòun, artéstichi e ed  rapôrt póblich-sēna Ind al  2004, l’é sêt rinfursê ind al materiêl tètnich, e gh’é stê zuntê un gradés cunténov in tóta la sêla.

Soquânt eşèimpi d’ûş dal tânti funsiòun e dal divêrsi manēri ch’ a’s pōl druvêr al spâsi ed la sêla fâti in soquânt spetâcol:
*in ‘na biânca spiâgia ed Cuba
*siatemasiòun ed la sēna in méz a dō gradinêdi óna ed frûnt a cl’êtra
*sistemasiòun ed ‘na pésta da cōrsa
*tót al spâsi desponébil trasfurmê in ‘na piōla in dóv' al póblic e j atōr a se ṣmercêven sèinsa barēri.

## Colegamèint d'ed fōra
Sît di Teâter
Més

Al  **Més** l'è una unitê ed misura dal teimp c'as dróva in di calendari. La sô durèda la vin dalla durèda (aprosimèda)  dl'orbita lunèra (zirca 30 dè). 

## Nòm di més

## Espressioun e pruverbi
:* Trèinta dè a nuvembèr,
:*cun avrîl, źùgn e setèmber,
:*dj vèintòt a gh' n' è ùn,
:*tùt ch' j èter j gh' n' àn trèintùn.

## Voz curreledi

* Minùt
* Ora
* Dè
* Ân
* Lòster
* Sècol
* Milèni
* Calendari
Anzôla

**Anzôla** (in itagliàn *Anzola dell'Emilia*) l'è 'na cmónna 'd 12 278 abitànt (2015) int'la pruvénzia ed Bulåggna.

## Teritôri d'la cmónna
Al teritôri 'd Anzôla l'è srè a maténna dal turänt Lavén e a sîra da la Samûza. Pr'al teritôri d'la cmónna i cårren anch'al Martignån e la Ghirånda. Al pajais al s câta a mèza vî stra Bulåggna e Mòdna, o par èser pió prezîs a 15 km dal zänter ed Bulåggna e a 20 da quall ed Modna. L'è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la Vî Emégglia, la strè prinzipèl pió inpurtànt d'la regiån. Äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi.

## Monumént e cîs
* La *Tårr ed Rà Enzo*, ch'l è stè ciamè acsé parché Enzo ed Sardàggna l'è stè fât parsunîr dai Bulgnîs qué dal 1219 e ai è stè asrè. As dîs ch'al dvinté amîg ed Michele degli Orsi, ch'al zarché anch' ed fèrel scapèr mo sänza ch'ai riusséss. 
* La *cîsa paruchièl*, ch'l è davänti a la Tårr dal rà Enzo, dedichè ai sànt *[[Pîr e Pèvel]]* (Pietro e Paolo) e äl só uréggin i én dal sécol nôn, anch's la cîsa l'è stè nominè par la prémma vôlta dal 1300. 
* Tri kilòmeter pió fòra dal zänter dal pajàis ai é la *Tånba dal vasscuv*, un palâz dal sécol quatôrdg' ch'l è stè druvè dai vasscuv cme residänza d'estèd. 

### Ligâm
* Archeologia dell'età del Bronzo: La terramara di Anzola dell'Emilia
Fòsel

**Fòsel** (*Fossoli* in itagliàn, 4.231 cristiàn) l'è na frasiòun ed Chèrp, ch'la s càta in dla pert ed sóvra ed la sitê, ad apèina 5&nbsp;km da Ról. L'è la frasiòun pió populèda ed Chèrp.

## Architetùra e costrusiòun
In dla sgònda guèra mundièla Fòsel l'era dimòndi cgnusùda p'r al só camp ed cunsentramèint in dal quèl 'l è pasê anca Primo Levi. 

In dal só sèinter a gh'è la césa dla *Nativitê dla Santa Maria ed Fòsel*, tirèda sù in dal 990; a cal tèimp là l'éra sòta a 'l monastēr ed San Prósper ed Rèś. La céśa 'd adèsa l'è stèda tótta 'rcostruìda, in stîl neo-clàsic, in dal 1830 da 'l architèt Francesco Bonasi. L'élt campanîl neo-gòtic 'l è dal 1940. 'L intèren 'l è stê decorê da 'l Otello Giovanoli in dal 1911. La céśa la gh'à di manufàt dal 1800 e di quèd'r e di afrèsch dal 1600 e dal 1700, restaurê mìa da dimòndi. Dôp dal teremôt dal mâǵ 2012 però, a gh'è crudê śò al tèǵ e la gh'à da èser dimòndi giustèda.
La parócia nóva 'd Fòsel l'è stèda inavgurèda in dal 1993.

A gh'è anca, lè 'd atéś, 'na cécca stasiòun pr'i aparèć.

## Gìnta famóśa

I én ed Fòsel Don Zeno Saltini, ch'l à fundê Nomadèlfia, e só surèla Marianna, ciamèda anca *Mamma Nina*.

## Colegamèint estèren
*  Al sît dla céśa nóva dla Beèda Vìrgin Marìa 'd Fòsel.

## Nòti e fòunti
L’Uspési (Rèz)

**L'Uspési** ( *Villa Ospizio* in italiân) l ‘é un popolôṣ quartêr a matèina dal cèinter stôrich ed Rèz. Còsta l’é ‘na vècia véla ciamêda acsé per un Uspési, fundê int al 1668 da i Pêder Ménim, dóve gh’êra al Ricôver. Al fà pêrta ed la Circoscrisiòun ''Nord-Est'' (vècia N.6)

## Geograféia

I cûnfîn ed  l’Uspési în
*a mezanôt: al câmpo vōlo "Sitê dal Triculôr",
*a matèina: Véla Sân Mavrési e al Vilâg Stranieri,
*a mezdé la zôna ditōrna a via Pier Giacinto Terrachini,
*a sîra: Mirabèl e Zôna ed la Stasiòun dal ferovéi F.S.

## Pôst religiōṣ

La cēṣa parochiêla ed l’Uspési l’é stêda tirêda só int al 1769 insém a ‘na capèla pió vècia dedichêda a Sân Francèsch da Paola. Arfâta tr’al 1815 e al 1839 ind la fōrma dal dé d’incō,  la facêda l'é stêda finîda int al 1906, tóta la cēṣa l’é stêda restarvêda int al 1920. Sōvra 'l purtêl d’ingrès a gh’é ‘na bèla côpia só tèila dal Crést in Crōṣ ed Reni.

## Curiositê

Insém a la via Emélia ed frûnt al ristorânt  “Mac Donalds” a gh’é ‘na vèla in mèz al vèird, l’éra la cà dal famōṣ tenôr arzân Ferruccio Tagliavini.
Fîn a la fîn ed la guèra a l’Uspési a gh’êra la cà dal fâsio. Sté fabrichêt, cambiê e mudê ind al cōrs di ân, al gh’é incòra. L’é ind l’ângol tra la via Emélia e via Maria Melato, ed fiânch al “Mac Donalds”.
Don Camél e l'onorèvol Pepòun (félm)

**Don Camél e l'onorèvol Pepòun** (*Don Camillo e l'onorevole Peppone* in italiân)
L’é un félm dirèt dal regésta Carmine Gallone, têrz episôdi ed la stòria. Al félm  l’à cgnusû un bòun sucès ed póblich e l’é incòra dèspes trasmés in televisiòun.

Al câr armê catê da Don Camél e Pepòun l’é incòra tgnû dacât int al muséo "Don Camillo e Peppone" ed Bresèl, insém al sidecâr ed Pepòun.

