Luceria

Al sît in dó e's câten i schêv ed la sitê ed Luceria. La só puṣisiòun l'é .


**Lucèria** (*Lūcĕrĭa* in latèin) l'é al nòm ch'a's dà a na sitê dal tèimp di légor e pó di rumân, bandunêda int al IV sècol dôp Crést, ch'la's catêva drē la rîva a dréta ed l'Èinsa, fra Ciân e Sân Pôl int al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz. Per la só puṣisiòun, là in dó e cminsépien al culèini, l'ēra un cèinter ed cumêrc impurtânt tr'al sitê int la piâna e i paèiṣ pió in muntâgna fin ai teritôri d'ed là d'j apenèin. Soquânt e-schêv cumincê int al XVIII sècol j ân permès ed catêr tra l'êter la strêda mèistra (lòungh al fióm) e dal tòmbi. I rèst ch'j în stê tirê fōra e's câten incō int i muṣē a Pêrma e a Rèz.

## Urégin e testimuniânsi dal nòm

Al tèimp di român in Itâlia a gh'ēra soquânt sitê ciamê *Luceria* o *Nuceria* (a pêr che i dó nòm e fósen quêṣi cumpâgn, cun Luceria druvê pió despès ind i documèint uficêl); la pió famōṣa l'ēra còla in Pólia (ciamêda *Lucera* al dé d'incō). Al n'é mìa cêr d'in dó deṣvègna ste nòm; fôrsi da *lucus* ch'al vrîva dîr "*bôsch sâcher*". Al matemâtich e stròlegh egisiân Tolomeo (II sècol dôp Crést) al scrév ed na sitê ciamêda *Nuceria* ṣvèin a Rèz int al só léber *Geograféia*, es al dîṣ ânca só per zò in dó la's câta (pió vêrs al Pò che Rèz). Ed na Luceria ind l'êlta Itâlia a's pêrla ânca int al IV sècol int 'na lètra ed l'imperadōr Valentiniano I ch'la finés cun *VIIII Kal. Oct., Luceriae Valentiniano et Valente aa. conss.* (23 ed setèmber 365). 

La curioṣitê per sta sitê perdûda la vîn istighêda ed nōv int al Rinasimèint quând al léber ed Tolomeo, ch'l'ēra andê ṣmarî, al vîn artruvê e publichê. A gh'é stê quî, cme J.J. Hofman (1698) e L.A. Muratori (1744) ch'j ân pinsê che Luceria la fósa la Lusêra antîga; incō a's pèinsa però che Lusêra la sìa na sitê di Lungobêrd,
e i rèst rumân catê ind i parâg j în stê prân pôch.

Mó a gh'é ânca stê di avtōr, pr'esèimpi Raffaele Maffei int al 1506, al frê Leandro Alberti int al 1550, e Paul van Merle int al 1605. ch'j ân pinsê che la sitê ed Tolomeo la fósa a mezdé ed Rèz atâch a l'Èinsa. Còl ch'l'é sicûr l'é ch'al ré ch'al divéd al cmûn ed Canòsa da còl ed Sân Pôl al's ciâma incòra adès *ré Lusēra* (*Rio Luceria*), e ch'al nòm de sté turèint l'é asê antîgh da èser catê ind l'inventâri dal 1364 di bèin d'Azzo da Curèz cme *Rivum Luxerae*.

## La stôria antîga

### Al j urégin, i légor e i rumân

Luceria l'é nasûda prubabilmèint cme cèinter ed trâfich atōren al IV sècol préma ed Crést int la Gàlia Cispadâna, int un sît in dó a's catêven trèi strêdi ed cumunicasiòun impurtânti: la strêda antîga che dal Pò l'andêva só per la rîva dréta ed l'Èinsa vêrs mezdé per rivêr a *Pistorium* (Pistoia) atravêrs j Apenèin, e ch'l'ēra masmamèint impurtânta préma ch'e rivésen i rumân; la pésta ai pē di mûnt ch'la tajêva da matèina a sîra e la pèsta di mûnt ch'la ciapêva vêrs al culèini in dóv, int al X sècol, a'gh gnirân pó só i castē mediovêl. I prém abitânt dal pôst j în stê i Légor, prubabilmèint i *Friniât*, che dôp avèir finî ed fêres la guèra j ân cumincê a lavurêr insèm ai ṣvinânt Etrósch ed Servirôla, in dó adèsa a gh'é Sân Pôl, ind al sfrutêr la puṣisiòun magnéfica dal sît per baratêr i prodòt di cuntadèin e ed la muntâgna e culèina cun la mercanséja dal sitê ed la bâsa.

