open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toronto

**Toronto** l'è na sitê ad 4.203.281 abitant in Cànada. L'è la premma sitê in Cànada par abitant.

A lè al cumoin c'al g'ha püsè indüstri, in Cànada.
Suora

In dl'a Cèsa catòlica 'is ciäman **suori** (dal Latëin *soror*, in Itagliàn suräla) una dona cunsacrä a 'na cungragasiòn raligiùsa cl'a fä i vùt ad puartä, castitä e ubadiëinsa.

## Note


## Ligamm ad föra

* Catechismo d’la Cèsa Catòlica: Al sacrameint ad l’ùrdin
Glurëinsa

**Glurëinsa** (*Glorenza* in italian, Glurns in Tudësc, Gluorn in Rumans) l'é un cumoin ad 870 abitant in Pruvincia ad Bulsan. A l’é al paeṡ püsè picin ad tütt l’Alto Adige.

## Bibliugrafia

*Sebastian Marseiler: *Glurns. Südtirols kleinste Stadt - Geschichte und Geschichten.* Lana: Editore Tappeiner 1998, ISBN 88-7073-246-0
*Franz-Heinz Hye: *Geschichte der Stadt Glurns. Eine Tiroler Kleinstadt an der obersten Etsch.* Glorenza 1992

## Ligamm ad föra

*Turismo a Glorenza
Bagnón

**Bagnón** (in Itagliàn *Bagnone*) i è un comun d'la toscana d' 1.945 abitànt int'la Provincia d' Masa-Carara.
Faltéra

**Faltéra** (in Itagliàn *Filattiera*) i è un comun d'la toscana d' 2.315 abitànt (2015) int'la Provincia d' Masa-Carara.
Càsula

**Càsula** (in Itagliàn *Casola in Lunigiana*) i è un comun d'la toscana d' 1.085 abitànt int'la Provincia d' Masa-Carara.
Liciàna

**Liciàna** (in Itagliàn *Licciana Nardi*) i è un comun d'la toscana d' 4.949 abitànt (2015) int'la Provincia d' Masa-Carara.
Vilafrànca

**Vilafrànca** (in Itagliàn *Villafranca in Lunigiana*) i è un comun d'la toscana 'n duè ki g'a stan 4.777 personia (2015). 'L comun is tròva 'nt'la Provincia d' Masa-Carara.
Provincia d' Masa-Carara

La pruvincia d' Masa-Carara l'é in Tuschèna e la g'ha 203.734 abitant. Le so capitäle són Masa e Carara.

## I cumoin principêl

## Al sît
 Al sît d'la pruvincia
Masa

**Masa** (in Itagliàn *Massa*) i è un comun d'la Toscana d' 70.902 abitànt int'la Provincia d' Masa-Carara.
Mûntgnùs

**Mûntgnùs** (in Itagliàn *Montignoso*) i è un comun d'la toscana d' 10.439 abitànt int'la Provincia d' Masa-Carara.
Dom ad Piaṡëinsa

Al **Dom ad [[Piaṡëinsa]]**, custruì  tra il 1122 e il 1233, l'é un esëimpi impurtant d'architetüra rumanica. Al lavùr a l'é cminsä in dal 1122 e l'é finì in dal 1233 e l'é stä purtä inans cun l'impegn ad tüta la citadinansa. La catedräla a l'é dedicä a santa Istvëina (*santa Giustina* in italian) e a santa Maria Assunta.
Culeg' Alberoni

Al **Culeg' Alberoni** a l'è un gràn cumplès architetônich, ch'as tröva a Piasëinsa. A l'è un seminàri c'al g'ha na pinacutec, un osservatori astronòmic, un musé ed siinsa nadurèl , na bibliotèca e la **[[cèsa]] ed San Lazzaro**.

Al g'hà vìd al só nòm dal Cardinàl Alberoni che, dop el sustègn ä a Clemente XII, l'e stä numinä aministradòr ad l'Uspedèl ad San Lazzaro ad Piasëinsa, nel 1740.

In dal culeg' i'hann stödiä parsunâg tàme: Gian Domenico Romagnosi, Melchiorre Gioia, Giuseppe Taverna, Alfonso Testa e Stefano Fermi, pàdar ad la scòla storich piasintëina. Un bòun nümar ed seminarist furen elevat ad la porpora Cardinalisi: i cardinèl Agostino Casaroli, Silvio Oddi, Opilio Rossi, Antonio Samoré, Luigi Poggi.

Oltre a uspitä i seminarist, al g'hà na Bibliutêca e al g'à anca un Uservatori astronòmic; ed grànd interès la Galeréia Alberoni, musé c'al g'à un centinài ed quädar ed pitùri tra cui "Ecce Homo" ed Antonello da Messina, 18 arazzi antìc (ed grànd valùr dò arazzi fiamminghi dal prémm '500).

## Al Fònd Musicàl entèrn

Oltre ad la pinacutec, al Culeg' Alberoni al g'à na interesànt culasiòn ed lìbar musicäi da pò tèmp censit e catalughèt dal musicologh' Mario G.Genesi (2003). Al materiêl a l'è d'carta, sia d'stampa che manuscritt, e resùlta dal tót schedàt.

## Bibliugrafìa
* M.Genesi,"Il riordino dell' Archivio Musicale del Collegio Alberoni di Piacenza"; in " Piacenza Economica", XXXIII, 2009,IV,pp.49-54;
* M.Genesi,"Libri corali in gran folio  al Collegio Alberoni di Piacenza (secc. XVII-XIX) manoscritti ed a stampa in cantus planus et fractus"; in "Archivio Storico Parmense", LIX, 2007,pp. 305-350;
* M.Genesi,La Musica al Collegio Alberoni di Piacenza-Teoria e prassi esecutiva corale dal '700 al '900;Piacenza,Studio ETRE,2010,pp.164.
* M.Genesi,Identificata la *chanson tribus vocibus* negli Arazzi epitalamici delle nozze di Massimiliano d'Asburgo e B.-Marie di Burgundia della Pinacoteca del Collegio Alberoni di Piacenza; in "Strenna Piacentina 2010",pp. 33- 65 , Piacenza,TEP,*ad annum*.

## Ligamm ad föra
*Sit ufficiäl ed el Culeg' Alberoni
*Su piacenzamusei
Trebia

Al **Trébia** (in itagliàn: **la Trebbia**), a l'é un fiüm italian. Al nasa in Ligüria in s'al Mont Prelà e pò al vegna föra da l'Appennèin piasintëin; al traversa il pruvinci ed Génua e ad Piaṡëinsa. Al Trebia l'è un fiüm che va int'al Po. L'é long 115 chilòmetar.

Bèl da vëd a l'é al pont göb, custruì in dal periud ruman, ch'al traversa al fiüm a Bòbi, (PC). 



## Voci correlate
* Val Trèbia
* Pruvincia d' Piaṡëinsa

## Collegamenti esterni
* Sito sull'alta Val Trebbia
* Museo Etnografico Val Trebbia
* Raccolta di immagini delle webcam di Rivergaro
Nür

La **Nür**, (in italian: **il Nure**), a l'é un turëint italian ad la pruvincia d' Piaṡëinsa  in d'la region Emilia Rumagna. Al nasa in d'al Mont Négar e al vegna föra in dal Po. L'é long 75 chilòmetar.



## Voci correlate
* Val Nür
* Pruvincia d' Piasëinsa
* Elèinc di afluèint e sot-afluèint dal Pò
* Pò
* turëint
* fiùm
Güstëin

**Güstëin** (Agostino in Itagliàn) l’è un nùm ad parsùni.

Al vëgn dal Latëin *Augustinus*, ca vurarës dì *Augustus* picëin. La sò fèsta püsè cugnusìda a l'è al 18 d'agùst, al dì ad San Güstëin d'Ippona, dutùr ad la Cèsa.
Giàcum Capuzzi

**Giàcum Capuzzi** (Manérbi, 14 d'agùst 1929 - Brësa, 26 ad dicëimbar 2021) all'è stä un vèsc católic italián, vèsc emèrit ad Lôd dal 14 ad nuëimbar 2005.