## Stòria
A sòm ind al peréiod delichê ed campâgna eletorêla, a Bresèl ind la Bâsa arzâna, cme sèimper, a se’s prepêra a l’ j elesiòun cun ‘na decîṣa propagânda polética, Pepòun, al séndech, a’s candîda per dvintêr deputê. Per còst l’é custrét a dêr l’eṣâm per utgnîr la licèinsa elementêra. Cun l’ajót e un quêlch sugerimèint, mìa dal tōt diṣinteresê, ed Don Camél,  Pepòun a gh’la farà. Al partî al mânda a Bresèl ‘na compâgna per dêregh ‘na mân ind la propagânda eletorêla, mó Pepòun al ciâpa ‘na côta e sōl l’intervèint dal sôlit Don Camél al sêlva la situasiòun e l’ ajóta a mantgnîr la pêṣ e la serenitê ind la faméja dal Séndech.   
Ind al cōrs ed la campâgna eletorêla ògni môsa l’é lècita, ânca la catêda ‘d un câr armê americân che al tôrna a vèder la lûṣ grâsia a’na pasegêda ed nôt cun Don Camél e al Sgnōr séndech. Dôp un rubamèint int al pulêr ed Don Camél, un stravagânt cumési tgnû in piâsa da Pepòun, un grôs panèl cun un ritrât dal Séndech “mudifichê”, Pepòun al vîn elèt, mêl luntêr al dêv partrîr per Ròma, cun al lasêr al paèiṣ, la faméja, al fiōl céch ch’ l’ al salóta dal balcòun ed cà e al só amîgh-nemîgh ed sèimper: Don Camél. Mó Don Camél agh fà cambiêr idèja a l’al tôrna purtêr a cà in ‘na cōrsa in bicicléta tóta da vèder e da gôder. 

Tant fât divertèint, soquânt ed quisché, cme la catêda dal câr armê a deṣvînen da la racôlta ed racûnt Don Camél e i sō fedēl (1953) ed Giovannino Guareschi

## J atōr

*Fernandel: Don Camél
*Gino Cervi: Pepòun
*Claude Sylvain: Clutélda
*Gaston Rey: Bolini
*Leda Gloria: Maria, mujêra ed Pepòun
*Umberto Spadaro: Bezzi
*Memmo Carotenuto: Al Spéc
*Guido Celano: Al maresiêl
*Marco Tulli: Al Smîls
*Giovanni Onorato: Al Lòungh
*Carlo Duse: Al Bîṣ
*Luigi Tosi: Al prefèt
*Saro Urzì: Al Brósch
*Ruggero Ruggeri: Gesù (vōṣ)
*Emilio Cigoli: Vōṣ cla cûnta

## Chiêter ed la sèria

* Don Camél, 1952;
* Al ritōren ed Don Camél (félm), 1953;
* Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp, 1961;
* Al compâgno Don Camél, 1965.

## Colegamèint d'ed fōra
*Al muşèo ed Don Camél e Pepòun
*''Mondo piccolo'' Tót al mònd ed Guareschi
Smèlta

La **smèlta** l'è na misela fata ed materièl sòlid mesclèda a un pòc ed liquid. La smelta piò comùl l'è quàla fata ed tèra e aqua. in te dialet rumagnol las dis neca mota 

## Etimologi, e eter significhê
* Etimologi: ??
* Sinònim: Pultèi (o Pultî)
* In generèl, la smèlta l'è un quel brisa pulî.

## Voż cureledi
* Terme
* Riserva naturèl regionèl dil Salsi ed Nirân
Delésia ed Belriguêrd

La **Delésia ed Belriguêrd** (Delizia di Belriguardo in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi). L’êra stêda tirêda só ind al teritôri ed Voghiera e l’é stêda la préma ad èsser tirêda só fôra da la sitê ed Frêra ch’l’é luntân 15&nbsp;km. L’êra cunsidrêda la Versailles d’ j Estèins.

__TOC__

## Stòria

La Delésia ed Belriguêrd l’é seda vrûda dal marchèiṣ Niccolò III d'Este e l’é stêda druvêda cme abitasiòun estîva ed tóta la cōrt estèins e cme véla ed rapresentânsa.
La mésa zò ed la préma prêda la s’arfà al 1435, ânca se al fabrichêt l’à subî arnuvamèint e ṣlargamèint ed cuntènov int al cōrs di ân, a ôvra di dóca ed râsa Estèins gnû dôp. A’s gh’é fermêda despès Lucrezia Borgia. La grandioṣitê ed la Delésia ed Belriguêrd la s’é fermêda ed cōlp quând j Estèins în stê ublighê a lassêr Frêra int al 1598. Belriguêrd l’é stêda lassêda in livèl a padròun ed tèri dal pôst ch'l’àn druvêda préma ed tót cme aziènda, cambiând al sêli piturêdi da i magiōr mèister dal ‘500 ferarèiṣ in stâli e granêr. Tót còl che gh’êra ed presiōṣ e an srè mìa stê druvê ind al nōv ûṣ dal fabrichêt l’é stê vendû. 

Belriguêrd l’é rivê fîn a nuêter sibèi che i mûr sièn caschê ûn a drê cl’êter, j adatamèint e ṣventramèint grâsia al fât ch’ l’ é stêda divîṣa in dimòndi abitasiòun privêdi. Còl che gh’é armêṣ ed Belriguêrd a’s vèd incòra, mó cun tōt i cambiamèint che gh’é stê fât an ‘s capés quêṣi pió cme l’êra la só fōrma uriginêla.

## Curiositî

In st’ abitasioun estèins l’é ambijtêda l’ôpra teatrêla ed Johann Wolfgang von Goethe ciamêda **Torquato Tasso** dōve a vîn celebrê al poēta rinasimentêl italiâno. Difâti Torquato Tasso l’é stê divêrs ân in sta delésia estèins dōve agh piaṣîva ritirêres, e a Frêra dōve a stêva ed cà la cōrt.

## Palâs estèins
*Palâs Duchêl (Mòdna)
*Palâs Duchêl (Rèz)
*Véla ed Delésia ed Rivêlta
*Palâs Duchêl (Sasôl)

## Colegamèint d’ed fôra

*Sît Turéstich ed Frêra e ‘dla só pruvîncia
Zirvia

Zirvia (*Cervia*) l'è un cumùn ad 28.000 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
L'è dvintéda famousa par al salêni e par e gran mont ad sêl ch'al faseva, nenca se adès ui n'è sol ôna ch'la va incóra: e "Camilón"(*Salina Camillone*).
L'è bagnéda da e Mèr Adriâtic (a est) e la cunfêna a nord cun Ravêna, a sud cun Ziznatic, e a ovest cun Zisèna.
La festa de patron l'é e 13 ad nuvembar e us ciàma San Paterniên.
L'è una localité ad mèr, e d'istéda l'è pina ad turésta.
Palâs Duchêl (Rèz)

Al **Palâs duchêl ed [[Rèz]]**, més lòungh Cōrs  Garibaldi ed frûnt
al la Baṣèlica 'dla Gēra adèsa pôst d' j ufési ed la Pruvîncia e 'dla Prefetûra (ciamê in ōrden Palâs Allende e  Palâs dal Gvêren).

L'é stê tirê só a la fîn dal XVIII sècol cme pôst dal Gvernadōr in câmbi ed còl préma ch' l'êra un cunvèint. Int al 1814 l'é stê regalê da la sitê al dóca estèins e dal 1839 l'à subî dimòndi intervèint da pêrt ed  l'Architèt Pietro Marchelli ch' al l'à sistemê ind la fōrma dal dé d'incô.

## Vōṣ corelêdi

*Véla Duchêla dal Delèsi ed Rivêlta, tirêda só ind la préma metê dal XVIII sècol dal fiōl dal dóca Rinaldo d'Este Francesco adèsa ridòta a pôchi ruvîni,

*Palâs duchêl (Mòdna)
*Palâs duchêl (Sasōl)
Curitiba

**Curitiba** l’é la capitèl dla Paraná, Brasil; l'è la zitè piò granda e impurtanta dal Sud dal Brasil. La zitè l'a bèle 1.788.559 abitant, mo la su area metropolitèna l'arivarà a 3.595.662.