Ind al II sècol préma ed Crést i rumân j ân cunquistê la piâna dal Pò, e pó ânca l'Apenèin arzân dôpa avèir tirê zò l'impurtânt cèinter légor ed *Suismontium* (Bismantova).
Sènd che i rumân, dapertót in du j în andê, j în sèimper stê dimòndi interesê ai cèinter conômich e militêr pió impurtânt, e's în impiantê ânca a Luceria e armes'cê cun la gînta ch'l ēra bèle lé. Cun ste cambiamèint, còl ch'l'êra sōl un marchê a l'avêrta l'é dvintê na sitê dabòun, cun cà, palâs póblich, strêdi salghêdi, merciapē e servési per mercânt e viazadòur, cme stâli pr'i cavâj e al bestiâm cun l'âcva curèia e spiâs per la mercanséia. La cunquésta la n'à mia spasê via del tót la tradisiòun di légor, perché i român cunquistadōr e n'avîven interès a fêr scumparîr al j uṣânsi dal post, mó sōl a dvintêr i padròun. Al dòu cultûri e s'în mis'cêdi pôch a la vôlta, facilmèint a sègvit ed matrimòni tra gînta dal pòst e furastēr rumân.

### La ṣlarghêda dal paèiṣ

Dòunca, Luceria l'é dvintêda rumâna al tèimp ed la Repóblica, mó al cèinter l'é chersû e gnû impurtânt sōl int al prém e secònd sècol dôp Crést, oséja ind l'etê imperiêla. A mezdé dal ré Vîgh (*rio Vico*) e gh'în gnû só, in chi sècol lé, di paeṣôt ṣvinânt ch'j în armêṣ fin al dé d'incō: Vîgh (*Vico*, ch' al vōl dîr bòuregh), Tavêrn (*Taverne*, da *Tăbernae*, oséja lucândi o ustaréi) e Carbunés (*Carbonizzo*, da *Carbonescĕre*, oséja fêr dal carbòun). A pêr che in ste peréiod a'gh sìa stê ânca un grôs incèndi ch'l'à bruṣê tót al cà e palâs ed lègn ed la sitê, ch'j în stê pó arfât cun di mûr ed quadrê pugê insém a di fundamèint ed prēda prân bós. Dôpa la ricostrusiòun Luceria l'é dvintêda grânda cme an l'ēra mei stêda (100.000 mq ed metradûra): la sitê l'andêva dal ré Lusēra (a mezanôt) al ré Vîgh (a mezdé) e la gnîva traversêda per travêrs da na strêda salghêda (da mezdé a meṣanôt) lêrga in soquânt pûnt ânca sê mêter. Lòungh a la strêda i schêv j ân catê un grôs sît póblich (fōrsi al *foro*) ed 30 mēter per 90, ch'al prîva ânca avèiregh di pôrtegh.

### La fîn impruvîṣa

Int al quêrt sècol Luceria l'é stêda bandunêda ed prèsia per di mutîv ch'an es cgnòsen mìa. Ânca se per l'impēr rumân al quêrt sècol j în stê d'j ân difècil, i studiòuṣ e pèinsen che i cumbatimèint che gnîven ûn a drē a cl'êter ai cunfîn an présen mia avèir di efèt acsé grôs per 'na sitê acsé dèinter e in flôra cme la prîva èser Luceria; a's pré dêr però che la sitê la sia stêda atachêda da na rantumâja ed suldê sbandê a la sèirca ed magnêr. Mó l'idèja che i studiòuṣ e'gh dân pió valòur l'é còla dal diṣaster naturêl, dal mumèint che na mócia ed munèidi j în stêdi catêdi int al sît durânt i schêv, mó ânca dai cuntadèin int l'arêr i câmp. Un squasòun ed taramôt o n'inundasiòun a prén avèir fât e-scapêr in frèta e fória la gînta sèinsa avèiregh al tèimp ed tōr só còl ch'a gh'îven, sôld, rôba presiōṣa e terâlja.