## Al sò mòtt

*« In fidei et novitatae vita »* (In d'la fèd e in d'la nuitä gh'è la vita)

## Ligamm ad föra

*Sit ad'la Diocesi ad Lôd
Ungherais

Al **ungherais** (nàmm natîv *magyar*, IPA:) l'è 'na léngua appartenèine al grópp *ugre* d'al râm d'al léngui *ugrofinnich* d'la faméja d'al léngui urali. L'è léngua uffizièla in Ungherî; l'è inólter parlê e ampiamèint in pèrti d'la Rumanî e d'la Slovachî.
Rìcu

**Rìcu** (Enrico in Itagliàn) l’è un nùm ad parsùni.

Al vëgn dal Germänic *Heinrich*, ch'al vëgn da *haimi* (cà, patria) e *rich* (putëint), c'al vurarës dì *putëint in cà sua* o, *re putëint in patria*.

## Bibliugrafìa

De Felice, Emidio: *Dizionario dei nomi italiani*, Arnoldo Mondadori Editore, Milàn, ISBN 88-04-48074-2, Pag. 54
Lüig' IV Rìcu ed Bourbon-Condé
Giuànn Giudici

**Giuànn Giudici** (Varès 6 ad màrs dal 1940) l'è un Vèsc católic italián, vèsc emèrit ad Pavia dal 16 ad nuëimbar dal 2015.

## Al sò mòtt

*« Haurite nunc et ferte » *



## Ligamm ad föra

*Sìt ad'la Diocesi ad Pavia
Andrea Bocelli

**Andrea Bocelli** (Lajatico, Pisa, 22 Setèmber dal 1958) l’é un cantânt italiano.

## Discugrafia
### Album
* 1994 - *Il Mare Calmo della Sera*
* 1995 - *Bocelli*
* 1996 - *Viaggio Italiano*
* 1997 - *Romanza*
* 1998 - *Aria - the opera album*
* 1999 - *Sogno*
* 1999 - *Sacred Arias*
* 2000 - *Verdi*
* 2001 - *Cieli di Toscana*
* 2002 - *Sentimento*
* 2004 - *Andrea*
* 2006 - *Amore*
* 2007 - *The Best of Andrea Bocelli: Vivere*
* 2008 - *Incanto*
* 2009 - *My Christmas*

### Opera
* 2000 - *La Bohème*
* 2003 - *Tosca*
* 2004 - *Il Trovatore*
* 2005 - *Werther*
* 2006 - *Pagliacci*
* 2007 - *Cavalleria Rusticana*
* 2008 - *Carmen*
* 2010 - *Andrea Chénier*

### DVD
* 1998 - *A Night in Tuscany*
* 2000 - *Sacred Arias: The Home Video*
* 2001 - *Tuscan Skies (Cieli di Toscana)*
* 2006 - *Credo: John Paul II*
* 2006 - *Under the Desert Sky*
* 2008 - *Vivere Live in Tuscany*
* 2008 - *Incanto The Documentary*
* 2009 - *My Christmas Special*

## Ligamm ad föra

* Sitt üficiäl
Noemi

**Noemi** l'è na cantanta itagliana nada a Råmma al 25 ad Znêr dal 1982. Al sò nóm vèr 'l è **Veronica Scopelliti**.

## Discugrafìa

### Album
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Itâglia - #44 Europa)
* 2010 - *Sulla mie pelle (Deluxe Edition)* (#3 Itâglia - #42 Europa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Itâglia)
* 2014 - *Made in London*
* 2016 - *Cuore d'artista*
* 2018 - *La luna*
* 2021 - *Metamorfosi*
* 2025 - *Nostalgia*

### Da 'l Viṿ
* 2012 - *RossoLive*

### EP
* 2009 - *Noemi* (#8 Itâglia - #97 Europa)

### Sìngui
* 2009 - *Briciole* (#2 Itâglia - #51 Europa)
* 2009 - *L'amore si odia* (cun Fiorella Mannoia) (#1 Itâglia - #34 Europa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Itâglia - #42 Europa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Itâglia - #47 Europa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo* (#3 Itâglia)

## Partecipasiòṅ al Festival ad Sanremo
* 2010 - *Per tutta la vita*

## Culaburasiòṅ
* 2009 - *L'amore si odia* cun Fiorella Mannoia
* 2009 - *Quanto ti voglio* cun Claudio Baglioni e Gianluca Grignani
* 2010 - *Il mio canto libero* cun Amiche per l'Abruzzo
* 2010 - *L'amore si odia (acustic version)* cun Fiorella Mannoia
* 2010 - *Come si cambia* cun Neri per Caso
* 2011 - *La promessa* cun Stadio

## Prèmi
;2009
* *Noemi* (ep): disc 'd òr (50.000+ còpi)
* Wind Music Award: mijóra cantanta al debùt
* *Briciole*: disc 'd òr

;2010
* *Per tutta la vita*: disc ad plàtin
* *Sulla mia pelle*: Wind Music Awards
* *L'amore si odia*: Wind Music Awards
* *Per tutta la vita*: Wind Music Awards

;2011
* *Vuoto a perdere*: disc 'd òr
* *Sulla mia pelle*: dòpi disc ad platin (140.000+ còpi)
* *RossoNoemi*: dòpi disc ad platin (120.000+ còpi)
* *Sulla mia pelle*: Wind Music Awards
* *RossoNoemi*: Wind Music Awards
* *Vuoto a perdere*: Nastro d'argento
* *Vuoto a perdere*: Premio Lunezia
* *L'amore si odia*: dòpi disc ad plàtin

;2012
* *Sono solo parole*: disc ad plàtin

## Culegamènt estéraṅ
* Al sò sit ufisiàł
* Oficial Youtube 
* Arcadinoemi.it
* Arca di Noemi Youtube
* Facebook noemiofficial
* Facebook arcadinoemi
Tequixquiac

**Tequixquiac** (**Mbije** in Langua Otomí) l'è uno di 125 cmòni dal Stàt Federàl del Messico; as tröva a 84 km da la capitàl Cità del Messico.

Al cmon al ciàpa al sò nùm da la paròla in *Nahuatl* **Tequixquiāc**, cl'è furmata da trè paròle: *Tequixqui-tl*, cl'è un mineràl; *ā-tl*, che vör dì *acqua*; e *-c* , che vurarès dì *pòst*. Quindi, al nùm par intrég vurarès dì *pòst ad l'acqua cùn Tequixquitl*. 

Santiago Tequixquiac a l'ghè la prima cità per pupulasiun e l'è un vilagg capital dela municipalitaa de **Tequixquiac**.

## Demografia

La municipalità l'ha una süperfic de 80.34 km² e una populassiun intorna ai 31.080 abitant (2005).
Pédar

**Pédar** (Pietro o Piero in Itagliàn, p'r il doni Piera o anca Pierina, l’é un num ad parson.

Al vegna dal latëin *Petrus* e dal Grec antic *Petros* ca völ dì *preda*, e donca a völ dì fòrt o forsa. La sò fèsta püsè cunusì a l'é al 29 ad giügn, al de ad San Pédar e Päul.

In Siria a gh'é una citä vecia a bota ch' la s' ciama Petra.
Anna

**Anna** (anca Ana in Piasintëin) l’è un nùm da dòna, fòrsi vün d'ì püsä druä.

A l'è un nùm ad'la *Bìbia* ch'al vëgn da l'Ebraico *Hannah* e vör dì *cùla cl'è piena ad gràsia*. A l'è anca un *palindromo*, c'ass lëgg a la stèsa manëra da una parta a l'äta. In Berbero, völ dì *mama*.

## Riferimëint
Rosa

**Rosa** (in Itagliàn a gh'è anca *Rosetta*, o anca *Rosina*) l’è un nùm da dòna, fòrsi vün d'ì püsä druä, sicuramëint al tèrs in Itaglia..

La santa püsä cugnusìda a l'è Santa Rosa da Lima, al 23 d'agùst

## Riferimëint
Salvador Bahia

**Salvador Bahia** (al sò nùm cumplët a l'è **São Salvador da Bahia de Todos os Santos**) a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stä ad Bahia, a Nord-Est ad la Repüblica. 

La gh'ha 2.762.750 abitant (2006) par 255,4 kmq, e l'è la tèrsa sitê püsä granda dal Brasil dòpu São Paulo e Rio de Janeiro.

## Storia

La sitê l'è stä fundä in dal 1549 in cùla c'as ciamàva *Bahia de todos os Santos* (La bàia ad tütt i sànt) e fìn al 1763 l'è stä la capitäla dal Brasil (dòpa a l' dvantà Rio) e impurtantìsim cèntar ecunòmic ad tütt al Sud-America.