## Futugrafii


File:Bus Stops 3 curitiba brasil.jpg|
File:Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|
File:Rua xv curitiba.jpg|
File:Southern Brazil in the Winter.jpg|
File:Universidade Federal do Parana 3 Curitiba Parana.jpg|
File:Ópera de arame - Curitiba.jpg|
File:PacoDaLiberdadeCuritiba1.JPG|
File:ParkParqueTanguaCuritiba.jpg|
File:JardimBotanicoCuritibaBrasil.1.JPG|
File:Metropolitan Cathedral 2 Curitiba Brasil.jpg|


## Links
* Sit ad la Sitè
* Sit dal Cumoin
Bûdri

**Bûdri** (in itagliàn *Budrio* e in tudàssch *Heunburg*) l'è un paais ad 18.426 abitènt (2014) et al se truva en pruvénzia ed Bulåggna.

Budri l'è propri vecc, l'è stè fundè par i Romèn dimondi temp fà: as pol vàdar com i chemp i son tôt divis par dal regh dretti. La cisa ad San Lurenz l'ira bela sò in tal mèl zent quaranta sì (1146), e lò l'è ench al patroni ed Budri (as fa fêsta al dis d'Agost).

## Parsònn
L'è famaus par l'ocarina, cl'è un strument musichel en tèra còta inventè par Giüsepp Donati.

Un'etar budriais famaus l'è Giüsepp Barilli, cl'è cgnusò com *Quirico Filopanti*: l'è stè un professaur (l'à inventè i fusi oreri) et ench un polètic.
Aùla

**Aùla** (in Itagliàn *Aulla*) i è un comun d'la toscana d' 10.723 abitànt int'la Provincia d' Masa-Carara.
Pontrémal

**Pontrémal** (in Itagliàn Pontremoli) i è un comun d'la toscana d' 7.405 abitànt (2015) int'la Provincia d' Masa-Carara.
Mèidla

Mèdla (Meldola in italièn) l'è un cumòn ad 9.774 abitìnt int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna. Us ardrova a l'inìzi d'la val de Bident che dop ste paès us chèma Ronc. 
L'è cnossù primariamènt par èsar e cumòn di quètra castèl, Roca dal Caminedi, la Roca ad Mèdla, Castelnuov e Tudrèn.
E Marchè

E Marchè (Mercato Saraceno in italièn) l'è un cumòn ad 6.569 abitìnt int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
San Mävar

**San Mävar** (San Mauro Pascoli in italièn) l'è un cumòn ad 10.508 abitìnt, in pruvenza ad Furlè.
San Mävar l'è avsén a Rèmin (Santarcànzul) e Savgnèn.
Savgnèn

**Savgnèn** (Savignano sul Rubicone in italièn) l'è un cumòn ad 16.447 abitìnt in pruvenza ad Furlè.
Bariṡèla

**Barisèla** (in Itagliàn *Baricella*, *La Barisèla* lucalmänt) l è na cmònna ed 6.931 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna (2014).
Båurg Tusgnàn

**Båurg Tusgnàn** (in Itagliàn *Borgo Tossignano* e in rumagnòl *Borg Tusgnan*) l è na cmònna ed 3.312 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna.
Caldarèra

**Caldarèra** (in Itagliàn *Calderara di Reno*) l è na cmònna ed 13.271 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Camugnàn

**Camugnàn** (in bulgnaiṡ muntanèr èlt *Camgnèin*, in itagliàn *Camugnano*) l é na cmóṅna ed 1.936 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Castèl San Pîr

**Castèl San Pîr** (in Itagliàn *Castel San Pietro Terme*) l è na cmònna ed 20.821 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Castèl Mażåur

**Castèl Mażåur** (in Itagliàn *Castelmaggiore*) l é na cmóṅna ed 18.127 abitànt (2014) int la pruvénzia ed Bulåggna
Casêl Fiumanes

**Caṡalfiumanaiṡ** (in rumagnòl *Casêl Fiumanes*, in Itagliàn *Casalfiumanese*) l è na cmònna ed 3.448 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna
Castèl Guêlf

**Castèl Guêlf** (in Itagliàn *Castel Guelfo*) l è na cmònna ed 4.489 (2014) abitànt in pruvénzia ed Bulåggna
Castèl d Rî

**Castèl d Rî** (in Itagliàn *Castel del Rio* e in rumagnòl *Castèl de Rè*) l è na cmònna ed 1.216 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Dåzza

**Dåzza** (in Itagliàn *Dozza* e in rumagnòl *Doza*) l è na cmònna ed 6.605 (2014) abitànt in pruvénzia ed Bulåggna
Castèl d Èrżen

**Èrżen** (in Itagliàn *Castello d'Argile*) l è na cmònna ed 6.549 abitànt  (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Castèl d Ajàn

**Castèl d Ajàn** (in Itagliàn *Castel d'Aiano*) l è na cmònna ed 1.898 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Funtanàllṡ

**Funtanàlls** (in Itagliàn *Fontanelice* e in rumagnòl *Funtana*) l è na cmònna ed 1.984 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Murdàn

**Murdàn** (in Itagliàn *Mordano* e in rumagnòl *Murden*) l è na cmònna ed 4.747 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Midgéṅna

**Midgénna** (in Itagliàn *Medicina*) l è na cmònna ed 16.739 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna.

## Ligàm a fòra
*  Al tètol ed sitê in dal 2002
Castèl d Sravâl

**Castèl d Sravâl** (in Itagliàn *Castello di Serravalle*) l é stè na cmóṅna ed 4.917 abitànt (2010) in pruvénzia ed Bulåggna. Al fa pèrt dal 2014 dla cmóṅna ed Valsamûż.
Castnèṡ

**Castnès** (in Itagliàn *Castenaso*) l è na cmònna ed 14.925 abitànt (2015) in pruvénzia ed Bulåggna.
Castión

**Castión** (in Itagliàn *Castiglione dei Pepoli*) l è na cmònna ed 5.739 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Zänt

**Zänt** (in Itagliàn *Cento*) l é na cmóṅna itaglièna ed 31.632 abitànt int la pruvénzia ed Frèra. As dscårr un dialàtt avṡén al bulgnaiṡ.

"Chi vol fer i sò comed al vegna a Zent", l é quall ch'l à détt al Cardinèl Lanbartén a prupòṡit ed Zänt.

## Riferimént
### Note
Crevalcôr

**Crevalcôr** (in Itagliàn *Crevalcore*) l è na cmònna ed 13.465 abitànt (2015) in pruvénzia ed Bulåggna e dal 2000 l è considerè na zitè. Astrova long la ferrovia ad Verona. L'è tra Mòdna e Frara
Gâg’

**Gâg**' (in Itagliàn *Gaggio Montano*) l è na cmònna ed 4.914 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Granarôl

**Granarôl** (in Itagliàn *Granarolo dell'Emilia*) l è na cmònna ed 11.881 abitànt (2016) in pruvénzia ed Bulåggna
Dscargalèṡen

**Dscargalèsen** (in Itagliàn *Monghidoro* e in Latèin *Mons Gothorum*) l è na cmònna ed 3.788 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Månt San Pîr

**Månt San Pîr** (in Itagliàn *Monte San Pietro*) l è na cmònna ed 11.029 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna
Måntvî

**Måntvî** (in Itagliàn *Monteveglio*) l é stè na cmóṅna ed 5 286 abitànt (2010) in pruvénzia ed Bulåggna. Al fa pèrt dal 2014 dla cmóṅna ed Valsamûż.
Munżón

**Munżón** (in Itagliàn *Monzuno*) l é na cmóṅna ed 6 414 abitànt (2014) int la pruvénzia ed Bulåggna
Użàn

**Użàn** (in itagliàn *Ozzano dell'Emilia*) l'é na cmóṅna ed 13.449 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna.
Malalbêrg

**Malalbêrg** (in Itagliàn *Malalbergo*) l è na cmònna ed 8.985 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
Sèla (BO)

**Sèla** (in Itagliàn *Sala Bolognese*) l è na cmònna ed 8.357 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna. I dîsen ch'al nómm al vén da 'na parôla germanica (Saal) ch'la vôl dîr *cà ed cuntadén*, mo l'è piò fàzil ch' al véggna dàl nómm d'la sò signùria: i Baròn Sala.
San Bandàtt