A chi tèimp là, dôp di fât acsé diṣastrōṣ, l'ēra pió fâcil per j abitânt scampê ed spustêres int al ṣvinânsi che arfêr tōt. L'é cêra che ânca al j ativitê conômichi j în stêdi mési sòt sōver e che i trâfich ed comêrc prubabilmèint a s'în fât sèimper pió cêr tânt da mandêr in ribâs tóta la zôna. Dôp l'abandòun Luceria la srà stêda saczêda pió ed 'na vôlta, un lavōr nurmêl in chi tèimp là, pr'al ricóper di presiōṣ materiêl da fabricasiòun da turnêr a druvêr da na quêlch êtra pêrta (al sît l'é stê ciamê *al predêr* fîn al XVIII sècol). Acsé la sitê l'é scumparîda e cun al pasêr dal tèimp ânca la gînta la s'é ṣmindghêda ed la só eṣistèinsa.

## I schêv modêrn

Al sèirchi di studiōṣ ed l'antichitê a Luceria, ch'j în cumincêdi vêrs la fin dal diciotèiṣem sècol, j în stêdi purtêdi avânti a pès e pcòun, e dimòndi despès sèinsa stêr mia tânt lé a pinsêr a còl ch'an es prîva o an es vrîva mia purtêr int un muṣéo: al lòunghi sôsti tra un intervèint e cl'êter j àn cavṣê la ruvîna dal costrusiòun che turnêven fōra e al semnèl di rèst ch'j în stê vendû o druvê da la gînta dal pôst per tirêr só di êter fabrichê.

### I schêv d'Angelo Schenoni (1776-1786)

I prém schêv int al sît ed Luceria j în cumincê al 21 ed mâg 1776; dôp 'na fermêda ed nōv ân, j în andê avânti int al 1785-1786. In cal tèimp là al teritôri ed Canòsa l'ēra dèinter dal duchêt ed Pêrma e la diresiòun di schêv l'é stêda dêda a l'abê Angelo Schenoni, ch'l'ēra al perfèt dal muṣéo ed Pêrma. Diversamèint da incô, al stódi di rèst antîgh int al Setsèint l'ēra imaginê sōl cme "recóper d'antigaja", e dòunca an l'é  mia un mistēr ch'e sìen stê scavê bèin terṣèint mêter ed trincèi sōl per tōr fōra di vêṣ, dal stâtvi es êtra rôba da spònder ind al culesiòun duchêli, sèinsa preocupêres ed tgnîr nôta dal informasiòun presiōṣi ch'e gnîven ruvinêdi da j uṣvéj d'j operâi che scavêven. In particulêr, al relasiòun di sti prém schêv e còunten d'avèir catê 'na fundasiòun fâta da du mûr lòungh nōv brâs e lêregh du, cun na fōrma ed mèz sèirc, unî da du êter mûr drét, cme la fósa al pè ed na basélica rumâna; na costrusiòun monumentêla cumpâgna cun l'âbsida an l'é pió stêda catêda ind i schêv fât dôp. Quând i schêv j în stê finî ind l'agòst dal 1786, la zôna l'é stêda lasêda tóta sòt sōver e al costrusiòun ch'j êren mia stêdi quacêdi ed nōv j în stêdi saczêdi..

Tóta la rôba catêda int i schêv dal Schenoni ch'la's présa purtêr via (lucêrni ed tèra côta, pcòun ed vêṣ bèin lavurê ed vēder culurê, cêvi, ciôld ed diferèint metâl, fébi, anê e gulâni) l'é tgnûda adèsa da cât int al Muṣéo Nasionêl dal j Antichitê ed Pêrma. Un descòurs a pêrt al vōl fât pr'al munèidi, ch'j în stêdi catêdi in grân quantitê e despès sâni, ed tót i gèner e grandèsi, ed brónz e ânca d'argînt, e cun di arvêrs interesânt perché mia comûn. Al perèiod ed produsiòun al và da l'etê republicâna a còla dal têrd impêr (quêrt sècol), e l'ûltma l'é dl'imperadōr Aurelio Valerio Valente (316-317 d.C.).

### I schêv ed Gaetano Chierici (1861-1862)

La stôria dal sît ed Luceria l'artâca apèina dôp l'unitê d'Itâlia, quând la zôna l'ēra gnûda a fêr pêrt ed la pruvîncia ed Rèz. Int al 1861 difâti un cuntadèin ch'l'ēra drē ad arêr i só câmp al câta quâter tòmbi cun al só corēdo incòra intēr. Sta catêda l'à stusighê la curioṣitê dal profesòur e prēt don Gaetano Chierici, ûn di pêder dal stódi di pôpol antîgh in Itâlia, ch'l'à arcumincê di schêv int al sît ch'j în andê avânt fin al 1862.