La tradisiòn la vurarëss ca g'sìà in sitê 365 cèsi vòina ogni dì ad l'ann.

## Atar futugrafìi


Image:SalvadorDaBahiaPelourinho.jpg|Al *Pelourinho*, quartièr püsä antìch ad la sitê
Image:Salvador-CCBY-2.jpg|Al cëintar ad la sitê


## Ligamm ad föra

* Sit ufficiäl
Gotùrnio

Al **Gotùrnio** (in Itagliàn *Colli Piacentini Gutturnio*) a l'è un vëin *DOC* c'al sa fà  in Pruvincia d' Piasëinsa e al vëgn da la: Cruatëina e dal Barbera. A l'è al prìm vëin piasintëin, e dal 1967 a l'è un vëin *DOC*.

Ag n'è ad diversi qualitä:

* Gutturnio Classico
* Gutturnio Classico Riserva
* Gutturnio Classico Superiore
* Gutturnio Frizzante
* Gutturnio Riserva
* Gutturnio Superiore
Pàul Magnani

**Pàul Magnani** (Pièu Port Muròn, 31 ad dicëimbar 1926) l'è un vèsc católic italián, vèsc emèrit ad Trevîs dal 18 ad gianàr 2004.

## Biugrafia

Nasìd a Pièu Port Muròn, in pruìncia ad Pavia, al 31 ad dicëimbar 1926, l'è stä  fä prèt al 26 ad giügn 1951.

Cunsacrä vèsc ad Lôd al 10 da stëimbar 1977 dai cardinäl Antonio Poma, l'è stä trasferìd a Trevîs al nuëimbar 1988 e l'sà ritirä al 18 ad gianàr 2004.

## Al sò mòtt

*Propter vos in persona Christi* (Cun vuätar, in d'la parsùna dal Crìst).

## Futugrafíi


Image: BISHOP paolo magnani in 1982.jpg|Al vèsc Magnani in dal 1982.


## Ligamm ad föra

*Sit ad'la Diocesi ad Trevîs
Linhares

**Linhares** a l'è una sitä dal Brasil, in dal Stä dl'Espírito Santo, apëina a sùra dal Stä ad Rio de Janeiro.

La g'ha 117.624 abitan e 'na süparfìs ad 3.501 km2.
Bragança Paulista

**Bragança Paulista** a l'è una sitä dal Brasil in dal Stä ad São Paulo. A l'è a 90 km da la sò capitäla, São Paulo.

La gh'ha 136.264 abitant (2007).
Garibaldi

**Garibaldi** a l'è una sitä picëina a bòta dal Brasil, in dal Stät dal Rio Grande do Sul. La gh'ha 22.175 abitant (2004).

## Storia

Vèrs al 1870 i'enn rüä chè 15.000 famìgli ad tudësc, e in dal 1874 i'enn rüä anca da l'Itaglia, suratütt dal Vènet. L'è stä ciamä *Garibaldi* in umàgg a garibaldi e a la sò mujèr Anita.

Incö a gh'è una granda prudüsiòn ad vëin, tànt che la sitê a l'è ciamä la capitäla dal *spumante*.
Diamantina

**Diamantina** a l'è una sitä ad 44.229 abitànt (2006) dal Brasil in dal Stät dal Minas Gerais.

## Storia

La sitê l'è stä fundä in dal 1725 cul prìm nùm ad **Arrial do Tijuco**. L'è stä un sìt impurtantìsim in d'i sècui XVIII e XIX pr'i diamänt e par la sò laurasiòn.

In dal 1999 l'è stä pruclamä da l'UNESCO patrimòni mundiäl ad l'ümanitè, para i sò sìt artistic e i sò paesägg.

## Ligàmm ad föra

* Sìt dal Cumoin
Goiânia

**Goiânia** (in Brasil a l'è anca ciamä *Gyn* o *Go*) a l'è una sitä dal Brasil santräl, capitäla dal Stät ad Goiás. La gh'ha 1.265.394 abitant (2008).

## Storia

Nasìda in dal sècul XX, al 24 d'utùbar 1933 par màn ad Pedro Ludovico Teixeira, (stima IBGE 2008), a l'è in d'una pianüra granda a bòta cun divèrs fiüm, al püsä impurtùànt l'è al Meia Ponte. L'è lùnt 210 km da la capitäla Brasilia.

## Ligàmm ad föra

* Sìt ad la sitê
Xapurì

**Xapurì** (Prun.: *Sciapurì*, in Partüghès *Xapuri*) a l'è una sit picëina a bòta dal Brasil in dal Stät adl'Acre.

## Storia

L'è stä fundä al 22 ad märs dal 1904 e incö la g'ha 15.079 abitänt; l'è sëimpar stä un paès impurtantìsim e ad riferimëint par l'estrasiòn e la laurasiòn ad la gùma.

In d'i ann '70, la sitä la fava nutìsia par via ad Chico Mendes, lauradù *seringueiro* e sindicalista, c'al l'è stä masä par via d'i sò denunci cuntra i padròn.

## Àtar futugrafìi


Image:Casa de Chico Mendes.jpg|La cä ad Chico Mendes


## Ligàmm ad föra

* Sìt dal Cumoin
Uiramutã

**Uiramutã** a l'è una paesëin picëin a bòta, ad 7.934 abitànt (2009), dal Brasil in dal Stät ad Roraima.

## Storia

Fundä al 17 d'utùbar de 1995 cun la lègg 098, a l'è al cumoin brasigliàn püsä a Nord ad tütt.
Màriu Nasalli Rocca

**Màriu Nasalli Rocca** (al cugnùm cumplët a l'era *Nasalli Rocca di Corneliano*, Piasëinsa, 12 d'agùst 1903 - Piasëinsa 9 ad nuëimbar 1988) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic itagliàn

## Biugrafia

Nasìd a Piasëinsa, 12 d'agòst 1903, l'è dvantä prèt al 9 d'aprìl dal 1927 è l'è dvantä da sùbit canònic ad'la Basilica ad San Pèdar.

Cunsacrä Arcivèsc al 20 d'aprìl 1969 e Cardinäl al 28 d'aprìl dal 1969 da Papa Pàul VI, l'è mort a Ruma al 9 adnuëimbar 1988.

## Ligamm ad fora

*Prufìl dal Cardinäl Nasalli Rocca
Araguarì

**Araguarì** a l'è una sitä dal Brasil, in  dal Stät dal Minas Gerais. In dal 2009 la gh'hava 111.095 abitant.

## Storia

Fundä in dal 1888, in s'al sò teritòri gh'è püsä ad 100 cascä natüräi, bùsc, e pàrc eculògic.

La fà pàrt, cun Uberaba e Uberlandia, dal famùs *[[Triangulo Mineiro]]*.

## Ecunumia

In d'la sitê d'Araguarì a's prudüz voin d'i migliùr cafè dal Brasil e ad tütt al mùnd. Gh'è anca d'ì camp cultivä a soia, partügäi, fasöi, e üga.
Presidente Kennedy (ES)

**Presidente Kennedy** a l'è una sitä ad 10.903 abitànt (2008), dal Brasil in dal Stä adl'Espírito Santo.

## Storia

A gh'è bèle nutìsia d'una sitê in dal 1581, quand pèr José de Anchieta, Gesüìta, l'ha custrüìd pròpi lì una cesëina ad lègn. Al paesëin al gh'ava da ciamäs *Batalha*, ma al 4 d'aprìl dal 1964 lìè dvantä cumoin indipendëint cul nùm d'incö.

Tütt i'ann a gh'è una grandìsima festa, ciamä *ExpoKennedy*, cungnusìda in tütt al Brasil.

Tra tütt i pòst da visitä gh'l al belìsimi spiägi: *Praia Marobá* e *praia das Neves*.

## Ligàm ad föra

* Sìt da Cumoin
* Blog ad la Sitä
Tururù

**Tururù** a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät dal Ceará, in dal 2004 la gh'ava 12.518 abitànt; al dòni i'eran al 50,01% e i'omm al 49,99%.

## Toponimia
Tururu in d'la Lendua d'i *Indios Tupì* völ dì *pòst dal lumäghi*.

## Storia

La sò urigin a l'è dal sècul XIX, da part dal famìgli Moreira e Freitas, anca se la sitä vera e propria l'è stä pruclamä al 19 ad giügn dal 1987, quant al sìè dastacä da Uruburetama.