**San Bandàtt** (in Itagliàn *San Benedetto Val di Sambro*) l è na cmònna ed 4.348 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna
San Żôrż

**San Zôrz** (in Itagliàn *San Giorgio di Piano*) l è na cmònna ed 8.472 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna.
San Pîr in Caṡèl

**San Pîr in Casèl** (in Itagliàn *San Pietro in Casale*) l è na cmònna ed 12.095 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna

## Cuntât estêren
*  Racuntén int al dialàtt ed San Pîr in Caśèl da ascultèr int la raid
Varghè

**Varghè** (in Itagliàn *Vergato* e in muntanèr *Vergà*) l è na cmònna ed 7.714 abitànt (2014) in pruvénzia ed Bulåggna.
Bagnacavàl

Bagnacavàl (*Bagnacavallo*) l'è un c'mò ad 16.195 abitä't pió o mä'c. L'è sôta la pruvè'za ad Ravêna.
Alinfunsèn

Alinfunsèn (*Alfonsine*) l'è un cumùn ad 12.008 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
Bagnèra

Bagnèra (*Bagnara di Romagna*) l'è un cumùn ad 2.404 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
Brisighèla

**Brisighèla**(*Brisighella*) l'è un cumùn ad 7.682 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
Chèsla

Chèsla (*Casola Valsenio*) l'è un cumùn ad 2.791 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.

*Comune di Casola Valsenio
*Proloco di Casola Valsenio
*Giardino delle Erbe
*Festa di Primavera e dei Carri di Pensiero
*Festa dei Frutti Dimenticati
*Mercatino Serale delle Erbe
*Erbe in Fiore
*Vena del Gesso Romagnola
*Monte Battaglia
Lugh

Lugh (*Lugo*) l'è un cumùn ad 31.095 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.


File:Insègna dal Pavagliòun ed Lùgh.JPG|L'insègna dal Pavagliòn ad Lugh
File:Lugo4.jpg|'L intèren dal Pavagliòn
File:Lugo5.jpg|I pòrteg dal Pavagliòn
File:Lugo rocca estense.jpg|La ròca di Este
La Màcia

La Màcia o Masa Lumbèrda (*Massa Lombarda*) l'è un cumùn ad 8.167 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
Bundén

**Bundén** (Bondeno in Italiàn) l'è na zità ad 15.527 abitànt int l'Emiglia-Rumagna

### Fraziùn
Scurdghìn, Gavèl, i Pilastàr, Buràna, la Stlà, al Zarbinàt, Salvadònga, i Pùlisan, i Rudùn, Sànta Biànca, Casùmar (in pàrt), Cantalùp , l'Usdal, i Pònt ad Spàgna, San Biàsi, Snèdga.
Mirabèl

**Mirabèl** (Mirabello in Italiàn) l'è na zità ad 3.419 abitànt (dai cunt fatt al 31 d'utobar dal 2007) int l'Emiglia-Rumagna.

## Storia

Al paes, in pina pianura, l'è pugià lung l'antig cors dal fium Rèn.
Il sò origin di Mirabello i paran essar dimondi antig, anch se il primi notizi sicuri i paran essrag sol a partir dal mill'e siazent.

Dal prèm da znär dal 2017, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Sant Agustén par dvantä un paès sòl c'a ciäma Terr dal Raggn.

## Gemelagg

Dal 2004 al Cumun ad Mirabèl e al cumun ad Weyarn ià tacà a tgirs in cutat, con l'intenzion d'organizar un gemelagg tra 'd lor.
In t'al Magg dal 2005 un grupett ad zirca 50 mirables, con al sindac Giancarlo Pincelli, l'ha fatt al prim viaz a Weyarn e la sò squadra ad calcio ad putìn, allenada dal mister Stefano Pedriali, l'ha partecipà al Torneo di Pentecoste con altar 19 squadar: con grand onor e merit la squadra ad Mirabèl l'ha vinz al torneo, in final contra a l'Hertha ad Monaco.
In t'l'Utobar dal 2005, un bel grupon ad Weyarn invenzi l'è gnù a visitar Mirabèl in occasion d'la Fiera ad san Simòn.
Al 2 ad Dicembar 2006 è stà firmà a Weyarn, in forma ufficial dai sindac Pincelli e Pelzer, al gemellagg tra i Cumuni ad Weyarn e Mirabèl.
È stà firmà anch un document cumun, in t'al qual è stà sottolineà che al scop dal gemellagg l'è quel ad “favorire incontri tra i rispettivi cittadini, avvicinare tra loro le persone dei nostri Comuni nello spirito di una Europa pacifica e democratica”.
Misèn

Misèn (Misano in italièn) l'è un cumòn ad 11.241 abitìnt.

Dal 2005 e gira el mutumundìel, in tl'autodrome!
San Zuàn in Marignèn

San Zuàn in Marignèn o San Giân (San Giovanni in Marignano in italièn) l'è un cumòn ad 6.135 abitìnt.
San Climènt

San Climènt (San Clemente in italièn) l'è un cumòn ad 5.138 abitìnt in Pruvëinsa ad Rìmin.

## Parsònn

Don Oreste Benzi, 1925-2007: prèt, l'ha fundä la *Cumunitè Papa [[Giuàn XXIII]]*
Montescùd

Montescùd o Munt Scud o Mount Scud (Montescudo in italièn) l'è un cumòn ad 2.038 abitìnt. Gli abitint ad Montescudo i cema e paes Munzcudle, du cu's po veda e nom uriginerie d'e paes: Montescudolo (Mons Scutulus). E paes us ciameva isce' fin ma l'unita' d'Itaglia. 'na masa ad furistir i e' vnu a ste t'e paes ti ultm an.

## Culgament esterne
* E sìt ufficel de' cumun
* Storia d'e paes (in Italiano)
Arzö

Arzoun (Riccione in italièn) l'è un cumòn ad 34.733 abitìnt c'us trova tra Remne e Catolga.

## External links
* Riccione, Riccione cultura.
* Riccione photo, Riccione photo.

## Personalità legate a Riccione
* Andrea Speziali, Designer, Artista, Consulente alla decorazione
Turièna

Turièna o Scurdghèda (Torriana in italièn) l'è un cumòn ad 1.354 abitìnt.
L'e situed vizin al marecia e cunfina ma e cumòn ad Vrocc e e Poz
Sèla

Ai é dû sît in Emégglia-Rumâgna ch'i s ciamen *Sèla*:

*On in pruvénzia ed Bulåggna: Sèla
*Ch'l èter in pruvénzia ed Pèrma: Sèla
Savéggn

**Savéggn** (in Itagliàn *Savigno*) l é stè na cmóṅna ed 2.556 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna. Al fa pèrt dal 2014 dla cmóṅna ed Valsamûż.
Borgtär

**Borgtär**, (**Bùrgu** in t'al dialètt dal post, Borgo Val di Taro in italiân) l'è n c'mòn äd 7.092 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Marcello Malpighi

**Marcello Malpighi** (Crevalcôr 10 marz 1628- Råmma 29 nuvembar 1694). L'è stè un medic.

L'è nè a Crevalcôr, vsein a Bulåggna. L'è famos in tt al mand par aver càpi com a funzionan i pulmón.
Muntèc

**Muntèc** (**Montecchio Emilia** in italiân) l'é un cmûn ed 8.737 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 15&nbsp;km a sîra ed Rèz