In sti schêv, ch'j în stê fât, gnân a dîrel, in manēra pió sientéfica ed qui dal Schenoni, al Chierici l'à turnê a catêr la strêda ch'la tajêva Luceria ed travêrs (na strêda fâta prôpia a règola e armêṣa incòra sâna), al fundasiòun dal cà in rîva a la strêda, 'na clòuna ed prêda ed quâter mêter, strichêda in êlta, ch'la stêva prubabilmèint dednâns un fabrichêt póblich, di pavimèint e na mócia ed tòmbi cun di môrt sia suplî che bruşê. Soquânti de sté tòmbi, cun incòra al só corēdo funerâri, a gh'îven dèinter dal spêdi e di giuiê stervlê e ròt, secònd 'n'antîga uṣânsa carateréstica di légor.

Al stódi di rèst catê a Luceria l'é stê adât e rigurôṣ, perché al Chierici al gh'avîva la mîra ed dêregh un ṣvilóp int j ân segvèint; epór còst al n'é mia stê pusébil, e al sît l'é arturnê a èser câmp pr'i cuntadèin. Tót còl ch'l é gnû fôra da i só schêv a's câta adèsa int i Muṣéi cévich ed Rèz.

### Al ventèiṣem sècol

La stôria ed Luceria la và avânt int al 1909. Mèinter che al Ferovéi Arzâni j êren drē a fêr di lavōr per la costrusiòun ed la ferovéia Rèz-Canòsa, j în stêdi catêdi, tra l'êter, un manarèin ed prêda ed 30 centémeter (na lunghèsa mia nurmêla) ch'al fà pinsêr ch'al sît al fósa bèle abitê da di mjêr d'ân, dal j êtri munèidi ed la fîn dl'impēr e dal j êtri tòmbi rumâni. Sti ûltem sepólcher j ân permés d'avèir n'idèja pió cêra ed la cumpusisiòun ed la sitê: a Luceria a gh'ēra trî simitèri bèin divîş, ûn dal peréiod di légor e di cêlt (IV-III sec. p.C.), ûn ch'al s'arfà a l'època di légor e di rumân (dal II sec. p.C. al II sec. d.C) e un êter masmamèint ed la fîn ed l'impêr (III-IV sec. d.C.) cun di sègn di prém cristiân (fōrsi dal IV sècol d.C.). Mó incòra int al 1925 al studiōṣ Andrea Balletti, int al publichêr al só famōṣ léber ed stôria ed Rèz, al metîva in dóbi che int al sît ṣvèin a Ciân a'gh fósa mai stê na sitê antîga, tânt "pôca" l'ēra la rôba ch'l'ēra stêda catêda, e al dgîva che secònd li-ló sta facènda ed Luceria l'ēra 'n'invensiòun ed quêlch stôrich pôch sèri.

Dal 1967 fîn al 1985 al sît ed Luceria l'é stê tgnû d'ôc per evitêr che la gînta l'andésa a savuṣêr int i câmp per catêr di êter rèst, sibèin che pôch a la vôlta la zôna ed costrusiòun dal cà la sìa stêda ṣlarghêda. Int al 1981-82 la Sovrintendèinsa Archeològica l'à fât dal j êtri prōvi ed schêv, mó l'è sōl int al 1995-96, cun al sustègn dal cmûn ed Canòsa e l'impurtânt ajót ed la societê "Amîgh ed Luceria", che al sît l'é stê esplurê a la grânda per capîr la dispoṣisiòun dal strêdi e dal cà, e vèder s'e'gh sré prû dêr valòur in na quêlch manēra. Na pêrta di schêv l'é ânca stêda lasêda squacêda in permanèinsa per fêr vèder quèl a i viṣitadòur. Mó ind j ân ch'j în gnû dôpa a'n s'é pió fât gnînt, e al schêv squacê l'é andê in sêlda; al cà j în gnû incòra pió ṣvèin e i cuntadèin ch'e lavòuren i câmp e al végni e sêgviten a catêr dal munèidi e di scôs rumân int l'arêr, e i lêder a rubêr zò tót, un brót fât ch'l'à dê véta a pió d'un reclâm, ânca in Senêt.

## Materiêl pr'andêregh in fònda