## Riferimëint
Cubatão

**Cubatão** a l'è una sitä dal Brasil con 127.702 abitant (2008) in dal Stä ad São Paulo.

In dal 1992 l'ha meritä, da l'ONU, al tìtul ad *Cidade-símbolo da Recuperação Ambiental* (Sitä sìmbul dal recüpar ambiantäl)

## Ligamm ad föra

* Sìtt dal Cumoin
Silvio Oddi

**Silvio Oddi** (Murfàs, 14 d'nuëimbar 1910 - Curt Magiùr 29 ad giügn 2001) l'è stä un Cardinäl e Arcivèsc católic itagliàn 

## Biugrafia

Nasìd a Murfàs, al 14 d'nuëimbar 1910, l'è dvantä prèt in dal 1933 e l'ha fä la sò cariera in d'la Diplumasìa vatichèna: Iran , Libano 1939, Egìtt, Palestina, Belgiu e Lussembûrgh.

Cunsacrä vèsc in dal 1953 e cardinäl in dal 1969. In dal 1979 papa Giuànn Pàul II l'ha numinä *Prefett d'la Cungragasiòn dal Clero*, fin al 1986.

L'è mort a Curt Magiùr al 29 ad giügn 2001.

## Ligamm ad fora

*Prufìl dal Cardinäl Oddi
Concepción

**Concepción**l’é na cmûna e la capitèl d'l sud d'l Chile. La gh'ha 216.061 abitant (2002).

## Êtri fotograféi

File:Pastosdelmall3jv.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Ligàm ad föra

* Sit ufficiäl {es}
Pramzàn

Con **pramzàn** as stà a indicär al nòmm ch' a s' dà a Pärma al dialètt parlè in t' la citè e in t'la provensa.
Crist

**Crist** l'è al nòmm c'a s' dà in pramzàn e in so quant' ätor dialètt emiliàn a Gezù (chi in wikipedia a gh'è na pagina in piazintén ciamäda Gesü). 

A gh'è di ätor dialètt ch'i dizon Crèst. Còl nòmm chi al vén da na parola greca e al vriss dir "l'Ont", cme dir l'Ont dal Sgnor.

"Fär al Crist" l'è un moviment 'd la ginastica, quand al corp äd l'atleta e i so bras vert tachè aj anél (specialitè 'd Jury Chechi) i formon na croza.
Michele Pertusi

**Michele Pertusi**

L'è nassù a Pärma al 12 znar dal 1965. L'è un bass c'la bél e cantè in tutt i teator pu important cme 'l La Scala äd Milàn,al Teator Regio äd Turén, La Fenice äd  Venesia (o Venêzia), al Metropolitan äd New York, al Liceu äd Barselona, la Royal Opera House- Covent Garden äd Londra, e naturalment anca al Teator Regio 'd la sò citè. Al gh'à un gran repertori, mo il cozi ch'i gh'àn dè i pu béj sucés j én städi ilj operi ad Rossén, Donizetti e Mozart.

Al gh'à 'd la potensa e 'd l'agilitè insèmma.

## I sò disc
* *[[La Damnation de Faust]]*, 'd Hector Berlioz (dir: Colin Davis, con la London Symphony Orchestra)
* *[[Thaïs (opera)|Thaïs]]*, äd Jules Massenet (dir: Marcello Viotti) (Dynamic - con Eva Mei e William Joyner)
* *[[Così fan tutte (Mozart)|Così fan tutte]]*, äd Wolfgang Amadeus Mozart (dir. Georg Solti) (Decca)
* *[[Don Giovanni (opera)|Don Giovanni]]*, äd W. A. Mozart (dir. Georg Solti) (Decca - con Adelina Scarabelli e Frank Lopardo)
* *[[Don Giovanni (opera)|Don Giovanni]]*, äd W. A, Mozart (dir.  Daniel Barenboim) (Erato - Con Lella Cuberli)
* *[[Le nozze di Figaro]]*, äd W. A. Mozart (dir.  Zubin Mehta) (Sony)
* *[[La Cenerentola]]*, ad Rossén (dir. Riccardo Chailly) (Decca) Con Cecilia Bartoli, William Matteuzzi, Enzo Dara)
* *[[Maometto II (opera)|Maometto II]]*, äd Rossén (Ricordi) 
* *[[Semiramide (Rossini)|Semiramide]]*, äd Rossén (Ricordi)
* *[[Torvaldo e Dorliska]]*, äd Rossén (dir. Victor Pablo Perez] (Dynamic) (con Marina Takova e Francesco Meli)
* *[[Ernani]]* (1991), äd Giuseppe Verdi (dir. Giuliano Carella - Orchestra Internazionale d'Italia) (Nuova Era) - con Vincenzo La Scola, Paolo Coni, Daniela Dessì)
* *[[Falstaff (Verdi)|Falstaff]]*, äd Giuseppe Verdi (dir: Colin Davis, con la London Symphony Orchestra, Marina Domashenko e Carlos Alvarez)
Ennemond Alexandre Petitot

**Ennemond Alexandre Petitot** l'è stè 'n architètt francez c' l'à lavorè bon bén int'al duchè 'd Pärma

## La prima pärta 'd la vitta
Nassu a Lión dal 1727, Petitot dal 1741 l' è entrè int'al studi äd Jacques Soufflot, ch'al gh'à fat da méstor.Podopa l'è andè a studiär a Parigi. L'à vens al Grand Prix de Rome dal 1745 e acsì l'è andè a stär a Ròmma.

## A la corta 'd [[Pärma]]

Dal 1753 l' è stè ciamè a Pärma, dal duca Filip Borbón, par fär l'architètt, intant c' a gh'era a la corta n' ätor francez d'importansa, al ministor Du Tillot.
Petitot l'à lavorè a Colórni al Palas ducäl, int'i zardén e int'la béla cieza 'd San Liborio.

Dal 1754 al s'è ocupè dal Zardén 'd Parma insèmma al scultor Boudard, francez anca lu. 
A Pärma l'à anca imaginè al "Stradón", col sò bél *Casino del Caffè*, che i Pramzàn i gh'àn mis a nòmm propria "al Petitò".
In Piasa l'à disegnè al dednans 'd la cieza 'd san Pèddor e so quant ornament int'al  Palas dal Governator.

## Al finäl
Quand c' al duca Ferdinando l'à mandè via al Du Tillot, Petitot al n'à pu lavorè a corta mo l'è restè a Pärma pr' insegnär a l'Académia: int'i sò scolär gh'è stè Nicola Bettoli, l'architètt dal Regio.
L'è mort int' la sò villa 'd Maror dal 1801.
Buderiòun

**Buderiòun** l'è na vélla dal cmùn ed Chèrp, in pruvèinsa ed Mòdna, ed circa 1000 abitànt. 

## Storia
La prémma vòlta c'a sè sintû ciacarèr ed Buderiòun l'è in dal 1050, ch'agh éra per i sô abitànt una tàsa da paghèr a la Pieve ed Chèrp, cl'éra sòtta la Césa ed Rèz. Dòp al teritòri i l'an dê a la fondasiòun dl'Abasìa ed Frasnôr e in di an dòp al s' lìga a la stòria di Pio ed Chèrp. A l'inìssi dal 1500 al pàsa del tótt sòtta al cuntròl dla césa carpsana. Nel 1650 i an tirê zò la vècia Pieve e igh n'an méssa n'ètra cl'è stèda cambièda incòra in dal tèimp, fino al dè d'incô. La produsiòun di indóstri del rîs di ètri verdùri la dvèinta dimòndi important in dal '900, in linéa cun la tradisiòun cuntadèina e 'd campàgna che cal teritòri agh à sèimper avû.

## Al teritòri
In dal teritòri as pol catèr: la Stasiòun di aparèc' ed Chèrp-Buderiòun, la scóla, la césa ed *la Conversione di San Paolo Apostolo* cun al sô asìl, un sèinter sportìv e dimòndi negòsi. 

## Eventi
Tót i an in fervèr a s'arcòrda cun anch i autoritê la Batàja ed Buderiòun, un fàt sucès in dal mèz dla guèra. 
Tót i an in znèr agh è al "Pallino d'oro", una gara ed bòci cla ciàma ginta zò da tóta Italia.
Carpi Football Club 1909

Al **Chèrp** (***Carpi Football Club 1909***) l'è na squèdra ed balòun ed Chèrp, in pruvèinza ed Mòdna.