## Stòria
 
Muntèc in di tèimp antîgh l'êra ciamê *Monticulo*, per la natûra dal trèin dóve l'é gnû só al paèiṣ, més insèm cun al culmêdi purtêdi dal j aluviòun dal j âcvi dal fióm Èinsa che gnîven zò da l 'Apenèin. Sōvra a chi muntarôt în gnûdi só al prémi abitasiòun ed quî che a ritgnîven al pôst sicûr dal j âcvi e i trèin aluvionêl dimòndi grâs e bòun pr' al cultûri agrécoli. Al teritôri l'é stê da préma sòta j etrósch e pó i rumân, època che, d'ed l'à ed 'na sitê di môrt, l'à lasê sègn  in pcòun 'd  uṣvéj, vêṣ, munèidi, i rèst ed 'na lâpida pr'arcurdêr un' ôvra póblica dal I e II sècol, 'na cruslèina petorêla laminêda in ôr ch'a's cuṣîven atâch al vistî i prém cristiân o suldê int al V e VI sècol. Al testimuniânsi pió antîghi in fâti da pugnêl da manarèin ed prêda particulêr ed la préma etê ed la prêda pó bagâj in brónz. I rèst dal séngi d'ed sôvra a fân vèder un cêr ṣvilóp dal brónz finêl a l' etê dal fèr.
Muntèc medievêla cun al só furtificasiòun (bastiòun, mûri e rôchi) dimòndi difensîvi e ufènsîvi, mó ânca per la só puṣisiòun geogrâfica e stratègica, l'é stêda pó per sècol ambîda e cuntèiṣa, pasând cun vicèndi sfalsêdi dal pusès ed la Cēṣa a còl di Visconti, di Barbiani, di Sforza, di Gonzaga, di Farnese, di spagnôl, di francèiṣ, segvènd pó, in etê modêrna, al vicèndi dal Duchêt ed Mòdna e Rèz. Muntèc l'é numinêda in dimòndi ducumèint ch' în tgnû ind i archévi ed Rèz e Pèrma: ûn ed quî, un privilèg imperiêl, al pôrta la dâta ed l' 8 zógn 781. Al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna e còla Ciṣalpèina, per andêr a fêr pêrta ed l'Itâlia unîda, cme Cmûn cun al nòm "Montecchio Emilia" per arcgnósrel da di êter Muntèc, per mèz  'd un decrêt dal ditadōr Farini al 27 dicèmber 1859, dâta còsta ch' la cumbîna cun al prém cunséli cumunêl ed Muntèc. 

## Materiêl pr'andêregh in fònda
Ug'bèl

**Ug'bèl** (*Occhiobello* in Italiàn, *Ociobeło* in venezziàn) l'è na zità ad 11 971 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Mlàra

**Melara** (*Melara* in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 1.927 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Castelnôv

**Castelnôv** (*Castelnovo Bariano* in Italiàn) l'è na zità ad 2.000 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Bergantìn

**Bergantìn** (*Bergantino* in Italiàn e *Bergantin* in Venezziàn) l'è na zità ad 2.611 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Corel

**Corel** l'è na fraziòun ed Furmèżen. Da vader a ghè la cēsa, l'impiant spurtìv e  la canteina nóva.

## Campanilism
Corel e Magreda i'n van menga d'acord, infàt un di dét c'a pies de piò a quî ed Corel l'è: 
"I muntaner a Farneda, i caiòun a Magreda."
La Màsa (RO)

**La Màsa** (*Castelmassa* in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 4.309 abitànt int la pruìnza ad Ruig. La fa part dla vecia transpadana fraresa, e la zent la dscor ancora in frares.
Tresènta

**Tresènta** (*Trecenta* in Italiàn e *Tresenta* in Venezziàn) l'è na zità ad 3.147 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Salara

**Salara** (*Salara* in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 3.010 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Lunbêrd

__NOTOC__

Cun **lunbêrd** (*lombard* o *lumbard* in lunbêrd ed sira, *lumbaart* in lunbêrd ed mateina) as trata ’d un grop ed dialet inparintê str’ed lour bacajê par la pió int la Xvesra ed soata (al Tixein e i Grixon) e int na gran pêrt dla Lunbardie stôrica, dounca pur int on ed cal regioun ataix). 

### Clasificasioun
Al lunbêrd l é na laingua gal-rumanza ed mateina inparentè cn al fransaix, al rumanc, al ucitan, al catalan, ej êtri laingv gal-italghi e vie acsé. Anca se al itajan l é in generêl druvê cum laingua iscreta in di sit in duv as dscoar lunbêrd, al cusché l é brixa mutualmaint capébel cn al tuscan, e stel dou lainguv el fan pêrt ed du ram disteint dla pianta dla famèja linguestga rumanza (arsptivamaint al rumanz ed mateina e al îtalo-dalmadgh).
 
A difarainsa ed na bôna pêrt ed lainguv rumanz, a jn·é dimondi ed dialet lunbêrd ed sira ch'i j·an dej upuxisioun ed quantitê del vuchêl, p.es. *paas* vs. *pass*, *ciapaa* vs. *ciapá*. Un quêl cunpagn al’s vèd anch in emijan, pr exainpi in dialèt bulgnaix: *pàss* vs. *pâs*, *ciapèr* vs. *ciapè*. Un êter quêl, tépich ed na laingua rumanza, l é ch'al adrauva tant ed vêrub fraxêj idiumâtich (costrusioun vêrub-partixèla), pió o manc cm in inglaix e in dej êtri laingv germânichi. P.es. **trà** (trêr), **trà via** (trêr vie), **trà su** (*trêr so*), **trà fœura** (*trêr faura*); **mangià** (*magnêr*), **mangià fœura** (*magnêr faura*). 

### Druvêr al lunbêrd
Druvêr al lunbêrd l é pr al urdinêri stigmatizê int i sit lunbardôfen che puleticamaint i fan pêrt dl'Itaja, mo ed sôlit l é mia acsé in Xvesra, in duv che i dialet linguestgh lunbêrd luchêj ej en bain ispès pió cunsarvê e pió parlê che int al stêt itajan. 

Un quêj prugram dla râdio e dla televixioun in lunbêrd i en tarxmes del vault de la Râdio-televixioun Xvesra ed laingua Itajana. L’institusioun d arsairca pió inpurtanta ch’la lavoura atach a’l lunbêrd l é a Blinsauna, in Xvesra (*CDE - Centro di dialettologia e di etnografia*, n’institusioun dal guêren (cantunêla)). An j·é inciona institusioun cunpagna in Itaja. 

## Al Pêder Nôster in lunbêrd e emijan bulgnaix

**(LMO)**
Pader nost, che te seet ind i cei,
el vost nom sia santificad.
vegna el vost regn,
la sia fada la vosta volontà 
cumè in cel, inscì in tera.
El nost pan de tucc i dì dàmm incoeu,
e perdunem a nun i nost debet, 
cumè nun perdunem i nost debitor,
e lassa mia che burlem in tentazzion
ma liberom del mal.
Amen.


**(EGL bulgnaix)**
*Pèder nòster, ch't î int al zîl,*
*ch'al séppa santifichè al tô nómm,*
*ch'ai véggna al tô raggn,*
*ch'ai séppa fâta la tô volontè,* 
*cómm in zîl, acsé anc in tèra.*
*Dâs incû al nòster pan d tótt i dé,*
*e dscanzèla i nûster dèbet,* 
*cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,*
*e brîṡa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,*
*mo lébbres dal mèl.*
*Âmen.*



## Ligam de faura

* Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino.
* Istituto di dialettologia e di etnografia valtellinese e valchiavennasca.
* LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana.
* VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana.
* DOSI - Documenti orali della Svizzera italiana.
* RTSI: Acquarelli popolari

|sel=1
}}
Fundamentalîṡum religiåus

As ciama **fundamentalîṡum** (religiåus) 'na brotta râza d integralîsum religiåus, ch'as à quand un cardänt al vôl a tótt i cûst che al só môds ed pinsèr e 'd vadder al månd (e anch qual d'ed là) al seppa ed valåur par totta la zänt. I êter i én dî infedêl, sénd che qualla dî èter l'è l'onnica religiån "vaira". 

L'uréggin d'la parola *'fundamentalîṡum* la vré dîr artåuren d'na religiån ai só fundamént d'l uréggin (vair o pinsè). Ed ste môd al fundamentalîṡum l'è spass lighè a la letûra däl sâcri scritûr sänza intermedièri, un fât inpurtànt pr'i protestànt e pió difûs in Itâglia stra i Tstimôn ed Géova. 