Carpi Football Club 1909 in al 2025-2026

## Storia
La squèdra al l'à fàta 'l Adolfo Fanconi in dl'istê dal 1909 e la s ciamèva *Jucunditas* (dal latèin = "felicitê"), e pò dop i l'an ciamèda *Associazione Calcio Carpi* un quèlch an dop..

Tra 'l 1964 e 'l 1966 l'à zughê in serie C, ma pò l'è turnê in serie D. Al gh'l à cavèda ed turnèr in dla serie C in dla stagiòun 1974-75, ma ala fin 'l è rivê 20° e 'l è blisghê n'etra volta in D. Da 'l 1989 a 'l 1999 'l à zughê in dla serie C1. In sti an l'è steda dimondi bèla la stagiòun 1996-97, quand la squèdra l'è rivèda térza e l'à zughê i *playoff*: dòp ch'l à cazê fóra al Saronno in dla semifinèla, a s pudìva anc pruvèr a rivèr a la serie B, mo i àn pers 2-3 la finêl ch'i àn zughê a Frèra cun al Monza.

In dal 2000, dòp un an in C2 ch'l è finî cun la squèdra mandèda indrê in Serie D, l**Associazione Calcio Carpi'' la và in malóra. Alóra la vin cumprèda da 'l ''Calcio Carpi'', ch'al zóga al [[campionato di Eccellenza]]. In dal 2002 al ''Carpi Football Club'' 1909 al và a 'l post edla socetê 'd prìma. La nóva socetê la zóga in [[Serie D]], e tót i an la riva circa a mèza via dla classifica. In dal 2009-2010 i carpśàn i rìven secònd dòp dal [[AC Pisa 1909|Pisa]] e i pólen finalmèint zughèr i ''play-off''. Al 4 agòst 2010 al Chèrp al vin tòt indrê in [[Lega Pro Seconda Divisione]] (C2) e acsè dòp déś an al tórna a zughèr da profesionésta.

Al 28 'd avrîl 2015 al Carpi al gh'la chèva 'd pasèr in dla serie A.

In dal 2025-2026 zóga indrê in [[serie C]].

== Stadio ==
Al camp indóv as zóga 'l è al stadio Sandro Cabassi ed Chèrp (erba, mt. 105,60 x 66,05) 
ch'al gh'à 2860 pôst:
Tribùna sentrèla 455,
Tribùna dal cô est 515,
Tribuna dal cô ovest 515,
Sernî 1375.

== Culōr ==
I culōr dla divisa dal Chèrp i ìn gl'istèss edla bandéra dla sitê: al biànch e al ròss.


==Zugadōr 2010-2011==



== Campionê ch'i àn zughê==
In 91 stagiòun, s'a tacòm a cuntèr da quand la FIGC l'à tachê a tgnir-'gh adrē in dal 1914:
***79** campionati nazionali
***12''' campionati regionali

### Campionati nazionali
In 79 stagiòun da l'inìssi a livèl naziunèl in dal 1922:

### Campionê regionêl
In 12 stagiòun da l'inìssi a livèl dla regiòun in dal 1914:

## Nòti

## Ligàm ed fóra
*  Sito Ufficiale del Carpi FC
Valery Leontiev

**Valery Yakovlevich Leontiev** (Róss: Валерий Яковлевич Леонтьев; Ust-usa, 19 d'Mêrs dal 1949) l'è un cantânt rüss.

## Ligamm ad föra

* Sitt üficiäl
Nicola Bettoli

**Nicola Bettoli** (Pärma, 3 'd setembor dal 1780 – Pärma, 16 'd luj dal 1854) l'è stè 'n architètt pramzàn.

## La vitta
L'à studiè a l' Académia 'd Pärma, sensa podèrgh' andär in fonda par via 'd la guéra dal 1795. 
L'à imitè al stil clasic dal sò méstor Ennemond Alexandre Petitot. Dal 1805, l'à vens al sgond premi al concors. Pò l'è dvintè profesor a l'Académia e, dal 1816, Architètt 'd la Corta sòtt' al duchè 'd Maria Luigia. Par la duchèssa l'à restaurè tanti béli cozi in citè (al Teator Farnez, la Camra 'd San Paolo, la céza dal Quartér); mo specialment l'à fat al Regio, fni dal 1829, e 'l Palas dla duchèssa, bombardè dal 1944. L' äva fat anca 'l marchè (*Beccherie*) in piasa 'd la Giära, mo i gh' l'an butè zò dal 1928.
Muntréch

**Muntréch** (**Montericco** in Italiân) l'é un guldèvel bōregh insém al culèini 'd Albinèa int al pruvîncia ed Rèz. A gh'é 'n' âria bòuna, masmamèint dōlsa rispèt al culèini lé 'd atōren, grâsia a còst a vînen fât dal coltûri ed frûta, vîdi e dal bòuni produsiòun ch' a vînen fâti a vîn tirê fōra: al Lambrósch Arzân D.O.C. e l' Aşèj balsâmich ed Rèz

Al paèîş l'é cgnusû da tót i pasiunê ed vèin perché dal só nòm al ciâpa al nòm un particulêr gèner ed vîda Lambrósch ch' al vîn madûra têrdi. Al nòm al fà pêrt ed la *Doc Reggiano*. Al Lambrósch ed Muntréch l'é un vèin ròs ch' al spóma ed culōr rubèin câregh, frèsch e pôch alcôlich.

Int la zôna, sèimper grâsia a l'âria bòuna, a 's pōlen vèder ed j ulîv piantê int al XVII sècol dal parôchi ed la sitê, che ché a gh'îven ed j ôrt e di sît, piantê mia tânt per fêr ed l'ôli bòun da magnêr  (da ch' al pêrti ché al frût al madurés têrdi e pó l'é ed bâsa qualitê) mó per  per fêr ed l'ôli da landèin vutîv.

Muntréch l'é stê un impurtânt pôst parochiêl fîn da l'època ed Matélda e al cûnta tra i só cerégh ânca Ludovico Ariosto

Ed grōs interèsi, per l'architetûra, al Castèl cun al carateréstich bōregh, la Cēşâ (ed pió sèint ân)      ed Santa Maréia ed l' Ulivēt (bèle pôst ed la parôchia) cun al vèc cunvèint adès druvê cme uspdêl p'r al cûri ed ripiēgh, l'uratōri ed Sân Giminiân (sèimper dal peréiod ed Matélda) e al Santvâri ed la B.V ed Lourdes tirê só a la fîn dal XIX sècol.

## Colegamèint d'ed fōra
La chêrta stradêla ed Muntréch

	

**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da **[[:it:Montericco| "Montericco"]]** trâta da **[[:it:|it.wikipedia.org]]**.Guêrda la **[http://it.wikipedia.org stôria ed la pâgina uriginêla]** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Marôla

**Marôla** (**Marola** in italiân)  l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Carpnèida, in pruvîncia ed Rèz.
A 's trâta 'd ûn di pôst pió cgnusû ed l' Apenèin arzân, per la preşèinsa ed 'n antîga badéia benedetèina, tirêda só a i tèimp ed Matélda ed Canòsa. Al cunvèint l'à patî int al cōrs di sècol divêrs ûş e cambiamèint.
A la cēşa a gh' é stê fât un grôs restâver a partîr dal 1955 ch' al l' à armésa cme l'ēra in urégin. La frasiòun la gh' à 'vû un grôs şvilóp ind l'edilésia int la secònda metê dal XX sècol, tân da dvintêr un pôst ed viligiadûra tranquél.


Image:Marola abside abbazia carpineti appennino.JPG|Estêren ed la cēşa ed la badéia
Image:Marola abbazia interno carpineti.JPG|L' intêren


## Colegamèint d'ed fōra

Prolōgh ed Marôla



**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da **[[:it:Marola (Carpineti)| "Marola (Carpineti)"]]** trâta da **[[:it:|it.wikipedia.org]]**.Guêrda la **[http://it.wikipedia.org stôria ed la pâgina uriginêla]** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Bos taurus

Al nòm latèin **Bos taurus** al pól indichèr:
* al **[[tòr]]** (al mas'c')
* al **[[bò]]** (al mas'c' castrê)
* la **[[vàca]]** (la fèmna)
* al **[[vidèl]]** (al putèin)
Verdòun

***[[Verdòun (usèl)|Verdòun]]**, usèl dla famìa di pàser (*Carduelis chloris*)
*Èter nòm dal **[[rugór]]**
Pâs dal Cerēto

Al **Pâs dal Cerēto** (**Passo del Cerreto** in italiân)  (1.261 m.) l'é un pâs ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân ch' al divéd la Tuscâna da l' Emélia e in particulêr la pruvîncia ed Mâsa da la pruvîncia ed Rèz.

Al pâs l'é divîş tr' al teritôri ed Fivisân in pruvînca ed Mâsa-Carêra e còl ed Culâgna, in pruvîncia ed Rèz e l'é traversê da la SS63 da Pâs dal Cerēto. Al pâs l'é dèinter al Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân; insèm al Mûnt La Nûda e la Séma Belfiōr l'é stê dichiarê Sît 'd Impurtânsa Comunitâria (SIC) e Zôna ed Protesiòun Specêla (ZPS) **IT4030003**.

Dal pâs a 's pōl rivêr in pôch chilômeter a Cerēto Lêgh dóve a gh'é 'na stasiòun pr' i scì piotôst cgnusûda ind i parâg.

## Colegamèint d'ed fōra

*Cartèina Michelin
* Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tōsch-Emiliân
* SIC - ZPS IT4030003 



**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da **[[:it:Passo del Cerreto| Passo del Cerreto]]** trâta da **[[:it:|it.wikipedia.org]]**.Guêrda la **[http://it.wikipedia.org stôria ed la pâgina uriginêla]** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Maravilha (Alagoas)

**Maravilha** a l'è una sitä picëina a bòta, dal Brasil in dal Stät dl'Alagoas, che in dal 2009 la gh'ava 10.276 abitànt.

## Storia

L'è nasìda tàme pusisiòn in dal sècul XVIII, tàme pòst in dùa as fava l'alevamëint dal pëguri, e tame cumòin al 17 ad lüi dal 1958.
San Zemiàn

**Sàn Žemiàn** (Cugnìnt, 312 – Mòdna, 397), l'è stê väschev ed Mòdna e al vin cunsiderè un sànt da la Césa Catòlica.  L'è al sant protetór ed Mòdna e la sô fèsta l'è al 31 ed žnèr.

## La vétta

Žemiàn l'éra ed famìa romàna. Al fò al diàcon dal väschev Antonio e al dvinté väschev quànd Antonio al muré. Al fò un ämm vutè a la religiòun, i fedél i l'arcórden pr'al potér ch'a s'giva ch'al gh'éssa sui dièvel; al fò per quäst ch'al gné ciamê a la córt ed Costantinòpoli, in-do l'andé a curèr la fióla dl'imperatór Gioviano. In dal 390 l'andé a un cuncéli cun Sant'Ambròš còuntra i ariàn: turnè indrê al s'fé aiutèr còuntra l'erešìa da di èter väschev ed la Rumàgna.

## Miràcol
In pió dal viàž per curèr la fióla dl'imperatór, Sàn Žemiàn l'è cgnussù per èter dû miràcol.

In dal 452 Attila, al "flagèl ed Dio", gnù žò in Itàlia dal Vènet, al s'avšiné a Mòdna e al minaciò ed mätterla a fèr e fógh: i Mudnéš i dmandén aiùt a Sàn Žemiàn che cun del preghièr al fé gnìr žò la fumàna a lughèr la zitê: Attila a-n la vdé e al turnè indrê.

L'èter miràcol al fò quànd, in dal 1511, i francéš cmandè da Carlo d'Amboise i éren pròunt a atachèr Mòdna: la nòt tra 'l 17 e 'l 18 ed fervèr Sàn Žemiàn al s'parè davànti ai òç di francéš cùn l'aspèt dal dièvel. Inspavintè da ste apariziòun al capitàni e i suldè i scapén vìa a gàmb in spàla vérs Rubéra; e dimändi i murén andghè in Sèccia. Pòch tèimp däp anch al cmandànt al s'mazè a Curäžž.

## Lébber
Dòm ed Chèrp

La **césa ed Santa Maria Assunta** l'è al **dóm ed [[Chèrp]]** e césa prinzipèla ed la Diocesi. L'à ciapê só al tétol ed *Basilica minore* in dal 1977 dòp duzèin an precìs da la fundaziòun ed la diocesi.

Sta césa chè la dà só piàsa di Màrtir, óna di pió bèli pàsi d'Itàlia.

## Stòria e descrisiòun

I an tachê a tirerla só in dal 1514 e i àn finî circa circorum in dal '700: sta costruziòun chè l'è stèda consacrèda in dal 1791 dal prémm vèscov ed la diocesi, monsignor Francesco Benincasa.

I an finî ed fèr la fazèda in dla scànda metê dal '600, e i an tgnû a drê al règoli dal architetùra baròca; l'èlta cupola, tirèda só in dal 1768, i gh'an avû da rifèrla pió bàsa in dal 1771.

Al dèinter l'è divìs in trî navèdi, acsè cóm l'è stê fat al prugèt originèl ed Baldassarre Peruzzi ch'l'à fat sta césa chè in dal tgnìr a drê a la basilica ed San Pietro in Vaticàn. 

Agh è na móccia ed disàgn dal '600 fat, tra i èter, da Teodoro Ghisi, Matteo Loves, Luca Ferrari, Giacomo Cavedoni e Sante Peranda.

Poch tèimp fà al presbitèri l'è stê méss a nóv cun di nóv aredamèint da césa.

In dla navèda ed drétta, d'arèint dla capèla dal transètt (San Sebastiano) as pólen vàder al làpidi ed marm dal tòmbi di vèscov Giovanni Pranzi, Vigilio F. Dalla Zuanna e Artemio Prati.

## Ligamèint ed fóra
*www.carpi.chiesacattolica.it
Cherna

La **cherna** (dal latèin *car-nem* ch'al vin a sô vòlta dal gréch *kar = kra, kru* = dvintèr dur, o dal sànscrito *kru-ras* = sanguinàri) l'è la pèrta dal móschel e di tessû atàc di animèl da macèl, da curtìl e 'd qui selvàtich, e s'intènd anca la pèrta ch'a s pól magnèr di pàss e di mollósch.
Legalmèint, con sta paròla chè, in Europa a s stà ad indichèr tót al pèrti ch'i s pólen magnèr, anca al sànguv, dla famìa di chèvri, di pécri, di vach, di cavàl, di èsen, di pói, di cunéi, di lévri, di tòch e dla selvagìna.

## Manéri ed dìr
*  *Cherna ch'a crès, la guìsa come 'n pès. Cherna ch'a cala, sèimper la bacàia:* I zóven i gh'àn 'l argìnt adòs mèinter che ai vèć a gh'è armèś sōl da bacaièr. 

## Referèinzi
Dialèt guastalèiş

Al **dialèt guastalèiş** (*dialétt guastalé<u>s</u>* in guastalèiş) l'é al dialèt ch' a 's pêrla a Guastâla l'é dal tót divêrs da còl di paèiş cunfinânt ed la pruvîncia ed Rèz (Lusêra e Rezōl a pêrt), e, préma ed tót, dal dialèt arzân. Per ragiòun sia stôrichi che geogrâfichi l'é pió cumpâgn al dialèt mantvân, che cun còst al spartés la grôsa pêrt dal carateréstichi ed prunûncia e de scritûra, tânt 'd èser 'na cuntinvasiòun ed la zôna dialetêla ed la bâsa mantvâna (ânca s' al mantîn dal carateréstichi divêrsi sia da l'ûn che da cl'êter). Al linguésta Bernardino Biondelli, int léber *Saggio sui dialetti Gallo-Italici* dal 1853, al spieghêva al dialèt guastalèiş cme 'na varietê un pô divêrsa e ch' al fà pêrt dal sòt gróp emiliân "mantvân-ferarèiş".



Eşèimpi ed dialèt guastalèiş

**Al nostar dialétt**


(da "Elementi di grammatica del dialetto guastallese", Luigi Pietri)




Tradusiòun in arzân

**Al nôster dialèt**
 (da "Elementi di grammatica del dialetto guastallese", Luigi Pietri)






Còl ch' al sègna di pió al gustalèiş l'é la grôsa preşèinsa di sòun lumbêrd **ö** ed **ü** (Fōgh → *Fögh* / Zōgh → *<u>S</u>ögh* / Cuşèina → *Cü<u>s</u>ìna* / Subét → *Sübìt*) e al mantîn la **a** italiâna in quêşi tót al parôli (Pêder → *Padar* / Sèimper → *Sémpar* / Dèinter → *Déntar* / Andêr → *Andàr* / Mangnêr → *Magnàr* / Lêşer → *Lè<u>s</u>ar*) cun al scantinêr acsé da i dialèt emiliân cunfinânt. La lètra **z**  l'an gh'é mia, a tōş al só pôst la lètra **s**, dōlsa o âspra (*Pazienza* → Pasensia / *Zanzara* → Sansàla).