Al fundamentalîsum l'è spass lighè al trai grandi religiån ch'al cradden int'un såul Dio: al Zudaisum, al Cristianêsum e l'Islam. Int'al religiån fundè såura tant divinitè al sré pió fâzil pinsèr a di mondi d'idee e dånca a un relativîṡum culturèl. 

Par di mondi ed zänt al têrmin fundamentalîsum al sré druvè a däl teorî econòmichi (tipicamänt neoliberésstichi) par che al marchè l'aré da èser l'ónnic inspiradåur ed vètta socièl. 

## Créttichi

Al têrmin fundamentalîṡum, cme anch quall ed integralîsum l'è da druvèr cun prudänza e amsûra. L'è difézzil ch'a quî ch'al véggna dé ste têrmin spzièl i én d'acôrd. 

## Ligâm estéren in itagliàn
* http://italy.peacelink.org/mosaico/articles/art_3985.html
Maranèl

**Maranèl** (*Maranello*, in italiàn) l'è un cumùn ed 16.501 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.

Luntàn 18 km da Mòdna, al cumùn l'è un di prinsipèli sèinter dla industria automobilistica dl'Italia, la Ferrari la g'à la sò sed propria ché, al fa pèrt del cusidèt cumprensòri dal ceràmichi.
Masinsâdegh

**Mansinsâdegh** (*Massenzatico* in italiân) l'é óna dal vèci Véli dal circundâri ed Rèz, incō l'é 'na grôsa frasiòun ed 4.000 abitânt ch' la fà pêrt ed la Circoscrisiòun ''Nord-Est''  (la vècia Circoscrisiòun N.7)
Masinsâdegh l’é tra mezanôt e matèina e a 7,5 chilômeter dal cèinter ed Rèz. 

## Stòria

Al j urègin ed la frasiòun a s’arfân probabilmèint  a la coloniṣasiòun rumâna, cme a testimônia la catêda, sucèsa int al 1702, ed ‘na lâpida mèinter a ‘s fêva un schêv int al cantèini dal Palâs dal Vèschev. La divisiòun dal dé d’incō di sît d' atōrna a la frasiòun l’é quêṣi cumpâgn al j antîghi centóri rumâni.
L’é stê fèdev sòta a l’avtoritê dal Vèschev ed Rèz da l’època ed la dominasiòun Carolingia fîn a l’Unitê d’Itâlia. Sté ligâm, durê tân sècol, l’à lasê cme testimuniânsa la cêṣa dedichêda a Sân Dunèin, pugêda al Palâs dal Vèschev. Numinê fîn dal IX sècol tra i pusès ed la cêsa, al fabrichêt l’à subî, ind i sècol, dimòndi arnuvamèint, spêci int al XVIII sècol, quând l’à tôt la fiṣionòmia dal dé d’incō, mēno che la pitûra dal parèidi intêrni e ‘d la facêda, ôvra dal XIX sècol.

Cun l’Unitê d’Itâlia al proprietê ed la cêsa în stêdi sequestrêdi e mési a l’incânt, e ânch al tèri ed Masinsâdegh în stêdi tôti via dal contròl dal Vèschev dôp mél ân ed pusès.
Ind i prém ân dal Règn d’Itâlia a gh’é stê dimòndi rivôlti, tra còsti còla ed la tâsa insém al maṣnê (1869). Per rispònder a i biṣògn ed la pôvra gînta é nasû a Masinsâdegh int al 1866 ‘na Coperatîva ed cunsóm, sòta la spînta ed soquânt personâg famōṣ dal socialiṣém arzân, inséma a tót Camillo Prampolini. A la préma coperatîva a gh’ é andê a drê dal j êtri socetê, sia socialésti che catôlichi.
Int al 1908 è stê tirê só la scōla elementêra, ch ‘la vîn druvêda incòra al dé d’incō.

Al tèimp dal fâsio a s‘ arfân l’invgurasiòun ed la Farmacìa Comunêla (1925), ed la Cantèina Socêla "La Grânda" (1937), butêda zò int al 2003, ed la Cantèina Socêla "Cèinter" (1938) e di fabrichêt atâch al Teâter Artigiân.

Al dé d’incō la cunuméia ed Masinsâdegh l’é in pió pêrta agrécola, ind dal câmp dal vèin (Lambrósch ), di prodòt dal lât (Grâna) e di nimêl. Però la pêrta pió grôsa ed la popolasiòun la lavōra ind i cèinter aṣvèin (Rèz, Curèz e Bagnōl in Piân). Ind i sînch ân dal 2002 al 2007 è chersû la popolasiòun, chersûda cumincêda ind j ân Utânta, grâsia ânch a la costrusiòun ed cà nōvi, adèsa Masinsâdegh l’é óna dal frasiòun cun pió gînta dal teritôri comunêl.

= Materiêl pr'andêregh in fònda =
La Cuncòrdia

**La Cuncòrdia** (*Concordia sulla Secchia*, in italiàn) l'è un cumùn ed 8.800 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Zêna

**Żêna** (***Zena*** in léggur) l'è una zitè 616.081 abitànt, chèp lôg d'la Pruvénzia ed Żêna e dla regiån Ligûria. L'è la sèsta zitè itaglièna par nómmer di abitànt. Al pôrt ed Zêna l'è on dî pió grand dal Mèr Mediterrâneo. 

## Zitè gemelè
La zitè l'è gemelè con:

*  Baltimòra, Stèd Uné d'Amêrica
*  Columbus, Stèd Uné d'Amêrica
*  Marsiglia, Fränza
*  Chios, Grêcia, fén dal 1985
*  Huelva, Spâgna
*  Odessa, Ucrâina
*  Rijeka, Cruâzia
Cantagâl

*Cantagâl*' (in Itagliàn *Cantagallo*) l è na cmónna ed 2930 abitànt in pruvénzia ed Prè in Tuschèna

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Lòster

On **lòster** l'è un perìod ed tèimp pèr' a 5 ân.

## Etimologìa
Al deśvìn dal latèin *[[:la: lustrum |lustrum]]*, ònna cerimònia ed purificaziòun ch'a s tgniva ogni 5 ân.

## Voż currelèdi

* Minùt
* Ora
* Dè
* Smàna
* Méś
* Ân
* Sècol
* Milèni
* Calendari
Cronologia ed Mòdna

### Era di antigh

*222 a. C.
****[[Mutina]]** l'é un *[[castrum]]* ed Ràmma

* 193 a. C. 
**Batàglia ed Mutina, i Gâl în definitivameint conquistê da i Rumân

* 183 a.C.  
** Mutina la dveinta 'na colonia. Al latèin a-s taca a descàrer insàm a la lèngua di Gâl
*44 a.C.
**Assedi ed Mòdna
*104 d.C.
**Prèmm docummeint ch'al descàr ed la Cèsa ed San Pèder, costruida sover ed un teimp ed Giove

### Era ed mèż
* 358 d.C.
** San Zemiàn l'è elêt Vaschev ed Modna
* 387 d. C.
** Mort ed San Zemiàn
* 567 d. C.
** Fin ed la costruziòun ed la Via Emilia
* 570 d. C.
**L'é l'inèsi d'la duminaziòun, ed emigraziòun Lunguberda 
* 1099 d.C.
** As tâca a costruir al Dòm ed Mòdna
* 1133
** Guèra tra Mòdna e Bulàgna, allèeda a Nunantla
Smàna

La  **smàna** l'è 'n' unitè de mśùra dal tèimp ch'a s drôva in di calendari, par' a 7 Dè.

Al nòmer 7, cunsideré sacher da i Ebrèi e i agìnt dl'a Mesopotàmia, l' è a l'urìgin ed la Smàna.