## Nôti





**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da **[[:it:Guastalla#Dialetto| Guastalla -Dialetto]]** trâta da **[[:it:|it.wikipedia.org]]**.Guêrda la **[http://it.wikipedia.org stôria ed la pâgina uriginêla]** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Arvrê

**Arvrê** (*Rovereto sulla Secchia*, in italiàn) l'è na vélla ed Nóv, ed circa 4000 abitànt.

## Architetùra

Tra tót i monumèint e al cési ed la sitê, un di pió impurtànt l'è la césa d'Arvrê, fata in dal 1454 cun al nòm ed Santa Caterèina (d'Alesàndria), ch'l'è la patròna di munèr. A la fin dal '500 l'è dvintèda l'ùnica paròcia dal teritòri.

Agh én anca di ètri lavór, cóm ad esèimpi al Palàz dal Lami, nê a l'inéssi cóm residèinsa d'istê di Pio ed Chèrp.

In di an 30 dal '900 i an tirê só al Palàz ed tgnùda Delfina, fat da l'ebréo Golfinger, ch'l'è scapê in Svézzra dòp ch' i an fat al lègi dla ràza in dal 1938.

In dal dopguèra i an fat al *Monumèint di Mòrt ed la Liberaziòun*, e l'è mia sol per i mòrt in dl'ùltma guèra, mo anch per un fat, ch'l'è sucès al 7 agòst dal 1944, quand di Fasésti Republichìn i an sparê e masê 9 persòuni.

## Ligamèint ed fóra
* https://web.archive.org/web/20100617040527/http://www.comune.novi.mo.it/informazioni_storiche/storiche_rovereto.html
Bom Princípio

**Bom Princípio** a l'è una sitä ad 11.792 abitànt (2010), dal Brasil, in dal Stät dal Rio Grande do Sul.

## Storia

A gh'era bèle in dal 1814 un pòst ciamä *Serraria*, indùa adëss a gh'è Bom Princípio. La sitä vera e proprioa l'è stä fundä al 12 ad màgg dal 1982.

La sitä la g'ha tàme sìmbul i magiùstar, ch'i enn cultivä da 160 famìgli; quasi 160t a l'ann, par vòtt mès, da màgg a dicëimbar. Ogni dü ann a gh'è la *Festa d'i magiùstar*.

## Riferimëint



## Ligàmm ad föra

* Sìtt dal Cumoin
Mûnt Giavarèl

Al **Mûnt Giavarèl** (*Monte Giovarello* in italiân) l'é un mûnt ed l' Apenèin arzân l'ûltem ed la crèsta préma ed rivêr int al mudnèiş. La só altèsa l'é 'd 1760 mēter, e dòunca da la séma as pōl mirêr un paeşâg ch' al va da la vâl dal Sērch al j Êlpi Apuâni. Int i dé pió cêr as pōlen vèder ânch al j Êlpi. Al vèird l' é fât préma ed tót da castâgn a i pē ed la muntâgna, fâz int i fiânch, e int la séma  a gh'é la piâna. A i pē dal mûnt a gh'é al Pâs dal Giavarèl e al Pâs dal Fôrbiş d'ed ché a partésen dimòndi sintēr.




**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da **[[:it:Monte Giovarello| Monte Giovarello]]** trâta da **[[:it:|it.wikipedia.org]]**.Guêrda la **[http://it.wikipedia.org stôria ed la pâgina uriginêla]** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Arlói da braz

L**'arlói da braz** l'è un arlói a bastànsa cécch cun un zinturèin, da tgnir al braz.

Sti arlói chè i én dal vòlti dimòndi preziós, perchè dal vòlti i gh'an di metàl o di prédi preziósi, mo anch i modèl ch'i 'n còsten mia dimòndi i én sovèint piotòst chèr da cumprèr.

I arlói da braz i fan vàder l'uràri e dal vòlti al dè, al més e l'an.

Patek Philippe l'à inventê l'arlói da braz a la fin dal '800, mo in d'un prémm momèint al gniva cardû un acesòri da fèmna. I òm i druvèven l'arlói da sachèin. 

A l'inéssi dal '900 Alberto Santos-Dumont, inventór brasiliàn al n'éra ménga bòun ed druvèr l'arlói da sachèin in dal mèinter ch'al guidèva l'aparèc' e a l'à dmandê al sô amigh Louis Cartier un quèl pió còmed. Cartier al gh'à dê un arlói da braz cun al zinturèin in pèla, cl'è piasû dimòndi a Dumont. Quand Cartier l'è dvintê famós a Parìs, l'à tachê a vènder sti arlói chè anch a i clièint masc'.

Prémma di an '70, tót i arlói i gh'ìven un quadrànt cun i nómmer e du lanzètti ch'i rudèven e i sgnèven l'uràri, óna per l'óra e óna per i minùt. Dòp i an '70 i an inventê l'arlói da braz digitèl: i gh'an dèinter di compiùter cécch ch'i tìnen al tèimp. Al pòst d'avér al lanzètti e al quadrànt al sèlta pròpria fóra al nómmer (ad esèimpi, 10:30 AM).

## Guèrda anch
* Arlói
* Arlói da sachèin
* Tèimp

## Èter progèt
Mursiân

**Mursiân** (**Morsiano** in italiân) l'é 'na frasiòun ed Véla Mnôs, int la pruvîncia ed Rèz. L'é int l' Apenèin arzân a i pē dal Mûnt Cùşna , insém a la spònda mansèina dal Dôl a 'n' altèsa ed 720 mēter cîrca cun 134 abitân (int al 2007). In pió ed Mursiân int l'istèsa frasiòun a gh'é diêter bōregh cme Cà Rossi, Mûnt Bôr, Strinê e Costêlta.

## Stôria

Al paèiş l'é numinê per la préma vôlta int aò 1302 cme dipendèint ed la Pēv ed Toân. Int al 1466 l'à fât cmûn cun Rumanōr e Nuvlân fîn al XVII sècol. Un *census* dal Setsèint al dichiâra che al cmûn al gh'à 395 abitânt.

## Êrt e Cultûra

'N' edécola dal 1858 a 's pōl vèder al cò a matèina dal cèinter. La cēşa dal paèiş l'é stêda butêda zò da 'na frâna int al 1725, l'é stêda arfâta pôch ân dôp al crôl. Int i sō mûr a gh'în incòra dal prêdi ch' în stêdi druvêdi per tirêr só còla uriginêla. Insém a 'na fnestrèina ed la tòra dal campâni a gh'é la scréta "1595"

## Nôti





**Nôta**: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da **[[:it:Morsiano| Morsiano]]** trâta da **[[:it:|it.wikipedia.org]]**.Guêrda la **[http://it.wikipedia.org stôria ed la pâgina uriginêla]** per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Argnân

**Argnân** (*Regnano* in italiân) l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Viân int la pruvîncia ed Rèz.

Argnân l'é in 'na zôna ed culèina a cavâl dal vâl di turèint Cròstel e Treşnêr.
Al pôst l'é famōş per i barbòj (*vulcanetti* in italiân) o sêrsi (*salse* in italiân) duvû a la preşènsa ed gâş sòt tèra ch' al vîn fōra da di côno céch. Al cuntrâri ed chiêter, sté gèner ed vulcân al mânda mia fōra calōr perché sté plòcia 'ch vîn só l'é frèda e cun dal rîghi nigrèti duvûdi a la preşèinsa ed petrôli.

La frasiòun la 's preşèinta cme un insèm ed burghêdi bèin spartîdi e sparpagnêdi lòngh la strêda pruvincêla ch'la pôrta a Sân Zvân 'd Quersōla.

Al burghêdi pió impurtânti che fân Argnân în: Fundiân, Misòun d'ed Sōver, Misòun ed Sòta, Curtvèndla e Muntvédi.

## Monumèint
Int la frasiòun a gh' é ânca 'na cēşa parochiêla bèle cgnusûda int al Medioēv mó arfâta da pōch tèimp (1904).
Festivalfilosofia

Al **Festivalfilosofia** 'l è na manifestasiòun culturèla itagliàna che da 'l 2001 la gh'è tót i an in tri sitê dla pruvèinsa ed Mòdna, oséa Mòdna, Chèrp e Sasól.

## Al Festival
Al festival al gh'è tót i an ala fin dla smana ed metê ed setèmber e 'l gh'à dal lesiòun magistrèli, dal mòstri d'êrt, ginta ch'la sòuna, félm, zōg e magnèdi sèimper a téma; al téma, ch'l è diferèint an per an, 'l è 'n argumèint d'arèint a la filośoféa. Per tùta la durèda dla fin dla smana, venerdè, sàbet e dmènga, i s fan di discórs in dal piàsi, in di teàter e in dal cési dal trî sitê. Tót i evèint i n'còsten gninta.
In dal pasèr di an a 'l festival i an tolt pèrt dla ginta importànt in dal camp dla filosoféa e ménga sól cla lè, acsè cóm ad esèimpi Enzo Bianchi e Jeremy Rifkin.

In dl'edisiòun dal 2007 a gh éren pió ed 130&nbsp;000 cristiàn e pió ed 100&nbsp;000 in quèla dal 2008

## Tema di festivàl

Tót i an a 'l festival al gh'à un téma diferèint:
* 2001: felicitê
* 2002: blèssa
* 2003: vétta
* 2004: mònd
* 2005: sensi
* 2006: umanitê
* 2007: savér
* 2008: fantaséa
* 2009: comunitê
* 2010: furtóna
* 2011: natùra
* 2012: śavàj
* 2013: amèr
* 2014: glòria
* 2015: ereditê
* 2016: agonìśem

## Manéri 'd dìr
*  Da quand i fan al Festival dla Filosofia, chè in piaza a a-n s cata piò un ignorant per fèr do ciacri.

## Guèrda anch
* *"[[Festivaletteratura]]"* ed Mantua
* *"Festival della Filosofia"* ed Ròma

## Nòti

## Ligamèint ed fóra
*  Al sit uficèl dal festival in dla réda.
Sibèin

**Sibèin** (*Cibeno* in italiàn) l'è na vélla dal cumùn ed Chèrp in pruvèinsa ed Mòdna.
Al s cata tachê dedsóv'r al cumùn, ch'al stà a circa 20 km da Mòdna e 'l è acsè 'd arèint a Fòsel e a Curtìl.

Al nòm itagliàn "Cibeno *Pile*" al vin pròpria dal dialèt carpśàn: un tèimp a gh' era dō pilàster davànt a 'l óss 'd intrèda 'd un vèć mulèin. Sti dū pilàster chè i parìven dō péli 'd semèint, e infàti la vélla l'à ciapê al nòm da chè. In veritê sti dō péli chè i éren dū cuntenidōr p'r al furmèint e p'r al furmintòun. Adèsa i i àn tirê zò, e anch al mulèin. 

A Sibèin, durànt la guèra, i s éren scuntrê i partigiàn e qui dal fasio, tant che i nòm ed tót al vii i én quī di mort per la reśistèinsa. In sta vélla chè a gh'è la césa 'd Sant'Ègata, al sèinter p'r i ansiàṅ ed Sibèin, la scóla elementêr Don Milani e 'l aśìl "Cibeno", e tót e dō i én dal *Terzo Circolo Didattico*.
3 ed znèr

Al **** l'è al 3rs dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 362 dè a la fin dl'an (363 in di an biśestìl).

## Fàt
* 1925 - Itàglia: Benito Mussolini a la Càmbra al diś ch'al s tóś tótta la responsabilitê p'r al chèś Matteotti.
* 1954 - Itàglia: i tàchen uficialmèint i progràm ed la televiśiòun, su un sól canèl, ed la Rai-*Radio Televisione Italiana*.
* 2004 - Egétt: a casca un Boeing 737 cun 148 cristiàn - quèśi tót turésta francéś - subét dòp èser partî da la stasiòun ed Sharm el-Sheikh: nisùn sopravisû.
* 2020 - Ruma: Claudio Baglioni al püblica la cansòn Gli anni più belli.

## Nê
* 106 a.C. - Ciceròun
* 1840 - San Damiàn ad Molokai
* 1892 - John Ronald Reuel Tolkien
* 1929 - Sergio Leone

## Mòrt
* 1785 - Baldassare Galuppi
* 1938 - Lea Giunchi, atóra rumagnòla èd Zirvia.
* 1960 - Victor Sjöström
* 1974 - Gino Cervi

## Fèsti

### Religiósi
* Santìssem nòm ed Gesó
4 ed znèr

Al **** l'è al 4rt dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 361 dè a la fin dl'an (362 in di an biśestìl).

## Fàt
* 1944 - Itàglia: prémma batàia ed Cassino, ch' l'à purtê a la distrusiòun dal Monastér.
* 2004 - USA: i rìven a 'l zèinter NASA ed Pasadéna (Califòrgna) al prémmi imàgini da la sònda spazièla *Spirit* aterèda sol pianéda Mèrt.

## Nê

## Mòrt

## Fèsti
5 ed znèr

Al **** l'è al 5nt dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 360 dè a la fin dl'an (361 in di an biśestìl).

## Fàt

## Nê
* 1929: Edda Ducci, filòsufa
* Hernan Crespo
* Monica Guerritore, atóra
* 1969, Marilyn Manson, cantànt e atōr americàṅ

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religiósi

### Civìli
6 ed znèr

Al **** l'è al 6st dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 359 dè a la fin dl'an (360 in di an biśestìl).

## Fàt
* 2001 – Al Gore, presidèint dal Senêt americàn, al sicùra che George W. Bush l'è al vincitór di eleziòun e l'è dvintê al nóv presidèint.

## Nê
* 1938 - Adriano Celentano

## Mòrt
* 1999 - Michel Petrucciani
* 1941, a Bûdri: a mór Luciano Albertini, atór e regìsta emigliàn.

## Fèsti

### Religiósi
* Epifanéa

### Civìli
* Fèsta ed la Befàna
7 ed znèr

Al **** l'è al 7im dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 358 dè a la fin dl'an (359 in di an biśestìl).

## Fàt

## Nê
* 1965: José Manuel Imbamba: arcivèsc ad Saurimo, Angola

## Mòrt
* 2018: France Gall, cantànta francéśa

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religiósi

### Civìli
8 ed znèr

L' **** l'è l' 8ev dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 357 dè a la fin dl'an (358 in di an biśestìl).

## Fàt

## Nê
* 1977 - Manuela Arcuri

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religiósi

### Civìli
2 ed znèr

Al **** l'è al 2nd dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 363 dè a la fin dl'an (364 in di an biśestìl).

## Fàt
* 1870: USA - A New York a taca la costrusiòun dal punt ed ''Brooklyn''.
* 1968: Sudàfrica - Christiaan Barnard al fà a Sitê dal Chèp al secònd trapiànt ed cór dla stòria.
* 1999: Osama bin Laden al s ciapa la cólpa di atàch a l'ambasèdi USA ed Nairòbi e Dar es Salaam.

## Nê
* 1873 - Santa Terésa 'd Lisieux
* 1912 - Giulio Einaudi 
* 1920 - Isaac Asimov

## Mòrt
* 1557 - Pontormo
* 1960 - Fausto Coppi
* 1991 - Renato Rascel

## Fèsti

### Religióśi
La céśa catòlica l'arcòrda i sant Baśili e Gregòri
10 ed znèr

Al **** l'è al 10im dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 355 dè a la fin dl'an (356 in di an biśestìl).

## Fàt
49 a.C. – Giulio Cesare al pasa al fiómm Rubicòun, fiómm in pruvèinsa ed Furlè, e al ségna al tachèr ed la guèra civìla.

## Nê

## Mòrt

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religióśi

### Civìli
11 ed znèr

L' **** l'è l'11śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 354 dè a la fin dl'an (355 in di an biśestìl).

## Fàt

* 1922:  a vëign druä par la prèma vòta l'insulina in s'lòmm, par cürà al diabete

## Nê

## Mòrt
* 1999 - Fabrizio De André
* 2013 - Mariangela Melato

## Fèsti

### Nasiunèli

### Religióśi

### Civìli
* Albanéa - Fèsta dla Repóblica