## Nàm di gioren

## La smàna in cô

In di calendari moderen la smàna la dura sèt dè:

un ân l'è furmê ed circa 52 smàni:
* 52 smàni e un dè ed solit, e
* 52 smàni e dū dè in di ân bisestīl

## Voż currelèdi

* Minùt
* Ora
* Dè
* Méś
* Ân
* Lòster
* Sècol
* Milèni
* Calendari
* Smàna santa
* Smàna bianca
Catalão

**Catalão** l'è una sitê ad 5.556 abitant dal Stàt ad Goiás, in Brasil.

La sò pupulasiòn a l'è ad 75.623 abitaint (2007) e la sò süperfis a l'è ad 3.779,5 km².

## Àtar futugrafìi

Image:Museu Catalão 2.jpg|Al Müsèe
Image:Catalão2.JPG|Panuràma
Image:Represa Monsenhor Souza 1.jpg|Panuràma
Image:Igreja Dom Bosco.jpg|la cèsa Don Bosco
Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Catalão cidade das flores.JPG


## Ligàmm ad fora

* Página dal Cumoin
Uetersen

**Uetersen**(ˈyːtɐzən) l è na cmónna ed 18.101 abitànt in pruvénzia ed Schleswig-Holstein in Germâgna.

Superfìsi: 11,43 km²

## Sitèe imparentêdi

*  Wittstock (Brandenburg) – Germâgna, dal 1990
## Nôti, informasiòun e êter sît
* Uetersen
Gragnàn

Gragnàn (*Gragnano Trebbiense* in italian) l'é un cumoin italian ad 4.147 abitant d' la Pruvincia d' Piasëinsa. L'é in d'la bassa Val Trebia. 

## Frazioni
In dal cumoin ad Gragnàn, i ghien sëincu frasiòn: Gragnànëin, Casalei, Camparmord Suar, Camparmord Suta e la Costa ad Casalei
Srèj

Al **Srèj** (**Cerreto** in Italiân), ch'al es pōl ciamêr ânca *Srê*, *Srē* o *Cerêto*, l'é un paèiṣ int al cmûn ed Culâgna, int la pruvîncia ed Rèz. ...
Folclore Contadino

*Folclore contadino* l-è un sit internet par dēr dagl’infurmaziòun ed-cô la véta ed  tant tèimp fà, la cusèina di nòster nōn, i pruvêrbi e i détt d-alôra, parchè a srévv bèin che tôtt chi quê 'd-na vôlta i-n gnés(s)en brisa scurdē e par fēri cgnóser ai żôven d’incô. L-è un ed chi pòch sit in du a-s ciacàra in dla nostra léngua.

Al sit al gh-ha dèinter artícol ed-cô al tradiziòun, al rizēti e al dialátt, diségn ed Giorgio Rinaldi e dl-eter ancára. L-è organizèe da persòuni ch'i gh-han piò ed vînt an ed pasiòun a sti argumèint.

## Collegameint esteren
Al sit ed Folclore Contadino
Guido Faba

**Guido Faba** l'è stè ónn dî autûr d'la tradiziån dî scrètt a man int'l ars dictaminis e int'la siänza dal dscårrer ch'l à avó un suzès strepitåus. L'à studiè a Bulåggna e i dîsen ch'l è stè *magister* dal 1210, po l'à lavurè cme nutèr dal vàsscuv Enrico ed Bulåggna stral 1221 e 'l 1222 e po dal 1226 cme prît int'la capèla ed San Michêl, 'na cîsa con 'na scôla ed gramâtica e *dictamen*. L'è stè autåur ed squèsi 18 tratè e l'à scrètt ed quî par scrîver däl lètter, d'oraziån e 'd strumént po anch' d'un'ôvra ch'la dscårr däl virtó e dî vézzi. L'è stè al prémm a druvèr in Itâglia la siänza dal dscårrer dî antîg latén al vulghèr l'è stè al prémm a avair butè zå una prôsa leterèria itaglièna. 

## Qual ch'l à scrétt
In vulghèr dal XIII sêcol:
**[[Gemma Purpurea]]*
**[[Parlamenti ed Epistole]]*

In latén:
* *[[Summa dictaminis]]* (cfr. [il testo su ALIM](http://www.uan.it/alim/letteratura.nsf/(cercaVolumi)/615568AE505C9ADBC1256C3D006B81CF?OpenDocument))
* *[[Summa de viciis et virtutibus]]* (cfr. il testo nel IntraText)

La langua ed Faba l'è récc ed paról d'l Èlta Itâglia, ed bulgnais antîg e 'd tuscàn.

## Leteratûra
*  H.M. Schaller, art. 'Guido Faba', in: *Lexikon des Mittelalters*, Verlag J.B. Metzler, Vol. 4, Col. 1775-1776
*  L. Rockinger, *Briefsteller und formelbücher des eilften bis vierzehnten jahrhunderts 1*, 1863, 175-200
* A. Gaudenzi, *Il Propugnatore* 23, 1890; 25, 1892; 26, 1893
* O. Redlich, *Eine Wiener Briefsammlung zur Geschichte des deutschen Reiches und der österrischen Länder*, 1894, 317-331
* E. Monaci - F. Arese, *Crestomazia italiana dei primi secoli*, 1955, 57-63
*  E.H. Kantorowicz, *An »autobiography« of Guido Faba*, MARS 1, 1941-43, 253-280
*  P. Glorieux, *La faculté des arts et ses maîtres au XIIIe s.*, 1971, 157-159 [Werkverz.]
*  Ch. B. Faulhaber, *The summa dictaminis of Guido Faba*. Medieval Eloquence, ed. J.J. Murphy, 1978, pag. 85-111.
Gasàn

*Gasàn* (Italian: Agazzano) l'é un cumoin ad 2.020 abitant in d' la Pruvincia d' Piasëinsa.

## Parsònn

* Lüìg' Ferrando, (1941), vèsc emèrit ad Bragança do Pará.
Camparmord Suar

**Camparmord Suar** l'é una frasion dal cumoin ad Gragnàn, in dla pruvincia d' Piasëinsa; al garà 300-350 abitant.
Entrena

**Entrena** l è na cmónna ed 1.451 abitànt in pruvénzia ed La Rioja in Spâgna.

Superficie: 21,03 km²

## Nôti, informasiòun e êter sît
* Entrena
Pratsōl

Pratsōl l'è 'na frasiòun ed cîrca 3.000 abitânt int al cmûn de Scandiân. Al cunfîna cun Jân, Cà di Chêrel, Bôsch, Felghêra e Bursân.

## Cunuméia
Divîşa tra pianûra e culèina l'é 'na frasiòun 'na vôlta pîna ed câmp,végni, e alevamèint ed vâchi da lât, adèsa l'é dvintâda 'na frasiòun quêşi dal tót indûstriêla.
Ruveraid

**Ruveraid** (par itagliàn *Rovereto* e par tudàssch *Rofreit* e *Roveredo* int al dialàt dal pòst)  l'è na zitè ed 35.136 abitànt in pruvénzia ed Tränt. 'L è al chèplôgh dla Vâl Lagarénna, che la va par 40 km da Tränt a Verånna. L'è na zitè ed pulîda inprånta venezièna, e adès 'l è anca famåus parché a gh'è onn dî pió grand musî d'èrt d'adès dl' Euròpa: al MART.

## Demografî

## Gemelè con:

*  Dolní Dobrouč, Repubblica Ceca
*  Forchheim, Germania
*  Kufstein, Austria

## Ligâm estêren
*Scheda Eremo de San Colonban
*Scheda Inpronte Fosiłi, Lavini
*Scheda Osario Castel Dante
*Scheda Campana dei Caduti
*Scheda Muxeo deła Guera
*Scheda Museo Zsivico
*Scheda Oriente Ozsidente
*Scheda Rasegna Internazsionałe Cinema Archeołogico
*Academia Roveretana dei Agiati
*Biblioteca Civica "G. Tartarotti
*Blog OcchioDiRovereto
*Massa Critica Rovereto
Râdio

La **râdio** (ch'la sta po par *radiofonî*) l'è la tèttnica, dsvilupè al prinzéppi dal Novzänt ch'la permétt ed transmetter dî segnèl da un sît sänza druvèr dî èter afèr. Al signèl, mandè in fåurma ed ånd elètromagnêtichi par däli antann, i viâzen par l'âria a travêrs d'la matèria spèss con däl pépp. I viazarénn méj int'al vûd bràssc. 

## Guèrda anca
* Guglielmo Marconi
* Nikola Tesla
Pèdva

**Pâdva** (**Padova** in italiân) l'é 'na sitê ed 210.938 abitânt dal Vènet. L'é 'l cèinter pió impurtânt dla pruvîncia cun al 'stés nôm. L'é 'na sitê cun un' universitê dimòndi antîga.

## Aministrasiòun
Al séndech l'é Ivo Rossi (dal 28/04/2013).

## Colegamèint estêren
* Sit dal Comûn

**Pèdva** (*Padova* in itagliàn, *Padoa* in veneziàn) l'é na zitè dal Vènet ed 210.938 abitànt, chèplôg dla pruvénzia ch'l'à al nómm istass. 
L'é na zitè cån n'universitè dimónndi antîga. 

## Aministraziån
Al sénndic l é Massimo Bitonci (dal 09/06/2014).
## Curioṡitè
In dialàtt bulgnaiṡ, quand un purtirâz, żugànd a balån, al żûga dimónndi mèl, tótt i al ciâmen *purtirâz dal Pèdva*. An s sà brîṡa parché.

## Ligâm estêren
* Sît dla Cmóṅna
Al Pont da l'Oli

Al Pont da l'Oli l'é un cumoin italian aad 4.902 abitant in d' la Pruvincia d' Piasëinsa. L'é in d' la media Val Nür.

## Ligamm ad föra

*Sit dal paès
Lèg ed Suvièna

Al **Lèg ed [[Suvièna]]** l'è un basén artificièl fât da l'ômen trè só dal 1928, ai ténp dal Fâsio, int'l Apenén bulgnais ed cô d'la vâl d'la Limäntra. Äl dåu rîv i mójen la cmónna ed Camugnàn a maténna e 'd Castèl d Chèsi a sîra. L'âcua la fà zirèr dåu centrèl par prodûser energî: ónna l'è a vâl, l'ètra l'è insó e la tôl l'âcua dal basén dal Brasimån. 

L'è dänter al pârc regiunèl dî lèg ed Suvièna e dal Brasimån.
.

## Ligâm estêren
*Par savairen ed pió
Burgnöv

**Burgnöv** (*Borgonovo Val Tidone* in italian) l'é un cumoin italian ad 7.285 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa. L'é in Val Tidon.

## Parsònn

* Eliseu Maria Coroli, (1900-1982), vèsc
Alsëin

**Alsëin** o **Alsen**, dipëinda da la prunoncia dal post (*Alseno* in italian), l'é un cumoin ad 4.841 abitant in d' la Pruvincia d' Piaṡëinsa.
Pügrèra

**Pügrèra** (in italian *Pecorara*) l'é un cumoin italian d'846 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa. L'é un sid chiet in d' la Val Tidon. Al prèm da znär dal 2018 as täca a Caminä e a Nibiàn, par dà vita al nou cmoin ad Alta Val Tidone.

## Riferimëint
PP (MAN)

{|style="background:transparent; vertical-align:top"
|-
|valign="top"|

|valign="top" width=50%|

|-
Arcunèd

**Arcunèd** (Itagliàn: *Arconate* e lunbèrd: *Arcunaa*) l'è una cmónna ed 5440 abitànt ch'la s câta int'la Pruvénzia ed Milàn, ed såtta dal chèplôgh.
Abièdgrâs

**Abièdgrâs** (*Abbiategrasso* in itagliàn, **Biaa**, **Biegrass** o **Biagrass** in lunbèrd) l'è una cmónna d'la Pruvénzia ed Milàn cåun 30120 abitànt. Anca se la gh'hà ménga tròp abitànt, l'è la cmónna pió granda d'la pruvénzia dåpp al chèplôgh. L'è gemelè cåun dåu cmónni d'l Euròpa: Langres, in Fränza e Ellwangen, in Germâgna.
Làma

**Làma** (*Lama Mocogno* in Itagliàn) l'é un cumùn ad 2.957 abitant ed la Pruvincia ad Mòdna.

## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Langhiràn

**Langhiràn** (Langhirano in italiân) l'è n c'mòn äd 9.232 abitant in d'la provênsa 'd Pärma. L'è famoz in tòt äl mònd pra l so parsùtt.
Pader noster

## Versiòṅ in [[Dialatt bulgnais|Bulgnéś]]
:Pèder nòster,
:ch't î int al zîl,
:ch'al séppa santifichè al tô tómm,
:ch'ai véggna al tô raggn,
:ch'la séppa fâta la tô vluntè,
:cum in zîl, prezîṡ in tèra.
:Dâs incû al nòster pan ed tótt i dé,
:e dscanzèla in nûster dèbit,
:cme nuèter a i dscanzlän ai nûster debitûr,
:e brîṡa lasèr ch'a cascaggna in tentaziån,
:mo lébbres dal mèl.
:Âmen
:

## Versiòṅ in [[Dialét miranduléś|Miranduléś]]
:Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl
:ch'a sia santificâ al tò nóm
:ch'a végna al tò régn
:ch'a sia fat al tò vulér
:in sla tèra cum in dal cēl

:Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè
:pardóna i nòstar dèbit
:cuma nuàtar a i perduném a i nòtar debitór
:e fà ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ
:ma lìb'r-as dal mal
:Amen.
Ciavèda

Onna ciaveda l'è un quel ch'an le menga vêr, na quistioun cunteda aposta par réder o par fer dal mèl a quechidun o protèger se stàss.

N'etra forma ed dir l'a pol eser 'na *fòla* o 'na *bala* in dal seins ed *stôria*.

## Ligàm ad föra

* Na ciavèda fata ben
Thalía

**Thalía**, nómm d èrt d' **Ariadna Thalía Sodi Miranda** (Zitè del Mesico, 26 agåsst 1971) l'è una cantant, cumpositris, artéssta e prudutris discografica mesicana.

Grâzie ala sóa partecipazione in telenovele de l'anni '90 e alla sua blazza, la gh é stata sorannominata di mesicani Regénna de le Telenovelle ("Reina de las Telenovelas") ed Imperatrice de la Blazza ("Emperatriz de la Belleza").

Con pió de 25.000.000 de déssc vandut, la gh'é considerata una de le cantanti latine pió impurtànti al månd.http://latino.foxnews.com/latino/lifestyle/2011/06/27/thalia-gives-birth-to-2nd-child/#ixzz1QWTexURThttp://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2011/03/tommy-mottola-thalia-expecting-second-child-/1http://www.huffingtonpost.com/2011/11/02/singer-thalia-gets-persona_n_1071683.html
 
Secånd un'indagine, la gh'é la têrza dòna pió cgnussut nel Mesico.

## Discografia
* *Thalía* (Fonovisa, 1990)
* *Mundo de Cristal* (Fonovisa, 1991)
* *Love* (Fonovisa, 1992)
* *En éxtasis* (EMI, 1995)
* *Nandito Ako* (EMI, 1997)
* *Amor a la mexicana* (EMI, 1997)
* *Arrasando* (EMI, 2000)
* *Thalía con banda: Grandes éxitos* (EMI, 2001)
* *Thalía (2002)* (EMI, 2002)
* *Thalía's Hits Remixed* (EMI, 2003)
* *Thalía (English)* (EMI/Virgin Records, 2003)
* *Greatest Hits* (EMI, 2004)
* *Greatest Hits Videos* (DVD, EMI, 2004)
* *Grandes éxitos* (Fonovisa/Univision, 2004)
* *El sexto sentido (The Sixth Sense)* (EMI, 2005)
* *El sexto sentido "Re-Loaded"* (EMI, 2006)
* *Lunada* (EMI, 2008)
* *Primera fila* (Sony Music Latin, 2009)

## References

## Colegamèint d'ed fōra
* Pagina ufficiale della cantante
* Pagina della sua etichetta discografica
* Pagina del suo fan club italiano

Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da it:Thalía